2 50 1138 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/815ce331454462a27cff55e9eb75a065.pdf 52cdee3a00fa2c192c181a368a0db845 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2135 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource stroje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1983 Title A name given to the resource The Study of Folk Clothes and Costumes in Poland / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.101-120 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, vol. 79, 1995 III. FOLK STUDIES AND OTHER DIRECTIONS RESEARCH IN POLISH ETHNOLOGY OF BARBARA BAZIELICH Institute of Ethnology Wrocław University THE STUDY OF FOLK CLOTHES AND COSTUMES IN POLAND Poland is one of the few European countries whose extensive ethnographic literature does not contain any monograph or even an album devoted to regional costumes. Folders with colorful largescale photographs, published in 1841, 1855, and 1954 (Zieńkowicz, 1841; Gerson, 1855; Manugiewicz, 1954) as limited editions are almost inaccessible nowadays. At present, one often finds that no papers on this topic appear at all, and even the volumes of Atlas Polskich Strojów Ludowych [Atlas of Polish Folk Costumes] are not published any more (Kantor, 1982, p. 26). This gap may be filled by papers that have been written and are currently in press (Karwieka, Gadomski, Bazielich), yet the editing process each year becomes longer and longer. It would be, therefore, a mistake to think that the question of peasants' clothing, (commonly called a folk costume or a regional costume) 1, is no longer the subject of inquiry and dissertations. Among those interested in this subject are not only ethnographers, but also historians (Rosen-Przeworska, 1953; 1954; Turnau, 1991), historians of material culture (Kowecka, 1978), art historians (Bartkiewicz, 1979; Żygulski, 1974), costumologists and theatrologists (Tyrowicz, 1957; Kostiumy teatralne ... [Theatre Costumes ... ], 1952) as well as folklorists 2. While some of these discipline treat peasants' clothing in a marginal way, others, in particular historians and historians of material culture, view it as a binding element in the national culture. For many reasons, therefore, it is of great importance to acknowledge such publicatins as well as studies written by historians of art on fashion and the history of clothing, even though the 1 Further in the paper such expressions as folk costume, peasant's costume, or regional clothing will be used interchangeably, yet always to designate a decorative, festive type of wear in opposition to clothing understood as commonplace, everyday clothes. Here, we do not aim at defining these terms, as it is not the subject of this paper. An attemptat definition was given by Irena Turnau, 1977. 2 As an example, we can give a series of publications about the folklore of particular regions, published by Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania Kultury [Central Institute of Methodology of Dissemination of Culture] in Warsaw. They cover songs, dance, customs, and costumes. �102 aforementioned publications are completely ignored by ethnographers and folk specialists writing about folk costumes. Even though the achievement of the folk culture scholars does not include any concise monograph, album or a synthesis of this period, many of them have written and published articles about costumes, as this subject is always valid and popular. In Poland folk costume has been arousing scholarly interest for over two hundred years, and with changing, yet always increasing intensity. There are also many negative evaluation of Polish scholarship of this subject and some regret that so far neither theory nor appropriate research methods have been developed (Kantor, 1982). However when we take into account the points of view of various acedemic disciplines as well as the time period and stages in the development of the interest in folk clothing, such severe criticism would seem unjustified. The existing literature of folk costume not only describes the forms and ornamentation of costumes, the ways of making them, the materials, functions, genesis, history, archaisms, regional variations, and specific character, changes in time and long-term duration as well as the problem of fashion and conditions, but also discuss the question of iconography and try to grasp the influence of the clothing of noblemen and townsmen on the Polish folk costume. These issues are discussed in papers published either in journals 3 or popular magazines 4, or - in the case of characteristics of specific folk costumes - in monographs of some regions (Kultura ludowa Wielkopolski [Folk Culture of Wielkopolska], 1960; Nad rzeką Ropą [On the Ropa River], 1965; Ziemia Myślenicka [The Region of Myślenice], 1971), as separate publications (Świeży, 1954; Cholewa, 1946; Grodecka 1986; Bazielich, 1988) or chapters in papers concerning folk culture and art (Fischer, 1926; 1934; Reinfuss, Świderski, 1960; Hermanowicz-Nowak, 1976; Grabowski, 1977; Fryś- Pietraszkowa, Kunczyńska, Pokropek, 1988) of which, due their numbers we can mention only a few. Among all those publications we should distinguish Atlas Polskich Strojów Ludowych [Atlas of Polish Folk Costumes] prepared by different authors and published by Polskie Towarzystwo Ludoznawcze [The Polish Ethnological Society] in separate volumes as monographs of regional variations of the costumes. Since 1949 there have appeared 32 fascicles5, the last of which was 3 "Wisła", "Lud", "Polska Sztuka Ludowa", "Etnografia Polska", "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", "Kwartalnik Historyczny", "Pamiętnik Słowiański", "Łódzkie Studia Etnograficzne", "Prace i Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", "Prace i Materiały Etnograficzne", "Literatura Ludowa", annual sets issued by some museums. 4 "Orli Lot", "Wierchy", "Ziemia", "Zaranie Śląskie", "Wiedza i Życie", "Turysta", Kalendarz Ilustrowany Kuryera Codziennego, and others. 5 Subsequent volumes of Atlas Polskich Strojów Ludowych are devoted to: costumes of the Szczawnica mountaineers, of the Lower Silesia (Pogórze), regions of Rzeszów, Szamotu/y, and �103 submitted for publication in 19946. Each fascicle, in addition to detailed data on the history, distribution, and the forms of particular pieces of ladies' and men's dress, also contains data about the ornamentation of clothing, fabrics, and makers. Although in a sense the last three topics constitute separate sections of literature and because of their specific subject matter are discussed in separate publications (Halt i zdobienie stroju ludowego [Embroidery and Ornamentation of Folk Costume], 1955; Reinfuss, 1953; Strój i tkanina ludowa Mazowsza Płockiego [Folk Costume and Fabric of the Płock Mazovia], 1972), they are directly related to costume and thus should be taken into account. A review of all publications can be found in bibliographies published both before and after World War II (Gawełek, 1914; Bystroń, 1922; Jackowski, Jarnuszkiewiczowa, 1962) and in references in some publications (Kutrzeba-Pojnarowa, 1964). Bibliography has been continuously updated by a branch of the Polish Ethnological Society - Ośrodek Informacji i Dokumentacji Etnograficznej [The Center of Ethnographic Information and Documentation] in Łódź 7. It should be emphasized that in the postwar years the number of publications about folk dress and costumes has considerably increased and is still growing. In this respect much credit should go to the workers of museums, in particular to ethnographic museums who have no only collected, stored, conserved and documented this type of articles, but also have conducted research, published the results of their investigations, put up exhibitions, and ha ve written folders and guide-books for the exhibitions and catalogues of their collections 8. Almost every museum that has been collecting folk costumes has engaged in some scholarly work of this kind (Lipiarz, 1978; Bazielich, 1973; 1982; Grodecka, 1986; Rostworowska, in press). These achievements, however, have in general been ignored by authors who try to summarize the current research on folk costume in Poland, thus the picture they present is usually incomplete and inaccurate. This, in turn, often leads some scholars complain about the ineffectiveness of scholarship, in particular of Polish ethnography, in this specific field of folk culture. There have been several attempts evaluating Krzczonowo Region, the Kurpie district (Puszcza Biała), regions of Łowicz, Dzierżacki, Kujawy, Spisz, Piotrków, Pszczyna, Pyrzyce, Łańcut, Opoczno, Lubusz, Silesian Highlands, Zagórze, Sandomierz, Biłgoraj ~ Tarnogród region, Podlesie, Kashubian, Sieradz, Warmia, West Cracovians, Puszcza Zielona of Kurpie, Świętokrzyskie Mountains, Orawa, Silesian Lachs, Kołbiel, Kielce, and Limanowa Lachs. 6 Costumes of the Łąck mountaineers - in press. 7 Bibliography of the Center of Ethnographic Information and Documentation of the Polish Ethnological Society in Łódź. 8 Among the museums are: the State Ethnographic Museum in Warsaw, Ethnographic Museum in Cracow, Ethnographic Museum in Toruń, Archaeological and Ethnographic Museum in Łódź, Regional Museum in Rzeszów, Museum of the Upper Silesia in Bytom, the Silesian Museum in Katowice, Ethnographic Museum-Section of the National Museum in Poznań. �104 the achievements of studies on folk costume in Poland (Kutrzeba-Pojnarowa, 1964; Hermanowicz-Nowak, 1977; Kantor, 1982). Such papers always contained a list of important publications, were often quite critical of existing scholarship and, what is especially important, put the question of folk costume, questions of methodology and the importance and meaning of this walk of the life at the forefront of folk culture (Kantor, 1982). Along with bibliographies, these articles provide valuable information and materials necessary in researching and studying problems related to folk dress and costumes. Another source of and inspiration for new concepts of research and studies are previously published papers that include geographic information, photographs, drawings, archival document extracts, and dictionaries with names and descriptions of pieces of clothing. Some information is also drawn from field studies, questionnaires, and inquiries conducted with makers and users of folk costumes as well as from the preserved original pieces of traditional dress and costumes. Moreover, this is an area where museum collections, either those stored in storage rooms or displayed in exhibitions, etc. are also important scholarly resources. Contemporary researchers have at their disposal a great number of opportunities to comprehensively study the subject of their interest, including many helpful technical means. They also may, by following foreign publications, get insight into the complicated issues relating to various factors, that for centuries, and on vast territories, have had a bearing on the role and development of folk dress and costumes. They may thus become aware of the subsidiary role of other related academic disciplines, such as linguistics, the history of economy, politics, as well as demography, sociology, geography, aesthetics, the history of art, etc. At the time when the interest in folk dress and costumes only started to emerge - which took place, as was already said, over 200 years ago - the results of such interest were manifested quite differently. It should be remembered however, that, in comparison with other European countries, Polish papers devoted to the topic of clothing appeared relatively late. Łukasz Gołębiowski (1773 -1849) was the pioneer whose first paper was issued twice in the 19th century (Gołębiowski, 1831; 1861). This would seem to indicate some demand for this kind of publication. The same author expended folk costumes then modest bibliography with a small book containing information about traditional Polish dress (Gołębiowski, 1863). This period witnessed also the appearance of valuable works of other authors, i.e. Jędrzej Kitowicz who devoted the last chapter of his book to folk customs and clothing (Kitowicz, 1840), Jan Matejko, who undertook an inquiry to study the issue of historic garments and did not disregard the peasants' dress (Matejko, 1860), and Walery Eliasz Radzikowski whose work - as the previous ones (except for Kitowicz's) also containing illustrations of folks costumes - and which had many editions (Radzikowski, 1879 - 1899). Wojciech Gerson was �105 artist who published costumes of Polish folk (Gerson, 1885). Among the works published in the mid- 19th c., the multi-volume editions of the works of Oskar Kolberg (Kolberg, 1865-1910) and Wincenty Pol (1807-1872) constitute a separaty category, where the ethnographic descriptions also included information about folk costumes (Pol, 1966). Also at this time a folder of drawings prepared by Leon Zieńkowicz (Zieńkowicz, 1841) appeared. Among later publications containing materials on dress and costume, of notice are also old Polish encyclopedias by Zygmunt Gloger and Aleksander Bruckner (Gloger, 1900; Bruckner, 1937 - 1939) and the book by Władysław Łoziński, where in the 3rd chapter "Ubiory i splendory" [Dress and Splendor] the issue of folk costume is also discussed (Łoziński, 1907). The above publications point to two other issues relating to the question of folk costume. First, that illustrations, i.e. black-and-white or tinted engravings, and colorful full-page illustrations that are more or less accurate documents play an important role in the literature of this subject; and second, that both the descriptive and pictorial information about folk dress and costumes is interwoven with data concerning higher social classes. This latter fact was primarily recognized by folklore specialists, but was then ignored, until the second half of the 20th century. As far as the deliberate documentation of the phenomena observed in the country, and not pure artistic creation is concerned, it is worth mentioning that the first attempts at describing and showing the appearance of peasants and their dress were already taken in the 18th century, a fact which was discussed in a detailed and critical way in a number of papers (Bystroń, 1934; Jacher-Tyszkowa, 1975; Ruszel, 1976; Jaśkiewicz, 1976; Główczewska, 1955; Turnau, 1968). This is not a uniquely Polish phenomenon; the value of old iconography as a source of information was also noticed by difTerent authors in other European countries (Noss, 1970; 1973; 1981; Dolouche, 1985). As regards pictorial documents, what comes to the fore is the form of dress, the composition of its particular elements, its colors, ornaments, and even the kinds of fabric, provided that the artist was able to capture all of these elements. Other important factors are: composition of the whole dress and its length, its fullness or slimness, differences in the appearance relative to sex, sometimes also to age, and the circumstances, i.e. whether the wearers were old or young, married or single, if they participated in a wedding or took part in festivals. Illustrations very rarely depicted other situations, such as baptisms, funerals, particular religious holidays, or community events, though some pictures of such events can also be found 9. These pictures sometimes show archaic manners of wearing some clothes or an older method of matching particular pieces. These traditions are totally obscure today and are often not 9 For example, in the paintings ofAxentowicz and Kotsis. �106 even to be found in museum collections. The same applies to some elements or ornamental motifs. The elTect of liberation movements and of the consequent changes in the structure and social position of the peasantry that gradually brought it personal freedom and enfranchisement is that other social classes took an interest in the life of the country inhabitants. From the turn of the 19th c., attention was focused on the way lived and dressed, on their customs and folklore, which was reflected in art and academic studies. By the same token, archetypes and features common to all Slavs were discerned, and in the era of Panslavism the search for commonalities found favorable conditions to develop and thus directed further inquiries and research, which deepened knowledge of folk dress and costumes. Romanticism, on the other hand, prompted a search in the country for heretofor unknown and mysterius themes manifested in rituals, lyrics, stories, beliefs, and various practices that were - as it turned out - closely associated with manners of dressing and the preparation of costumes and dress. Already in 1802, in his project for folk studies Hugo Kołłątaj, inspired by the ideas of the Enlightenment, recommended, among other things, that "we should learn of ... the difference in the garments (of the folk) not only as regards the cut, but even the color, not to overlook any sort of their clothing", and this should cover all "provinces, voivodships, and districts". On the basis of different aspects of folk culture, including that of garments in the first place, it can be said that gradually the objective of research was to capture the regional peculiarities and specific features characteristic of a given territory. The festive attire appeared to be a very distinct manifestation of these specific features which, on the one hand, are the expression of homeliness, and on the other, of differences relative to neighbours both near and far. In compliance with this trend, in his work, Kolberg provided no information about dress, though in some volumes he specified the names of the regions and described some details concerning "the dress" also (Burszta, 1974). Fascination with regionalism, founded on the desire of scholars to search for one's identify and to identify with particular place of origin or living can be detected even today. For a dozen of years it has triggered authors to write more or less comprehensive descriptions and even monographs on particular regIOns. In the beginning such descriptions appeared, often with corresponding pictures, in the 19th or 20th c. magazines such as "Tygodnik Ilustrowany", "Przegląd Tygodniowy", "Wieś Ilustrowana", "Kłosy", and then in "Wisła" and "Lud". The second half of the 19th c. witnessed also the appearance of monographs of the folk culture of particular regions or settlements in which much room was devoted to the issue of costumes (Mączyński, 1858; Malinowski, 1877; HolT, 1888; Polaczek, 1892; Świętek, 1893). This kind of publication, �107 practiced until recently (Malicki, 1936, pp. 53 - 61; Zabytki kultury ludowej [Remains of Folk Culture], 1975, pp. 48 - 65), comprises mainly descriptions of festive, ritual, and ceremonial costumes and their particular pieces. Such a perception of folk dress was not impacted by positivist slogans that focused attention of the man of labor and his everyday life in poverty. The development of more comprehensive studies of the question of everyday, occupational dress appears to have been inhibited, among other reasons, by ideas of the Young Poland that emphasized the stability, strength, colorfulness, and picturesqueness of the country and its people. A parallel "discovery" of folk art in which the festive was stressed gave a stimulus to new papers on the ornamentation of clothing: embroidery, jewelry, leatherware, lace, and weaving. Articles on these topics were published mainly in the aforementioned periodicals (Seweryn, 1929; Udziela, 1925; Stattlerówna, 1902). Although at the turn of the centuryand in the beginning of the 20th century different authors noticed other aspects related to clothing, for example, its makers - shoemakers and dressmakers (Kosiński, 1903; Goldstein, 1903; Pieniążek, 1934; Reinfuss, 1951), the problem of the maintenance of clothes (Gądzikiewicz, 1926) and fashion (Zborowski, 1930; Bazielich, 1967; 1968), these questions have constituted a very small percent against the number of descriptions of the costumes, still perceived in a static unchanging manner. In 1904 Bronisław Malewski wrote a critical analysis of the previously published accounts of folk clothing, indicating, among other problems that of "static presentation of the costumes and even unreliability of some of the used records", yet the critique did not provoke any major response. Scholars accepted standard paradigm, that the peasantries immobility its negative attitude to all changes and illiteracy were the causes of its obscurantism and conservatism, and at the same time for the unchangeability and long duration of some of the products of folk culture, including clothes, and in particular self-made ones. The first monographs of folk costumes in the form of separate volumes were published in the period of 1918-1939 (Udziela, 1930; 1932; Chmielińska, 1930; Dobrowolska Agnieszka, Dobrowolski Tadeusz, 1936). Some specifically concerned the ornamentation of folk costume (Seweryn, 1930; Matuszkówna, 1931; Udziela, 1936) and single pieces of clothing (Frankowski, 1928; Seweryn, 1929). The books appeared at the time similar publications on the history of clothing were published (Błotnicki, 1930; Gutkowska, 1932); in general, however, publications of folk costume missed information about peasants' dress. All the publications were richly illustrated with drawings, color tables, and photographs. In his work Ludowe stroje krakowskie i ich krój [Cracovian Folk Costumes and their Cuts], Seweryn Udziela also included patterns of the costumes, undeniably for practical purposes. Beside general introductory information about the people, their settlements, and abodes, on seven �108 illustrations ci la Jan Matejko the author discussed Cracovian "men's clothes for the last five centuries", i.e. from 1400 to 1700, yet took no account of their form and any changes that might possibly have taken place in between. He rather focused on description of all pieces of the costume from the turn of the century first of men's then of women's clothes, taking into consideration their appearance, fabric ornaments, possible changes, and names. On the other hand, in the introduction to this next work, Ubiory ludu polskiego [Clothing of Polish Folk], devoted to "the clothing of the Beskid highlanders" he referred to the protocol issued in 1903 by Komisja Antropologiczna Akademii Umiejętności [Anthropological Committee of the Academy of Knowledge] which decided to direct attention to "the picturesque costumes of our people, which before our eyes are vanishing from day to day and yielding to trashy greyness" (Udziela, 1932) and consequently to publish papers covering Ubiory ludu polskiego [Clothing of Polish Folk]. An aftermath of the decision was the publication of two volumes that appeared in 1904 and 1909 (Tetmajer, 1904; 1909) which next to the text contained illustrations and color tables, which he edited. It is characteristic that it was just the "picturesqueness" of folk costume that was brought to the fore. In the beginning, similar publications were of the same character. Nonetheless, Udziela enriched his studyon the clothing of the Beskidy highlanders with historical materials based on archival records. Thus he was able to take into account changes taking place in clothing as well as their makers, fabric, patterns, colors, ornamentations, the age of people wearing them, and, last but not least, the differences among particular groups of highlanders living in the Western Beskidy. This study was not just a search for and emphasis of picturesque ornamentation of clothing, but, in compliance with felt need to save things from oblivion, was an effort to - as faithfully as possible - make documentation of what has remained in the country and what human memory was able to convey. Thus it can be said that Ubiory górali beskidowych, enlivered with color postcards, well-done photographs and examples of some patterns, constitute one of the first exhaustive monographs of costumes of a given ethnic group mainly based on the autors own field studies. Such studies had been earlier undertaken by Kazimierz Moszyński who in 1929 published the first volume of Kultura kidowa Słowian [Folk Culture of the Slavs], one chapter of which was devoted to clothing, giving a comprehensive comparative and genetic analysis of that subject (Moszyński, 1929). Taken up with Slavistic questions, he expanded the subject of his studies, both in terms of the territory and the topic itself. In his work he employed many different methods which for his later followers and students constituted a model they sought to imitate. Since ca. 1920, systematic research on the territory of the former Duchy of Łowicz was conducted by Aniela Chmielińska, a founder of the Museum of the Łowicz Region. Following the guidelines of Adam Fischer, in her book she presented the clothes of the inhabitants of the Łowicz region in �109 the perspective of historical changes and territorial and circumstantial conditions. Chmielińska discussed particular pieces of clothing, ornaments, preferences of the wearers, fashions, and makers (Chmielińska, 1930). In her book there is also some encouragement to observe traditional clothing. A different compendium of knowledge of folk costumes, this time of the Silesian region, is Agnieszka and Tadeusz Dobrowolski's work published in 1936, Strój. haft i koronka w województwie śląskiem [Costume, Embroidery, and Lace in the Silesian Voivodship]. Divided into four chapters, their book covers the Silesian highlands, the region of Pszczyna, and the northern part of the voivodship. The fourth part is devoted to the Cieszyn laces. In this book the costumes and their ornaments were discussed in an unconventional manner, with many speculations on the origin, wide analogies, information about chronology as well as indications of some research methods, precisely identified with respect to embroidery (as for example analytical-comparative) yet not on the grounds of the diversity of motifs, but of applied technique, both in the historical and typological perspective. The research material includes data not only from the region of Silesia, but also from other regions of Poland, the territories inhabited by Western Slavs, Hungary, the Balkans, Russia, and Northern Europe, drawn from both folk and elite cultures. As far as embroidery is concerned, the analysis also involves related techniques, such as weaving and tapestry, which also permits establishing a certain chronology of origin and genesis of some types of wear. Such a comprehensive picture is completed with a dictionary of dialectal expressions (vernacularisms), sometimes with their etymology, a long list of weavers and lace makers according to place of residence, and numerous photographs and tables. The number of facts included in this publication, supplemented with appropriate references, is quite imposing. It is also worth emphasizing that this work was the first to indicate the relations between the folk costumes and the wear of other social groups and to take on the subject of the methods of work. The works cited above indicated, that the years after Poland regained its independence were conducive to research and development of knowledge of folk culture which was also manifested in an increasing interest in clothes and regional costumes as well as in the desire to pursue and develop this subject. However, the approaches taken by different authors varied considerably. Some of the authors by illustrations and descriptions tried to produce documents of the observed forms of costumes attributed to a given region or a town, yet most often they took account of the differences generated by varied social situations, functions, changes, and fashions. Others concentrated rather on the archetypes, genesis, chronology, and historical conditioning. They all emphasized the aesthetic features, ornamentation, and picturesqueness of costume. Still other researchers attempted to discerning relationships with the past and the most remote history of the country, or were looking for common or different �110 elements that were indicative of either similarities or differences among the Slavs. Detailed descriptions of the form or recognition of the whole dress of peasants paved the way for a typology of both particular pieces of clothing (Fischer, 1934) and whole costumes. Already in the 18th c. Jędrzej Kitowicz differentiated the costumes of Ruthenian, Cracow, or Mazovian peasants (Kitowicz, 1951, pp. 607 - 610), while in the interwar period, Adam Fischer singled out only two types of Polish costumes, i.e. Wielkopolska-Mazovia and Małopolska (Fischer, 1934). Stanisław Poniatowski recognized four types, i.e. Wielkopolska-Mazovia, Małopolska, Podkarpacie, and Polesie-Belorussia. Also four types were differentiated by Kazimierz Moszyński: Pokucie-SouthPodolia and Eastern Carpathians, Małopolska-Polesie, Silesia-Wielkopolska-Mazovia-Belorussia, and Pomerania with the adjacent part of the Poznań district (Moszyński, 1938). As can easily be inferred, the objective for making the above and other typologies (Seweryn, 1974) was to distinguish properties characteristic of folk costumes of particular regions in Poland as well as to discern any possible relations with folk costumes of the neighboring countries and thus indicate a direction of borrowings and influences. It is really interesting that almost no attention was paid to references to historic costumes of the privileged classes, i.e. townsmen and curtiers, and to what was brought by European fashion. Folk costumes were treated as a unique way of dressing among one group of Poles who were thought to be isolated from the rest of society, much time was to elapse before the issue of the interrelationship between the dress of various strata of society was brought to light (Bogatyński, 1957; Turnau, 1972; 1966). This problematic was taken on by a historian, Irena Turnau, who relied on archival and iconographic records. This does not imply, however, that the role of records was not appreciated in the circles of folk researchers (Kotula, 1954; Błachowski, 1972), yet it was dominated by an increasing interest in social question after the war. The most urgent task was to record all the still existing manifestations of folk costumes and the signs of their functioning that folk memory could recall. This is understandable since the basic source of material for ethnographers are field studies. The immediate impetus to continue studies of folk costumes was provided by the Polish Ethnological Society which issued monographic volumes of Atlas Polskich Strojów Ludowych [Atlas of Polish Folk Costumes] and by the work of the Sekcja Sztuki Ludowej [Section of Folk Art] of Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk [Institute of Art of the Polish Academy of Sciences] in Warsaw, which sought to catalogue artworks all over the country. To conduct the above initiatives, guidelines and inquiry sheets (Reinfuss, 1950), methodology of a monographic publication on folk costumes (Gajek, 1954) and guidelines for the illustrations for Atlas Polskich Strojów Ludowych (Reinfuss, 1954, pp. 806 - 807) were developed. �111 These guidelines were designed not only for the potential researchers, but also for the future authors of similar publications, and as a consequence has brought fruitful results. On the one hand, Atlas Polskich Strojów Ludowych in the subsequent fascicles provided a comprehensive picture of costumes of particular regions, this filling in the "gaps" on the map of Poland, while, on the other hand, in "Polska Sztuka Ludowa" ["Polish Folk Art"] numerous articles appeared, among the topics covered being costumes of various district, their elements, fabrics, embroidery, laces, and other decorative techniques as well as funtions. Although Atlas Polskich Strojów Ludowych was criticized by same scholars (Rosen-Przeworska, 1958; Kantor, 1982; 1979), notwithstanding their opinions it should be emphasized that against the background of European literature on folk art this publication is one of a kind, except for the Lusatian publications considered also a type of an atlas, yet a completely different character and assumptions (Reinfuss, 1962; Kutrzeba-Pojnarowa, 1979). No single author of a collective monograph would be able to either collect or publish such an amount of materials as came out in the total number of 32 volumes of Atlas Polskich Strojów Ludowych. In their publications, authors respond either to social demand which quite often calls for practical hints about the look of costumes (Manugiewicz, 1951) and the possibility of their reconstruction, or to new questions and challenges set for them by the developing discipline. Thus, the scope of research expands, prompting them to cooperate with other disciplines: linguistics - as regards terminology, etymology, and genesis; history - as regards the confrontation of concrete examples and forms of costume with the period they were used and produced; history of art ~ as regards fashion and analogies to models as well as patterns characteristic of the elite and of the trend observed in art; sociology - as regards mechanisms and patterns dominant in the social structure; history of economy - as regards forms of economic relations and management of resources and consumption (Turnau, 1986); and geography - as regards local natural conditions. Thus expanded area of research furnishes newer and newer subjects (Kutrzeba-Pojnarowa, 1976), which, in turn, entail development - via related disciplines - of new methods of work. The choice of a method depends on the question under investigation and its objective. We can still see almost traditional description of phenomena, their analysis and comparisons, search for a model and standard, historical insight into the changes taking place in time and space (Turnau, 1974; 1991), identification of a regional, sometimes even national character and properties (Kowalska-Lewicka, 1976; Kamocki, 1976), of differences and similarities. Recently, the focus has been put on social conditioning and differentiation, on everyday, occupational dress (Turnau, 1994), the function of clothes and their role in culture (Kantor, 1982), symbols and a sign code as one of the ways of communication among the wearers of folk clothing and costumes (Kantor, 1979). It is also worth stressing that �112 the vision of the whole issue expands, now presented in the context of the dominant fashion and the manner of wearing observed by other social classes. To sum up, against the background of other European countries, the achievements of Polish scholars, in particular of ethnologists, in the domain of folk clothing and costume does not seem to be inferior. The credit for that should go to different specialists of various interests, to "Polska Sztuka Ludowa", to museums setting up topical editions and exhibitions, as well as to other publications. For over two hundred years researchers have touched different problematic questions, and if they did not thoroughly study them, at least they indicated important issues. They even gained insight into neighboring countries and related ethnic groups (Dobrowolska, 1947; 1948; 1951; Bednarczuk, 1982) in order to learn of and popularize similar or different meanings associated with clothing. Although regional variants have not been perceived everywhere in Poland and still there is neither an album nor a synthetic description of the varieties, the above can be accounted for by the facts that not everywhere the regional specific character has evolved, and that not all possible sources have been explored as yet. Such a state of affairs merely prompts new goals and perspectives for the future as well as encourages new research and publications. BI B LI OG R A P H Y Bartkiewicz 1979 Magdalena Polski ubiór do 1864 [Polish Clothing till 1864], Ossolineum, Wrocław. Bazielich Barbara 1968 1973 1975 1977 1982 Moda w strojach regionalnych tematem wystawy na Śląsku [Fashion in Regional Costumes as the Subject of the Exhibition in Silcsia], "Polska Sztuka Ludowa" No 3, pp. 112-120. Złote hafty w tradycyjnej odzieży na Śląsku [Golden Embroidery in the Traditional Clothing in Silesia], "Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Etnografia" No 6. Stroje regionalne [Regional Costumes], in: Zahytki ludowej kultury na Śląsku i w Częstochowskiem [The Remains of Folk Culture in Silesia and in the Region of Częstochowa], ed. by B. Bazielich, Muzeum Górnośhlskie w Bytomiu, pp. 48·65. Moda w strojach regionalnych. Katalog wYSil/wy [Fashion in Regional Costumes. Exhibition Catalogue], Biuro Wystaw Artystycznych, Katowice. U biory dziecięce od XVllI do początku X X wieku. Katalog zhiorów //luzeów polskich. [Children's Clothing from the 18th to 20th century. Catalogue of the Holdings of Polish Museums], "Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Etnografia" No 7. 1988 ŚLąskie stroje ludowe [Silesian Folk Costumes], Śląsk, Katowice. Bednarczuk Alicja 1982 Reliktowe.formy uhioru Bałtów [Relic Forms of the BaIts' Clothing], "Lud" vol. 66, pp. 179-194. B1achowski Aleksander 1972 Stroje pLockie w .\:wietle źródeł X I X wieku [Costumes of the Płock region in the Light of the 19th C. Sources], "Rocznik Muzeum Mazowieckiego w Płocku" No 3, pp.5-94. �113 Błotnicki Tadeusz 1930 Zarys historii ubiorów [An Outline of the History of Clothing], Kraków. Bogatyński Wladyslaw 1957 Elementy malopolskich strojów ludowych 8 - Lud t. LXXIX (X VI - X VI I I w.) [Elements mieszczan i chłopów w świetle materiałów of the Folk Costumes of Townsmen and Peasants in the Little Poland in the Light of Source Materials (16th - 18th C.)], "Polska Sztuka Ludowa" No 3, pp. 159 -166. Bruckner Aleksander 1937 - 1939 Encyklopedia staropolska [Old Polish Encyclopedia], Trzaska, Evert, Michalski, Warszawa. Burszta Józef 1974 Kulwra ludowa - kultura narodowa [Folk Culture - National Culture], Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa. Bystroń Jan Stanisław 1922 Bibliografia etnografii polskiej [Bibliography of Polish Ethnography], Kraków. Typy ludowe 1. P. Norblina [Folk Types in 1. P. Norblin], Muzeum Etnograficzne, 1934 Kraków. Chmielińska Aniela 1930 Księżacy i ich strój [Inhabitants of the Łowicz District and their Costumes], Polska Macierz Szkolna, Warszawa. Cholewa Mieczysław Czcibor 1946 Stroje ludowe ziemi sądeckiej. Rozwój stroju ludowego ijego zasięgi terytorialne [Folk Costumes of the Sądecka Territory Development of Folk Costume and its Territorial Range], "Lud" vol. 36, pp. 256 - 279. Dobrowolska Agnieszka, Dobrowolski Tadeusz 1936 Strój, haft i koronka w województwie śląskiem [Costume, Embroidery, and Lace in the Silesian Voivodship], Polska Akademia Umiejętności, Kraków. Dobrowolska Agnieszka 1947 Strój Jacków Jablonkowskich [Costume of Jackowie Jabłonowscy], "Prace i Materiały Etnograficzne" vol. 7, Lublin - Kraków, pp. 1- 37. 1948 Strój ludowy na Łużycach [Folk Costume in the Łużyce Region], Uniwersytet Jagielloński, Kraków. 1951 Ikonografia ludowej odzieży zachodnio-slowiańskiej [Iconography of West-Slavonic Folk Clothing], "Pamiętnik Słowiański", Kraków. Dolouche D. 1985 F. H. Lalaisse - de la Bretagne et autres contrt!es, Brest, Paris. Fischer Adam 1926 Lud polski [Polish Folk], Ossolineum, Lwów, pp. 95-101. 1934 Etnograjia Slowiańska. Polacy [Slavonic Ethnography. Poles], Książnica Atlas, Lwów-Warszawa, pp. 160-166. Frankowski Eugeniusz 1928 Sukman y IlIdll polskiego [R usset Overcoats of the Polish Folk], Warszawa. Fryś-Pietraszkowa Ewa, Kunczyńska-Iracka Anna, Pokropek Marian 1988 Sztuka ludowa w Polsce [Folk Art in Poland], Arkady, Warszawa, pp. 134-171. Gajek Józef 1954 Metodyka monogrąficzneyo opracowywania strojów ludowych [Methodology of Writing Monographs of Folk Costumes], "Lud" vol. 41, pp. 797 - 805. Gawełek Franciszek 1914 Bibliografia ludOZllQwstwa polskiego [Bibliography of Polish Folk Studies], PAU, Kraków. źródłowych �114 Gądzikiewicz Witold 1926 Strój górali podhalańskich pod względem higienicznym [Costume of the Podhale Highlanders in Terms of Hygiene], Gebethner i Wolf, Warszawa. Gerson Wojciech 1855 Ubiory ludu polskiego [Clothing of Polish Folk], Warszawa. Glapa Adam 1960 Ubiór chłopski [Peasants' Clothing], in: Kultura ludowa Wielkopolski [Folk Culture of Wielkopolska], ed. by J. Burszta, vol. 1, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, pp. 497 - 56!. Gloger Zygmunt 1990 Encyklopedia staropolska ilustrowana [Old Polish Illustrated Encyclopedia], P. Laskauer, W. Babicki, Warszawa. Główczewska Irena 1955 Ubiory w obrazach Canaletta [Clothing in Canaletto's Paintings], "Biuletyn Historii Sztuki" 17, fasc. 2, pp. 208 - 233. Goldstein Henryk 1903 Szewc - krawiec w ustach ludu [Shoemaker-Dressmaker on the Lips of the Folk], "Lud" vol. 9, pp. 186-187. Gołębiowski Łukasz 1831 Ubiory w Polsce od najdawniejszych czasów aż do chwil obecnych (sposobem dykcjonarza ułożone i opisane) [Clothing in Poland from the earliest time till the Present (Arranged and Described in the Fashion of Dictionary)], Kraków. 1863 Opowiadanie o ubiorach. zwyczajach i obyczajach ludu polskiego [A Story about Clothing, Habits, and Customs of the Polish Folk], Józef Bendsdorff, Kraków. Grabowski Józef 1977 Sztuka ludowa [Folk Art], Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, Warszawa, pp. 296 - 316. Grodecka Zofia 1986 Stroje ludowe w dawnym i współczesnym Poznaniu [Folk Costumes in the Old and Contemporary Poznań], Muzeum Narodowe, Poznań. Gutkowska Maria 1932 Historia ubiorów [A History of Clothing], vol. 1-2, Lwów-Warszawa. Gutkowska-Rychlewska Maria 1968 Historia ubiorów [A History of Clothing], Ossolineum, Wroclaw. Haft i zdobienie ... 1955 Haft i zdobienie stroju ludowego [Embroidery and Ornaments of Folk Costumes], Wydawnictwo Sztuka, Warszawa. Hermanowicz-Nowak Krystyna 1976 Odzież [Clothing], in: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej [Ethnography of Poland. Transformation of Folk Culture], vol. l, ed. by M. Biernacka et al., Ossolineum, Wroclaw, pp. 379 - 405. 1977 Stan badań nad strojem ludowym w Polsce. Próba oceny dotychczasowych osiągnięć [State of the Research on Folk Costume in Poland. An Attempt at Assessment of Achievements], "Polska Sztuka Ludowa" No l, pp. 3 - 8. Hoff Bogumił 1888 Lud cieszyński. jego właściwości i siedziby. Obraz etnograficzny [The People of the Cieszyn District, its Character and Place. An Ethnographic Picture], Wydawnictwo M. Areta w Warszawie, Warszawa. Jacher- Tyszkowa Aleksandra 1975 Grafika polska XIX wieku jako źródło do badań nad strojem ludowym [19th C. Polish Engravig as a Source in the Studies on Folk Art], "Polska Sztuka Ludowa" No 4, pp. 199 - 224. �115 Jackowski Aleksander, Jarnuszkiewiczowa 1962 "Polska Sztuka Ludowa". Tables of Content Jaśkiewicz Aleksander 1976 Rysunki Adriana Jadwiga Spis treści za lata 1947 -1962 ["Polska Sztuka Ludowa". for Years 1947 - 1962] (appendix). Głębockiego źródłem do poznania XIX-wiecznego stroju ludowego [Drawings of Adrian Głębocki as a Source of Knowledge about the 19th C. Folk Costume], "Polska Sztuka Ludowa" No 1, pp. 43 - 46. Kamocki Janusz 1976 Przyczyny rozpowszechniania się ubioru krakowskiego jako stroju narodowego [Reasons for the Dissamination of Cracovian Clothing as a National Costume], "Polska Sztuka Ludowa" No 2, pp. 75 - 78. Kantor Ryszard 1979 Rev.: A Jacher- Tyszkowa, Strój kielecki. Atlas Polskich Strojów Ludowych [Kielce Costume. The Atlas of Polish Folk Costumes], Wrocław 1977, "Polska Sztuka Ludowa" No 1, pp. 56 - 57. 1982 Ubiór - strój - kostium [Clothing - Costume - Suit], Universytet Jagielloński, Kraków. Karwicka Teresa in press Ubiory ludowe w Polsce [Folk Clothing in Poland], Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław. Kitowicz Jędrzej 1840 Opis obyczajów za panowania Augusta II I [Description of Costums under August łIł], Ossolineum, Wrocław 1951. Kolberg Oskar 1865-1910 Lud. Jego zwyczaje, pidni. muzyka sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, i tańce [The Folk. Its Customs, Way of Life, Speech, Legends, Rituals, Witchcraft, Games, Songs, Music, and Dances], Warszawa, Kraków. Kosiński Władysław 1903 Szewc - krawiec w ustach ludu [Shoemaker-Dressmaker on the Lips of the Folk], "Lud" vol. 9, pp. 59 - 64. Kostiumy teatralne ... teatralne z XVI, XVII i XVIII w. z wymiennych części [The 16th, 17th, and 18th C. Theater Costumes Made of Exchangeable Pieces], Centralna Poradnia Świetlicowa, Warszawa. Kotula Franciszek 1954 Poszukiwanie metryk dla stroju ludowego [Search for the Certificate for Folk Costume], Muzeum w Rzeszowie, Rzeszów. Kowalska-Lewicka Anna 1976 Ludowy strój krakowski - strojem narodowym [Cracovian Folk Costume - the National Costume], "Polska Sztuka Ludowa" No 2, pp. 67 - 74. Kowecka Elżbieta 1978 Odzież [Clothing], in: Historia Kultury Materialnej w Polsce od 1795 -1870 [A History of Material Culture in Poland 1795 - 1870], vol. 5, Ossolineum, Wrocław, pp. 386 - 423. Kutrzeba-Pojnarowa Anna 1964 Stan badań nad strojem i tkaniną [The Current State of the Research on Costume and Fabric], "Polska Sztuka Ludowa" No 4, pp. 210-219. 1952 1976 Kostiumy Ubiór i strój ludowy jako wyraz poziomu produkcji, pozycji społecznej i upodobań [Folk Clothing and Costume as a Manifestation of the Level of Production, Social Status, and Aesthetic Taste of its Wearers and Makers], "Polska Sztuka Ludowa" No 1, pp. 3 - 4. estetycznych jego nosicieli i wytwórców �116 Rev.: Serbske narodne drastwy. Sorbische Volkstrachten, "Polska Sztuka Ludowa" No 2, p. 121. 1979 Bautzen 1976, 1977, 1978, Lipiarz Zofia 1978 Raciborski strój ludowy [Folk Costume of Racibórz], Muzeum w Raciborzu, Racibórz. Łoziński Władysław 1907 Życie polskie Literackie, Malewski Bronislaw w dawnych Kraków wiekach [Polish Life in the Early Ages], Wydawnictwo 1964. charakterystyki ubiorów ludowych [An Attcmpt at Charactcrization of Folk Dress], "WisIa" vol. 18, pp. 285 - 322, 439 - 469. Malicki Longin 1936 Zarys kultury materialnej górali !Uąskich [An Outline of Material Culture of the Silesian Highlanders], Muzeum Śląskie w Katowicach, Katowice, p. 53 - 61. Malinowski Lucajn 1877 Zarysy życia ludowego na Szląsku [An Outline of Folk Lifc in Silcsia], Ateneum, Warszawa. Manugiewicz-Żołna Jan 1951 Polski strój ludowy [Polish Folk Costume], "Wiedza i Życie" No 11, pp. 930-950. 1954 Polskie stroje ludowe. Teka rycin [Polish Folk Costumes. Folder of Drawings], Łódź. Matejko Jan 1901 Ubiory w Polsce od 1200 do 1795 [Clothing in Poland from 1200 till 1795], 2nd ed., Wierzbicki i S-ka, Kraków. Matuszkówna Stanisława 1931 Zdobnictwo kobiecego stroju żywieckiego [Ornamentation of Female's Costume in the Żywiec District], Polska Akademia Umiejętności, Kraków. Mączyński Józef Wło,§cianie z okolic Krakowa [Clothing-Folk from the Vicinity of Cracow], Kraków. 1858 Moszyński Kazimierz Kultura ludowa Słowian [Folk Culture of Slavs], vol. 1, Polska Akademia Umiejęt1929 ności, Kraków, pp. 425 - 438. Geograficzne zróżnicowanie odzieży ludowej w Polsce, in: Kalendarz Ilustrowanego 1938 Kuryera Codziennego [Geographic Differences in Folk Clothing in Poland. An Illustrated Calendc:r of the Daily Kuryer], Kraków, pp. 68 -77. 1904 N ad rzeką 1965 Próba Ropą ... Nad rzeką Ropą. Zarys kultury ludowej powiatu gorlickiego [On the Ropa River. An Outline of Folk Culture of the Gorlice District], cd. by R. Reinfuss, Wydawnictwo Literackie, Kraków. Noss Aagot Johannes Flintoes draktakvarellar, Det Norske Samlaget, Oslo. 1970 1973 Joachim Frichs draktakvarellar, Det Norske Samlaget, Oslo. 1981 Adolph Tidemand og folk han mette, Universitets Forlagct, Oslo. Pieniążek Józef 1934 O ginącym stroju ludowym i ostatnich jego wytwórcach [On the Vanishing Folk Costume and its Last Makers], "Wierchy" vol. 12. Pol Wincenty 1851 Prace z etnografii północnych stoków Karpat [Papcrs on the Ethnography of the Northern Hill-Sides of the Karpaty Mountains], Archiwum Etnograficzne, PTL, Wrocław 1966, pp. 110-114, 145-148. �117 Polaczck Stanislaw 1892 Wid Rudawa. Lud, je~Jo zwyczaje, obyczaje, obrzędy, piosenki, powiastki i zagadki [The Village of Rudawa. Folk, its Habits, Customs, Rituals, Songs, Tales, and Puzzles], Warszawa. Poniatowski Stanislaw 1932 Etnografia Polski [Ethnography of Poland], in: Wiedza a Polsce [Knowledge about Poland], vol. 3, Warszawa, pp. 248 - 253. Radzikowski Eliasz Walcry 1879-1899 Ubiory w Polsce i u sqsiadów od I X - X V w. [Clothing in Poland and its Neighbors from 9th through 15th e], Kraków. Reinfuss Roman 1950 Instrukcje i kwestionariusze dla badaczy kultury ludowej [Guidelines and Inquiries for the Researchers of Folk Culture], "Polska Sztuka Ludowa" No 1-6, pp. 88-92. Wytwórcy ludowych ubiorów w Karpatach poLskich [Makers of Folk Clothing in the 1951 Polish Carpathians], "Polska Sztuka Ludowa" No 1- 2, pp. 19 - 36. Polskie druki ludowe na płótnie [Polish Folk Prints on Canvas], PIW, Warszawa. 1953 Instruk(je w sprawie materialu ilustracyjnego dla Atlasu Polskich Strojów Ludowych 1954 [Guidelines for the Illustrations intended for the Atlas of Polish Folk Costumes], "Lud" vol. 41, part I, pp. 806-807. Rev.: Lużyeki atlas strojów ludowych [An Atlas of Folk Costumes in the District of 1962 Łużycc], "Polska Sztuka Ludowa" No 1, p. 56. Stni} Lemke!", [Costumes of the Lemks], in: Nad rzekq Ropą [On the Ropa River], 1965 Wydawnictwo Literackie, Kraków, pp. 195-210. Reinfuss Roman, Świderski Jan 1960 Sztuka ludowa w Polsce [Folk Art in Poland], Wydawnictwo Literackie, Kraków. Rosen-Przeworska Janina 1953 Z zagadnieli renesansowego ubioru ludowego [Selected Issues on the Renaissance Folk Clothing], "Polska Sztuka Ludowa" No 4 - 5, pp. 257 - 280. O ubiorze chłopskim od X I Il do renesansu [On Peasant's Dress], "Polska Sztuka 1954 Ludowa" No 2, p. 79-99. Rev.: Atlas Polskich Strojów Ludowych [An Atlas of Polish Folk Costumes], "Lud" 1958 vol. 43, pp. 338 - 344. Rostworowska Magdalena in press Stroje ludulve na Dolnym ŚLąsku. Katalog zbiorów Muzeum Etnograficznego we Wrocławiu [Folk Costumes in the Lower Silesia. Catalogue of the Collections of the Ethnographic Museum in Wrocław], Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Wrocław. Ruszel Krzysztof 1976 Temllly ludowe w akwarelach, rysunkach i grafice XIX i pocz. XX wieku. Katalog wystawy ze zbiorów Muzeum Okręgowego w Rzeszowie [Folk Topics in Watercolors, Drawings, and Engravings of the 19th and the beginning of the 20th Century. Exhibition Catalogue of the Collections of the District Muscum in Rzeszów], Muzeum w Rzeszowie, Rzeszów. Seweryn Tadeusz 1929 Kaszubskie złotoglowie i nowe hafty wdzydzkie [Kashubian Cloth of Gold and New Embroidery of the Wdzydze Region], "Lud" vol. 28, pp. 17 - 39. Parzenice yóralskie [Embroidered Design of the Highlanders Trousers], Muzeum 1930 ElI1ograficzne. Kraków. Ubillr chłopski 1450-1650 [Peasants' Dress from 1450- 1650], "Rocznik Muzeum 1966 Etnograficznego w Krakowie" vol. l, pp. 9 - 74. �118 1974 Historyczne rodowody niektórych polskich strojów ludowych [Historie Origin of some Polish Folk Costumes], "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" vol. 5. pp. 17 - 30. Stattlerówna Maria 1902 Hafciarstwo ludowe w okolicach Ojcowa [Folk Embroidery in the Vicinity of Ojców], "Wisła" vol. 16, pp. 44 - 56. Stroje ludowe ... in press Stroje ludowe w Polsce w fotogramach Stanisława Gadomskiego [Folk Costumes in Poland in the Photograms of Stanislaus Gadomski], Introduction by B. Bazielich, Fundacja Kultury Wsi, Warszawa. Szewczyk Zdzisław 1971 Strój ludowy [Folk Costume], in: Monografia powiatu my.Henickiego. Ziemia my.ilenicka, vol. 2, Kraków, pp. 171 - 2lt. Świeży Janusz 1954 Stroje ludowe Lubelszczyzny [Folk Costumes of the Lubelskie Territory], Wydawnictwo Sztuka, Warszawa. Świętek Jan Lud nadrabski (ad Gdowa po Bochnię) [The Folk Living by the River Raba (from 1892 Gdów to Bochnia)], Kraków. Tetmajer Włodzimierz 1904, 1909 Ubiory ludu polskiego [Dress of the Polish Folk], Komisja Antropologiczna Akademii Umiejętności, Kraków. Turnau Irena 1966 Żródla ikonograficzne do nowożytnej historii produkcji i konsumpcji. Próba klasyfikacji [Iconographic Sources to the Modern History od Production and Consumption. An Attempt at Classification], "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" No I, pp. 49- 64. Kultura materialna Oświecenia w rycinach Daniela CilOdowieckiego [Material Culture 1968 of the Enlightenment in the Drawings by Daniel Chodowiecki], Ossolineum, Wrocław. 1974 Moda a odzież - zmienno.fć i długie trwanie [Fashion vs. Clothes - ChangeabililY vs. Long Duration], "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" No I, pp. 87 - 9. 1977 Wpływ szlacheckiej i mieszczańskiej odzieży na polski ubiór ludowy w X VI - X I X wieku [The Influence of the Noblemen's and Townsmen's Dress on the Polish 16th - 10lh C. Folk Clothing], "Polska Sztuka Ludowa" No 2, pp. 67 -78. 1986 Gospodarcza i społeczna historia odzieży. Siódma konferencja Fundacji Paso Ido w Londynie 18 - 20 września /985 [Economic and Social Hislory of Clothes. The 7th Conference of the Paso Id Foundation in London, September 18- 20, 1985], "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" No 1, pp. 180 - 182. Ubiór narodowy w dawnej Rzeczypospolitej [National Dress in the Old Polish 1991a Republic], Instytut Historii Kultury Materialnej PAN, Warszawa, pp. 99 - 132. 1991b History of Dress in Central and Eastern Europe Irom the Sixteenth 10 the £ighreel1lh Century, Instytut Historii Kultury Materialnej PA N, Warszawa. 1994 European Occupational Dress, Instytut Archeologii i Etnologii PA N, Warszawa. Tyrowicz Ludwik 1957 Podstawowe wiadomości z dziejów ubioru [Fundamentals from the History of Dress], Centralny Zarząd Szkół Artystycznych, Łódź. Udziela Seweryn 1925 Pasy srebrne [Silver Sashes], "Lud" vol. 24. �119 1930 i ich krój [Cracovian Folk Costumes and their Cuts], w Krakowie, Kraków. Ubiory ludu polskiego [Dress of the Polish Folk], PAU, Kraków. Hafiy kurpiowskie [Embroidery from the Kurpie Region], Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Kraków. Ludowe stroje krakowskie Muzeum Etnograficzne 1932 1936 Wójcik Adam 1965 Strój Ropą Pogórza n [Costumes of the Folk from the Pogórze Region], in: Nad rzeką [On the Ropa River], Kraków, pp. 175 - 194. Zborowski Juliusz 1930 Moda i wieś góralska [Fashion and Highland Village], "Ziemia" No 19. Zieńkowicz Leon 1841 Stroje ludu polskiego [Costumes of Polish Folk], Paryż. Żygulski Zdzisław 1974 Somatyczne i semiotyczne uwarunkowania Conditioning of the Dress Fashion], No 1, pp. 107-112. mody "Kwartalnik [Somatic and Semiotic Historii Kultury Materialnej" ubiorów Translated by M arek Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ed6b278647e0571e316624f8e70df0cf.pdf 5acbaef261c29db51206d766122b83d2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2132 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource społeczność wiejska badania etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1980 Title A name given to the resource The Polish Village in Light of Ethnological and Sociological Research / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.55-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wieruszewska, Maria Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, MARIA Institute Polish vol. 79, 1995 WIERUSZEWSKA of Village Academy and Agriculture Development of Sciences Warsaw THE POLISH VILLAGE IN LIGHT OF ETHNOLOGICAL AND SOCIOLOGICAL RESEARCH Introduction It is rather surprising that for a long time sociology and ethnology have not taken any account of the notion of "village". Hopefully, the situation will change when an encyclopedia of sociology, currently in preparation, is published. It is true that the village has not been well accounted for in general theories. Pushed to the margin of sociological systems, the viIlage, as an object of research, has never been given due credit. This is admitted by eminent scholars, for example Professor Jan Szczepański. Although there are many different research centres, groups of talented researchers, extensive bibliographies and a range of ethnological and sociological journals, such as "Etnografia Polski", "Lud", "Literatura Ludowa", "Wieś i Rolnictwo", "Roczniki Socjologii Wsi", "Regiony", "Sycyna" and "Pamiętnikarstwo· Polskie", there are no works that would synthesize the transformations of the Polish village of the 19th and 20th centuries (Szczepański, 1994). Furthermore, new phenomena occurring in the Polish village cannot be described by existing theories. The change of the ideological system, in Szczepański's opinion, undermined the explanatory power of modernization theory, the validity of the stratification theory of rural communities and social organization theory, based on the functioning of primary groups. The lack of an adequate language of modern sociology to describe problems and phenomena occurring in Poland is the reason for the collapse of the social function of science which has always been to guide to social1ife in the Polish tradition. What are the reasons for this? Let us go back to the beginnings of sociological theories voiced in the Enlightenment. The thinkers of the 18th century, united in the struggle to overcome ignorance and superstitions, influenced the formation of a new attitude towards the world. The village, seen from this perspective which has been partly cherished tiU the present times, could only be seen as an oasis of �56 old-fashioned times, which had to be enlightened with the "torch of learning". It is claimed by Jerzy Szacki that the philosophy of the Enlightenment was superior in many respects to many later sociological systems of the 19th century which developed under different historical conditions. From its beginnings, sociology was interested in the investigation of problems of the society after the industrial revolution. Therefore, the main research and theoretical trends of sociology were focused on the historical changeability of societies and on discovering differences between the old feudal (state) society, and the new capitalist (class) society (Szacki, 1983, p. 149). The theory of evolution and progress was only marginally interested in the agrarian segment of the old social order and, consequently, minimized the importance of the village and its inhabitants in the new order of the industrial society. Village - the Object of Scholarly Reflection The genesis of village as the common form of settlement can be found in archaeology. "Villages" - large settlements, were common in the "wooden plough" culture at the end of the Neolithic Period. Habitation on a given area and joint farming helped form first organizational forms called communities of neighbours or rural communities. The first written sources from the middle of the 10th century provide information on the history of the village (inventories of bishops' and monastic property). One also finds information about villages in the written sources from late Middle Ages - information about the layout of villages and organization of internal life. These sources, particularly foundation charters based on the German law from the middle of the 13th to the middle of the 15th centuries, provide information on the stratification of rural population, its differentiation, economic structure and the socio-legal situation of peasants in villages owned by landed aristocracy. Reflections on the village against the background of a wider interest in disappearing cultures, including the peasant culture, can be found in Renaissance historiography, journalism, agrarian literature and belles-lettres. The village, as a subject of systematic studies, is connected with the period in which modern national awareness was formed, particularly at the turn of the 18th century. The phase of a conscious search for sources to learn about the history of peasants and the village is connected with the collapse of the feudal system, the beginnings of capitalism and the commencement of deeper studies on society. Reflections on the village as a local community is related in sociology to the crisis of primary groups based on personal relations and cooperation, threatened by processes of industrialization and urbanization as capitalism was developing. �57 Reference to such features as a union of common life, blood ties, self-sufficiency and a limited size of primary groups, which C. H. Cooley called the "guardians of human nature", justify the move to earlier classical sources. The sociological thought originated by Plato and Aristotle with a reflection on the features of Greek polis, applied it to the description of local communities. In this description three constituent elements appeared: a) territory, b) social interaction, and c) a permanent bond. "Isolation of consciousness", characteristic of traditional villages in Poland, was first overcome when the socio-economic situation of peasants changed. Paradoxically, however, for a long time this had an inhibiting effect on the perception of patterns of urban culture and the effectiveness of its influence. "A peasant woman", Barbara Olszewska-Dyoniziak wrote, "who before the war used to go everyday to town with milk and had a direct contact with urban life, respected her rusticity and did not imitate her customers, either as regards their clothes or interior design or behaviour. Today the same woman tries her best to be like the ladies of the town" (Olszewska-Dyoniziak, 1994, p. 153) and obscures her identity. Investigations of villages in the first half of the 19th century focused on the search for separateness and cultural archaisms which were treated as a source for the "reconstruction of the most remote history" and at the beginnings of national culture. The first ethnological programs which aimed to investigate the Polish village were authored by Hugo Kołłątaj and implemented by the Warsaw Learned Society established in 1800. The results of these investigations were presented to posterity as the "true testimony of the conditions in which Poland found itself after annexations and provided arguments against slanders voiced by strangers". The project was carried on by Łukasz Gołębiowski's synthesis entitled Lud polski, jego zwyczaje i zabobony [The Polish people, its customs and superstitions]. Apart from ethnographic monographs the first descriptions of the conditions of farming and economic relations in the villages caused by the growing interest in social questions were published. The turn of the 19th century brought a shift of interest in villages from ethnographic studies of "ancient Slavonic elements" to studies of contemporary transformations. Scholars attempted analyses of situations in specific villages and regions with reference to natural conditions, social structure, forms of economic organization, including cooperatives, and the influence of emigration on the life of rural communities. Investigations of rural communities had to take account of many problems created by the relations between villages and towns, industrial societies and rural, farming structures. Rural sociology of countries in Central and Eastern Europe, unlike in industrialized countries of Western Europe, mainly pertained to problems of the peasant question in the context of national and class identity. National �58 elements were seen in the functioning of rural commUnities against the background of factors that conditioned the life of their inhabitants. Postulates of scientific analysis based on the "true objective description" broadened the research of villages in which, even in the 19th century, socially important problems of peasant life were neglected and research focused on searching for cultural "relicts of the past". Proposals to investigate cultural institutions, conflicts and transformations of rural communities were put forward. The famous polemics from the beginning of the 20th century evoked by Ludwik Krzywicki's book Kwestia rolna [The agrarian question] moved the interest in the village and peasants to the agrarian programme. The village was perceived as a remnant of the feudal system against the background of industrial "modern tendencies". The relation between villages and towns, which shaped the research approach in sociology for the entire 20th century, appeared in discussions of the above mentioned book published in 1906. "The old village is disintegrating, slowly but inevitably. But before it has disintegrated its ideals will decay, belief in its ideals and the lore of forefathers will be lost and it will be filled with the spirit of urban culture". This prognosis of village evolution contained in Kwestia rolna [The agrarian question], and most of the other views of the book's author, was challenged by Władysław Grabski who opposed Ludwik Krzywicki's arguments on transformations of the village and agriculture towards collectivism by showing that peasant farms proved to be economically stronger than granges (Grabski, 1903). Władysław Grabski strongly opposed the prognosis of the "end of peasants" and in competition saw their "power of economic individualism". He wrote that "peasants do not feellike stepping out of the world stage". Grabski opposed the views born out of prejudices against and contempt for the village. He noticed this in formulations which described the peasants as a lower category of people with such expressions as "creatures dominated by the soil", "hard skulls", "submissive to tradition", "uneducated and superstitious". The objections raised to the one-sidedness of the formulations of Kwestia rolna [The agrarian question] returned in the I990s. Authors contested the dominant patterns of research on villages, primarily because of doctrinal restrictions and the paradigm of modernization derived from the option to industrialize and urbanize the country. Identification of village as the subject of research created a new type of sociological and ethnological reflection. First ethnographic and sociographic investigations aimed to describe the village, farms, living conditions, local culture - the remnants and relics of the feudal system. The postulates to thoroughly investigate the most numerous stratum of the nation were strengthened by the institutionalization of the sociology of village and ethnology, which became possible in Poland in the interwar period. �59 During the Second Polish Republic investigations of rural societies became the canon of sociology of the village and were treated as a separate discipline. The investigations focused on the spatial organization of social ties and the specific pattern of life and work of the rural population - mainly in agriculture within the framework of postfeudal social structures. In Ludwik Krzywicki's, Władysław Grabski's and Franciszek Bujak's studies one could find results of the observation of social processes in the village of the interwar period. In the new theoretical and methodological orientations advocated by their creators - Stefan Czarnowski, Florian Znaniecki, Józef Chałasiński, and Stanisław Bystroń, the village became the object of systematic empirical expansion and theoretical reflection. Its classic representative, Jan S. Bystroń, a professor of ethnography, ethnology and sociology, used field data collected in villages, and ordered it according to specific social groups and categories. He popularized the notion of folk culture as direct oral transmission. His achievements are known for the extent and comprehensiveness of interests, influenced by the French sociological and ethnological school - from analyses of ideology, customs, magic, folk literature to analyses of authority in a given rural culture and ethnic groups. In the interwar period a number of monographic studies of villages were written primarily by ethnographers. Bujak's directive, on the necessity to present a complete picture of the economic and social life of the village (treated as the smallest settlement and administrative unit), was followed in many monographs. Their authors had their roots in the sight-seeing and ethnographic movement of scholarly centres. Monographs modelling Franciszek Bujak's paradigm pertain to a wide range of problems typical of villages, often treated superficially, with only a scarce review of social issues. Sociological monographs, for example a monograph by Zbigniew Tadeusz Wierzbicki Żmiąca w pól wieku później [Żmiąca half a century later], published in 1963, using typically sociological tools - observation, interview, questionnaire - focused on the relations between rural life and changes in the macrostructures of global society. Scholarly reflection on the village revealed two main ways of interpretation: formal and substantial. The former approach tended to look for features of the village as a fragment of a greater whole or a segment of reality. In such cases the village was most frequently treated as an area of investigations, an example of a microcosm which offered the option to trace more general regularities and many phenomena of social reality caused by universal processes. The latter approach assumed the existence of the village as a concrete reality in itself and, at the same time, a separate and unique object of research. The latter approach, closer to anthropological paradigms, treated the village as a "living whole". In the case of monographic investigations, in which the village was treated as isolated complex of phenomena, there often was no interpretations drawing from broader comparative materials. �60 When sociologists and ethnologists were describing villages, they saw this as a possibility to observe different manifestations of social reality - economic, demographic, social, and cultural. The village was more rarely the object of research in itself, as a community. Such questions as what was a rural community, what ties made it up and what changes it underwent were asked very infrequently. The model of the traditional village formed a constant point of reference in investigations of socio-cultural transformation, induced by processes of urbanization and industrialization. Integral investigations of villages, involving historians, ethnographers, sociologists, geographers, agricultural economists, statisticians, lawyers and others, were postulated as a model to investigate the complete process of transformations. This found expression in the investigations of processes of village urbanization - changes in the occupational structure, migrations, adoption or urban ways of life, the so-called "modernization" of the economy according to the assumptions of socialist doctrine and the popularization of new needs and aspirations. The assumptions about the need to restructure the socio-ideological system of agriculture and remove basic differences between towns and villages formed research models that were used to investigate villages in Poland till the turn of 1980s. As most of the studies were empirical, and the theoretical and methodological achievements in People's Poland were weaker, research problems of rural areas accumulated and led to a crisis of disciplines that dealt with the village. Manifestations of the crisis of sociology of village were seen both in the United States and in Europe. Attempts to overcome the crisis addressed basic questions - the definition of village, determination of its place in society, state and global structures. As possibilities of investigating rural communities in accordance with concepts of modernization, industrialization and urbanization were limited, new models and research paradigms were being looked for. A new research paradigm of the village treated it as a complex social phenomenon, a socio-cultural whole, at the same time a phenomenon with a long history, older than that of the town, and with an unspecified future. Investigations employing this paradigm are a task that social sciences investigating European cultures has to face. Epistemologically, this requires determining the relation to assumptions of the agrarian ideology and universal values of peasant ideology. Methodologically, this requires balancing standardized procedures and statistical methods of analysis through methods of participatory observation, "understanding" sociology with more emphasis on social wholes (Wieruszewska, 1991). The concept of investigations of villages which promoted the so-called integrated development resulted from the reaction to the crisis of rural areas caused by various threats. The break of ties in the mid-reach structures as �61 important links between macro- and microstructure, symptoms of anomaly, demographic destruction (depopulation of villages), disappearance of farms, unemployment, loss of cultural identity and social subjectivity of villages created new problems which required new concepts. This could not be done through scientific disciplines which lost their sensitivity to social wholes. The village can be an abundant source of arguments to deconstruct myths and stereotypes which have troubled the minds of scholars and politicians. The lack of understanding of rural problems had its roots in the dominant forms of scientific study, political doctrine, and general developments that created tensions between the technocratic and humanistic visions of society, and between civilization and culture. An analytical-logical model which dominated European science neglected those spheres of reality which, being metaphysical, did not fit the canon of the positivist ideal of knowledge. The questions about the essence, values, about what are natural social wholes, including the village, were to the side of the main canon of science. Scholars, accustomed to theories derived from the circle of their own culture, faced an awkward situation when they tried to learn about a new cultural context. The village was most often an example of perception from an external perspective, through the glasses of another aesthetic, and this introduced the related problem of cultural relativism. Reference through archetypes and symbols to primary mental structures in modern humanistic studies were more favourable to a deepening knowledge of the village as a socia-cultural whole (Wieruszewska, 1991). These trends of modern culture harmonized with the experiences of peasant culture. The longing for the search for the lost sense, moral certainty, social bonds based on community which became typical of western societies, "tired" with industrialism, has prompted a rethinking of the issue of the villages as local communities. Such attempts were undertaken in many countries. Village revival movements in Western Europe, "rusticity" as a category organizing thinking about the future of Europe, and the results of the latest investigations of villages in the process of changes in the socia-economic order of countries in Central and Eastern Europe were new attempts to look at the whole of cultural processes of the village at the end of the 20th century. In each country investigations of villages are the result of specific problems of another social reality. At the same time, as was' pointed out by Bogusław Gałęski, the sociology of the village is universal insomuch as its interest in the system of rural life - farming and farming family and rural community - have their empirical foundations all over the world (Gałęski, 1970, p. 37). Village in the Transformation Process - New Questions In an article entitled The horizons oj investigations oj village culture ("Roczniki Socjologii Wsi" vol. 20, 1983) I advanced a thesis that the �62 dramatically disappearing trend to research cultural transformations in villages between 1975 - 1980 was the result of weakened theoretical significance of dominant research concepts. Because of the one-sided viewpoint on village development, there were more investigations of standarizing mechanisms, mechanisms which made villages alike all over Poland and fewer investigations of factors that differentiated villages on the local and regional scale. I wrote then that because of the realia of modern times the problem of the cultural identity of villages should be considered most important for their further development. On the one hand, we were facing the dilemma of cultural diversity and, on the other, the universality of science and technology. On the one hand, we wanted to unify and on the other we wanted to create diversity. I have the impression that new tendencies in science, in which the development of technology and modernization, understood as the derivative of urbanization and industrialization that does not take into account the rights of local communities with respect to biology and ecology, can create conditions for a dialogue between modernization of agriculture and peasants, between technological progress and human needs. There is an urgent need to develop a strategy for the development of Polish villages on the basis of a better understanding of the potential of rural communities and their needs. This, however, requires that the research be geared to specific problems, that theoretical problems (for example, is there a conflict between the feeling of identity and strong local and/or regional belonging and cultural assimilation on a wider scale) be solved. I think that we should remember the advice given by Professor Jan Szczepański which should help to create this model of village development, namely "It is important for reformers and revolutionaries that through understanding of what is permanent and invariable in the social substance which they want to remodel, they provide grounds for the rationality of their action, proper respect for possible effects and that they inspire hopes that are up to their measures" (Szczepański, 1972, p. 35). The recent diagnoses indicating the weakening of the developmental potential of villages forced a change of the viewpoint on village matters in Polish society and among the rural population which must have an understanding for problems of its own development. This is also a problem of cultural identity understood as the feeling of identification with the values and symbols of culture. The basic structure of the village, in its constituent elements, retains permanence and continuity. A family, an individual farm, neighbours, relatives, informal and local groups, organizations and institutions form a network of relations that have sustained the essence of the community till the present time. The discussions accompanying the formulation of programs for the development of villages and agriculture considered mainly two criteria: �63 production and the economy and the socio-political dimension. The stress put on economic effects (instrumental), reduced the treatment of village to the function of a food producer and the stress put on problems of ownership in agriculture practically obscured the sense of villages and agriculture understood as a whole of mutually related aims and functions in the aspects of economy and national culture. Hence, in the situation in which the conditions of the country's existence required basic and necessary reforms, it became very important and urgent to define the strategy of a favourable development of villages and agriculture. I think that peasants, if they manage to survive, should become assets to the future development of villages. Meanwhile, peasants, the oldest and native inhabitants of villages, are becoming the bone of contention, the main object and social problem of transformation. In many press polemics a view that peasants are the deadwood of transformation, a product of the socialist system, a barrier to democracy in villages, an antithesis of civic society, is becoming dominant. A humanist, an ethnologist must take a stand in this polemics. We must give credit to the results of investigations conducted from the perspective of ethnological horizons. For example, Barbara Fedyszak-Radziejowska defended the peasant ethos, which, in her opinion, is not an obstacle to the modernization of Poland. It results from the investigations conducted by the Institute of Village and Agriculture Development of the Polish Academy of Sciences that the "attitude of entrepreneurship is being shaped in villages and on farms. Its presence is connected with the family tradition to work on one's own farm". The author pointed out that "neither the traditional peasant culture nor the ethos of work specific to farmers and the feeling of one's own worth were the obstacle to capitalism and market economy in deeply rural Scandinavian countries" (Fedyszak-Radziejowska, 1995, p. 15). This opinion is supported by my article entitled Współcześni chłopi w perspektywie etnologicznej [Contemporary peasants from the ethnological perspective] (Wieruszewska, 1994, p. 158ft) in which I answered the questions asked during a panel discussion organized by the Polish Sociological Society. These questions addressed such issues as: consequences of 45 years of communist rule after the Second World War for the position of peasants in the social structure; consequences of a complete transition to market economy for contemporary Polish peasants; position of peasants in the future structure of Polish society which, in my opinion, being significant, will not determine their number but their importance to culture. Turning points reveal the truth that description, explanation and understanding of the phenomena of new reality reguire an increased intellectual effort. Furthermore, pre-set strategies of investigations must be surpassed. Scholars, �64 who attempt this task, must be bold and must take the risk comparable to that of pioneers. Professor Jan Szczepański, the author of an essay entitled O indywidualno.~ci chłopów polskich [About the individuality of Polish peasants], showed that the social sciences do not know much about the rural reality. He stated that the language of modern sociology is not adequate to the problems and phenomena occurring in Poland. A question arises: how can the reality of village, today very changeable, obscure, burdened with stereotypes, and subjected to the pressure of new trends - the market economy and democratic society - find its place in this "hybridization process". Looking for contact planes between Western Europe, liberal and secularized, and Poland, Catholic, with a peasant cultural heritage, becomes a problem. For the practice of social and economic life it is important to work out favourable relations between the defence of the interests of villages and agriculture and rules of market economy to become a part of wider, European economic structures (Wieruszewska, 1992). Treating culture as a sphere endowed with a specific autonomy, as a foundation of the philosophy of life, we can suppose that the logic of the oncoming changes is getting more and more convergent with the foundation of peasant culture. If we perceive the" sense of oncoming changes as the need for a more balanced approach to development according to the criterion of economic effectiveness, ecological health and value of survival, it will be easier to see village and agriculture as an example of a system that reproduces itself according to judicious economic rules. Ethnology, being sensitive to the overall vision of human life, is capable of noticing what sometimes is neglected by other scientific disciplines. An ethnologist, an investigator of culture, sees the village and agriculture as a form of economic activity that man pursues in the environment he lives in. He notices skills, talent and organizational abilities. Thinking about the future, one must say that none of the styles of life, including those formed in Polish villages, should be lost because today it is difficult to say what knowledge and skills our successors, future generations, will be using. Today opinion centres, authors of programmes addressed to villages, particularly peasant organizations, the church and priests are trying to create a vision of the future compatible to the spirit of the time and requirements of European integration. To reach this objective, one draws from history, the history of agrarian ideology, peasant tradition and rules of transformation, making references to the ethos of entrepreneurship. This must be accompanied by opinions voiced by the humanist, the ethnologist and the sociologist. This must be accompanied by a view which, under the pressure of current problems, will permit us to notice a reflection of a different dimension. Our thinking is burdened with some assumptions which lead us to an incomplete understanding of the integration process. We find ourselves �65 in a situation of somebody who purchases a licence or somebody who is entangled in the "syndrome of a late newcomer" and we forget that integration always pertains to different elements. The approach to problems of European integration is full of such concepts as reaching up to standards, adjustment, shortening the distance. In all these metaphors there is something that does not permit articulation of our strengths and our interests. As a process of integrating different elements and a process of creating a new whole, this has some legal, economic and social consequences and is done at a certain level of generality. We should realize what actors become players on this stage of integration and what roles they play. Village and Polish farmers do not have to be perceived as bogey and threat. What is extremely important are institutions, mainly because they set the rules, procedures, and norms. They do not use isolated indices. What matters is the whole, an integral complex of different indices. And this is important because agriculture, connected with soil, people, cultural community, is an element of the people - peasants bind the people on their territory and one must see the entire surroundings to fully perceive our interests. Ethnological knowledge tells us that the village as a type of community, born out of a primitive group, is not an enemy to civic society but its asset. Hence, rural communities with their own identity can coexist with civic ties. The sacrum element occurs not only in peasant culture, it exists and is necessary to democratic societies if they want the authority of transcendential norms and the source of legal validity. Tradition does not deny democracy but strengthens it. The goal would be to create a civic culture in villages, to strengthen citizenship through new institutions. Ethnoiogical knowledge again tells us that "institutions are not built, institutions grow like a family, neighbours, church, people" (Dahrendorf, 1994, p. 232). If we think about our "return" to Europe, it would be worthwhile, I think, not to lose sight of the transformations which today make Europe different and whose elites question the directions of development which degraded villages. If we treated the will to find contact planes and establish dialogue with Western Europe seriously, then these new facts would have to be reconsidered. Furthermore, new concepts have to be built around such issues as: the difficulties of compromise between the rural culture as community culture with the culture of bureaucracy (or, social culture, based to a large extent on norms, with the legal culture of civic society). This entails the question of adjustment to the rules of social life, the ability of those speaking a developed code to communicate with those who have a different communicational comptetence, one that makes reference to aspects, norms and values filled with substance and not to abstract rules. The problem is to look for contact planes between the world of Western Europe, liberal and secularized and Polish village with s -- Lud t. LXXIX �66 peasant cultural heritage, strongly connected with the Catholic religion. One could ask in passing whether Polish village can be for Europe a reservoir of indestructible values, attractively finding its place in the new ecological dimension of awareness, as a realistic iunctim of tradition and modernness. The more contact planes with the revival movement in Western Europe we have and the more seriously the village is treated as an alternative way of life, the stronger the hypothesis. For the rich, wealthy Europe, "neo-village" ideology and the return of people tired of urban life to villages, in search for recreation and contact with close, familiar environment, has a clear motivation. This ideology is a negative response to overgrown urbanization and rural areas become a kind of a buffer zone that performs instrumental functions to the surroundings, i.e. tourist, recreational functions, and functions of ecological protection. As protection of these areas cannot be done without the participation of people that inhabit them and without their conviction that there is a sense in recuperative work, a movement of elites for the restoration of rustic communities was born. It is sponsored by Ekovast (movement for the development of villages and small towns). No special effort is required to prove that in Poland the situation is different, although Western inspirations can be educational. In Poland such an awareness has not been formed yet, moreover, it stirs up controversies and emotions. The range of problems related to the concept of green economy, "revitalization" of rural areas, landscape protection, ecological agriculture, "turn to villages", if it goes beyond accepted norms, awakens distrust if not criticism. Remaining in Europe but going back a few centuries, we must remember that the permanence of a grange economy was characteristic of Central and Eastern Europe, including Poland. Concentration of a considerable part of the economic potential in the hands of freeholders had its impact on the different course of the industrial revolution in this part of Europe as compared with Western Europe. Preparation for the industrialization process with respect to accumulation of capital, qualifications, and new technologies was weaker in Eastern Europe than in the West. Throughout the centuries of the feudal system, the economic equilibrium was maintained by agriculture, crafts and trade. The village was a multi-functional structure, entailed in the new system. The equilibrium was upset by capitalism, an expansive system by its nature, a system which continually made agriculture adapt and adjust. The turn of this century is an ample time to make observations. It offers the distance needed to account for past events which, seen from a different perspective, do not obscure the picture with too many details. It also helps us to look at new tendencies which herald a new era. We live at the time of landmarks. Their significance goes beyond the surface �67 of life streams and social and political phenomena which change even faster. The turn that I am talking about, metaphorically defined as the turning point of the epoch, the crossroads of civilization, pertains to more profound, more thorough and far-reaching changes. We start to build a new post-modernist vision of the world by negating the foundations of 17th and 18th centuries. In doing so we undermine the foundations of our own civilization (Burszta, 1992). We are starting to build the new vision of the world not on the basis of the mechanistic paradigm, as a general model of seeing and learning about reality. This is opposed by profound ecological awareness which looks for relations between man and the spiritual dimension of culture, nature, cosmos. This finds expression in the tension between the technocratic and humanistic orientations. The dramatic break between the sphere of civilization and culture is becoming the sign of our times. It is true that social elites have this awareness and that they articulate the dilemma of modern times. For example - will the development of science outlive the development of mankind and can the ideology of freedom be compromised with social ties and do democracy and the market favour balanced development? Such questions are not asked by an average inhabitant of a village and for him/her the choice between the technocratic and humanistic vision of the future is not important. An average inhabitant understands and feels what tradition is - that unremovable component of human condition. He/she knows what village is for him/her, what his/her own farm means for him/her, has some aspirations and would like his/her work to be recognized by the society. In conclusion - the new social and economic order, based on the pillars of market and democracy, offers a chance for the restoration of villages as autonomous communities, using social life to mitigate consequences of unemployment and to promote entrepreneurship, using local resources and local potential. The question whether village as a cultural structure can regain its identity, whether it can be the symbol of a separate, different and abstract lifestyle, remains unanswered. The answer will be provided if we manage to establish a dialogue with values which will determine the future civilizational and cultural status of Europe and the world. One thing is certain: restoration of the identity of the modern village is an important issue and it cannot be done if the roots of the culture are ignored. BIBLIOGRAPHY Burszta Wojciech 1992 Wymiary antropologicznego poznania kultury [Dimensions of the anthropological cognition of culture], Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań. Dahrendorf Ralf 1994 Zugroione społeczeństwo obywatelskie [An endangered civic society], in: Europa i społeczeństwo obywatelskie. Rozmowy w Castel Gandolfo [Europe and civic society. Conversations in Castel Gandolfo], Znak, Kraków. �68 Fedyszak-Radziejowska 1995 Barbara Spadek II, po PRL folio uwiera issued on Gałęski Boguslaw 1970 Wprowadzenie. nych legacy Socjologia wsi in: A. L. Bertrand, Poland], Grabski [The [Sociology of thc Polish People's Republic Kwestia wieku Polsce II' [Introduction. Z. T. Wicrzbick of village in the United SO\.:iology States], Krzywicki 1967 rolna. Prze/om w produkcji środków p. L. Krzywickiego w oświetleniu Ludwik Kwestia rolna [The agrarian Olszewska-Dyoniziak Barhara 1994 Spo/ecze/istwo i kultura. from Szczepański 1972 Ossolincum, spożywczych [The cultural question], Szkice in question. O t/'\va/o.\:ci porządku Dobrowolskiemu nictwo 1994 Wieruszewska tum X JX in the its rolc in enlightening 30 May. Warszawa. kulturowej Universitas, połowie Thc [Soeicty and culturc. Essays Kraków. Jan Kazimierz życia społeczeństwa [Studies Literackic, socjologii. in Dobrowolski], [On the permanence i historii etnoyrafli sociology, ethnography cd. by A. Kutrzeba-Pojnarowa, of order o/Iarowalle and in the life of Kazimierzowi history dedicated M. Żychowski, to Wydaw- Kraków. Propozycje do koncepcji village and its culture encyklopedii wsi polskiej i jej kultury [Encyklopedia - some suggestions], (xerox copy). of Polish Maria Horyzonty badań "Roczniki Wid. wsi [The Wsi" W poszukiwaniu hope]. po/skich wsi: między [About Wspó/cze.lni ethnological PWN, Including chłopi the IV an horizons of village culture], społeczno-kulturowe; [Village. In search for the Warszawa. mitem a nadzieją essay by Jan [Restoration Szczepański, individuality of Polish perspektywie etn%yicznej perspective], of investigations vol. 20. ca/o.fci whole], (Ed.) Odnowa and kultury Socjologii social-cultural 1994 village Z;edlloc:o- Wrocław. w drugiej agrarian PWN, z antropologii anthropology], society], in: Studia z zakresu 1992 of wsi w Stallaclr i, Socjologia production of foods in the second half of the 19th eenturyand by L. Krzywicki], "Gazeta Rolnicza" 1903, issue 22 from 1991 "Cash" Władysław 1903 1983 hurts], 17 March. "Kultura peasants], of village: Translaled myth ch{oPÓ\\' PA N, Warszawa. [Contemporary i Spolcczeństwo" Betwecn O indywidua/llli.\'ci peasants vol. 38, No hy Zbiqniew from the I. Nads/oga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4c31e6bebd0058bf3b28d06c3647dba8.pdf f9e40d567a9c39160fe5ffc66e336954 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2133 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1981 Title A name given to the resource The Anthropology of Culture in Poland / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.69-86 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, CZESŁAW Institute Jagiellonian vol. 79, 1995 ROBOTYCKI of Ethnology University Cracow THE ANTHROPOLOGY OF CULTURE A FINISHED PROJECT TN POLAND. In 1980 a group of ethnographers published a collection of their postulates in "Polska Sztuka Ludowa" ["Polish Folk Art"]. They proposed a different approach to ethnography. The reaction of the community of ethnographers was one of disbelief. However, Aleksander Jackowski "Jacek", editor-in-chief of "Polska Sztuka Ludowa", continued to publish this group's articles and supported its "manifesto" (Benedyktowicz, Robotycki, Stomma, Tomicki, Wasilewsk i, 1980 - 1981). The main point of the manifesto is that there is no science of culture when the scope of research is restricted or anachronistic methods are employed which, in the opinion of the group, was the case with Polish ethnography. Consequently, ethnography must attempt to evaluate its own research potential, and use a new methodology. Furthermore, those who want to address the problems of complex modern culture must additionally face the task of defining new research problems, methods and ways qf interpretation. The explanatory power of the paradigm of traditional folk culture has been exhausted and the prospects of anthropology as reinterpretation have appeared. The manifesto of the group (known in the community as "them") was supported by a few articles in which they substantiated their postulates (Benedyktowicz, 1980; Robotycki, 1980; Stomma, 1976; 1978-1979; 1979; Tomieki, 1975; 1976; Wasilewski, 1979a; 1979b). The manifesto was like a working dictionary of concepts and authors to which its signatories referred most often. The group organized many field investigations, meetings, discussions and conferences. Organized and conducted without any set patterns and pomp, often entertaining, the meetings attracted new participants, ambitious students and interested people from outside the community of ethnographers. This pattern itself became a target of criticism but the real value of such meetings and there were many of them were hardly noticed. After 1980 new texts appeared, first in "Polska Sztuka Ludowa", then books, which addressed three types of problems: the analysis and evaluation �70 of ethnographic discourse to date, the evaluation of broadly understood ethnographic practice and interpretations which expounded cultural sense, meanings and mythical constructions of collective ideas (see: bibliography). The anthropological option in Polish ethnography has been developing for at least fifteen years. Today, it is an accepted mode of interpretation. It is not a methodological phenomenon which is likely to soon disappear. Anthropological proposals to change the models of interpretation relate to many important issues: the scope of research, proper methods, the ontological status of culture, the scholar's place, the levels of explanation, competence, languages and the modes of expression. Adoption of one solution with respect to any of the above issues requires consistent transformation of other elements of the interpretive system. Therefore, in the subsequent discussion of the achievements and further options of anthropology in Poland, a logicalorder has been adopted. Anthropological interpretation developed in Polish ethnography as independent research options. This was possible because different theoretical ideas appeared at the same time, which made it possible to look at culture from different points of view. The question about the essence of culture and methods of its investigations undermined the realistic model of science. In the realistic model the essence of culture was often looked for outside of culture, for example in economic or social sciences. Anthropology used different methods to interpret culture. It recognized the semiotic, polysemic and communicative character of culture. It imposed a methodological postulate of a systematic approach to culture. It became necessary to look for the internal rules of culture and more general patterns at a different level to be able to interpret culture (Buchowski, 1986; Robotycki, 1992a; Stomma, 1979; 1981; 1986; Węglarz, 1991). Other aspects and other possibilities were offered by hermeneutic approaches which stressed the research of symbols and world-views emphasizing the mythical-ritual character of culture (Benedyktowicz, 1980; 1988a; Czaja, 1993; Michera, 1991; 1994a). Other aspects that were interpreted by the researchers included the entanglement of norms and attitudes connected with one's outlook on life (Tornicki, 1977; Robotycki, 1980) and the cosmological-ritual vision of the world (Tornicki, 1975; 1976; 1979). Often the same problem was analyzed from different points of view. For example, the categories of homeliness and strangeness were analyzed from the phenomenological (Benedyktowicz, 1987) and structural (Stomma, 1986; Węglarz, 1994) points of view. The works, mentioned here as examples of permanent tendencies in research procedures, finally overcame the old paradigms. The actual use of new methods helped make the Polish science of culture more dynamic. Good knowledge of original works by authors of new trends in world ethnology �71 and ethnography is the basis for positive research alternatives and criticism of Polish achievements (Piątkowski, 1985; Stomma, 1989). Polish anthropologists, following the directions of change and tendencies in contemporary science, realized that their interests and disputes were only one version of disputes arising on a wider scale (Robotycki, Węglarz, 1983). They were familiar with discussions about the new scope and possibilities of anthropology (Burszta, 1992b; Kaniowska, 1985; 1991; Tokarska- Bakir, 1990). They were interested in problems bordering ethnology and linguistics (Burszta, 1986), ethnology and semiotics (Piątkowski, 1993) and ethnology and art (Piątkowska, 1994; Robotycki, 1992). They studied more general ontological and epistemological problems pertaining to culture (Barański, 1992a; Buchowski, 1990; Burszta, 1992a; Kaniowska, 1994). On the other hand, the criticism of Polish achievements helped give shape to independent interpretive ideas, helped recall Polish authors with a precursory thinking and in this way differentiated Polish anthropology. This proved to be very significant as Polish problems have different contexts. It deals with a different culture; even today it claims to deal with national culture. It must also take a stand towards basic methodological problem: the usefulness of the so-called peasant model of traditional culture to interpretation. All these facts undoubtedly define the Polish character of a Polish anthropology of culture. How then is Polish ethnography evaluated by authors belonging to the anthropological trend? First of all, they say that practically all scholars dealing with folk culture and the culture of the folk type (the concept proposed by L. Stomma) were "brought up" in the ethnographic tradition and they continue to research culture in this tradition. For those scholars the concept of "traditional peasant culture" by definition belongs to ethnography, performing there a paradigmatic role. The model and modelling character of this notion, belonging to the metadescription of culture, generates other texts which belong to the same canon. And this does not pertain to "academic ethnography" alone. Ethnography also comprises amateur texts, museums and folkloric reconstructions. It easily settles into an apocryphallayer of culture and is perceived as such by society. This perception is facilitated by culture itself because it speaks many languages. This perception is also facilitated by the way in which folk culture is popularized in Poland. Examples of apocryphal texts include many old and modern descriptions of regional culture written by various scholars. Their texts are the result of the authors fascination with distinct local characters. They were and are written spontaneously, without any theoretical background except for fragments of explanatory systems, which often originated at different times and in different branches of science. Among modern works the traditional model of folk culture is the theoretical foundation that is used most often; practically these works are based on the "folklorized" versions of the model. �72 An ethnographic museum is also, like science, a metatext of culture. Its exhibitions belong to its canon and a historical look at the essence of the museum and the analysis of its functions tell us that we once as creators of museums, today as experts in museum management, are consciously or subconsciously guided by and use, a collection of theoretical judgements. These judgements concern both the scope and nature of cultural reality and how we evaluate the choices and customs of "the other". The way a museum is perceived by the society and scholars is not indifferent to visual representations of ethnography. The exhibitions help popularize knowledge about culture. When popularized, the knowledge undergoes hypostasis. A statement about reality is taken as reality. Hence, the cliche question about the role of cultural context ceases to be a cliche question when it comes to museum reconstruction and presentation of cultural phenomena. What becomes important is the scale of the context, its relation to the main exhibit, as well as its legibility and intelligibility. From the point of view which differentiates between high and low culture, it is art museums which collect masterpieces that fit the canon and which reject works that do not fit the canon (daub, trash). Should, then, ethnographic museums which deal in the apocryphal layer of culture, collecting objects which are often a replica, a cultural reject, a daub, trash, adopt a different point of view? This is what is happening. By adopting the autnomy of folk and community cultures, a canon of folk culture can be established. A museum, the metatext sphere, creates such a canon. The traditional peasant culture remains such a canon in Polish museums. Museum exhibitions rarely take account of the fact that subcultures are in continuous dialogue. This metaphor should reflect the essence of the internal, communicational mechanism of culture. This dialogue is a permanent relation of exchange, transformation, circulation of ideas, meanings, symbols, objects, etc. The same meanings can occur in different forms, simplifications, transpositions, variants, and options. The scope and possibilities of dialogue are determined by the competence of its participants - the users of culture. They use a complete code (which means complete knowledge of rules and linguistic and cultural meanings) or a limited code (in which the linguistic scope and semantic knowledge are fragmentary and perception of reality is stereotypical). This nature of cultural communication poses new questions: what reality are we dealing with?, with whom is the museum holding the dialogue and what dialogue is it?, who is the recipient of this dialogue?, what kind of response of the recipient is expected? These are important questions because modern culture is returning to forms of pictorial communication, described by G. Vico, in which a picture is first, followed by articulation and interpretation. The above problems are issues which resulted from the anthropological �73 look at culture. Their solution belongs to anthropology. They answer questions pertaining to, firstly, the ontology of culture (how does culture exist), secondly, epistemology which analyzes processes of transfer, consciousness and competence, and thirdly, axiology when criteria are determined, choices made and evaluated (see: "Warsztaty Etnograficzne" ["Ethnographic workshops"], 1991). Similar issues pertain to folklore as one element of national culture. Folklore based on the old folk culture is an element that has disappeared from the universe of Polish culture. Under the influence of social processes helping to balance differences and create new, different layers of culture, folklore has undergone many changes and transformations. Attempts at delaying this process are made by ethnographers and regionalists, convinced about the educational and aesthetic values of the old cultural sequences. They do this by reaching amateur, spontaneously formed groups or by acting as instructors working at the commission of institutions and patrons. Instructors of folkloric groups (ethnographers, ethnomusicologists, choreographers) want the folklore to remain in harmony with tradition. However, what does this mean? How can tradition be defined and criteria of correspondence be determined? Instructors believe that the traditional folklore is that of the turn of the 19th century. The model of traditional peasant culture remains to be the theoretical base for practical work. Attempts are made to reconstruct or replicate folklore, although in many cases this is ineffective as accounts and reports about the "old times" were blurred, idealized and given a mythical dimension, which is a feature of the internal change occurring in any culture. We come across the same ethnographers and instructors when they act as members of the jury of many folkloric festiva'ls and contests. They observe and evaluate groups once worked with as their instructors or as teachers of their present instructors. A viscous circle is thus formed, a closed set of ideas circulating between instructors, activists, groups and specific competition audience, who together form the movement of folklore lovers. Thus, ethnographers help create a form of folklore which is the sum of their knowledge, beliefs from around the turn of the century, attitudes to tradition and projection of their own values. At the time of postmodernist chaos this folklore has gained another value as a particularly attractive cultural alternative. Its enthusiasts did not notice its false dimensions, naivety and ethnographic illusion of the phenomenon. What is needed is awareness that when one participates in maintaining the world of values one creates a cultural fiction, which belongs to critical ironists who find it easier to point to the insoluble paradoxes of such a socially useful character of ethnographic work. When one attempts to project folk culture, one must remember that she is subjected to the power of positive myth. But the myth is also the source of another paradox bordering folk culture, its investigators and users. �74 Since the first publications by Jan Maciej Karol Wścieklica, many critical observers, writers and scholars agreed that what intellectuals thought about peasants and what peasants thought about intellectuals did not become eiiher of the class. These opinions did not pertain to external differences but to the understanding of the very core of culture. The traditionally "ethnographic" picture of the Polish village and its empirical reality often passed each other. This antinomy is detected both in scholarly and popular texts. The dichotomy between, for example, the aesthetic awareness of the so-called "folk" and folk culture, between moralityand special values of peasant culture, the adoption of which folk lovers tried to persuade us for a hundred years, became an eyesore every naw and then. Often we deal with a quasi reality which, like any other, can be object of analysis. This is another reason for proposing a kind of critical self-evaluation of ethnography, its anthropology. A set of assumptions has to be adopted before we start to practise this anthropology. The progress of scientific reflection leads to modifications or change of the paradigm. Consequently, texts are eliminated from its canon. Such a process can take a different course. When it is evolutionary, new elements are introduced to the paradigm in force, which, in the case of the modeł of traditional peasant culture, only leads to eclecticism, which I strongly oppose. When sentences from outside the system of the theoretical language are included into it, nothing is solved as, according to Thomas Kuhn, knowledge is not universal and cumulative. What is important are changes of entire systems made by criticism and reinterpretation. This opens new research possibilities, changes the perception of entire research areas and the same facts can be put in a new, different light. Advocates of the paradigmatic concept of the "traditional peasant culture" would agree with their critics that the empirical counterpart of the model, i.e. the autonomous peasant culture, undergoing continuous changes, is today a historical reality. If this thesis is combined with the considerations discussed above, the whole can be summed up as follows. There is no longer any equivalent of the model of the "traditional peasant culture". In many texts by Polish anthropologists criticism of the disciplinary matrix connected with this model is made. Consequently, canon texts are being replaced at the level of the metadescription of culiure in the categories of SCIence. Anthropological reinterpretation, defining itself by the negation of the ethnographic version of the description of culture, demythologizes these formes views. Its work consists in analyzing the theoretical systems, owing to which it is possible to find there figures of thinking, axiological beliefs, judgements inappropriately subordinated to reality, etc. This would not be possible if anthropologists did not pass the stage of methodological analyses, which �75 enhanced their efficiency and taught them to logically and self-critically analyse their own texts. The work they had to do helped them realize that the tension between reality and possibilities of its description would not disappear, that they also had to look for forms of its description which are different than the ones used so far. The demythologization of the text of Polish ethnography is done differently. Its authors make us aware that in science there is a place for axiological opinions and the old positivist rationalism (Robotycki, Węglarz, 1983), lack of correspondence between theoretical and empirical levels in explication (Burszta, 1987; Buchawski, 1990). They reject historical fiction and myths of the culture of a Polish village from the 19th century (Stomma, 1986). They point out the differences between the ethnographic picture of folk culture and its real, modern state (Robotycki, 1992; Piątkowska, l 994b). These ideas, undermined by anthropologists, are persistent among ethnographers who are immune to the radical anthropological propositions. There are authOl·s fighting with the fiction of the so-called genuine folklore and folk art. These are concepts popular among festivaljurors (Burszta, 1989; Piątkowska, 1994a; Robotycki, 1990a). Schematism, figurativeness and stereotypes existing in the old and more recent academic knowledge about folk culture have mythical foundations. This is noticed by critical anthropologists, who, by proper analyses of ethnographic texts, create the anthropology of ethnography, hardly accepted by those who are not capable of an autoironic attitude (Burszta, 1992b; Robotycki, 1993; Piątkowski, 1994; Stomma, 1989). On the other hand, the "positive" proposal of anthropology penetrating the areas of common awareness, shaped by literature, press, school books and mass media, has been adopted without major problems. Here, the figures of thinking, cliches, and stereotypes seem to be something natural. Forms of analysis using a dictionary and anthropological methods are applied to very different analyses (see: Mitologie popularne [Popular mythologies], 1994). There are many anthropological works of this type; I will quote only a few, selected to reveal the spectrum of possibilities that anthropology in Poland has managed to work out. Thus, there are anthropological analyses of film art (Benedyktowicz, 1992b; 1994; Michera, 1992a; Sznajderman, 1992b; Czaja, 1992a; 1992d), as well as analyses of trivial films about explorers, Batmen and vampires (Sznajderman, 1992a; Szpilka, 1988; l 992a; Robotycki, 1992b). Advertising in an equally popular topic, referring to various mythologies or using mythical structures to persuade (Mitologie popularne [Popular mythologies], 1994; Czaja, 1994b; Barański, 1995; Szpilka, 1994). Anthropologists also analyzed rock music (Burszta, 1994a; Ciarka, 1988a) and popular music (Burszta, Piątkowski, 1994b), visual arts (Ciarka, 1988b; Piątkowska, 1994b; Robotycki, 1992a; �76 Sikora, 1994). Hidden meanings were sought in architecture and urbanization (Benedyktowicz, 1991; Czyżewski, 1994) Ol' space (Czyżewski, 1992; Michera, 1994b). There were also works aimed at discovering stereotypes in school books and literature for children (Stoczkowski, 1989), tricks used by journalists in texts addressed to mass readership (Czaja, Robotycki, 1986). There are more and more texts on the popular reception of history (Stomma, 1991a). This extensive range of problems discussed by scholars is undoubtedly a success of the new look at culture. It is of less importance what path was taken by the development of problems (this should be discussed by future historians). What is important is the very fact that new problems have been advanced and discussed. Reinterpretation, the re-reading of source texts or texts once written by ethnographers and today considered the canon of ethnography, is an important postulate of the anthropology of culture. Reinterpretation was possible owing to the changes in methodological orientations. The results of this were very interesting - they helped discover what seemed to be exhausted topics, in which the game of symbolic meanings, archetypes and mythical transformations were found. Examples are works on the symbolic dimensions of the house (Benedyktowicz, 1992a), reconstructions of the anthropogenic myth (Tomicki, 1979), mythology of the plague (Sznajderman, 1994a; l 994c), mythical dimensions of the blacksmith (Barański, 1992a) and saints (Benedyktowicz, 1987; Wasilewski, 1987b; Węglarz, 1983a; 1983b). Anthropology is equally interesting when its starts dealing with its own texts, when it decomposes its own propositions and research results. It is presently the consensus among anthropologists that different structuralisms have been exhausted. However, the importance of structuralism as inspiration and taxonomically effective method is still emphasized (Węglarz, Burszta et al., 1987). Polemics with the great paradigm of ethnology with respect to beliefs, rituals and magic have been carried on by J. S. Wasilewski (1989). A closer look at history is found in L. Stoma (199Ia; 1992; 1994) and C. Robotycki (l992a; 1992c). When anthropology attempts discussion of problems related to the essence and dialogue of culture, it finds itself in dilemmas and questions to which final answers are not provided. But it must address such issues because they make it a science. It is another plane on which anthropology has to face itself (Tokarska-Bakir, 1990). The awareness of the consequences of one's own epistemological attitudes, suspension of values and cultural relativism and, consequently, application of the measure of astonishment to one's own culture, are problems typically addressed by anthropological reflection. There is no scale of correctness here, as some scholars say (Stomma, 1992; 1994; Burszta, Piątkowski, 1994; Robotycki, 1992a). But others (Czaja, 1988) once asked: where do the ironic attitude, skeptic nihilism, the attitude of jester lead to? �77 Answers to these questions are choices which reach the deepest senses, which in extremes lead either to selfdestruction of one's own science or adoption of values (Tokarska-Bakir, 1992; 1995). The interests of anthropological interpretation are not restricted; anthropology addresses different topics pertaining to various areas of culture, yet gives preference to modern topics. If it addresses the past, it usually refers to its analogy, historical framework or a sequence of transformations. The ethnographic tradition of anthropology and its bias towards modern times help it address various phenomena from two points of view. "Primitive" and "contemporary" are structure and not a temporal sequences. When analyzing cultural phenomena bctwccn these two extremes, one can ask: how does the former exist in the latter?, where is the essence of permanence and transformation? Anthropological interpretation is an answer to these questions (Benedyktowicz, 1992a). Hence, wc are not surprised by the scope of problems and boldness of associations that anthropologists presented in their first works (Szkice i próby etnologiczne [Ethnological essays], 1985). The ideas presented there were further elaborated in their more mature works. Polish anthropology postulates further analyses. It draws attention to forgotten fragments of culture. For years it advocated addressing the dark sides of culture. The entire culture of the so-called "People's Poland" in its schizophrenic functioning requires reinterpretation and a richer and truer documentation. The imperialism of scope to which the anthropology I have described becomes prey can seem suspicious. Its unrestricted scope can, however, be defended. It results from a few reasons. Firstly, anthropology understood in this way is a science bordering other humanistic sciences. Sccondly, anthropological theses are more and more often quoted in humanism. Thirdly, the departure point which emphasizes that it is culture which determines the acquisition of common and scientific knowledge is widely recognized. Fourthly, and most importantly, anthropology has entangled itself in ontological, epistemological and axiological disputes, in this way starting a dialogue with other branches of sciences. In these dialogues anthropology significantly influences the outcome by providing different arguments although it does not define its scope. Hence, the concept of anthropological interpretation as is understood equivalent to contemporary anthropology. The question, what is anthropology - a science or art of understanding, appears every naw and then. Let us add that Clifford Geertz's arguments in favour of its interpretative character are universally recognized. In the general characterization of Polish anthropology presented above I �78 pointed to four aspects which decided that this approach is different compared with other ways of researching culture. I explained how folk culture is defined as an object of research, l showed that anthropological procedures lead to the demythologization of cultural facts, and help read source and metacultural texts, including anthropological ones, according to the new fashion. This has resulted in a shift of the research field and emergence of new problems. In sum, it appeared necessary to look for way of interpretation beyond traditionally understood ethnography from which Polish anthropology as a kind of critical reflection originated. The range of possibilities drawn from other humanistic discipline is very wide. However, the examples quoted help define a more general trend. Interpretations draw a lot from postmodernism and deconstruction, which consist in repeating the same in a different manner, in intertextual dialogue, in ironically quoting oneself. This is the character of, for example, the analysis that looks for cultural senses when poetry, which should be interpreted, is used as the key to the interpretation of the phenomenon (Szpilka, 199 I; Benedyktowicz, 1992a). The situation with deconstruction, an interpretative practice consisting in undermining the philosophy which is being voiced or the oppositions on which it is based, is similar. A deconstructionist points to rhetorical procedures lying at the base of his reasoning, key concept or tenet (Burszta, 1993). In other words, deconstruction is a game of returns, repetition of the same from a different perspective. And anthropology is like that - it interprets culture and itself in this way. One approaches anthropology from different theoretical positions and by different paths but always independently. Tn this essay I did not try to find methodological relationships. Among the authors mentioned are those who are the disciples of the Poznań school of Jerzy Kmita. Most of them, however, were connected with the group which published the 1980 manifesto. Finally, there is a group of autonomous scholars. Among them are Jacek Olędzki and others - Krzysztof Kubiak, Zbigniew Libera, Małgorzata Maj, in whose research achievements anthropological preferences can be detected. Their followers have already published in the only Polish anthropological periodical "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" ["Polish Folk Art. Contexts"]. Tn conclusion, let me point out that: Firstly, I have presented a certain research proposal, continually discussed, which only shows that it is always topical; Secondly, I have used the term of the anthropology of culture and I often used the notion of ethnography. In the text I used interchangeably the notions of anthropology and anthropological interpretation. I have done so because I think that ethnography, in its old sense, from which anthropology originated, would not be able to bear the burden of interpretation of the phenomena of �79 modern culture, which is structurally complex, speaks many languages, and is metatextual. Today, there is no doubt that ethnographic texts also belong to this culture and therefore they also can be the object of analysis. Thus, a wider anthropological interpretation of such culture is necessary; Thirdly, it is obvious that not every investigator of culture must take a stand similar to that presented above. There are examples of other approaches to ethnography and anthropology. Not everybody must be interested in the programme presented here and in the pragmatics of its accomplishment; Fourthly, one should not avoid reflection upon the branch of knowledge one practises; Fifthly, I would once again like to support the claim expressed in the title that the anthropology of culture in Poland is a finished project. Post Scriptum The bibliography is incomplete, in fact it is only fragment ary and should be treated as a point of reference to the problems and possibilities of anthropology. BIBLIOGRAPHY Barański Janusz 1992a Kowal - mit w akcji [The blacksmith - a myth in action], "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" folio 30. 1992b O heurystycznej wykładni dwóch teorii etnologicznych. Dekonstrukcja sprawy słonia [On the heuristic interpretation of two ethnological theories. Deconstruction of the elephant issue], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 1. Czy metafora może bye' bajką [Can a metaphor be a fairy tale], "Polska Sztuka 1995 Ludowa. Konteksty" 49, No I. Benedyktowicz Zbigniew 1980 O niektórych zastosowaniach metody fenomenologicznej w studiach nad religią, symbolem i kulturą [On some applications of the phenomenological method to the study of religion, symbol and culture], "Etnografia Polska" vol. 24, folio 2. 1981 Odpowiedź na ankietę: etnografia, etnologia czym są ... [Response to the questionnaire: what arc ethnography, ethnology ... ], "Polska Sztuka Ludowa" 35, No 2. 1983 Symboliczne i kulturowe aspekty monastycyzmu wschodniego. Sacrum i profanum w kulturze ... [Symbolic and cultural aspects of Oriental monasticism. Sacrum and profanum in culture ... ], "Polska Sztuka Ludowa" 37, No 3 - 4. "Go,V(' w dom. Bóg w dom" i obcy jako bogowie ["A guest at home is God at home" 1987 and strangers as gods], "Polska Sztuka Ludowa" 41, No 1-4. Symbol w etnografii [Symbol in ethnography], "Polska Sztuka Ludowa" 42, No 3. 1988a 1988b Stereotyp - obraz - symbol. O możliwościach nowego spojrzenia na stereotyp [Stereotype - image - symbol. On possibilities of a new look on the stereotype], "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" folio 24. 1991 Widmo ,vrodka ,vwiata. Przyczynek do antropologii współczesności [The phantom of the centre of the world. Contribution to the anthropology of modern times], "Polska Sztuka Ludowa" 45, No 1. �80 1992a 1992b (with D. Benedyktowicz) Dam "Wiedza a kulturze", Wrocław. w tradycji ludowej [Home in the folk tradition]. Bahf'ue" [Marta and Maria. Remarks on "Babette's Sztuka Ludowa" 46, No 3 - 4. 1994 "Tango" taniec uniwersalnej aliena<.ji [Tango - a dance of universal alienation]. "Polska Sztuka Ludowa" 48, No 1 - 2. Benedyktowiez Z., Robotycki C, Stomma L., Tomicki R., Wasilewski J. S. 1980- 1981 Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo. poj('cia. inspiracjf'. Materialy do slownika [Anthropology of culture in Poland - legacy, concepts, inspirations. Materials for a dictionary], "Polska Sztuka Ludowa" 34, No I - 2; 35, No I. Buchowski Michal 1986 Magia. Jej junkcje i struktura [Magic. Its functions and structure], UAM, Poznari. 1987 Kilka uwag o pewnej hrytyjskiej recepcji dziela Levi-Straussa [A few remarks on a certain British reception of LCvi-Strauss' work], "Lud" vol. 71. 1990 Racjonalność. Translacja. Interpretacja [Rationality. Translation. Interpretation], UAM, Poznań. 1991 Obrz((d, rytual. ceremonia [Custom, ritual, ceremony], "Rocznik Muzealny" vol. 4. Wlocławek. 1993 Przeciw skrajnemu relatywizmowi [Against extreme relativism], in: Inspiracjf' pOS1modernistyczne w humanistyce [Postmodernist inspirations in humanism]. PWN. Warszawa- Poznań. Burszta Wojciech 1986 J((zyk a kultura w my.v/i etnologicznej [Language and culture in the ethnological thoughtJ, PTL, Wrocław. 1987 Natura - I/lyśl symboliczna - kulwra [Nature -- symbolic thought - culture]. "Lud" vol. 71. 1989 Odfolkloryzmu lokalnego du "pustfolkloryzmu" narodoweyo [From local folklorism to national "postfolklorism"], "Polska Sztuka Ludowa" 43. No 3. Wymiary antropoloqicznf'go poznania ku/tury [Dimensions of the anthropological 1992a cognition of culture], UAM, Poznań. 1992b Etnologia dzisiaj alho silo peryferii [Ethnology today or the power of periphery]. "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 2. 1993 Utracona newinność? Rozterki antropoloqii postmodf'l'nislycznej [Innocence lost') Irresolutions of postmodernist anthropology], in: Inspiracjf' POs(l/lor!f'rnis(vczne w humanistyce [Postmodernist inspirations in humanism]. op. cil. Yes. Nos(alqiczne strefy pamięci [Yes. Nostalgic spheres of memory], "Polska Sztuka 1994 Ludowa" 48, No 1-2. Burszta Wojciech, Pi,!tkowski Krzysztof 1992 Antropoloyia wspólczesna. antropologia wspólczesno.vci czy antropologia lIeqatywlla [Contemporary anthropology, anthropology of modern times or negative anthropology], in: Socjologia a antropoloyia. SLanowiska i kmurmversjl' [Sociology versus anthropology. Opinions and controversies], cd. E. Tarkowska, "Wiedza o kulturze", Wrocław. [994 O czym opowiada antropologiczna opowie.v,' [What is an anthropological talc about?], Instytut Kultury, Warszawa. Ciarka Ryszard 1988a Punk-Rock, "Polska Sztuka Ludowa" 42, No 1-2. 1988b Sacrum. mit. książka ... [Sacrum, myth. book], "Polska Sztuka Ludowa" 42, o 3. 1990a Napisy na mlJrach i etnografia wspólczesnego miasta [GrafilIi and the ethnography of a modern townJ, "Polska Sztuka Ludowa" 44, No 2. Marta i Maria. feast"], "Polska Uwagi o "Uczcie �81 1990b 1992 1994 Świrty obraz w szarym bloku [A holy picture in a grey block offlats], "Polska Sztuka Ludowa" 44, No 3. Film i prawdziwy obraz rzeczy [Film and the true picture of things], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 3-4. O sposobach zabijania zwierząt [On methods of killing animals], "Polska Sztuka Ludowa" 48, No 3 - 4. Czaja Dariusz 1988 Dylematy h/aZ/la [The dillemas of a jester], "Polska Sztuka Ludowa" 42, No 4. 1990 Spór o model etnologicznej interpretacji [Controversy over the model of ethnological interpretation], "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficznc" folio 27. 1991 Krajobraz z Tobiaszem [A landscape with Tobiash], "Polska Sztuka Ludowa" 45, No 3-4. 1992a Menwlno.vć i mit rewolucyjny [Mentality versus revolutionary myth], "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" folio 29. ł992b Moment wieczny. O "Uczcie Babette" [An eternal moment. About "Babette's feast"], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 3 - 4. 1992c Symbol ifllm. Uwagi metodologiczne [Symbol versus film. Methodological remarks], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 3 -4. 1992d Wenecja i śmierć. Konteksty symboliczne [Venice and death. Symbolic contexts], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 3 - 4. 1993 Symbol w antropoloyii kultury [Symbol in the anthropology of culture], "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" folio 32. 1994a O sztuce zdziwienia i glupstwach popkultury [On the art of suprise and stupidities of pop culture], in: Mitoloyie popularne [Popular mythologies], ed. D. Czają, Universitas, Kraków. ł994b Reklamowy smak raiu: między archetypem a historią [The taste of Eden in advertising: between the archetype and history], "Polska Sztuka Ludowa" 48, No 1-2. Czaja Dariusz, Robotycki Czesław 1986 Rodzina wiejska na Podlasiu wedlug tygodnika "Przyjaciólka" [A rural family in Podlasie according to the "Przyjaciółka" weekly], "Polska Sztuka Ludowa" 40, No 3-4. Czyżewski Adam 1992 Pejzaż z pamięci czyli w sprawie niedokończonego przypisu [A landscape from memory or on an unfinished footnote], "Polska Sztuka Ludowa" 36, No 1- 4. 1994 Ochrona ptaków i budowniczowie [Protection of birds versus construction workers], "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" 48, No 3 - 4. Kaniowska Katarzyna 1985 Dychotomia natura - kultura jako szczególny problem etnologii [The dichotomy nature-culture as a special problem of ethnology], "Etnografia Polska" vol. 29, folio I. 1989 SOljologiczna wizja ewolucji kultury ludzkiej [Sociological vision of the evolution of human culture], in: Problemy metodologiczne etnografii [Methodological problems of ethnography], PAN-Ossolineum, Kraków. 1991 Surrealizm i etnografia [Surrealism and ethnography], "Polska Sztuka Ludowa" 45, No I. 1994 Problem opisu w etnologii [The problem of description in ethnology], in: Pożegnanie paradygmatu? Etnologia wobec wspólczesności [A farewell to the paradigm? Ethnology versus modern times], ed. W. J. Burszta and J. Damrosz, Instytut Kultury, Warszawa. 6 - Lud t. LXXIX �82 Krupa Maciej 1989 Skrzypek "Polska Michera Wojciech 1984 na dachu, czyli Żyd Sztuka Ludowa" uniwersalny [Fiddler on the roof or a universal Jew], 43, No I. O kategoriach widzenia harwnego [Why a cow is red. of seeing colours], "Polska Sztuka Ludowa" 38, o 4. O wieloznaczności symbolu [On many meanings of symbol], "Rocznik Muzealny" vol. 4, Wlocławek. Dlaczego krowa jest czerwona. On categories 1991 1992a Wyohraźnia alchemiczna Wernera Herzoga. Egzegeza symholiczna filmu "Szklane [Werner Herzog's alchemic imagination. Symbolic exegesis of "Glass heart"], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 3 - 4. AntyDiiniken [AntiOiiniken], GO, Warszawa. Śmierć Jasia i Malgosi [The death of Jaś and Małgosia], "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" 48, No 3 - 4. serce" 1992b 1994 Mitologie 1994 Piątkowska 1994a popularne Mitologie popularne [Popular mythologies], ed. O. Czaja, Universitas, Kraków. Krystyna Kulturowe reguly sztuki - spojrzenie na podstawie hadań w .\:rodowisku wiejskim [Cultural 1994b Piątkowska 1982 1987 1991 Piątkowski 1985 1989 1993 1994 Pożegnanie 1994 Robotycki 1980 1981 rules of art - a look based on investigations in a rural community], in: Pożegnanie paradygmatu? [A farewell to the paradigm'!], op. cil. Kultura a ikonos:fera. Etnologiczne studium przykladów ze wsi współczesnej [Culture versus iconosphere. Ethnological study of examples from a modern village], "Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. 36. Krystyna, Piątkowski Krzysztof Antropologiczne pojęcie stylu a sztuka ludowa [Anthropological concept of style versus folk art], "Łódzkie Studia Etnograficznc" vol. 24. Sztukmistrz z Wersalu czyli o SZluce i kulturze [A magician from Versailles or about art and culture], "Lud" vol. 71. Kategorie kultury a ikonosfera [Categories of culture versus iconosphere], "Rocznik Muzealny" vol. 4, Wlocławek. Krzysztof Problematyka teoretyczna w powojennej etnografii polskiej [Theoretical problems in Polish ethnography after J 945], "Lud" vol. 69. Wybrane problemy metodologiczne stosowania semiotyki w etnologii [Selcctcd mcthodological problems of the use of semiotics in ethnology], in: Prohlemy metodologiczne etnografii [Methodological problems of ethnography], op. cit. Semiotyczne badania nad kulturą w etnologii [Semiotic investigations of culture in ethnology], UMK, Toruń. Badacz wohec tradycji [A scholar's view of tradition], in: Pożegnanie paradygmaw:! [A farewell to the paradigm?], op. cil. paradygmatu? .. [A farewell to the paraEtnologia wohec wspólczesności digm? Etnology versus modern times], ed. W. J. Burszta and J. Oamrosz, Instytut Kultury, Warszawa. Czesław Tradycja i obyczaj w środowisku wiejskim [Tradition and customs in a rural community], PAN - Ossolineum, Kraków. . Łańcuch szczę.Vcia w pól wieku później [A luck chain half a century later], "Polska Sztuka Ludowa" 35, No I. Pożegnanie paradygmatu? �83 Biografia twórcy ludowego jako prawda artystyczna [Biography of a folk artist as artistic truth], "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" folio 27. Sztllka li vista. Folklor strajkowy [A vista art. A strike folklore], "Polska Sztuka 1990b Ludowa" 44, No 2. Wspomnienia z dawnych podróży na "Jug słowiański". Uwagi etnologa do tekstu 1991 z początku wieku [Travel recollections of "Slavonic Yug". Ethnologist's remarks on a text from the beginning of the century], "Rocznik Muzealny" vol. 4, Włocławek. Etnografia wobec kultury współczesnej [Ethnography versus modern culture], Uni1992a wersytet Jagielloński, Kraków, Post-doctoral dissertations 232. Wampiry. Od wierzeń ludowych do film~wychfantomów [Vampires. From folk beliefs 1992b to film phantoms], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 3 - 4. H istoria i tradycja, dwie kategorie opisu przeszłości [Historyand tradition, two 1992c categories of the description of the past], "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" folio 29. Etnografia wobec samej siebie [Etnography versus itself], "Zeszyty Naukowe 1993 Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" folio 32. Reklama z zapomnianym kodem [Advertising with a forgotten code], in: Mitologie 1994a popularne [Popular mythologies], op. cit. Moralny i strukturalny aspekt dobra i zła w bajce magicznej [Maral and structural 1994b aspects of the good and bad in a magic fairy tale], in: Pożegnanie paradygmatu? [A farewell to the paradigm?], op. cit. l994c "Piwnica pod Baranami" - antropologiczna interpretacjaformuły kabaretu ["Piwnica pod Baranami" - an anthropological interpretation of the cabaret], "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" 48, No 1- 2. Robotycki Czeslaw, Węglarz Stanislaw 1983 Chłop potęgą jest i basta. O mityzacji kultury ludowej w nauce [A pesant is a power and that's that. On mythologization of folk culture in science], "Polska Sztuka Ludowa" 37, No 1 - 2. Sikora Slawomir 1986 Cmentarze - antropologia pamięci [Cemeteries - the anthropology of memory], "Polska Sztuka Ludowa" 40, No 1- 2. Fotografia, pamięc, wyobraźnia [Photography, memory, imagination], "Polska 1992 Sztuka Ludowa" 46, No 3 - 4. Fotografia schyłku wieku. Fotografia i mit [Photography at the end of the century. 1994 Photography versus myth], "Polska Sztuka Ludowa" 48, No 1 - 2. Stoczkowski Wiktor 1989 Prehistoria IV szkolnych podręcznikach czyli współczesny mit początków [Prehistory in school books or a modern myth of the beginnings], "Polska Sztuka Ludowa" 43, No 4. Stomma Ludwik 1975a Rytuał pokladzin w Polsce. Analiza strukturalna [The pokładziny ritual [escorting the newly weds to their bedroom] in Poland. A structural analysis], "Etnografia Polska" vol. 19, folio I. 1975b Stan badań nad obrzędowością polską od połowy XVI II w. [Research of Polish ritual from the middle of the 18th century], "Etnografia Polska" vol. 19, folio l. Mit Alkmeny [The myth of Alcmene], "Etnografia Polska" vol. 20, folio l. 1976 1978 - 1979 M agia dzisiaj [Magie today], "Polska Sztuka Ludowa" 32, No 3 - 4; 33, No 4. Determinanty polskiej kultury ludowej XIX wieku [Determinants of Polish folk 1979 culture in the 19th century], "Polska Sztuka Ludowa" 33, No 3. 1990a �84 Wstęp [Introduction], in: J. St. Bystroń, Tematy, które mi odradzano [Topics I was discouraged to address], Selected and prepared by L. Stomma, PIW, Warszawa. Słońce rodzi się 13 grudnia [Sun is bom on 13 December], LSW, Warszawa, 1981a Odpowiedź na ankietę: etnografia, etnologia czym są... [Response to the question1981b naire: what are ethnography, ethnology ... ], "Polska Sztuka Ludowa" 35, No 2. Antropologia kultury wsi polskiej X I X wieku [Anthropology of the culture of a Polish 1986 village in the 19th century], PAX, Warszawa. Czy w etnografii występują białe plamy [Are there white spots in ethnography?], 1989 "Polska Sztuka Ludowa" 43, No 4. Wzloty i upadki królów Francji [The rise and fali of French kings], Wydawnictwo 1991a Łódzkie, Łódź. Uroda ludzkiej pomyłki [The beauty of a human mistake], "Polska Sztuka Ludowa" 1991b 45, No 1. Antropologia kultury. historia i Kubuś Puchatek [The anthropology of culture, 1992 historyand Whinney the Pooh], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 3 -4. Historia współczesności [History of modern times], "Polska Sztuka Ludowa" 48, No 1994 1- 2. Szkice i próby etnologiczne 1985 Szkice i próby etnologiczne [Ethnological essays], ed. Z. Benedyktowicz and C. Robotycki, "Studenckie Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego" folio 4, Kraków. Sznajderrnan Monika 1991 O etnograficznym surrealizmie [On ethnographic surrealism], "Polska Sztuka Ludowa" 44, No l. Co się kryje pod tą maską: wokół motywu Człowieka Śmiechu. Parę uwag o Barmanie 1992a [What is hidden behind this mask: a few remarks on Batman], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 3 - 4. "Stary Gringo". Motyw Don Kichota w filmie i literaturze ["An Old Gringo". The 1992b motif of Don Quixote in film and literature], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 3 - 4. AIDS. kształt mitu [AIDS, the shape of the myth], "Polska Sztuka Ludowa" 48, No 1994a 1 - 2. "The Jardin des Plantes. Postcards" czyli roślinna metaforyka James ClijJorda ["The 1994b Jardin des Plantes. Postcards" or the floral metaphors of James ClilTord], "Polska Sztuka Ludowa" 48, No 3 - 4. Zaraza. Mitologia dżumy, cholery i AIDS [The plague. Mythodology of bubonic I994c plague, cholera and AIDS], Semper, Warszawa. Szpilka Wiesław 1988 Poszukiwanie zaginionej Arki [In search for the lost Ark], "Polska Sztuka Ludowa" 42, No 4. Kultura masowa a etnografia [Mass culture versus ethnography], "Rocznik Muzeal1991 ny" vol. 4, Włocławek. "Batman" opowieść o stworzeniu ["Batman" - a story of creation], "Polska Sztuka 1992a Ludowa" 46, No 3 - 4. Zobaczyć .~wiat: Ethnografia wobec filmu i kultury masowej [To see the world: 1992b Ethnography and the film and mass culture], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 3 - 4. 1994 Raj utracony [Paradise lost], "Polska Sztuka Ludowa" 48, No 1-2. Tokarska-Bakir Joanna 1990 Interpretacja czyli o sztuce antropologii [Interpretation ar on the art of anthropology], "Polska Sztuka Ludowa" 44, No I. 1980 �85 1992 Hermeneutyka Gadamerowska w etnograficznym badaniu obcości [Gadamer's hermeneutics in ethnographic investigations of strangeness], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 2. Opuszczone ołtarze zamieszkują demony [Deserted altars are inhabited by demons], 1993 "Polska Sztuka Ludowa" 47, No 3 - 4. Dalsze losy syna marnotrawnego. Projekt etnografii nieprzeźroczystej [A further fate 1955 of the prodigal son. A project of opaque ethnography], "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" 49, No 1. Tomicki Ryszard 1973 Tradycja i jej znaczenie w kulturze chłopskiej [Tradition and its significance in peasant culture], "Etnografia Polska" vol. 17, folio 2. 1975 (with 1. Tomicka) Drzewo życia. Ludowa wizja świata i człowieka [The tree of life. The folk vision of the world and man], LSW, Warszawa. Slowiański mit kosmogoniczny [Slavonic cosmogonie myth], "Etnografia Polska" vol. 1976 20, folio I. 1977 Norma, wzór i warto.fć w życiu seksualnym tradycyjnych społeczności wiejskich w Polsce [Norm, paltem and value in the sexuallife of traditional rural communities in Poland], "Etnografia Polska" vol. 21, folio 1. Anthropogenesis in Slavonic folk beliefs, "Ethnologia Polona" vol. 5. 1979 1981a Kultura, dziedzictwo, tradycja [Culture, heritage, tradition], in: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej [Ethnography of Poland. Transformations of folk culture], vol. 2, ed. M. Biernacka et al., Ossolineum, Wrocław. 1981b Religijno.fć ludowa [Folk religiousness], in: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej [Ethnography of Poland. Transformations of folk culture], vol. 2, op. cit. Drogi w za.\'wiaty. Materiały do eschatologii Azteków [The road to the other world. 1986 Materials for the eschatology of the Aztecs], "Polska Sztuka Ludowa" 40, No 1 - 2. Poza spoleczeństwem - w pobliżu boskości. Przyczynek do rozważań nad symboliką 1987 wlosów [Beyond the society - near godliness. Contribution to the discussion of the symbolism of hair], "Polska Sztuka Ludowa" 41, No 1- 4. "Warsztaty Ewograficzne" 1991 Ogólnopolska sesja "Warsztaty Etnograficzne" [National session "Warsztaty Etnograficzne" (Ethnographic workshops)], "Rocznik Muzealny" vol. 4, Włocławek, pp. 145-310. Wasilewski Jerzy Sławomir 1975 Kaceyoria przestrzeni w kulturze koczowniczej. Analiza przestrzeni jurty mongolskiej [The category of space in nomadic culture. Analysis of the space of the Mongolian yurt], "Etnografia Polska" vol. 19, folio 1. Symbolika ruchu obrotowego i rytualnej inwersji [The symbolism of rotational 1978 movement and ritual inversion], "Etnografia Polska" vol. 22, folio 1. Po .fmierci wędrować. Szkic z zakresu etnologii świata znaczeń [To wander after death. 1979a An essey on the ethnology of the world of meanings], "Teksty" No 3, 4. Podróże do piekieł. Rzecz o szamańskich misteriach [Travels to the heli. On shamanic 1979b mysteries], LSW, Warszawa. Podarowa(' - znaleźć - zgubić - zblądzić. Niektóre kategorie języka symbolicznego 1980 związaneyo z opozycją życie - śmierć [To give - to find - to lose - to get lost. Some categories of the symbolic language connected with the opposition life - death], "Etnografia Polska" vol. 24, folio 1. Tabu, zakaz magiczny, nieczystość [Taboo, magic prohibition, unchastity], "Etno1987a grafia Polska" vol. 31, folio 1. �86 1987b Św. Pawel - nawrócenie, odwrócenie i niepewność est. Paul - conversion, abandoning and uncertainty], "Polska Sztuka Ludowa" 41, No 1-4. 1989 Tabu a paradygmaty etnologii [Taboo versus paradigms of ethnology], Uniwersytet Warszawski, Warszawa. 1991 Antropologia paradygmatem stoi... [Anthropology is a paradigm ... ], "Rocznik Muzealny" vol. 4, Włoclawek. Węglarz Stanisław 1983a Ojcowie pustyni [Fathers of the desert], "Polska Sztuka Ludowa" 37, No 3 - 4. 1983b Pustelnicy - ludowi święci [Hermits - folk saints], "Polska Sztuka Ludowa" 37, No 3 -4. 1987a Dzielo Levi-Straussa - dzisiaj [The work ad Lćvi-Strauss today], "Lud" vol. 71. 1987b Claude Levi-Strauss: demon Laplace'a czy uprawiający muzykę Sokrates [Claude U:vi-Strauss: Laplace's demon or Socrates practising music], "Lud" vol. 71. 1991 Kategorie kultury ludowej jako kategorie etnograficzne [Categories of folk culture as ethnographic categories], "Rocznik Muzealny" vol. 4, Włoclawek. 1992 Koncepcja etnograficznego zróżnicowania kultury ludowej dzisiaj [The concept of the ethnographic differentiation of folk culture today], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 2. 1994 Chlopi jako "obcy" [Peasants as "strangers"], in: Pożegnanie paradygmatu? [A farewell to the paradigm?], op. cit. Węglarz S., Burszta W., Studziński J. A., Piątkowska K., Buchawski M., Augustynowicz G. 1987 Claude Levi-Strauss - po latach [Claude Lćvi-Strauss after years], "Lud" vol. 71, pp. 3 -126. Translated by Zbigniew N adstoga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b96f3987fe6c8b5063e9121f84ffe8b4.pdf 0bed11f714a9a76b53a3e12906e006e3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2138 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource regiony przemysłowe - badania etnologiczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1986 Title A name given to the resource Ethnological Studies of Industrial Regions in Poland / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.161-174 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bukowska-Floreńska, Irena Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, IRENA Branch vol. 79, 1995 BUKOWSKA-FLOREŃSKA of Silesian University Cieszyn ETHNOLOGICAL STUDIES OF INDUSTRIAL REGIONS ITS PAST, PRESENT AND PROSPECTS IN POLAND. Academic interest in the communities evolving around developing industrial centers began in Europe in the 19th century. In Poland it goes to the turn of the 20th century; its main focus has been the situation and living conditions of industrial workers. The forerunner of Polish ethnological studies on labor culture was Stanisław Ciszewski, who described a two-vocational group consisting of farmers and miners living in the vicinity of Sławkowo in the Olkusz district. In addition to general characteristics of some aspects of the material and social culture, he devoted much attention to folklore and beliefs (Ciszewski, 1886 - 1887). Some materials concerning the family and public life of the working class (examples come from the region of Łódź, Warsaw, Żyd ardów, and the Dąbrowskie basin) may be found in a few studies from the beginning of the 20th century. The most interesting is the study written in 1922 by Rev. A. Wójcicki entitled: Robotnik polski w życiu rodzinnym [The Polish Worker and Family Life]. At that time, however, the traditions of working class culture were not the subject of research of Polish ethnologists. Studies on working class communities were undertaken by representatives of other academic disciplines mainly concerned with the living conditions of industrial workers or the unemployed, and with their own accounts of their lives. Nonetheless, in that period the first theoretical concepts dealing with the culture of working classes were formulated. For example, in 1938 Stefan Czarnowski pointed out the formation of a new culture whose founders - in his opinion - are characterized by "a sense of justice", "brotherhood", "human dignity", and "substantial thinking ... , in categories of material shapes". He emphasized the existence of an ethos of the working masses, thus trying to defy previous opinions suggesting that technological progress and work automation "were to deprive the proletariat of all propensities to create spiritual values". Concluding a longer statement, he claims that "facts do not corroborate the above view: the working class culture is being created under our eyes, even in the capitalist system, though in opposition to it. It has the makings of a culture that is both great and full of humanity" (Czarnowski, 1946, pp. 101 -120). 11 - Lud t. LXXIX �162 These views were grounded not only in observations, his own reflections, and publications by the representatives of contemporary leftist philosophical trends, but also in earlier folklore materials most often found in numerous non-professional periodicals. As an example let us mention the legends and tales concerning Silesian mining, published by the Poznań "Warta" and supplied by a collector of Silesian folklore who came from the Wielkopolska region, Skromny (Ligęza, 1972). Similar materials, including descriptions of the first industrial processes in such towns as Tarnowskie Góry, Gliwice, Katowice and others located in the same area were also discovered in the articles of Józef Lompa from the 19th centuryand published by A. Zieliński only in 1984 (Simonides, 1989, pp. 12, 25). Data about the life of mining communities in Upper Silesia were contained in the monographs of towns that appeared between the world wars and concerned such towns as Knurów, Krywałd, Chorzów, Tarnowskie Góry, and Świętochłowice. For example, in the monograph of Świętochłowice a contemporary collector of local folklore and at the same time founder of the museum collection, Stanisław Wallis, in a chapter entitled "Sztuka ludowa" ["Folk Art"] provided detailed information about fifteen industrial villages situated in the heart of Upper Silesia. Describing the culture of their inhabitants, working both in the fields and in industry, or only in mining and industry, he pointed the production of ornamented objects of every day use that were made of industrial waste such as tin, wire, iron plates, coal, and other materials. Studies on the folk culture of Silesia, including also the "folk culture of the working estate", were conducted by German ethnographers since ca. 1919, among others under the supervision of Alfons Perlick (the regions of Bytom, Gliwice, and Opole), director of the Museum in Bytom (Perlick, 1943). This subject was more thoroughly discussed by Mieczysław Gładysz in his study Stan i potrzeby nauki polskiej o Śląsku [The Condition and Needs of Polish Research on Silesia] published by the publishing house of the Silesian Institute in Katowice established in 1934. In the 1930s the representatives of contemporary Polish ethnography attempted some field research to collect materials for the Silesian Museum. They did not, however, take up the problem of the forming industrial community, but instead concentrated on accumulating knowledge about the rapidly disappering peasant culture whose traits were manifestations of Polish regional and national traditions. In the interwar period only some of the collected material was published by a group of scholars including Agnieszka and Tadeusz Dobrowolski, Mieczysław Gładysz, Jerzy Longman, and Longin Malicki. More data about the industrial area of the region appeared only afterwards. In other regions of Poland even after 1945 the main concern of ethnographers was to collect and document the shrinking resources of the traditional peasant culture as well as to study its transformations. No attention was paid �163 to the culture of the already functioning communities that developed around industrial centers. While historians were already conducting wide-range studies concerning the "Polish working classes" completely ignoring the question of their culture (T. Lepkowski, S. Kolabiński, I. Pietrzak-Pawłowska, N. Gąsiorowska, and others), ethnologists just began to take note of that research problem. We may assume that the first sign of their concern was the interest in the art of miners, especially in coal and salt sculpture, the results of which were published in "Polska Sztuka Ludowa" ["Polish Folk Art"] between 1949 and 1952. The changing cultural reality and the postwar revival of social sciences provoked a discussion about the subject and research methods of ethnology. The breakthrough in ethnological studies that set new research goals was the methodological conference held in 1956 in Cracow, where Kazimierz Dobrowolski delivered the opening address (Dobrowolski, 1958, pp. 76 - 77). He emphasized the "importance of the history of culture of the working people" of different formations in the national historyand a small number of publications devoted to the 19th and 20th century working class culture. Dobrowolski indicated that the phenomenon deserved to become an essential field of ethnological research. Of great help in studying working class communities were research projects previously undertaken by museum researches and members of the Ethnographic Committee of the Silesian Institute in Katowice and the experience of the research center in Cracow headed by K. Dobrowolski. The above-mentioned research projects were carried out in 1951 by the Department of General Ethnography of the Jagiellonian University and by the Department of Ethnography at the Institute of History of Material Culture at the Academy of Sciences in Cracow. One of the results was a paper by Danuta Dobrowolska Górnicy salinarni w Wieliczce i ich kultura w latach 1880-1939 [Salt Miners in Wieliczka and Their Culture in 1880 - 1939] (later extended into a book) in which the author, in accord with Dobrowolski's suggestion, applied an integral and comprehensive approach to the phenomena under investigation. In J 958 in "Etnografia Polska" the same author published an article, quite unusual in the context of earlier ethnological projects, concerning the leisure time of workers from the region of Małopolska. A similar approach was followed by Edward Pietraszek in his study called Wiejscy rohotnicy kopalń i hut. Dynamika przemian społeczno-kulturowych w sierszańskim o.frodku górniczym w XIX i XX wieku [Village Workers of the Mines and Steelworks. The Dynamic of Socio-Cultural Transformations in the Siersza Mining Center in the 19th and 20th Centuries] (1966) and his other papers published in a collection "Materiały do historii załóg fabrycznych w Polsce południowej" ["Materials on the History of Factory Workers in Southern Poland"] edited by K. Dobrowolski (1966). These papers focused on �164 social life and material culture on the one hand, and on the socia-cultural effects of the functioning of factories on the other. The subject of the working class culture "against the collapse of traditional folk culture in the Krakowskie Basin" was discussed by Edward Pietraszek in volume 7 of "Etnografia Polska" in 1964, while the question of socia-cultural consequences of industrialization, in the context of a studyon miners from Lubiąż, was dealt with in the same volume by Antoni Stojak. The above-mentioned interdisciplinary papers combining the perspectives of ethnology, history, and sociology not only opened up a new period in ethnological studies in the Cracow center, but they also set an example of new research needs and possibilities. A wider context of the study of working class culture was highlighted in later articles by E. Pietraszek and D. Dobrowolski. The earliest studies on working class culture were undertaken in Upper Silesia. The first articles, published in "Polska Sztuka Ludowa" in 1952, concerned the written and musical folklore of miners as well as their art, and were written by Maria Żywirska, Stanisław Wallis, Józef Ligęza, and Mieczysław Gładysz. Later on, the investigation of the culture of the industrial region of Silesia was continued in many other publications, such as a book by Józef Ligęza entitled Śladami tradycji [Traces of the Tradition] which discusses not only tales, stories, and Silesian proverbs but also the tradition of mining literature in southern Poland (Ligęza, 1968; 1972). Similar in character were later works of Dorota Simonides about humor, describing the folklore of industrial Silesia, the collections of miners' songs by Adolf Dygacz, and studies on songs and rituals by Krystyna Turek with the author's historical and formal ethno-musicological analysis. After World War II, the members of the Ethnographic Committee of the Silesian Scientific Institute in Katowice launched studies on the traditional culture of miners. The scope of their studies included not only the traditions of the profession (tools, clothing, work organization) and related customs, but also the problems of settlement, ethno-social structure, housing, food, beliefs, art, and folklore. They were conducted both in the housing projects situated by the factories and in the towns and villages where miners and their families were a predominant group. Already in 1964 the results of those studies were published in a collective monograph entitled Zarys kultury górniczej. Górny Śląsk. Zagłębie Dąbrowskie [An Outline of Miners' Culture. Upper Silesia. The Dąbrowskie Basin] (Ligęza, Żywirska, 1964). Prior to this monograph, remarks on the methodology of such studies (Żywirska, 1953, pp. 93 - 103) were published. According to the intentions of Józef Ligęza and Maria Żywirska, their works provided guidelines for the future comprehensive and detailed research initiatives to be undertaken in Upper Silesia, Łódź, and Warsaw. In 1965 - 1966, in the series "Górnośląskie Studia Socjologiczne" ['The Upper-Silesian Sociological Studies"] published by the Silesian Scientific �165 Institute, two books devoted to the miners' and steelworkers' families by Franciszek Adamczak were issued. They constitute a perfect example of the development of knowledge about social culture of that industrial region and a demonstration of the proximity of research areas of ethnology and the sociology of culture. Since the 1960s Silesian ethnologists associated with museums, the University of Silesia, the Polish Ethnological Society and the Ethnographic Committee in the Silesian Scientific Institute have been investigating not only the processes of change within the traditional peasant and working class culture (Dubiel, 1968), but also the Silesian culture of industrial communities. Since then the latter has become the main subject of interest of ethnologists affiliated with those institutions. In the wake of their research more and more articles and books concerning, among others, the written and musical folklore, beliefs and rituals, nonprofessional art, and family began to appear. As an example, we should mention Podania i opowieści z Zagłębia Dąbrowskiego [Tales and Stories from the Dąbrowskie Basin] by Marianna and Dyonizjusz Czubala published in 1984, and a publication of Marian Gerlich about folk beliefs related to mining and industry which is an interesting anthropological analysis of the relation between "beliefs and everyday life" "beliefs and the question of work" as well as "beliefs and traditional ideology from the perspective of working class family rituals" (Gerlich, 1992). Another example of a monographic account is a collective work Górniczy stan [The Miners], edited by Dorota Simonides, presenting a few selected areas of folklore in their relation to some questions of social culture (family, patterns of behavior, rituals), and to art and beliefs (Simonides, 1988). A broader approach was taken in another study, Folklor Górnego Śląska [Folklore of Upper Silesia], edited by the same author, which covered the whole region of Silesia, including the farming Opole district, and contained a number of materialon the specific cultural character of Silesia as an industrial region. What is noteworthy, some chapters of the study were devoted to "folk literature" which was able to develop due to the involvement of small businessmen such as printers, "the singing movement" and "people practicing music", all as typical of the Silesian working class settlements as, for example, the amateur theater. In the book both archaic and modern trends are discussed in the context of an overall systemic approach to culture and tradition. Interesting source materials on family rituals in the industrial complex of Katowice were collected by Halina Gerlich and Krystyna Turek. The former conducted her studies in 1975 - 1976 among the urban population, in particular in Katowice, and her research project encompassed the most crucial moments of human life: Narodziny, zaślubiny, śmierć [Birth, Marriage, Death] (Gerlich, 1984). Krystyna Turek, in contrast, was interested only in funeral customs, rituals and singing, and cataloguing the old and modern repertoire of songs �166 sung in Upper Silesia. She conducted her field and archival studies in 1988 - 1992 in the area of the Upper-Silesian megalopolis and some towns in the district of Gliwice and Opole. The results of her work, which combined two approaches to research: ethnographic and ethno-musicological (including many notations), were reported in the book Ludowe zwyczaje, obrzędy i pieśni pogrzebowe na Górnym Śląsku [Folk Customs, Rituals and Funeral Songs in Upper SilesiaJ (1993). Another research problem was the amateur art of workers, in particular of miners, comprising painting, sculpture and other forms of art in which industrial waste and coal had long been used. The research project lasted from 1958 to 1994, involving field studies, interviews with the artists, and the display of their works in competitions and exhibitions organized by centers of culture and museums. The exhibitions were usually documented by catalogues listing the artists and their works. Field studies conducted according to a comprehensive scheme and by means of various complementary research methods yielded a relatively large amount of materials that was later published in museum journals and in "Polska Sztuka Ludowa". The accounts of the art of working class artists usually take the form of a monograph which introduces an artist and provides a formal analysis of his or her works. In such books attention is usually paid to the formal-aesthetic and social values of art deriving from specific socio-economic conditions and backgrounds (Bukowska-Floreńska, 1987a). Since 1980 research has also been focused on social culture and the internal and external factors that have been inducing changes in the way and style of life, in the system of values, in family life and behavior, and in the specific character of the functioning tradition. Publications in this field synthesize data about the specific character of culture, including the cultural tradition of industrial communities - a term which refers to people who for generations have been living in industrial regions (Kaczko, 1982; Bukowska-Floreńska, 1987b; 1988; 1994a). Studies on working class communities and their culture have been also conducted in Łódź. Research began as archival studies by members of the Polish Ethnological Society on the migration of villagers to the city. The field studies related to the city of Łódź - a center of textile industry - were a joint enterprise of the Department of Ethnography of the University of Łódź and the Ethnographic Department of the Institute of History of Material Culture in PAN. Also a partner in these studies was the Committee for the Study of Industrial Regions and the Department of Sociology of the University of Łódź. Since 1957 attempts have been undertaken to found an open air museum of the working class houses in the center of Łódź (the museum existed for a couple of years). Most of the collected materials have been published in a periodical "Łódzkie Studia Etnograficzne" as well as in other periodicals and collections of articles. �167 At the onset of their investigations the ethnologists from Łódź concentrated on describing rituals, holiday customs, family and neighborhood life, and folklore. Among the researchers we should mention Andrzej Lipiński, Irena Lechowa, Barbara Matysiak-Polakowa, Piotr Jan Dekowski and Bronisława Kopczyńska-Jaworska. The subject of research conducted in 1963 and 1968 was the free time of industrial workers in Łódź. Hypotheses had been formulated in advance and then the study was carried out in the district of Łódź-Księży Młyn (Lipiński, 1969; Piotrowski, 1970). The Łódź affiliate of the Polish Ethnological Society initiated a competition on the folklore of industrial Łódź, and in cooperation with the Department of Ethnography and the Ethnographic Section of the Archaeological and Ethnographic Museum organized a seminar devoted to the culture of working classes, with a particular emphasis on the Łódź community (March 10- 11, 1972). During the seminar achievements of the Łódź department and of other departments were presented. The seminar provided an excellent opportunity to point out further needs in the field and set new directions for the study of industrial communities ("Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. 15, 1973). The ideas underlying all those studies originally supervised by Kazimiera Zawistowicz-Adamska are now being continued by Bronisława Kopczyńska-Jaworska and her coworkers involved in the studies on the working class culture of Łódź. Definitive studies on the working class culture of Łódź are the works of B. Kopczyńska-Jaworska published in the monograph of the city of Łódź in vol. 21, 1979 of "Łódzkie Studia Etnograficzne" and in a collection entitled Folklor robotniczej Łodzi [Folklore of the Working Class of Łódź], 1976. These publications considerably extended the scope of our knowledge about the housing of workers in Łódź, customs of match making and weddings, annual holidays, forms of leisure, and songs sung on many occasions. Studies in the Łódź research center are still being continued. For almost twenty years studies on working class culture have been also pursued in the largest Mazovian industrial center in Żyrardów. They were started in 1976 by scholars from the Department of Ethnology of the University of Warsaw, interested in customs and fashion as a specific code of communication among the 19th and early 20th c. factory workers of Żyrardów. As a result, knowledge about the organization of every day life, rituals, clothing, interior design, leisure time, and forms of holiday celebration from the end of the 19th c. to 1939 was accumulated (Stawarz, 1986). A summary of the first stage of the studies that ended in 1980 was a collection entitled Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa. (Materiały do etnografii miasta) [Traditional Working-Class Culture of Żyrardów. (Source Materials for the Town's Ethnography)] (Woźniak, 1982). The authors of the collection took into account the records and state of research on working class �168 culture, as well as materials referring to the ongm and structure of the town's community (A. Stawarz), family life (A. Kuczyńska-Skrzypek), rituals (A. Woźniak), and knowledge and religious beliefs of the working class (E. Hulka-Laskowska). In 1981 the Department of Ethnology of the University of Warsaw discontinued team research in Żyrardów. However, the early studies were a starting point for further and more comprehensive individual inquiries, often conducted in cooperation with the Mazovian Research Center (its branch in Żyrardów) and the Society of the Friends of Żyrardów. A detailed list of publications written on the basis of these studies was made by A. Stawarz (1986), who in this way summed up the ten-year period of studies on Żyrardów. Among those publications of special notice is his work entitled Żyrardów, narodziny społeczności, 1830 - 1970 [Żyrardów. The Origin of a Community, 1830 - 1970J devoted to the relations between social structure and culture (Stawarz, 1985). The study of the culture of the population of industrial centers has become a legitimate subject of research and publications by Polish ethnologists. Nevertheless, etnological knowledge in this respect is not yet exhaustive, due to a number of factors: - a fixed, rigid scope and methodology of studies which stem from the monographic descriptions of traditional peasant culture; - difficulties faced by ethnologists in making decisions about facts and phenomena that mayor should be the subject of their interest in relation to the culture of industrial communities. In a situation when rural and urban communities are becoming more and more alike, due to the relations of work, kinship, dissemination of technology, and social mobility, the old term "folk" has changed and the culture accessible to "the people" has largely expanded. Nonetheless, the ethnologist still has to work with: traditional culture of rural and urban communities, including industrial ones; cultural change brought about by innovation; traditional ways of thinking and the resulting system of values and behavior; - parallel functioning of the "old" and "new" traditions. Museum collectors also face a difficulty in their attempts to study the culture of industrial communities. Therefore, they have started a discussion on what actually should be collected to document not only the distant historical past, but also the present of these communities. This problem was raised during one of the conferences in Łódź by Barbara Bazielich, who tried to define the limits of ethnographic collectorship (Bazielich, 1982, pp. 81 - 87). This and many other discussions with the participation of historians indicated the need to fully document both the material and non-material culture of the working �169 class. StilI, no approach to modern working class culture has yet been specified, which is due to the fact that the material culture of contemporary workers includes above all standard consumer products that are produced by their users, but they in fact document the achievements of modern technology rather than the culture of their makers. That is why they belong to collections in museums of technology. Only a small number of consumer goods may be considered as artifacts illustrating regional, industrial, and traditional cultures closer to the tradition of local handicraft. Studies on the culture of professional and working class groups have also provoked interest in a more general approach to the study of industrial communities. The first question under investigation was the term "working class culture" in the context of the "folk culture" (thus far understood predominantly as peasant culture). A novel proposition was put forward by Edward Piet raszek in his article Kultura ludowa i robotnicza wobec współczesnej prohlematyki kultury [Folk and Working Class Culture in the Context of the Contemporary Problematic of Culture] (Pietraszek, 1966). In his study the author referred to a statement made by Jan Stanisław Bystroń that folk culture is not a property of estate or social class. In this sense the working class culture, mostly originating from the rural culture, has often been defined as the "culture of working people". E. Pietraszek noticed that in modernized communities studies of material objects are less important than those of behavior. His assumption was actually corroborated by later ethnological studies and publications conducted due to increasing interest in the communities of industrial regions. Just to illustrate the above, I will mention some relevant research projects that were undertaken in this respect. Cultural aspects of work were studied by Danuta Dobrowolska and Anna Zadrożyńska. With the aim to consider the functions of work, the former focused on the studies of working class (1974). A. Zadrożyńska (1983) made an attempt at a theoretical explanation of the phenomena of working and leisure time in terms of such concepts as time, space, man, being, and the resulting interrelations. In her analysis she used both materials derived from ethnological field research (villagers-farm workers and Warsaw factory workers) and from literature on the subject. The socio-cultural functions of tradition in industrial communities and the system of values of Silesian families in these communities were the main concerns for Irena Bukowska-Floreńska (1987b), who based her analysis on many years of studies of industrial regions: the Upper Silesian Industrial Region and the Rybnik Coal District. She treated the traditional peasant and working class culture equally to the modern culture of different social groups originating in the working class. She concluded that multigenerational communities in the industrial regions that share the same roots, history, and that work and live together are able to create a local, relatively homogenous cultural system and system of values. This ability is very important for the �170 sense of regional social and cultural identity. Moreover, it constitutes a social frame of reference and stimulates certain behaviors and social attitudes, both among individuals and in groups. The tradition of modern industrial communities is also transferred and continued, particularly in terms of behavior and its consequences. The culture of modern industrial communities may, and even should, become a field of ethnological research. The question of behaviors in the contact situation between one of "us" and one of "them", specifically between the local people and the newcomers, has recently been examined by Eugeniusz Kłosek, who conducted his studies in the Upper Silesian Industrial Region in new housing projects populated by working class people in Świętochłowice and Chorzów (Kłosek, 1993). He analyzed local attitudes and behaviors as well as stereotypes of regional differentiation based on local tradition. Patterns of behavior in the Silesian working class communities were also the subject of ethnological investigation by Marian Gerlich, who described the everyday behavior of members of workers' families determined by the roles they play, and the rhythm of the day determined by work and tradition (Gerlich, 1992). An attempt at formulating some preliminary hypotheses in the theory and methodology of the study of folk culture in modern industrial communities relative to the results hitherto obtained in this field has been made by Jerzy Damrosz (1992). Trying to defend the existence of folk culture, Damrosz points out to the need for interdisciplinary studies of the already existing and the future cultural reality. He is repeating a question that has been worrying ethnologists for some time, namely what to study in the field of folk culture, how to study it, and - above all - why? Searching for the answer, the author presents his views on the contemporary and future values functioning in the growing "spatial socio-cultural circles". Damrosz identifies the "spheres of human life" - "the spatial cultural horizon on a local-regional scale" which implies a "private motherland" in contrast to the "ideological motherland". Having briefly presented a survey of the most important studies and publications which document, on the one hand, the scope of ethnological knowledge about industrial regions in Poland, and on the other, a set of ideas concerning this research field, it is possible to indicate the direction that contemporary ethnological studies should follow. The industrial regions are a unique laboratory for studying many aspects of tradition functioning in a modern community. This is why studies in industrial communities should be also conducted, without, however, neglecting traditional cultures. Empirical and theoretical results of such research will have not only an academic significance, but also some practical impact on social and cultural policies. Moreover, they will be of considerable importance for mutual understanding of people from different groups and regions. �171 BIBLIOGRAPHY Bazielich Barbara 1982 Perspektywy kolekcji etnograficznych w rejonach wielkoprzemysłowych [Prospects for Ethnographic Collections in Industrial Regions], "Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. 21. Bukowska-Florcńska Irena ł987a Twórczo.i·(' plastyczna w środowiskach robotniczych Górnego Śląska na przykładzie rzeźhy w węglu w XIX i XX wieku [Plastic Art in the Working Class Communities of Upper Silesia: the Example of 19th and 20th Century Coal Sculpture], "Rocznik Muzeum Górnośląskiego. Etnografia" fasc. 8. 1987b Społeczno-kulturowe funkcje tradycji w społecznościach industrialnych Górnego Śląska [Socio-cullural Functions of Tradition in the Industrial Communities of Upper Sile~ia], Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice. 1988 Wpływ industrializacji i urbanizacji na kształtowanie się współczesnego obrazu kultury ludowej na Górnym Śląsku [The Innuence of Industrialization and Urban Development on the Contemporary Image of Folk Culture in Upper Silesia], in: Kultura ludowa sercem Śląska [Folk Culture is the Heart of Silesia], cd. B. Bazielich, Dolnośląskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne, Wrocław. 1991 .~ląskie uciechy i zabawy. Materiały etnologicznojolklorystyczne [Silesian Entertainment and Games. Ethnological and Folklore Materials], ed. I. Bukowska-Floreńska, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Muzeum Górnośląskie, Bytom. 1992 Problematyka badawcza hierarchii wartości wśród współczesnej rodzimej ludności ,{/ąskiej [The Research Problematic of the Hierarchy of Values in Contemporary Native Silesian Culture], in: Współczesne oblicze kultury ludowej na Śląsku [Contemporary Folk Culture in Silesia], ed. B. Bazielich, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław. 1994a System warto.id w tradycji kulturowej w rodzinach śląskich [The System of Values in the Cullural Tradition in Silesian Families], in: W trosce o rodzinę [Caring for the Family], cd. W. Świątkiewicz, Instytut Górnośląski, Katowice. 1994b The Degradation of the Natural Environment as an Innovative Factor of Culture and Folklore in Upper Silesia, in: Ecology and Folklore II, ed. V. Krawczyk-Wasilewska, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź. Ciszewski Stanisław 1886-1887 Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w powiecie olkuskim [Farming-Mining Folk from the Neighbourhood of Sławkowo in the Olkusz District], "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" vol. 10- 11. Czarnowski Stefan 1946 Powstanie nowej kultury [Formation of a New Culture], in: Kultura [Culture], "Książka", Warszawa. Damrosz Jerzy 1973 Kultura ludowa wobec przemian cywilizacji industrialnej [Folk Culture and Transitions of Industrial Community], "Kultura i Społeczeństwo" No 1. 1992 Kultura ludowa w społeczeństwie industrialnym. Główne problemy i spory teoretyczne oraz związki z praktyką społeczną w Polsce po 1945 roku [Folk Culture in Industrial Society. The Main Problems and Theoretical Arguments and their Relations to Social Practice in Poland after 1945], Instytut Kultury, Warszawa. Dobrowolska Danuta 1965 Górnicy salinami w latach 1880 - 1939. Studium historyczno-socjologiczne załogi robotniczej [Salt Miners between 1880 -1939. A Historical-Sociological Study of a Workers' Team], Ossolineum, Wrocław. �172 etnografii polskiej i jej obecne zadania, metody i związki z innymi [Developments in Polish Ethnography and its Present Tasks, Methods and Relations with Other Research Disciplines], "Etnografia Polska" vol. I. Dubiel Ludwik 1968 Mielerze i "kurzocy" nad Kłodnicą, Bierawką i Rudą [Stakes for Burning of Charcoal and the Employed Workers on the Kłodnica, Bierawka and Ruda Rivers], "Zeszyty Gliwickie" vol. 6. 1958 Drogi rozwoju naukami Folklor ... Folklor robotniczej Łodzi [Folklore of the Working Class of Łódź], ed. B. Kopczyńska-Jaworska, J. Kucharska, J. P. Dekowski, "Literatura Ludowa" 12/15. Gerlich Marian Grzegorz 1992a Tradycyjne wierzenia .~ląskie. Świat nadzmysłowy a życie codzienne, praca i obrzęd [Traditional Silesian Beliefs. The Transcendent World and Everyday Life, Work, and Rutual], Wydawnictwo Wrocławskie, Wrocław. Wzory zachowań a śląskie środowiska rohotnicze [Patterns of Behavior and Silesian 1992a W orkers' Communities], in: Współczesne ohlicze kultury ludowej na Śląsku [Contemporary Folk Culture in Silesia], ed. B. Bazielich, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław. Gerlich Halina 1984 Narodziny, za.~luhiny, .~mierć. Zwyczaje i obrzędy w katowickich rodzinach górniczych [Birth, Marriage, Death. Customs and Rituals in the Katowice Miners' Families], Śląski Instytut Naukowy, Katowice. Kaczko Krystyna 1982 Współczesny stan tradycyjnej kultury w .~rodowisku wielkoprzemysłowym Górnego Śląska [Contemporary Condition of Traditional Culture in the łndustrial Groups of Upper Silesia], "Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. 21. Kłosek Eugeniusz 1993 "Swoi" i "obcy" na Górnym Śląsku od 1945. Środowisko miejskie ["Us" and "Them" in Upper Silesia since 1945. The Urban Communities], Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław. Kopczyńska-Jaworska Bronisława 1979 Kultura .~rodowiska robotniczego Łodzi [Culture of the Working Class People (1982) in Łódź], "Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. 21. Kuczyńska-Skrzypek Anna 1979 Dom i rodzina w kulturze robotniczej Żyrardowa [Home and Family in the Workers' (1982) Culture of Żyrardów], "Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. 21. Lechowa Irena 1967 Tradycyjne zwyczaje świąteczne w łódzkim .~rodowisku rohotniczym (1890 - 1939) [Traditional Holiday Customs in Workers' Communities of Łódź (1890-1939)], "Prace i Materiały M uzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnografia" fasc. II. Ligęza Józef Śladami tradycji. Studia nad folklorem górniczym [Traces of Tradition. A Studyon 1968 Miners' Folklore], "Rocznik Muzeum Górnośląskiego. Etnografia" fase. 3. Podania górnicze z Górnego Śląska [Miners' Legends from Upper Silesia], "Rocznik 1972 Muzeum Górnośląskiego. Etnografia" fasc. 5. Ligęza Józef, Maria Żywirska 1964 Zarys kultury górniczej. Górny Śląsk. Zagłęhie Dąbrowskie [An Outline of Mining Culture. Upper Silesia. The Dąbrowskie Basin], Wydawnictwo Śląsk, Katowice. Lipiński Andrzej 1969 Dyspozycje hadań nad kulturą robotniczą Łodzi [Proposals for the Study of the Working Class in Łódź], "Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. lO. 1976 �173 Łysik Stefan Tradycje przemysłowe [Industrial TraditionsJ, in: Zabytki kułtury ludowej na Śląsku 1975 i w Cz('stochowskiem [Remains of Folk Culture in Silesia and the Region of CzęstochowaJ, ed. B. Bazielich, Muzeum Górnośląskie, Bytom. Perlick Alfons 1943 Volkskunde des Arbeitstandens, in: Landeskunde des Oberschlesischen Industriegebietes, vol. 1, Breslau. Pietraszek Edward Kultura ludowa i robotnicza wobec współczesnej problematyki kultury [Folk and 1966 Working Class Culture in the Context of Contemporary Problematic of CultureJ, "Etnografia Polska" vol. 10. Etnograficzne badania kultury robotniczej [Ethnographic Studies of Workers' Cul1973 tureJ, "Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. 15. Piotrowski Andrzej 1970 Założenia i postulaty badań łódzkiej dzielnicy robotniczej [Assumptions and Postulates for the Study of Łódź Working Class DistrictJ, "Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. 11. Simonides Datata Górniczy stan w wierzeniach, obrzędach, humorze i pieśniach [The Picture of Miners in Beliefs, Rituals, Humor, and SongsJ, ed. D.Simonides, Śląski Instytut Naukowy, Katowice. 1989 Folklor Górnego Śląska [Folklore of Upper SilesiaJ, Śląski Instytut Naukowy, Katowice. Stawarz Andrzej 1982 Przegląd problematyki badań nad kulturą robotniczą w Polsce [Survey of the Problematic of the Studies on Workers' CultureJ, "Etnografia Polska" vol. 26, fasc. 1. 1985 Żyrardów. Narodziny społeczności (1830 -1970) [Żyrardów. Origins of the Community (1830-l970)J, Warszawa-Żyrardów. 1986 lO lat badań nad kulturą robotniczą ośrodka żyrardowskiego [10 Years of Studies on the Workers' Culture of ŻyrardówJ, "Etnografia Polska" vol. 19, fasc. 2. 1993 Społeczno,\:(' robotnicza i wzory zachowań w X l X wieku i początkach X X wieku (przykład Żyrardowa) [The Workers' Community and Patterns of Behavior in the 19th and the Early 20th Century. The Example of Żyrardów)J, in: Miasto i kultura polska doby przemyslowej. Człowiek [The City and Polish Culture of the Industrial Period. ManJ, ed. H. Imbs, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków. Woźniak Andrzej 1982 Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa. (Materiały do etnografii miasta) [Traditional Working Class Culture of Żyrardów. (Source Materials for the Town's Ethnography)J, cd. A. Woźniak, Mazowiecki Ośrodek Badań Naukowych, Towarzystwo Miasta Żyrardowa, Warszawa. Zadrożyńska Anna 1993 Homo faber i homo ludens. Etnologiczny szkic o pracy w kulturach tradycyjnej i współczesnej [Homo Faber and Homo Ludens. Ethnological Studyon Work in the Traditional and Contemporary CultureJ, PWN, Warszawa. Żywirska Maria 1953 Problem badania grup zawodowych w ,\:wietle materiałów zbieranych dla grupy górniczej [The Problem of Studying Professional Groups in the Light of Materials Collected for MinersJ, "Zaranie Śląskie" vol. 23. 1959 Amatorski ruch plastyczny w,\:ród górników [Amateur Art Movement among MinersJ, Wydawnictwo "Śląsk", Katowice. 1988 Translated by Elżbieta Wilczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/661950fe9b83af8f4b426639df26ab4d.pdf 7b691c81a79213ec2152a6be04192fbe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2136 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource medycyna ludowa medycyna komplementarna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1984 Title A name given to the resource Folk and Complementary Medicine in Polish Ethnological Investigations / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.121-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Penkala-Gawęcka, Danuta Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, DANUTA Institute Adam vol. 79, 1995 PENKALA-GAWĘCKA of Ethnology Mickiewicz and Cultural Anthropology University Poznań FOLK AND COMPLEMENTARY MEDICINE IN POLISH ETHNOLOGICAL INVESTIGATIONS The article is not a complete and detailed account of the history of Polish investigations of folk medicine. Its aim is to characterize the main aspects of these investigations, to show how they were changing, to look for and characterize the sources of modern Polish ethnomedical investigations, and, finally, to point to some areas of research that need further investigation. Only some works will be discussed in detail. However, I will not summarize their contents but, instead I will focus on the specific approaches they employed and characterize those aspects of research that were later continued and developed. It is not easy to distinguish between ethnological works pertaining to folk medicine and sociological, ethnopharmacological or historic-medical ones. It is known that at the initial perid of the development of Polish ethnology, doctors and naturalists wrote many works on folk medicine. Today, complementary medicine is researched by many disciplines related to ethnology. Ethnomedicine or medical anthropology are in the "border zone" between ethnology and other social and natural sciences. For this reason, I will also be referring to works written by authors who are not ethnologists by education but whose contribution to ethnomedical investigations is considerable. Polish ethnological investigations focused on folk medicine. Today, however, folk medicine has been transformed - it would be difficult to isolate folk medicine from a wider set of medical beliefs and practices belonging to official medical science, a science which I have defined as complementary science. Early investigations of folk medicine were mainly practical. In the middle of the 19th century, doctors started to stress the benefits that could be gained if various "superstitions" pertaining to medicine were investigated and if they could be eradicated. Many articles were written and published in various medical and natural journals ("Przegląd Lekarski", "Gazeta Lekarska", "Przegląd Farmaceutyczny", "Przyrodnik"). The articles described the best known quack doctors and the procedures they used, various beliefs and magic prac- �122 tices, and the therapeutic use of herbs. A more extensive work entitled [On medicinal superstitions of the Polish people] was published by M. Zieleniewski in 1845. M. Zieleniewski exhaustively presented beliefs and medical practices, dividing them into preventive and therapeutic ones. He made frequent references to written sources which he used but provided no bibliography of the materials he had collected and on which his dissertation was based. However, the author did not intend to provide documentation on folk medical practices but to describe "medical superstitions", their sources and how to find "ways to eradicate them" because it is "the people who protect them ( ... ) that suffer most" (Zieleniewski, 1845, p. 13). M. Zieleniewski also pointed to another benefit that could be gained from the investigation of "superstitions" 1, namely it would be possible to learn about the history of medicine. According to the evolutionist assumption, the history of medicine can help understand "the beginnings of medicine" (ibid., pp. 12 - 13). This motive was present in many 19th century ethnographic works. The most extensive work on Polish folk medicine at the time was written by M. Udziela (1891), a medical doctor. M. Udziela claimed (1891, pp. 5,7) that folk medicine concealed the "beliefs of our ancestors" which "retained (... ) their original purity". Udziela's work is well documented. The author based it on published sources and his own materials. Unlike Zieleniewski, Udziela used the term "folk medicine" whereas that of "healing superstitions" rarely appeared in the text. However, Udziela often emphasized the harmfulness of various beliefs, practices and medications used and, particularly, the work of "quack doctors" or "folk doctors" (ibid., pp. 43 - 49). He was also skeptical about the belief held by many doctors and ethnographers that some elements of folk medicine could be used in scientific medicine 2. However, he also wrote (ibid., p. 6) that, in addition to "supernatural means", many peoples used some medications, more or less effective. This aspect is easily found in Polish ethnographic literature dealing with folk medicine and is popular even today. Some renowned representatives of the medical world from the end of the 19th century, who claimed that it was necessary to use the procedures of folk medicine in official medicine, helped make it widespread. According to K. Moszyński (1967, p. 176), "W. Niemiłowicz, a former professor of Lvov University, expressed the opinion of many doctors and theoreticians of medicine in his appeal from 1893 which called for collecting information pertaining to the healing of peasants. He believed that the information would be useful not only to ethnography but O przesądach lekarskich ludu naszego 1 This is discussed only marginally. The author's main intention was to "describe the superstitions of the Polish people pertaining to the medical science; to point, as far as possible, to their sources and suggest ways to eradicate them" (Zieleniewski, 1845, p. V). 2 M. Udziela (1891, pp. 41- 42) criticized J. Grajnert's view (1880) on the effectiveness of herbs used in folk medicine. �123 to <suffering mankind)"3. Moszyński believed that these hopes, although illusive, helped create valuable documents on folk medicine. The documents were created by both medical doctors and naturalists as well as ethnographers. The motivation behind the interest in folk medicine was different from that behind the drive to eradicate superstitions. Both aspects fit perfectly the framework of the positivist science of the 19th century. According to the evolutionist paradigm, "primitive", "superstitious" beliefs and healing practices developed into protoscientific ones and then into modern scientific medicine. This approach is defined in the literature as empiricist or rationalistic (cf. Good, 1994, p. 29 - 47). One could add that the tendency to look for the "rational nucleus" in folk medicine is a good example of a phenomenon defined as the mythologization of folk culture, noticed and described by modern ethnologists (Robotycki, Węglarz, 1983; Stomma, 1986). As mentioned above, authors writing in the first half of the 19th century looked for the distant past in folk medicine and pointed to the pure character of the latter. This approach was typical of the general position held by 19th century ethnographers with respect to folk culture, which emphasized the archaic character, permanence and invariability of elements belonging to folk culture. Mechanisms of this "basic" mythodologization have been presented in detail by modern ethnologists (e.g. Stomma, 1986; K. Piątkowski, 1994). However, it should be pointed out that the authors of works on folk medicine sometimes noticed manifestations of its dynamism. This can be found in the works discussed above. Zieleniewski (1845, p. 69) wrote that "many superstitions found in books were assimilated by the peasants. The books themselves became the source of new superstitions and helped to popularize the old ones,,4. Udziela (1891, pp. 23, 41) gives examples of concepts drawn from official medicine and points to the origin of many folk medications - old herbaria, calendars and other books, often found in manor houses. The author noticed that this was a bi-directional process. He quoted the opinion of A. Podbereski (1880): "It is difficult to distinguish between medications used by the gentry and at manor houses and those used by peasants because manorial servants would often take these medications to female quack doctors and from female quack doctors back to the manors. Then they would again return to the peasants, changed or unchanged" (M. Udziela, 1891, p. 41). J. Rostafiński (1885, pp. 2-3) 3 According to this appeal "The Polish people, so generously equipped with the sense of perception, made many discoveries, useful in their everyday life; discovered many medications and tested them practically. What is needed now are scientific investigations to collect these treasures, to critically examine their value and present them in the scientific light" (after: Moszyński, 1967, p. 176). 4 In the introduction, however, the author said that he tried to avoid this foreign influence so as not to ascribe these foreign "superstitions" to the Polish people. �124 says that folk phytotherapy derived from popular literature and it bore no or almost no resemblance to the original beliefs 5. There were different reasons for which 19th century ethnographers collected materials on folk medicine. It remains a fact that interest in folk medicine was considerable. The works on folk medicine usually were of a documentary type and even today are a valuable source for ethnomedical investigations. Some works were on a single village, parish or district, and described a specific illness and ways of treating it or were devoted to individual methods and therapeutic medications. The works on therapeutic medications were mainlyon herbal medications, although there were also many works on breaking spells and sorcerer's formulae used to charm illnesses away. Descriptions of practices used by quack doctors are an interesting and valuable source of information. Works on folk medicine were published in such journals as "Lud", "Wisła", "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", "Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne" as well as in the medical and natural journals mentioned above and in popular weeklies and monthlies (e.g. "Tygodnik Ilustrowany", "Przyjaciel Ludu", "Wędrowiec") and in dailies. Materials on folk medicine can also be found in more general ethnographic works, e.g. L. Gołębiowski's Lud polski. Jego zwyczaje, zabobony, wierzenia [The Polish people. Its customs, superstitions, beliefs] (1830), R. W. Berwiński's Studia o gusłach, czarach, zabobonach i przesądach leczniczych [The study of witchcraft, magic, superstitious practices and therapeutic superstitions] (1862) and in Oskar Kolberg's Dzieła wszystkie [O. Kolberg's Collected Works]. Information about folk medicine can also be found in some monographs on regions and villages (e.g. M. Federowski, 1888; S. Udziela, 1902). There were very few works entirely devoted to folk medicine. Apart from the works by Zieleniewski and M. Udziela (the latter's work can be considered the first synthetic monograph on folk medicine), mention must be made of a valuable collection of articles on folk medicine written by J. Talko-Hryncewicz Zarysy lecznictwa ludowego na Rusi Południowej [An outline of folk medicine in Southern Ruthenia] (1893)6 and J. Rostafiński Zielnik czarodziejski, tj. zbiór przesądów o roślinach [A magic herbarium, i.e. a collection of superstitions about plants] (1885), used even today by Polish ethnopharmacologists as a valuable source. Materials for works on folk medicine were collected in different regions of 5 J. Burszta (1967, p. 400) writes that "ethnographic field data suggest that the essence of folk practices and superstitions connected with specific herbs and plants used in therapy is not much different from those described by J. Rostafiński. This undoubtedly indicates the influence of this literature on folk therapy or, perhaps, that authors of this literature had drawn directly from peasant lore. 6 This is an extensive, well documented work in which Talko-Hryncewicz used ethnographic literature as well as such sources as various notes in magazines and calendars and information collected by doctors, apothecaries, and village priests. �125 Poland. Most of them, however, were collected in Galicia and eastern parts of Poland. The arrangement of information in the books adopted by the authors is very interesting. They usually start from illnesses, ordered more or less according to the medical classifications used at the time. Descriptions of illnesses are accompanied by descriptions of medications and therapeutic methods that should be used to heal the illnesses. Zieleniewski (1845) used a simple division, also borrowed from the medical science, into beliefs and practices (in his terminology - "superstitions") connected with health and treatment of illnesses. The topics that did not fit the first two chapters were discussed in the third chapter (e.g. "plague", customs related to death). The arrangement of information in M. Udziela's work (1891) is more or less typical of many works on folk medicine. The author distinguishes illnesses of the brain, nerves and senses, illness of the respiratory organ, illnesses of the digestive, urinary and sexual organs, skin illnesses, "surgical illnesses" and illnesses of the motorial system. There are also such chapters as: pregnancy, birth, puerperium; adolescence and pediatric diseases; death, the corpse and funerals. Because of this classification, there are unavoidable problems with classifying individual illnesses, particularly those that do not have their counterparts (or precise counterparts) in medical nosology. For example, Udziela (1891, pp. 158- 159, 171, 178 - 187, 226 - 234) classified such ailments as "gripes" (the feeling of suffocation caused by a nightmare), "paints in bones", ague (fever 7) as "illness of the digestive, urinary and sexual organs", and erysipelas and pimples as "surgical ailments and ailments of organs of movement". It should be added that the introductory part of the work, preceding the discussion of the illnesses, includes chapters on beliefs about the causes of illnesses, general methods of their treatment and about "folk doctors". At this point it will suffice to note the permanence of some aspects of research which appeared and were developed in Polish investigations of the folk medicine of the 19th and the beginnings of the 20th century. In the interwar period interest in folk medicine decreased considerably. This was due to the weakening of the positivist belief in the profits that official medicine could derive from studies of folk medicine. Some articles appeared in such popular magazines as "Orli Lot", "Kuryer Literacko-Naukowy", in regional publications such as "Ziemia Nadnotecka" ar "Zaranie Śląskie". However, there were very few serious works. Mention can be made of A. Fischer's Rośliny w wierzeniach i obrzędach Ludu poLskiego [Plants in the beliefs and customs of the Polish folk] (1929), S. Udziela's Rośliny w wierzeniach ludu 7 According to M. Udziela (1891, p. 178), the name "fever" entails maDy illnesses with shivers. �126 [Plants in the beliefs of Cracovians] (1931) and J. W. Szulczeww mianownictwie, przesądach i lecznictwie ludu wielkopolskiego [Plants in the designation, beliefs and treatment of the inhabitants of Wielkopolska] (1932). Some information on folk medicine can be found in manuals on Polish ethnography (Fischer, 1926; Poniatowski, 1932). H. Biegeleisen's Lecznictwo ludu polskiego [The medical care of the Polish folk] (1929) was an attempt at a synthetic analysis. Despite the author's ambitious aim, the book, presenting an extensive materialon Poland and other European countries, is not a reliable source (it lacks satisfactory documentation) and the genetic arguments are not convincing. An index prepared by J. Obrębski (1931) helps locate the data, freely scattered all over the text. The greatest contribution to the investigations of folk medicine was made by K. Moszyński (t 963, 1st edition in 1939). An extensive chapter on folk medicine in the book entitled Kultura ludowa Słowian [Folk culture of Slavs] is an excellent source of information. It synthesizes materials on the Slavs and, moreover, includes many more general, interesting ideas on the features of folk medicine. Moszyński (1963, pp. 175 - 176) emphasized that folk medicine was a branch of culture which was particularly hard to classify. It could not be included in the "technical culture" because it presented a "very close combination of technical and magic, and sometimes cult, elements", which could not be separated. According to the author, what mattered was not only the form of the therapeutic procedure but, first of all, its essence, its contents, which were not taken into account by most sources. I have already mentioned the opinion made by Moszyński on the illusiveness of hopes to find "treasures" in folk medicine which could be used by scientific medicine. In his opinion, such cases are rare. Moszyński describes the mythologization (he does not use this word) of folk medicine: "even university professors claim that folk medicine is the <treasure of medical knowledge> although practically it is an enormous chaotic bric-a-brac in which valuable things occupy relatively little space" (Moszyński, ibid., p. 232). However, Moszyński still maintains the 19th century division of therapeutic procedures into rational and irrational, although he notices that what has no value for scientific medicine is very valuable for people. In Moszyński's book medicine was discussed from the standpoint of folk medicine. As there were problems with classificatin, this was a better solution than trying to make folk medicine a part of "technical culture". The material is organized into chapters on illnesses and their names, causes of illnesses (these were divided by Moszyński into supernatural and natural), prevention and therapy, with a distinction between therapeutic procedures and medications. krakowskiego ski's Rośliny The investigations of folk medicine are poorly represented in Polish ethnographic literature written after 1945. The majority of works are con- �127 tinuations of the traditional ethnographic approach to folk medicine. Such periodicals as "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", "Opolski Rocznik Muzealny", "Łódzkie Studia Etnograficzne" carried articles on folk medicine practiced in some region, district or town (e.g. Jastrzębski, 1961; Hajówna, 1966; Jakubowska, 1966; Olszowy, Tylkowa, 1968; Pawłowska, 1972; Szychowska-Boebel, 1978; Dłużewska, 1983). Other texts described selected therapeutic techniques, for example, bleeding people (Kisielewska, 1966), clay treatment (Czuba la, 1984) or discussed a single illness and its treatment (Nowakowski, 1979). The latter problem was also studied in more recent articles by A. Paluch and Z. Libera. One of them deals with plica (Libera, Paluch, 1988), another with consumption (Paluch, 1994). Reasults of studies of medicinal plants are found in M. Henslowa (1962; 1972; 1976). A. Paluch also made a great contribution to the investigations of plants used in folk medicine (Paluch, 1984; 1989; Libera, Paluch, 1993). Some information about folk medicine can be found in various regional monographs (or monographs on individual villages). In Kultura ludowa Wielkopolski [The folk culture of Wielkopolska], J. Burszta (1967) treated folk medicine very extensively. A similar treatment of folk medicine can be found in D. Tylkowa's monograph of the folk culture of the Silesian Beskidy Mountains and Sącz Beskidy Mountains (Tylkowa, 1984; 1985). In 1970s and 1980s regional monographs on folk medicine were published by B. Szychowska-Boebel, Lecznictwo ludowe na Kujawach [Folk medicine in Kujawy] (1972) and D. Tylkowa, Medycyna ludowa w kulturze wsi Karpat Polskich [Folk medicine in the culture of villages in the Polish Carpathian MountainsJ (1989). These two monographs are based on reliable ethnographic documents and are very valuable source materials. All three books merit a detailed discussion. The monograph on folk medicine in Wielkopolska written by J. Burszta is very well documented. J. Burszta presented the historical sources of Polish folk medicine, pointing to the strong influence of popular literature of the 16th, 17th and 18th centuries. This influence was even intensified in the 19th century with the publication of various works written specifically for peasants. According to 1. Burszta (1967, p. 401) in folk medicine "it is not possible to (oO.) separate what was adopted from what was shaped by life experience of many generation inhabiting a given village". The author discusses etiological views on folk medicine (divided into cosmic, natural and demonological-magic ones, supplemented by the author with naturalistic ones); magic in folk medicine, home medicine (herbs and other medications), "healers" or "folk doctors". The conclusion is entitled "From folk to modern medicine". The author presented the characteristic features of folk doctors and their practices, including data on quack doctors residing in towns whose influence was felt in villages. Consequently, he did not artificially distinguish between what is "rural" or "folk" and what is "urban". In sections on prevention and therapy the author �128 discussed "superstitious and magical practices" and those which are "more or less rational and real" (ibid., p. 412). However, the author clearly stated that those "superstitious and magic procedures" are considered superstitious and magic procedures from our modern point of view8. Writing about changes in folk medicine Burszta points to its former autonomy. He maintains that today folk medicine has become a cultural relic (ibid., p. 430). Elsewhere, however, when writing about folk etiologies, Burszta says that they are a complex "in which old knowledge, which is rapidly diminishing, and elements of modern knowledge can be detected" (ibid., p. 406). This remark is true not only with respect to etiology. One can say that folk medicine has undergone a transformation. The monograph on the folk medicine in Kujawy by B. Szychowska-Boebel is written very traditionally. Etiological beliefs, prevention, therapeutic procedures and means are not discussed in separate chapters but accompany the discussion of individual illnesses. Illnesses were classified into groups, according to a slightly simplified medical system. This presentation is characteristic of former ethnomedical works discussed above. Obviously, there are some problems with the classification of some illnesses. For example, SzychowskaBoebel treats plica as a skin disease (cf. the article by Libera and Paluch, 1988) and a number of such different illnesses as rheumatism, anaemia, neoplasms, overstrain are under the category of "other". One chapter is devoted to quack doctors. In accordance with 19th century tradition, Szychowska-Boebel divides therapeutic means and methods into rational and irrational (although she admits that it is difficult to separate them), without specifying the reasons for this division. Although, as declared in the introduction, one of the aims was to grasp modern changes in folk medicine, the monograph is rather focused on the reproduction of traditional beliefs and practices. The author's remarks on earlier changes, adoption of the views of official medicine by folk medicine, and the popularization of the views and advice of Reverend Kneipp in villages (Szychowska- Boebel, 1972, pp. 14 - 15) are all worthy of note. D. Tylkowa's monograph on folk medicine in the region of the Polish Carpathian Mountains is characterized by a slightly modified traditional approach. There are chapters on etiology and diagnostics, forms of medical care, therapeutic means, classification of illnesses and therapeutic procedures. Methods of treatment are discussed twice - first with reference to specific diseases and then in a chapter on illnesses. Illnesses are grouped according to a very simplified medical classification and generally divided into "pediatric diseases" and "adult diseases" (although many diseases are typical of both age groups). Like Burszta and Szychowska-Boebel, Tylkowa also had problems 8 J. Burszta (1967, p. 429) writes that folk medicine is characterizcd by a "peculiar way of thinking (... ), in which all means are rational and purposeful. A considerablc part of these means become irrational only from the perspective of the modern, real, and rational view of the world". �129 with classifying individual illnesses. For example, plica-rheumatism is not listed at all (it is discussed in the chapter on therapeutic means). The distinction between rational and irrational beliefs (etiology, knowledge about therapeutic means) and medical practices is present in all the chapters. According to the author, "rational" are means of plant, animal or mineralorigin and "mechanical procedures", such as, for example, the application of cupping glasses (Tylkowa, 1989, p. 84), whereas magic and religious practices and means are irrational9. Again, the reason for such a division is not given. One can only suppose that it is made from the point of view of medical science. If this is true, it seems absurd to define the belief that a common cold is the cause of liver diseases part of a "rational" etiology (ibid., p. 25) and rubbing cream onto pimples part of "rational" therapeutic procedures (ibid., p. 89). Elsewhere (ibid., p. 80) the author writes about rational therapeutic procedures, "folk ones or adopted from official medicine". Does she mean a "common sense" point of view? Tylkowa (ibid., pp. 105 - 106) also mentions the problem of the "rational nucleus" of folk medicine, finding it mainly in herbs or in such procedures as application of cupping glasses or leeches. Such a position is a logical consequence of identifying rational and irrational therapeutic practices and means. The last chapter, devoted to modern changes in folk medicine in the area of the Polish Carpathian Mountains, describes the "modernization processes" that influence the change of proportion in the knowledge of folk medicine "between what is rational and what is irrational in favour ofknowledge that can be scientifically proved". On the other hand, the author notices that "many old superstitions and practices of folk medicine" have still been preserved (ibid., pp. 101, 103). Thus, what is '"traditional" is in opposition to what is "modern". There is no analysis of this situation which could show how the "new" is combined with the "old". I will now address some aspects dealt with in the monographs discussed above. These aspects are very common in modern Polish ethnomedical literature. The division into "rational" and "irrational" beliefs and practices of folk medicine, adopted from positivistically oriented ethnography of the 19th century, is still very widespread. Some authors signal this division in the introduction. Sometimes, they make a reservation that it is not easy to make such a division because of the "complex combination of rational and irrational practices" 10. Others make this distinction when discussing individual etiologi9 Thc author (Tylkowa, 1989, p. 79) says that she realizes that identification of magic procedurcs is "considcrably artificial". She writes: "Magic acts accompanied most folk therapeutic procedures, i.c. those which could be rationally justified". Consequently, she identifies magic procedure with irrational ones and the rest with rational ones. 10 This opinion is voiced by, for example, J. Jastrzębski (1961, p. 135), who makes a reference to Moszyński. It is intercsting that Jastrzębski noticcd that "enlightened medicine" changed its views about thc cffcctiveness of individual folk medications and practices. He also added that 9 - Lud l. LXXIX �130 cal beliefs or therapeutic procedures. Generally, they do not identify the reasons for such a distinction. One could think that reference to the views of official medicine is a concealed assumption. However, its paradigm undergoes constant changes and, secondly, the authors' opinions are formulated from the "common sense" point of view. In modern ethnology the subjective approach, which generally undermines any sense of such a division, is dominant. In this situation, it is difficult to speak only about culturally relativized "rationality". Any belief about an illness and its treatment can be considered rational if, according to the system of knowledge held by a given group, behaviour which is in harmony with these beliefs helps obtain desired results. It is not important how these beliefs are evaluated from the point of view of other systems of knowledgell. This was expressed in slightly different words by B. Good, an eminent American medical anthropologist (1994, p. 29): "what strays from rationality, assumed from the biomedical perspective, is not the result of ignorance or <superstitions) but is rooted in the culture, system of beliefs and practices which have their own <cultural logic) and perform adaptation functions". Such an approach can hardly find its place in Polish ethnomedical investigations. The "rationalistic" tradition is still dominant. It is significant that J. Burszta's remarks on that problem, quoted above, were ignored by authors of later works. The article by Z. Libera and A. Paluch (1988, p. 151) is a noteworthy exception. The authors criticize the opposition of rational and irrational elements in folk medicine 12 (cr. also Libera, 1995, pp. 8 - 11). Perhaps the theoretical and methodological works of such authors as M. Buchawski and W. Burszta, which present and promote the "subjective reconstruction of culture" (e.g. Buchawski, Burszta, 1992), will help change this state of affairs. If we adopt the above understanding of "rationality", the question whether or not folk medicine contains a "rational nucleus", becomes pointless. l have already mentioned that this problem and attempts at looking for the medications and methods of folk medicine which could become part of official medicine were of particular interest to 19th century medical doctors and ethnographers (often the two professions were combined) and later could be traced in ethnomedical investigations. Some scholars (e.g. Moszyński) were skeptical about the value of folk medicine and the role it might play in official medicine. Others say that the latter benefited a lot from the former. For example, A. Paluch (1979, pp. 87 - 88) wrote: "Often some indications, recipes, folk therapeutic methods are part of magic formulae, spells, gestures, rituals "There are also facts that a procedure which an ethnographer would consider irrational, would not be considered entirely irrational by a doctor". In other words, the view of an ethnographer is not identical with the medical point of view. II I have written about it elsewhere (e.g. Penkala-Gawęcka, 1983, p. 28; 1991, p. 46). 12 Today, the relative character of the concepts "rational-irrational" with reference to folk medicine, is pointed out by medical sociologists (cr. W. Piątkowski, 1994). �131 and yet often contain the rational nucleus and are endowed with real activity. And they seem to be irrational only because of the (magic framework)". This position was severely criticized by L. Stomma (1986, pp. 193 -195) who called it "the myth of folk medicine" and said that majority of folk practices and therapeutic means had no value for scientific medicine and that in folk medicine there was no place for experiments. Stomma wrote that "This does not mean that there cannot be (in folk medicine) recipes, more or less correct from the point of view of scientific medical knowledge. But this is very accidental (ibid., p. 195). Paluch and others (e.g. Tylkowa) who spoke positively on the problem of the "rational nucleus" of folk medicine, refer directly or indirectly to the biomedical perspective. Also Stomma adopte this point of view, although his conclusions are entirely different. In my opinin, ethnologists should avoid judgements concerning the "rationality" of folk medicine, which is a position I tried to prove when I discussed the concept of rationality 13. Ethnographers often use the perspective of medical science when they try to classify the illnesses identified by folk knowledge. Usually, this classification is very simplified compared to medical nosology. But even the division is very general, a scholar encounters problems, particularly in the case of illnesses which are defined in the literature as "folk illnesses" or as "culture-bound syndromes", that is such ailments (or their syndromes) which do not have counterparts or have only approximate counterparts in biomedical classification 14. In Polish folk medical knowledge these would include, for example, overstrain, plica and, as one can judge from an interesting study by A. Paluch (1994), consumption. When I discussed the monographs on folk medicine, I pointed out to problems that ethnographers face when they want to classify such ailments or illnesses into a system. It seems that a scholar should always provide detailed documentation on a given concept that would describe some ailments or, for that matter, avoid its automatic identification with a biomedical illness only on the basis of a similar name. The sense and meaning of the illnesses which clearly appear to us as "folk" illnesses and those which appear to be counterparts of medical illnesses should be determined (in accordance with the principles of humanistic interpretation, cf. Buchawski, Burszta, 1992). Presentation of changes occurring in folk medicine is another problem that is encountered when reading ethnographic works on folk medicine. Most often I J Obviously, these "rational" elements (from the point of view of biomedicine) in folk medicine can be looked for, or, in other words, the effectiveness of individual medications and methods can be tested by representatives of medicine and other natural sciences, for example, pharmacology. They can be assisted by, for example, ethnopharrnacology (cr. Penkala-Gawęcka, 1994). 14 There is extensive literature in world anthropology on this problem (e.g. Simons, Hughes, 1985. Cf. also Penkala-Gawęcka, in print). �132 this problem is treated very generally, as a necessary addition to the basic part dealing with the reconstruction of the "traditional folk medicine". This is a continuation of the 19th century approach to folk culture, one which never changes and always retains the old meanings. The works usually present a picture of an artificially isolated folk medicine in opposition to the "processes of changes", described very schematically. What is usually shown is the "introduction" of modern medicine (institutions, doctors, nurses) into villages and the restrictions imposed on folk medicine by these "modernization influence". Gradually, folk medicine becomes a relic. However, many beliefs and practices of folk medicine have been preserved and for this reason this is a domain of culture which changes more slowly than others. These works lack more elaborate analysis of the transformations of folk medicine; it is not presented "in the process of change". It is interesting that sometimes authors detect the older influence, that of the manor, the church, or popular literature, that transformed folk medicine in the course of its history, but omit, or are not interested in how new elements of various origin penetrate folk medicine J 5. And this influence and the transformations that follow it are more intensified than in the past. Perhaps because of the speed and scope of change many scholars are willing to treat folk medicine as a relic, more or less consciously acknowledging that what is being born nowadays is some new quality which cannot be called folk medicine. But irrespective of whether we adopt this position or we acknowledge that it is still folk medicine, continually changing but preserving many of its features, we should examine it as it is, without artificially isolating what we consider "traditional". I would like to suggest the concept of "complementary medicine", understood very broadly, to be used with reference to all forms of beliefs and therapeutic procedures which exist outside official medicine (cf. PenkalaGawęcka, 1991; 1993). From among many concepts used in Polish popular literature and world ethnomedical literature (such as alternative medicine, unconventional medicine, unorthodox medicine, natural medicine) 16, I chose the concept of "complementary medicine" to emphasize that it is treated (by IS For example, D. Tylkowa (1989, p. 61) writes in her monograph about hydrotherapy promoted by Rev. S. Kneipp, which became widespread at the end of the 19th century in villages of the Silesian Beskidy Mountains. On the other hand, in a chapter on modern changes of folk medicine she does not mention transformations inOuenced by the mass media, various clements of unconventional medicine brought from towns, etc. The author only notices "on the one hand the transformations, and on the other - the tradition rooted in the inhabitants of the villages investigated" (ibid., p. 106). 16 I analyzed these concepts in detail in an article on the ethnological perspective in investigations of complementary medicine (Penkala-Gawęcka, 1993). It should be rcmembered that in Third World countries, unlike in Europe and the United States of America, only western medicine can have a complementary character, particularly where there arc "great medical systems" with a long tradition. �133 subjects of medical activities) as a supplement and not an alternative to official medicine 17. Usual1y this concept, like other, similar ones, is used with reference to such popular practices as homeopathy, bioenergopathy, acupuncture, acupressure, aromatherapy, reiki, magnetotheraphy and many others. I think, however, that folk medicine fits the framework of complementary medicine; together with the practices mentioned above it makes up a set of proposals complementing official medicine 18. This view is shared by W. Piątkowski, a medical sociologists, who has been dealing with this problem for many years and who wrote many interesting articles on this sucject (1981; 1984; 1990; 1994 and others). In his pioneer book, Spotkania z inną medycyną [Meetings with a different medicine] (1990), in the section on "non-medical therapeutics" the author identifies autotherapy, folk medicine and "therapeutic practices of healers". His classification is based on the type of practices and therapists. In this approach, however, folk medicine is limited to the practices of specialists - different folk therapists. But medicine practiced at home or among neighbours constitutes its important part. Likewise, the therapeutic activity of healers was separated from often analogous practices performed individually by nonspecialists (acupressure or dowsing). Autotherapy, on the other hand, is present in both types of complementary medicine. Likewise, different specialists can be found both in folk medicine and "unconventional practices". The use of the term "folk medicine" was opposed by W. Piątkowski. In his works he advocated that the term "medicine" be used only with reference to "scientific", empirical and experimental, medicine (W. Piątkowski, 1990, pp. 15-16 and other works)19. He proposes to use the term "non-medical therapeutics" which, however, seems awkward. L. Stomma, a representative of ethnographers, questions the use of the term "folk medicine". In his opinion, "the choice of recipes in <folk medicine> is based on <Mendeleyev's periodic table of elements> - on a myth and not on a rational analysis of reactions and consequences" (Stomma, 1986, p. 195). These remarks are related to the criticism of views on the "rational nucleus" of folk medicine. I will not quote 17 Some scholars treat this "complementary" character differently. For example, W. Piątkowski (1990, p. 115), a sociologist, writes that perhaps in the future "there will be a need to introduce a new concept <complementary medicine> in place of the concept of <non-medical medicine)". This, however, requires deep changes in the system of medical care. What is important is to fully recognize the complementary character of unconventional medicine by representatives of official medicine. 18 It is very difficult to find a general name for the unconventional practices mentioned above. W. Piątkowski (1990, pp. 22 - 23) describes them as "therapeutic practices of healers". But they also include such autothcrapeutic procedures as, for example, acupressure, tai-chi, hatha-yoga. 19 The author notices that the scientific character of medicine differs, that there is arbitrariness in determining what "is medicine (science) and what is not medicine" (W. Piątkowski, 1990, p. 16). Onc could add that today there is greater awareness, at least in medical anthropology, of cultural conditions of so-called biomedicine, formally treated as objective and unquestionable. �134 here detailed arguments in favour of the term "medicine" 20. In a nutshell, opponents look at folk or complementary medicine from the perspective of official medicine which tries to set a clear border separating it from such therapeutic practices (and knowledge) which do not meet the "scientific" criteria. According to this reasoning, if folk medicine does not meet these criteria, it is not medicine. In my opinion, however, it is simply not scientific medicine. Therapeutic folk (and, more broadly - complementary) practices differ because they are based on different systems of knowledge. But this is not a reason to abandon the prevailing linguistic custom 21 . There are also some controversies pertaining to folk medicine itself. Many scholars pointed out close relations between folk medicine and magic, religion, and myth (e.g. Moszyński, 1967, p. 22. Also A. Paluch often refers to Moszyński in his works). Far reaching conclusions were drawn from this fact by L. Stomma. It seems that his use of "inverted commas" with reference to folk medicine questions the validity of the term itself, i.e. folk medicine is not medicine but some therapeutics. As he put it "<folk medicine) is summa summarum a set of combinations, determined by <Mendeleyev's periodic table), of elements of opposition and mediation". This restriction is opposed by Z. Libera and A. Paluch (1988, pp. 152 -153). They say that myth, although very important, does not exhaust the domain of folk medicine. The authors generally oppose the reductionism of structuralism because "At the level of <Mendeleyev's periodic tables) there is no medicine, religion, magic or art; there is only a set of <elements) which organize all kinds of human activity within the framework of a given culture, in accordance with the same assumptions". And further on the argue "Medicine is an integral part of a cosmological system. It functions as one of the tools to maintain order, cohesion, social and cosmic continuity, sustains the harmony in relations between man and his environment ( ... ) and' therefore all medical problems have a mythical, magic, religious, moral, etc. nature" (ibid., p. 153). Hence, when dealing with medicine, one should see it in a wider cultural perspective; this, however, does not stop us from making it a separate discipline. I agree with this opinion. I would like to add that folk medicine (or more broadly - complementary medicine), understood as a system of knowledge being part of the general vision of the world/cosmos (cf. Stomma, 1986, p. 193), regulates a specific, separate type of social practice22. 20 I have presented them in another articles (1993). It is interesting that today some doctors stress the lack of borders between scientific and complementary medicine, although the position which puts the latter in opposition to the former is still dominant. 21 A similar discussion was held in anthropology on the validity of such terms as "primary law" or "economics of primary societies". Scholars are of the opinion that such concepts as "law" and "economics" can be referred to different cultures if meanings relativized to the Euro-American cultural circle are not substituted for them. 22 This practice is organized around the "supreme value", i.e. health. Health is a culturally �135 The structural approach, used for the first time with reference to ethnomedical problems by L. Stomma (1986), contributed much to Polish investigations of folk medicine. It helped look differently at problems treated in the literature in a routine manner, duplicating the old, 19th century schema. The categories of opposition and mediation, used by Stomma with reference to beliefs about illnesses, recipes, means and methods of folk medicine, were adopted by scholars who did not fully accept the structural approach. A. Paluch with Z. Libera (1988), expressing their reservations, analyzed plica semiotically and structurally - Plica polonica. In an article on consumption (1994, p. 199) A. Paluch spoke very clearly about the restrictions of the structural-semiotic orientation, using, however, modified concepts to analyze this illness. The use of structural categories can be found in more recent articles on the folk medicine of individual regions (e.g. Ruszel, 1993). Folk medicine and complementary medicine are also investigated by representatives of other branches of science. Results of their investigation are often very valuable to ethnologists dealing with folk medicine. Much has been contributed to the studies of complementary medicine by sociologists of medicine, particularly M. Sokołowska (1980a; 1980b; 1986; 1987) and W. Piątkowski (1981; 1984; 1990; 1993; 1994). A psychologists' report presenting the results of investigations of healers (Mellibruda et al., 1984) is, unfortunately, an exception. Ethnology can profit much from investigations conducted by historians of medicine. Works by S. Szpilczyński (1956) and popular articles by Z. Kuchowicz (1954) are well known. Currently, interesting studies are conducted by B. Płonka-Syroka (1994), A. Syroka and J. Jeszke (1986) who deal with folk medicine in Wielkopolska. Ethnopharmacological and ethnopharmaceutical studies were developed after the war by J. Muszyński (1956). Presently, they are conducted by the Pracownia Historii Nauk o Leku [Department of the History of Sciences about Medications] at the Institute of the History of Science, Education and Technology of the Polish Academy of Sciences (established in 1989 and earlier known as the Department of the History of Pharmacy). Ethnopharmaceutical investigations are understood as a description of traditional phytotherapy and evaluation of the effectiveness of individual floral ingredients from the point of view of modern pharmaceutical knowledge (Kuźnicka, ed., 1986, p. 16). The department invites cooperation of ethnologists and representatives of other humanistic disciplines; this cooperation has already resulted in interesting articles (Kuźnicka, ed., 1986; 1989; 1993). In this case, interdisciplinary work is focused on the examination of the traditional medications used in folk medicine. Complex, interdisciplinary relativized category, just like an illness. One should remember that sometimes any action attempted to accomplish this value (health) is not undertaken. This happens when other values, e.g. honour or respects of ancestors, are put before it (cr. Penkala-Gawęcka, 1983, pp. 26 - 28). �136 studies of complementary medicine are also needed. Ethnomedical investigations of complementary medicine have just started and cooperation, particularly with sociologists of medicine, is very useful for us. In this short article I have discussed only some problems; their choice was very subjective23. I have tried to show the continuity of some motives and formulations in Polish investigations of folk medicine. The traditional approach is still dominant, yet new works contributed a structural approach which gives us a tool useful in many ethnomedical analyses 24. Complementary medicine is a new research area which ethnology should not avoid. Studies of complementary medicine perfectly fit the trend of "modern anthropology". BIBLIOGRAPHY Berwiński R. 1862 Studia o gus/ach, czarach, zabobonach i przesądach leczniczych [The study of witchcraft, magic, superstitious practices and therapeutic superstitions], vol. 1-2. Poznań. Biegeleisen H. 1929 Lecznictwo ludu polskiego [The medical care of the Polish folk], Prace Komisji Etnograficznej PAU, Kraków. Buchowski M., Burszta J. W. 1992 O założeniach interpretacji antropologicznej [On the assumptions of anthropological interpretation], PWN, Warszawa. Burszta J. 1967 Lecznictwo ludowe [Folk medicine], in: Kultura ludowa Wielkopolski [Folk culture of Wielkopolska], ed. J. Burszta, vol. 3, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, pp. 393 - 436. Czaplicka M. 1914 Aboriginal Siberia: A study in social anthropology, Clarendon Press, Oxford. Czubala D. 1984 O ludowym leczeniu gliną w Polsce [On clay treatment in Poland], "Lud" vol. 68, pp. 181-195. Dłużewska S. 1983 Ludowa wiedza medyczna ludności kaszubskiej okolic Bytowa [Folk medical knowledge of Kashubians in the area of Bytów], "Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. 25, pp. 35- 58. 23 I have not discussed Polish investigations of the traditional medicine in other countries. Let me mention works by M. Czaplicka (1914), particularly her studies of arctic hysteria. Furthermore, the present author conducted investigations of traditional medicine if Afghanistan. described in a few articles and books (1988). 24 We should also mention an excellent book by M. Sznajderman (1994), which is an interesting novum in Polish anthropological investigations of illnesses. Excellent paradigms for the latter have been set by world literature, for example the works by M. Foucault. �137 Federow~ki M. Lud okolic Żarek. Siewierza i Pilicy. Jego zwyczaje, sposób życia, obrzędy, podania, !Ius/a. zahohony, pie.i:ni, zahawy, przys/owia, zagadki i w/aściwości mowy [The people 1888 of Żarki, Sicwierz and Pilica. Their customs, way of life, rituals, sagas, superstitious practices, songs, plays, proverbs, riddles and peculiarities of speech], vol. 1, Warszawa. Fischer A. l.ud polski [The Polish folk], Lwów. Ro,i:liny IV wif'rzl'niach i obrzędach ludu polskiego [Plants in the beliefs and customs of the Polish folk], "Lud" vol. 28, pp. 240 - 247. 1926 1929 Ł. Gołębiowski Lud 1830 polski. Je{}o super~titions, zwyczaje, zahobony, wierzenia [The Polish folk. łts customs, beliefs], Warszawa. Good B. 1. 1994 Medicine. rationality and experience. An anthropological perspective, Cambridge University Press, Cambridge. Grajnert J. Zapiski etnowaliczne z okolic Wielunia i Radomska [Ethnographic notes from the areas of Wicluń and Radomsko], "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" vol. 4. 1880 Hajówna L. Lecznictwo ludowe w Tyńcu [Folk medicine in Tyniec], "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" vol. I, pp. 141- 151. 1966 Henslowa M. rosnące w kultlIrze ludu polskiego [Wild plants in the culture of the Polish folk], Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław, Archiwum Etnograficzne No 25. Wiedza ludowa o hożym drzewku, bylicy i pio/unie [Folk knowledge about southernwood, mugwort and common wormwood], "Slavia Antiqua" vol. 19, pp. 81-168. Z hm/ań /lad wiedzą lllllową a /'O.Wnach [On investigations of folk knowledge about plants], "Slavia Antiqua" vol. 23, pp. 229-251. H. Wyniki dotychczasowych hadilli nad medycyną ludową w powiecie oleskim [Results of investigations of folk medicine in the Olesno district], "Opolski Rocznik Muzealny" vol. 2, pp. 223 - 226. 1962 Ro.i:liny dziko 1972 1976 Jakubowska 1966 Jastw;bski 1961 J. Lecznictwo ludowe w Za/ęczu Wielkim [Folk medicine in Załęcze Wielkie], "Prace i Materiały M uzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna" No 5, pp. 135 - 164. Jeszke 1. 1986 lecznictwa ludowego Wielkopolski na tle wiedzyetnomedycznej w Polsce [Investigations of folk medicine in Wielkopolska from the perspective of ethnomedical knowledge in Poland], "Poznańskie Roczniki Medyczne" vol. lO (20), pp. Sllln hadań 103-111. Kisielewska A. 1966 O upustach krwi w pow. hrzozowskim, i narzędziach do tego celu używanych wspó/czdnie przez ludność sanockim, jasielskim i kro.i:nieńskim [On bleeding and tools used today for the purpose by inhabitants of the Brzozowo, Sanok, Jasło and Krosno districts], "Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku" No 4, pp. 51-57. Kolberg O. 1961 - 1995 Ozie/a wszystkie Wrocław. [Collected works], vol. 1-68, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, �138 Kuchowicz 1954 Kuźnicka 1986 1989 1993 Libera Z. 1995 Z. Leki i gusła dawnej and superstitious practices in old villagesJ, [History of natural medieationsJ, vol. I Źródła do dziejów for the history of Polish pharmacy J, Warszawa. [History of natural medications], vol. 2 Natura i kultura - współzależności w dziejach lekoznawstwa [Nature and culture - relationships in the history of pharmacognosy J, Warszawa. Historia leków naturalnych [History of natural medicationsJ, vol. 3 Ziołoznawstwo w dawnej i współczesnej kulturze Rzeszowszczyzny [Knowledge of herbs in the old and modern culture of the Rzeszów provinceJ, Warszawa. Historia leków naturalnych farmacji Historia polskiej [Sources leków naturalnych Medycyna ludowa. Chłopski sense or communal cław. Libera Z., Paluch A. 1988 wsi [Medications Łódź. B. (ed.) Ethnomedicine rozsądek fantasy?], [Folk medicine. Common Uniwersytetu Wrocławskiego, Wro- czy gminna fantazja? Wydawnictwo and the plica, in: Poland atthe 12th Congress of Anthropological and ed. S. Szynkiewicz, Ossolineum, Wrocław, pp. 149 - 160. Lasowiacki zielnik [A herbariumJ, Biblioteka Publiczna Miasta i Gminy, Kol1993 buszowa, Varia Kolbuszowskie 2. Mellibruda L. (et aL) 1984 Uzdrowiciele. Raport z badań przeprowadzonych w latach 1982 -1984 [Healers. Report on investigations conducted in 1982-1984J, Warszawa. Moszyński K. 1967 Kultura ludowa Słowian [Folk culture of Slavs], vol. 2 Kultura duchmva [Spiritual cultureJ, part 1, 2nd edition, Książka i Wiedza, Warszawa (1st edition: Kraków 1939). M uszyński 1. 1956 Rośliny i leki ludowe [Plants and folk medications], Warszawa. Nowakowski C. 1979 Ludowe techniki i sposoby praktykowane w terapii choróh wewnętrznych. Zarys systematyki. na przykładzie leczeniafehry [Folk techniques and methods practiced in the therapy of internal diseases. An outline], "Materiały Zachodnio-Pomorskie" vol. 25, pp. 353 - 362. Obrębski 1. Indeks do "Lecznictwa ludu polskiego" Henryka Biegeleisena [Indeks to Henryk 1931 Biegeleisen's 'The medical care of the Polish folk"], Kraków. Olszowy B., Tylkowa D. 1968 Z zagadnień medycyny ludowej w Karpatach [On problems of folk medicine in the Carpathian Mountains], "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" vol. 3, pp. 181 - 186. Paluch A. 1979 Badania nad lecznictwem ludowym w Polsce i ich wsp()łczesne znaczenie [I nvestigations of folk medicine in Poland and their significance today], in: Funkcje społeczne etnologii [Social functions of ethnology], ed. Z. lasiewicz, Polska Akademia Nauk. Oddział w Poznaniu, Poznań, pp. 85 - 92. 1984 Świat roślin w tradycyjnych praktykach lecznictwa wsi polskiej [Thc world of plants in traditional therapeutic practices used in Polish villages], Wrocław. Zerwij ziele z dziewięciu miedz ... [Pick up a herb from nine balks ... ], Polskie 1989 Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław, Biblioteka Popularnonaukowa vol. lO. Ethnological Sciences, �139 1994 do ludowego pojęcia o chorobie, etiologii i terapii [Consumption: to the folk concept of an illness, etiology and therapy J, in: Pożegnanie paradygmatuł Etnologia wobec współczesno.~ci [A farewell to the paradigm? Ethnology in vicw of modern timesJ, ed. W. J. Burszta and J. Damrosz, Instytut Kultury, Warszawa, pp. 192 - 201. Suchoty: przyczynek a contribution Pawłowska J. 1972 Relikty tradycyjnych .form medycyny i weterynarii ludowej na Dolnym Śląsku w latach 1945 -1964 [The relics of traditional forms of folk medicine and veterinary in Lower Silcsia in 1945 - 1 964J, "Roczniki Etnografii Śląskiej" vol. 4, pp. 27 - 59. Penkala-Gawycka D. 1983 Antropologia medyczna i etnomedycyna. Rozwój. stan badań. perspektywy [Medical anthropology and ethnomedicine. Development, investigations, prospectsJ, "Lud" vol. 67, pp. 9 - 37. 1988 Medycyna tradycyjna w Afqanistanie i jej przeobrażenia [Traditional medicine in Afghanistan and its transformationsJ, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław, Prace Etnologiczne vol. 12. 1991 Med ycyna komplementarna w Polsce i jej badanie [Complementary medicine in PolandJ, "Lud" vol. 74, pp. 43 - 54. 1993 Perspektywa etnologiczna w badaniach nad medycyną komplementarną [Ethnological pcrspcctivc in investigations of complementary medicineJ, in: Historia leków naturalnych [History of natural medicationsJ, vol. 3 Ziołoznawstwo w dawnej i współczesnej kulturze Rzeszowszczyzny [Knowledge of herbs in the old and modern culturc of the Rzeszów provinceJ, ed. B. Kuźnicka, Warszawa, pp. 25 - 33. 1994 Antropologia medyczna a etno.farmakologia [Medical anthropology versus ethnopharmacology J, "Lud" vol. 77, pp. 13 - 21. in print Antropologiczne spojrzenie na chorobę jako zjawisko kulturowe [An anthropological look at an illness as a cultural phenomenon]. Piątkowski K. 1994 Badacz wobec tradycji [A scholar and traditionJ, in: Pożegnanie paradygmatu? Etnologia wobec współczesno.~ci [A farewell to the paradigm? Ethnology in view of modern timcsJ, ed. W. J. Burszta and J. Damrosz, Instytut Kultury, Warszawa, pp. 117-131. Piątkowski W. 1981 Medycyna naukowa wobec naturalnych sposobów leczenia. Konwergencja czy kon.fron- [Scientific medicine and natural therapeutic methods. Convergence or confrontation ?J, "Studia Socjologiczne" vol. 3 (82), pp. 89 - 101. 1984 Lecznictwo niemedyczne. Próba spojrzenia socjologicznego [Non-medical therapeutics. A sociologist's viewJ, "Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska" vol. 9, pp. 87 - 99. 1990 Spotkanie z inną medycyną [A meeting with a different medicineJ, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin. 1994 Z badań socjologicznych nad lecznictwem niemedycznym w Polsce. Wybrane problemy teoretyczne i metodologiczne [On sociological research of non-medical therapeutics in Poland. Selected theoretical and methodological problemsJ, in: Medycyna u progu X X 1 wieku. Filozofia i technika leczenia [Medicine at the turn of the 20th century. Philosophy and technique of therapy J, ed. K. Imieliński, Warszawa. Piątko wski W., Jezior J., Ohmc R. 1993 Listy do Kaszpirowskiego. Spojrzenie socjologiczne [Letters to Kashpirovski. A sociologist's viewJ, Wydawnictwo Marek Łoś, Lublin. tacja'l �140 Płonka-Syroka 1994 Podbereski 1880 Poniatowski 1932 B. Mesmeryzm. Od do bioenergoterapii [Mesmerism. From astrology 2nd edition, Oficyna Wydawnicza Arboretum, Wrocław. astrologii bioenergotherapy], A. Materiały Ukrainian S. do demonologii /tldu ukraińskiego people], "Zbiór Wiadomości to [Materials on the demonology of the do Antropologii Krajowej" vol. 4. Etnografia Polski [Ethnography of Poland], in: Wiedza o Polsce [Knowledge about Poland], vol. 3, Warszawa. Robotyeki c., Węglarz S. 1983 Chlop potęgą jest i basta. O mityzacji kultlll-Y ludowej w nauce [A peasant is a power and that's that. On mythologization of folk culture in science], "Polska Sztuka Ludowa" 37, No 1 - 2, pp. 3 - 8. Rostafiński J. Zielnik czarodziejski, tj. zbiór przesądów o roślinach [A magic herbarium, i.e. 1895 a collection of superstitions about plants], "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" vol. 13. Ruszel K. 1993 Funkcje lecznictwa ludowego w kulturze wsi rzeszowskiej w X I X i X X wieku [Functions of folk therapeutics in the culture of villages in the Rzeszów province in the 19th and 20th centuries], in: Historia leków naturalnych [History of natural medications], vol. 3 Ziololecznictwo w dawnej i współczesnej kulturze Rzeszowszczyzny [Knowledge of herbs in the old and modern culture of the Rzeszów province], ed. B. Kuźnieka, Warszawa, pp. 61-67. Simons R. c., Hughes C. C. (eds.) 1985 Sokołowska 1980a 1980b 1986 1987 Stomma L. 1986 The culture-bound syndromes. Folk illnesses o.f psychiatric Interpretacja socjologiczna zjawiska int erest. Wiedza Powszechna, Warszawa. [Sociological interpretation of Clive i prawo do szczęścia [Man, his pain, C. Harrisa Harris], in: Człowiek, jego ból. cierpienie suffering and right to happiness], Gdańsk. Socjologia medycyny [Sociology of medicine], Warszawa. Medycyna alternatywna [Alternative medicine], "Problemy" Antropologia kultury wsi polskiej No I. [Anthropology of the culture of the Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa. X I X wieku Polish village from the 19th century], Sznajderman 1994 and ant hropological D. Reidel Publishing Company, Dodrecht. M. Granice medycyny [The limits of medicine], M. Mitologia dżumy, cholery i AIDS [The plague. Mythology ofbubonic plague, cholera and AIDS], Wydawnictwo Naukowe Semper, Warszawa. Szpilczyński S. 1956 Z dziejów przesądu i zabobonu w lecznictwie [On the history of superstitions and superstitious practices in medicine], Warszawa. Szulczewski J. W. 1932 Ro.Wny w mianownictwie, przesądach i lecznictwie ludu wielkopolskiego [Plants in the designation, beliefs and treatment of the inhabitants of Wielkopolska], "Lud" vol. 31. pp. 93 -100. Szychowska-Boebel B. 1972 Lecznictwo ludowe na Kujawach [Folk medicine in Kujawy], Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Toruń. Zaraza. �141 19711 Trudycvjne lecznictwo ludowe Wiela i okolicznych wsi (Kaszuby) therapeutics in Wiei and adjacent villages (Kashubian Etnograricznego w Toruniu" vol. I, pp. 75 - 126. 1981 Wiedza ludowa [Ethnography M. 1984 1985 [Folk W. Polskiej LecZllicrwo knowledge], of Poland. Frankowska, Etnograrii Paprocka, folk Muzeum Śląskiego Silesian Beskidy Medycyna Ossolineum, therapeutics], [Tradition 19119 Medycyna medicine [Folk and modern "Etnografia medicine], times], kultury ludowej vol. 2, ed. M. Biernacka, pp. 71- 88, Biblioteka a wspólczesne Polska" wsi Karpat Polskich. in the Polish Ossolineum, Wrocław, of villages vol. 28, folio z kultury in: Studia of villages przeobrażenia transformations ludowej Tradycja Carpathian Biblioteka 1, pp. 202 - 222. Beskidu Mountains], ed. Sądeckiego A. Kowals- i wspólczes/lość Mountains. Etnografii wsi in the [Folk Tradition Polskiej No 42. of folk medicine in J. Zarysy lecznictwa Southern Udziela w kulturze in the culture modern Talko-Hryncewicz 1893 ludowa Przemiany Wrocław, in: Tradycja versus Mountains], ludowa Polski. of folk culture], 34. No ludowe [Folk Beskidu in: Etnografia Transformations [Studies of the folk culture in the Sącz Beskidy ka-Lewicka, Ossolineum, Wrocław, pp. 33 - 52. ludowego Ruthenia], /la Rusi Akademia Poludniowej Umiejętności, [An outline Kraków. M. 1891 Medycyna i przesądy [Medicine and therapeutic ethnography], lecznicze Warszawa, ludu polskiego. superstitions Biblioteka Przyczynek of the Polish "Wisły" do etnografii folk. Contribution polskiej to Polish vol. 7. S. 1902 Dwory. from 1931 Zicleniewski 1845 "Rocznik O. Tylkowa Udziela [Traditional Region)], Zapiski etnoqrajiczne 1901 and 1902], Ro.Wny w wierzeniach vol. 3D, pp. 36 - 75. "Prace z 1901 i 1902 r. [Manor i Materiały ludu krakowskiego Komisji [Plants houses. Ethnographic Antropologicznej" notes vol. 4. in the beliefs of Craeovians], "Lud" M. O przesądach lekarskich ludu naszego [On medicinal superstitions of the Polish folk], Kraków. Translated by Zbigniew Nadstoga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/51aaef6394581882bbb1d57b639e208a.pdf 4a396b7256c11ebf7404912046353303 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2141 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource etniczność studia etniczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1989 Title A name given to the resource Ethnic Studies in Polish Ethnology / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.199-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, vol. 79, 1995 IV. ETHNIC PROBLEMS IN ETHNOLOGICAL AND ANTHROPOLOGICAL RESEARCH ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Institute of Ethn010gy and Cultural Anthropology Adam Mickiewicz University Poznań ETHN1C STUDIES IN POLISH ETHNOLOGY. THEIR CONDITIONS, CONTEXTS AND TRENDS Until recently ethnic studies have been most popular among historians and sociologists. The former group concentrated primarily on the stages of nation formation process, on the reconstruction of interethnic relations, on migrations and displacement, which resulted in altering ethnic and political borders, as well as on the history of national minorities and their role in historical processes. Sociologists, in turn, focused on theoretical questions related to the status of ethnic units under research and the nature of their transformations. They also paid close attention to the contemporary ethnic situation, devoting much consideration to the problems of ethnic identity, prejudices, stereotypes and conflicts, and also, to the process of integration and assimilation. Seen in this context, the achievements of ethnology in theoretical discussion and in the analysis of specific situations and circumstances seem to be relatively modest. Fortunately, however, the significance of ethnic studies in ethnology has been steadily growing for the last few years. Ethnic studies in the interwar period The beginnings of ethnic studies within the framework of ethnology go back to the interwar period. Revived Poland proved to be a country inhabited by many national and ethnic minorities - particularly along the Western and Eastern borders - which constituted nearly one third of Poland's population. Ethnologists could not ignore this fact, although one must admit that only to a limited extent did they participate in studies of an applied nature, which were more willingly undertaken by sociologists. On the other hand, it might be worth noting that the descriptions of individual ethnic groups in the borderland had been one of the most popular subjects since the 19th century. This tendency persisted after the year 19181. l A. Pasem-Zieliński, KszrallOwanie się polskiej etnografii jako samodzielnej dyscypliny naukowej (do 1939 r.) [The Formation of Polish ethnography as an independent scholarly discipline: until 1939], in: Historia etnografii polskiej [History of Polish ethnography], ed. M. Terlecka, Wrocław 1973, p. 90; L. Degh, The Study of Ethnicity in Modern European Ethnology, in: Folklore, Nationalism and Politics, Columbus, Ohio 1978, p. 34. �200 Research conducted at that time followed two basic trends 2. The first, which was distinctly traditional, concentrated on the ethnographic description of individual ethnic groups and on the cultural study of regions where people of non-Polish origin lived. This particular area of interest included attempts at determining ethnic boundaries based on the range of ethnographic artefacts as well as investigation into the ethnogenesis of Poles and neighbouring Slavic nations. K. Moszyński, A. Fischer and, partly, K. Dobrowolski 3 were among the scholars who carried out research within this traditional framework. They tended to equate specific ethnic units with cofigurations, patterns and the ranges of cultural elements established during research to which they ascribed the value of "objective" scientific truths. Thus, the school was characterized not only by a static and descriptive approach, but also by an "etic - oriented", pseudo-objectivized and acontextual attitude toward the regional, ethnic and national units being researched. The other tendency, favoured mainly by J. S. Bystroń and J. Obrębski 4, sought to establish grounds for its own ethnic studies, severing links with many "traditional" approaches. The most important of their innovations were the following: first, the recognition that such studies should aim at finding the core elements of group consciousness which have determine feelings of separateness and ethnic identity, define the limits of strangeness and strengthen community; second, that these inquiries should also take into account interethnic relations (such as conflicts, antagonisms, stereotypes and mutual dependencies) because they are the only source of information about the complex system of con2 W. Olszewski writes more on this issue: Etnologiczno-antropologiczne podej.kie do problematyki etnicznej w dwudziestoleciu międzywojennym [Ethnological and anthropological approach to ethnic problems in the interwar period], in: Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią [Polish ethnology between ethnography and anthropology], ed. Posern-Zieliński, Poznań 1995, p. 153-160. 3 A. Fischer, Recherches ethnographiques en Pologne, in: Domum Natalicum J. Schrijnen. Chartres 1929, pp. 838 - 845; A. Fischer, Etnografia słowiańska [Slavic ethnography], fasc. 1-3, Lwów-Warszawa 1932 - 1934; A. Fischer, Rusini: Zarys etnografii Rusi [Ruthenians. An outline of ethnography of Ruthenia], Lwów 1929; J. Falkowski, Północno-wschodnie pogranicze Huculszczyzny [The North-Eastern frontier of Hutzul region], Lwów 1938; J. Falkowski, Zachodnie pogranicze Huculszczyzny ... [The Western frontier of the Hutzul region ... ], Lwów 1937. For more on this issue see: Z. Sokolewicz, Miejsce etnografii polskiej w nauce obcej (do 1939 r.) [The position of Polish ethnograpgy in foreign research till 1939], in: Historia etnografii polskiej ... , op. cit., pp. 185-189. 4 J. S. Bystroń, Megalomania narodowa. Źródła teorie - skutki [National megalomania. Sources, theories, effects], Warszawa 1924; J. S. Bystroń, Ugrupowania elłliczne ludu polskiego [Ethnic groups of Polish people], Kraków 1925; J. Obrębski, Problem grup etnicznych wetllologii i jego socjologiczne ujęcie [The problem of ethnic groups in ethnology and its sociological interpretation], "Przegląd Socjologiczny" vol. 4, 1936, pp. 177 - 195; J. Obrębski, Dzisiejsi ludzie Polesia [Polesie region inhabitants of today], "Przegląd Socjologiczny" vol. 3 - 4, 1936, pp. 414-446; J. Obrębski, Problem etniczny Polesia [Ethnic problem of Polesie region], "Sprawy Narodowościowe" vol. 10, 1936, No 1- 2. �201 nections which are grounded in historyand decisively influence the current course of events. Bystroń's and Obrębski's ethnohistorical and ethnosociological achievements, which are so frequently cited today, show how ethnic matters can and should be analyzed via ethnological methods 5. Their treatment of the sensitive ethnic problem was radically different from the traditional description of the borderland culture. They substituted etic-oriented interpretation for an emic-centered approach, and thus appealed to subjective elements of people's consciousness. They also tried to grasp the contextuality and dynamics of ethnic changes. Unfortunately, the war disrupted their successful and thought-provoking (even for contemporary analysis) research. After the war political and ideological circumstances prevented the spread of these valuable ideas. Ethnic studies in the years 1945 - 1968 After World War II Polish ethnology, soon renamed ethnography, had to adjust to a completely new geopolitical and ideological system. In these altered circumstances ethnic studies, which were initiated by the innovative ideas of pre-war ethnologists and sociologists (F. Znaniecki, L. Wasilewski, J. Chałasiński)6, had to be abandoned. Polish territory was arbitrarily moved to the West. A large migration followed, and within the new boundaries of the State a very homogeneous national community was formed, isolated from its eastern diaspora and western emigrant circles. National minorities - once numerous - were affected by the atrocities of the war (the Holocaust of Jews and Gypsies), and by the changes in state boundaries and subsequent massive displacement in forms of repatriation, reemigration and ruthless expulsion of people from their homes (operation "W" aimed at the forced resettlement of Ukrainians and Lemkos from Bieszczady region; Germans expelled from the western and northern territories annexed to Poland). The minorities were not only marginalized in number and civil rights but also territorially dispersed. A new ethnic situation was created, which should have been monitored and analyzed at that time. 5 A. Kutrzeba-Pojnarowa, Wklad Józefa Obrębskiego w badania procesów etnicznych [Józef Obrębski's contribution to the study of ethnic processes], "Etnografia Polska" vol. 23, fasc. 2, pp. 71- SI. 6 J. Chalasillski, Antagonizm polsko-niemiecki w osadzie fabrycznej "Kopalnia" na Górnym Śląsku. Studium socj%yiczne [Polish-German antagonism in a company town "Mine" in Upper Silesia. Sociological study], Warszawa 1935; L. Wasilewski, Sprawy narodowościowe w teorii i życiu [National affaires in theory and in reality], Warszawa 1929; F. Znaniecki, SllIdia nad antagonizmem do obcych [Studies of antagonism towards aliens], "Przegląd Socjologiczny" vol. 1, 1931. �202 However, the Stalinist regime, which supported the creation of fictitious images of a society centered around the communistic party and fighting against the political and class enemy, was not interested in exposing these processes, since the results obtained would have contradicted the official explanation of changes. Thus, the problem of minorities was practically removed from the list of issues discussed by journalists, writers and scholars. The Party's guiding principles, self-censorship and strict censor's instructions efficiently prevented anyone from entering the forbidden - and thus ideologically dangerous field of study. At the same time there were considerable changes within the Polish social sciences, which the authorities tried to make uniform and force into one orthodox Marxist paradigm. Sociology - a pioneer in the field of ethnic research - was dissolved on the grounds of its immanent "bourgeois" character, while ethnology was given a new task: recording Polish folk culture, which was gradually disappearing. The pre-war Eastern "borderland" issue had to be abondoned, since the area was then under Soviet jurisdiction, even ethnohistorical studies dealing with that region were prohibited because censors were trying to erase the former cultural and political shape of the second Polish Republic from the memory of the average citizen. Therefore scholars confronted many obstacles when they try to continue their work based on archival, pre-war data. Until the end of the 1950s it was also beyond the reach of ethnographers to investigate current migrations, to study the clashing of different cultural and ethnic entities and to analyze the process of their gradual integration. After the fall of Stalinism in the beginning of the t 960s the political situation in the country and within the social sciences and humanities changed considerably and it was then possible for scholars, including ethnographers, to end the isolation and to a certain, however limited, extent control and influence the range of problems under investigation. New socio-political circumstances resulted in innovative research programs, which could be called "ethnic". They were conducted within the framework of three, quite separate trends. The first examined the changes and cultural integration in the Western Territories (previously called The Recovered Territories); the second concentrated on national minorities in the Polish People's Republic; the third analyzed ethnic situations and processes outside Poland and Europe. Owing to the politically sensitive nature of this research, it had to be carried out in such a way as to avoid issues which were still controversial or banned by the censors. The most significant of these were the studies devoted to the process of integration in the communities of the Western Territories. They were conducted in collaboration with sociologists, who regained their position and had more adequate means of analyzing the process of changes than ethnographers. No wonder, then, that works written at that �203 time by ethnographers reflectes considerable influence of the sociological approach. Research on "integration and adaptation" was fully developed in the 1960s specially in Poznań, guided by J. Burszta 7 and supported by ethnographic teams from Koszalin, Olsztyn and Wrocław. Although officially those studies were not of ethnic character, they contained many interpretations and facts which add to our knowledge of the subject. They include numerous remarks on the consequences of cultural clash, the effects of migration, the adaptation of newcomers from the East to the ethnogeographic environment, on creating new local and regional communities based on different cultural groups, and also on the process of settlement and adaptation of the Poles who came back to Poland from the Balkans and Western Europe after the war. Central and regional authorities of that time supported the studies, but insisted that the reconstructed image of the new society in the Western Territories should remain consistent with the official political interpretation. Monographs and reports were supposed to create a positive image of communities living in harmony in western parts of Poland, well adapted to their "recovered" homeland and well integrated into the life of the region as well as into the main stream of the "socialist" society. It would be unjust, however, to say that this was the only result of studies carried out at that time. They did reveal many real dramatic processes and conflicts, but such phenomena were disregarded and belittled because the positive integrational view of the situation was deemed more important. Despite quite intensified research penetration of the Western Territories, many essential ethnic problems were ignored and remained "unnoticed" because the climate of the "Gomółka period" was not favourable for such inquiries. The role of the German element in shaping the culture of the area annexed by Poland was completely ignored and so was the bicultural specificity of the native inhabitants, who were "officially" treated as the heirs of the ancient Polish tradition but - "unofficially" - as the foreign, semi-German element in the country. Also, no one analyzed the consequences in both culture and consciousness - of treating the native people as "not quite" Polish, unworthy of trust, who finally were pushed aside as "second class" citizens. Conflicts among ethnic groups, which slowed down the process of integration, were studied only in a sketchy way, while research on the Ukrainian and Lemko peoples not only in the Western Territories, but also in 7 See: Stare i /lowe w kulturze wsi koszalińskiej [Old Koszalin region], ed. J. Burszta, Poznań 1964; J. Burszta, ziemiach zachodnich [A question of cultural integration "Roczniki Socjologii Wsi" vol. 10, 1966, pp. 179-188; II wojnie .\:wiatowe; (/945 -1970) [Polish Ethnography Historia et/lografii polskiej ... , op. cit., p. 235. and new elements in the rural culture of Zagadnienie integracji kulturowej wsi na in villages of the Western Territories], M. Frankowska, Etnografia polska po after World War II: 1945 -1970], in: �204 their native eastern borderland area, was avoided altogether. All these issues were politically dangerous, so it was not advisable to analyze them. In the 1960s, however, initial studies of minorityand ethnoregional groups in Poland were undertaken. Thus, scholars focused on Gypsies (Roma), Byelorussians of Podlasie region, Lemkos of the eastern Carpathian Mountains, Kashubs, Sloviniets, Bambers of the Poznań area, Masurians, Warmians and Mountaineers of the Tatra Highlands. It would be difficult, though, to find serious work written in the 1960s or 1970s which was devoted to German, Ukrainian or Jewish minority groups 8. In most cases studies dealing with the problem of minorities were organized in consistency with the "ethnographic" tendency, which means that the description of specific "sections" of folk culture was treated as more important than the discussion of identity, of ethnopolitical and ethnohistorical conditioning, of interethnic contexts, or of the analysis of the aspirations of the the aforementioned communities willing to have more freedom of own cultural expression. This tendency was partly due to the atmosphere of political distrust toward any sign of social independence, including regional movements of Kashubs or Mountaineers, for instance. On the other hand, one can speak of traditional approaches in scholarly work, too tightly bound to the methods and schemes already in use. Fortunately, new approaches developed, which aimed at the analysis of national and ethnic consciousness in regional groups and treated stereotypes as a source of valuable data for the reconstruction of interethnic relations. The ethnic issue was also visible in the studies of extra-European cultures. This scholarly interest covered such problems as the shaping of ethnic consciousness, the role of tradition in national consolidation (e.g. Z. Jasiewicz's research on the Uzbeks and W. Dynowski's team working on Mongolian society), the relationship between religion and ethnic identity (ethnohistorical studies of American Indians conducted by Mirosława and Aleksander Posern-Zieliński) and, finally, studies devoted to the acculturation process (carried out by M. Frankowska, K. Małkowska and G. Kloska)9. 8 See: M. Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1961 -1969 [Bibliography of Polish ethnography: 1961 -1969J, part 2, Wrocław 1983. 9 See: T. Kulesza-Zakrzewska, Bibliografia etnograficznych prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych na uniwersytetach polskich w latach 1945 -1975 [A Bibliography of M.A., Ph.D. and habilitation theses at the Polish universities in the years 1945 - 1975J, Warszawa - Łódź 1979: M. Frankowska, Etnografia powszechna i jej miejsce w nauce polskiej po [[ wojnie .~wiatowej [Ethnography of extra-European countries and its position in Polish social science after World War IIJ, "Lud" vol. 53, 1969, pp. 103 -136; M. Frankowska, Etnografia polska po II wojnie światowej [Polish ethnography after World War lIJ, in: Historia et.nografii polskiej ... , op. cit... pp. 258 - 268. �205 Ethnic studies in the 1970s and 1980s In the 1970s, when "real socialism" was liberalized and new, more open contacts with Western countries were established, positive changes became apparent in the social sciences, including ethnography. Intellectual isolation was broken and more scholars participated in international research mainly in collaboration with other "socialist" countries. Research expeditions to other continents were organized; scholars were granted scholarships and could attend conferences abroad; also, to a greater extent foreign Western anthropological publications were used in scholarly work. At the same time significant reevaluation was taking place within ethnography itself, based mainlyon the conspicuous withdrawal from issues concerning traditional folk culture and focusing instead on the problem of contemporary transformations. It was because of this change that ethnographers started to concentrate on ethnic research which coincides with the growing tendency to study ethnic questions not only in the Soviet Union, but also in the West. One of the characteristic features of this new tendency was a gradualloss of interest in the problem of the Western Territories. The official interpretation of this phenomenon adduced the political thesis of the completed process of the integration of the "Recovered Territories" with the mother country. At the same time, however, emigration of autochtonous population to the Federal Republic of Germany was taking place on an unprecedented scale in that area. The emigration was based on a Polish-German agreement and on German legislation which favoured these emigrational tendencies. It is also true that the decision to leave the Western Territories was attractive economically and many of the native inhabitants of the area were "encouraged" by local authorities to leave their homeland. It was a complex political, economic, ethnic and psychological situation which forced many Silesians, Masurians and Warmians out of their native land. Owing to the sensitive nature of this process it was impossible for scholars to analyze its course and its social and cultural consequences, including the changes in the identity of native inhabitants. To a certain extent these circumstances account for the fact that it is difficult to find any information on German minorities in publications written during the period of the Polish People's Republic. Thus, this minority group emerged out of statistical non-existence in the 1990s and very soon, being properly organized, assumed a significant position in the region and country social and political life. In the 1970s and 1980s research on the culture of minorities continued and focused mainlyon marginal and more "exotic" groups, such as Tartars, Gypsies, Lemkos, Greek immigrants and Russian Oldbelievers, while the most numerous minority groups living outside their own countries and republics (Ukrainians, Byelorussians, Lithuanians and Slovaks) were not in the center of scholars' attention. This resulted from adjusting the practice of the social �206 sciences to the political situation of that time, which was unfavourable for research which could spoil "brotherly" relations among socialist countries. It was also for the same reason that the character of studies carried out at that time was very academic. The evaluation of the circumstances, real needs and aims of these groups, their interethnic relations and the State policy towards these minorities were among the topics cautiously avoided by many scholars, while the problem of ethnocultural character of minority communities and the role of diminishing ethnic traditions (including religion) in sustaining the sense of distinctiveness and ethnic history became the most dominant topics. Some new ideas also emerged connected mostly with the "discovery" of J. Obrębski's pre-war valuable works. They contained innovative thoughts which after years of oblivion began to be reintroduced into scholarly discussion. Two suggestions, based on the careful analysis of Obrębski's studies, turned out to be particularly important. The first advised scholars to look at the question of belonging to a particular ethnic group in the light of research on the identity of its members, as they themselves define it; the second proposed to learn about ethnic reality via the analysis of interethnic contact (e.g. antagonisms, stereotypes, prejudice). These two suggestions formed the basis of a series of valuable theoretical and cognitive studies devoted to the opposing concepts of "familiarity" and "strangeness" as well as to feelings of ethnic separateness, cultural distance and ethnic stereotypes 10. Ethnic issues concerning extra-European countries were not very popular, with the exception of American studies, where such topics as: indigenism, nativism, Pan-Indianism, native policy, assimilation, acculturation, ethnic conflicts and the relationship between religion and maintained identity were discussed and analysed. Not only ethnographers focused on ethnic issues in those years. Historians, who studied the processes of nation-forming 11 also contributed to progress in this field. Sociologists were very active as well. They exerted considerable influence on theoretical discussion of the concept of the nation, of national consciousness, assimilation, and the definition and typology of minorities 12. 10 J. Burszta, B. Kopczyńska-Jaworska, Polish Ethnography after World War li, "Ethnos" vol. 47, 1982, No 1-2, pp. 50-63. 11 J. Chlebowczyk's works on Central-Eastern Europe played a significant role in this field, see: J. Chlebowczyk, Procesy narodotwórcze we wschodniej Europie Środkowej w dobie kapitalizmu (od schyłku XV III do początku X X w.) [Nation-forming process in eastern Central Europe in the capitalistic period: end ofthe 19th and beginning ofthe 20th Century], Warszawa-Kraków 1975, and T. Lepkowski's works concerned with the processes of forming a nation in Latin America and in the territory of Poland. 12 Założenia teorii asymilacji [Principles of the theory of assimilation], ed. H. Kubiak and A. Paluch, Wrocław 1980; K. Kwaśniewski, M niejszo.5ci narodowe a ,5wiadomo,5ć narodowa [National minorities and national consciousness], "Studia Socjologiczne" 1976, No 2; J. J. Wiatr, Naród i pwistwo. Socjologiczne problemy kwestii narodowej [The Nation and the State. Sociological approach to the national question], Warszawa 1969. �207 A specific field of empirical investigation, however, was a study of Polish emigrant communities which in reality formed a Polish version of ethnic research. At the time when E. Gierek was the leader of the State and communist party, these studies were supported by authorities, because they constituted an important factor in official propaganda and politics. It was vital for the Polish government to break its isolation and establish new and more friendly contacts with emigrant circles. Although historians and sociologists excelled in these studies, ethnologists made their contribution as well. The topic of emigrant communities was already occasionally discussed in some of the professional ethnographic journals in the 1960s, but a major reevaluation took place in the following decade, when the atmosphere became more favourable for such research. At that time many studies of ethnohistorical and ethnographic character were published, concentrating on the Polish emigrants in Western Europe, Canada, the United States and South America. Most of them focused on emigrant communities in cities and industrial centers, which was a kind of novelty in ethnological experience previously rooted in studies of traditional culture of villagers and small town inhabitants. Only a few scholars working on Polish emigrant culture did research on emigrants and their descendents living in rural areas 13. The list of subjects that needed investigation was much longer, however. There were issues, for instance, connected with Polish communities which in the new geopolitical structure had to remain outside the Polish eastern border, i.e., in the Soviet Union. The political system of that time provided no room for that kind of research (though were few exceptions), because it would have broken the conspiracy of silence about the fate of Poles in the East. There were two fundamentally different tendencies in the interpretation of research on Polish emigrant communities: the first - traditional and ethnographic - preferred a descriptive approach and used patterns of discourse derived from the inquiries of researchers concentrating on folk culture; the second - anthropological - focused on the analysis of ethnic processes and 13 E. Pietraszak, Polonezkoy - polska społeczność wiejska w Turcji [Polonezkoy - Polish rural community in Turkey], "Etnografia Polska" vol. 18, 1974, fasc. l; J. S. Łątka, Polska wieś nad Bosforem [Polish village on the Bosphorus], Kraków 1981; R. Kantor, E. Krasińska, Potomkowie osadników z Polski we wsiach Derenk i Istvanmajor na Węgrzech. Monografia etnograficzna [Descendants of Polish settlers in two Hungarian villages: Derenk and Istvanmajor. An ethnographic monography], part 1-2, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" rase. 15, 1981; fasc. 17, 1981. For a more detailed discussion of scholarly achievements in this field see: R. Kantor, Etnograficzne badania polonijne. Rzeczywistość i propozycje [Ethnographic studies or Polish communities abroad. Reality and proposals], "Lud" vol. 68, 1984, and also an article by R. Kantor in this volume: The Achievement of Polish Ethnology in the Study or Polish Communities Abroad, pp. 265 - 276. �208 cultural changes, and was inspired by ethnosociology as well as new trends in the anthropology of ethnicity 14. Thus, there was a basic difference between the two main approaches in studies of emigrant communities which reflected a marked contradiction between traditional ethnographic tendency and modern anthropological studies. The former was directed at the reconstruction of staticly treated cultural heritage and centered on maintained relics of national (folk) culture as well as on Polish contributions to the civilization in the country of residence, while the latter was trying to observe the dynamics of emigrant community transformations and interpret them in view of new emerged forms of ethnic identity (ethnicity) and of ethnic culture. Scholars working within the first framework stressed the concept of "home culture" of emigrants, studied the ways they mantained it in the new environment and interpreted their contribution to foreign culture with great reverence for native elements. Thus, they treated Polish emigrants' communities as integral components of a national diaspora 15. The other approach concentrated on the process of absorption of emigrants into the receiving society, on developing new syncretic cultural patterns, on the role of ethnic symbols in shaping new forms of ethnicity, and on the processes of creating new ethnic tradition. In short, this approach aimed at observing the dynamics of the integration process in new social conditions in the context of the most significant phenomena accompanying it, i.e., ethnicity maintenance and deethnization, ethnic coexistence and conflict, isolation and contact with the country of origin, intragroup changes and the influence of the ethnically foreign environment 16. Some foreign works had an immense influence on the formation of this tendency speeialy: cd. F. Barth, Oslo-London 1969; H. Gans, Symbolic Ethniciry. The Future of Ethnic Groups and Cultures in America, "Ethnic and Racial Studies" vol. 2, 1979, No 1; Ethnicity: Theory and Experience, ed. N. Glazer and D. Moynihan, Cambridge. Mass. 1975; M. Gordon, Assimilation in American Lij'e. The Role oj' Race, Religion and National Origin, New York 1964; M. Nowak, Problemy etnicznej Ameryki (Polish transl. of The Rice ąj'rhe Unmelrable Ethnics), Warszawa 1985; P. van den Berghe, The Ethnic Phenomenon, New YorkOxford 1981; R. J. Vecoli, Ethnicity. A Neylected Dimension of American History, in: The Sture of American History, ed. H. J. Bass, Chicago 1970. 15 W. Sobisiak, W sprawie badali nad kulturą rodzimą emigralJCów [Same remarks concerning studies of native cu1turc of emigrants], "Kultura i Społeczeństwo" vol. 18, 1974, No I; W. Sobisiak. Emigracja jako przedmiot badań etnograficznych [Emigration as a subject of ethnographical studies] "Przegląd Polonijny" vol. I, 1975, fasc. I; W. Sobisiak, Ku/tura rodzima Polonii zachodnioeuropejskiej [Native culture of Polish communities in Western Europe], Poznań 1983; M. Paradowska, Polacy w Ameryce Poludniowej [Poles in South America], Wrocław 1977; M. Paradowska, Podróżnicy i emigranci. Szkice z dzil~iów wychodżstwa polskiego w Ameryce Poludniowej [Travellers and emigrants. Sketches on the history of Polish emigration to South America], Warszawa 1984; M. Paradowska, Wklad Polaków w rozwój cywilizacyjno-kulrurowy Ameryki Łacińskiej [The Contribution of Poles to the development of culture and civilization of Latin America], Warszawa 1992. 16 See: A. Posern-Zieliński, Tradycja a etnicznoH. Przemiany kulrury Polonii amerykll/lskiej [Tradition and ethnicity. Cultural Changes of American Polonia], Wrocław 1983; A. PosernZieliński. Koncepcje etnicZl10ści w amerykańskich studiach etnicznych [Concepts of ethnicity in 14 Ethnic Groups and Boundaries, �209 Ethnic studies without censorship The fall of communism in Poland at the end of the 1980s freed the social sciences from ideological constrictions, so that for the first time in the history of post-war Poland some issues could be discussed without restraints, in accordance with social demands and the interests of specialists as long as the costs of research did not exceed the modest financial means allocated to research teams and centers. New circumstances turned out to be favourable for a genuine explosion of ethnic studies. This phenomenon was partly connected with the growing worldwide interest in nationality and ethnicity issues, but it also resulted from democratic transformations in Poland, which triggered increased socio-political and cultural activity among minority groups. There was also a third significant factor, propitious for this kind of research: the need to eliminate blank spots, especially concerning studies on Poles who live in the territory of the former Soviet Union. It was necessary to assess the condition and demands of these communities, isolated from their home country for decades, and work out schemes for social and government assistance for them. Sociologists - in particular those applying the anthropological approach (Warsaw, Cracow) - take the lead in this field. A new periodical, "Sprawy Narodowościowe" ["Nationality AtTaires"] has been published, continuing the tradition of the inter-war journal with the same title. It has become an interdisciplinary forum for the interchange of information and scholarly experience in the field of ethnic studies carried out within theoretical and empirical, Polish, European and worldwide frameworks. Many other specialist journals (e.g. "Przegląd Wschodni" ["Eastern Review"] and "Przegląd Polonijny" ["Polonia Review"]) deal quite extensively with ethnic problems. Numerous surveys conducted by public opinion research centers, monitor social awareness regarding the power of stereotype, prejudice and of ethnic sympathy. The number of M.A., Ph.D., and habilitation theses devoted to these important topics has also increased recently. Considering all these aspects, as well as modest resources and limited number of researches, the situation and achievements of ethnology are quite remarkable. Ethnological departments at universities run series of courses devoted solely to ethnic topics; more and more M.A. theses concentrate on this problem; specialist conferences are organized; ethnologists prepare expertises and reports for institutions dealing with the practical aspects of American ethnic studies] "Lud" vol. 63, 1979; R. Kantor, Między Zaborowem a Chicago. Kulturowe konsekwencje istnienia zbiorowości imigrantów z parafii zaborowskiej w Chicago i jej kontaktów z rodzinnymi wsiami [Between Zaborów and Chicago. Cultural consequences of the presence of the Zaborów parish in Chicago and its contacts with home villages], Wrocław 1990; J. Rokicki, Więź społeczna a zmiany kultury. Studium dynamiki polskiej zbiorowości etnicznej w USA [Social bonds and cultural change. The study of dynamics of Polish ethnic community in the U.S.A.], Wrocław 1992. 14 - Lud l. LXXIX �210 emigrant or minority problems 17; periodicals write about ethnic studies more often and publish essays on ethnocultural characteristics of minority groups and on the cultural specificity of borderland area (journal "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" ["Polish Folk Art. Contexts"] takes the lead here). Finally - and most importantly - the number of people engaging such studies has grown considerably. They are working in all centers of ethnological research, but ethnic topics are mostly taken up in Warsaw and Poznań. Having presented a general view of ethnic studies in contemporary times, one should briefly, and thus not sufficiently, review the main fields of interest. There are now three main trends: investigation into minority groups living in Poland, study of Polish emigrant communities abroad, and of research on ethnic problems carried out in other areas, mainly in non-European countries. Research on minorities is continuation of studies undertaken earlier, but at least two new elements have emerged. Firstly, groups which had been "neglected" arouse more interest now; secondly, the approach of researchers has changed. The purely "ethnographic" approach (systematic description of minority culture) yielded to "ethnic" interpretation, which focuses on identity problems and on the contexts of interethnic relations. Studies of "exotic" groups - i.e. of Gypsies, Karaites, Armenians, Tartars and other Muslims living in Poland 18 - have continued. It has also become possible to expand studies of borderland minorities, i.e. Lithuanians, Lemkos, Byelorussians and those groups which instead of ethnic affiliation prefer to identify themselves as "Orthodox" 19. In respect of these facts, interest in the Ukrainian minority seems very limited. After years of neglect the German 17 One should mention here M. Gawęcki's report prepared for "Wspólnota Polska" - an organization dealing with Polish communities abroad - Polacy w Kazachslanie. Kultura i .~wiadomo.~ć etniczna [Poles in Kazakhstan. Culture and ethnic consciousness], Poznań 1993 (mimeo), and M. Kairski's report on the situation of the forest Indians in Ecuador, prepared for CEDIME - Ecuadorian center ofsocial studies, Situación de la cultura Waorani que estanfuera de la influencia deI ILV y las indicaciones para la actuacion en el futuro, CEDłME, Quito 1992 (co-author: I. Stoińska). 18 L. Mróz, Geneza Cyganów i ich kultury [The cthnogenesis of Gypsies and their culture], Warszawa 1994; A. Mirga, L. Mróz, Cyganie. Odmienno.~(: i tolerancja [Gypsies. Dissimilarity and Tolerance], Warszawa 1994; A. Bartosz, Nie bój się Cygana [Do not be afraid of a Gypsy], Sejny 1994; G. Pełczyński, Karaimi polscy [Polish Karaites], "Sprawy Narodowościowe - Seria Nowa" vol. 2, 1993, fasc. 1/2; id., Ormianie polscy w wieku XX. Prohlem odręhno.l'ci etnicznej [Polish Armenians in the 20th century. A Problem of ethnic distinctiveness], (Ph.D. thesis. Adam Mickiewicz University, Poznań 1994). 19 Kultura muzyczna mnieiszo.~ci narodowych w Polsce [Music culture of national minorities in Poland], cd. S. Żerańska-Kominek, Warszawa 1990; K. Pudło, Łemkowie. Proces wraslania w .~rodowisko Dolnego Śląska 1947 - 1985 [Lemkos. Process of their integration with Lower Silesia society, 1947-1985], Wrocław 1987; and a very good supplement to this work by A. Kwilecki. Łemkowie - zagadnienia migracji i asymilacji [Lemkos - their migration and assimilation]. Warszawa 1974. �211 minority has been "discovered", mainly in the Lower Silesia (Opole region) 20. Also, scholars have begun to investigate problems of the Jewish communities (nowalmost extinct in Poland), their regional historyand contribution to Polish culture, and have been trying to reconstruct their image among Poles 21. Studies of comparative character, ethnic distance and the influence of opinions and stereotypes on the relationship between any minority group and the Polish majority are the main field of interest for the Warsaw team of anthropologists, guided by E. Nowicka 22. The above mentioned topics, as well as those which have escaped my notice, make a substantial contribution of ethnologists to the study of Polish minorities. It is a group of sociologists and historians, however, that still takes the lead in this field. These three disciplines (including ethnology) approach the subject of their research in similar ways, but in ethnological writings ethnohistorical interpretations intervene most successfully with the examination of current processes and phenomena. A considerable number of ethnologists are engaged in research on Poles living abroad, where interesting changes can be observed. The most clear manifestation of these transformations is the pioneering fieldwork carried out in Polish communities living in the former Soviet Union, which before the fall of the totalitarian system were out of researchers' reach. This type of research concentrated mainlyon rural areas, which are easier to penetrate, while big cities (Moscow, Saint Petersburg, Kiev, Lvov and others) were (temporarily?) left aside. Another valuable characteristic of this research is its potential feasibility (in the social and political sense), since anthropological reports provide useful evaluation which makes it easier for state authorities, the Church and charity organisations to prepare adequate help schemes for Poles in the East. One of the main achievements was no doubt the initiation of studies on Poles in Kazakhstan (the teams of M. Gawęcki and S. Szynkiewicz). They dealt with ethnodemographic, ethnohistorical and ethnosociological issues and enabled scholars to assess the state of language maintenance, tradition and religion preserved in Polish communities. They also examined their economic and professional status, analyzed interethnic relations and provided information on the ethnic consciousness of people who, until then, had been almost 20 M. G. Gerlach, Współczesne podziały górnośląskiej zbiorowości regionalnej jako problem elllograflczny [Contemporary pluralism of the Upper Silesia regional community as an ethnographic problem] "Etnografia Polska" 1992, No 1; Swoi i obcy na Górnym Śląsku [Familiars and strangers in Upper Silesia], ed. K. Wódz, Katowice 1993. 21 A. Cala, Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej [The image of a Jew in Polish folk culture], Warszawa 1987. 22 Swoi i obcy [Familiars and strangers], ed. E. Nowicka, Warszawa 1990. �212 completely isolated from their ideological homeland 23. These studies became particularly important because of the national discussion over possible repatriation of Poles from Kazakhstan and because of the first decisions made with respect to that goal. They are of a very delicate nature as future events and decisions could be influenced by them. Therefore, despite the fact that the first stage of the few-years' study has been closed, there is still a need to observe the changes taking place in the consciousness of those people and in their lives, and also to analyze the difficulties people coming to Poland from the Kazakhstan steppes have in adjusting to new circumstances. Studies of Polish communities are conducted not only in remote Kazakhstan, but also across Poland's eastern border, mainly in Lithuania and Byelorussia (L. Mróz and I. Kabzińska). They concentrate on Polish inhabitants of villages in that area and on local interethnic relations. Research on Poles in Siberia (A. Kuczyński, W. Bielecki) as well as in the Caucasus (A. Woźniak) should also be mentioned here. It seems strange, however, that Poles living in the Ukraine have not attracted much attention. Studies of Polish communities in North America have been continued, but they have lost their former significance. To a limited extent ethnologists supplement research conducted by sociologists and historians as they more and more willingly take interest in recent waves of emigrants and in current transformations within Polish communities 24. Oddly enough, scholars do not seem very interested in those members of society who left Poland in order to migrate to Germany (i.e. Poles, Polish Germans, Silesians, Warmians, Kashubs). Although this might be a very difficult kind of research to carry out, it is, however, very important for cognitive reasons. It also has a significant practical value because of quite frequent contacts between Poles and Germans (personal and business visits). 23 M. Gawęcki, Charakter zmian zbiorowości polskiej w strukturze etnicznej Kazachstanu [The character of changes of a Polish collectivity in the ethnic structure of Kazakhstan], "Przegląd Wschodni" vol. 3, 1994, fasc. 2 (10); Z. Jasiewicz, Polacy z Ukrainy w Kazachstanie. Etniczno.~ć a historia [Poles from the Ukraine in Kazakhstan. Ethnicity and history], "Lud" vol. 75, 1992; A. Posem-Zieliński, "Czerwony Październik" na stepie. Polska spolecznoH: wiejska w poludniowym Kazachstanie ["Red October" in the steppes. A Polish rural community in Southern Kazakhstan]. in: Polacy w Kazachstanie [Poles in Kazakhstan], ed. A. Kuczyński, Wrocław (in press). 24 A. Posern-Zieliński, Adaptacja na odleglość: polscy emigranci w USA wohec zmian w kraju [Adaptation at the distance: Polish emigrants to the USA and their attitude to transformations in the home country], in: Etnologia a współczesne transformacje spoleczno-kulturowe [Ethnology and current social and cultural transformations], ed. M. Buchowski, Poznań (in press); J. Kucharska, Poszukiwanie tożsamości kulturowej ludnoki kaszubskiej w Pol.~ce i Kanadzie [Searching for the cultural identity of the Kashubs in Poland and Canada], Łódź 1993; J. Rokicki, Msza w rytmie polki. Etniczne elementy ludowe w liturgii kościelnej w Stanach Zjednoczonych Ameryki [Polka Mass. Ethnic folk elements in Church liturgy in the USA], in: KullUra skupisk polonijnych [Culture of Polish communities abroad], Warszawa 1994. �213 Unfortunately, studies of Polish emigrant commumttes III Germany are not particularly favoured by ethnologists and other social scientists. Investigations into national problems of other countries form the third branch of contemporary ethnic studies, the most distinct being research on the ethnic situation in both Americas, which generates interest among many scholars and covers a wide spectrum of topics. It results from a strong tradition of American studies in Poland, from good conditions for international collaboration and from interdisciplinary co-operation among the research centers in Poland. The significance of this last factor has been intensified by the preparations for the "SOOth anniversary of the encounter of two worlds" and also by forming a team for conducting research on the cultures of South America 25 at the Institute of Ethnology and Cultural Anthropology, Adam Mickiewicz University, Poznań. Studies of North American cultural pluralism and its role in shaping the character of the American nation are carried out within this framework. Scholars are also investigating the relationship between ethnicity and religion with regard to multicultural society (A. Posern-Zieliński and others). Due to an agreement with research centers in Venezuela and Ecuador, scholars from Poland have been also able to conduct studies of the isolated groups of forest Indians in the Amazon Basin. One of their goals is to work out adequate programs of protection and support for these minorities (M. Kairski and his team). The year 1994 marks the beginning of team work on the formation of new identity among the Indian inhabitants of Ecuador. This process results from their economic and social advancement, and their organizational activity on the regional and national levels. It enables the native people of the country to take an active role in the modern society (A. Posern-Zieliński and his team). The pioneering ethnocartographic studies, which are well advanced now, formed the basis for an atlas of South American native inhabitants and for the analysis of their advancement in acculturation process. The atlas shows the territory presently occupied by individual native tribes and their current demographic situation 26. One should also mention here the project aimed at elaboration of a dictionary of peoples, nations, minorities and ethnoregional groups of both Americas (A. Posern-Zieliński, R. Tomicki and the team). 25 See: "Etnografia Polska" vol. 36, 1992, fasc. 2; Ameryka Indiańska. Spotkanie dwóch światów [Native America. The encounter of two worlds], Poznań 1992; A. Posem-Zieliński, Etnologiczne studia latynoamerykanistyczne [Ethnological Latin American studies], in: Kierunki badań nad problemami kultury Ameryki Łacińskiej [Research tendencies in studies of Latin American culture], Warszawa 1989. 26 M. Kairski, Situación actual etno-cultural de los grupos etnolingiiisticos nativos del America del Sur, (vol. 2 Atlas), Abya Yala, Quito, Ecuador (in print). �214 As far as other territories are concerned, the interest they evoke only occasionally results in ethnic research. The multicultural territory of Russia attracts some attention (S. Szynkiewicz's comparative study, E. Nowicka's research on the identity of the Buryats) as well as some other regions of Asia (e.g. L. Dzięgiel's studies of Kurds) and Africa 27. The lack of interest in European studies is, however, very distressing. Apart from research projects I am aware of which focus on Muslim emigrants from North Africa living now in France (R. Vorbrich) and on the identity of Alsatians (A. Chwieduk), there are not many more that could be mentioned here. This fact is at variance with the growing significance of ethnic issues on our continent; it is unfortunate that interest in this field has thus far been limited, however, it is a clear manifestation of the weaknesses of Polish studies on the ethnology of Europe. Final remarks There is no doubt that ethnic studies can develop in a satisfactory way only on the following conditions: a) they must be undertaken by well organized and competent teams; b) there must be a friendly atmosphere and social demand which encourages this type of research and c) they must receive adequate financial support. Ethnic studies have always been entangled in the "micro" (i.e. state) and "macro" (i.e. international) politics and therefore have been subject to many pressures and limitations. With respect to Polish ethnological work this influence is more clearly manifested in the topics which have been omitted and disregarded, rather than in the way publications have been written, or the facts interpreted. The end of censorship made ethnic studies free of direct official interference and stimulated their further, unrestricted development. Achievements from the past, however, prove that despite many limitations it was possible to contribute to this field of study, which means we are not starting from scratch. Although the spectrum of topics examined in the past was wide, there was always some dominant feature of studies in every period. Between the wars, for instance, scholars concentrated on "borderland" ethnic groups; after World War II and in the t 960s issues connected with the Western Territories were most significant; in the 1970s and 1980s the focus of study was shifted to the culture and life of Poles living abroad, mainly in the West; contemporary times, in turn, witness the development of research on minority groups and on Poles 27 S. Szynkiewicz, Struktura etniczna i tendencje jej przemian u schylku ZSRR [Ethnic structure and its transformation tendencies on the decline of the USSR], "Sprawy Narodowościowe - Seria Nowa" vol. 2, 1993, fasc. 2; L. Dzięgiel, Węzel kurdyjski: kU/lUra, dzieje, walka o przetrwanie [The Kurdish knot: culture, historyand struggle for survival], Kraków 1992; Z. Komorowski, Ku/tury Czarnej Afryki [Cultures of Black Africa], Wrocław 1995. �215 living across the eastern border. If we compare ethnic studies in Poland with the same type of research in other countries, we conclude that focusing on the problems of reemigration, on Poles living abroad and on Polish diaspora is and has been a typically Polish feature. In the countries of Western Europe scholars have been mainly interested in minorities and immigrants; in North America they have focused on the emergence of multicultural society; in the former Soviet Union, on the processes of integration and interethnic relations. This "national" character of Polish ethnic studies (slightly mitigated by research related to minorities and ethnic situations in other continents) accounts for the fact that some fields of interest are not adequately developed, considering their significance and social demand. Undoubtedly, investigation into problems of minorities is not yet fully satisfactory. There is a lack of work on immigrant groups in Poland, on the growing number of "gastarbeiter" ("guest-workers") and on the ethnic problems of contemporary Europe (Central-Eastern in particular). This is a very live issue and it demands a good knowledge of the regional specificity of this part of Europe. I think Polish specialists would certainly be successful in this branch of study. The majority of ethnic studies can be placed within the framework of present-day ethnology, although they also make use of the ethnohistorical approach, which enables scholars to evaluate current phenomena in the proper perspective, to understand the nature of ethnic stereotypes, the mechanisms behind the creation of the image of an "alien", relations of ethnicity with culture and religion, or varying relations between minorityand majority groups. Another sign of positive change is the fact that more and more often researchers not only conduct studies, but also prepare expertises and reports, which, in turn, form the basis of reports used in establishing ethnic policy (research on Poles in the Kazakhstan and the United States, on Gypsies, or the native people of Ecuador). The applied character of ethnic studies produces new demands and offers challenges; but what is most important, it should make scholars aware of their tremendous responsibility, since there is no doubt that everything they say or write can influence the ethnic situation they interpret and vice versa. There is not much co-operation within contemporary ethnic studies, despite their interdisciplinary character. This is also true of ethnol02Y. because its representatives often conduct parallel but independent research. It should be observed, however, that the ethnological (anthropological) approach is not clearly visible in this type of study since it is limited either by traditional ethnographic description or by excessive use of sociological interpretation. I think this results from insufficient theoretical discussion on research methods and the interpretation of ethnic phenomena, which are still dominated by the descriptive tendency and analysis of particular situations, groups and processes. This tendency could be counterbalanced by focusing on studies more �216 related to real problems considered within skillfully conceptualised and comparative framework. Tools of interpretation, which are suitable for the current situation, as well as original approaches and experiences deriving from previous research thus far will enable us to tackle the tasks in the coming centuryand to embark on ethnic studies in the new Europe, which is opening its frontiers. Thus, ethnic studies will contribute to the formation of a world where people protect their own identity, but at the same time remain tolerant and ready to coexist with "aliens" . Translated by Urszula Zielińska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e469ab0769b5e7e478c13c7923222c63.pdf b7cbe514acbdfb8a23720fee951c904c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:120 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:102 Title A name given to the resource Próba oceny wartości materiałów Oskara Kolberga dla badań nad kulturą materialną Kurpiowszczyzny/ LUD 1955 t.42 cz.1 Description An account of the resource LUD 1955 t.42.cz.1 s.264-293 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szyfelbejn, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 265 • ZOFIA SZYFELBEJN PROBA OCENY WARTOŚCI MATERIAŁOW OSKARA KOLBERGA DLA BADAŃ NAD KULTURĄ MATERIALNĄ KURPIOWSZCZYZNY UWAGI WSTĘPNE Do najważniejszych źródeł etnograficznych XIX w. omawiających Mazowsze należy zaliczyć pracę O. K o l b e r g a l. Nie przesądz8.jąc na razie sprawy mniej lub bardziej postępowego charakteru koncepcji badawczej K o l b e r g a, chciałabym wskazać na konieczność analizy jego dzieła, a to celem wydobycia elementów stanowiących aktualny walor naukowy. Umiejscowienie K o l b e r g a w ramach jakiegoś bliżej określonego nurtu myśli społecznej XIX w., rzutowanie jego sylwetki na krąg podobnych mu zbieraczy innych krajów europejskich może nastąpić dopiero po krytycznym opracowaniu wszystkich jego ma~eriałów. Z tego nasuwałby się wniosek, że również próba analizy jednego tylko odcinka pracy K o l b e r g a, w tym wypadku Kurpiowszczyzny, nie stanowi wystarczającej podstawy do uogólnienia wniosków stąd wypływających na całokształt działalności autora. Niemniej jednak analiza taka mO.żestanowić pewien etap studium o wartości dorobku naukowego jednego z największych polskich etnografów. naukowej i tych z pasją badawczą jedynie, wypowiadających się najczęściej w pracach o półliterackim charakterze 2. W przedmowie do IV tomu Mazowsza K o l b e r g podkreśla, że opiera się w swym dziele na pracach "dawniejszych autorów, do jakich zaliczamy G a war e c k i e g o, W Ó j c i c k i e g o, P 0ł u ja ń s k i e g o 3. Odsyła również do rozpraw B. T Y k l a 4, T. Woj c i e c h o w s k i e g o 5, Z. G log e r a 6, A. Z akr z e ws k i e g o 7, historyków, jak M. B a l i ń s k i 8 i T. L i P i ń s k i 9, F. K o z ł o w s kilO i K. K o z ł o w s kill. Ten dobór literatury jest niezmiernie charakterystyczny. Z jednej strony cytowane przez K o l b e r g a prace posiadały pochlebną opinię wśród publicystów tego okresu 12, z drugiej nazwiska autorów zasłużonych na polu badań czy organizacji nauki 13 w owym okresie mogły stanowić zapewnienie, że do materiału przez nich podanego można się odnosić z całym zaufaniem. Z wyjątkiem badaczy młodszego p'okolenia (roku 1863), reprezentowanego tu jedynie przez G log e r a i Z akr z e w s k i e g o, pisarze ci należą do nurtu romantycznego w historiografii polskiej, a ściślej do tego odłamu, który 2 Por. literacki", " O. K 4 B. T J f t . .. ~' . (,. K. W. W ó j c i c k i, Przejażdżka chwilowa po Mazowszu, "Album Warszawa 1848; t e n ż e, Kurpie, Poznań 1891. o l b e r g, Mazowsze, t. IV, Przedmowa, Kraków 1888. y k i e 1, Rozpr·[),wa statystyczno-etnograficzna o guberni augustowskiej, "Biblioteka Warszawska", t. IV (1857). , T. Woj c i e c h o w s k i, Chrobacja, Kraków 1873. " Z. G log e r, Dawna ziemi.a lomżyńska, Warszawa 1876. • A. Z akr z e w s k i, Z Puszczy Zielonej, Wisła, t. I, 1887. x ~'/r.B a l i il S k i, Starożytna Polska, Warszawa 1846. ,. T. L i p i ń s k i, ni8 w:vmieniony przez Kolberga współautor Starożytnej Polski. F. K o z ł o w s k i, Dzieje Mazowsza, Warszawa 1858. K. K o z ł o w s k i, Lud z okolic Czerska, "Wisła", t. I, 1887, s. 73-78, 105-111, 149-156,320; t. II, s. 589-603. 12 Por. Z. G log e r, Recenzja dziela O. Kolberga "Lud", S. V, "Wieniec", Warszawa 1872, nr 19; t e n ż e, Seweryn Golębiowski, "Tygodnik Ilustrowany", 1887, nr 95; t e n ż e, Bartoszewicz Julian, "Wielka Encyklopedia Powszechna Ilustrowana", t. VII, s. 19. 13 Por. A. K u t r z e b i a n k a, Rozwój etnografii i etnologii w Polsce, Ki'aków 1948; także K. T y m i e n i e c k i, Zarys dziejów historiografii polskiej. Kraków 1948. 10 11 1. REGION KUHPIOWSKI W UJĘCIU POPRZEDNIKOW I WSPOŁCZESNYCH KOLBERGOWI BADACZY Region kurpiowski co najmniej od początku XIX w. skupiał na sobie zainteresowania badaczy, ty"chz przygotowaniem do pracy t O. K o l b e r g, 1885-1890. Mazowsze. Obraz etnograficzny, t. I-V, Kraków ~l;.·'.'.' , \ �267 266 w miarę narastania koncepcji powstania i nastrojów rewolucyjnych w Polsce odstąpi od założeń szkoły lelewelowskiej u. Ich zainteresowania folklorem łączyły się ściśle z koncepcją dziejów Polski i swoistym pojęciem narodu polskiego. Wszyscy wspomniani poprzednio autorzy interesowali się także "starożytnościami" narodów. Ze względu na ich zainteresowania i folklorem, i "starożytnościami" Kurpiowszczyzna stanowiła wdzięczny teren poszukiwań. Jako jeden z najbardziej zacofanych okręgów Królestwa, który niemal do połowy XIX w. zachował typ wysoce specyficznej na terenie leśnym gospodarki feudRlnej, była źródłem materiałów niezbędnych do badań nad kulturą ludową i rekonstrukcji pierwotnej gospodarki i ustroju rzekomo myśliwskiego i z płodów leśnycjt żyjącego ludu, za jaki uważano Słowian Li. Historiozoficzne założenia pisarzy wiązały się ściśle z centralnym problemem społecznym ówczesnej Polski. Była nim sprav::a likwidacji ustroju feudalnego i związana z tym walka o wyzwo-. lenie narodowe. Fakt, że narastanie rewolucji agrarnej wystąpiło w warunkach niewoli politycznej, musiał wpłynąć na specyfikę tego nurtu w historii, który miał uzasadnić potrzebę pokojowych reform i jednoczenia się całego narodu w walce o niepodległość. Odbija się to rzecz jasna w pracach dotyczących Kurpiowszczyzny. Jako jeden z centralnych problemów wysuwano problem walki chłopów kurpiowskich ze Szwedami, podkreślając przy tym ich bohaterstwo i bezinteresowność wynikające ze szczerego umiłowania. ojczyzny 16. Podkreślano też historyczne znaczenie obu bi tew ostrołęckich 17. polskiej, Łódź 1954~ cz. L Łódź 1953; t e n ż e, Joachim Lelewel. Z dziejów postępowej 1J1,yśli historycznej w Polsce, Warszawa 1953. tS T. Wojciechowski, jw.; Z. Gloger, jw. ,; Ł. G o ł ę b i o w s k L Lud polski, Vv'arszawa 1830. s. 39; o. K a l b erg. Mazowsze, t. IV, s. 387; A. }, o ł u ja ń s 11:L Wędrówki po guberni augustowskiej, Warszawa 1859. s. 58. " W roku 1807 nastąpiło pod Ostrołęką starcie wojsk cesarza Napoleon~l z wojskami cara Aleksandra. a w roku 1831 nastąpiła słynna bitwa ostrołęcka, w której odznaczyła się artyleria polska pod wodzą gen. Bema. 14 M. H. S e rej t e n ż e, Stvdin nad s k i, Zarys historiografią historii Poiski, histOTiografii Materiały zebrane przez G a war e c k i e g o 18, W Ó j c ic k i e g o 19, P o ł u j a ń s k i e g o 20 mają charakter przyczynków geograficzno-krajoznawczych. W wypadku Kurpiowszczyzny autorzy ci próbowali ująć specyfikę regionu jako wypadkową czynników geograficznych. Stąd krajobraz stanowił punkt wyjściowy dla ich rozważań. Elementy krajobrazu, jak las, rzeki, gleba, warunkowały ścisły związek człowieka z przyrodą. Zajęcie się przemysłami leśnymi było ze strony człowieka próbą dostosowania się do warunków naturalnych i wykorzystania środowiska przyrodniczego na swoją korzyść. O tym, że walka z przyrodą nie była łatwa, świadczył prymitywizm kultury ludowej w początkowym okresie kolonizacji puszczy. Na wyższy poziom podniosła się dopiero po przejściu ludności do zajęć rolniczych. Ustrój społeczny ludu puszczańskiego wypływał również z owej "symbiozy" człowieka z przyrodą; całokształt życia wiejskiego został ujęty w ramy organizacyjne przez leśną organizację bartniczą. Jako osobny problem wysuwano sprawę osadnictwa związaną jak najściślej z poruszonymi poprzednio czynnikami.. Tak więc osadnictwo kurpiowskie, zdaniem badaczy połowy XIX w., było zdeterminowane działaniem przyczyn zewnętrznych wypływających z natury środowiska geograficznego, o jego zaś dalszej specyfice stanowiło ujęcie go w ramy organizacji bartniczej i rozwój w ramach tej organizacji 21. Sprawę dominowania środowiska nad człowiekiem doprowadzono więc do punktu, który przekroczyła dopiero burżuazyjna antropogeografia. Gdy dodano do tego twierdzenie, że w wolnym obcowaniu z przyrodą wytworzył się typ człowieka o odmiennej psychice od pozostałych grup ludnościowych w Polsce 22, stało się to podstawą do fantastycznych hipotez o odmienności plemiennej Kurpiów ~:l. Przeniesienie istniejących w XIX w. warunków geo"H. G a w a r e c k i•. Pamiętnik historyczny placki, Warszawa 1829-1830. t. I, II. l!! K. W. W ó j c i c k i, Zarysy domowe, Warszawa 1842. co A. P o ł u .i a ń s k i, JW.; t e n ż e. Opisanie lasów Królestwa Polskiego Litwy, 1856. O. K o l b erg. Mazowsze, e' Tamże, s. 62. s. 100 n. el t. IV (por. cytaty na s. 53 n .• 385 n.). 2>1 Tamże, s. 66 n. i s. 100. �269 268 graficznych o kilka wieków wstecz i uogólnienie ich do całego terenu Polski dało asumpt do wyobrażeń o pierwotnym życiu Polaków i Słowian w ogóle. Krótko zaś mówiąc były to prace, które w oparciu o stosunkowo słabą bazę materiałową wysuwały koncepcje, że kultura ludowa, kultura chłopa XIX w. jest przetrwałym dowodem kultory okresu Piastów i Jagiellonów i świadczy o zdrowym charakterze bytowania ludności plemion polskich 24. Uznając za najwyższą zdobycz ludu jego religijność i upatrując w niej nie tylko jedną z naczelnych "cnót" obywatelskich i narodowych, lecz i jedyną dźwignię postępl' chłop;;l kurpiowskiego Z~ autorzy wymienionych prac nie byli niechętni sankcjonowaniu tego społecznego stanu, jaki zastali przystępując do badań, ba, cofnęliby chętnie sytuację kulturalną i społeczną, w jakiej znajdowały się masy ludowe, o kilka wieków wstecz 26. I to jest powodem, że prace te, ważne dla nas ze względu na dużą ilość wzmianek typu kronikarskiego, nie stanowią przeglądu faktów typowych dla epoki. Kryterium typowości jako kryterium doboru faktów, które występuje już u historyków szkoły lelewelowskiej 27, zostało zastąpione kryterium reliktowości i stąd opracowania te stanowią zasadniczy regres w stosunku do koncepcji i prac L e l e weI a i jego szkoły 28. 24 Np. opisując zwyczaje związane z Bożym Narodzeniem K. W. W ó jc i c k i pisze: "Jak w chatach, tak i we dworach wiejskich, i domach miejskich w tym obrzędzie i w tych pieśniach zachował się obyczaj pierwszych wieków chrześcijańskich w Polsce, bo lud w czystej swej prostocie, z dobrą wiarą podług dawnego obyczaju oddaje cześć i sławę Panu" (K. W. W ó jc i c k i, Boże Narodzenie, Nowy Rok, Trzech Króli, "Tygodnik Ilustrowany", t. III, 1860, s. 67); tegoż: "Kto badał nasz lud sprzed wieków, kto poznał jego wiarę ówczesną, ten przyznać musi: lud dzisiejszy jest ludem sprzed wieków. Ubiory ludu - to żywa pamiątka przeszłości, nie pożyczanej u nikogo" ("Tygodnik Ilustrowany", t. II, 18G6, s. 457) .. 2;, O. K o l b e l' g, Mazowsze, t. IV, s. 68, s. 107 n. 2" Tamże, s. 109 (cytat z pracy W. C z a j e w s k i e g o). 27 M. H. S e l' e j s k i, Joachim Lelewel, s. 85; także: N. A s s o l' o d ob raj, Z powodu ksiqżki M. H. Serejskiego, "Kwartalnik Historyczny", 1953, s. 158, 175, 180. 28 Mam tu na myśli te prace Lelewela, które omawiały miejsce chłopów w układzie sił klasowych okresu feudalizmu, a mogły być w swoim czasie • I I .~ Lata 1863 i 1864; nieudane powstanie i uwła.szczenie chłopów przez obcy rząd, stanowią społeczno-polityczną zapowiedź tej zmiany, która dokona się w nauce polskiej w drugiej połowie XIX w. Pod nieprzychylnymi dla kraju auspicjami rozpoczynają swą działalność naukową Z. G log e r 29, A. Z (l k r z e w s k i 30 i całe współczesne pokolenie. Węzłowe społeczno-gospodarcze zagadnienia epoki, wciąż nie rozwiązana kwestia włościańska i sprawa niepodległości narodowej, obie ściśle związane z problemem kształtowania się narodu burżuazyjnego, skupiają na sobie uwagę historyków, geografów, uczonych poświęcających się nowym specjalizacjom, jak etnografii, archeologii, antropologii i językoznawstwu. I chociaż każdy z uczonych etnografów tego okresu ujmował wspomniane kwestie w sposób różny, wykonując na swoim odcinku pionierską robotę, prace ich wykazują wiele wspólnych cech. Są obciążone całym balastem koncepcji słabo udokumentowanych materiałem faktycznym a świadczącym o emocjonalnym podejściu do stawianych problemów, odziedziczonym po poprzednim pokoleniu zbieraczy; z drugiej strony jednak zawierają nowe wartości. Utworzenie w 1873 r. Komisji Historycznej, a w rok później Komisji Antropologicznej przy PAU w Krakowie, stworzyło mocniejsze niż dotychczas podstawy organizacyjne do badań naukowych. Edycja tego typu wydawnictw ciągłych, jak "Zbiór wiadomości do antropologii krajowej" 31 i w kilkanaście lat później "Materiałów Antropologiczno-archeologicznych Etnograficznieocenioną wskazówką 'przyczyn takiego, a nie innego stanu kultury ludowej w Polsce i jej historii (por. J. L e l e weI, Uwagi nad dziejami Polski, ludu jej w Polska, dzieje i rzeczy jej, t. III, s. 121, 122, 123 n). Muszę jednak przyznać, że nie spotkałam się z faktem, by nie tylko wymienieni w tekście autorzy, ale i inni liczni etnografowie drugiej poł. XIX w. nawiązywali do zdobyczy postępowych szkół historycznych w Polsce (por. A. K u t l' Z e b i a n k a, Rozwój etnografii i etnologii w Polsce, Kraków 1948). "J Z. G log e r, Pomnik Stefana Czarnieckiego w Tykocinie, "Tygodnii< Ilustrowany", t. VIII, r. 1863, s. 365. 30 A. Z a Je l' Z e w s k i prowadzi swoje badania na Kurpiach w siedemdziesiątych latach XIX w. 31 "Zbiór wiadomości do antropologii krajowej", tomów 10 (1875-1895). �nych" 32, gdzie mógł ogłaszać swe prace każdy "miłośnik rzeczy starożytnych" (tak określali bowiem siebie G raj n e r t, C z aj e w s k i i inni korespondenci pism literackich publikujący materiał archeologiczny i et'1ograficzny), wzmogła poważnie działalność pisarską· Wzmożenie pracy wydawniczej, zwiększenie zainteresowań kwestią włościańską na cał~·m terenie kraju ol:) musiały, rzecz jasn:J, odbić się w· sposób pozytywny na ilości publikacji odnoszących się również do ziemi kurpiowskiej. Pojawiają się więc prace przyczynkarskie, powiększa się znacznie liczba korespondentów terenowych pochodzących przeważnie z kół ziemiańskich. Historycy polscy uwzględniają problematykę kurpiowską również w swoich pracach syntetycznych :34. Nasuwa się pytanie - czy prace badawcze tego okresu, które odnoszą się do regionu kurpiowskiego, mogą świadczyć o wspomnianym poprzednio przełomie metodologicznym w nauce polskiej, a ściślej w etnografii tego okresu, i w którą stronę przechyla się wynik walki starego z nowem w każdej z nich. Są to kwestie zasadnicze dla niniejszego omówienia, charakteryzują bowiem drugi z kolei typ źródeł, na którym oparł się K o l b e r g, tj. publicystykę okresu po uwłaszczeniu. Między licznymi autorami prac o Kurpiowszczyźnie trudno jest znaleźć takiego, który by poświęcił się wyłącznie omawianemu tematowi. :l2 "Materiały Antropologiczno-archeologiczne i Etnograficzne", tomów 14 (1897-1920). Jak dowodzą najnowsze badania historyków literatury polskiej okresu pozytywizmu (Pozytywizril" cz, l i 11, pod red. Jana K o t t a, Wrocław 1951), w latach bezpośrednio po 1863 r. kwestia włościańska jest chwilowo rozwiązana i zainteresowania publicystów skierowują się szczególnie intensywnie na sprawę rozwoju kapitalizmu w mieście. Dopiero lata 1870 przynoszą istotne zwiększenie zainteresowań kwestią chłopską oraz wsią jako rynkiem zbytu i dostarczycielką tanich rąk roboczych; także przed okresem "chłopomaństwa" przeżywa publicystyka polska okres dyskusji i polemik nad tym, w jaki sposób należy uwłaszczonego chłopa włączyć w orbitę gospodarki kapitalistycznej (por. szczególnie artykuły B. Michałowskiej, R Szwarcówny, J. Baculewskiego i J. Kulczyckiej). :" O Kurpiach piszą historycy. jak Baliński, Maciejowski, Wojciechowski :l:l Jeżeli weźmiemy do ręki numer "Kłosów", "Kronikę Rodzinną", "Gazetę Warszawską", "Gazetę Polską", "Gazetę Rolniczą", "Tygodnik Ilustrowany" czy "Kurier Warszawski" lub "Gospodynię Wiejską", to niemalże w każdym numerze ówczesnych dzienników i czasopism znajdziemy drobną korespondencję, a nierzadko i całe artykuły z terenu Kurpiówa5• Piszą G raj n e r t :1O, C z aj e w s k i ol"~ K o l b e r g OlS, O l s z e w s ki :l9, O s i e c k i 40, G l 0g e r 41, ziemiaństwo łomżyńskie 42. Wypowiedzi ich mówią tak o ruchu umysłowym, jak i poziomie kulturalnym ludności oraz sytuacji społeczno-ekonomicznej w powiatach ostrołęckim, różańskim, łomżyńskim 4a. Po przeczytaniu tych notatek staje się jasne, że każde z wymienionych pism przewidziane było dla innego typu odbiorców i redagowane czy subwencjonowane przez kogo innego. Notatki w nich zamieszczane dostosowane były ściśle do charakteru pisma: np. "Pamiętnik Religijno-moralny" zamieszczał artykuły wyjaśniające problemyetnogenetyczne w sposób zgodny z ewangelią. "Niwa" sławiła sielskość życia wiejskiego, "Gazeta Rolnicza" wyrażała kłopoty drobnej szlachty w związku z procesem kapitalizacji gospodarstwa wiejskiego itd. Notatki zamiesz,', "Kłosy", 1. 1865-1890; "Kronika Rodzinna", szczególnie 1. 1867-1914; ..Gazeta Warszawska", szczególnie 1. 1873-1898; "Gazeta Polska", szczególniE' 1. 1826-1910 (wychodzi do r. 1939); "Gazeta Rolnicza", szczególnie 1. 1861-1911 (wychodzi do 1939 r.); "Tygodnik Ilustrowany", szczególnie L 1860-1914 (wychodzi do 1939 r.); "Kurier Warszawski", szczególnie L 1821-1910 (wychodzi do 1939 r.); "Gospodyni Wiejska", szczególnie L 1877-1883. G raj n e r t, O Kurpiku wojaczku, .,Zorza", 1902, nr 33. W. C z a j e w s k i, "Tygodnik Ilustrowany, Warszawa 1881. nr 12, s. 126, 141, 157, 163, Przegląd bibliograficzno-archeologiczny. . "., O. K o l b e r g, "Tygodnik Ilustrowany", 1881. nr 273. :l' W. O l s z e w s k i, "Gazeta Rolnicza", 1870, nr 22. '" O s i e c k i, "Tygodnik Ilustrowany", 1881, nr 273. Z. G log e r, "Gazeta Warszawska", 1882. nr 116, 206, 246, 285. :2 ,.Gazeta Warszawska", 1884, nr 42, 48, 106; "Narew", kalendarz ilustrowanv, 1885, s. 156-157 (klika słów o ludności rolniczej guberni łom·· :l" :'7 11 zYn,kif'jl, .,Niwa", "l .,Gazeta 1879, nr 158. 1885. Warszawska". 1877, . nr 54; także "Tygodnik Ilustrowany", �czane w prasie dotyczyły życia wszystkich warstw i choć pisane z uprzedzeniem lub stronniczo, są żywym obrazem stosunków gospodarczo-społecznych tego terenu, pokazują miejsce kurpiowskiego chłopa w układzie sił klasowych opisywanego terenu i specyfikę jego gospodarki i kultury. Należałoby się zastanowić nad tym, co jest powodem tak ożywionego ruchu publicystycznego związanego ściśle z Kurpiami. Przyczyna leży między innymi w tych trudnościach, jakie wynikają z prób dostosowania starego typu gospodarstwa do nowych stosunków społeczno-ekonomicznych. Kurpinwszczyzna stanowiła trudny teren dla ekspansji kapitalistycznej i to było powodem, że np. korespondenci "Gazety Rolniczej" radzili nad sposobami włączenia jej w obręb gospodarki kapitalistycznej. Jedną z przyczyn było również zachowanie się na Kurpiach wielu elementów kultury ludowej z poprzedniego okresu, reprezentowanych nie tylko przez sporadycznie występujące jednostkowe fakty, lecz i przez całe ich zespoły. Z zakresu kultury materialnej zachował się zespół narzędzi rolniczych, bartniczych, rybackich itp. Przedmioty te związane były z całym systemem zwyczajów, obrzędów, przesądów i przepisów prawnych, a będąc wyraźnym reliktem stanowiły żywe świadectwo życia w poprzedniej epoce. Chęć szukania w faktach kultury ludowej dowodu na istnienie od czasów wspólnoty gminnej polskiej kultury narodowej o pierwiastkach wspólnych z kulturą całej Słowiańszczyzny mogła skierować uwagę historyków i etnografów oraz bardziej zapalonych publicystów na omawiany teren. Nowopowstały naród burżuazyjny chciał swoje powstanie udokumentować historycznie, wykazać samorodną ewolucję form aż do najwyższego tworu państwa burżuazyjnego. II. ZAINTERESOWANIA KOLBERGA REGIONEM KURPIOWSKIM nika z założeń jego koncepcji naukowej. Można to wyrazlc krótko - interesuje go Kurpiowszczyzna jako część "Ludu". podobnie jak dla historyków tego okresu, tak i dla K o l b e r g a Kurpio:vs~czyzna jest jedynie ogniwem niezbędnie potrzebnym do zrozumIem a genezy osadnictwa, pierwotnego bytu Polan i pierwotnej patriarchalnej organizacji poprzedzającej ustrój państwowy.. K o l b e r g postawił sobie za zadanie dać przegląd wSZystkICh grup regionalnych w ich wykładni polskości i słowiańskoś~i. Zasadniczą rolę w tej koncepcji odgrywał aspekt występowama przestrzennego zjawisk etnograficznych. ~asadniczymi kryteriami, w myśl których dokonuje on podziału kraJu na poszczególne grupy regionalne, są kryteria geograficzne etnograficzne 44. Pod kryterium geograficznym rozumie zespół elementów środowiska geograficznego, jak gleba, las, rzeki, u~zta.łtow~nie powierzchni 45. Na odmienność etnograficzną skła~aJą s~ę zas w~dług K o l b e r g a "właściwości ludu" uwydatnia~ące SIę "na pIerwszy rzut oka w ubiorze", dające się dostrzegać l "w gwarze ... zwyczajach, obrzędach, wierzeniach, pieśniach tańcach i muzyce 46. Jak wynika z zapowiedzi K o l b e r g a,' elem~nty kultury duchowej są tymi, w których w sposób najbardziej wld~czny ~jawni.ają się odrębności między poszczególnymi grupamI osadmczymI (czy ludnościowymi) w Polsce. Fakt ten chciałabym silnie podkreślić, jest to bowiem teoretyczne założenie, z którego wyni~a nie równomierne potraktowanie kultury materialnej l .d~choW~J w pracy K o l b e r g a z wyraźną przewagą tej ostatmeJ. Procz kryteriów geograficznych i etnograficznych brał K o l b e r g pod uwagę również czynnik historycznego i administr~cyjne~o podziału, przy czym to ostatnie niejako łączy z krytenum pIerwszym H. .Z zebranych przez K o l b e r g a materiałów wynika, że podzH~lał on zdanie etnografów i historyków, iż wyznaczenie granic regIOnu kurpiowskiego jest rzeczą niezmiernie trudną. Proces prze- Kurpiowszczyzna nie stanowiła w XIX w. specjalnego centrum badawczych zainteresowań ludoznawczych. Zainteresowania tego nie wykazywali ani poprzednicy K o l b e r g a, ani on sam. U K o l b e r g a fakt zajęcia się problematyką kurpiowską wy- :: o. K o l b e r g, Mazowsze, t. I, s. 5. Tamże, t. IV, s. 3. •• Tamże, t. IV, s. III. '7 Ta mze,. t. I, s. 3, 4, 5, 6; tamże, t. IV, s. 3, 28 i 29. o 18 "LUd", t. XLII �275 274 obrażeń dostrzegał, wzorując się na poprzednikach, jedynie ~a odcinku osadnictwa i ruchów migracyjnych. Na .fakt ~en rr:u~lał zwrócić uwagę chcąc wyznaczyć omawianemu reglOn?WI własclwe granice. Zagadnienia ograniczonego rozwoju, specyfIcznego tyl~~ dla omawianego regionu, a właściwego mu na skutek odrębnoscl rozwoju historycznego od innych regionów Polski, n.ie podd,awał analizie. Nie można mu z tego czynić zarzutu. W okresIe, w ktorym publikował swe prace, próba uwzględnie~ia. czynn~ków g.eograficznych, faktów z historii politycznej, admmlstracYJnych l. etnograficznych, jako wpływających na rozwój regionu, stano":"lł~ postęp w nauce. Być może, że czynniki wchodzące w skła.d kaz?eJ. z tyc.h grup nie były wystarczająco reprezentatywne 48 l dobor Ich ~le następował według jednolitej linii podziału, al~ sam fakt l.ch uwzględnienia i pierwsza niezręczna próba ich wzaJemnego.powlązania były czymś niezwykle cennym. Tym cenniejszym, ze przy ich omawianiu potrącał K o l b e r g o zagadnienie wewnętrznego rozwoju regionu i okazywał głęboką chęć do ujmo~a~ia tych wszystkich zjawisk we współzależności, chęć wykazama Ich wzajemnych powiązań 49. Nie na wprowadzeniu do pracy czynników geograficznego i historycznego polega jednak zasługa K o l b e r g a. W powyższym wypadku zgadza się jedynie z panującym w ówczesn,ej. nauce przekonaniem, że czynnikiem decydującym o odrębnoscl rozwoju gospodarczego i kulturalnego regionu był czynni~ ~eo.graficzny, na podłożu którego kształtowały się dopiero czynmkl hlStOryczno~prawne. Główna zasługa K o l b e r g a polega na wprowadzenIU materiału etnograficznego jako czynnika równorzędnego z historycznym i geograficznym, a świadczącego o odmienności regionu. Zainteresowania K o l b e T g a regionem kurpiowskim i sposób podejścia do zagadnień odrębności regionu musiały wpłynąć na sposób opracowania materiału. Była to pi.erwsza próba opracowania pełnej monografii Kurpiowszczyzny według następujących •" Tamże, t. III. s. IV, V, i 2.0. 21. oraz tamże, •' T(lmi:e, t. I. s. 63. założeń: a. potraktowanie Kurpiowszczyzny nie jako samoistnej części, lecz podporządkowanie ogólnemu schematowi celem zobrazowania całości kultury ludowej Polski w XIX w.; b. wyeksponowanie na plan pierwszy elementów kultury ludowej świadczących w sposób widoczny o odrębności etnograficznej danego regionu a dzielących go od innych, jak strój, zwyczaje; c. pobieżne potraktowanie cech łączących poszczególne regiony, co prowadzi do małej ilości wniosków wynikających z materiału. Należy również zwrócić uwagę, że ten typ opisu monograficznego stał się niemal obowiązujący w etnografii polskiej na dłuższy okres czasu: statyczny obraz regionu z odnośnikami. w bliżej nie określoną przeszłość celem uzyskania obrazu ewolucji zjawisk. III. METODA PRACY NAUKOWEJ KOLBERGA Zadanie, jakie postawił sobie K o l b e r g, a mianowicie przedstawienie wyczerpującego obrazu kultury ludowej Kurpiów w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych ub. w., musiało wpłynąć na poszerzenie problematyki uważanej wówczas za etnograficzną o szereg wzmianek natury historyczno-geograficznej 50. Miały one w myśl intencji autora stanowić tło, na którym kształtowała się kultura ludowa wyróżniająca się od innych części Mazowsza, i miały, jak się zaraz o tym przekonamy, wyjaśnić przyczyny jej odrębności 51. Tematy podjęte przez K o l b e r g a, bez względu na to, czy ich rozwinięcie stanowi jego własny dorobek naukowy, czy też przytacza on poglądy innych badaczy, można podzielić na dwie zasadnicze grupy oparte na różnym materiale źródłowym. Do jednej z nich należy zaliczyć ogólną charakterystykę kraju i ludności, do drugiej ubiór, pokarmy i napoje, wieś (zabudowania), pracę (rolę i przemysł) oraz obrzędy i wierzenia, a więc tematykę ściśle etnograficzną· Punktem wyjścia moich rozważań na ten temat jest wypowiedź K o l b e r g a: "Wiadomości o Kurpiach, tej pod niejednym wzglę~o t. 1. s. 37. ol lU' Tamże, t. I, Przedmowa; Tcnn:£', t. 1. Przedmow.ł; tamże. t. III, s. 24, 27; tamże, tamże. t. IV, s. VII i 3. t. IV, s. 3::1,38. �276 277 dem wyróżniającej się grupy ludności puszczańskiej mazurskiego plemienia, podajemy już to z własnych wyjęte notat, już też, i to w poważnej części, czerpane z dzieł dawniejszych autorów, do jakich zaliczamy G a war e c k i e g o, W Ó j c i c k i Eo: g o, P a ł uj a ń s k i e g o" 52. Do prac z okresu przed uwłaszczeniem należy zaliczyć publikacje G a war e c k i e g o i W ó j c i c k i e g o, do wydanych po roku 1863 - G log e l' a i Z akr z e w s k i e g o. K o l b e l' g korzystał z nich zarówno przy opracowywaniu części historycznej, jak i etnograficznej. Problem genezy osadnictwa kurpiowskiego starał się zilustrować możliwie wszechstronnie, biorąc pod uwagę wszystkie z aktualnych wówczas hipotez 53. Ponadto, chcąc widocznie wyczerpać zagadnienie, podał w odnośniku bogaty materiał bibliograficzny, który wskazuje, że wokół osadnictwa kurpiowskiego w połowie XIX w. toczyła się polemika 54. Fakty etnograficzne zaczerpnięte z literatury pochodzą głównie ze wspomnianych prac W ó j c i c k i e g o i C z a j e w s k i e g o i dotyczą różnych okresów XIX w. (1842-1881). Prace C z a j e w s k i e g o i Z akr Z e w s k i e g o zostały wykorzystane w przeważającej mierze do zilustrowania etnografii terenu. Cytaty przytoczone w części poprzedniej 55 wskazują, że K o 1b e l' g jest zwolennikiem poglądu, iż kultura wsi kurpiowskiej w zasadzie nie uległa zmianie od lat 40-tych XIX w., z wyjątkiem postępujących ograniczeń leśnych zajęć ludności, wprowadzanych zarządzeniami rządu pruskiego i rosyjskiego. Jest rzeczą charakterystyczną, że w jego pracy znajdujemy dużo więcej nawiązań do prac G a war e c k i e g o i W ó j c i ck i e g o, mimo że prace ich w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych ub. wieku były już przestarzałe, anij:eli do aktualnych prac G log e l' a, P o l a czy Z akr Z e w s k i e g 0, dobrze znanych K o l b e l' g o w i. Sądzę, że poza pewnymi założeniami metodycz,J Tamże, t. IV, s. IV. "' Tamże, t. IV, s. 61, 66. M W. C z a j e w s k i, Kurpie, "Tygodnik Ilustrowany", '5 O. K o l b e I' g, Mazowsze, t. IV, s. 51, 68. 1881, nr 296-2flil. nymi, podobnymi poglądami na podstawowe kwestie społeczne nie można pominąć i strony emocjonalnej zagadnienia. Trudno wchodzić szczegółowo W powiązania, jakie łączyły K o l b e l' g a z reprezentantami wspomnianego wyżej nurtu historiograficznego, muszę natomiast z całą stanowczością stwierdzić, że K o l b e l' g, jako epigon kierunku reprezentowanego w etnografii przez G awar e c k i e g o i W ó j c i c k i e g o, ze specjalnym pietyzmem podkreśla elementy reliktowe świadczące o patriarchalnym życiu Słowian, mimo że głównym, jak mi się wydaje, jego zadaniem było przedstawienie kultury ludowej takiej, jaką zastał. Nie można jednak twierdzić, że K o l b e r g w swej pracy ograniczył się jedynie do opracowań autorów z okresu przeduwłaszczeniowego; aczkolwiek tamte prace stanowiły dla niego główne oparcie, w pewnym stopniu uwzględnił także literaturę okresu pouwłaszczeniowego, jakościowo różną od poprzedniej. To samo odnosi się do publicystyki po uwłaszczeniu. Z materiałów cytowanych przez K a l b e l' g a wynika, że uwzględnił on również wzmianki w prasie odnoszące się już nie do reliktowości kultury ludowej Kurpiów, ale opisujące jej przemiany na drodze kapitalizacji wsi. Pozostaje jeszcze sprawa ustosunkowania się K o l b e r g a do dorobku naukowego G log e l' a, którego postać, podobnie jak l Z akr Z e w s k i e g o, jest niezmiernie charakterystyczna dla tamtego okresu badań. Zasługą G log e r a jest omówienie osadnictwa kurpiowskiego na podstawie dostępnych mu źródeł archiwalnych i próba wykorzystania źródeł archeologicznych w związku z powyższym. Dużą rolę odgrywają w jego opisie dane językoznawcze i etnograficzne 56. Dalszą zasługą G log e r a, co K o 1b e l' g wykorzystuje na równi z poprzednim, jest stwierdzenie różnic między granicami administracyjnymi a granicami grup regionalnych, między innymi niepokrywanie się granic tzw. starostwa ostrołęckiego z grupą regionalną Kurpiów'''. Nawiązanie do do. :.• "Tygodnik Ilustrowany", t. XII, 1881. nr 295'. "Bib'lioteka t. X, s. 143, 302; ,.Bib!. Warsz.", t. II, s. 143-153 i 390-400 . ", O. Kolberg, Mazowsze, hIstoryczna, Warszawa 1906. s. 29 n.; Z. Gloger, jw.; Warszawska", t~nże, Geografia �Drugim źródłem, na którym opiera się K o l b e r g w swej charakterystyce Kurpiowszczyzny, choć jest ono dużo mniej wyczerpujące od materiałów czerpanych z drugiej ręki, są badania terenowe. Dwie dłuższe wzmianki ze wsi Dudy Puszczańskie omawIają strój ludności oraz używane tam pokarmy i napoje. Daty podane przy nich, 1870 i 1877 r., pozwalają wnosić, że w tych właśnie Jatach przebywał K o l b e r g na Kurpiach. Przy wzmiankach nie datowanych sytuację komplikuje fakt kilkakrotnej bytności K o l b e r g a na Kurpiach przed 1850 r. Być może, że z tego okresu pochodzi materiał zamieszczony w przypisach. Wyłania się jeszcze jedna trudność - otóż wobec niemożności wykorzystania korespondencji Kolbergowskiej nie mogłam stwierdzić, czy w wypadku podawania przez K o l b e r g a materiału pochodzącego z terenu ma się do czynienia z materiałem zbieranym w drodze własnych obserwacji K o l b e r g a lub ustnego wywiadu, czy też z materiałem uzyskanym w drodze ankiety lub opowiadań ziemiaństwa, bo i takie rozwiązanie jest możliwe. robku G log e r a świadczy o tym, że K o l b e r g mimo światopoglądowych i emocjonalnych więzów łączących go z grupą badaczy sprzed 1863 r. nie pozostaje obojętny na osiągnięcia późnie.isze 58. Nie wydaje mi się jednak, by fakt uwzględnienia wniosków, jakie poczynił G log e r rozpatrując zagadnienia kurpiowskie, wpłynął w jakimkolwiek stopniu na koncepcję naukową i metodę pracy K o l b e r g a. Na sposób korzystania z prac poprzedników rzuca światło wypowiedź K o l b e r g a: "Spostrzeżenia przez nich poczynione [pisarzy starszego pokolenia, jak W ó j c i c k i - uw. Z. S.] w wielu razach i dziś jeszcze mają znaczenie i znajdują zastosowanie, aczkolwiek pole badań nowsi pracownicy wielce rozszerzyli i niejedno z błędnych dawniejszych twierdzeń sprostowali" 59. Wypowiedź stanowi jakby wyznanie, że autor zdaje sobie sprawę z rozwoju nauki i nie pozostaje na fakt ten obojętny. Swiadomość powyższa narzuca konieczność krytycznego podejścia do źródeł; czytelnik jednak odnosi ".'rażenie, jakoby K o l b e r g podzielał zdanie wszystkich swoich poprzedników. Wypadki krytycznego ustosunkowania się do czyjejś koncepcji są niezmiernie rzadkie; może to świadczyć o eklektyzmie K o l b e r g a lub o fałszywie pojętym obiektywizmie. W ten sposób pojęta praca staje się rejestracją faktów, a kronikarz uchyla się od ich interpretacji uważając, że czytelnik uzyska najpełniejszy obraz, jeżeli zostaną mu podane wszystkie hipotezy, jakie na ten temat wypowiedziano 60. Sprawę doboru faktów przez K a l b e r g a omówię przy szczegółowej analizie materiału, tu ograniczę się tylko do stwierdzenia, że kryterium ich doboru stanowiła wspomniana już kilkakrotnie reliktowość 61. O. K O l b e r g, Mazowsze, t. IV, s. IV. Tamże. 60 "Obiektywizm burżuazyjny bywa także jednym z przejawów złudzeń, jakie ideologowie burżuazyjni stwarzają na temat własnej działalności w funkcji społecznej... Zachodzi tu oczywista i typowa dla kapitalizmu sprzeczność między subiektywnym poczuciem naukowca a jego obiektywną funkcją społeczną" (Pozytywizm, t. I, Wrocław 1951). 61 Konserwatywna koncepcja sielskiego kmiotka i patriarchalnej struktury wsi łączą się w .,Tygodniku Ilustrowanym" z przekonaniem, że wieś Przy wzmiankach opartych, jak można sądzić, na własnych badaniach terenowych pomija K o l b e r g sprawę dokładnego umiejscowienia wiadomości pod względem czasowym i przestrzennym oraz łączy wiadomości uzyskane od informatorów z obserwacjami własnymi, bez żadnych krytycznych zastrzeżeń 62, dając przez to nie opis jednostkowego wypadku lub faktu, lecz próbę swoistej syntezy. Jeszcze mniej wymagający okazuje się w stosunku do danych zaczerpniętych z drugiej ręki. Materiał terenowy podawany przez K o l b e r g a pochodzi wyłącznie z terenu pogranicza kurpiowsko-mazurskiego. Czy jednak ten wycinek terenowy mógł być w okresie siedemdziesiątych lat ub. w. wystarczająco reprezentatywny dla całej Kurpiowszczyzny? Sądzę, że tak. Wyni- 58 5' • nie jest tylko źródłem tradycji własnej, tj. określonej lokalnej wspólnoty wiejskiej, ale że jest ona także źródłem tradycji narodowej. B. M i c h ał o w s k a, Pozytywizm, t. II. Na podstawie lektury dzieł Kolberga można sądzić, iż podzielał on zdanie pozostałych współpracowników "Tygodnika Ilustrowanego". Uważam, że właśnie ten fakt zaciążył na wyborze kryteriów. 6~ O. K o l b e r g, Mazou:sze, t. IV, s. 91, 92. �281 280 kałoby to z faktu, że opisany region stał na tym samym poziomie rozwoju gospodarczego, co inne części Puszczy Zielonej, a zajęcia ludności i związana z nimi kultura nie wykazywały w tym czasie zasadniczych różnic. Niewielkie różnice w stroju czy nawet w gwarze, o których wspomina K o l b e r g i które potwierdzają cytaty z prac W ó j c i c k i e g o i C z a j e W s k i e g o, nie mogły stanowić o zasadniczej odrębności regionalnej. Fakt ten znajduje również potwierdzenie we współczesnych badaniach terenowych. Opisując Kurpiowszczyznę na pierwszym miejscu stawia K 01b e r g kraj. Pod hasłem tym zamieszcza szereg danych o charakterze historyczno-krajoznawczym, o miastach i najważniejszych osadach i wsiach kurpiowskich. Dobór materiału nasunął duże trudności, które wynikały i z niemożności dokładnego poznania terenu przez autora, i z konieczności opierania się na korespondencji, gdy bezpośrednie studia terenowe były niemożliwe. Pozytywnym momentem tej części monografii jest próba przeprowadzenia podziału na Kurpiów nowogrodzkich i ostrołęckich z wysunięciem faktu zróżnicowania gleby jako zasadniczego czynnika w wytworzeniu się odrębności tych grup (l3 i wskazania centrów gospodarczo-handlowych jednej i drugiej grupy ij.l. Jeżeli nawet na podstawie współczesnych badań terenowych stwierdzimy, że mała wioska Wincenta odgrywała w tym okresie większą rolę niż Lipniki, to nie zgodzimy się z K o l b e r g i e m jedynie w drugorzędnym szczególe; nie zmieni się natomiast fakt, że Ostrołęka, Myszyniec i Kadzidło stanowiły ośrodki centnlne dla Kurpiów ostrołęckich, podczas gdy tym samym dla Kurpiów nowogrodzkich były Nowogród, Lomża i Kolno. Należy jednak zauważyć, że powody, dla których K o l b e r g wysuwa pewne osady i miasta na plan pierwszy, nie są w pełni obiektywne. K o l b e r g nie bada przyczyn gospodarczo-społecznych, dla których stały się one ośrodkami dyspozycyjnymi i w związku z tym skupiły w sobie szereg ciekawostek i pamiątek historycznych. Na odwrót - fakt zgromadzenia pamiątek jest dla .~ Tamże, Hł Tamże, s. 29. s. 27-30. K a l b e r g a wystarczającym powodem do wysunięcia ich na pierwszy plan f;~. Sytuację tę można tłumaczyć faktem, że jako miłośnik rzeczy starożytnych K o l b e r g kolekcjonuje ciekawostki historyczne, uparcie zaś wzbrania się od poruszania problematyki historycznogospodarczej. Zauważamy to i w dalszej części jego pracy, a szczególnie w części etnograficznej, gdzie nie korzysta z pomocy historyków, a w in terpretacji zjawisk etnograficznych zdaje się na własne siły. W ogólnej charakterystyce ludu zatytułowanej Kurpie, gdzie opiera się na pracach G a war e c k i e g o, P o ł u j a ń s k i e g o, r;. log e r a i C z a j e w s k i e g o, K o l b e r g określa narodowość i pochodzenie Kurpiów. Ciekawe są jego poglądy na rozszerzanie się osadnictwa mazowieckiego na tereny Kurpiowszczyzny. Przeciwstawiając się tezom o odmiennej narodowości Kurpiów 66 wyraża przekonanie, że jest to "raczej ludność mazowiecka z gęściej już wówczas zaludnionej części Mazowsza, nie zaś obcokrajowa" 67. Wystąpienie przeciwko obcemu pochodzeniu łączy się jednocześnie z przekonaniem autora, któremu daje kilkakrotnie wyraz, że Kurpie nie są to wyłącznie banici, a Kurpiowszczyzna nie jest rodzajem Ukrainy Zadnieprzańskiej, jak uważają niektórzy historycy 68. Twierdzenia te wypływają po części z założenia, że nie różnice w charakterze osadników decydują o rodzaju osadnictwa, lecz że w pierwszym rzędzie jest ono determinowane charakterem kolonizowanego terenu 69. I w tym punkcie K o l b e r g wyprzedził współczesne mu prace niemieckich i angielskich historyków osadnictwa, w pierwszym rzędzie M e i t z e n a 70; tym samym jeszcze przed niemieckimi '1ntropogeografami dał w Polsce wyraz poglądom na rolę środo'.', Tamże, s. 7 i 28. ". Zwolennikami tej tezy byli Tykiel, f,; O. K o l b erg. Mazowsze, t. IV. ,,,.T. Woj c i e c h o w s k i, Chrob·acja, -o O, Kol b e r g, 1I1azotC>'z<', t. IV. s. '"~Por. A. M e i t z e n, Siedelung und Westgermanen, der Kelten, Romer, Haczewski, Osiecki, Połujański. s. 271 n. 65 n. Agrarwesen Finnen ltnd der Slaven, Ostgermanen Berlin 1895. und �282 wiska i jego wpływ na kulturę w sposób, jaki zastosowała później antropogeografia 71. Należy jednak zaznaczyć, że K o l b e r g nie doszedł w swej koncepcji do mechanistycznego determinizmu niemieckiej antropogeografii 72 i według niego środowisko geograficzne nie stworzyło fatalistycznej konieczności warunkującej drogę rozwoju społeczeństw. Poglądy K o l b e r g a i jego współczesnych na środowisko geograficzne były jedynymi założeniami materialistycznymi w badaniach nad społeczeństwem. Odegrały one rolę postępową do czasu, gdy przenika do Polski nowy kierunek, rozpatrujący problem oddziaływania środowiska geograficznego na zasadach materializmu historycznego reprezentowany i propagowany w pierwszym rzędzie przez L. K r z y w i c k i e g o. Jest rzeczą charakterystyczną, że określając sposób bytowania Kurpiów wybiera te cytaty, które podkreślają rolę przemysłów leśnych, a szczególnie gospodarcze i polityczne znaczenie organizacji bartniczej. Sam się na ten temat nie wypowiada, dobór cytatów świadczy jednak, że podzielał zdanie swoich poprzedników, iż bartnicy byli przodkami Kurpiów 73. Pogląd ten pokutował długo we współczesnej nauce. Głos K r z y w i c k i e g o, który próbował dać genezę organizacji bartniczej a, pozostał bez echa; dopiero ostatnio praca H. Ł o w m i a ń s k i e g o 75 przyniosła radykalną zmianę poglądów. Po opisie kraju przechodzi K o l b e r g do opisu mowy. Uważa ją za dowód odrębności grupowej i stawia na pierwszym miejscu przed wszelkimi innymi elementami etnograficznymi. Opisy ubiorów następują w dalszej części pracy K o l b e r g a o Kurpiach. Opisy odzwierciedlają aktualne elementy stroju ze wsi Dudy Puszczańskie koło Myszyńca, bez próby przedstawienia 71 Mam tu na myśli prace następujących autorów: P. V i d a l d e l a BJ.ache, J. Brunhes, L. Fabvre, C. Vallaux. ;2 Por. A. M e i t z e n, dz. cyt., F. R a t z e l, Anthropogeographie, 1882-·· 1891; t e n ż e, Politische Geographie, 1897. ;:] O. K o l b e r g, Mazowsze, t. IV, s. 59 n. '. L. K r z y w i c k i, Kurpie, 1892, "Biblioteka Warszawska", t. CCVII. ;5 H. Ł o w m i a ń s k i, Podstawy formowania się państw słowiańskich, Warszawa 1954, s. 71 n. 283 . l'an Jakkolwiek przyjmujemy, że w latach pokolberJego przem . .. . .. gowskich rozwój regionu Puszczy ZIeloneJ był szybszy mz poprzednio, to nie możemy przypuścić, by zmiany w stroju począwszy od lat trzydziestych, lat zmiennej koniunktury dla Puszczy Zielonej, nie dokonywały się tam w sposób widoczny. Zresztą sam K o l b e r g wysuwa podobną sugestię sięgając do cytatów .J. K i t o w i c z a 76 i Ł. G o ł ę b i o w s k i e g o 77 celem podkreślenia ewolucji ubioru. Nie próbuje wprawdzie wytłumaczyć jej bliżej, niemniej dosyć duża w porównaniu z innymi działami ilość wzmianek a ubiorze może świadczyć, że autor przywiązywał do tego zagadnienia dużą wagę. Stara się przecież uwzględnić tak ubiór dnia powszedniego, jak i strój świąteczny oraz elementy stroju wskazujące na stan cywilny osób. Wzmianki te są zbyt fragmentaryczne, by można było uogólniać je na cały teren Puszczy, ale i ten opis jest dla nas cenny, wzbogaca bowiem literaturę dotyczącą stroju o jeszcze jedno konkretne źródło, które w połączeniu z tym, co mówią współcześni K o l b e r g o w i pisarze, wskazuje na różnice nawet tak bliskich sobie obszarów, jak Puszcza Ostrołęcka i Nowogrodzka. Omawiając pokarmy i napoje daje K o l b e r g krótki przegląd zaczerpnięty ze wsi Dudy Puszczańskie. Wiadomości podane tutaj łączą się ściśle z tym, co mówi o plonach ziemi kurpiowskiej. Dziwny jedynie może wydać się fakt, że nie uwzględnia szeroko stosowanego zbieractwa i przygotowywania pokarmów z roślin i korzeni zbieranych w lesie. Niskie plony, jakie otrzymywał wieśniak kurpiowski, były powodem częstych głodów, komentowanych szeroko przez prasę codzienną, i one to przede wszystkim były powodem przetrwania na tym terenie prymitywnego zbieractwa aż do okresu pierwszej wojny światowej. Przy opisie wsi (zabudowań) opiera się autor na danych C z aj e w s k i e g o 78 i W ó j c i c k i e g o 79, swoje zaś uwagi podaje ;6 J. K i t o w i c z, Opis obyczajow i zwyczajów za panowania Augusta III, Wrocław 1951. ;7 Ł. G o ł ę b i o w s k i. Lud polski; t e n ż e, O ubiorach, Warszawa 1830. ;" W. C z a j e w s k i, "Tygodnik Ilustrowany", 1881, nr 296, s. 126, 141. ;:. W. W Ó j c i c k i. Zarysy domowe, Warszawa 1842. �285 284 w przypisach. Dotyczą one jedynie szczegółów. W związku z tym można przypuszczać, że budownictwo okresu działalności K o 1b e r g a nie różniło się od form obserwowanych przez W ó j c i ck i e g o. Natomiast trudny do wytłumaczenia jest fakt, że K o 1b e r g przytacza stosunkowo mało dokładne wzmianki C z a j e w-s k i e g o, mimo że zna bardziej wyczerpujący opis Z akr z e ws k i e g o su dotyczący tego samego terenu. Wynikiem pominięcia ostatniego źródła jest bardzo ogólne omówienie samej konstrukcji kurpiowskiego domu mieszkalnego i jego zdobienia. Kultura wnętrza, która wchodzi w skład działu Zabudowania, chata, wstała szerzej uwzglctdniona, aczkolwiek i w tym wypadku ogranicza się autor do zacytowania wspomnianych badaczy, a konkretne wiadomości sprowadzają się jedynie do wyliczenia sprzętów według kolejności ich ustawienia w izbie. O ile poprzednie działy zostały potraktowane bardzo ogólnie i nie dały mimo dużego wkładu pracy autora pełnego obrazu współczesnej K o l b e r g o w i rzeczywistości, jak to możemy wnosić konfrontując materiał kolbergowski z przekazami innych badaczy, o tyle w części dalszej, zatytułowanej bardzo ogólni.e Praca, daje K o l b e r g stosunkowo plastyczny obraz gospodarki wiejskiej na Kurpiach. Dane tego rozdziału nie są oparte na badaniach terenowych, lecz składają się z szeregu umiejętnie dobranych cytatów i wyciągów z prac współczesnych K o l b e rg o w i pisarzy Rl. Rozdział ten dzieli K o l b e r g na "rolę" i "przemysł", co w rzeczy samej odpowiada omówieniu rolnictwa jako głównej podstawy utrzymania i przemysłu jako zajęcia pobocznego. . Mimo widocznego i silnego wpływu, jaki musiała wywrzeć na cytowanych przez niego pisarzy koncepcja stopniowej ewolucji w rozwoju, od myślistwa, łowiectwa i bartnictwa okresu plemiennego do czasów obecnych, i ukoronowanie cywilizacji pojawieniem i ugruntowaniem się rolnictwa jako podstawowej gałęzi gospodarki. to jednak wszyscy autorzy, starając się wiernie opisać za- stany przez siebie stan rzeczy, największe znaczenie przypisują rolnictwu. Myślistwo, bartnictwo i łowiectwo traktują jako formy reliktowe i z wyjątkiem jedynie C z a j e w s k i e g a 82 nie upatrują w ich upadku końca złotego wieku Kurpiowszczyzny. Owszem, ubolewając nad związanym z tym, według nich, upadkiem prostoty obyczajów Kurpiowszczyzny zastanawiają się poważnie nad możliwościami jej ekonomicznego rozwoju. Dla charakterystyki gospodarki rolnej niewątpliwie na1jcenniejszy jest artykuł O l s z e w s k i e'g a ~:? Brakiem jego jest niedokładne określenie terenu, na podstawie jednak nazw wymienionych wsi można wnioskować, że autor opisuje okolicę Myszyńca. Wskazując na rolnictwo jako główną podstawę utrzymania podkreśla rolę hodowli bydła i nierogacizny. Hodowlę tę uznaje za konieczną wobec ograniczonych warunkami naturalnymi możliwości uprawy roli. Prace specjalistów, między innymi artykuł O l s z e w s k i e g o, który starał się dać szczegółową analizę stanu rolnictwa na Kurpiach, mimo zupełnie oczywistych braków, jak np. tłumaczenie niskiego stanu rolnictwa wyłącznie czynnikami naturalnymi, mają ogromną przewagę nad opisami zajęć ludności w ujęciu C z a j ew s k i e g o czy W Ó j c i c k i e g o. Jednakże krajoznawcy i etnografowie z racji swego nastawienia na badanie reliktów dostarczają dużo ciekawych szczegółów o istnieniu, a nawet natężeniu poszcz~gólnych technik::. rzemiosł 84. Dane te są bardzo cenne, gdyż dziś jest nam coraz trudniej odtworzyć sytuację chłopa w okresie przejściowym od feudalizmu do kapitalizmu. IV. MATERIAŁY OSKARA KOLBERGA JAKO ILUSTRACJA WSI KURPIOWSKIEJ K O l b e r g opisuje Kurpiowszczyznę w okresie dla mej niejako przełomowym. Fakt utraty niepodlegości odbił się w sposób wyraźny na ograniczeniu elementów feudalizmu na tym terenie g" ga A. Z akr z e w s k i, Z P"SZCZu Zielonej, "Wisła", 1887. •, O. K o l b e r g, Mazowsze, t. IV, 96-109. >0 KULTURY Z LAT 70--80 XIX W. i4 Tamże, Tamże, Tamże, • s. 108, 109 (za Czajewskim). s. 100. s. 108, 109. �287 286 na rzecz wkraczającego kapitalizmu. Rzecznikami jego są najpierw po 1807 r. rząd pruski 85, po włączeniu zaś Kurpiowszczyzny w obręb Królestwa Kongresowego rząd carski 86. Kapitalizm wkracza przede wszystkim w dziedzinę gospodarki leśnej. Impakt jego przedstawia się różnie w zależności od tego, czy reformy przeprowadza rząd pruski 87 czy rosyjski, a nawet w wypadku tego ostatniego dają się wyraźnie wydzielić etapy natężenia tego zjawiska 88. Szczegółowe badania pozwalają wnioskować, że proces walki przeżywającego się ustroju z przesłankami kapitalizmu przebiega niezmiernie powoli. W tym więc wypadku podkreślenie przez K o l b e l' g a wszelkich elementów reliktowych jest niewątpliwie trafne 89. Ilustracją tutaj może być zagadnienie przeżywania się przemysłów leśnych. Można nie zgadzać się z K o l b e l' g i e m co do ujęcia genezy i roli organizacji bartniczej, niemniej trzeba przyznać, że dane o likwidacji tej gałęzi przemysłu obrazują sam proces nader plastycznie. Co więcej, pozwalają uchwycić przyczyny jego zaistnienia 90. Węzłowym zagadnieniem dla regionu kurpiowskiego w tym okresie jest sprawa upadku znaczenia zajęć leśnych i przesta85 Po trzecim rozbiorze Puszcza Zielona przyłączona została do Prus. Rok 1797 zapoczątkował nowy system pruskiej gospodarki lasem. 86 Hząd carski po 181:5 r. utrzymuje w mocy pruskie zarządzenia o likwidacji gospodarki bartniczej w Puszczy. 87 Zasadnicza reforma rządu pruskiego w sprawie reorganizacji gospodarki leśnej na Kurpiach polegała na stopniowym usuwaniu barci i wydzierżawianiu borów dzierżawcom nastawionym na jak największe wykorzystanie dzierżawionych terenów bez trudu wkładów dodatkowych. 8R Na linię polityki carskiej wobec Kurpiów wpłynęły silnie powstania roku 1831 i 1863. Rok 1831 przyniósł zaostrzenie się represji wobec Kurpiów. Pewne ulgi ze strony rządu carskiego. które pozwalały na pozostawienie w Puszczy barci już istniejących w latach 1845-1850, zostały zniesione po powstaniu 1863 roku. . "' Podkreślenie elemęntów reliktowych wydaje się być trafne na terenie Puszczy Kurpiowskiej, nie zabieram jednak głosu w sprawie, czy było ono trafne na innych terenach Polski. >lO Za główną przyczynę upadku bartnictwa uważa się włączenie gospodarki leśnej w orbitę produkcji kapitalistycznej. wienia się prawie wyłącznie na gospodarkę rolniczą· Rol~ictwo .ednak nie mogło być wystarczającym źródłem utrzymama dla kur iów, toteż powstała konieczność szukania dodatkowych źródeł zaro~ku. Lata siedemdziesiąte nie są jeszcze okresem większych migracji, stąd nie mógł ich autor wziąć pod uwagę· K o l b e r g uwzględnił natomiast wszelkie inne próby poszukiwania przez Kurpiów dodatkowego zarobku 91. Nie wydają się mi przypadkowe proporcje, jakie zachodzą między materiałem poświęconym omówieniu zagadnień reliktowych i tych, które mogłyby świadczyć o kształtowaniu się nowej drogi rozwojowej wsi kurpiowskiej. Elementy narastania kapitalizmu w rolnictwie kurpiowskim omawia K o l b e r g na podstawie artykułu O l s z e w s k i e g o. Jest rzeczą charakterystyczną, że o zmianach zachodzących w strukturze gospodarki rolnej mówi K o l b e l' g opierając się na pracach ekonomicznych, a nie ściśle etnograficznych. Mogłoby to świadczyć, że nie uważał tej problematyki za ściśle etnograficzną lub że etnografowie się nią nie zajmowali. Wszędzie tam, gdzie K o l b e r g charakteryzuje elementy ustępującego ustroju i przedstawia nowy porządek rzeczy, odwołuje się do prac specjalistycznych z danej dziedziny; udaje mu się uchwycić specyfikę badanego terenu i pod tym względem monografia jego stanowi cenny przyczynek do dziejów Kurpiowszczyzny. O ile znaczenie czynnika ekonomicznego w rozwoju potraktowane jest przez K o l b e r g a słusznie, to mało zrozumiały wydaje się jego stosunek do faktów etnograficznych, takich jak ubiór, pożywienie, budownictwo. Sposób ujęcia zagadnień ekonomicznychprzez K o l b e r g a jest na ogół dynamiczny, zjawiska jednakŻe etnograficzne przedstawia statycznie. Tło ekonomicznE w ujęciu K o l b e r g a ulega ciągłym przeobrażeniom, natomiast fakty etnograficzne, które stanowią przecież zasadniczy cel jego badań. pozostają wciąż te same, tak jak gdyby wypadki histoO. K o l b erg. M·C/zowsze, t. IV, s. 103 (cytaty zaczerpnięte z pracy W. O l s z e w s k i e g o). s. 108 (Cytaty z pracy W. C z a .i e w s k i e g o). \ll �288 289 ryczne nie wpływały na zmi:1nę w. kul~urze l~do~'ej i .chłop kurpiowski żył tak, jak żyli jego przodkowIe. Wraz:me takle p~wsta.le na skutek wyrwania przez K o l b e r g a faktow etnograficznych z ich naturalnego kontekstu, nie wolno nam bowiem przypuszczać, że nie ulegały one ogóJnym tendencjom rozwojowym; niektóre z nich mogły dłużej opierać się zmianom 92, ale to nie zmienia faktu, że nie należą one do zjawisk statycznych. Jeżeli więc K o l b e r g słusznie podkreślił zmiany zachodzące w strukturze gospodarczej Kurpiowszczyzny, to nie udało mu się przedstawić wplywu tych zmian na kulturę ludową. V. WSPOŁCZESNE MATERIAŁY TERENOWE Z KURPIOWSZCZYZNY Badania terenowe prowadzone w ostatnich latach w Puszczy Zielonej 93 dostarczyły materiału ilustrującego współczesną kulturę materialną wsi kurpiowskiej jak również i dla okresu 18701880 r. ubiegłego stulecia. Badania były prowadzone we wszystkich wsiach, o których możemy przypuszczać, że prowadził tam badania terenowe K o l b erg. Stąd możemy sformułować pytanie: o ile obecny materiał terenowy ilustruje kulturę wsi kurpiowskiej z czasów ~spółczesnych K o l b e r g o w i; o ile wnioski wypływające z niego zgadzają się z tymi, jakie można by wysnuć z jego pracy? Trudnością, na jaką trafia się bezpośrednio po sformułowaniu tego pytania, jest fakt, że opierając się na tradycji ustnej nie możemy cofnąć się poza 1870 r., nie mamy więc materiału porównawczego dla okresu poprzedniego. Powstają poważne trudności, gdy przychodzi stwierdzić, czy okres lat siedemdziesiątych zaznaczył się jakimiś specjalnymi zmianami w Puszczy Kurpiowskiej, czy też kultura w tym okresie nie stanowiła żadnej odrębnej jakości w stosunku do poprzednich. Trudności te są tym większe, że K 01"~ Tak np. budownictwo kurpiowskie mogło się dłużej opierać zmianom ze względu na fakt, że domy przebudov,rywano nie dla fantazji, lecz gdy zmieniano stare siedlisk~ lub zabrakło w nim miejsca dla wciąż powiększającej się rodziny. ,,3 Mam na myśli badania prowadzone od 1954 przez Zakład Etnografii IHKM PAN w Warszawie oraz akcję obozów etnograficznych (szkoleniowych) prowadzoną od 1952 roku. b e r g posługuje się źródłami pochodzącymi z różnych lat XIX w. (1842-1881); porównanie więc nasze może być tylko bardzo niepełne; może ono dotyczyć materiałów K o l b e r g a pochodzących z lat 1870-1880, ale nie wcześniejszych. W wypadku jednak, gdy również tradycja potwierdzi istnienie pewnych określonych faktów kulturowych podanych przez K o l b e r g a dla lat 18701880, przez porównanie możemy osiągnąć duże prawdopodobieństwo, że również fakty wcześniejsze są prawdziwe. Należy obiektywnie stwierdzić, że w żadnym wypadku materiał zebrany na Kurpiach przez etnografów współczesnych nie podważył wiadomości podanych przez K o l b e r g a. Jedyną uwagą, jaka się nasuwa, jest ta, że współczesne materiały terenowe dostarczają w wielu wypadkach materiału bardziej pełnego i wszechstronnego. I tak rozpatrując zagadnienie podstawowych źródeł utrzymania ludności kurpiowskiej dowiadujemy się, że już w latach siedemdziesiątych bartnictwo i inne zajęcia leśne należały do romantycznej tradycji. Na ich miejsce wkroczyło bezapelacyjnie rolnictwo. Rolnictwo było ubogie, a ludność posługiwała się dość prymitywnymi narzędziami. Ten niski poziom techniki w rolnictwie łączył się z małą urodzajnością gleby. Współczesne badania terenowe dostarczają nam wiadomości, które K o l b e r g pominął, być może z braku danych lub też uważając za niecelowe podawanie w pracy tego typu co "Lud" materiału omawiającego technikę orki i z tym związane nazewnictwo. Materiałów na ten temat brak również u współczesnych Kol b e r g o w i badaczy-etnografów, poza ogólnikowymi wzmiankami C z a j e w s k i e g o: "orzą tu sochą, bronują broną własnej roboty, młócą cepami i wieją szuflą" 9.1. Wszystkie te szczegóły jednak jeszcze dzisiaj możliwe są do zrekonstruowania, gdyż zachowały się zabytki kultury materialnej z tamtego okresu. Dużo trudniejsza natomiast jest np. sprawa ustroju rolnego, systemu użytkowania pól i systemu dziedziczenia własności rolnej, o czym K o l b e r g również milczy. Są to kwestie obecnie nader trudne do zbadania w te9. 0, K a l b e r g, Mazowsze, 19 "LUd", t. XLII t. IV, s. 107. �renie. Inne znów fakty w terenie istnieją, lecz K o l b e r g o nich nie mówi. Problemy, które omawia K o l b e r g, można by podzielić ze względu na obszerność źródeł na dwie grupy. Do pierwszej z nich należą te, o których niewiele więcej jesteśmy w stanie dowiedzieć się ponad to, co zostało podane przez K o l b e r g a względnie pisarzy, na których się powołuje; do drugiej - te, które potraktowane przez K o l b e l' g a ogólnikowo znajdują możliwie pełną dokumentację w naszych badaniach terenowych. Do działów, które znalazły stosunkowo pełną dokumentację w pracy K o l b e r g a, należy niewątpliwie zaliczyć strój. Niemniej i w tym wypadku możemy dorzucić pewne szczegóły. Jest to· tym bardziej możliwe, że zachowało się dosyć dużo zabytków pochodzących z lat niewiele późniejszych od tych, które omawiał K o l b erg. Np. we wsi Wolkowe znaleziono koszulę przyramkową, liczącą co najmniej 60 lat. Według świadectwa właścicielki ten typ koszul był pospolicie używany, choć jednocześnie znano koszule z podcinanymi pachami. Warto się zastanowić, czy K 01b e l' g nie myśli o koszuli typu przyramkowego mówiąc: "koszula lniana, cienka, na ramionach, kołnierzyku i mankietach wyszyta czerwoną bawełną, pod szyją zapięta szpilką" 95. Taka interpretacja nasuwa się wobec faktu, że obecne badania nie zanotowały na Kurpiach występowania koszul haftowanych na ramionach (przyramku?). Możemy zastanowić ~ię również, o ile Kolbergowska nazwa "chustka wiązana sposobem na zakładkę" odpowiada dzisiejszemu sposobowi wiązania chustki, znanemu pod tą samą nazwą. Wobec braku opisu u K o l b e r g a możemy się opierać jedynie na ustnej tradycji i dopatrywać analogii w znanym nam dzisiaj pod tą nazwą sposobie wiązania. Z innych elementów stroju czółko używane dzisiaj przez dziewczęta nie odpowiada ściśle opisowi, jaki podaje K o l b erg. W tym wypadku różn icę możemy tłumaczyć zmianą mody. Należy zresztą przyznać, że opis K o l b e r g a różni się od wyglądu dzisiejszych czółek jedvnie w nieznacznych szczegółach, a wskazuje na ".' TClllł.:e, s. 82. identyczny materiał, z którego są wykonywane. Biorąc pod uwagę surowiec (tekturę, aksamit, kolorowe papiery) można by wnioskować, że jest to na Kurpiach stosunkowo nowy nabytek, nie dawniejszy niż kurpiowskie wycinanki z papieru (o których K o 1b e r g nie wspomina, choć jak wiemy, były w owym czasie znane). Do zagadnienia haftu w okresie lat 1870, słabo udokumentowanego przez K o l b e r g a, współczesne badania terenowe wnoszą niewiele. Na temat haftu kurpiowskiego zamieszcza K o l b e r g jedynie krótką wzmiankę mówiąc o koszuli haftowanej na ramionach. Szczupłość tych danych zastanawia, czy rzeczywiście haft na Kurpiach był w latach siedemdziesiątych mało rozpowszechniony, jakby to sugerowały obecne badania terenowe, a rozwinął się na większą skalę dopiero w dziewięćdziesiątych latach XIX w. Natomiast stosunkowo dużo materiału przytacza K o l b e r g z zakresu budownictwa. I w tym dziale zachowało się do dzisiaj wiele zabytków. Dzięki nim jesteśmy w stanie odtworzyć nie tylko ten materiał, który występuje u K o l b e r g a, ale możemy dowiedzieć się szczegółów o technice budowania i zdobienia domów. Tak więc uwzględnienie współczesnego materiału terenowego w sensie porównawczym z materiałami K o l b e r g a czyni obraz kultury wsi kurpiowskiej okresu kolbergowskiego bardziej pełnym i wyczerpującym. * Dotychczasowe uwagi na temat znaczenia materiałów O. K o 1b e r g a dla badań nad strukturą materialną wsi kurpiowskiej można zakończyć kilkoma wnioskami: Praca K o l b e r g a została napisana na podstawie jego własnego materiału terenowego lub materiału pozyskanego od wiarogodnych świadków. Materiał zaczerpnięty z drugiej ręki traktuje K o ~b e r g wyrywkowo, dlatego też przy bardziej wyczerpujących studIach nad jego pracą zachodzi konieczność sięgnięcia także do t~kstow oryginalnych. K o l b e r g opisuje głównie teren z pogramcza Kurpiów i Mazurów, stąd materiał i wnioski z niego płynące llustruJą tylko jedną grupę kurpiowską. Grupa ta może bvć uwazema.za reprezentatywną dla całej Kurpiowszczyzny lat "siedemdZIesIątych XIX w. 19< �293 292 Praca K o l b e r g a sygnalizuje jednak nie wszystkie różnice 'regionalne istniejące w obrębie samej Kurpiowszczyzny. Materiał kolbergowski, i to jest jedną z naj słabszych jego stron, nie uwzględnia zagadnienia rozwarstwienia wsi. Pewne ustępy wskazują na istnienie tego zjawiska, jednakże kultura materialna została pokazana w ten sposób, jak gdyby ono w ogóle nie istniało. K o l b e r g daje przegląd tylko kilku działów kultury materialnej, ilustrując je przykładami wybranymi według kryterium reliktowości. Opis tych zjawisk dokonany jest w oderwaniu od całobztałtu gospodarki i kultury. Ogólnie mówiąc materiał kolbergowski ilustruje pewien wycinek kultury materialnej wsi kurpiowskiej z lat 1870-1880. Jest to materiał niepełny, jeśli chodzi o uwzględnienie zróżnicowania terenowego, gospodarczego, zawodowego, klasowego. Nie negując więc autentyczności i wiarogodności materiału kolbergowskiego, niezbędnego dla schronologizowania. pewnych szeregów rozwojowych lub wręcz do upewnienia się co do istnienia faktów notowanych do tej pory w tradycji a odnoszących się do drugiej połowie XIX w., pozostaje tylko ustosunkować się do całości koncepcji K o l b e r g a i wynikaJącej z niej interpretacji faktów. Koncepcja Kolbergowska jest typowa dla połowy XIX w. Wypełniała ona zadanie, jakie przed swoimi ideologami stawiała klasa panująca, stwarzając mit jednego narodu i jednej kultury narodowej. Koncepcja ta wyrosła w zasadzie na gruncie romantyzmu polskiego, stąd jej pozostawanie w tyle w porównaniu z postępowymi wówczas koncepcjami pozytywizmu. Ugodowość K o l b e r g a w traktowaniu stosunków klasowych, ograniczoność w interpretacji zjawisk i przyczyn je wywołujących sprawiły, że koncepcja ta pozostała również w tyle za tą postępową myślą romantyczną, którą reprezentował L e l e wel i jego szkoła. Z punktu widzenia rozwoju nauki postępowy element w tej koncepcji stanowi uwzględnienie materiału etnograficznego jako równorzędnego z historycznym i geograficznym przy badaniu kultury narodowej, a ściślej jej ludowego nurtu. Jeżeli nawet w poszukiwaniu postęPO\\"Ychtradycji w historio- grafii etnografii polskiej omllllemy K o l b e r g a z tej racji, że jego koncepcja i metoda nie stanowiły już w okresie drugiej połowy XIX w. żadnej nowej i postępowej wartości, to nie wolno nam będzie pominąć milczeniem zebranych przez niego materiałów. Tym samym niech mi tu będzie wolno powtórzyć za współ-' czesnym K o l b e r g o w i G log e r e m wezwanie N i e m c ew i c z a: "Drukujmy, co można i czym prędzej: kto wie, jakie klęski czekają nas jeszcze? co raz wyjdzie drukiem, to nie zginie, zostanie dla potomnych i przyczyni się do zachowania życia naszego" 91;. 96 Z. G log e r, Oskar Kolberg, "Tygodnik Ilustrowany", 1881,nr 273, s.78. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bbf7dded5f4e0ba8c58142228b941033.pdf 79d8732647e88fcc5484f2b041310f27 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:121 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:103 Title A name given to the resource Badania O.Kolberga w dorzeczu średniego Sanu/ LUD 1955 t.42 cz.1 Description An account of the resource LUD 1955 t.42.cz.1 s.294-306 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wolski, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 295 KRZYSZTOF WOLSKI BADANIA O. KOLBERGA W DORZECZU ŚREDNIEGO SANU W chwili obecnej, gdy z pełnym krytycyzmem podchodzimy do naszego dotychczasowego dorobku historycznego, nie można pominąć bogatej twórczości O. K o l b e r g a. Nasuwa się zwłaszcza konieczność omówienia jego monumentalnej pracy pt. "Lud". Dzieło to niejednokrotnie wymaga poprawek czy uzupełnień, których dokonać można po dokładnej analizie metod jak również podawanych materiałów i skonfrontowaniu ich z danymi, przekazanymi z zakresu etnografii lub pokrewnej dziedziny wiedzy przez innych autorów. Zauważyć jednak trzeba, że pojedynczy badacz współczesny mógłby przystąpić do krytycznego omówienia całokształtu dzieła chyba tylko po latach dociekliwych studiów w terenie. Dlatego też słusznym mi się wydaje podać tu jedynie kilka uwag nasuwających się przy analizie tomu K o l b e r g a pt. Przemyskie, tomu dotyczącego terenu, z którego istniejące współcześnie materiały są mi znane. Praca przy reedycjach dzieł K o l b e r g a, jeśli chodzi o niektóre rejony, nie powinna napotkać większych przeszkód; wydawca nieliczne lub też tylko pozorne sprzeczności będzie mógł bez trudu sprostować czy wytłumaczyć. Inaczej jednak jest z ziemiami, które zostały opisane w pracy K o l b e r g a Przemyskie. Przemyskie bowiem to teren, na którym wskutek wypadków wojennych zaszły tak poważne przemieszczenia ludności, że możliwość sprawdzenia materiałów podanych przez K o l b e r g a często jest problematyczna. Co więcej, ocena twórczości K o l b e r g a na podstawie serii Przemyskie jest zadaniem wyjątkowo niewdzięcznym. Tom ten, wydany staraniem Muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie przez 1. K o p e r n i c k i e g o z pośmiertnych materiałów, nie korygo- wanych przez autora z wyjątkiem dwu arkuszy, i to nie wiadomo których. a drukowanych w Krakowie w 1891 r., a więc w rok po śmierci K o l b e r g a (3 VI 1890), jest jednym z naj szczuplejszych i najmniej dokładnych pośród monograficznych opracowań naszego wielkiego etnografa. Omawia teren etnicznie niejednolity, o zróżnicowanych warunkach antropogeograficznych i społecznych, a różnych typach o:::adnictwa i własności. W Przemyskiem każda bez mała z badanych przez K o l b e r g a miejscowości posiada inną glebę, stosuje inny sposób uprawy, inny ma typ budownictwa; toteż w rozdziale zatytułowanym Lud J, poświęconym zagadnieniom demograficznym i kulturze materialnej, było niepodobieństwem dać w dwudziestu siedmiu wierszach choćby przybliżony obraz rzeczywistości. Gdy z tekstu, w którym mowa np. o budownictwie, wyjaśniamy przykładowo trzy zdania 2, to spojrzawszy na nie krytycznie zauważamy, iż poszczególne odcinki zdań są reprezent.atywne dla dwu różnych miejscowości, w danym wypadku albo dla Wyszatyc, albo dla Iskani. Wyszatyce mają, a raczej miały przeważnie konstrukcję słupową budynków, z pokryciem słomą i prawie niewidoczną podmurówką pod podwaliną (mały rozmiar podmurówki spowodowany brakiem kamienia w najbliższej okolicy), natomiast Iskail miała budynki o konstrukcji zrębowej (stodoły także), z bardzo grubą, a często i wysoką podmurówką kamienną na zaprawie glinianej (kamień na miejscu), kryte przeważnie gontami. Również i stopień zamożności mieszkań'ców był inny w równinnych Wyszatycach, na żyznych glebach lessowych i nadsańskich madach, a inny w górzystej Iskani o ubogich glinkach karpackich. Dwu wymienionych miejscowości nie można więc objąć jedną ogólną charakterystyką, pomimo że w linii powietrznej oddalone są od siebie tylko 31 km. " O, K O l b e r g, Przemyskie, Zarys etnograJ'iczny, 1891, s, ID, - Tam;'e 'k' szeJ CZęSCI . , l'ICh e, drewnIane, ' .~, s . ID'." B u d yn k'I po vnę słomą kryte. Chatv. ml'e'sz kl'a ne na WSI me . zawsze bywaj a stawiane regularnie '. I me są bvn' '.. Je d na k'owego kształtu . • c" a]mme] co zależnvm znów jest od nierowności "runtu ,częs t o t u napo t ykaneJ..' Pod walmy .' na podmurówce ka• . b mIenneJ są dość znacznej grubości; na nich leżą poziomo na sobie okraglaki lworzac. e zrą b d omu rozneJ ". . , wysokości". �297 296 Pomimo usterek zarys etnograficzny Przemyskie posiada olbrzymią wartość jako zapisany i przechowany materiał z badań etnograficznych w dorzeczu średniego Sanu. Inne bowiem materiały, zawarte przeważnie w rękopisach, albo zupełnie przepadły w zawierusze dwu wojen światowych, albo miejsce ich przechowania jest nieznane. Zresztą los takich materiałów może być podobny do losu notatek etnograficznych S t ę c z y ń s k i e g o, zebranych także w drugiej połowie XIX w. w okolicy Dubiecka, we wsi Bachów, o których już w 1874 r. wspomina S c h n e i d e r jako o trudnych do odszukania ~l. Nieścisłości zachodzące w materiale podawanym przez K o 1b e r g a mogą być różnego pochodzenia. Informacje błędne lub wręcz tendencyjne mogły być dostarczane badaczowi przez interlokutorów, których klasowe czy też po prostu psychiczne nastawienie wpływało często na wypaczanie prawdy i wykrzywianie obiektywnego obrazu rzeczywistości. Kim byli informatorzy K o 1b e r g a? Przeważnie byli to, poza jednostkami z ludu, oficjaliści dworscy, proboszczowie wiejscy, czasem urzędnicy powiatowi, bardzo rzadko nauczyciele wiejscy, a często dziedzice folwarków. Wiadomo wszakże, że K o l b e r g w swych badaniach w dorzeczu Sanu opierał się przeważnie na relacjach właścicieli dworów spokrewnionych z rodziną K o n o p k ó w, jak np. Z a ł ę s c y w Iskani, Ksawerowie K o n o p k o w i e w Zaleszanach, K r a- s c y w Wyszatycach i Edmundowie Kra i ń s c Y w Leszczowatem 4, lub u ich znajomych. Biorąc to wszystko pod uwagę nie trudno będzie wyjaśnić, dlaczego w materiałach zgromadzonych przez K o l b e r g a nie widać przejawów walki klasowej na wsi: przecież chłop czy kobieta wiejska zwerbowani do badań przez dziedzica nie chcieli, nie mogli lub obawiali się zaśpiewać antyfeudalną pieśń uważając, że lepiej nie narażać się swemu "panu" 5. Nieścisłość informacji niekoniecznie zresztą musiała wypływać z świadomej czy podświadomej nawet tendencyjności; błędy powstawały często wskutek braku wiedzy fachowej lub ogólnej informatorów. Nasuwa się pytanie, czy K a l b e r g mógł prostować błędne informacje? Otóż niewątpliwie byłoby to możliwe, gdyby miał możność i czas na konfrontowanie zdobytych materiałów z innymi źródłami; że zaś starał się szukać analogii i porównań w piśmiennictwie facho\\rym, można stwierdzić w adnotacjach umieszczanych niejednokrotnie przy zdobytych materiałach ". Niemniej jednak trafiają się w materiale podawanym przez K o l b e r g a nieścisłości dowodzące, że autor w niektórych wypadkach nie docierał do sedna zagadnienia. I tak w rozdziale pt. "Pokarmy i napoje" 7 podaje z Iskani nazwę lebiody jako szabaga, gdy tymczasem lebiodę (Chenopodium album) zwą tam laboda, a A. S c h n e i d er,' Encyklopedya do kr·ajoznawstwa Galicyi ... , t. II, s. 224, Lwów 1874. "Stęczyński materiały swoje przesłał Ludwikowi Zielińskiemu, redaktorowi »Lwowianina«. Ze wschodnich terenów dorzecza średniego Sanu wydał materiały etnograficzne ·L. Ł o z i ń s k i pt. Ruskoje wesile opysanoje czerez L. Łozińskoho w Peremyszły, w Typografii Wladycznoj gr. kat., 1835 (stron 153). Są to materiały zebrane we wsi Radochońce ad Husaków - wyczerpujący opis zwyczajów weselnych wraz ze słowaJ;rli licznych pieśni; ma tę wadę, iż nie podano melodii, czego w swych pracach nigdy nie omieszkał uczynić Kolberg. - Materiał ten jest wyłącznie ruski, mimo że ludność Radochoniec składała się w 59% z Polaków, a tylko w 41°/u z Rusinów (dane wg Szematyzmu hreko-kat. z r. 1928). Wieś ta miała parafialną cerkiew i parafialny kościół rzym.-kat. (Schemaiismus ... rit. lat. PremisLiensis A. D. 1893, s. 166; oraz Szematyzm hreko-kat. duchowenstwa, 1928. s. 224). 4 Rps PAU I 197 - O. Kolberg do Szumlańskiego (krewnego Kraińskich) w liście z Modlnicy L dnia 29 IX 1883 r. wspomina o bytności w Leszczowatern przed sześcioma tygodniami. :; POI'. materiały zgromadzone podczas badań w tych okolicach w latacb po II wojnie światowej, prowadzonych pod kierownictwem mgr M. Sobieskiego, a znajdujące się w Państwowym Instytucie Sztuki Oddz. Poznań. "O. K o l b e r g, Przemyskie, s. 18, 32; J. H o ł o wac k i, Narodnyje pieSlli Galickoj i Ugorskoj Rusi, Moskwa 1878, cz. V, s. 40, 41, 42; A. Wan k e, Halahiwki we wsi Gorczyce pod Sieniawą, "Zbiór wiadomości do antropologii krajowej", t. XIII, s. 53; T e n ż e, Zwyczaje w Żolyni, "Zbiór wiadomości do antropologii krajowej", t. XIII, s. 26; K o s t o m a r o w a, "Nar. Dniewnik", Trudy etn.-stat. eksped .. t. III, s. 25; P. Ż e g o t a, P. 1. 1'. II. 33. , O. K o l b erg. Przemyskie, s. 12. iń �298 a szabagq nazywa się polewka sporządzana na liściach lebiody w okresach głodnych przednówków. Na terenach tamtejszych często mianowicie zachodzi niezgodność pomiędzy nazwą ziemiopłodu a potrawy z niego przyrządzanej; tak np. polewka z jabłek. powszechnie znana jabłczanka, zwie się tam chamuła. Już od razu we wstępnej, historyczno-ogólnej części dzieła znajdują się wiadomości, których nieścisłość można było stwierdzić choćby na podstawie wydanego w tym okresie Słownika geograficznego. O takim np. Jarosławiu pisze K o l b e l' g ~: "w r. 1756, 8 VIII, koronował Wacław S i e l' a k o w s k i, biskup przemyski, cudowny obraz Matki Bm,kicj w kościele Jezuitów św. Jana". Fak.tycznie zaś nie obraz, ale statua, jeszcze gotycka, znajdowała się w kościele N. M. P."w polu" 9, kościele dawniej jezuickim, a obecnie dominikańskim. O dominikanach wspomina, że mieli też cudowny obraz N. M. P., podczas gdy chodzi znowu o wyżej wymieniony posąg, który wraz z kościołem po kasacie zakonu jezuitów objęli dominikanie przeniesieni tu w 1777 r. z Bochni l0. W związku z Jarosławiem znajdujemy u K o l b e l' g a jeszcze inną notatkę, mianowicie: "Zbór ewangelicki (po dawnym kościele Reformatów)", podczas gdy w rzeczywistości zbór ewangelicki mieścił się w poszpitalnym kościółku św. Ducha 11, z którym reformaci. jarosławscy nie mieli niczego wspólnego, gdyż od chwili przybycia do Jarosławia w roku 1700 12 nie opuścili swego klasztoru i kościoła. Sprostowanie wszystkich tych wiadomości można było znaleźć w Słowniku geograficznym, którego tom zawierający literę "J" wyszedł w 1882 1'.13 K o l b e l' g widocznie tych materiałów nie porównywał (i wskutek tego nie mógł uniknąć pomya Tamże, s. 185. " K. G o t t f I' i e d, Jezuici w Jarosławiu, Jaroslaw 1938, s. 33. lO S. B a I' ą C z, Archiwum 00. Dominikanów w J<lrosławiu, Lwów· 1884, s. !'9. II Por. M. Or ł a w i c z, Jarosław, jego przeszłość i zabytki, LwówWarszawa 1921. 12 K. G o t t f r i e d, Kości6[ i i<lasztor 00. Reformatów w Jarosławiu, Jarosław 1934, s. 7. 1'1 Slownik geogra.ficzl'y, t III. Warszawa 1882 (Jarosław, s. 454--457). 299 łek), pomimo że znał tom IX Słownika geograficznego i. z niego czerpał wiadomości odnoszące się do Przemyśla l~. Co więcej, wolał się oprzeć na pionierskim, lecz popularnym i bezkrytycznym dziełku ks. W. M i c h n y, proboszcza z Zaleszan, pt. Przemyśl i jego okolice, wydanym w Nowym Sączu 1872 r., niż na bardziej krytycznym Słowniku geograficznym; nie może więc dziwić nas, że nie uniknął powtórzenia wielu nieścisłości i błędnych informacyj w dziełku tym zawartych l". Autora znał prawdopodobnie osobiście, mógł więc z tego źródła posiadać więcej niedokładnych danych. Podobnie o Sieniawie (pow. jarosławski) podaje K o l b e r g mylną wiadomość, jakoby była ona gniazdem rodu S i e n i a ws k i c h lU, podczas gdy wiemy, że w dmgiej połowie XVII wieku chorąży koronny Mikołaj S i e n i a w s k i założył to miasteczko i twierdzę na miejscu dawnej wsi Dybków 17. W Pruchniku też chyba K o l b e l' g nie był osobiście, skoro pisze: "Koło Pruchnika i Chłopia leży wieś Boratyn ... " IS Boratyn natomiast leży pod Jarosławiem koło Chłopie. Przypuścić nawet można, że K o l b e l' g nie był wcale, a w każdym razie nie przeprowadzał osobiście badań etnograficznych na terenie obecnego powiatu jarosławskiego, pomimo że niektóre miejscowości tego powiatu omówił pobieżnie we wstępnym rozdziale pt. Kraj i lud, zaś teren ten uwaźał za nalezący do Przemyskiego. W dalszei części O. K a l b e r g, Przemyskie, s. 1. może być notatka: "Nowe Miasto. powstałe ze starego sioła RybIe, gniazda niegdyś rodziny ruskich kniaziów Rybłowskich"; por. W o j c i e c h z Z a l e s z a n, Przemyśl i jego okolice, Nowy Sącz 1872, s. 16, gdzie nie tylko dane o rodzinie, Samo nazwisko, ale nawet nazwa wsi są błędnie podane, gdyż w rzeczywistości chodzi tu o wieś Bybło i możną rodzinę Korczak-Bybelskich, której jedna z przedstawicielek, Jarochna, w pierwszej połowie XV w. poślubiła ks. Nieświeckiego Iwana i przez pewien CZ,łS mieszkała wraz z mężem w sąsiedniej Przedzielnicy (por. A. G. Z, t. XIII, zap. 1489, 1878, 1913, 3271); stąd też zapewne wysnuto wniosek, jakoby Bybelscy używali tytułu kniaziowskiego. 10 O. K a l b e I' g, Przemyskie, s. 5. I; A. G. Z., t. XXI, s. 595-596, dn. 25 V 1672. I" O. K o l b e I' g, Przemyskie, s. 9. 1\ I' Przykładem • �301 300 lUBACIDW o Wis/ok oRZESZOW ' o Ł.AŃCUT Boratyn o Pruchnik O II l1'ys:atn:e Ostrów Ci Oubiecko O i(;\ \J Clernw,vo ---;;--o :' o Medyka _ . : III t/Jisv1(J O MoscIska PRl E M'y'-SL :,.:-0 Niiankowice · O BIrcza oSonaClany ODBRDM(L 0 L/;,swowole ( ! IV O Chy/ów O /skań- opisy obrlędów . , VI 0 t~SA"80R st1',;ll ~r o Miasta Miasteczka O Wsie .•.••. Granica po/istwa {jRokawa o L' 10 20 30 -O -'!~_--'! --'-, __ -'-' _---"50 km I, 11,111 - okręgi pochodzenia materiałów __ Opracawal K. Walski Ryc. L Mapa miejscowości badanych przez O. Kolberga niego Sanu. w dorzeczu śred- swego dzieła nie podał zresztą żadnych materiałów pochodzących z obszaru dzisiejszego powiatu jarosławskiego. Kiedy K o l b e r g był w Przemyskiem? Wydawca tomu,!. K op e r n i c k i, podaje, że w latach 1883-1885 K o l b e r g zwiedzał trzykrotnie Sanockie i Przemyskie dla uzupełnienia swych daw- niej szych badań z 1865 r.19; na innym miejscu nadmienia o badaniach w Sanockiem w latach 1863-1865. Podawane przez K op e r n i c k i e g o fakty nie zawsze są ścisłe, o czym wspomina już M. T u r c z y n o w i c z o w a 20, niemniej jako znajomy i współczesny K o l b e r g o w i musiał posiadać dokładniejsze dane dotyczące badań K o l b e r g a, być może pochodzące od samego autora. Dla tomu Przemyskie pierwszorzędne znaczenie posiada wzmianka, że K o l b e r g w Przemyskiem nie bawił dłużej niż sześć do ośmiu tygodni 21. Fakt ten dostateeznie tłumaczy skromny zakres i szczupłość podanych materiałów. Zauważyć jednak trzeba, że materiał zebrany pochodzi aż z dziewiętnastu miejscowości, z tego obfitszy zaledwie z siedmiu, a wzmiankowany zaledwie z pięciu. Nie od rzeczy będzie zauważyć tu, że materiały zebrane w Sanockiem, to jest na terenie dawnej ziemi sanockiej (Iskań), znalazły się w tomie Przemyskie, gdyż liczne miejscowości w okolicy Dubieck2, które dawniej wchodziły w obręb ziemi sanockiej, w czasie badań K o l b e r g a należały administracyjnie do okręgu przemyskiego . Możemy rozróżnić sześć takich okręgów, z których pochodzą materiały do Przemyskiego, a mianowicie: 1. naj obficiej eksploatowaną Iskań nad Sanem (okolice Dubiecka) wraz z materiałem z Babic, Nienadowej, Tarnawki, Sielnicy, Dylągowej, Krasiczyna i Birczy; 2. Wyszatyce (położone na północny wschód od Przemyśla); 3. okolice Mościsk (Mościska, Czerniawa); 4. okolice Dobromila; 5. okolice na wschód i północny wschód od Chyrowa; 6. okolice Sambora. Zajmiemy się pierwszymi dwoma okręgami jako położonymi w obrębie obecnego powiatu przemyskiego, a zarazem granic Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, choć zaznaczyć wypada, że w okręgach czwartym i piątym zebrał K o l b e r g również sporo materialu. Zwiedzając i badając Sanockie w latach 1863-1865 K o l b e r g przebywał w 1863 I'. w Iskani nad Sanem i w roku tym był praw" Tamże, s. XI. co IV!. T u r c z y n o w i c z o w a, Bogumił Kolberga, "Lud", t. XXXVIII, s. 30l. 21 O. K o l b e r g, Przemyskie, s. XVII. • Hoff i jego stoSHnek do Oskara �302 303 dopodobnie na weselu wiejskim, gdyż pierwszy opis wesela nosi datę "Iskań, 1863" 22. W Iskani badacz zatrzymał się we dworze u G. Z a ł ę s k i e g a (żona G. Z a ł ę s k i e g o, Julia, była siostrą żony J. K a n a p k i, u którego K a l b e r g mieszkał w Modlnicy) ~:J, a mógł mieć kontakty z plebanią greckokatolicką. z ks. M. H a j n a c k i m 2J. Nie trudno w takim razie będzie przypuścić, że niektóre materiały i opisy podane przez K a l b e r g a mogły być zebrane przez Z a ł ę s k i c h (nie zawsze dokładnie i precyzyjnie) i przekazane K a l b e r g o w i do Modlnicy za pośrednictwem J. K o n o p k i lub też przesłane autorowi bezpośrednio. Czy K o l b e r g mógł czynić poprawki, nie znając osobiście terenu i zjawisk, wydaje się rzeczą wątpliwą, a w każdym razie nasuwającą poważne i niełatwo usuwalne trudności. Od Z a ł ę s k i c h mógł K o l b e r g za następnym pobytem otrzymać materiały dotyczące 122 pozycji wraz z opisem pogrzebu i rysunkami ówczesnego tamtejszego ubioru. Z Iskani nie trudno było się wyprawić do pobliskich Babic 2;:; (skąd pochodzą podane pieśni dziadowskie) czy do Nienadowej, bo w Birczy zapewne K o l b e r g wcale nie był, jeżeli sądzić z jego notatki we wprowadzającej części dzieła: "Bircza ... ma kościół rz.-katol., drewniany, i we wsi Stara Bircza cerkiew" 26, gdyż nie podobna przypuścić, by będąc w miasteczku zauważył drewniany kościół, a wcale nie widział pięknej, starej, modrzewiowej cerkwi 2;, stojącej w pobliżu rynku. Ć" Tamże, s. 54. "" Informacje od mgr Marii Turczynowiczowej, Hel'ba7';; polski, t. XI, s. 100. ,. Schernatismus tmive7'si clel'i orientaLis Pl'emisliensi~ pro Anno Dómi,ni 1861, s, Ill. Por. także: B o n i e c k i, 7'itUS catholicorum Dioceseos "-, W Babicach nad Sanem ludność miasteczka posługiwała się w mowie ięzykiem polskim, zaś gwarowego języka ukraińskiego używała ludność przedmieścia. Obecnie jeszcze mieszkańcy miasteczka pamiętają dobrze różne pieśni dziadowskie polskie i ruskie, które bywały śpiewane przez dziadów podczas odpustów zarówno przy kościołach po rusku, jak i przy cerkwiach w języku polskim. (Z badań tereno'ł/ych autora). "; O. K o l b e l' g, Przemyskie, s. 9. c, Cerkiew ta, pochodząca 7. 1680 lub 1729 r., została rozebrana w rok'..l 1952 z powodu zupełnego zniszczenia, Cerkiew w Birczy Starej, z 1690 r.. zn3n3 h:lfła z odpustów na św. Sawę . • �305 304 Materiały zebrane przez K o l b e r g a w okolicy Iskani stosunkowo łatwo jest jeszcze obecnie sprawdzić w okolicznych wsiach nie zniszczonych po drugiej wojnie światowej, np. w Nienadowej, Babicach, Bachowie itp. Bardziej zagadkowy jest materiał pochodzący ze wsi Wyszatyce, położonej nad Sanem na północny wschód od Przemyśla. Materiał ten to przeszło dziesięć wzmianek i rysunek ubioru panny młodej ~8. Pieśni zanotowane w gwarze przejściowej oraz '.vymieHienie jedynie cerkiewki z dworem 29 nasuwają przypuszczenie, że infGrmatorem K o l b e r g a był tu greckokatolicki ksiądz M. Łu,kas z e w y c z, który znał dobrze okoliczne pieśni ludowe i mógł je K ó l b e I' g o w i zaśpiewać. Przypuszczać też można, że materiał pochodził od G. Feliksowej Z a ł ę s k i e j czy Z. Stanisławowej K o n o p c z y n y lub ich brata M. K I' a i ń s k i e g 03°, do którego należał dwór w Wyszatycach, albo też od kogoś ze służby Z a ł ę s k i c h czy K o n o p k ó w, pochodzącego z Wyszatyc. Można też mieć pewne wątpliwości, czy K o l b e I' g był osobiście w Wyszatycach, i z tego względu, że w takim razie musiałby zauważyć stary kościół 31, stojący w bezpośrednim sąsiedztwie cerkwi, oraz usłyszeć pieśni w języku polskim od licznie we wsi tej zamieszkałych Polaków. Nie od rzeczy będzie wreszcie dodać, że współczesne (z 1952 r.) nagrania pieśni ludowych z Wyszatyc obejmują materiał miejscowy polski. Resumując stwierdzić trzeba, że w tomie pt. P?'zemyskie jedyny materiał reprezentatywny dla dorzecza średniego biegu Sanu pochodzi z okolic Dubjecka, a dokładniej określając - z Iskani. Materiał tam zebrany i podany w tomie Przemyskie wytrzymuje ogólnie krytykę i nie pozwala wysuwać poważniejszych i daleko idących zastrzeżeń, czego na przykład nie można już powiedzieć o danych mających pochodzić z Wyszatyc. Dalej zaś podkreślić ~s O. K o l b e r g, Przem'b'skie, s. !{) Tamże, s. 4. 'o S. U I' U s 11: i, Rodzina, t. VIII, barz poLski, t. XII, s. 144. 31 Parafia rzym.-kat. ufundowana wsi~ królewską), Schematismus ... 124. s. 6, Warszawa 1911; B o n i e c k i, Her- przez Jagiellę w 1419 r. (Wyszatyce były lat. Premisliensis A. D. 1897, s. 51. rit. należy, że dla badań etnograficznych w dorzeczu Sanu materia.! z Iskani, zanotowany przez K o l b e I' g a, może stanowić poważne oparcie i powiązanie z dżiewiętnastowiecznym dorobkiem tutejszej kultury ludowej, co wobec Ubóstwa przyczynków z tego terenu i bra.ku zapisków etnograficznych posiada olbrzymią wartoś,ć dla współczesnej etnografii, tym bardziej że, rzec można, są to właściv.lie jedyne prawie materi2ły z XIX w., zanotowane i. przechowane, z okolic Przemyśla. Trudno winić K o l b e r g a o niekompletność i fragmentaryczność materialów zawartych w tomie pt. Przemyskie, a uwzględniwszy krótki okres przeprowadzania badań, sześć do ośmi.u tygodni 32, musi się dojść do wniosku, że dzieło z konieczności nosi charakter przyczynkarski, zaś fakt, że sam autor tego materiału nie wydawał, podkreślałby raczej krytyczny jego stosl'nek do owych niekompletnych materiałów 'l;l. K o l b e I' g należał do pionierów naszej etnografii i dzi~łami swymi przyczynił się do położenia podwalin pod tę gałąź nauki; wielką jego zasługą jest uratowanie od bezpowrotnego zaginięcia całego szeregu treści i materiałów z zakresu kultury ludowej. Niemniej jednak w okresie działalności K o l b e I' g a metody badań nie były jeszcze należycie ugruntowane, a pewien ogólny prąd w kierunku uczuciowego, bezkrytycznego stosunku do przeszłości bynajmniej nie przyczyniał się do rozwoju krytycznego stanowiska badaczy. Z podanych wyżej szczegółów wynika jasno, że bezkrytyczny bywał także niejednokrotnie stosunek autora do osób udzielających informacji; uczony zbyt często opierał się na wiadomościach podanych mu przez wiarygodnych jakoby infor·matorów, które w świetle autopsji byłyby się okazały fałszywe. Z! Trzeba by tu jeszcze dodać, że niektóre materiały z okolic Dubiecka (Dubiecko, Nienadowa, Tarnawka) - dwie kolędy i cztery pieśni miłosne znalazły się w materiałach etnograficznych "Tarnów-Rzeszów", które, zebrane przez Kolberga, uporządkował i wydał S. Udziela w tomie XI .,Materiałów Antropologiczno-archeologicznych i Etnograficznych" (Kraków ~910), s. 142, 191, 203, 206, 228. Są to pieśni w języku polskim z pewnymi sIadami wpływów gwarowo-ukraińskich. 3" O. K o l b e r g, Przemyskie, s. XVlI. 20 "Lud", t. XLII • �306 Przyczyna niedostateczności autopsji, przypomnijmy, leżeć może także w braku odpowiednich warunków i funduszów utrudniających badaczowi dłuższe przebywanie w terenie i osobiste dociekanie do źródeł informacji. Badacz ówczesny zazwyczaj czynił poszukiwania na własny koszt 34; ze strony władz zaborczych spotykał się z wrogą podejrzliwością 35, a nie znajdował dostatecznego oparcia u oficjalnych czynników własnego społeczeństwa, które mogłyby ułatwić mu pracę. Dlatego trudno zestawiać na jednej płaszczyźnie badania K o l b e r g a z badaniami współczesnymi, prowadzonymi zespołowo, przy pomocy metod wypracowanych przez wyszkolone kadry badaczy i przy odgórnym, zorganizowanym poparciu materialnym. 3t I. K o p e r n i c k i w przedmowie wydawcy do pośmiertnego wydania tomu O. K o l b e r g a Przemyskie, s. XI, podaje wyraźnie, że "Kolberg jeszcze w latach 1883-1885 własnym kosztem zwiedzał trzykrotnie Sanockie i Przemyskie dla uzupełnienia dawniejszych badań swoich z roku 1865". 85 Tamże, s. X-XI, I. K o p e r n i c k i pisze: "W owym czasie, gdy po wsiach nakazano śledzić i chwytać enisariuszów demokratycznych, podobnie jak dziś socjalistów ["dziś" - to znaczy w 1891 r. - obj. K. W.l, wędrowny etnograf z kosturem dostałby się niechybnie w pierwszej wsi do aresztu, tak samo jak dzisiaj [r. 189!! - obj. K. W.I. Jakoż zdarzyło się raz samemu Kolbergowi doświadczyć przygody bardzo podobnej, gdy w roku 1841, bez kosturów nawet, wybrali się z Józefem Konopką na piechotę do Czerska". MIECZYSŁA W GŁADYSZ SILESIANA W TEKACH O. KOLBERGA UWAGI WSTĘPNE Wśród Kolbergowskiej spuścizny rękopiśmiennej, zachowanej w zbiorach Polskiej Akademii Umiejętności, a obecnie w Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. znajduje się teczka obejmująca materiały do etnograficznego opisu Śląska. Prawdopodobnie sam K o l b e r g pod koniec życia, jak przypuszcza K o p e l' n i c k i, albo też ktoś bliski z jego otoczenia częściowo uporządkował zawartość teczki (niezbyt zresztą obfitą). oznaczając ją jako teka la. Szląsk. Równocześnie do teki dołączono krótkie wyjaśnienie. że w rękopisie "z własnych materiałów jest kilkanaście ciekawych bajek dosłownie 7. ust ludu spisanych, nieco pieśni z melodiami i szkice ubioru męskiego (stanie na artykuł do "Zbioru Wiadom.") 1. Reszta luźne wypisy, wycinki, notatki i wskazówki" 2. Tak też przedstawia się zawartość omówionej teki, oznaczonej sygnaturą I ag. l, Lp. 1170-74, T2-351. Rękopis składający się z 88 kart różnego formatu został podzielony na 3 działy. Pierwszy zawiera oryginalne materiały terenowe (pieśni i baśnie) oraz kilka krótkich wiadomości o języku, stanie ekonomicznym i rozmieszczeniu ludności, odpisanych z czasopism (łącznie 42 karty), które weszły w skład publikacji Szląsk Górny 3. 1 "Zbiór wiadomości do antropologii krajowej" (Kraków 1877-1895), organ Komisji Antropologicznej PAU. W skład tej Komisji wchodziła również sekcja etnograficzna. Pierwszym jej przewodniczącym, tj. od 1877 r., był O. K o l b e r g (zob. "Zbiór wiadomości", t. I, Kraków 1877, s. VIII. Był również do końca życia redaktorem działu III, tj. "Materiałów etnologicznych", zamieszczanych w wymienionym czasopiśmie; zob. też S. L a m, Oskar Kolberg, Lwów 1914, s. 67. 2 Rps nr 1170, karta 42. Z 3 O. I<;o l be. r~, Szlqsk Górny. Materiały etnograficzne zebrane przez ... paplerow posmlertnych wydał Seweryn U d z i e l a w "Materiałach An- 20' • � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bf3252ab4b9fb0173219aa85d437eb6c.pdf ec21cd30117993da07e13220eb6b3bf2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:125 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:107 Title A name given to the resource Wpływ Łużyczanina Smolerja na prace Oskara Kolberga / LUD 1955 t.42 cz.1 Description An account of the resource LUD 1955 t.42.cz.1 s.421-424 Creator An entity primarily responsible for making the resource Glapa, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 420 Ułatwiłoby ją niewątpliwie sporządzenie jakiegoś, chociażby zwięzłego, indeksu rzeczowego, o którym dałoby się może pomyśleć w momencie, kiedy dojdzie do skutku zamierzona przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze publikacja nie wydanych dotychczas materiałów naszego etnografa. Na razie chodziło nam tutaj głównie o przypomnienie zbiorów K o l b e r g a zwłaszcza młodszej generacji prawników z historykami prawa na czele, którzy winni możliwie rychło zdać sobie sprawę z tego, ile ze współpracy z etnografią i etnografami w ogóle, a w szczególności na zapoznaniu się ze spuścizną O. K o l b e r g a skorzystać mogą. ADAM GLAPA WPŁYW ŁUZYCZANINA SMOLERJA NA PRACE OSKARA KOLBERGA '," .p " Na XXIX Walnym Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Jeleniej Górze w 1954 r., w ramach którego odbyła się sesja poświęcona O. K o l b e r g o w i, zostały między innymi wygłoszone dwa referaty na temat historii i metody badań w etnografii. W referacie pt. Poprzednicy O. Kolberga na polu badań ludoznawczych w Polsce mgr W. B i e ń k o w s k i przypomniał obecnym szereg nazwisk poprzedników K o l b e r g a omawiając ich działalność na szerokiej płaszczyźnie historyczno-społecznej, a w referacie pt. Metoda pracy O. Kolberga w "Wielkim Księstwie Poznańskim" mgr M. T u r c z y n o w i c z o w a, zasłużona skądinąd w zbieraniu korespondencji i spuścizny Oskara K o l b e r g a, omówiła ogólnie Kolbergowską technikę prowadzenia badarl w terenie (wymieniła głównie podróże i punkty badań) i w zapale uwielbienia dla wielkiego naszego zbieracza stwierdziła, że Oskar K o l b e r g w pracy swej nie miał żadnych wzorów t. Na marginesie właśnie tych wypowiedzi chciałbym wspomnieć o stosunku K o l b e r g a do Serbów Łużyckich i o tym, co im K o l b e r g, a wraz z nim nasza etnografia zawdzięcza. Jak wpłynął ten najmniejszy naród słowiański na kształtowanie się naszego stosunku do ludu i wiedzę o nim przed stu laty? Przeglądając nie wydane teki K o l b e r g a oraz materiały, które nie zostały opublikowane z powodu trudności finansowych naszego zbieracza -- w teczce Nr 6 (oznaczonej przez Kolberga) Wymieniony Etr,ograficznego". J referat W. Biet'lkowskiego Wrocław 1956. wyszedł w nr 12 .,Archiwum �423 422 zatytułowanej Prusy Zachodnie, Kaszuby, Pała by znajdujemy również materiał dotyczący Łużyc. Na zawarte tu wiadomości przez kilkadziesi.ąt lat, jak sądzić można z braku tytułu na teczce, nikt nie zwrócił uwagi. Zainteresował się nimi dopie'ro prof. J. G aj e k, który po otrzymaniu teczek z PAN podczas ich przeglądania wyraźnie wyodrębnił znajdujący się materiał o Łużycach i istnienie jego zaznaczył w tytule teczki. Materiału tego jest bardzo mało, bo zaledwie 8 kart formatu 21 X 34,5 cm, 2 kartki o połowę mniejsze oraz 9 notatek na kilkunastocentymetrowych kar·· teczkach. Treść tych zapisów nie przedstawia żadnych rewelacyjnych nowości. Większość są to odpisy z drukowanych publikacji i czasopism wydawanych w okresie działalności K o l b e r g a. Ciekawe jednak jest, dlaczego K o l b e r g w tytule teczki nie wymienił Łużyc? Co skłoniło go do pominięcia Serbów Łużyckich? Za jego przecież czasów Łużyczanie wraz z Czechami przeżywali swe narodowe odrodzenie i cechowała ich wielka aktywność. Pominięcie więc Łużyc w tytule teczki musi mieć jakieś uzasadnienie. Bliższe obejrzenie zachowanych materiałów zagadkę tę w poważnej mierze rozwiązuje. Na jednej z kartek wielkiego formatu, zawierającej w połowie tekst łużycki a w połowie tłumaczenie jego na język polski, na początku pierwszej strony u góry wypisanych jest atramentem kilka słów w języku Serbów Łużyckich, które dają się odczytać następująco: "Próżnicki serbheho luda we gorejnych a dołojenych Łużycach, hu dane wot H a w p t a i S ill o l e r ja. Grimma 1843". Pod tym zapisem bibliograficznym zamieszczona jest w języku łużyckim i w tłumaczeniu polskim przedmowa do powyższego dzieła. Na innej znów kartce zawierającej teksty dolno-łużyckie w lewym narożniku na dole czytamy: "Pjesnicki hornych a delnych Łużiskich Serbow (Volkslieder der Wenden) v. L. Ha upt u. J. E. S c h m a l e r (Ober-Lausitz) Theil I, Grimma 1841". Te dwie notatki na tle tłumaczeń K o l b e r g a tekstów łużyckich mówią nam wiele, jednak uzupełnienie ich, a zarazem potwierdzenie przypuszczeń z nimi kojarzących się, które wydają nam się może jeszcze wątpliwe - znajdujemy w innym miejscu. Zawiera je część listu M. A k i e l e w i c z a z dn. 15/27 paź- dziernika 1856 r. Żmudzi, w którym charakter muzyki dzieła: »Volkslieder a hornych Lużycow do biskupa M. W o ł o n c z e w s k i e g o na czytamy: "Pan Kolberg będzie badał wyłącznie litewskiej. Obrobimy ten przedmiot na wzór der Wenden« (Pesnickia Bomżicki delnych Smolerja)" 2. Po zapoznaniu się z wymienioną tu pracą H a w p t a i S m ol e r j a (głównym autorem pracy jest J. E. Smolerj. Rola L. Haupta - Niemca - ograniczyła się do czynności wydawniczo-technicznych), której reedycja wykonana techniką fotooffsetową ukazała się w 1953 r.3, oraz po zapoznaniu się z pierwszą monografią K o 1b e r g a Sandomierskie 4, którc wydrukowano 24 lata po pracy S m o l e r j a, widzimy, że Sandomierskie w układzie jak i w ilości stron poświęconych muzyce i zagadnieniom kultury materialnej jest bardzo podobne do pracy Łużyczanina i dochodzimy do wniosków, że: 1. Za wzór pisania prac swoich obrał K o l b e r g dzieło S ill a l er ja. 2. Ze względu na wielkość i doskonałość tej pracy K o l b e r g nie uważał za stosowne w swych badaniach zajmować się na większą skalę Łużycami. • Uwagę na tekst listu, który jest opublikowany w "Tauta ir Za dis", t. III, Kaunas 1925, s. 297 - zwrócił mi mgr W. Armon, za co mu na tym miejscu szczerze dziękuję. ł Volkslieder del' Sorben in del' Ober- und Nieder-Lausitz, Herausgegeben von L. H a u p t und J. E. S c h m a l e r, Anastatischer Neudruck, Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin 1953. Veroffentlichungen der Kommission fUr Volkskunde, t. III, Pjesnićki hornych a dernych Łuziskich Serbow wudate wat. L. H a w p t a aJ. E. S m o l e l' j a. Cz. I. Pjesnićki hornych Łu~iskich Serbow, Grymi 1841. 4 O. K o l b e l' g, "Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia. obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce", S. I. Sandomierskie, Warszawa 1865; znamienne jest, że Kolberga w młodości uczył muzyki Łu~yczanin VettE:r, a w okresie dojrzałości swej Kolberg wzorował się na pracy Łużyczanina Smolerja, a pomimo tego nie wymienia Ich nazwisk w przedmowach do swych pierwszych prac, lecz tylko bezimiennie wspomina Łużyczan obok nazwisk osób, które w mniejszym stopniu na niego oddziałały. �424 3. Łużyczanin Jan Ernest S m o l e r j swą pracą oddziałał na O. K o l b e r g a, a przez niego na całe ludoznawstwo europejskie w XIX w. Dzięki więc dziełu Łużyczanina opisane zostało życie naszego ludu sprzed stu laty; dzięki niemu 5 w Europie wezbrała po raz wtóry fala większych zainteresowań ludoznawstwem. Fakty te, sądzę, należy mocno i wyraźnie podkreślić. Naśladowanie Łużyczanina w niczym nie ujmuje zasług K o l b e r g o w i. Jego tytaniczna praca badawcza i wydawnicza jest godna podziwu, bo przerasta prace niejednej współczesnej instytucji naukowej. Mając na uwadze jedną wielkość nie odejmujmy zasług synom najmniejszego narodu słowiańskiego, który mimo trudnych warunków bytowania potrafił w różnych okresach nie tylko walczyć o zachowanie swego bytu narodowego, ale również być twórczą podnietą w szlachetnej pracy i rywalizacji na polu kultury znacznie większych narodów. KLEMENS KRAJEWSKI KOLBERGOWSKA METODA NOTOWANIA MELODII LUDOWYCH Spo~0b zapisu melodii ludowych przez K o l b e r g a jest w zasadzie nie znany. Na podstawie objaśnień, znajdujących się w części wstępnej lub w przypisach do jego cennych zbiorów. możemy wysnuć orientacyjne wnioski, które pozwolą nam chociaż w zarysie uj ąć ten proces. 5 Naturalnie działalność Smolerja i innych Łużyczan przyniosła poważniejsze wyniki dzięki sprzyjającym ogólnym warunkom ekonomicznym, społecznym, politycznym i kulturalnym, które wytworzyły dogodny klimat do takich badań. Interpretowanie zasług Łużyczan w ode,rwaniu od tej szerokiej bazy jest fikcją. I K o l b e r g w swych podróżach naukowych nie był tak bogato wyposażony, jak dzisiejszy etnograf-muzykolog, który zwykle posiada fonograf. Tysiące melodii zapisanych w jego zbiorach świadczą o tym, że K o l b e r g notował sprawnie i szybko i prawdopodobnie wyłącznie tylko metodą "ołówkową". Przy tej notacji melodii musiał pokonać wiele trudności. Zapisać melodie niejednokrotnie starczego głosu, podać tonację, swobodny rytm, ustaJić tempo etc., wymaga nawet dla rutynowanego zbieracza melodii poświęcenia wielu chwil. A jednak K o l b e r g zapisał znaczną ilość różnorodnych, oryginalnych melodii ludowych. Trudno ustalić, czy pisał wprost w danej tonacji, w jakiej usłyszał wykonaną melodię, czy notował tylko w jednej tonacji zaznaczając sobie odpowiednią tonację, a potem transponował. Uwa·· żać jednak należy, że przy tak ogromnej ilości zapisanych melodii K o l b e r g notował wprost w odpowiedniej tonacji, nabierając wprawy szybkości notowania z dnia na dzień, chociaż przy większej ilości znaków przykluczowych mógł ułatwiać sobie w jakiś swoisty sposób. Również powtarzające się motywy melodii, a przeniesione o jakiś interwał, mógł tylko w notatniku zaznaczyć, by po podróży dokładnie opracować całość. Melodie zapisywał nie- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/790650d214ca0a840a03d78779ae5bbf.pdf a265b949bcda2f59c1d301986b026a93 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1788 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Subject The topic of the resource grupy etnograficzne grupa etniczna Tatarzy polscy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1656 Title A name given to the resource Tatarzy polscy / LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64,s.145-158 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text III. ARTYKUŁY OMÓWIENIA, MATERIAŁY Lud, t. 64, 1980 ZBIGNIEW JASIEWICZ TATARZY POLSCY. GRUPA ETNICZNA CZY ETNOGRAFICZNA? * Odręibność społeczno-kulturowa grupy tzw. Tatarów polskich, 'czy historyezlnie rzecz biorą'c - Tatarów polslm...;litewskkh, budzi 'od dawna szerokie zainteresowanie i stanowi podstawę do wyciągania niejednokrotnie sprzecznych wniosków dotycząc)'lch charakteru grupy. J'est jednocześnie, {) czym widekroć pisał M. Konopacki a ostatnio P. Borawski, jednym z nie najlepiej zbadanych problemów !etnograf,ii polskiej 1. Sprawę komplikuje fakt, że mianem "Tatarów" określamy Inre tylko zasiedziałych mieszkańców Bohonik, Kruszynian oraz sąsi'ednich wsi i miasteczek, ale także muzułmańską ludność osiadłą w innych miasta'ch i regionach :kraju, pochodzącą głównie z terenów Białorusi i Litwy. Nazwa "Tatarzy" stosowana bywa .również dla określenia rodzin i jednostek wywodzą'cych się z dawnych skupisk tatarskich i ,prz,echowujących świadomość tatarskiego pOC1hodzenianawet wówczas, kiedy od daw:na straciły one związek z islamem i muzułmańską wspólnotą wyznaniową. W moim artykule pragnę liająć sięmtem nie tyTko owymi mieszkańcami "tatarskich" wiJOiSek,którzy stanowią już zresztą mniejszość w swoich społecznoś'Ciachlokalnych 2. Nie można bowiem rozpatrywać kh oddzielnie Dd l'iczącej według różnych sza,cunkówod 2 do 3 tysięcy osób grupy polskich muzułmanów w całym kraju, tym barlciziej,że w więk* A:l1tykuł stalrtowi poszerzo'llY tekSit reiel1aJtu wy!g~os!zoneglQna sesji nauik,owej "Ta1Ja'l1zy w dz:i'ejach i kulturze Polislki" Ziol1gani,zJOwa:nejw Soikółlce przez B~ałosiockie Towall'Zyrs!tJwoNaJtl!k'owe i Sotkó1s!kliOśmodek KJUl1turyw d:n]u 30 V'I 19'79 roku. 1 Por. M. Konopacki, Elementy folkloru Tatarów na pograniczu polsko-białorusKo-litewskim, "Literatura Ludowa" 1963, nr 1, s. 42; P. Borawski, Obrzędy i zwyczaje reLigijne Tatarów na ziemiach poLskich, "Buhemer" 1978, IlIr 4, s. 65. 2 ,M. KO!IlIopacki, Pod białostockimi minaretami, B1ałylstok 197'2, s. 11 i n.; tenże, Białostocki szlak tatars,ki, War<szawa 1977, s. 12 i n. 10 "Lud" - tom 64 �146 ZBIGNIEW JASIEWICZ szuści wywodzą się oni z terenu osadnictwa tatarskiego między Mińskiem, Kownem a Bia'łymstokiem. Rówlnież "Tatarzy"- nie muzułmanie są interesujący dla naszych rozważań. Stanowią oni zbiorowość wyodrębniającą się, 'Coprawda jedynie dzięiki zachowanru świadomości tatarskiego pochodzenia, niekiedy przypominanego przez otoczenie i przypisywanego całym społecZjnościom wiejskim 3. Tworzą w społeczeństwie polskim krąg ludzi nie tyle związanych z grupą T'atarów polskich - muzułmanów, co odznaczających się specjalną postawą: realizowanym przy rozwoju potrzeb kultumlnych lub potencjalnym zainteresowaniem dziejami własnych rodzin i historią całej grupy tatarskiej na naszych ziemiach, a także dorobkiem kulturowym Orientu. Problematyka ta,tarska powstawia 'etnografom i przedstawicielom nauik pokr<eW1nychmożliwości różnego ukierun,k'o'wania badań. Można pracować nad zgromadzeniem jak największej ilości faktÓ'w z zakresu kultury i życia społecznego Tatarów dążąc, co ostatnio zaprezentował P. Borawski, do skonstruowania modelu wzoru kulturowego uznanego współcześnie za 'Oibowiązują'cydla Tataffi-'illuzulmanina w Polsce i stanowiąoego jedynie "pozostałość po bujnej niegdyś obyczajowości" 4. Pewnym uproszczelniem jest tutaj zsumowanie zarówno historycznej, jak i współczesnej wiedzy o grupie i wyposa'żeme w cechy wynikające z tej wiedzy wSZYSitkichpodgrup: gmin wyznaniowych, społeczności lokalnych i r'odzjn, a takż'e jednostek, nie pozostawiające miejsoa na stwierdzenie zróżnicowań i przekształceń w obyczajowości. Można również szczegółowo rejestrować zmienność cech społecz<no-kulturowych grupy w czasie i przestrz'eni,choć jest to praca trudna ze względu na rozpr,oszenie lub niedostatek materiałów. Ważnym i interesującym zagadnieniem badawczym jest też rodzina oraz lokalna grupa wyznaniowa parafia dżemiat ludności tatarskiej, a także uczestnictwo Tatarów w he_ terogenkznych społecZjnościachlokalnych, Etnografa o zainteresowaniach religioznawczych zafrapuje możliwość studiów nad praktykowanym przez 3 LudOIwa wiedza o VaItaIlslklimpochodzemiiu ludnośK'li poszcZJególny.ch Wls,iszczególnie żywa jeSlt w F1Oi]sce południoWlo-wrs!chodnli'ej, gdzie Wls~a,zJUje się Wisie lub częśoi Wlsli zals!i,edlOlne niegdyś przez jeńców tata'r,stkich. T,ata'narmi na,zywają sąsliedZ'j mies'ZJkoańców SOiko~aW1apod RZJeszawem. Miej!SoWlośd, Mó:re mają trady,cje pochodzenia tialtalT's!kiego,jest 'IN Po:lslce - iP~s'ZieJ. S. 'By~troń - bamdzo duŻJo. Por. Nazwy i przezwiska polskich grup plemiennych iloka'lnych, "Bralce ci Ma:teriały AIT'cheologkzne, Aln!bnapolo:giclznei BtnogwarfI1c.zne" 1925, It. 4, s. 101. W :ma:ter!iałach zebra!nych 'przez F. Koltulę znlaolazlJa s:ię m. lin. iinflarma'cja o wyj'aśnianiu żywego :teuliper'a,mentu :mi,eszJkańc6w Gio'~c,o!wej'w ThzeslZlowskiem rtym, że są oni potomka'miZigwlak'O'ny:ch ,prizez'Da;t'arów :dZliElWlDzym 'z 't'ejż'e ,WISIi.POIr. IM. Gabriel, A.naliza archiwum ludowego Franciszka ,Kotuli, PIClznań 1979, :s. 59 (maszynopis p,racy 'ma,gilste'l1Skie'j'W :Ka'ted:Ilze Etnolgnafii U:AM). 4 P. BOIraW1s!k'i, :op. d~t., IS.65. �Tatarzy polscy. Grupa etniczna czy etnograficzna? 147 Tatarów polskich islamem, zachowanym przez wieki w otoczeniu chrz,eścijańskim i p'O'zostają'cym w pewnej izolacji ,od oentrów muzułmańskich. Jest to islam poddany procesom synkretyza'cji i prezentujący religię ludu () niektórych cechach religijności ludowej, zbieżny'ch w ramach innych wielkich systemów religijnych. W niezinacznym tylko stopniu zebrano i opm'cowano źródła do badań nad miejscem Tatarów i reprezentowanej przez nich kultury w polskiej kulturze ludowej i szerzej - narodowej. Badania nad rodzinami pochodz,enia tatarsbeg'o, które od dawna przestały być rodzinami muzułmańskimi, dają z kolei możliwość stwi'erdzenia roli świadomości odrębnoś'ci pochodzenia w kształtowaniu orientacji i aktywności kultumlnej rodzin. Badań wymag.a również określenie statusu T\)tarów polskich jako grupy, oparte na analizie reprez'entowanych przez nich cech społeczno-kulturowych, podlegających zresztą stalej przemianie. Studia nad charaktef!em grupy Tatarów mogą znacznie wzbogacić naszą wiedzę o czynnikach sprawczych i mechanizmach tworzenia się i przekształceń wyróżniających 'się w świa\domości spo}1ecznej zespołów ludzkich na naszych ziemiach. Próba omówienia niektórych wyznaczników społ,eczno-ku1turowych grupy Tatarów polski'ch i przedstawienia jej zmiennego statusu 'P'odj~ta zostanie w dalszej częś'ci artykułu. W tym miej:scu pragnę zasygnalizować Zinane zresztą trudności w prowadzeniu badań empirycznych nad Tatarami. Najazd turystów, dziennikarzy, a także naukowców (orientalistów, socjologów, etnografów, historyków, historyków sztuki, antropologów, demografów) na Bohoniki i Kruszyniany, a także pewne elementy zrozumiałej w tej sytuacji dezorganizacji społeczności 'lokalnych sprawiły, że nie są to miejscowości łatwe do badań terenowych. Również gminy muzułmal'lskie na innych terenach PolSki 'trzeba określić jako trudno dcstępne. Badania nad rodzinami niemuzułmańskimi pochodzenia ta tarskiego hamowane są nie tylko przez trudności dotarcia do tych rodzin, nigdzie ~)rzecież nie rejestrowanych, roz'proszonychi niekiedy za,chowujących wiedzę o swojej proweniencji na właSiny tylko użytek, ale ró":'vnież przez brak wypra'cowanych zaloż,eń i pytań badawczych w studiach nad przekazem kultury i aktywnośdą kulturalną w ramach rodziny. Obserwujemy zmniejsz'enie napływu nowych informa'cji z badań terenowych i studiów opartych na źródłach archiwalnych. W pracach na tematy tatarskie pojawiają się dane 'na ogół wielokrotnie już wykorzystywane, nie bra'k również sądów formułowanych jntuicyjnie. Prz'edstawiona sytuacja wymaga sięgnięcia do metod badawczy,ch szczególnie skutecznych, pozwalających przezwyciężyć następstwa powierzichownych, masowych i częst.o natrętnych zainteresowań. Winny to być badania długoterminowe. prowadzoine przez badaczy dobrze wprowadzonych w ,badane grupy, związanych z nimi pochodzeniem lub uczestni'czącyeh w i'ch życiu. 10' �148 ZBIGNIEW JASIEWICZ Tatarzy polscy określani są, częstokroć jeszcze dzisiaj, jako grupa etniczna, lub - ostrożniej - jako grupa kulturowo-etniczna. P. Borawski, wymieniany tutaj jako autor ostatniego 6bszernego artykułu na temat Tatarów, pisze 'o ni'ch jako a grupie etnicznej - "Inarodowości Tatarów polsko-litewskich", ukształtowanej z pokrewnej pod względem językowym grupy ludów turecko-tatarskich, stwierdzając jednocześnie zanikanie wśród ludzi młodych, mi:mo starań starszego pokolenia, poczucia odrębności etnicznej 5. !Są~zę, że należy zastanowić się Inad słusznością koncepcji określającej Tatarów jako grupęetniczmą, nawet gdyby miała to być silnie asymilowana grupa etniczna, a więc na'kazującą traktowanie Tatarów jako odrębnej narodowości - mniejszości narodowej. Analizując cechy brane jako wyznaczniki etniczne pragnę wykazać, że Tatarzy polsko-litewscy w wieku XX, a chyba rÓWlnieżwcześniej, stanowili już grupę etnograficzną na skomplikowanym pograniczu etnicznym, kulturowym i religijnym polsko-białorusko-litewskim. Przemiany w życiu społeczny:m i kulturze Tatarów żyjących na terenie Polski w jej granicach po roku 1945 zintensyfikowały, mające już od dawna miejsce, procesy integmcyjne i pozwalają określić ich jako grupę etinograficzną w ramach polskiej grupy etnicznej 6. Pod pojęciem grupy etnograficznej rozumiem, za R. Reinfussem, zespół ludzi zasi'edlających określone terytorium, wyróżniający się pewnymi cechami kulturowymi, posiadający świadomość ,odrębności tych cech i budujący na niej poczucie odrębności grupowej 7. Aby taka definicja grupy etnograficznej była wystarczająca dla naszych celów trz'eba dodać, że to poczucieodrębnoś'ci może być demonstrowane głównie wobec innych, w miarę równorzędnych grup regionalno-kulturowych, natomiast nie może służyć, w warunka,ch terenu o rozwiniętych w miarę stosunkach etnicznych, do wyboru własnej grupy jako jedynej grupy przynależności iprzeciwstawialnia się grupie szerszej jaką jest grupa etniczna. Odmienność kultur,owa, ta obiektywna podstawa przekonania o własnej odrębności, nie może być takż'e, w wypadku grupy 'etnograficznej, zbyt pełna i si:lna. Powstawała najczęściej na podstawie żywych dawniej różnic gwarowych, w ubiorze, budownictwie, w sposobach zdobywania środków utrzymalnia, ale także zachowują'cych do dzisiaj znaczenie odrębno5 J. 'w. StanJolwli.sk,o ,swoje IPorzetdiS'taW:iłem'.na pOIsiiedz.eniu KJomisj,i Etnogll~ajjiJcznej w .dlniiu 11 XII 1975 ,]10~u. Por. Z. Ja:SiiewiJcz,,M. Gawęc:~i, D.PenkaJa,Tatarzy w Białostockiem jako grupa etnograficzna, "Spr:awOizdania ,Wydziału Hi.s,tori,i i Nauk Społecznych PTPN za rok 1975" 1977, nr 93, s. 37. 1 R. ReinfulsIs, Pogranicze krakows'ko-góralsklie w świetle dawnych i najno6 PTPN wszych badań etnograficznych, "I~ud" HJ45, t. 2,5, s. 228. �Tatarzy polscy. Grupa etniczna czy etnograficzna? 149 ścipoziomu rozwoju życia gospodarczego i kulturalnego, podziałów adm i.nistracyjnych, wierzeń religijnych oraz opartej na nich obrzędowości lub L'adycj,i odmiennych losów historycznych. W zależności 'od przyczyn kształtujących grupy i nadających im określony ,charakter, grupy te mogą być w różny sposób porządkowane i hierarchizowane. Zaliczane być mogą m. in. do grup długiego ikrói7kiego trwania oraz do grup posiadających pdną lub Lylko częściową strukturę społeczną (grupy składające się wyłącznie z warstw ludowych). Przypomnijmy z kolei, że w grupie społeczno-kulturowej określanej jako grupa etniczna (plemię, narodowość, naród) dostrzegamy takie cechy, jak względnie trwałe zespolenie odrębności kulturowych, spośród których najczęściej największe znaczenie ma język i ideologia, zawierająca wizję dziejów i nierzadko również celów polityczny'ch grupy, ;: przekonamiem jej członków o wspólnocie i odrębności od i,nnych grup ukształtowanych na podobnych zasadach. Grupa etniczna w zakresie zespołu cech wyżej podanych nie utożsamia się, w odróżnieniu od grupy etnograficznej, z żadną inną grupą. Oczywiście w toku rozwoju historycznego grupy etniczne zmieniają swój charakter w zależ<noś:ciod potencjału wewnętrznego i warunków zewnętrznych. Podlegają również niekiedy, wcalości lub w zespołach oderwany,ch od głównego pnia, procesom przeksztakeil w grupy ,przejściowe o podwójnej świadomości i następnie w grupy etnograficzne, ez'ego przykładem są polskie grupy 'etinograficzne wykazujące pewne nawiązania do dawnych ugrupowal1. plemiennych, a także grupy etnograficzne w Polsce obcego pochodzenia. Zgodnie z 'przedstawioną tu koncepcją, grupa etnograficzna winna być traktowana jako jednostka ,mieszcząca się w ramach grupy etnicznej i jedynie w szczególnej sytuacji zajmująca miejsce jednostk.i granicznej między grupami etnicznymi 8. Rozwijające się od początku XIX wieku na naszych ziemiach zailnteresowania etnograficzne objęły obydwa aspelkty zróżnicowania etnograficznego: zarówno próby przestrzennego porządkowania zjawisk kulturowych, jak i wyznaczania grup traktowanych jako nosiciele odrębnych cech kulturowych. Namstający materiał etnogra,ficzlnyi językoznawczy nakazał a-:rytycyzm wo'bec przyjmowanych spoza ,etnografii propozycji podziałów regi<malnych i grupowych, przekazanych głównie przez źródła i koncepcje historyczne. W nauce okresu międzywoj'ennego uzyskały popularność terminy: "grupa etnogr:afiezna", "grupa 'kultura:lna", a takż'e 8 BI'zyjQclie w skład tierritorii iCałoścri ItElry1tol!1iów etni:c'zllly;ch i etniceskije li ,gI'Up etn!orgraJilczllly'ch ja!ko 'PI1OiPiOiDJoWiał!S1WiElgOOZJalSU P. gra1Uicy, Mo,sK'V:a 195'1, 5.15. joeidlDJol~tek wchodzących r. Kiusnioer, Etniceskije �150 ZBIGNIEW .JASIEWICZ "lokalna (miejscowa) grupa kulturowa" 9, wskazujące Inapróby kategoryzacji tych grup. Związane z rozwojem socjologii i psychologii, a także przemianami społecznymi i politycznymi, 'podmiotowe badanie człowieka jako twórcy i użytkownika kultury, podnosi znaczenie świadomości odrębnośó w wyznaczaniu statusu grupy, a potrzeby nowopowstałego, wielonarodowego państwa polskiego nakazują badanie stopnia owej świadomośóora'z aspiracji politycznych i kulturaLnych grup. W pracy L. Wasilewskiego pojawia się określenie ",surowy materiał etnograficzny", "surowa masa ,etnograficzna" dla scharakteryzowania grup ludności bez świadomości narodowej 10. J. Obrębski występuje z propozycją nazwania mianem "narodowości" grup stanowiących "beznarodowe masy ludowe '" grup ludowych, w stosunku do których istnieją sprzeczne dążenia asymilacyjlne różnych grup narodowych" 11. :&oncepcje te, wskazujące na występujące w pewnych szcz,e,gólnych sytuacjach interetniczne grupy etnograficzne, pragną wyjaśnić zjawisko nierównomiernego rozwoju świadomości narodowej i pr7Jedsta'vvićmechanizmy zmiany etnicznej. J. S. Bystroń dokonuje próby typologii grup etnograficzlnych dzieląc je na "pierwotne", "zasadnkze", "mniejsze" i wyodrębnione na podstawie kryterium specyficznych warunków życia grupy lub ich odrębnej historii (leśne, górski'e, posiadające specjalną pozycję społeczną, obcego pochodzenia) 12. Badacz ten, podobnie jak i inni z tego okresu, przesadnie niekiedy wiążą'c grupy ,etnograficzne z dawnymi ugrupowaniami plemiennymi na ziemiach polskich, ZJdaje sobie spraw(~ z dystansu między nimi. Charakteryzując trudności w sprecyzowaniu pojęcia grupy etnograficznej, spowodowalue m. in. przemianami w życiu '>'\lsipo I wojnie światowej stwierdza,że "jest rzeczą bardzo ryzykowną mówić o grupach etnograficznych opartych na dawnych różnicach plemi'ennych" n. W wyróżnianiu grup 'etnograficznych uznano znaczenie rejestracji D'biektyw'nych eech kulturowych kształtujących grupę. Opierano si(~jedmakże nadal na ukształtowany,ch przez naukę historyczną koncepcjach grup regionalnych, pomocniczo stosując kryterium samook'reślenia, lub po,szukiwano wyróżnień używanych przez sąsiadów, przy czym ważnym źródłem do badań ,były nazwy grup. 9 J. S. Bys'tJl'oń, Ugrupowania etniczne Ludu poLskiego,Kj~a:ków 19.2.5,s. 4 ri n.; S. Poniatowski, Etnografia PoLski, (w:) Wiedza () PoLsce, t. 3, Warszawa HJ:32. s. 199. 10 L. W:a's:i'leWlsl{ji, Sprawy narodowościowe w teoriii s. 10 i n. 11 J. Obrębski, Statystyczne i dynamiczne podejście ściowych, "Sprawy Nalrodowoś,c,iowe" 1936, nr '6, 's.59l. 12 J. S. BysUJ1oń, Ugrupowania ... , 6. 19. 13 T<lJmie,s. 18. i ±ycilL. lU Warszawa hadaniach 19~9, narodowo- �Tatarzy polscy. Grupa etniczna czy etnograficzna? 151 Pierwszą szerszą w naszej literaturze definicję grupy etnograficzmej, wykorzystaną powyże'j, dał R. Reinfuss. Krytyki propozYicji map grup 'etnograficznych w Polsce, wykreślonych w okr'e,sie międzywojennym, dokonała A. KutrLJeba-Pojnar-owa wskazując na i,crhahistoryezność i brak sprecyzowanych kryteriów wydziel;ania grup 14. J. Burszta 'przeprowadza analizę metod i założeń teoretycznych wiodących do dwóch różnych .celów: wyZlnacz'enia i Tozmieszczenia grup 'etnograficznych i wykr'eślenia regio.nów etnograficznych 1~. W publikowanych w okresie powojennym pracach rozważania nad grupami etnografi<czJlymi zdecydowanie jednak ustępują miejsca studiom nad regionami 'etnorgrai'i,cznymi. "Prz'ez etnograficzne zróżnioowamie rozumie się przestrzenne zrĆ"żnic-owaniekraju" pisze J. Gajek 16. Zmiany spoo'eczno-ku1turowe, sygnalizowane już przez .J. S. Bystronia dla okresu międzywojennego, zintensyfikowane po II wojnie światowej, osłabiły dawne wyznaczniki ,odrębności i zasady tworzenia się grup 'oraz wysunęły Inowe, nie zawsz,e dostrzegane i rejestrowane w badaniach etnograficznych. Większość etnografów o.kresu międzywojennego zamiennie stos-owała terminy "grupa ,etnograficzna", ",grupa etni<czna" 17. ~kreś.lanie grup etnograficznych mialnem grup etni'cznych wyj,aśnić moż.na, jak się wydaje, silnym w terenie i podkreślanym w badanizchetnc.graficz,nych aut::momizmem tych grup, 'a prz'ede wszystkim koncepcją lch blisbego związku z dawnymi ugrupolwaniami plemiennymi. Mimo postępującego procesu zacierania się granic uprzednio dostrz·eganych history,cznych grup etnograficznych 'Utożsamianie pojęć przetrwało w niektóTy·ch pracach etnograficznych do ostatnich czasów. Już w okresie ll1ięd2-yw:Jjennym jednak zaczyna zanikać: w ,etnografii nurtzaintere~Ow~lll rzeczywistą problem.'ltyką etniczną, swego czasu łączoną z etno.grafią 18, prz,ejętą przez wyodręhniają,q się grupę bada'czy spraw nar{)ciowoś'cioVlych. Powróćmy do roz,wa.ż'ań nad statusem TataTów pol:skich. W wyzna.czaniu grup eunicznych duż'e znaczenie przywiązuje się do badań języ14 A. :K'u;urzcba-:PojlD"arowa, Ku!tu:ra ludowa i jej badc.c::;e_ M.j.t i rzeczywistość, Wa,rSZ3VJJa 1977, s. 164 li lin. 15 J. Burszt;a, Region i regionalne monografie etnograficzne. Problemy i metody badań, ",Lud" '19-G8, .t. 51, cz. H, 's. 605 li n. 16 J. Gajek, EtnogTaficzne zróżnicowanie Pols'ci, (w:) Etrw[jrnfia Polski. Przemiany kultury ludowej, Wamzawa 1'97,6, !s.• 143. 17 Por. J. S. Bystroń, Nazwy ... , s. 115 i iI'.; te:'7e. Ugrupowal',ia ... , s. 7 i in.; tenże, Etnografia Polski, Warszawa 1947, s. 24; A. FLcher, Lud polski, Lwów 1926, s. 12. Wśród twórców podręczników etnografii Polski z ckresu przedwC'jellnE'~() jedY~1Y S. POIJJi'a't,owsik,i k:an:~ebwen!tlllieQidróżmlia ,,]okaln2 '('miej,s!colwe) ,gl'll.lPy kul· tUl"<owe" od ,grup otnriczmy'ch. Bor. rtegoż Etnografia Pols.ki ... , s. j 99. 18 Bor. chociażby L. Wrastilew.sikJi, Najnowsze przyc:ynki do polskiej mapografii etniczno-językowej, "Lud" .1!H1, -t. 17, 's. 25-2,j 11. �152 ZBIGNIEW JASIEWICZ ka. Tatarzy polsko-litewscy już w XVII wieku utracili język ojczysty, nigdy zresztą nie jednolity w związku z'e zróżnicowanym pochodzeniem grupy 19. Na nowych te1"6nach zamieszkania nie 'Wytworzyli właśriwego tylko sob.i,ejęzyka lub dialektu. Posługiwali się i posługują, w zależności od miejsca osiedlenia i pozycji spolecznej, gwarami lub językiem literackim polskim i białoruskim, wzbogaconym adoptowanym słownictwem religijnym, głównie pochodzelYliaaTabskiego. Wyznawana religia utrwaliła ponadto przywiązanie do pisma i alfabetu arabskiego. Język zatem zdecydowanie nie jest wyznacznikiem etnicznej odrębności grupy. Tatarzy polscy w zasadzie nie odróżniają się obecnie od innych grup swą strukturą za'wodową. Specjalizowanie się w wybranych zawodach bywa niekiedy charakterystyczlne dla rozprosz,onych .przedstawicieli grup etnicznych. Pnesta.no z Tatarami wiązać takie zajęcia, jakogrodnict\vo czy furmaństwo. M. Konopacki inf.ormuje, ż,e ok. 20% Tatarów w Polsce trudni się obecni'e rolni'ctwem i garbarstwem, 5'5% stanowią pracownicy fizyczni i umysłowi różnych zakładów produkcyjnych i instytucji użyteczności publicznej, a blisko 25% to inteligencja twórcza, głównie techniczna 20. Jedynie garbarze i grupa ludzi wybierających kariery naukoWe i artystYiczne, a także do ni'edawna zawodo1wą służbę wojskową, prawdopodobnie nieco li,czniejsi wśród Tatarów w porównaniu ze średnimi krajowymi, wydają 'się odzwierciedlać dzieje i pewne elementy ideologiI grupy21. Odmienność zawodowa, a przede wszystkim pDZycja społeczna Tatarów - otrzymywane .prz,ez nich przywileje szla,checkie i brak obciążeń pańszczyźnianych, były zapewne w przeszłoś'ci \vażnym czynnikiem podtrzymują'cym odrębność grupy, a Jednocześnie sprzyjają'cym integracji z wyższymi i średnimi stanami społeczeństwa po.lski'ego. W dzi,ele 'Wewnętrznego zespolenia Tatarów ważlną rolę odgrywała służba wojskowa, niejednokrotnie odbywana w r,amach odrębnych formacji wojsko wy'Ch. Tym, co nadal wyró'żnia Tatarówoo ich otoczenia, są te dziedziny kultury, które wiążą się z religią. -"Ich -odrębność etnograficzna - pisał w roku 1"935 Ananiasz Zają'czkowski - ujawnia się prawie wyłącznie w zakresie religii i praktyk z Inią związanych" Z2. J,est to }ednakż'e wcale nie mały -obszar kultury. Obejmuje zarówno praktyki, miejsca i akC'esoria kultowe {meczety, miziary, muhiry, mogiły święty'ch pust'elników, księgi ,M. K:onopack'i, Pod hi:ałoISlto'ck:iimi... , s. 33. Tenże, Społeczność tatarska w PoLsce wczoraj i dziś, "f1rz.egląd Of~entaIistyczny" 1l}69,nor 2, s. I'll. 21 FlOf. S. Kiry;czyńfslkji,O Tatarach rzemieślnikach w Polsce, "Lud" 1932, t. 31, s. 114 i Il'l. 22 A .. 2ają:C:ZJkOiWlSI!ci·, Elementy tur,eckie na ziemiach pols:k,ich, "Rocznik Taota'fski" 1935, t. 2, s. 215. 19 20 �Tatarz)} polscy. Grupa etniczna czy etnograficzna? 153 religijne), jClk i elementy doktryny .przenikające do ideologii grupy, a tak-o że obrzędowość rodzinną i doroczną - sposoby realizacji ,świąt ważnych \V życiu rodziny i jednostki oraz wyróżnianych w kalendarzu, włączając w Lo interesujqce formy obrzędowego pożywienia. Kształtuje ponadto eiemeinty organizacji społecznej związanej z rodziną i gminą wyznanio\vą, niektóre normy etyczne wynikające zaróvmo z doktryny religijnej, jak i wywołane przynależnością do mniejszościowej, bacznie obserwowanej grupy wyznaniowej, takie jak: uczciwość, zwartość życia rodzinnego, tolerancja, wreszcie folklor słowny teksty modlitw, lege::dy, opowieści umoralniające, teksty formuł magicznych. Obszar ten podlega jednakże od dawna redukcji, jak o tym świadczy choćby zanikanie obrzeza11la (siuniet) 2:1, zabiegu i formy obrzędowej niezwykle trwałej w świecie muzułmarlskim. Inność kulturowa związana z wyzna\vaniem Od111lennej religii, na niektórych terenach i w różnych czasach pocU.rzymuj'lca 'czy kreująca wręcz grupy etniczne, Tatarom w Polsce pozwala zachovvać :caledwie status grupy etnograficznej. Nie jest to bowiem odrębność cCtłego systemu ku1tur{)wego,a jedynie jego części, ponadto odrębność ta nie wyłącza Tatara z uczestnictwa w kulturze otoczenia. Przypomnijmy stopniov;,'e wypieranie cech i z2chowail kulturowych silnie wyróżniających i przeszkadzających w kontakcie, takich jak język, obrze~ ;'2n1e, zakaz .spożywainia alkoholu. Ta tarzy polsko-litewscy posiadali używane przez nich samych i s1ooSJ\var-.e przez otoczenie odrębne nazwy na określenie swej grupy. Obok nazwy "Tatar", odbieranej zresztą dawniej jako nazwa sianu społecznego 1 posiadającej konwencjonalny charakter, 21nane było miano Muślim, mahometanin, muzułmanin, nie wyliczając mnw o charakterze regions.lnym czy zawodowym :nadawanych różnym podgrupom. Współwystępowanie nazwy o charakterzeetniczlnym z nazwami slużą'cymi dla określenia odrębności religijnej i próby nadania nazwie religijnej rangi równorzędnej z nazwą pochodzenia etnicznego (Tatarzy = Muślimowie), może świadczyć o dawno już zapoczątkowanych prooesach przeksztakalnia się Tatarów w grupęku1turowo-konfesjonalną. Odrębność ,religijna i związana z nią obyczajowa stworzyła zrozumiałą preferencję dla endogamii mabeilskiej w obrębie grupy wyznaniowej. Tatarzy polsko-litewscy od dawna jednakże musieli niejednokrotnie r'ezy\~nować z zasady endogamii mieszane małżeilstwa były zapewne, o czym często się pisze, poważnym czynnikiem adaptacji i u:nifika,cji Tatarów z otoczeniem. Zadziwia w tej sytuacji trwałiość islamu, wytłumaczalna nie tylko wartością tej reli:gii zarówno w zakresie doktryny 23 S. KryC'zyń:ski, Tatarzy nej, Wars'zarw'a 1938, s. 215. Htewscy. Próba monografi;: historyczno-etnograficz- �154 ZBIGNIEW JASIEWICZ teologicznej, jak i społeczno-etycznej, oraz Jej zespoleniem z życ.ieun grupy, ale także pozycją społeczną, którą religia nadawała Tatarom w PoLsce >oraz tolerancją w kraju. Endogamia małżeńska, choć nadal pref.erowalna i po 'częś'ci reahz.owana głównie w stosunku do dziewcząt, nie moż,e być w 'warunka'ch rozprosz'enia muzułmanów i ich wielostronnego ueze,stnidw.a w życiu otocz.enia w pełni dzisiaj przestrzegana. W małżeństwach mieszanych, a przywiązujących duże znaczenie do religii, utrzymełasię zasada wychowywania potomków płci męskiej ZJgodnie z rel:iJgiąoJca, a dziewcząt zgodnie z relig.ią matki 24, neutralizująca w części zagrożenie dla istni'enia grupy wynikające z małżeństw heterogenicznych. Istotne znaczenie w zespole cech wyznaczających wspólnotę etniczną p>Osiadaśw,iadomość przynależności do własnej grupy, poczuci'e bliskości łączące jej członków, 'któr,emu jako negatyw towarzyszy poczucie obcoś·ci 'czy odmienności w stos'Uinkudo grup innych. W grupi'e Tatarów polsbch, traktowanej jako całość, nie występuje przeciwstawienie: "my - oni, my Tatarzy -oni Polacy':: Prz'eciwstawienie to pojawia się niekiedy w obrębie społeczności lokalnych, ale wówczas dotyczy lokalnp.j czy regionalnej ,grupy Polaków - katolików i Białorusinów - prawosławnych. WskazuJe wówczas na inny poziom odniesi'enia, poziom społecznoś,ci 10ka1nyeh i grup regionalnych lub wyznaniowych i tra:ktowane być może jako argument przemawiający za przynależnością Tatarów do takich właśnie grup, natomiast ni'e obejmuje całoś'ci jaką są Polacy jako grupa etniczna. 'Na takie przeciw.stawienie nie pozwala wspólny język, współucz'estnictwo w kulturz'epolski'ej, poczucie wspólnoty losów historycznych. Na podstawie tych cech łączących dokonany został wybór, będący zresztą udziałem wszytkich grup etnograficznych z pogranicz etnicznych w procesie narastająoej krystaHzacji i integracji etnicznej, polskiej ,grupyetni'cznej jaiko [nadrzędnej dla Tatarów w Polsce grupy przynależnoś<Ci.Wybór taki podkreślony został faktem repatriacji po II wojnie światowej części ludności tatarskiej z ziem litewskich i białoruskich na tereny polskie. Repatriacja ta zróżnicowała charakter grupy Tatarów i wraz z powojennYmi wewnętrznymi migracjami w Polsce i rozwojem społ-eczno-gospodarczym kraju stała 5ię poważnym czynniIdem j'ej przeolbrażreń. Nadal dyskusyjne i wymargające studiów są usHowania określania statusu grupy Tatarów w przeszłośd. Stanowisku zaprez'entowanemu ostatnio prz'ez P. Borawskioeg.o,który 'stwierdza, co prawda w praey poświęconej innym 'PT'ob'l:emom niżetni'czne, :ukształtowanie się "jednej /Ilarodo24 Materiały w TOku 1975. włoasne z badań Kiaite!dry EltnogratfiiJi UAiM w oko1icach Sokółki �Tatarzy polscy. Grupa etniczna 155 czy etnograficzna? WOScrTatarów P'olsko~litewskich ... z pokrewnych pod względem językowym ludów turecko-tatarskich" 25, można prz~dwstawić inną hipotezę, bardziej moim zdaniem uzasadnioną. Jest to koncepcja przyjmująca me wykształcenie się na Inowym terenie tatarskiej wspólnoty etnicznej, która objęłaby ludność muzułmańską i dawniej tureckojęzyczną z wszystkich fal osadniczych i całego terenu pogranicza etnicznego polsko~białorusko-litewskiego. Byłby to powrót do tezy J. Talko-Hryncewicza, który pisał: "Ponieważ nasi Muś1imowie przedstawiali zlepek najrozmaitszych plemion już przed przyjściem do Polski, a osiadłszy u nas '" nie mając swych kobiet łączyli się przez związki małżeńskie z miejscową ludnością, uniemożliwiło to wytworzenie osobnej etnograficznej [w znaczeniu również etnicznej - Z. J.l całości. Ich odrębność mogła się choć częściowo utrzymać tylk,o w organizacji wojskowej; z upadkiem jej i to zatracili, a żyjąc w środowisku krajowców przejęli ich języlk i ku:lturę. Dziś jedynym ich łącznikiem j-est wyznani'e i obrządki religijne" 26. Przekonanie o odrębności etnicznej Tatarów polsko-litewskich podtrzymywane było przez podkreśl,anie ich odrębności wyz<naniowej - je.szcze dziś trudny do przyjęcia jest przez niektórych Polaków obraz Polaka-muzułmanina, Polaka niesł,owi,ańskiego pochodzenia, fakt odmiennego do nich stosunku władz carskich w czasie zaborów oraz przez wiązanie ich z grupami etnicznymi Tatarów krymskich i nadwołżańskich, z którymi poza nazwą, religią i tradycją wspólnego pochodzelnia niewiele mieli wspólnego. Działalność inteligencji tatarskiej w latach międzywojermych nie zmierzała, mimo odnajdowanych w niej pewnych elementó\V panislamizmu i panturkizmu, do zamknięcia grupy i prz'eciwstawienia jej społecz'eństwu polskiemu. Miała ponadto, a czym pisz,e M. Konoracki, niewielki wpływ na ogół społeczności tatarskiej 27. O Tatarach polskich ja;ko grupi'eetnograficznej mówi przede wszystkim analiza ich cech współczesnych. To nie tylko inne pochodzenie społeczne obecnie ukształtowanej inteligencji tatarskiej i przerwanie w jej postawach ciągłości dawnej ideologii skłania do nie podkreślania ich odrębności etinicznej. W okresie powojennym Tatarzy na teI1enie Polski jako całość reprezentują już polską grupę etnograficzną, wyodrębniającą się na podstawie podtrzymywanych przez religię odmiennych cech kulturowych i tradycji pochodzenia. Ważlne znaczenie dla integracji grupy Tatarów z polskq grupą etniczną miało odzyskanie niepodległości przez Polskę w roku 1918. Odżyła wówczas dawna tradycja ich związków z państwowością polską. Od tego też czasu Tatarzy, wykraczający poza -obręb spoP. Bora:wskii, op. <(jiit., ,s. 66. J. Ta1ko-Hrymcewicz, Muślimowie czyli 1924, s. lOG. 27 M. KonopaC'ki, Społeczność ... , :s. 172. 25 26 tak zwani Tatarzy litewscy, K'raków �156 ZBIGNIEW JASIEWICZ łeczności wioskowej i regionalnej, uzyskali szersze możhwości identyfikacji z polską grupą etnkzną. \Vspókzesne warunki społeczno-kulturowe w Polsce, a równocześnie kierunki rozwoju w ramach grupy Tatarów pozwalają sądzić, że społeczność ta zmierzać będzie stopniowo do przekształcenia się z grupy etnograficznej w nowocze.sną wspólnotę wyznaniowq, r-edukującą m. in. religijność ludową i tradycyjną obrzędowość, trudną do utrzymania w modernizującym się i ur:banizującym spo~eczeństwie. Obrzędowość ta i inne wyrÓ'żniające eechy kulturowe zamykane będą coraz ściślej w ramach grupy wyznalniowej i r,ociziny. Jednocześnie jednak posiadanie własnych, chociażby sz'czą'tkowych społeczncści wi'ejskich w miejscowoś'cia.ch z zachowanymi obiektami kultu, przy obserwowanych tendencjach koncentrowania się muzułmanów w Białymstoku i Białostockiem, podtrzyma zapewne wśród Tatarów niektóre ich cechy jako grupy etnograficznej, o zmieniającym się oczywiście charakt'erze. MO'żna ponadto przewidzieć dalsz·e rozszerzenie się ,kręgu ludzi prz'echowujących i umacniających świadomość pochodz'elnia tatarskie.g,o, ludzi wywodzących się z rodzin zarówno muzułmańskich, jak i chrześcijańskich, dla których ważne JUŻ będą nie tyle wartości re.ligijne, co inne, związane z dziejami grupy i kulturą orientalną. Zjawisko to mieści się w ramach niezwykle charakterystycznego i ooejmują,cego całe społeczeństw.o polskie, w tym również środowiska robotnicz,e ichłopsikie, rozwoju zainteresowań genealogicznych, który winien wstać dostrzeżony zarów,no prz'ez nauki społeczne, jak i ruch kulturalny. Rozwój zainteresowań dzi'ejami własnych r,odzin nie musi bowiem wynikać ze snobizmu, z chęci wyróżnienia się koszieminnych, a może być wyrazem potrzeby, w warunkach osiągniętego wyższego poziomu ku1tura'lnego, bardziej 'Osobistego uczesbniczenia w historii i zbliżenia do innych kultur, próbą wzhogacenia swych przeżyć i zaakcentowania swej tożsamości. ZBIGNIElW JASIEWICZ POLISH TA.RTA'RS. AN ETHNOGRAPHIC OR ETHNIC GROUP? (S u mm~lIr y) The S'o~c.aIHedThmtalI's MusI,im rpOlpulllł,tion in ,:AoJoand(about 3000 peo'ple). trace their origin back to a group of Polish and Lithuanian Tartars. From the 14th up to the 17th century they settled down on the area spreading around �Tatarzy poLscy. Grupa etniczna czy etnograficzna? ] 57 ;';Li,,"k, Kowno ,and Białysitok. A,s ,e'a'fly .as ,in the 17,th <cenJtu;ry they lcxs:t !the,ir naLve ,lan.guag'e. Their u'dv'an:t.a'geous sloaia'l staitu!s !in 'aincien;t 'Balish sod-efty resuLted in a rapid polonization of the Tartarian upper class, while the lower strata of Tar;arian society were influenced greatly by White Russhm culture. At present' P,;]isil TarLars occupy both the area of their previous settlemer.ts (Bohoniki and Kruszyniany, the Bialystok Province) and some other regions (mostly repatriates fre,,',] White H.ui;dan and Litl1Uanian SSR who have come to Poland after 1945). V/hile an<llysing the characteristic fe<lturcs or this group, the <luthar or the prc':;tl,t paper arrives at the conclusion that Polish Tart<ns are !,ot an etlmic gro~liJ any more but that they constitute an ethnographic group. Two factors, i.e, Isj;""i and OIl awareness of Tartarian origin point out most strongly individual features of the Polish Tartars. However, they do not interfere with the Tarbrs' nffiiintion to Polish ethnic group. The present paper presents ethnogr<lphers as \H'l! as representatives of related sciences with some possibilities of carrying on ;'<'~":lrch work concerning the culture of Polish Tartars. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/56aaa8b8efad58ddc0e3f9eec2eaf93c.pdf 79c71bc891dcad1de9bcbd9ca5ea5db4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4068 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3801 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.9 z.5 ; s.313- 319 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ś P R A Ryc. W 1. Wycinanki O Z loykonane przez D Romualda A Olszewskiego z N I A Giżycka. W Y S T A W A SZTUKI L U D O W E J WARMII I MAZUR W O L S Z T Y N I E MARIA PRZEŻDZIECKA Zorganizowana we w r z e ś n i u rb. przez W R N i M u ­ zeum Mazurskie w Olsztynie przy w s p ó ł p r a c y OPLiA Wystawa Sztuki Ludowej W a r m i i i Mazur m i a ł a na celu zobrazowanie na tle z a b y t k ó w i p r z e k a z ó w t r a ­ dycyjnych ogólnego dorobku tych ziem w zakresie l u ­ dowej twórczości w ciągu 10-lecia Polski Ludowej. Główną u w a g ę skoncentrowano na zagadnieniach stroju, haftu, tkactwa i c e r a m i k i ; w d z i a ł a c h tych w p o r ó w n a n i u z poprzednimi wystawami znalazły się nowe pozycje. Na plan pierwszy w y s u n i ę t o strój i problemy jego rekonstrukcji. Jest to zadanie bardzo trudne gdyż za­ chowane z tej dziedziny zabytki są dziś w i e l k ą rzad­ kością. Toteż na w y s t a w ę pozyskano tylko jeden o r y ­ ginalny i kompletny strój kobiecy oraz k i l k a f a r t u ­ c h ó w i czepców. Niestety autentyczny ten s t r ó j m a ­ zurski, pochodzący z k o ń c a X I X w., stanowi o d m i a n ę p o w s t a ł ą w t y m czasie pod w p ł y w e m s t r o j ó w m i e j ­ skich. Szkoda, że nie u d a ł o s i ę zdobyć na w y s t a w ę cho­ ciażby f r a g m e n t ó w bardziej tradycyjnej odmiany k o ­ biecego u b i o r u (strój m ę s k i z a g i n ą ł wcześniej), k t ó r a w ś r ó d mniej z a m o ż n y c h w a r s t w l u d n o ś c i mazurskiej p r z e t r w a ł a jeszcze p i e r w s z ą w o j n ę ś w i a t o w ą . N a j d ł u ­ żej ż y w o t n ą i najbardziej c h a r a k t e r y s t y c z n ą częścią tego stroju kobiecego b y ł „kitel", czyli spódnica f a ł ­ dowana l u b marszczona pierwotnie z trzech prostych półek, a n a s t ę p n i e r ó w n i e ż z k l i n ó w i szyta z samo­ działowego m a t e r i a ł u tkanego p r z e w a ż n i e w p r ą ż k i . S p ó d n i c ę t ę n a k ł a d a n o zawsze na „kitel spodni", r ó w ­ nież s a m o d z i a ł o w y , o szerszych i barwniejszych pa­ sach. „ K i t l e " t a k i e w y s t ę p u j ą jeszcze w terenie, a d a ł o b y się też znaleźć i d o p a s o w a n ą bluzkę, czyli tzw. „ k a b o t " , k t ó r y około 1900 roku p o j a w i ł się po „ k a b o t a c h " l u ź n y c h *. B r a k i w o r y g i n a ł a c h starano się częściowo zastąpić fragmentami g r a f i k i historycznej i l u s t r u j ą c y m i zaję­ cia i stroje ludu. Pomimo to p o w i ą z a n i e pomiędzy przekazami tradycyjnymi i rekonstrukcjami obecnymi s t r o j ó w w y p a d ł o m o ż e nieco słabo, t y m bardziej że stroje odtworzone przez trzy r ó ż n e instytucje r ó ż n i ą się p o w a ż n i e m i ę d z y sobą i mniej d o ś w i a d c z o n y widz nie wie, k t ó r e z nich s ą w ł a ś c i w e . N a j w i ę c e j b ł ę d ó w m o ż n a dostrzec w stroju młodej pary „ m a z u r s k o - w a r m i j s k i e j " rekonstruowanym przez Wojewódzki Z a r z ą d Spółdzielni „ S a m o p o m o c C h ł o p ­ ska". W ubiorze kobiecym czepiec jest zbyt uproszczo­ ny; koszula z w s t a w k a m i z t k a n y c h p a s ó w w kolo­ rach granatowym i czerwonym nie spotykana w te­ renie nawet w przekazach ustnych; gorset z czer­ wonego p ł ó t n a obszyty c z a r n ą t a s i e m k ą z y g z a k o w a t ą budzi r ó w n i e ż pewne z a s t r z e ż e n i a . Najlepsza jest sto­ sunkowo spódnica, lecz niestety w ł o ż o n a została na białą h a l k ę , w y k o ń c z o n ą białą k o r o n k ą , zamiast na Ryc. ' Materiały w Krakowie. 2. Zabawka mazurska. Rekonstrukcją W. Okidewicz z Olsztyna. wykonał Sekcji Badania Plastyki Ludowej PIS 313 �Ryc. 4. Narzuta nawiązująca do wzorów niemieckiej szkoły w Ełku. Wyk. Leszczyńska ze Spółdzielni PLiA „Tkanina" w Mikołajkach, pow. Mrągowo. i Borkowski �Ryc. 5. Rekonstrukcje mazurskich strojów dziewczyny i kawalera, wy­ konane przez T. Modzelewską i W. Grabowską. * d r u g ą spódnicę (tzw. „kitel spodni"), uszytą z po­ dobnego m a t e r i a ł u w pasy. U b i ó r m ę s k i stanowi poważne nieporozumienie. Pomijając brązowy ka­ pelusz (noszono p r z e w a ż n i e czarne), kamizelka nie była w mazurskim stroju m ę s k i m nigdy traktowana jako u b i ó r wierzchni, a t y m bardziej z okazji ślubu, i pokazywano n a j w y ż e j jej przód, przy czym t y ł szy­ ty b y ł z r e g u ł y z m a t e r i a ł u podszewkowego l u b ze zwykłego płótna. W y s t ą p i e n i e pana m ł o d e g o na w e ­ selu w samej kamizelce u w a ż a n e b y ł o b y raczej za nieprzyzwoite. P o w a ż n e w ą t p l i w o ś c i budzi r ó w n i e ż sam k r o i kamizelki, a zwłaszcza b r a k guzików. Spodnie s a m o d z i a ł o w e w p r ą ż k i c e c h o w a ł y raczej strój codzienny, a nie o d ś w i ę t n y . Na pierwszy rzut oka lepsze w r a ż e n i e sprawia re­ konstrukcja stroju dziewczęcego wykonana przez Wojewódzki Dom K u l t u r y . S p ó d n i c a uszyta z m a ­ teriału odrobionego t e c h n i k ą l u d o w ą , sposobem tzw. „w slruk", oraz fartuch z w e t k a n y m i czerwonymi pasami — s u g e r u j ą w i ę k s z ą ścisłość rekonstrukcji. Aksamitny gorset c i e m n o b r ą z o w y i koszula z boga­ t y m i w s t a w k a m i o wzorach tkanych czerwonymi n i ć ­ mi — nie z n a j d u j ą natomiast potwierdzenia w prze­ kazach stroju tradycyjnego. W y r a ź n y m nieporozu­ mieniem jest ubranie dziewczyny w czepiec noszony wyłącznie przez m ę ż a t k i . Najbardziej udane rekonstrukcje s t r o j ó w s t a n o w i ą modele opracowane na podstawie m a t e r i a ł ó w nauko­ wych, zgromadzonych przez Muzeum Mazurskie w Olsztynie. P r z e d s t a w i a j ą one 3 pary s t r o j ó w m a zursko-warmijskich: o d ś w i ę t n y i roboczy starszych gospodarzy (ryc. 3) oraz strój dziewczyny i kawalera (ryc. 5). Stroje te za m a ł o m o ż e w y k a z u j ą zróżnico­ wanie kolorystyczne i techniczne t r a d y c y j n y c h t k a ­ nin ubraniowych, zwłaszcza kobiecych, w k t ó r y c h powszechnie w y s t ę p o w a ł y p r ą ż k i i k r a t k i , a t k a n i n y r z ą d k o w e (diagonale) tkane b y ł y na odmiennego k o ­ loru osnowie, przez co uzyskiwano bardzo ciekawe efekty. Na spódnice, czyli tzw. „kitle", u ż y w a n o w i e ­ lu technicznych odmian tkanin wykonywanych „w s t r u k " — w paski „ p r o s t e " l u b „ ł a m a n e " , splo­ tem „ c z y n o w a t y m " ( r z ą d k o w y m ) — w pasy l u b tkane sposobem nazywanym przez miejscowe tkaczki „na minewit" — w p r ą ż k i . Ponadto przy stoju roboczym należałoby m o ż e raczej w p r o w a d z i ć bardziej t r a d y ­ cyjny „ k a b o t " prosty zamiast w c i ę t e g o . Ogólnie biorąc, omawiane modele s t a n o w i ą p o w a ż n e osiągnięcie i warto, b y z a r ó w n o W o j e w ó d z k i Dom K u l t u r y , j a k i W o j e w ó d z k i Z a r z ą d Spółdzielni „Sa­ mopomoc C h ł o p s k a " poszły t ą s a m ą d r o g ą i n a w i ą ­ zały ściślejszą w s p ó ł p r a c ę z Muzeum Mazurskim w Olsztynie. N a s t ę p n y m zagadnieniem w i ą ż ą c y m się ze strojem jest haft l u d o w y : złoty i kolorowy — w y s t ę p u j ą c y na czepcach oraz b i a ł y z okolic K w i d z y n i a , Sztumu i Pa­ słęki — eksponowany w formie zdjęć fotograficznych. P r ó b a r e k o n s t r u k c j i haftu n a czepcach wykonana przez Józefę I z d e b s k ą w y p a d ł a stosunkowo p o m y ś l ­ nie. Ogólne w r a ż e n i e p s u j ą jednak nie dobrany ma­ teriał w zbyt ostrym kolorze ż ó ł t y m oraz brzydka b i a ­ ła koronka. Problem w a r m i j s k i c h h a f t ó w białych z m o t y w a m i postaci kobiecych i p t a k ó w w ś r ó d or­ namentyki r o ś l i n n e j z o s t a ł jedynie zaznaczony, a d a l ­ sze badania, k t ó r e n i e w ą t p l i w i e Muzeum nad t ą cie­ k a w ą o d m i a n ą h a f t ó w podejmie, p o z w o l ą m o ż e z cza­ sem p r z y s t ą p i ć do jej reaktywowania. Bardzo w a ż n y m d z i a ł e m sztuki ludowej Mazur i W a r m i i jest tkactwo, k t ó r e uprawiane było do d r u ­ giej w o j n y ś w i a t o w e j prawie w k a ż d y m domu. Nic też dziwnego, że wystawa o l s z t y ń s k a została d o s ł o w ­ nie zasypana tego rodzaju w y r o b a m i . Niedobrze t y l ­ ko s t a ł o się, że zgromadzone eksponaty s u g e r u j ą pew­ ną j e d n o r o d n o ś ć t k a c t w a mazurskiego w stosowanej ornamentyce, gdyż w „ p ł a c h t a c h " i obrusach, p r z y ­ tłaczających ilościowo inne wyroby, p a n u j ą wszech­ w ł a d n i e r ó ż n e u k ł a d y p r z e t y k a ń wykonanych prawie w y ł ą c z n i e w k r a t ę p r o s t ą l u b s k o ś n ą . Znalazły s i ę t u jedynie d w a p r z y k ł a d y tak charakterystycznego dla tradycyjnego tkactwa u k ł a d u pasowego , z k t ó r y c h jeden n a l e ż a ł o chyba raczej w y e l i m i n o w a ć , jako na­ w i ą z u j ą c y silnie do niemieckich w z o r ó w (ryc. 4), wprowadzonych w okresie m i ę d z y w o j e n n y m przez szkołę w E ł k u , drugi zaś stanowi n o w ą p r ó b ę roz2 2 J. Grabowski: Sztuka ludowa W a r m i i i Mazur, Polska Sztuka Ludowa nr 4—5 1948, s. 6—14. 315 �Należałoby może pomyśleć o produkcji tego rodzaju tkanin w spółdzielniach CPL1A, tym. bardziej że żyją jeszcze tkaczki u m i e j ą c e je w y k o n y w a ć . Pasowe u k ł a d y kolorystyczne z tych tkanin można by było r ó w n i e ż w y k o r z y s t a ć przy produkcji szalików, które obecnie (sądząc z eksponowanych na wystawie) nie w y k a z u j ą ż a d n y c h cech regionalnych. Na u w a g ę zasługują podjęte próby rekonstrukcji tradycyjnych kilimów mazurskich oraz d y w a n ó w wiązanych. Trudno jest dziś osądzić, czy próby te spowodują ożywienie dawno wygasłych odmian tkactwa — podobnie j a k to n a s t ą p i ł o np. z sokolski­ m i dywanami dwuosnowowymi — w k a ż d y m razie w a r t o chyba s p r ó b o w a ć . Dotychczas wykonane zostały kopie k i l k u k i l i m ó w oraz dywan mazurski reprodu­ kowany u H a h m a . Z innych odmian tkactwa pokazano na wystawie jedynie fragment starego dywanu dwuosnowowego, pochodzącego z powiatu ostródzkiego, o gęsto rozsia­ nych motywach gałązek winogronowych, oraz szmaciaki, k t ó r e t y m razem nie wniosły nic nowego *. Po raz pierwszy eksponowano na wystawie tego­ rocznej współczesne garncarstwo ludowe, k t ó r e zo­ stało obecnie na tych terenach wznowione. Niestety brakuje tu odpowiedniego zestawienia z c e r a m i k ą tra­ dycyjną i p r z e c i ę t n y widz nie jest zorientowany, w j a k i m stopniu n a w i ą z u j e ona do dawnego garn­ carstwa mazurskiego. Ponadto zestawienie takie w p ł y n ę ł o b y może dydaktycznie na samych w y t w ó r ­ ców, mobilizując ich do bliższego zainteresowania się wyrobami dawnymi, zgromadzonymi w muzeach w Olsztynie, Szczytnie i K w i d z y n i u oraz z pewnością w y s t ę p u j ą c y m i r ó w n i e ż w terenie, skoro około 35 lat temu ta gałąź sztuki ludowej b y ł a jeszcze w pełni żywotna — wyrabiano p i ę k n i e polewane i zdobione miski, dwojaki zwane tu „ s p o j a k a m i " lub „spólnokami", dzbanki, a nawet tzw. „ s i w a k i " . Szersze na­ w i ą z a n i e do ceramiki tradycyjnej pozwoliłoby u n i k n ą ć zapożyczania form z w y r o b ó w blaszanych, co n a s t ą ­ piło np. w w y p a d k u dzbanka przedstawionego na ryc. 6. 4 Ryc. 6. Dzbanek o polewie jasnobrązowej. Wyk. Szyszko z Kaflami Biskupiec. Erazm w i ą z a n i a p a s ó w złożonych z m o t y w ó w rombowych. Odczuwa s i ę w y r a ź n y b r a k „ p ł a c h t " opartych na wzo­ rach tradycyjnych, notowanych z poprzednich w y ­ staw . Nie eksponowano r ó w n i e ż zupełnie w y s t ę p u j ą c y c h jeszcze w terenie t k a n i n u b r a n i o w y c h wyrabianych dawniej na „ k i t l e " i późniejsze „ s u k i e n k i " kobiece, przy czym pierwsze z nich m a j ą tak charakterystycz­ ny dla polskiego tkactwa ludowego u k ł a d pasowy. 3 4 K . H a h m : Ostpreussische Bauernteppiche, Ber­ lin 1937. K . Pietkiewicz: Szmaciaki mazurskie, Polska Sztu­ ka Ludowa nr 4—5/1951, s. 131—133. 3 3 jw. Ryc. 7. Dwojaki o polewie ciemnobrązowej. Wyk. Jan Orłowski z Gieryk, pow. Morąg. �Nowością na terenie Mazur i W a r m i i jest w y c i n a n ­ ka (ryc. 1) wykonywana obecnie przez Romualda Olszewskiego z Giżycka. Nie ma ona żadnego opar­ cia w miejscowej tradycji, stanowi raczej przejaw sztuki amatorskiej, uprawianej z d u ż y m poczuciem dekoracyjności i kompozycji. Dzięki walorom p l a ­ stycznym m o g ą w y c i n a n k i Olszewskiego z powodze­ niem być wykorzystane do dekoracji świetlic. Pozostałe działy sztuki ludowej, a mianowicie kaflarstwo, meblarstwo i budownictwo — reprezentowa­ ły jedynie okazy tradycyjne. Kaflarstwo — w s k ł a ­ dzie znanym z i n n y c h wystaw i p u b l i k a c j i ; budow­ nictwo w fotografiach i modelach o b r a z o w a ł o bo­ gactwo form w y s t ę p u j ą c y c h w terenie; słabiej nato­ miast w y p a d ł y meble, gdzie k i l k a zaledwie n i e w ą t p l i ­ wie bardzo ciekawych e k s p o n a t ó w nie d a w a ł o obrazu różnorodności i bogactwa form oraz w z o r ó w zdob­ nictwa. Należało m o ż e u z u p e ł n i ć je k i l k u zdjęciami i p o k a z a ć np. jeszcze „ ś l u b a n e k " , szafkę n a r o ż n ą i kilka typów skrzyń. Osobny dział stanowi p a m i ą t k a r s t w o , z k t ó r y m wiąże się zagadnienie wykorzystania m o t y w ó w l u ­ dowych w obecnym rzemiośle. W zakresie p a m i ą t 6 6 .1. Grabowski: o. c, s. 16—36. Ryc. karstwa przejawem p o z y t y w n y m jest wprowadzenie r ó w n i e ż na t y m terenie m i n i a t u r o w y c h rekonstrukcji s k r z y ń mazurskich. Ż a ł o w a ć jedynie należy, że po­ kazane na wystawie nie s t a n o w i ą k o p i i najciekaw­ szych o k a z ó w zachowanych w terenie czy z n a j d u j ą ­ cych s i ę w muzeach. Pomocne dla w y k o n a w c ó w s k r z y ń m i n i a t u r o w y c h m o g ł y b y b y ć też m a t e r i a ł y zgromadzone przez S e k c j ę Badania Plastyki Ludowej PIS w K r a k o w i e . M o g ą c e się częściowo zaliczać do w y r o b ó w p a m i ą t k a r s k i c h rekonstrukcje zabawek ma­ zurskich w postaci k o n i i jeźdźców na koniach (ryc. 2 i 8) s ą bardzo udane i należy życzyć sobie tylko, by w i ę k s z e ich ilości z n a l a z ł y się w sprzedaży. Rzeźby w drzewie p r z e d s t a w i a j ą c e ptaszki na gałąz­ kach nie p r z e j a w i a j ą cech regionalnych. Niektóre drewniane broszki i korale n a w i ą z u j ą luźno do orna­ m e n t y k i ludowej w swych malowanych motywach. Na­ tomiast liczne na wystawie drobne rzeźby i p ł a s k o ­ rzeźby w kości słoniowej nie m a j ą j u ż chyba ze sztu­ ką l u d o w ą tego terenu nic wspólnego, a wykonane z szyszek „dziady l e ś n e " t r ą c ą ogromnie niemieckim d robnomieszczaństwem. Ogólnie oceniając, tegoroczna wystawa olsztyńska stanowi p o w a ż n ą pozycję w ł a ń c u c h u dotychczaso­ wych wystaw organizowanych na t y m terenie. 8. Zabawka mazurska. Rekonstrukcje W: Okulewicz z Olsztyna. Fotografowała Maria wykonał Przeździecka. 317 �I Ryc. 1. Rekonstrukcja kościerzyńskiego stroju dla użytku świetlicowego. W Y S T A W A X-LECIA SZTUKI L U D O W E J W GDAŃSKU MARIA Gdańsk i jego okolice, a zwłaszcza tereny zamiesz­ kałe przez Kaszubów — mają bogate i ciekawe tra­ dycje sztuki ludowej, nad której wznowieniem praco­ wano usilnie w okresie dziesięciolecia. Tradycje te uległy pewnym wypaczeniom wskutek germanizacji w czasie zaborów, jak i wcześniejszej na tym obsza­ rze urbanizacji, a także w wyniku nie zawsze właści­ wie prowadzonych akcji zmierzających do podniesie­ nia dobrobytu wsi kaszubskich. Praca obecna jest tym trudniejsza, że wymaga nie tylko wznowienia, lecz również oczyszczenia gdańskiej sztuki ludowej z róż­ nych obcych miejscowemu ludowi naleciałości. Osiąg­ nięcia w tej dziedzinie i obecną twórczość ludową na tle jej najlepszych form tradycyjnych obrazuje wystawa zorganizowana w sierpniu rb. przez Wydział Kultury WRN oraz Wojewódzki Dom Twórczości Ludowej w Gdańsku. Twórcom ludowym biorącym udział w wystawie przyznano nagrody pieniężne w łącznej wysokości 6 tysięcy zł. Należy przy tym podkreślić słuszną — specjalnie na tym ubogim w zabytki sztuki ludowej obszarze — decyzję przyznania nagrody zasłużonemu zbieraczowi zabytków Julianowi Rychowskiemu z Chojnic, który wyszukał w terenie szereg wartoś­ ciowych Okazów, a wśród nich również skrzynkę z 1717 roku, rzeźbioną we wzory geometryczne. W ogólnej problematyce wystawy na plan pierw­ szy wysuwa się wielokrotnie dyskutowane zagadnie­ nie haftów kaszubskich. Organizatorzy wystawy sięg­ nęli do historycznych materiałów porównawczych, znajdując je w szesnastowiecznych księgach cecho­ wych Gdańska, z których trzy powiększone zdjęcia „motywów regionalnych" umieszczono obok osiem­ nastowiecznych ornatów haftowanych w Żukowie oraz złotohaftowanych czepców kaszubskich, występują­ cych w stroju ludowym X V I I I i X I X wieku. Pokryty osiemnastowiecznym haftem pas (pochodzący ze wsi Sworzegacie, pow. Chojnice) budzi pewne zastrzeżenia, gdyż prawdopodobnie jest to fragment szaty liturgicz­ nej wtórnie zastosowany. W chronologii historycznej 318 PRZEŹDZIECKA bezpośrednio po tych haftach następują przykłady wielobarwnych haftów Teodory Gulgowskiej i jej uczennic z Wdzydz (1907—1939) oraz hafty Maksy­ miliana Lewandowskiego z Kościerzyny (1937—1939) i Franciszki Majkowskiej z Wejherowa (1937). Hafty te, stanowiące punkt wyjścia — zwłaszcza w zakre­ sie kolorystyki — dla obecnych haftów kaszubskich, nie są ściśle biorąc ludowe, ale jedynie oparte na motywach ludowych zaczerpniętych głównie ze zdob­ nictwa mebli (skrzyń, kredensów) i stąd prawdopo­ dobnie ich zdecydowany koloryt polichromatyczny, w przeciwieństwie do ludowego haftu na czepcach ', który był przeważnie złoto-srebrny z dodatkiem nie­ kiedy kilku stonowanych kolorów cieniowanych osiemnastowieczną modą. Ostatnio podjęta została na Kaszubach próba „uspo­ kojenia" kolorystycznego haftów. Akcja ta, prowa­ dzona przez CPLiA w porozumieniu z Ministerstwem Kultury i Sztuki, rozpoczęła się w końcu 1953 r. kur­ sem kierowanym przez art. piast. Halinę Kintopf. W wyniku tego kursu znalazły się na wystawie obok dotychczasowych haftów wielobarwnych również pró­ by „uporządkowania wzornictwa i zharmonizowania kolorystyki". Pokazane eksponaty świadczą, że próby te nie zostały jeszcze przeprowadzone do końca, np. wzorowany na złotogłowiach kaszubskich żółty haft wykonany na białym tle jest mdły. Ten sam haft na tle bardziej zbliżonym w kolorycie do materiałów używanych na czepce pozwoliłby zapewne osiągnąć znacznie lepsze efekty kolorystyczne. Eksponowane hafty białe na szarym płótnie nawiązują chyba zbyt słabo do motywów tradycyjnych reprezentowanych np. na białych szatach liturgicznych z Żarnowca. Zagadnienie osobne stanowią „próby przystosowa­ nia haftu do form użytkowych". Przykładem ich są ozdobne wielobarwnym haftem kaszubskim chustki na głowę, bluzki i fartuchy. Przedmioty te nie są 1 1 E. Frankowski: Złotogłowie kaszubskie. Polska Sztuka Ludowa nr 3/1954, s 146—161. �jednak najczęściej ani w pełni regionalne, ani nale­ życie przystosowane do użytku miejskiego — jaka jest więc ich użytkowość? Bardziej udaną próbę adaptacji haftów kaszubskich do współczesnego stro­ ju stanowi błękitna czapka sukienna, zdobiona wzo­ rem w kolorze beżowym, którą wykonała art. piast. Anna Smolanowa, pomysłowo wykorzystując elementy czepca, jak również złoty haft kaszubski na modnym pasku z czarnego aksamitu. Osiągnięciem dziesięciolecia jest po raz pierwszy pokazana na wystawie próba rekonstrukcji strojów kościerzyńskiego (ryc. 1) i warmijskiego opracowanych do użytku świetlic. Wobec trudności wynikających z braku dostatecz­ nych źródeł zwłaszcza w zakresie dawnych ubiorów kaszubskich, należy wyrazić pewien żal, że organi­ zatorzy wystawy, eksponując rekonstrukcję stroju kościerzyńskiego, nie zechcieli jej w jakiś sposób udo­ kumentować, ażeby zwiedzający orientowali się, w ja­ kiej mierze rekonstrukcja odpowiada dawnym stro­ jom kaszubskim. Dokumentacja taka byłaby tym po­ trzebniejsza, że np. forma kaftana męskiego — za­ równo w swym zdobnictwie, jak i w kroju — budzi duże zastrzeżenia co do słuszności jej rozwiązania. W odniesieniu do rekonstrukcji stroju warmijskie­ go należy zaznaczyć, że Muzeum Mazurskie w Olsz­ tynie posiada materiały naukowe pozwalające na ściś­ lejsze jego odtworzenie, czego dowodem były umiesz­ czone na zorganizowanej w tym samym czasie wystawie w Olsztynie modele tradycyjnych strojów. Drugą obok haftów najżywotniejszą obecnie gałęzią sztuki ludowej jest kaszubska ceramika, najlepiej społeczeństwu naszemu znana w postaci zdobionych malaturami wyrobów Leona Necla, które też najob­ ficiej zgromadzono na wystawie gdańskiej. Szkoda, że nie umieszczono wyrobów innych garncarzy, jak Ryc. 3. Forma Ryc. 2. Rzeźba w drzewie przedstawiająca chło­ pa zażywającego tabaką. Wyk. Apolinary Pas­ twa ze wsi Wąglikowice, pow. Kościerzyna. Wys. 28 cm. do pierników. np. Bronisława Jagielskiego z Gostyczyna (pow. Tu­ chola) oraz Bronisława Mrzygłoda z Kadyn, którzy brali udział w poprzednio organizowanym konkursie pamiątkarskim. Ciekawe formy ceramiki o pięknej ciemnobrązowej polewie dostarczył Józef Kazimierczak, uczeń Meissnera, pracujący obecnie w warsztacie Leona Neola. Na uwagę zasługują jego dzbanki z lek­ ko wybrzuszoną szyją (ryc. 4), mające szlachetniejszą formę od podobnych dzbanków Leona Necla tzw. „pelikanów". Zastanawiał brak na wystawie ceramiki Meissnera, znanego dotychczas z ciekawych i indywidualnie po­ jętych wyrobów. Warto, aby odpowiednie czynniki zajęły się tym garncarzem i stworzyły mu warunki umożliwiające podjęcie przerwanej pracy. Dla zilustrowania związków obecnej ceramiki ka­ szubskiej z ceramiką osiemnasto i dziewiętnastowiecz­ ną umieszczono znaleziony ostatnio w Chojnicach dzbanuszek z roku około 1750, kropielnicę i kilka fragmentów talerzy. Dzbanuszek z Chojnic (ryc. 5) ma kobaltowej barwy wzór, z którego mogły się wywieść charakterystyczne dla Neclów formy kwiatów. Kropielnica zdobiona jest wzorem łuskowatym występu­ jącym również u Necla. Dwojaki o prymitywnym wzorze tulipanowatym (własność Muzeum we Wdzy­ dzach), wykonane przez jednego z przodków Necla, obrazują wzbogacenie dekoracyjności ceramiki ka­ szubskiej, jakie od tego czasu nastąpiło. Inne frag­ menty ceramiki osiemnastowiecznej wykazują luźniej­ sze związki ze współczesną ludową twórczością. Słabo wypadł dział kaflarstwa ludowego, w którym jako najstarszy przykład wystawiono zdobiony kafel gzymsowy z 1890 roku, pochodzący z garncami w Grucznie. Jest to kafel nic właściwie nie mówiący i w niczym nie nawiązujący ani do kafli Meissnera — o wzorach przeniesionych z haftów, ani do kafli Necla — zdobionych takimi samymi motywami, co reszta jego ceramiki. Szkoda, że organizatorom wy­ stawy nie udało się znaleźć ciekawszych okazów kaf­ larstwa tradycyjnego, którego istnienie sygnalizują 319 �Ryc. 4. Dzbanek o polewie ciemnobrązowej. Wyk Józef Kazimierczuk z Kartuz. Wys. 21 cm. z a r ó w n o zniszczony przez Niemców pice znajdujący się w zorganizowanym przez prof. A. Wrzoska Muzeum w D ę b k u koło Ż a r n o w c a , jak i kafle z obecnych zbio­ r ó w Muzeum Pomorskiego w G d a ń s k u . Lepiej pod t y m w z g l ę d e m powiodło się w zakresie snycerstwa, gdyż drewniana skrzynka datowana „1717" jest okazem bardzo ciekawym. W y s t ę p u j ą na niej bogato rozbudowane m o t y w y geometryczne w po­ staci gwiazd cyrklowych, kół i drobnych ornamen­ t ó w w y p e ł n i a j ą c y c h . N a l e ż a ł o b y może przy okazji pomyśleć o wskrzeszeniu tradycji tej p i ę k n e j snycerki i z a s t ą p i e n i u m o t y w a m i geometrycznymi stosowanych przez O t y l i ę S z c z u k o w s k ą z Wejherowa m o t y w ó w przenoszonych z hafciarstwa. D o b r y m p r z y k ł a d e m w s p ó ł c z e s n e j rzeźby pełnej b y ł a figurka chłopa z a ż y w a j ą c e g o t a b a k ę (ryc. 2) wykonana przez Apolinarego P a s t w ę ze wsi W ą g l i kowice (pow. Kościerzyna). Inne gałęzie sztuki ludowej i l u s t r o w a ł y formy piernikarskie, obrazy na szkle, meble i zdjęcia architek­ tury. Jedna spośród k i l k u eksponowanych form piernikarskich jest o tyle ciekawa, że pokazuje k o b i e t ę w spódnicy zdobionej falbanami, podobnej do s p ó d n i c , jakie noszono na W a r m i i (ryc. 3). Obrazy na szkle nie różnią się specjalnie od n i e k t ó r y c h form w y s t ę ­ p u j ą c y c h na Śląsku, w jednym t y l k o w y p a d k u orna­ ment malowanego na szkle obramienia n a w i ą z y w a ł w y ­ raźniej przez swoje bardzo uproszczone m o t y w y gra­ natu do form ornamentalnych spotykanych w innych dziedzinach kaszubskiej sztuki ludowej. W dziale meb­ larstwa znalazły się b a r w n y m ornamentem zdobione skrzynie i kredens wypożyczone ze zbiorów Muzeum w Kartuzach. W zakresie budownictwa pokazano p r z e w a ż n i e fragmenty charakterystyczne i tradycyjne, np. podcienia szczytowe i n a r o ż n e oraz szczegóły ich konstrukcji. Współczesną twórczość l u d o w ą o b r a z o w a ł y m. in. wyroby plecione z korzenia sosny (dzbanuszka p ł a ­ skie koszyki, tace, oplatane butelki), szereg w y r o b ó w z bursztynu (nie r e p r e z e n t u j ą c y c h specjalnie nowych form) oraz p o m y s ł o w e i proste zarazem wyroby z r o ­ Fotografowała 320 iïmmù) Ryc. 5. Dzbanek z Chojnic. Ok. 1750. Wzór na białym tle. Wys. 19 cm. kobaltowy gu wykonane bez ż a d n y c h ozdób rzeźbionych (taba­ kierki, puzderka i guziki). Wznowienie tradycji w y ­ r o b ó w z rogu (wykonywa je Alojzy Formela z K a r ­ tuz) jest osobistym osiągnięciem Teresy Trojanowicz z Wojewódzkiego Domu Twórczości Ludowej w G d a ń ­ sku. Wyroby te na r ó w n i z przedmiotami z bursztynu i plecionymi m o g ł y b y znaleźć d o s k o n a ł e zastosowa­ nie j a k o a r t y k u ł y p a m i ą t k a r s k i e , w z b o g a c a j ą c ich do­ tychczasowy asortyment. W zakresie p a m i ą t k a r s t w a ostatni konkurs zorga­ nizowany w lipcu 1954 r. w G d a ń s k u w p ł y n ą ł na podniesienie ogólnego poziomu tego rodzaju w y r o b ó w , p r z y c i ą g a j ą c do w s p ó ł p r a c y w i ę k s z ą liczbę a r t y s t ó w plastyków. Uwidoczniło się to r ó w n i e ż na obecnej wystawie, gdzie znalazły się opisane wyżej adaptacje h a f t ó w kaszubskich wykonane przez A . S m o l a n o w ą , popielniczki z kutego żelaza projektowane przez Le­ s ł a w a Kiernickiego oraz t k a n i n y dekoracyjne A n n y Fiszerowej, która zastosowała w nich t r a d y c y j n ą t e c h n i k ę ludowych d r u k ó w r ę c z n y c h (obok umiesz­ czono k i l k a oryginalnych desek do d r u k ó w ludowych). Ogólnie b i o r ą c , d o d a t n i ą s t r o n ą wystawy było h i ­ storyczne usystematyzowanie zebranych e k s p o n a t ó w oraz wyeksponowanie k i l k u nowych pozycji czy za­ g a d n i e ń . Należą do nich snycerskie zdobnictwo o mo­ tywach geometrycznych i problem z w i ą z k ó w m o g ą ­ cych zachodzić między haftami a d a w n y m zdobnic­ twem k s i ą ż k o w y m . Bardzo p o m y s ł o w o i rzeczowo r o z w i ą z a n e zostały ekrany w p r o w a d z a j ą c e w p r o b l e m a t y k ę wystawy. O d c z u w a ł o się jednak brak katalogu z dobrym arty­ k u ł e m w s t ę p n y m , k t ó r y b y ł b y tu t y m bardziej po­ mocny, że względy estetyki ekspozycji, dość u t r u d n i o ­ nej przez rodzaj pomieszczenia, s p o w o d o w a ł y pewne przetasowanie e k s p o n a t ó w i w y r w a n i e ich z w ł a ś c i ­ w y c h i m zespołów (np. prawie całą długością sali zostały oddzielone od siebie hafty historyczne i t r a ­ dycyjne ludowe od h a f t ó w późniejszych). 2 - T. Trojanowicz: Konkurs p a m i ą t k a r s t w a w G d a ń ­ sku. Polska Sztuka Ludowa nr 4/1954, s. 233—241. Maria Przeździecka. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/669c00a1eb026daa113b8e593cf11eca.pdf d9b861713b055d5baec58e27d048e32b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5225 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4850 Title A name given to the resource Kronika / LUD 2005 t.89 Description An account of the resource LUD 2005 t.89, s.343-382 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 89, 2005 ¥. KRONIKA POSIEDZENIE KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH PAN, CIESZYN, 17-18 CZERWCA 2005. 17-18 czerwca 2005 roku odbyło się w Cieszynie posiedzenie Komitetu Nauk Etno­ logicznych PAN, połączone ze zorganizowaną przez Instytut Etnologii i Folklorystyki Uniwersytetu Śląskiego, Filia w Cieszynie, konferencją „Etnologia i folklorystyka w działalności ośrodka cieszyńskiego. Na dziesięciolecie istnienia”. Organizatorami po­ siedzenia i konferencji byli; prof. dr hab. Irena Bukowska-Floreńska, dyrektor Instytutu Etnologii i Folklorystyki US oraz dziekan Wydziału Etnologii i Nauk o Edukacji UŚ, prof. dr hab. Zygmunt Kłodnicki. Posiedzenie Komitetu rozpoczęto od komunikatów i informacji dotyczących aktual­ nych spraw interesujących środowisko etnologiczne. Prowadzący spotkanie prof. Zbi­ gniew Jasiewicz i prof. Aleksander Posem-Zieliński poinformowali zebranych o powstaniu Komitetu Nauk o Kulturze i propozycji wspólnego posiedzenia obu Komitetów, o zgło­ szeniu wniosku przez grupę młodych etnologów i doktorantów dotyczący utworzenia sekcji Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, w ramach której chcieliby działać oraz o po­ wołaniu prof. Posem-Zielińskiego przez Ministerstwo Nauki i Informatyzacji do pełnie­ nia funkcji eksperta w zakresie programów i treści kształcenia na studiach etnologicz­ nych. Przypomnieli także o planowanych w najbliższym czasie konferencjach naukowych — między innymi konferencji „Kultura profesjonalna etnologów w Polsce” (Wrocław, 8-9 września 2005) oraz konferencji organizowanej przez Instytut Etnologii i Antropo­ logii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego z okazji siedemdziesięciolecia etnologii na UW. W zasadniczej części posiedzenia Komitetu przedstawione i przedyskutowane zosta­ ły trzy ważne kwestie. Pierwszą z nich była, poruszana już wcześniej na zebraniach Komitetu, sprawa potrzeby podjęcia starań o wprowadzenie nazwy „antropologia kultu­ rowa” jako nazwy kierunku studiów i nazwy dyscypliny, z której nadaje się stopnie na­ ukowe. Problem ten zreferował prof. A. Posem-Zieliński. Przedstawił wyniki dyskusji, jaka w tej sprawie odbyła się w środowisku etnologów, odpowiadających na ankietę ro­ zesłaną wcześniej i mającą na celu określenie stanowisk etnologów wobec postulowanej zmiany. Na wniosek prof. Cz. Robotyckiego zebrani członkowie Komitetu poddali gło­ sowaniu ustalenie nazwy. Głosowano na jedną z trzech najczęściej pojawiających się w dyskusji nazw dyscypliny. W wyniku głosowania ustalono, że wprowadza się nazwę „etnologia i antropologia kulturowa” dla kierunku studiów i dyscypliny. W dyskusji po­ przedzającej głosowanie wypowiadali się wszyscy obecni. Drugą kwestią, jakiej poświę­ cono czas na posiedzeniu, była informacja o projekcie nowych zasad punktowania form działalności naukowej i badawczej w naukach humanistycznych. Informację o projekcie i pracach nad nim przedstawiła prof. K. Kaniowska. Projekt ten powstał w toku dyskusji zainicjowanej przez Komitet Nauk Filozoficznych, w której uczestniczyli przedstawicie­ �344 Kronika le Komitetów różnych dyscyplin humanistycznych. W trakcie kilku spotkań organizowa­ nych przez KNF w Warszawie prezentowane były projekty punktacji, wprowadzane ko­ rekty i omawiane zgłoszone sugestie. Rezultatem tych prac stał się nowy projekt punkta­ cji, przesłany już do Ministerstwa. Zmiany dotyczą także list czasopism punktowanych. W proponowanej nowej wersji listy czasopism etnologicznych do grupy A dołączone zostały dwa tytuły: „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” oraz „Łódzkie Studia Etnogra­ ficzne”. Zasady punktacji zawarte w nowym projekcie zostały przedstawione i udostęp­ nione uczestnikom posiedzenia. Ostatnią omawianą sprawą był stan prac nad przygoto­ waniem standardów kształcenia na kierunku „etnologia”. Prof. A. Posem-Zieliński przed­ stawił zebranym wypracowany projekt programu studiów etnologicznych. W opinii uczestników, posiedzenie było ważne i interesujące nie tylko dlatego, że poświęcone zostało omówieniu problemów istotnych dla naszego środowiska, ale także dało możli­ wość dyskusji i wymiany poglądów. Następne posiedzenie Komitetu Nauk Etnologicz­ nych odbędzie się w Warszawie w listopadzie 2005 roku. Katarzyna Kaniowska 81 WALNE ZGROMADZENIE DELEGATÓW POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, SUPRAŚL, 17 WRZEŚNIA 2005 Zebranych powitała prezes ZG PTL prof. Dorota Simonides, która nawiązała do to­ warzyszącej zjazdowi PTL konferencji naukowej „Pogranicze białorusko-litewsko-polskie. Historia - etnos -ję z y k - kultura”. Profesor wysoko oceniła poziom naukowy refera­ tów i wartości poznawcze przedstawionych prac. Wszystkie referaty zostaną opublikowa­ ne w okolicznościowym wydawnictwie. Prof. D. Simonides podziękowała organizatorom sesji i zjazdu PTL: Zarządowi Głównemu i Oddziałowi Warszawskiemu Polskiego To­ warzystwa Ludoznawczego, Muzeum Podlaskiemu w Białymstoku, Instytutowi Etnolo­ gii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego oraz Państwowemu Muzeum Etnograficznemu w Warszawie. Prowadzenie Walnego Zgromadzenia zebrani powierzyli prof. Irenie Bukowskiej-Floreńskiej. Na sekretarza wybrano mgr Małgorzatę Golicką-Jabłońską. Przewodnicząca przedstawiła następujący porządek zebrania: 1. Uczczenie zmarłych członków PTL; 2. Wręczenie dyplomu dr Annie Nadolskiej-Styczyńskiej, prezesowi Oddziału PTL w Łodzi; 3. Nadanie godności członka honorowego PTL; 4. Podziękowanie ustępującemu Zarządowi Głównemu i prezes — prof. Dorocie Si­ monides; 5. Przyjęcie protokółu z ubiegłorocznego walnego zebrania w Łodzi; 6. Powołanie Komisji Mandatowej; 7. Powołanie Komisji Skrutacyjnej; 8. Powołanie Komisji Wnioskowej; 9. Sprawozdania ustępującego Zarządu: �Kronika 3 45 a) sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego, b) sprawozdanie finansowe, c) sprawozdanie ODilE, d) sprawozdanie Komisji Rewizyjnej; 10. Odczytanie sprawozdań z działalności terenowych oddziałów PTL; 11. Wybory nowych władz PTL; 12. Odczytanie wniosków zgłoszonych do Komisji Wnioskowej; 13. Słowo nowego prezesa do członków Towarzystwa; 14. Zamknięcie obrad. Ad 1. Zebrani uczcili minutą ciszy zmarłych w ostatnim roku kolegów. Byli to: Ewa Arszyńska (członek PTL w Toruniu), Maria Parnowska (członek PTL w Warszawie), Hele­ na Kroczka (członek PTL w Mszanie Dolnej), Zofia Wieruszewska i Józefa Rogulska, Franciszka Dąbrowska (członkinie PTL w Opocznie), Danuta Tyłkowa, Barbara PeszatKrólikowska i Leszek Dzięgiel (członkowie PTL w Krakowie). Ad 2. Prof. Dorota Simonides wręczyła Annie Nadolskiej-Styczyńskiej dyplom i podzięko­ wała za zorganizowanie sesji naukowej i zjazdu PTL we wrześniu 2004 roku w Łodzi. Ad 3, Zebrani jednogłośnie przegłosowali wniosek o nadanie godności honorowego człon­ ka PTL dr. Janowi Górakowi z Lublina. Ad 4. W imieniu wszystkich członków PTL prof. Z. Kłodnicki i dr A. Stawarz podziękowa­ li prof. D. Simonides za kierowanie Towarzystwem w ciągu dwóch kadencji. Stanow­ czość, talent organizacyjny i zaangażowanie Pani Profesor pozwoliły przeprowadzić PTL przez trudny okres transformacji ustrojowej i wskazać kierunki działania na przyszłość. Z kolei prof. D. Simonides, żegnając się z członkami ustępującego Zarządu, podzięko­ wała wszystkim za lata współpracy. Wspomniała, że przez cały czas kadencji dążyła do tego, aby Towarzystwo znalazło się pod opieką Uniwersytetu Wrocławskiego. Przed stu dziesięciu laty pieczę nad PTL sprawował Uniwersytet we Lwowie. Po wojnie kadrę i tradycje Uniwersytetu Jana Kazimierza przejął Uniwersytet we Wrocławiu. Zarząd PTL odwołał się do tych przedwojennych tradycji. Rektorzy uczelni prof. prof. Roman Duda, Romuald Gelles, Zdzisław Latajka ze zrozumieniem i wielką życzliwością pomagali Towarzystwu. Dzięki pomocy uczelni rozwiązano kłopoty lokalowe. Zarząd Główny, a przede wszystkim Biblioteka Towarzystwa, dysponują obecnie wyremontowanym po­ mieszczeniem o pow. 210 m2 przy ulicy Szczytnickiej we Wrocławiu. Być może będzie to już stała siedziba PTL. Zarząd Główny wystosował do rektorów Uniwersytetu Wro­ cławskiego pisma z podziękowaniem za okazaną pomoc. Prof. D. Simonides zwróciła uwagę na potrzebę wymiany pokoleniowej i wciągnięcie do pracy społecznej w Zarzą­ dzie Głównym młodych etnologów. W ostatnim okresie PTL powiększyło się o wielu nowych, młodych członków, co pomyślnie rokuje na przyszłość. Prof. Teresa Smolińska podkreśliła ogromny wkład pracy zatrudnionych w Biurze PTL: mgr Pauliny Sucheckiej i Bożeny Wrońskiej podczas przeprowadzki. Była to ciężka pra­ ca fizyczna. Trzeba było spakować, przetransportować, rozpakować setki książek, urzą­ dzić nową bibliotekę i czytelnię. Panie zasłużyły na słowa podziękowania i premię pie­ niężną (jeśli PTL dysponuje odpowiednimi funduszami). �346 Kronika A d 5. Protokół z Walnego Zgromadzenia Delegatów PTL, które odbyło się 23 września 2004 roku w Łodzi, odczytała dr Anna Spiss. Na uwagę zasługuje fakt, że wszystkie wnioski zgłoszone podczas tego zgromadzenia zostały wprowadzone w życie. Delegaci przyjęli sprawozdanie. Ad 6, Zgromadzenie powołało Komisję Mandatową w składzie: Barbara Bazielich, Halina Solecka. Ad 7. Zgromadzenie powołało Komisję Skrutacyjną w składzie: Hanna Golla, Artur Trapszyc, Krystyna Laskowska. Ad 8. Zgromadzenie powołało Komisję Wnioskową w składzie: Krystyna Kaczko, Krystyna Nowak-Wolna. Ad 9. Sprawozdania ustępującego Zarządu: a) sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego odczytał sekretarz generalny - Jerzy Adamczewski (tekst opublikowany poniżej); b) Sprawozdanie finansowe odczytał skarbnik — Zbigniew Toroński; c) sprawozdanie ODilE przedstawiła w imieniu nieobecnej prof. B. Kopczyńskiej-Jaworskiej — mgr P. Suchecka; d) sprawozdanie Komisji Rewizyjnej odczytał przewodniczący komisji — Janusz Kamocki. Przewodniczący Komisji Rewizyjnej zgłosił wniosek o udzielenie absolutorium ustę­ pującemu zarządowi. Zebrani przegłosowali wniosek większością głosów. Ad 10. Zgodnie z tradycją walnych zgromadzeń delegatów PTL przedstawiciele terenowych oddziałów zapoznali zebranych z działalnością oddziałów w minionym roku. Sprawoz­ dania odczytali przedstawiciele oddziałów z Ciechanowa, Krakowa, Łodzi, Mszany Dol­ nej, Opola, Poznania, Śląska, Warszawy, Wrocławia i Zamościa. Ad 11. Przewodnicząca Komisji Mandatowej prof. B, Bazielich stwierdziła, że na sali znaj­ duje się 30 osób z 46 osób uprawnionych do głosowania, czyli wybory będą prawomoc­ ne. Zgodnie z porządkiem obrad delegaci zgłosili kandydatury do władz PTL: Do Zarządu Głównego kandydowali: 1. Jerzy Adamczewski, 2. Michał Buchowski, 3. Joanna Cicha, 4. Zygmunt Kłodnicki, 5. Maria Kuczyńska, 6. Olga Kwiatkowska, 7. Joanna Łagoda, �Kronika 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. Małgorzata Michalska, Magdalena Rostworowska, Dorota Simonides, Teresa Smolińska, Anna Spiss, Andrzej Stawarz, Zbigniew Toroński. Do 1. 2. 3. 4. 5. Głównej Komisji Rewizyjnej kandydowali: Maria Foma, Elżbieta Jaworska, Anna Nadolska-Styczyńska, Małgorzata Oleszkiewicz, Danuta Powiłańska. Do 1. 2. 3. 4. Sądu Koleżeńskiego kandydowali: Janusz Kamocki, Teresa Karwicka, Teofila Latoś, Małgorzata Orlewicz. Komisja Skrutacyjna ogłosiła wyniki wyborów. Oddano 30 ważnych głosów. Do Zarządu Głównego wybrani zostali: 1. Jerzy Adamczewski 22 głosy, 2. Michał Buchowski 29 głosów, 3. Joanna Cicha 24 głosy, 4. Zygmunt Kłodnicki 24 głosy, 5. Joanna Łagoda 23 głosy, 6. Małgorzata Michalska 23 głosy, 7. Magdalena Rostworowska 28 głosów, 8. Dorota Simonides 29 głosów, 9. Teresa Smolińska 27 głosów, 10. Anna Spiss 23 głosy, 11. Andrzej Stawarz 25 głosów, 12. Zbigniew Toroński 25 głosów. Zastępcy Członków Zarządu Głównego: 1. Maria Kuczyńska 19 głosów, 2. Olga Kwiatkowska 18 głosów. Do 1. 2. 3. 4. Głównej Komisji Rewizyjnej wybrani zostali: Maria Fornal 17 głosów, Elżbieta Jaworska 24 głosy, Anna Nadolska-Styczyńska 29 głosów, Małgorzata Oleszkiewicz 17 głosów. Do 1. 2. 3. Sądu Koleżeńskiego wybrani zostali: Janusz Kamocki 26 głosów, Teofila Latoś 26 głosów, Małgorzata Orlewicz 24 głosy. Zarząd Główny ukonstytuował się ja k poniżej: prezes — prof.dr hab. Michał Buchowski; 347 �348 Kronika wiceprezesi: prof. dr hab. Zygmunt Kłodnicki, dr M ałgorzata Michalska, dr Andrzej Stawarz; sekretarz generalny — dr Jerzy Adamczewski; z-ca sekretarza generalnego — mgr Joanna Łagoda; skarbnik — m gr Zbigniew Toroński; z-ca skarbnika — dr M agdalena Rostworowska. Członkowie Zarządu: m gr Joanna Cicha, prof. dr hab. Dorota Simonides, prof. dr hab.Teresa Smolińska, dr Anna Spiss. Zastępcy członków Zarządu Głównego: mgr M aria Kuczyńska, m gr Olga Kwiatkowska. Główna Komisja Rewizyjna ukonstytuowała się jak poniżej: przewodnicząca — dr Anna Nadolska-Styczyńska, członkowie: mgr Maria Fornal, mgr Elżbieta Jaworska, mgr Małgorzata Oleszkiewicz. Sąd Koleżeński ukonstytuował się jak poniżej: przewodniczący: dr Janusz Kamocki, członkowie: m gr Teofila Latoś, m gr Małgorzata Orlewicz. Ad 12 Przewodnicząca Komisji Wnioskowej — m gr Krystyna Kaczko, odczytała zgłoszone do Komisji wnioski: 1. wniosek Oddziału Krakowskiego o nadanie dr Annie Spiss godności członka hono­ rowego PTL; 2. w niosek-apel ODilE o nadsyłanie informacji bibliograficznych; 3. wniosek z Torunia apelujący do organizatorów przyszłego zjazdu i sesji naukowej 0 uwzględnienie w programie sesji propozycji referatów przygotowanych przez autorów z innych oddziałów PTL; 4. wnioski z Zamościa: a) o przekazanie członkom adresów e-mail, b) propozycja, aby niektóre dokumenty nadsyłane z terenu mogli podpisywać we Wro­ cławiu członkowie Zarządu Głównego. Główna księgowa wyjaśniła, że taka procedura jest zgodna z obecnymi przepisami prawnymi, c) wniosek skierowany do mgr Joanny Cichej, reprezentującej Ministerstwo Kultury 1 ZG PTL o przesłanie do oddziałów informacji o konkursach i projektach finansowa­ nych z puli resortu i UE. Joanna Cicha odpowiedziała, że na stronie internetowej Mini­ sterstwa znajdują się różnorodne propozycje, z których można wybrać odpowiednie dla Oddziału, jest ich tak wiele, że trudno byłoby przekazywać całość. Może chętnie służyć pom ocą i radą; 5. wniosek prof. Z. Kłodnickiego o zorganizowanie następnego Zjazdu na Spiszu. Z. Kłodnicki proponował, aby Zjazd przygotowała specjalnie powołana komisja. Przed taką formą organizacji przestrzegała M. Orlewicz, której tegoroczny Zjazd dał doświad­ czenie w tej materii. Ponieważ inni delegaci również nie akceptowali takiej formy orga­ nizacji, Z. Kłodnicki wycofał wniosek; 6. wnioski Komisji Rewizyjnej: a) skierowanie do władz Uniwersytetu Wrocławskiego prośby o finansowanie Biblio­ teki PTL w dotychczasowym wymiarze, �Kronika 349 b) o wypłacenie nagród pieniężnych pracownicom Biura PTL (o ile są na to fundu­ sze) za ogromny wkład pracy przy przeprowadzce i urządzaniu nowego Biura i Bibliote­ ki PTL; 7. wniosek dr, J, Kamockiego, aby w programach sesji i zjazdów uwzględniać potrze­ by religijne delegatów i umożliwić im udział w sobotnich lub niedzielnych mszach św. bez szkody dla uczestnictwa w innych zajęciach. Ad 13. Nowo wybrany prezes ZG PTL — prof. Michał Buchowski skierował do członków Towarzystwa „Słowo”, które odczytał prof. Z. Kłodnicki. Prof. Buchowski apelował o pomoc w kierowaniu Towarzystwem. Podkreślił, że bę­ dzie starał się zainteresować pracami PTL młodszą generację, zwiększyć współpracą i wymianę międzynarodową, zwłaszcza z krajami anglosaskimi. Prezes zamierza konty­ nuować dotychczasowe, tradycyjne kierunki pracy PTL takie, ja k działalność wydawni­ cza, sesje, spotkania i dostosowywać je do potrzeb czasu. Na tym Walne Zgromadzenie Delegatów zakończono. Małgorzata Golicka-Jabłońska SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ZARZĄDU GŁÓWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO W LATACH 2002-2005 Sprawozdanie obejmuje następujące części; 1. Dane ogólne. 2. Działalność statutowa. 3. Działalność Zarządu Głównego i Prezydium ZG. 4. Sprawy finansowe. 5. Działalność wydawnicza. 6. Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej. 7. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego. 8. Archiwum Naukowe. 9. Oddziały PTL. Dane ogólne 7 czerwca 2002 roku w Cieszynie odbyło się LXXVIII Walne Zgromadzenie Delega­ tów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Zgodnie ze statutem przeprowadzono wów­ czas wybory do władz naczelnych Towarzystwa: Zarządu Głównego, Głównej Komisji �Kronika 350 Rewizyjnej oraz Sądu Koleżeńskiego, W wyniku tajnego głosowania do Zarządu Głów­ nego wybrano 12 osób. W porządku alfabetycznym byli to: Jerzy Adamczewski, Alfred Gauda, Zbigniew Jasiewicz, Krystyna Kaczko, Zygmunt Ktodnicki, Bronisława Kopczyń­ ska-Jaworska, Magdalena Rostworowska, Dorota Simonides, Teresa Smolińska, Anna Spiss, Andrzej Stawarz, Zbigniew Toroński. Prezydium Zarządu Głównego ukonstytuowało się w następującym składzie: prezes wiceprezes wiceprezes wiceprezes sekretarz generalny zastępca sekretarza zastępca skarbnika prof. dr hab. Dorota Simonides, prof. dr hab. Zygmunt Kłodnicki, prof, dr hab. Teresa Smolińska, dr Andrzej Stawarz, dr Jerzy Adamczewski, mgr Zbigniew Toroński, dr Magdalena Rostworowska. Do Głównej Komisji Rewizyjnej wybrano dr. Janusza Kamockiego, dr Annę Lewicką i mgr Małgorzatę Orlewicz. Przewodniczącą GKR została dr Anna Lewicka. Sąd Koleżeński ukonstytuował się w następującym składzie: dr Stanisław Chmielow­ ski — przewodniczący oraz członkowie: mgr Maria Parnowska i dr Jan Święch. W trak­ cie trwania kadencji zmarł przewodniczący, dr Stanisław Chmielowski oraz mgr Maria Parnowska. Ponieważ do Sądu Koleżeńskiego nie wniesiono żadnych spraw, dlatego też skład tej komórki nie został ostatecznie uzupełniony. W 2002 roku Polskie Towarzystwo Ludoznawcze zostało zarejestrowane w Krajo­ wym Rejestrze Sądowym. Numer pozycji rejestru: 0000059069, numer wpisu: WR. VI N S-REJ. KRS/2205/1/352. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze posiada swoją stronę internetową. Autorką jest pani N atalia G ancarz. A dres strony: w w w .ptl.end.pl. Adres poczty internetowej: ptl@ free.ngo.pl. W biurze działającym przy Zarządzie Głównym zatrudnione są następujące osoby: 1. M gr Paulina Suchecka na 1/3 etatu (od 3.01.2005 r. rozpoczęła pracę w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu) — dyrektor biura, która dodatkowo odpowiada za biblio­ tekę (zakupy, katalogowanie, klasyfikacja książek do działów, wymiana), archiwum, spra­ wy wydawnicze i członkowskie. Pełni dyżury w czytelni: poniedziałek, wtorek, środa w godz. 16-20 i dwie soboty w miesiącu w godz. 9-13; 2. Pani Bożena Wrońska na pełnym etacie — intendent zbiorów bibliotecznych, ob­ sługująca magazyn wydawnictw, prowadzi wysyłkę publikacji, ekspedycję koresponden­ cji, a także obsługę czytelników, zakupy na potrzeby biura itd; 3. Pani Agata Sikora — główna księgowa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego nadal jest zatrudniona na um owę-zlecenie. Zajmuje się całością spraw finansowych. W okresie spraw ozdaw czym rów nież pani Jadwiga Kłodnicka zatrudniona była w niewielkim zakresie w latach 2002-2004 na umowę-zlecenie, ale wyłącznie w ramach środków przyznanych przez Ministerstwo Nauki i Informatyzacji Naukowej na działal­ ność Biblioteki Naukowej im. J. Czekanowskiego. Na funkcjonowanie biura Towarzystwo nie otrzymuje żadnych dotacji — pracownicy obsługujący bibliotekę są finansow ani ze środków U niw ersytetu W rocławskiego, z którym od 3 lat Polskie Towarzystwo Ludoznawcze m a podpisaną stosowną umowę i otrzymuje środki pieniężne w zamian za tzw. „usługę biblioteczną i promowanie Uni­ wersytetu Wrocławskiego za granicą”. �Kronika 351 Od października 2005 roku w ramach posiadanych środków (jeśli nie uda się tego przeprowadzić przez Urząd Pracy) planowane jest zatrudnienie bibliotekarza po bibliote­ koznawstwie na Uniwersytecie Wrocławskim. Działalność statutowa Polskie Towarzystwo Ludoznawcze co roku organizuje ogólnopolskie konferencje z udziałem gości zagranicznych. Konferencje te towarzyszą Walnym Zgromadzeniom członków. W 2002 roku konferencja „Pogranicza kulturowe i pogranicza etniczne w środ­ kowej Europie” w Cieszynie poświęcona była pograniczu polsko-czesko-słowackiemu. W 2003 roku w Słubicach konferencja „Polska — Niemcy. Pogranicze kulturowe i etnicz­ ne” dotyczyła pogranicza polsko-niemieckiego, w tym roku konferencja dotyczy pograni­ cza białorusko-litewsko-polskiego. W 2004 roku w Łodzi konferencja zatytułowana była „Kultury wobec globalizacji”. Ponadto PTL prowadzi bibliotekę, archiwum oraz działal­ ność wydawniczą. Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL z siedzibą w Łodzi gromadzi materiały do bieżącej bibliografii etnografii polskiej oraz opracowuje wybory z tej bibliografii do analogicznych publikacji międzynarodowych, a także zbiera wiadomości o aktualnym ruchu naukowym. Sporządzane są w komputerowej bazie da­ nych noty bibliograficzne, przygotowywane wybory z zakresu antropologii kulturowej, etnografii, folklorystyki dla UNESCO i dla IVB (wraz z indeksami i tłumaczeniami). Działalność Zarządu Głównego i Prezydium W okresie sprawozdawczym odbyły się kolejne Walne Zgromadzenia Delegatów Pol­ skiego Towarzystwa Ludoznawczego: w 2003 roku LXXIX w Słubicach i w 2004 roku LXXX w Łodzi. W mijającej kadencji członkowie Prezydium Zarządu Głównego spo­ tkali się na siedmiu posiedzeniach, zawsze pod przewodnictwem prof. Doroty Simoni­ des, na których omawiano przede wszystkim sprawy związane z funkcjonowaniem Pol­ skiego Towarzystwa Ludoznawczego i lokalizacjąjego siedziby, sprawy finansowe, człon­ kowskie oraz działalność wydawniczą, a także zagadnienia wynikające z organizacji kolejnych WZD i towarzyszących im konferencji naukowych. Wśród działań o fundamentalnym dla Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zna­ czeniu wymienić należy starania o uzyskanie stałej siedziby. Oto krótka historia „walki o siedzibę”. Towarzystwo związane jest z Uniwersytetem Wrocławskim od 1953 roku, od momentu, kiedy siedziba Towarzystwa przeniesiona została do Wrocławia. Zawsze też odgrywało służebną rolę wobec Uniwersytetu Wrocławskiego. Z bogatych zbiorów bibliotecznych korzystają studenci i pracownicy naukowi różnych uczelni wrocławskich, ale przede wszystkim uniwersytetu. W 2001 roku siedziba Zarządu Głównego przeniesiona została z ulicy Szewskiej do budynku biblioteki W ydziału Nauk Społecznych Uniwersytetu W rocławskiego przy ul. Koszarowej. Sytuacja finansowa stawała się coraz bardziej krytyczna, a panie zatrud­ nione w biurze przy ZG nie otrzymywały przez kilka miesięcy wynagrodzenia. Trzeba było podjąć radykalne działania. W wyniku starań prof. Doroty Simonides i prof. Zygmunta Kłodnickiego we wrześniu 2002 roku Polskie Towarzystwo Ludoznawcze otrzymało daro­ wiznę od Uniwersytetu Wrocławskiego w wysokości 28.000 zł, która w całości została przeznaczona na wynagrodzenie pracowników biura, co przy braku możliwości finanso­ �352 Kronika wania przez KBN etatów w bibliotece i archiwum naukowym pozwoliło wypłacić zaległe wynagrodzenie. Postanowiono zwrócić się pismem do rektora UW z prośbą o dwa etaty (4.000 złotych miesięcznie), na których Uniwersytet Wrocławski zatrudniłby dwie osoby oddelegowane do pracy w Bibliotece Naukowej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. W trakcie wizyty przedstawicieli Prezydium ZG na czele z prof. Simonides u Rektora pojawiło się kilka koncepcji dalszego funkcjonowania Towarzystwa. Najpoważniejszą z nich było przyłączenie PTL do Centrum Badań Śląskoznawczych i Bohemistycznych Uniwersytetu Wrocławskiego. Pozostawała do rozwiązania sprawa lokalu dla biblioteki i biura. Powrót na ul. Szewską wydawał się mało realny. Przeprowadzka do przejętego przez uniwersytet budynku szkoły przy ul. Kuźniczej została wówczas odrzucona z po­ wodu zbyt wielkich kosztów adaptacji pomieszczeń szkoły na użytek biblioteki, ponadto nie byłoby możliwe wydzielenie jednolitego kompleksu dla biblioteki i biura, a negaty­ wem był także brak węzła sanitarnego. Pojawiła się natomiast koncepcja przeprowadze­ nia do budynku przy ul. Cieszyńskiego, gdzie znajdował się Wydział Stomatologii. Ten projekt wydawał się najbardziej realny. W sprawie ewentualnego przejęcia biblioteki To­ warzystwa przez uniwersytet lub jej użyczenia, na posiedzeniu Prezydium jednogłośnie przegłosowano przyzwolenie na użyczenie księgozbioru uniwersytetowi, a prawnicy mieli przygotować stosowną umowę. Dalsze funkcjonowanie Towarzystwa miało być oczywi­ ście autonomiczne i nie podlegać kierownictwu Centrum Badań Śląskoznawczych, a działalność wydawnicza opierać się miała na dofinansowaniu z KBN. Po pewnym cza­ sie koncepcja połączenia z Centrum Badań upadła, a Uniwersytet Wrocławski zaczął fi­ nansować 2 etaty biurowe w zamian za udostępnianie biblioteki i archiwum. Wydawnic­ twa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego sygnowane są od tej pory logo Uniwersyte­ tu Wrocławskiego, 30 marca 2004 roku odbyło się spotkanie, w którym uczestniczyli: prezes prof. D. Simonides, dyrektor biura P. Suchocka, rektor UW prof. Zdzisław Latajka i dyrektor administracyjny UW Ryszard Pelczar. Przedstawicieli PTL poproszono o przeprowadze­ nie Towarzystwa na ul. Szczytnicką do budynku, w którym znajdowało się poprzednio Liceum Ogólnokształcące, a który to budynek Uniwersytet Wrocławski przejmował od miasta. Rektor zapewnił wszechstronną pomoc przy tych działaniach, podtrzymywał de­ klaracje, że jeśli nowa lokalizacja będzie odpowiadała Towarzystwu, to może być ona ostateczna. Jeśli natomiast Towarzystwo będzie miało do nowego miejsca zastrzeżenia i jeśli zależy nam na ostatecznym ulokowaniu w gmachu nowo budowanej biblioteki uni­ wersyteckiej, to siedziba na ul. Szczytnickiej może być tymczasowa. Prof. Simonides wyraziła wstępną zgodę na takie rozwiązanie. Początek przeprowadzki przypadł na sier­ pień 2004 roku. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze otrzymało na drugim piętrze dwie dawne klasy, pomieszczenie biurowe, pomieszczenie na czytelnię, obszerny korytarz i możliwość wygospodarowania pomieszczenia sanitarnego dla personelu. Ograniczenia wytrzymałości stropów, dodatkowa ekspertyza budowlana i opinie nadzoru budowlane­ go ze strony Uniwersytetu Wrocławskiego spowodowała, że książki na regałach usta­ wiać można było jedynie do wysokości 170 cm, a regały mogły stać tylko w ściśle wy­ znaczonych miejscach. Z tego też powodu otrzymaliśmy możliwość zagospodarowani a jeszcze jednej klasy. W sumie wszystkie pomieszczenia mają ok. 230 m2 i stanowią część skrzydła budynku wyodrębnionego drzwiami wejściowymi. Jednocześnie planowane było wykorzystanie piwnic w budynku szkolnym na maga­ zyn wydawnictw. W grudniu 2003 roku został on przeniesiony z ul. Kościuszki na ul. Koszarową do tzw. „hali sportowej”, gdzie nie ma ogrzewania i jest słabe oświetlenie, ale jest sucho i bezpiecznie. Mimo wcześniejszych planów i wstępnej zgody władz uni­ wersyteckich, nie uda się w najbliższym czasie przenieść tego magazynu do budynku �Kronika 353 przy ul. Szczytnickiej, bowiem powierzchnia zajęta na bibliotekę i biuro przekroczyła metraż przyznany Towarzystwu przez uniwersytet. Podkreślić trzeba, iż wszelkie uzgodnienia z ekspertami budowlanymi, z firm ą wyko­ nującą remont, stolarzami, ślusarzami oddanymi do dyspozycji Towarzystwa przez Uni­ wersytet Wrocławski, firmą transportową i pracownikami fizycznymi wykonały i prowa­ dziły nadzór pani Paulina Suchecka i pani Bożena Wrońska. D ziałalność finansow a 13 stycznia 2003 roku zmarła nieodżałowana p. Anna Lubańska. Jej wkład w napra­ wianie finansów Towarzystwa i utrzymywanie ich w nieustannej dyscyplinie jest niepod­ ważalny i godny najwyższego szacunku. Obecnie sprawy finansowe prowadzi p. Agata Sikora. Szczegółowe dane zawiera sprawozdanie skarbnika, dlatego też podaję jedynie kilka podstawowych danych. Wpływy w poszczególnych latach stanowiących okres sprawozdawczy przedstawiały się następująco: Rok Wpływy % w stosunku do roku poprzedniego 2002 261.749 zł 2003 218.136,65 zł 2004 221.225,88 zł I-YII 2005 176.697 zł 100% 83,3% 101,4% ---- Najważniejsze pozycje wśród wpływów to, niezmiennie od kilku lat, dotacja celowa KBN oraz wpływy ze sprzedaży wydawnictw. Należy podkreślić, iż Komitet Badań Na­ ukowych w okresie sprawozdawczym przekształcony został w 2003 roku w Minister­ stwo Nauki i Informatyzacji, a co za tym oczywiście idzie, zmniejszona została kwota, którą dysponuje ministerstwo na dofinansowania. PTL odczuło to natychmiast. Dofinan­ sowanie z Ministerstwa Nauki i Informatyzacji: Rok 2002 2003 2004 2005 Wielkość 165.075 zł 100.550 zł 110.200 zł 116.350 zł % w stosunku do roku poprzedniego 100% 60,9% 109,5% 105,5% Wpływy ze sprzedaży wydawnictw: Rok 2002 2003 2004 I-VII 2005 Wielkość 42.574 zł 41.768,65 zł 30.925,88 zł 17.232,25 zł % w stosunku do roku poprzedniego 100% 98,1% 74% �Kronika 354 Po stronie kosztów w poszczególnych latach zanotow ano: Rok 2002 2003 2004 I — VII2005r. Wydatki 228.835,52 zł 193.543,35 zł 195.559,03 zł 72.775,79 zł % w stosunku do roku poprzedniego 100% 84,5% 101% Najważniejsze pozycje po stronie kosztów to wynagrodzenie pracowników biura (obecnie pokrywa je Uniwersytet Wrocławski) i koszt druku wydawnictw. Rok 2002 2003 2004 Wielkość 75.046,82 zł 59.296,12 zł 46.668,56 zł Corocznie zakładana była lokata terminowa, z której odsetki pozwalały pokryć w ca­ łości koszty bankowe. Jednocześnie w roku 2005 przekształcone zostało konto bankowe Towarzystwa na rachunek „Wspólny cel”. Jest on przeznaczony przede wszystkim dla organizacji typu non-profi, do jakich zalicza się Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Poza tym rachunek ten jest tańszy w utrzymaniu i ma korzystniejsze oprocentowanie. Na 2005 rok M Nil przyznało dofinansowanie zadań celowych w kwocie 116.350 zł na wnioskowaną sumę 356.375 zł. Dofinansowanie uzyskało 5 zadań: 1. publikacje — 52.300 zł, 2. działalność biblioteki naukowej — 44.300 zł, 3. działalność archiwum naukowego — 2.750 zł, 4. ODilE — 10.000 zł, 5. konferencja naukowa — 7.000 zł. Należy przypomnieć, iż oddziały PTL nie mogą same podpisywać żadnych umów cywilnoprawnych, a jedynym uprawnionym płatnikiem w rozliczeniach z Urzędem Skar­ bowym i Zakładem Ubezpieczeń Społecznych jest Zarząd Główny. Uprawnień takich nie posiadają oddziały i absolutnie nie m ogą dokonywać takich rozliczeń. W razie potrzeby przy realizacji zadań zleconych i płaceniu honorariów oddział musi obligatoryjnie wyko­ nać następujące czynności: 1. Wystąpić do Urzędu Statystycznego we Wrocławiu z wnioskiem RG-1 o przyzna­ nie numeru REGON dla jednostki lokalnej. Otrzyma wówczas REGON zawierający numer Zarządu Głównego rozszerzony o dodatkowe 5 cyfr; 2. Musi zgłosić się w Krajowym Rejestrze Sądowym, zgodnie z miejscem siedziby oddziału i otrzymać odrębny numer KRS. Jednakże nadal będzie to oddział posługujący się statutem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego; 3. Złożyć w Urzędzie Skarbowym, według miejsca siedziby oddziału, deklarację N1P-1 dla wyodrębnionej jednostki wewnętrznej w celu przyznania numeru NIP jednostce składowej. Jest to jedyna m ożliwość uzyskania statusu płatnika uprawnionego do rozliczeń z Urzędem Skarbowym i Zakładem Ubezpieczeń Społecznych w zakresie podatków do­ chodowych. �Kronika 355 Działalność wydawnicza Przewodniczącym Rady Wydawniczej jest wiceprezes, dr Andrzej Stawarz. W okre­ sie sprawozdawczym odbyły się 3 posiedzenia Rady Wydawniczej, wszystkie pod prze­ wodnictwem pani prezes. W trakcie trwania kadencji nastąpiło kilka zmian na stanowi­ skach redaktorów poszczególnych serii wydawniczych. I tak nowym redaktorem „Litera­ tury Ludowej”, po śmierci prof. Czesława Hernasa, została prof. Jolanta Ługowska. Dr Anna Lewicka zrezygnowała z dalszego prowadzenia „Biblioteki Popularnonauko­ wej”. Rada zaaprobowała powierzenie obowiązków redaktora tej serii dr Ewie Fryś-Pietraszek. Redagowanie serii „Prace i M ateriały Etnograficzne” Rada zaproponowała prof. Andrzejowi Brenczowi, który przyjął tę propozycję, A dr hab. Ryszard Vorbrich przyjął propozycję redagowania „Prac Etnologicznych”, bowiem prof. L. Dzięgiel zrezygnował z funkcji redaktora. W okresie sprawozdawczym Polskie Towarzystwo Ludoznawcze wydało łącznie 16 publikacji w różnych seriach. A. Periodyki: • „Lud” t. 86, 87, 88. • „Literatura Ludowa” t. 46, 47, 48 • „Łódzkie Studia Etnograficzne” — t. 41.: B. Kopczyńska..Jaworska, K. Woźniak, Łódzcy luteranie. Społeczność- i je j organizacja', t. 42.: O. Goldberg-Mułkiewicz, Stara i nowa ojczyzna. Ślady kultury Żydów w Polsce; t. 43: Codzienne i nieco­ dzienne. O wspólnotowości w realiach dzisiejszej Łodzi. B. Serie wydawnicze: • Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 6: A. Lebeda, Zwyczaje, wie­ rzenia i obrzędy pogrzebowe; t. 7: A. Drożdż, Pomoc wzajemna; t. 8: A. Drożdż, A. Lebeda-Pieńczak, Zwyczaje i obrzędy weselne, cz. 1. Od zalotów do ślubu cy­ wilnego; • Atlas Polskich Strojów Ludowych, t. 34: B. Bazielich, Strój rozbarski; • „Prace Etnologiczne”, t. 15: U. Lewicka-Rajewska, Arabskie opisanie Słowiańszczy­ zny. Najstarsze źródła do dziejów kultury; • „Archiwum Etnograficzne”, t. 41: praca zbiorowa pod red. Z. Kłodnickiego, Po­ granicza kulturowe i etniczne w Polsce. Pogranicze cieszyńskie; t. 42: praca zbio­ rowa pod red. A. Brencza, Polska — Niemcy. Pogranicze kulturowe i etniczne. W roku bieżącym ukażą się następujące pozycje dofinansowane przez Ministerstwo Nauki i Informatyzacji: 1. „Lud” t. 89/2005 — 11.500,00 z wnioskowanych 23.000,00; 2. „Łódzkie Studia Etnograficzne” t. 44 — Jan Święch, Tajemniczy świat wiatraków — 4.200,00 z wnioskowanych 30.450,00; 3. „Literatura Ludowa” t. 49/2005 — 13.500,00 z wnioskowanych 36.090,00; 4. Barbara Pabian, Dziedzictwo kulturowe Częstochowskiego. Wierzenia, zwyczaje i obrzędy rodzinne, seria „Dziedzictwo kulturowe” —- 5.950,00 z wnioskowanych 38.580,00; 5. Anna Nadolska-Styczyńska, Ludy zamorskich lądów. Kultury pozaeuropejskie a działalność popularyzatorska Ligi Morskiej i Kolonialnej, seria „Prace Etnolo­ giczne” — 5.600,00 z wnioskowanych 30.780,00; 6. Praca zbiorowa pod redakcją Anny Nadołskiej-Styczyńskiej, Zagrożenie tożsa­ mości? Problem globalizacji w zainteresowaniach polskiej antropologii— 5.950,00 z wnioskowanych 37.600,00; �356 Kronika 7. Jerzy Adamczewski, Młynarstwo magiczne, seria „Prace i Materiały Etnograficz­ ne” — 5.600,00 z wnioskowanych 35.760,00. Otrzymane dofinansowanie celowe można wykorzystać wyłącznie w celu, w jakim zostało ono przyznane. Każda pozycja dofinansowana wymaga ścisłego rozliczenia. Zwłaszcza dotyczy to wydawnictw. Muszą ukazać się na rynku do końca roku, w którym uzyskały dofinansowanie. Pieniądze zostają przyznane na publikacje o określonych pa­ rametrach „technicznych”. Nie m ogą one ulec zmianie, bo wówczas musiałby nastąpić zwrot stosownego dofinansowania. Środki pieniężne są pozyskiwane z Ministerstwa Nauki i Informatyzacji, a na wszystkie tytuły drukowane w PTL biuro, redaktorzy serii i auto­ rzy starają się pozyskać dodatkowe fundusze z instytucji naukowych, samorządowych i regionalnych. W trakcie 2003 roku przeprowadzono dokładny spis inwentaryzacyjny posiadanych wydawnictw. Po weryfikacji stanu ilościowo-wartościowego ustalono, iż wartość zma­ gazynowanych publikacji wynosiła wówczas 316.484,00 zł. Stan magazynu wydawnictw na koniec lipca br. obejmuje 34975 książek o wartości 306.075,50 zł. Stan ilościowo-w artościow y w magazynie sprawdzany jest na koniec każdego kwartału. Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Od roku 2000 Ośrodek nie posiada etatowego pracownika, a kieruje nim społecznie prof. Branisława Kopczyńska-Jaworska. Siedziba znajduje się w Katedrze Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego. ODilE gromadzi materiały do bieżącej bibliografii etnografii polskiej oraz opracowuje wybory z tej bibliografii do analogicznych publikacji między­ narodowych, a także zbiera wiadomości o aktualnym ruchu naukowym. W okresie spra­ wozdawczym ODilE PTL pracowało dzięki dotacjom otrzymanym z Ministerstwa Nauki i Informatyzacji za pośrednictwem Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego. W ostatnim kwartale 2004 roku Ośrodek kończył realizację dwóch zadań dofi­ nansowanych przez Ministerstwo. W ramach zadania pierwszego — opracowania selek­ tywnej bibliografii etnografii polskiej za 2003 rok dla bibliografii międzynarodowych — przygotowano, wraz z tłumaczeniem na język angielski tytułów i słów kluczowych: — dla IVB — 297 not, — dla IBSS-UNESCO — 287 not. W ramach zadania drugiego — gromadzenia informacji na nośnikach komputerowych, kwerendy bibliotecznej, klasyfikacji według słownika słów kluczowych i zapisu w bazie danych wydawnictw bieżących — opracowano 300 not bibliograficznych. Ponadto współ­ pracownicy Ośrodka przystąpili do realizacji grantu mającego na celu udostępnienie w Internecie bibliografii etnografii polskiej za lata 2001-2003. W roku bieżącym ODilE PTL nie otrzymał dotacji na wybory selektywne dla biblio­ grafii międzynarodowych, czyli na upowszechnianie i promocję nauki polskiej. Nieza­ leżnie od tego pracownicy Ośrodka, aby nie przerwać ciągłości prac, przygotowali selek­ tywne wybory dla obu zagranicznych redakcji. Redakcja International Bibliography of Social Science/Anthropology, mieszcząca się w Londynie, dowiedziawszy się o trudno­ ściach finansowych Ośrodka i ze swej strony wysoko oceniając współpracę z ODilE, przekazała na rzecz Towarzystwa jednorazową dotację umożliwiającą kontynuowanie prac. Natomiast redakcja Internationale Volkskundliche Bibliographie (IVB) zaprosiła ODilE do udziału w konferencji międzynarodowej poświęconej problematyce współpracy nad bibliografią międzynarodową. Ze względów finansowych Ośrodek nie był w stanie niko­ �Kronika 357 go delegować, tym niemniej przygotowano i przekazano organizatorom „Głos w dysku­ sji”, który został przychylnie przyjęty. W związku z niewystarczającym i środkami finansowymi, kierująca O D ilE prof. B. Kopczyńska-Jaworska porozumiała się z kierownikiem Katedry Etnologii Uniwersy­ tetu Łódzkiego, prof. W. Baranowskim, w sprawie ewentualnego przejęcia Ośrodka w charakterze Zakładu przy Katedrze. Jednakże ODilE w dalszym ciągu pozostawałby w strukturze Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Prof. Kopczyńska-Jaworska po­ nawia apel do wszystkich etnografów o nadsyłanie do Ośrodka wyczerpujących infor­ macji o swoich publikacjach. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego Bibliotekę prowadzą w ramach etatów finansowanych przez Uniwersytet Wrocławski p. Paulina Suchecka od strony merytorycznej i p. Bożena Wrońska od strony technicz­ nej. Czytelnia jest czynna od 9 do 20 przez trzy dni w tygodniu i od 9 do 13 w czwartki oraz w dwie soboty w miesiącu w godz. 9-13. W związku ze zm ianą godzin pracy p. Pauliny Sucheckiej i potrzebą udostępniania księgozbioru PTL w możliwie najwięk­ szym wymiarze czasu, PTL ze środków zaoszczędzonych z wynagrodzenia dyrektora biura zatrudnił od stycznia do lutego br. na umowie-zleceniu absolwentkę etnologii Uniwersy­ tetu Wrocławskiego i Studium Bibliotekarskiego. Oprócz bieżącej obsługi czytelników pani ta sporządziła szczegółowy wykaz dubletów czasopism zagranicznych, które po weryfikacji będziemy mogli zaoferować innym placówkom naukowym (zgodnie z decy­ zją Zarządu Głównego PTL na posiedzeniu w Łodzi — odpłatnie, a uzyskane wpływy przeznaczyć na statutową działalność Towarzystwa). Od marca do maja br. na umowę­ -zlecenie pracowała w bibliotece PTL kolejna kandydatka, rekomendowana przez Insty­ tut Bibliotekoznawstwa Uniwersytetu Wrocławskiego studentka 5 roku. Osoba bardzo kompetentna, zorientowana w nowoczesnych metodach i technikach pracy bibliotecznej (znajomość bibliotecznych programów komputerowych), z którą wiążemy nadzieję na przyszłą pracę w Towarzystwie. Od kwietnia do czerwca br. na nasz wniosek Urząd Pracy skierował do biblioteki PTL stażystkę — absolwentkę pomaturalnego Studium Bibliotecznego. Wynagrodzenie za pracę płacił Urząd Pracy. Pani ta, oprócz bieżącej obsługi czytelników, sukcesywnie wymie­ niała stare, nieczytelne karty katalogowe. Osobą odpowiedzialną za program stażu oraz sprawozdanie do Urzędu Pracy była Paulina Suchecka. W kwietniu i maju obie panie przeprowadziły skontrum obejmujące dzieła zwarte w dziale polskim. Wyselekcjonowa­ ły niezgodności i braki. PTL złoży wniosek do Urzędu Pracy, aby od października br. pozyskać (bez nakładów finansowych) pracownika do Biblioteki. Staż taki może trwać 6 miesięcy. W trakcie prac inwentaryzacyjnych w 2003 roku w bibliotece utworzono archiwum wydawnicze PTL składające się z dwóch lub jednego (jeśli był ostatni) egzemplarza każ­ dego dostępnego jeszcze tytułu. Wyłączono również ze zbiorów część tzw. „kominów”, czyli tytułów o dużym nakładzie, które przeznaczono na bezpłatne rozdawnictwo. Pełna oferta wydawnicza znajduje się na stronie internetowej Towarzystwa. Księgozbiór to również najnowsze i najbardziej wartościowe publikacje wyselekcjo­ nowane pod kątem profilu zbiorów biblioteki — z dziedziny etnologii, antropologii kul­ turowej, folklorystyki i nauk pokrewnych. Wszystkie zakupione woluminy są wprowa­ dzane do inwentarzy bibliotecznych, skatalogowane, sklasyfikowane do działów i udo­ �358 Kronika stępniane wszystkim zainteresowanym. PTL prowadzi wymianą ze 170 zagranicznymi i 38 krajowymi instytucjami. Do centralnego katalogu Biblioteki Narodowej wysłano zak­ tualizowany wykaz czasopism zagranicznych, które wpłynęły do biblioteki w okresie sprawozdawczym. N a koniec lipca 2005 roku księgozbiór liczył prawie 41460 wolumi­ nów o wartości 172.351,15 zł. Zaznaczyć trzeba, iż na rok bieżący MNil przyznało do­ finansowanie po raz pierwszy jedynie na wymianę oraz gromadzenie zbiorów bibliotecz­ nych — w sumie 44.300 zł. Szczególnie dotkliwe jest odjęcie dotacji na funkcjonowanie biblioteki w zakresie udostępniania, opracowywania i konserwacji księgozbioru. A rchiw um N aukow e Archiwum prowadzi pani Paulina Suchecka. Składa się ono z dwóch działów: etno­ graficznego i wspomnień sybirackich. W pierwszym trwa sukcesywne rozpakowywanie i przepakowywanie do nowych introligatorskich tek, udostępnianie w czytelni (pracow­ nicy Ossolineum), kopiowanie i wysyłanie dla potrzeb Instytutu im. O. Kolberga i Insty­ tutu Kaszubskiego, przejęcie, spuścizna, po śp. Witoldzie Armonie. W części drugiej: sukcesywne rozpakowywanie, udostępniane w czytelni studentom, m.in. historii Uniwer­ sytetu Wrocławskiego, doktorantom UJ, w pływ y— średnio rocznie 10-12 tek autorskich wspomnień sybirackich dzięki kontaktom dr hab. A. Kuczyńskiego i kontaktom biura z regionalnymi Kołami Związku Sybiraków. W oparciu o zgromadzone w archiwum rę­ kopisy przygotowano do druku i wydano w 2002 roku jako t. 18 w serii „Biblioteka Ze­ słańca” wspomnienia braci Stanisława i Zygmunta Chmielewskich pt. Zapiski niebohaterskich przeżyć. W sowieckiej niewoli. Całość wspomnień zesłańców syberyjskich sta­ nowi doskonałą bazę źródłową do badań nad historią lat 1939-1956. N a bieżąco gromadzone są dokumenty dotyczące historii Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, rękopisy nie opublikowanych tekstów z dziedziny etnologii, materiały etnograficzne — teki z badań terenowych. Ministerstwo Nauki i Informatyzacji dofinansowało w tym roku działalność archi­ wum jedynie w zakresie gromadzenia zbiorów w wysokości 2.750 zł. Natomiast nie uzy­ skaliśmy dofinansowania w zakresie udostępniania, opracowywania i konserwacji zbio­ rów archiwalnych. O ddziały T ow arzystw a W okresie sprawozdawczym w szeregi Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przyjęto 87 nowych członków: • Oddział Zamość — 33 • Oddział Poznań — 15 • Oddział M szana Dolna — 11 — 8 • Oddział Gdańsk — 4 • Oddział Łódź • Oddział Toruń — 4 • Oddział Warszawa — 3 • Oddział Kraków — 2 — 2 • Oddział Śląski — 2 • Oddział Wrocław �Kronika 359 • Oddział Zielona Góra — 2 • Oddział Szczecin — 1 Przy Zarządzie Głównym zarejestrowanych jest obecnie 18 oddziałów. W roku 2002 przy okazji LXXXVUI Walnego Zgromadzenia Delegatów zawiązał się Oddział w Cie­ szynie, który jednak do tej pory jeszcze się nie ukonstytuował. 23 stycznia 2004 roku Sąd Rejonowy dla W rocławia-Fabrycznej we Wrocławiu, Wydział Gospodarczy Krajo­ wego Rejestru Sądowego, wpisał w skład Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Od­ dział w Szczecinie i Zamościu. Oddział w Szczecinie reaktywował swoją działalność, jego siedziba mieści się w szczecińskim Muzeum Narodowym, a prezesem jest Tadeusz Kubiak. Oddział w Zamościu wznowił działalność po kilkuletnim okresie zawieszenia. Jego siedzibą jest Muzeum Zamojskich, a prezesem mgr Maria Fomal. W mijającej kadencji nadano członkostwa honorowe Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego Elżbiecie Królikowskiej i Ewie Zawiejskiej z Łodzi oraz Janowi Górakowi z Lublina. Zgodnie z § 52 ust. 5 Statutu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego do kompeten­ cji każdego Zarządu Oddziału należy składanie sprawozdania z działalności statutowej i finansowej. Do 10 września sprawozdania merytoryczne nadeszły z Bielska-Białej, Gdańska, Krakowa, Mszany Dolnej, Opoczna, Opola, Poznania, Śląskiego, Torunia, Wrocławia i Zamościa. Sprawozdania finansowe nadesłały Bielsko Biała, Gdańsk, Lu­ blin, Łódź, Kraków, Mszana Dolna, Opoczno, Poznań, Śląski, Toruń, Wrocław i Zamość. Jerzy Adamczewski WARSZTATY BIBLIOGRAFICZNE INTERNATIONALE VOLKSKUNDLICHE BIBLIOGRAPHIE Seminarium „Bibliography Workshop”, poświęcone zagadnieniom indeksów dla po­ trzeb elektronicznego katalogu Internationale Volkskundliche Bibliographie, odbyło się 27-28 lipca 2005 roku w Estońskim Muzeum Literatury (Estonian Literary Muséum), zorganizowane przez Redakcję IVB z okazji 14 Kongresu ISFNR. Było ono kontynuacją poprzednich spotkań, które odbyły się kolejno w: Lilienthal (1990), Neusiedl am See (1991), Rheinfelden (1992), Reinhausen (1993), Petronell-Camuntum/Kittsee (1994), Am­ sterdam (1996), Triest (1998). W czterech pierwszych konferencjach brali udział pra­ cownicy Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Lu­ doznawczego (Łódź). Tegoroczną konferencję zapoczątkował referat obecnej redaktor IVB dr Karin Marii Rooleid z Tallina poświęcony problemom terminologicznym, które napotyka współcze­ sna praca bibliograficzna. W seminarium wzięli udział współpracownicy IVB z Niemiec, Finlandii, Szwecji i Szwajcarii. Do udziału w sesji został również zaproszony ODilE PTL przygotowujący corocznie wybór polskich prac etnograficznych do IVB. Ze wzglę­ dów finansowych nie udało się wziąć bezpośredniego udziału w konferencji, przesłano jednak organizatorom uwagi dyskusyjne bazujące na doświadczeniach przygotowywanej aktualnie internetowej bibliografii etnografii polskiej oraz informujące pokrótce o dotych­ �360 Kronika czasowych pracach bibliograficznych w Polsce, Uwagi, które spotkały się z pozytywnym przyjęciem przez uczestników seminarium, prezentujemy poniżej, zachęcając jednocześnie polskie środowisko do podzielenia się z autorkami ewentualnymi refleksjami. G łos w d y sk u sji — p rz y k ła d Polski Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego od początku lat 80. XX wieku do 1996 roku przygotowywał i publikował bieżącą bibliografię etnografii polskiej, przy czym od 1986 roku dane bibliograficzne zapisywane były w bazie danych w systemie CDS ISIS. Początkowo bibliografie prze­ znaczone do druku przygotowywane były bez użycia słów kluczowych, stosowana była jedynie klasyfikacja przedmiotowa. Dopiero od drugiej połowy lat 90. wprowadzone zostały do bibliografii etnografii polskiej słowa kluczowe. Nastąpiło to w momencie, gdy w Katedrze Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego opracowany został w ramach specjalnego projektu badawczego słownik słów kluczowych. W 2003 roku Ośrodek przystąpił do nowatorskiego na skalę ogólnopolską projektu, jakim jest przygotowanie internetowej bibliografii etnografii polskiej za lata 2001-2003 (projekt ma być wdrożony do Internetu na początku 2006 roku). Praca ta nasuwa szereg refleksji dotyczących układu i systemu porządkowania bazy danych oraz samego rodzaju danych włączanych do bibliografii. W pierwszym rzędzie autorki stwierdzają, że zachodzi konieczność zmian w klasyfikacji prac z różnych dzie­ dzin etnologii, etnografii, folklorystyki oraz antropologii kulturowej, gdyż: 1. obserwujemy zmiany zewnętrzne wobec nauki. Jakkolwiek dotyczą one stosunków ekonomicznych, politycznych i społecznych, ale rzutują one na obraz, cele, metody i przedmiot nauki; 2. obserwujemy zmiany zachodzące w ogólnych założeniach samych badań humani­ stycznych. Problemem stają się więc praktyczne konsekwencje owych zmian, które odbijają się także na pracach nad najnowszą internetową bibliografią polską. Dotyczą one przede wszystkim: a. dylematów związanych z przeformułowaniem lub zlikwidowaniem w obecnej in­ ternetowej bibliografii dawnych rozdziałów i podrozdziałów tematycznych, występują­ cych w starych bibliografiach drukowanych, oraz b. problemów związanych z posługiwaniem się słowami kluczowymi. Konsekwencje te dotyczą zasadniczej kwestii dla każdej bibliografii, ponieważ wiążą się ściśle z klasyfikacją tematyczną prac i ich opisem. Są one jednak szczególnie ważne w związku z systemem wyszukiwawczym w ogóle, a nabierają szczególnej wagi, gdy mamy do czynienia z bibliografią internetową, która jest medium specyficznym. Poniżej przedstawimy owe problemy, korzystając z wybranych przykładów naszej pracy nad klasyfikacją i opisem tekstów z zakresu czterech dziedzin: kultury materialnej, tzw. kultury ludowej i kultury wsi, etnologii religijności i religii oraz antropologii miasta. Te i inne pola tematyczne ulegają obecnie wielkiej modyfikacji, jeśli chodzi o ich zakres i rozu­ mienie, ponieważ stosowane są nowe narzędzia i metodologie, które podważają często ich dotychczasowy status. �Kronika 361 A. Problemy ogólne bibliografii dyscypliny Ad. 1. Wpływ uwarunkowań zewnętrznych na badania etnologiczne i zakres biblio­ grafii. W pracy nad bibliografią retrospektywną ludoznawstwa polskiego, z lat poprzedza­ jących I wojnę światową, jak również za lata 1926-1939, problemem stał się podział prac ze względu na badania prowadzone na różnych obszarach państwowych. W związ­ ku z tym trzeba było zadecydować, jaki obszar geograficzny ma objąć bibliografia „etno­ grafii polskiej”? Teren zamieszkały przez ludność etnicznie polską czy obszary badane przez badaczy polskojęzycznych? Ponadto w przeszłości badacze w większym stopniu uwzględniali podziały klasowe niż narodowe, wyodrębniali, więc np, „lud z okolic Dniestru” czy „robotników miasta Pabianice”, nie interesując się tym, że w pierwszym przypadku lud ten mógł być etnicz­ nie ruski czy polski, a w drugim — robotnicy mogli się czuć Polakami lub Niemcami. Poza tym przy zmieniających się granicach państw, każdorazowo inny sens zyskiwało pojęcie pogranicza, sąsiedztwa czy stereo typizacji etnicznej. Odnośnie do prac z okresu po II wojnie światowej istotnym zagadnieniem stało się zjawisko masowych przesiedleń ludności i osadzania ich na nowo zajmowanych teryto­ riach, zaludnianych uprzednio częściowo przez ludność autochtoniczną, a w przeważają­ cej mierze przez ludność obcą etnicznie. W pierwszym okresie powojennym powstało, więc wiele tekstów omawiających przystosowanie się nowo osiedlonych, przybyłych z różnych okolic przedwojennej Polski, do nowych warunków bytowych. Wobec tego do drukowanych bibliografii z tego okresu wprowadzono rozdziały, które obejmowały pra­ ce dotyczące między innymi ziem zachodnich i północnych Polski. Badania te ze wzglę­ du ma postępującą asymilacją i integrację ludności oraz przesiedlenia ludności obcej z czasem straciły swe znaczenie. Ze zmiennym też nasileniem, w zależności od sytuacji międzynarodowej, prowadzo­ ne były badania dotyczące stosunków interetnicznych. Np. uczeni polscy nie mogli pro­ wadzić badań ludności polskiej zamieszkującej ziemie dawniej należące do państwa pol­ skiego, a po II wojnie światowej wcielone do ówczesnego ZSRR. Po 1989 roku szczególne miejsce zajmować zaczęły badania spowodowane skutkami zmian ustrojowych. Mamy tu na myśli swobodny rozwój kapitalizmu i jego konsekwen­ cje, jak np. likwidację na niektórych terenach wielkiego przemysłu. Doprowadziło to w zasadzie do likwidacji środowiska robotników wielkoprzemysłowych i, co za tym idzie, do ograniczenia bardzo rozwiniętych w pewnym okresie badań nad środowiskiem robot­ niczym. Na ich miejsce rozwinęły się badania dotyczące bezrobotnych, szerzącej się bie­ dy i wzrostu zjawisk związanych z powiększaniem się marginesu społecznego. Tego typu zagadnienia nie były wcześniej uwzględnianie w oddzielnych rozdziałach poprzednio drukowanych bibliografii. W nowych warunkach ustrojowych, gospodarczych i społecz­ nych oraz dzięki likwidacji cenzury wzrosła liczba prac dotyczących życia ludzi repre­ sjonowanych politycznie: zesłańców, ludzi gułagów. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze zorganizowało nawet konkurs na wspomnienia represjonowanych i publikowało ich pra­ ce w specjalnej serii wydawniczej. Ad. 2. Zmiany w naukach humanistycznych. Zarówno autorki przygotowywanej bibliografii internetowej, jak i inni uczestnicy oraz obserwatorzy etnologicznego życia naukowego w Polsce zwracają uwagę na widoczne �362 Kronika w pracach etnologów zmiany tematyczne i metodologiczne. Odnaleźć to można w pra­ cach zarówno starszego pokolenia (obecni profesorowie, doktorzy habilitowani)1, jak i młodszego (doktorzy, doktoranci i asystenci)2. Zmiany te m ają ścisły związek z postu­ latami młodszych pracowników naukowych z lat 80. oraz 90. XX wieku. Nawoływali oni wtedy do realizacji tzw. projektu antropologii kultury. W polskim środowisku etnologicznym toczyła się niedawno debata nad efektami re­ alizacji tego postulatu i jego kontynuacją. Obecnie dostrzegalne jest zadomowienie się owej perspektywy antropologicznej i kulturowej, a zarazem odejście od postawy utożsa­ mianej z klasyczną (czy też „tradycyjną”) etnografią i folklorystyką. Chodzi o krytyczne podejście do metodologicznego paradygmatu realizowanego przez tzw. przezroczystą — obiektywną etnografię na rzecz subiektywnej, interpretacyjnej, dialogowej. Ważne są też zupełnie nowe zainteresowania badawcze, które przenoszą teren badań na obszary do tej pory wcale czy prawie zupełnie lub w małym stopniu eksplorowane. Charakterystyczny­ mi dla obrazu współczesnej etnologii polskiej są takie nowe zagadnienia, jak szeroko pojęta wizualność, kultura popularna, teorie feministyczne, nowe media (w tym Inter­ net), problemy lokalności i globalizacji kultury oraz wiążące się z nimi procesy identyfi­ kacji i samookreślenia „nosicieli kultury”. Wraz z zanegowanym paradygmatem etnologii „scjentystycznej” podobnie również zmieniają się badania folklorystyczne, oskarżane wręcz o nieuwzględnianie w przeszło­ ści pełnego kontekstu, w jakim realizowany jest przekaz folklorystyczny. W świetle tej krytyki zrozumiałe jest, że współcześni folkloryści mniej interesują się studiami gatun­ ków folklorystycznych czy że osłabło zainteresowanie badaniami porównawczymi. Współ­ cześni folkloryści skupiają się raczej nad relacją przekaz-odbiór, sytuacją odbiorcy, interkulturowością i interpretatywnością oraz semantyką przekazu folklorystycznego. W tym miejscu może warto nadmienić, że polską refleksję metodologiczną nad współ­ czesnymi uwarunkowaniami, fundamentami oraz granicami naszej nauki zdominowała amerykańska antropologia. Autorzy polscy jednak w stosunkowo małym stopniu prze­ kładają na grunt polski pewne rozwiązania badawcze zaproponowane przez preferowane grono autorów3 bazujących przede wszystkim na doświadczeniu empirycznym. Stąd w małym też stopniu poddają krytyce rodzimą tradycję pracy terenowej i jej tekstowe opracowania, właśnie w świetle badań owych autorytetów. Więcej jest dywagacji metateoretycznych, które — z niewielkimi wyjątkami o wymowie prawdziwie krytycznej — m ają charakter popularyzatorski, streszczający, niekiedy rzec można — wtórny. W sumie dominuje odejście od metod scjentystycznych, „twardych”, na rzecz interpretatywności, inspirowanej hermeneutyką, traktowanie etnologii jako rodzaju „pisarstwa” itp. Powszech­ ne jest także nadużywanie określenia „nauki antropologiczne”, których zakres jest nie­ ostry zarówno wtedy, gdy m a określać nowe podejście metodologiczne, jak i „filozofię antropologiczną”, „antropologiczną historię” czy nowe tematy dawnych nauk etnologicz­ nych, takie jak: „antropologia miasta”, „antropologia wizualna”, „antropologia ciała” i in. Z tego powodu niektórzy komentatorzy obecnej kondycji etnologii polskiej decydu­ j ą się na określanie „antropologami” przede wszystkim tych badaczy, którzy uzyskali dy­ plom z zakresu etnografii czy też etnologii i są ściśle związani zawodowo z etnologią czy też etnografią bądź folklorystyką. 1J. B urszta, B. Kopczyńska-Jaworska, Polish Ethnography after World War II, „Ethnos”, Stock­ holm 1982, 1-2, s. 50-63. 2 W. Kuligowski, Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie: M. Brocki, Antropolo­ giczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym,, „Lud” t. 88, 2004, s. 143-186. 3 Takich jak C. Geertz, P. Rabinów i in. �Kronika 363 B. Swoiste problemy i pytania stawiane pracy nad internetową bibliografią polską Metodologiczny problem „antropologizacj i” naszej dyscypliny sprawia, że wytyczenie granic bibliografii etnograficznej jest dziś bardzo trudne, gdyż prace traktujące o identycz­ nych zagadnieniach spotkać można na polu różnych nauk humanistycznych. Stąd też idea, aby bibliografii internetowej nie ograniczać jedynie do prac z zakresu folklorystyki, etno­ grafii czy etnologii, a nawet antropologii „etnologicznej”, lecz również antropologizujących prac z nauk nam bliskich (historii, socjologii, językoznawstwa, literaturoznawstwa, nauk o kulturze, teatrze, muzykologii itp.). To założenie w namacalny sposób odzwiercie­ dla konstatację (przybierającą niekiedy nawet formę postulatu) o interdyscyplinarnym cha­ rakterze naszej dyscypliny. Tym, co decyduje o włączeniu antropologizujących prac z za­ kresu innych nauk do bibliografii „etnologicznej”, jest przede wszystkim nachylenie tema­ tyczne— pokrewne i pokrywające się z nowymi zainteresowaniami etnologów. W mniejszym stopniu uwzględniamy aspekt pokrewnych wątków metodologicznych, występujących w etnologii „czystej” i jednocześnie w innych dyscyplinach humanistycznych. Ad a. Dawne „rozdziały” i „podrozdziały” tematyczne drukowanych bibliografii a nowe pola tematyczne — „dziedziny” bibliografii internetowej. Każda zmiana w życiu politycznym czy gospodarczym i idące w ślad za nią zmiany zakresu badań powodowały, ja k już wspomniano, konieczność wprowadzenia zmian do drukowanych bibliografii. Polegały one na usuwaniu lub dodawaniu nowych rozdziałów i podrozdziałów, które porządkowały —-klasyfikując tematycznie, przedmiotowo —- pra­ ce umieszczane w bibliografii. Jednak, jak nigdy wcześniej, owe zachodzące obecnie przemiany wymusiły tak wiel­ kie przeformułowanie układu przedm iotowego, z jakim przyszło się nam zmierzyć w aktualnie przez nas realizowanej najnowszej bibliografii internetowej. Największy wpływ na te zmiany w bibliografii internetowej wywarły przemiany wewnątrz naszej nauki. W wyniku pojawienia się nowych propozycji badawczych borykamy się przede wszystkim z prawidłowym przypisaniem danej pozycji do określonego pola tematyczne­ go — dawnego „rozdziału” w bibliografiach drukowanych, nazywanego dla potrzeb przy­ gotowywanej przez nas bibliografii — „dziedziną”. Obecnie obserwujemy dezaktualizację wielu wcześniejszych zainteresowań badawczych. Fakt ten stwierdzamy na podstawie porównania propozycji klasyfikacji przedmiotowej w dawnych drukowanych bibliografiach z zupełnie nowymi, współczesnymi kategoriami badawczymi i terenami badań. Na przykład obecnie należało wyróżnić nowe pola tema­ tyczne, które odpowiadają zupełnie nowym, aktualnie popularnym zagadnieniom, jakie weszły do aktualnego obiegu naukowego w etnologii. Są to, np.: „Media”, „Reklama i inne teksty wizualne”, „Grupy wieku i płci” (ogromne zainteresowanie problematyką gender słudy), „Zagadnienia zdrowia i choroby” nie tylko w perspektywie archaicznych sposobów leczniczych, lecz także medycyny alternatywnej czy „ciała” ludzkiego. Wreszcie bogata problematyka regionalizacji kultury z punktu widzenia tradycji lokalnych i regionalnych, które są obiektem polityki regionalnej i świadomie kształtowanego dziedzictwa kulturowe­ go („Obszary i regiony kulturowe”, „Ochrona dziedzictwa, edukacja, rozwój”). W przygotowywanej przez nas bibliografii internetowej zakładamy, że wprowadzimy oprócz słów kluczowych także spis pól tematycznych — dziedzin, który usprawni dotar­ cie do pozycji interesujących czytelnika (podobnie jak w drukowanej bibliografii spis rozdziałów). Owe pola tematyczne — „dziedziny”, o maksymalnie szerokim zakresie — skupią, jak to widać na powyższych przykładach, prace mieszczące się w ramach w y­ �364 Kronika różnionego tematu. Przyjmujemy taki punkt widzenia na problem wyszukiwania prac (we­ dług słów kluczowych i „dziedzin”), choć ze względu na specyficzne medium, jakim jest Internet — być może jest to problem, który warto jeszcze poddać pod dyskusję, gdyż wyodrębnianie owych pól tematycznych i ich nazwanie (niektóre z zagadnień stosunko­ wo niedawno zaczęły być włączane do dyskursu współczesnej etnologii polskiej) nasu­ wa wiele trudności. Cały czas zbiór ten (liczący obecnie w przygotowywanej bibliografii 30 „dziedzin”) jest poddawany modyfikacjom. Przede wszystkim niepewność towarzy­ szy temu, czy zachowamy go w takim kształcie czy w innym, czy pozostawimy wybrane ju ż nazwy „dziedzin” czy też zaproponujemy odmienne. Oto inne, praktyczne problemy, z jakim i borykamy się, a związane są one z właściwą klasyfikacją tematyczną (przedmiotową) prac: Przykład 1. Artefakty. Kultura materialna, która przez wiele lat była niemal głównym polem zainteresowań etnografa, została niemal całkowicie opuszczona przez współczesną antropologię. Naj­ więcej miejsca pośw ięcająjej prace muzeologiczne i skansenologiczne, jak również spe­ cjalistyczne pisma, takie jak podejmujący kwestię historii cywilizacji europejskiej „Kwar­ talnik Historii Kultury Materialnej” czy też teksty archeologiczne. Temat ten przeszedł także do zainteresowań badaczy zajmujących się regionalnymi i lokalnymi odrębnościa­ mi, dziedzictwem i tzw. lokalnością, do których zalicza się obecnie lokalną kulturę mate­ rialną, muzyczną, obrzędową, plastyczną, rzemiosło czy folklor słowny. Prace z tego zakresu ze względu na ich wykorzystanie w działalności regionalnej i popularyzatorskiej m ają jednak często charakter popularny, a nie naukowy. Przykład 2. Kultura ludowa i kultura wsi. N a margines odeszły też badania wsi i kultury wiejskiej, pośrednio także kultury lu­ dowej czy też typu ludowego. Jak się wydaje, te obszary badawcze utraciły swoją noś­ ność, choć spotkać można prace, które operując nowymi kategoriami — do tej pory w niewielkim stopniu stosowanymi do opisu i interpretacji kultury tych obszarów ■— próbująje zreinterpretować. Posługują się one takimi kategoriami jak: polityka, władza, kształ­ towanie się nowego typu tożsamości, marketing, promocja wiejskości i lokalności, także „swojskości” w ramach współczesnych zainteresowań ekologią i alternatywnym spędza­ niem czasu wolnego na łonie przyrody. „Stary” obszar badawczy utożsamiany jest obec­ nie z mało aktualnym celem badań — poszukiwaniami rudymentów kultury i tradycji. A ponieważ bazował on na wspomnianym już uprzednim profilu klasowego podziału kul­ tury, dziś mniej aktualnym, osłabła jego racja bytu. Przykład 3. Etnologia religii i religijności. Choć interpretacja i opis zjawisk tzw. symbolicznych i zaliczanych do szeroko rozu­ mianego sacrum nadal pozostaje domeną inspirującą badania etnologiczne, to trudno dostrzec takie prace czy też tendencje, które zwiastują wyjście z impasu opisywania zja­ wisk stricte religijnych. Swoiście „etnologiczna” myśl teoretyczna dotycząca badania religijności współczesnej i zjawisk religijnych praktycznie nie istnieje. Punktem odnie­ sienia nadal pozostają formy historycznej religijności chłopskiej i wiejskiej, zamiennie traktowanej na tym obszarze badań z religijnością „ludową”, „tradycyjną” czy „typu lu­ dowego”, co tym samym już z góry nakreśla sposób ujęcia współczesnych fenomenów religijnych. Tradycyjnie również tropi się różnego rodzaju „osobliwości” plasujące się na pograniczu „oficjalnego katolicyzmu”, czyli cuda, objawienia, żywotność pewnych działań kulturow ych (należących do tzw. folkloru religijnego). Kategorie czerpiące z dziedzictwa „ludowości”, „typowości” i „tradycji” nadal traktowane są jako jedyne ade­ kwatne do analizy zjawisk religijnych z zakresu katolicyzmu, choć naukowcy dążą do �Kronika 365 zmiany kontekstu badań, terenu, grupy badanej itp. Owocuje to dużą liczbą prac intere­ sujących się nowymi ruchami religijnymi, szczególnie tymi, które zaliczane są do tzw. New Age. W badaniach różnych niekatolickich grup i wspólnot religijnych coraz wyraź­ niejsze staje się także nachylenie ku antropologii społecznej. Z drugiej jednak strony, dominujące jest postrzeganie niemal wszystkich zjawisk, w tym religijnych, w kontek­ ście kultury popularnej, masowej, medialnej. Dotychczasowy skromny rozdział w bibliografiach drukowanych, poświęcony „świa­ topoglądowi, wiedzy, twórczości”, obejmował podrozdziały o równie ogólnej problema­ tyce, dotyczące tzw. prac ogólnych, religii i religijności w ogóle, mniejszości religijnych oraz religijności ludowej. Obecnie, aby w najnowszej bibliografii internetowej znalazła odbicie owa tematyczna wielość, wprowadzono trzy odrębne „dziedziny”. Jest to „Reli­ gia”, która obejmuje swoim zakresem także prace z religioznawstwa, traktujące o wszel­ kich religiach, kultach, ich formach, historii, misteriach i różnych tekstach religijnych. Kolejną „dziedziną” odnoszącą się do prac traktujących o religii i religijności jest „Świato­ pogląd i wierzenia”, który włącza w swój zakres prace o różnych formach światopoglądu, religijności, wierzeń, mity, magię, wróżby oraz poglądy i zachowania związane z koncep­ cją śmierci. Trzecią „dziedziną” jest „Obrzęd, obyczaj, zwyczaj”. Obejmuje ona obrzędy doroczne, religijne, świeckie, różne zwyczaje oraz obyczajowość współczesną i dawną. Przykład 4. Antropologia miasta. Skupiając się z kolei na tzw. antropologii miasta, warto prześledzić także w tym miej­ scu owe przemiany, rzutujące na problemy z ustaleniem zawartości współczesnej biblio­ grafii. Kultura miasta została wyodrębniona jako przeciwstawna kulturze wsi. Co za tym idzie, wysuwano na czoło te czynniki, które uważano za przeciwstawne cechom wsi, a więc: skupienie ludności, swoistą infrastrukturę (zabudowę), oddalenie od natury, od­ mienność zajęć, inny rodzaj więzi społecznych, mobilność ludności itp. W związku z powyższym nasunęło się pytanie, czy wszystkie procesy modernizacyjne występujące zarówno na wsi, jak w mieście, tylko dlatego, że akurat przebiegają w mieście, m ają pre­ tendować do miana antropologii (etnologii) miasta? Czy też istnieje jakieś specjalne uza­ sadnienie, żeby pewną grupę zjawisk i procesów określić mianem szczególnym — antro­ pologii miasta — w odróżnieniu od antropologii kultury w ogóle? A zatem, czy istnieje subdyscyplina pod nazw ą „antropologia/etnologia miasta”, czy można uznać, że jest to niezależny nurt badawczy? Autorki bibliografii internetowej zauważają, że dokonała się przemiana w zakresie zainteresowań, albowiem w „antropologii miasta” coraz mniej miejsca zajmują problemy, którymi interesowała się tzw. klasyczna etnografia: historia zasiedlenia, infrastruktura miejska, urządzenia cywilizacyjne, rozważania statystyczno-demograficzne. Uwzględnienie ich dziś wymaga włączenia do bibliografii prac z in­ nych nauk, specjalizujących się obecnie w tych właśnie zagadnieniach, które przez etno­ logię i antropologię m iasta zostały w yelim inowane z puli zainteresowań. Ponieważ uwzględnianie wyłącznie zagadnień odnoszących się do wartościowania, symbolizacji czy też mityzacji elementów życia miejskiego w odczuciach jego mieszkańców oraz na rozumieniu ich działań i reakcji, czyli podążanie jedynie za trendem antropologizującym, zubożyłoby w efekcie ową domenę tematyczną. W naszym projekcie „antropologia mia­ sta” potraktowana została wobec tego jako słowo kluczowe — opisuje zawartość i cha­ rakter włączanego do bibliografii tekstu. Takie ujęcie antropologii miasta poniekąd roz­ wiewa wątpliwości, czy wszelkie zainteresowania miastem jako tworem człowieka oraz człowiekiem w mieście można określać mianem antropologii (etnologii) miasta. Trudno bowiem traktować „antropologię miasta” jako subdyscyplinę — ze swoistą problematy­ ką badań i określonym, równie swoistym ich przedmiotem. �366 Kronika Odrębnym problemem pozostaje uporanie się z opisem bibliograficznym pracy o cha­ rakterze eseju naukowego, a tego typu prac w efekcie obserwacji etnograficznych po­ wstaje bardzo dużo. Ad b. Słowa kluczowe. Stosunkowo najłatwiej jest opisać daną pozycją, stosując słowa kluczowe. Zauważy­ łyśmy jednak, że często osoba indeksująca zapożycza słowa występujące jako kluczowe (wręcz cytując je) za autorem opracowywanego tekstu. Przy ich pomocy streszcza za­ wartość pracy, wyłuszcza główne dla niej zagadnienia, nazwy i kategorie, którymi posłu­ guje się autor. Stoi to w sprzeczności z dawnym założeniem — posługiwania się jedno­ litym, znormalizowanym słownikiem słów kluczowych. Jednak w wyniku wielkiej różnorodności prac, interdyscyplinarności oraz autorskie­ go wymiaru prac współczesnych etnologów (co przejawia się w licznych, „twórczych” zapożyczeniach pojęć i metod z innych dziedzin oraz stosowaniu neologizmów w two­ rzeniu oryginalnych kategorii wyjaśniających), opis bibliograficzny danej pozycji przy użyciu słów kluczowych może jedynie podążać za intencją jej autora i posiłkować się słownikiem przez niego używanym. Stąd też obecnie słownik słów kluczowych jest ol­ brzymi. Taki tryb pracy, rozumienia i posługiwania się słowami kluczowymi, pojawił się ju ż wtedy, kiedy pracowałyśmy nad bibliografią za lata ubiegłe: 1991-1992. Opierały­ śmy się wtedy na poprzednim układzie tematycznym „rozdziałów” i „podrozdziałów” bibliografii drukowanych oraz słowach kluczowych, ale wzbogacałyśmy ów układ o nowe istniejące ju ż powszechnie w obiegu propozycje określeń. W ybierałyśmy już wtedy z opracowywanych prac nowe określenia, do wykorzystania przy pracy nad kolejnymi bibliografiami. I tak np. obserwowalna była ju ż wtedy zmniejszająca się liczba prac do­ tycząca tej dziedziny twórczości i aktywności artystycznej, która określana była w uprzed­ niej nomenklaturze jako „plastyka ludowa”, a jej wykonawcy „twórcami ludowymi”. Wypierać ją zaczęła nowsza nomenklatura, ukierunkowana raczej na włączanie do owej domeny także tych zjawisk, które w ujęciu „klasycznej” etnologii nie były zaliczane do przedm iotu badań. Domenę tę zaczęto określać mianem „sztuki nieprofesjonalnej”, a zajmujące się nią osoby: „twórcami” czy też „artystami nieprofesjonalnymi”. Włączać zaczęto do tej problematyki także zagadnienia z zakresu „estetyki kultury wysokiej”, „masowej” czy „popularnej” . Przytoczone przez nas przykłady pokazują, że nowa analiza przekreśliła zdecydowa­ nie dotychczasowe postrzeganie kultury jako pewnej usystematyzowanej całości z po­ działem na klasy, warstwy, grupy społeczne, językowe, wyznaniowe itp. Zgodnie z daw­ nym paradygmatem etnologii, badacz nadawał spójność i systematyzował interesującą go kulturę czy też społeczność (perspektywa etic). W przeciwieństwie do tego skupia się na poszukiwaniu wyrażenia perspektywy emic i odzwierciedla nachylenie etyczne w ba­ daniach i opisie zjawisk kulturowych. Następne zebranie grupy roboczej IVB planowane jest na jesień 2006 roku w Helsin­ kach. Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Inga Kuźnia, Małgorzata Wilbikf ODHE PTL 4 Autorki przygotowują internetową bibliografię polskiej etnologii/antropologii kulturowej oraz współpracują z redakcją IVB, przygotowując wybory bibliograficzne z polskiej literatury etnogra­ ficznej i folklorystycznej. �Kronika 367 JUBILEUSZ W PANNIE MARII Pod koniec września 1854 roku wyruszyła do Stanów Zjednoczonych około stupięćdziesiącioosobowa grupa Ślązaków z Płużnicy Wielkiej i innych okolicznych miejsco­ wości. Część tej grupy stanowili krewni ojca Leopolda Moczygemby, który jako fran­ ciszkanin konwentualny dwa lata wcześniej został przysłany na placówkę misyjną, by pracować wśród Niemców i Alzatczyków zamieszkałych w Teksasie. Ksiądz Moczygemba w listach do rodziny zachęcał krewnych do opuszczenia kraju, pisząc o możliwościach zakupu dużych obszarów gruntu i prowadzenia własnych gospodarstw. Wspomniana grupa (a w niej członkowie m.in. takich rodzin jak: Dziukowie, Jaińtowie, Labusowie, Paweł­ kowie, Kiołbasowie, Rzepowie) nie tylko zapoczątkowała trwającą przez kilka kolejnych lat emigrację chłopów z Górnego Śląska (m.in. Toszka, Strzelec Opolskich, Błotnicy Strzeleckiej, Centawy, Jemielnicy, Rozmierza, Starych Tarnowie i wielu innych) do USA, ale także, co ważniejsze — dała początek śląskiemu osadnictwu w Teksasie. Jako pierwszą założono osadę o nazwie Panna Maria, kolejnym także nadawano pol­ skie nazwy: Cestohowa (to najstarsza wersja tej nazwy; w samej Cestohowie znajdziemy kilka jej wariantów), Kosciuszko czy Święta Jadwiga (od imienia św. Jadwigi Śląskiej), która funkcjonuje obecnie jako St. Hedwig. W latach pięćdziesiątych w ychodźcy z Górnego Śląska założyli pięć osad, a przez następne dwadzieścia lat, częściowo w wy­ niku mipracji na terenie USA, powstało jedenaście kolejnych. Trzeba również podkre­ ślić, że Ślązacy znaleźli swoje miejsce także w innych stanach. Na przykład część osad­ ników z Panny Marii z powodu katastrofalnej suszy przeniosła się do Missouri i zamiesz­ kała w miejscowości St. Gertrude, nadając jej nazwę Kraków (por. T.L. Baker, Historia najstarszych polskich osad w Ameryce, Wrocław 1981, s. 92). W latach osiemdziesią­ tych XIX wieku na mapie USA pojawiły się m.in. takie nazwy jak: Nowy Śląsk, Silesia (co najmniej trzykrotnie) czy Opole — będące wyraźnymi śladami obecności Ślązaków w USA. Dane dotyczące liczby osób, które przybyły do Teksasu, są bardzo rozbieżne. Andrzej Brożek w pracy Ślązacy w Teksasie (Warszawa 1972, s. 18) stwierdził, że pierwsza fala emigracji liczyła 150 osób, a kolejne 700 (w 1855) i 500 (w 1856). Masowe przyjazdy Ślązaków do Teksasu kończą się po roku 1856, choć i później z Opolszczyzny przyby­ wają mniejsze grupy emigrantów, czego ślady znajdujemy w Personals Histories (czyli prywatnych kronikach rodzinnych). Jednakże symbolem tej obecności jest przede wszystkim Panna M aria — pierwsza osada założona przez Ślązaków w grudniu 1854 roku. W niej też powstały: pierwszy polski kościół w USA i najstarsza polska szkoła. Panna Maria zawdzięcza sw ą unikato­ wą nazwę ogłoszonemu 8 grudnia 1854 roku przez Papieża Piusa IX dogmatowi Niepo­ kalanego Poczęcia. Dlatego w tej miejscowości 11 grudnia 2004 roku miała miejsce kul­ minacja obchodów jubileuszu. Była to wspaniała okazja do spotkania ludzi o śląskich korzeniach, których jest w Teksasie niemało. Według danych ze Spisu Powszechnego (Federal Census) z 2000 roku, w stanie tym ponad dwieście tysięcy osób przyznaje się do polskiego pochodzenia, natomiast według badań Gayle Olenick z Genealogical Society o f Texas liczba potomków teksańskich Ślą­ zaków szacowana jest również na ponad dwieście tysięcy. Sama Gayle Olenick zebrała dane ok. osiemdziesięciu tysięcy ludzi o śląskich korzeniach. Andrzej Brożek, na podstawie badań prowadzonych od lat sześćdziesiątych, stwier­ dził, że dokonał się proces asymilacji językowej potomków dawnych emigrantów, mimo jej zadziwiająco długiego przebiegu (ponad sto lat). Nie wiedział jednak, czy ulegną roz­ �368 Kronika myciu śląskie tradycje kulturowe wśród Teksańczyków polskiego pochodzenia. Był to ważny problem, zwłaszcza dlatego, że zmianie uległ model życia tej grupy. Świadomość tego m ają sami Teksańczycy. Jedna ze starych Ślązaczek powiedziała w udzielonym nam wywiadzie: „Downi my farmowali, ale moje dzieci już robiły w ofisie”. Uroczyste obchody jubileuszu zorganizowane w 2004 roku nie były pierwszym tego typu świętem w Pannie Marii. Znany jest opis siedemdziesięciopięciolecia osady sporzą­ dzony przez Edwarda J. Dworaczyka; relacje o tej imprezie pojawiły się również w ame­ rykańskiej prasie. W pamięci mieszkańców zapisały się kolejne, równie wystawne, jubi­ leusze sprzed pięćdziesięciu i dwudziestu pięciu lat. Ubiegłoroczna impreza była rezultatem pracy wielu ludzi i w USA, i w Polsce, jed­ nakże trzeba podkreślić, że największe zaangażowanie przejawiali potomkowie śląskich osadników, którzy nazywają siebie „Śląskimi Teksańczykami” i m ówią o polsko-teksańskim dziedzictwie lub śląsko-teksańskiej tożsamości. Stupięćdziesięciolecie było okazją do wspólnych spotkań o charakterze ludycznym — pikników i parad, ale nie to było najważniejsze. Przede wszystkim pozwoliło na pre­ zentację genealogicznych poszukiwań i dyskusji o swoim pochodzeniu. Troska o pamięć przeszłości i zachowanie dziedzictwa zaowocowała kilkoma przedsięwzięciami: Panna Maria Historical Society (działająca od wielu lat), Silesian Profiles Committee (od 1996) oraz Father Leopold Moczygemba Foundation (od 2002). W ramach tych instytucji po­ dejmowane były (i są do tej pory) działania mające na celu odtworzenie i udokumento­ wanie rodowodów potomków emigrantów. Podobne badania prowadzone są od pewnego czasu także w polskich archiwach. Zaowocowało to m.in. przygotowaniem przez Sile­ sian Profiles Committee dwóch opracowań genealogicznych: Silesian Profiles. Polish Im­ migration to Texas in the 1850s. (Panna Maria, 1999), wydanych i finansowanych przez Panna Maria Historical Society, oraz Silesian Profiles 11. Polish Immigration to Texas 1850s-1870s (Panna Maria, 2004), wydanych przez Panna Maria Historical Society i finansowanych przez Panna Maria Historical Society wraz z Father Leopold Moczygem­ ba Foundation. Praca ta ukazała się również w języku polskim: Śląscy Teksańczycy. Emi­ gracja ze Śląska do Teksasu w latach 1852—1859 (przeł. Wojciech Reisch, Opole 2004). Promocja tej publikacji odbyła się podczas międzynarodowego sympozjum, zorganizowa­ nego przez Instytut Ekumenizmu i Badań nad Integracją Wydziału Teologicznego Uniwer­ sytetu Opolskiego, pt. „Dalecy a bliscy. 150 lat pobytu Ślązaków w Teksasie”. To sympozjum, podobnie jak konferencja w Houston dotycząca „Udziału polskich emigrantów w tworzeniu historii, nauki i sztuki Ameryki”, było jednym z istotnych punk­ tów w programie całorocznych obchodów jubileuszu. Zaprezentowane w Opolu referaty dotyczyły kilku grup zagadnień. Na wstępie omówiono początki polskiego osadnictwa w USA (teksty biskupa Jana Kopca, Wiesławy Piątkowskiej-Stepaniak, a także praca C laude’a Stanusha poświęcona własnej rodzinie). Przedstawiono problemy związane z prowadzeniem badań archiwalnych — w referacie Tadeusza Huberta Piłata oraz dys­ kusji panelowej, w której udział wzięli: Janet Dawson Ebrom, Mary Ann Moczygemba, Michael Kurtin, Cheryl Lynn Highley, Katharine Koras Beard — potomkowie polskich emigrantów szukający własnych przodków w ramach Silesian Profiles Committee. Ko­ lejne teksty dotyczyły śląsko-teksańskiej (i nie tylko) współczesności. Ks. Wojciech Reisch mówił o religijności Ślązaków w Teksasie, Anna Musialik porównywała (na materiale dotyczącym Parany i Teksasu) obecny stan przypisywanych Ślązakom wartości kulturo­ wych, zachowywanych przez potomków imigrantów mieszkających w Brazylii i USA. Natomiast ks. Franciszek Kurzaj przedstawił „Budowanie więzi między Teksasem a Ślą­ skiem”, które ma na celu dokumentowanie dziejów śląskiej emigracji i związane z tym tworzenie kulturalno-naukowych kontaktów pomiędzy obydwoma regionami. Jednym z elementów tej więzi są organizowane, od prawie dziesięciu lat, coroczne przyjazdy Tek- �Kronika 369 sańczyków do Polski. Pokłosiem tej konferencji była publikacja pt: D alecy a bliscy. Materiały M iędzywydziałowego Sympozjum zorganizowanego z okazji 150. rocznicy obecności Ślązaków w Teksasie (red. P. Jaskóła, Opole 2004). Wernisaż wystawy „Panna Maria — 150 lat śląskiego osadnictwa w Teksasie”, zorganizowany w Muzeum Śląska Opolskiego, był wydarzeniem towarzyszącym temu sympozjum. Ekspozycja ta składała się z trzech działów. Pierwszy z nich poświęcony był przygotowaniom do wyjazdu (ze­ zwolenia na wyjazd, dokumenty agentów emigracyjnych, itp.); kolejny dotyczył samej podróży — pociągiem i statkiem, pobytu w miastach tranzytowych), trzeci przedstawiał losy Ślązaków w Ameryce. Prezentowane eksponaty pochodziły ze zbiorów własnych muzeum, a także m.in, z Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej i Archiwum Państwowego w Opolu oraz Zakładu Narodowego im. Ossolińskich. W związku z rokiem jubileuszowym miały miejsce także inne wydarzenia. W paź­ dzierniku odbył się zjazd teksańskiego oddziału Kongresu Polonii Amerykańskiej uświet­ niony koncertem galowym w Wortham Theatre w Houston, na który zostali zaproszeni George W. Bush, gubernator Rick Perry, ambasador Przemysław Grudziński oraz polscy politycy: Włodzimierz Cimoszewicz, Longin Pastusiak i Andrzej Stelmachowski. Rów­ nież w październiku odwiedził Pannę Marię Lech Wałęsa. Na początku grudnia 2004 roku do Teksasu wyruszyła ponad czterdziestoosobowa grupa ze Śląska. Wśród nich znaleźli się ludzie różnych profesji, przedstawiciele Uni­ wersytetu Śląskiego w Katowicach, dziennikarze Polskiego Radia Katowice, pracownicy instytucji kulturalno-oświatowych, Zespół Folklorystyczny „Silesia” wykonujący daw­ ne pieśni śląskie, poeta Jan Goczoł (poszukujący w swej twórczości ideału „Starego Ślą­ zaka”) i popularny także w USA twórca śląskich westernów — Józef Kłyk (zrealizował m.in. „Dwóch z Teksasu” i „Człowieka znikąd” — filmy o śląskich osadnikach w USA, nigdy nie będąc wcześniej w Ameryce). Dla tych dwóch artystów wyjazd był szansą na porównanie własnych wyobrażeń z teksańską rzeczywistością. Celem tej wyprawy było nie tylko uczestnictwo w uroczystościach w Pannie Marii i San Antonio, ale także pobyt w miejscowościach założonych i zamieszkiwanych przez Ślązaków (St. Hedwig, Cestohowa, Kosciuszko, Yorktown, Bandera). Ten wyjazd pozwolił na obserwacje istnieją­ cych do tej pory śląskich tradycji i zwyczajów. Pozwolił także ocenić, w jakim stopniu zachowała się jeszcze gwara śląska. Polskie Radio Katowice zorganizowało już drugą w Teksasie edycję konkursu gwary „Po naszymu, czyli po Śląsku”. Ten konkurs oraz spotkania z potomkami emigrantów pokazały, że nadal część z nich potrafi „rządzić (tj. mówić) po Śląsku”. Z drugiej strony przyjazd ten był ważny także dla Teksańczyków — mieli okazję porozmawiać językiem przodków i skonfrontować swoje wyobrażenie 0 śląskości z tym, co na przykład proponował zespół „Silesia”. Jubileusz potwierdził potrzebę wspólnych kontaktów. Kontaktów, które mają nie tylko wymiar kulturowy, ale przede wszystkim ludzki. Pozwolił zaobserwować to, co wydaje się znakiem naszych czasów — poszukiwanie własnej tożsamości nie tylko w obszarach obej­ mowanych codziennością — w najbliższej rodzinie, pracy, kręgu znajomych, Kościele. Od XIX wieku ci, którzy interesowali się fenomenem teksańskiej śląskości (nie tylko badacze, ale przede wszystkim podróżnicy i dziennikarze, na przykład Henryk Sienkie­ wicz), stawiali pytania o przyszłe losy śląskiej tożsamości. Nikt jednak nie umiał przewi­ dzieć, czy lub kiedy kolejne generacje stracą zainteresowanie własnymi korzeniami 1 roztopią się w wieloetnicznym tyglu. Tak sięjednak nie stało. Od końca lat siedemdziesiątych zauważyć można było wręcz odwrotną tendencję, a w ostatniej dekadzie nasiliły się poszukiwania kulturowej tożsa­ mości. Pojawiły się nawet głosy o „renesansie śląskości w Teksasie”. Uroczysty jubile­ usz w Pannie Marii potwierdza słuszność takiej tezy. Anna Gomóła, Anna Musialik �370 Kronika CIESZYŃSKO-KIELECKIE SEMINARIUM LUDYCZNE „WSPÓŁCZESNE ZABAWY — WSPÓŁCZESNE ZABAWKI”, CIESZYN, 21 PAŹDZIERNIKA 2004 ROKU 21 października 2004 roku odbyło się na Uniwersytecie Śląskim — Filia w Cieszynie seminarium ludyczne pt. „Współczesne zabawy — współczesne zabawki”. Organizato­ rem seminarium był Instytut Etnologii i Folklorystyki na Uniwersytecie Śląskim — Filia w Cieszynie, Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach i Centrum Zabaw i Zabawek Towarzy­ stwa Rozwoju Zabawkarstwa w Kielcach. Gospodarzami konferencji oraz autorami jej programu naukowego byli prof. dr hab. Irena Bukowska-Floreńska i prof. dr hab. Ry­ szard Kantor. Ustalono, iż seminarium ludyczne odbywać się będzie dokładnie w 5 lat po podobnej sesji zatytułowanej: Humor, zabawa i zabawka na pograniczach kulturowych i etnicz­ nych. Podobnie jak wówczas, zjazd powiązany był z kolejnymi obchodami jubileuszo­ wymi Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach, tym razem 25-leciem. Muzeum Zabawkar­ stwa w Kielcach jako samodzielna instytucja naukowo-badawcza, inicjująca etnologicz­ ne badania terenowe, a także publikacje dotyczące zagadnień ludyzmu w Polsce i Europie, swą wielostronną działalność formalnie rozwinęło od 1990 roku i w tym roku zostało przejęte przez Urząd Miasta Kielce. Muzeum rozwinęło wszechstronną działalność, na tyle nietypową, by stać się jedyną tej wielkości i tego rodzaju placówką w kraju. Przez 25 lat swojej egzystencji zgromadziło ponad 28 tysięcy eksponatów z całej Europy. Głów­ nie są to zbiory zabawek polskich z okresu międzywojennego i pierwszego dwudziesto­ lecia po II wojnie światowej. Muzeum prowadzi szeroką aktywność upowszechniającą i edukacyjną oraz naukowo-badawczą. Ostatnie lata przyniosły szybki rozwój zaintere­ sowań problematyką zabaw i zabawek w stopniu znaczącym. Zabawki zadomowiły się dość powszechnie na wystawach tematycznych, konkursach, imprezach masowych i wy­ stawach sklepowych. Głównym celem seminarium była dyskusja nad współczesnym stanem przejawów różnych form ludyzmu. Przedmiotem spotkania stała się więc m.in. zabawa w społeczeń­ stwie konsumpcyjnym, kuluarowe gry i zabawy jako czynnik ludyczny w komunikowa­ niu społecznym, ja k również politycznym. Przypomniano tradycyjne i nowe zabawki z Kieleckiego i Żywiecczyzny. Prelegenci zaprezentowali także współczesne zaintere­ sowania dzieci zorientowane w kierunku nowo powstałej recepcji ludycznej Harry’ego Pottera. Omówiono zbiory zdeponowane w Muzeum Zabawkarskim w Kielcach. Program seminarium był bogaty. W trakcie spotkania przedstawiono wyniki badań i wygłoszono ciekawe referaty i komunikaty. Referaty wygłosili: Ryszard Kantor (Kra­ ków), Zabawa w społeczeństwie konsumpcyjnym, Ryszard Zięzio (Kielce), Specjalizacje w zabawach i zabawkach, Aneta Bąk (Kielce), Zbiory Muzeum Zabawkarstwa w Kiel­ cach — kolekcje specjalistyczne, Grzegorz Odoj, Andrzej Peć (Cieszyn), Ludyczne i sym­ boliczne znaczenie ptaszków stryszowskich, Renata Hołda (Cieszyn), Kuluarowe gry i zabawy. Czynnik ludyczny w komunikowaniu politycznym, Tomasz Michalewski (Opo­ le), Zabawy studentów. Na przykładzie młodzieży studiującej na kierunkach pedagogicz­ nych Uniwersytetu Opolskiego, M agdalena Szalbot (Cieszyn), Współczesne zabawy i roz­ rywki miejskie, a kontakty mieszkańców pogranicza polsko-czeskiego, Anna Myśliwiec (Kielce), Zabawy i zabawki w literaturze naukowej, Jolanta Podsiadło (Kielce) Obszary recepcji ludycznej H arry’ego Pottera; Komunikaty natomiast zaprezentowali: Beata Ka­ mińska (Kielce), Zabawy z sensem. Moje dziecko się bawi, Magdalena Górecka (Kielce), Komunikacja ludyczna i magia maskotek olimpijskich. Przedstawię pokrótce wybrane referaty: �Kronika 371 Wystąpienie Ryszarda Kantora poświęcone było zabawie w społeczeństwie konsump­ cyjnym. Prelegent dał odpowiedzi na pytania o miejsce, rolę i formę zabawy w tworzą­ cym się w Polsce społeczeństwie konsumpcyjnym. Wypowiedział się także w kwestiach metodycznych, które są istotne dla badań etnologicznych nad ludycznością społeczeństw konsumpcyjnych. Stwierdził, że społeczeństwo konsumpcyjne jest w coraz większym stopniu społeczeństwem zabawy, co oznacza również coraz wyższy stopień ludyczności jego kultury. Stopień ludyczności społeczeństw (kultur) określają— zdaniem prelegenta — następujące czynniki: zasięg społeczny i dostępność zabawy, znaczenie zabawy, sytu­ acje zabawowe oraz ich jakość. Wymienione czynniki zostały w trakcie wystąpienia scha­ rakteryzowane. Opracowanie Grzegorza Odoja i Andrzeja Pecia — Ludyczne i symboliczne znacze­ nie ptaszków stryszowskich — oparte zostało na materiale empirycznym, zebranym pod­ czas eksploracji terenowych w Stryszawie, która zasłynęła z pięknie malowanych drew­ nianych ptaków. Przykład ptaszków stryszawskich dowodzi, iż zabawka może, obok swoich podstawowych funkcji ludycznych, pełnić także zgoła inne -— dekoracyjne, sym­ boliczne czy magiczne. Z czasem nawet te drugie, jak w przypadku omawianych ptasz­ ków, mogą stać się bardzo znaczące, albo nawet podstawowe. Aby tradycje zabawkarskie nie poszły w niepamięć, wszczęto w 1995 roku w Stryszawie Warsztaty Twórcze, w ramach których pod okiem instruktorów dzieci i młodzież wdraża się w wykonywanie zabawek, przeważnie ptaków. Tomasz Michalewski w tekście — Zabawy studentów na przykładzie młodzieży stu­ diującej na kierunkach pedagogicznych UO — zaprezentował wypowiedzi studentów dotyczące zabaw i zabawek okresu szkoły średniej i studiów wyższych. Dane empirycz­ ne, dotyczące przedstawionej problematyki, zostały zgromadzone za pom ocą ankiety, jednolitej dla wszystkich respondentów. Świat zabaw studentów związany jest głównie z telefonami komórkowymi, surfowaniem internetowym czy pogawędkami towarzyskimi na czacie. Spotykamy również zabawy z elementami erotycznymi, popularne są także gry planszowe, jak również zabawy typu ruchowego. Wśród zabawek pojawiających się w ankietach studentów szczególnym powodzeniem cieszą się maskotki pluszowe, poja­ wiają się rozmaite amulety i talizmany. Prelegent informuje, iż poruszane zagadnienia badawcze oraz zaprezentowany materiał ankietowy przedstawia zaledwie zarys tej pro­ blematyki i wymaga szerszych badań. Referat Małgorzaty Szalbot dotyczył zagadnienia współczesnych zabawek i rozrywek miejskich. W trakcie odczytu zaprezentowano wybrane przykłady zabaw i rozrywek za­ obserwowane w ostatnich latach w miastach średniej wielkości. Referat rozważa rów­ nież zagadnienia w kontekście więzi mieszkańców miast — rozdzielonych granicą pań­ stwową. Przedstawiony opis rodzajów i miejsc zabawy mieszkańców Cieszyna i Cze­ skiego Cieszyna ma charakter zarysu, opiera się na realizowanych badaniach terenowych, a także bieżących doniesieniach prasowych. Obradom towarzyszyła dyskusja. Uczestniczyli w niej Ryszard Kantor, Irena Bukowska-Floreńska, Grzegorz Odoj, Ryszard Zięzio, Renata Hołda. Istotne kwestie tematyki seminarium były ponadto podejmowane w dyskusjach i rozmowach kuluarowych. Wy­ głaszający referaty posługiwali się różnymi środkami poglądowymi, ja k np. prezentacją multimedialną. Teksty wystąpień zostaną opublikowane w oddzielnym tomie. Seminarium ludyczne w Cieszynie było dobrze zorganizowane. Zamknięcia konferen­ cji dokonał prof. dr hab. Ryszard Kantor, który zwrócił uwagę na najważniejsze efekty spotkania. Oceniając obrady, powiedział m.in. o zaprezentowanych w ich trakcie najważ­ niejszych problemach badawczych. Wyraził nadzieję na kontynuację spotkań entuzjastów Iudyzmu i ludyczności w Cieszynie i Kielcach. Podziękował także współorganizatorom za trud włożony w przygotowanie konferencji, a uczestnikom za wygłoszenie referatów i dyskusję. Tomasz Michalewski �Kronika 372 KONFERENCJA „LITERATURA I ANTROPOLOGIA”, SIENA, 24-2 5 LUTEGO 2005 24 i 25 lutego 2005 roku Université degli Studi di Siena oraz Associazione per gli Studi di Teoria e Storia Comparata della Letteratura, Dottorato di Letteratura Comparata e Traduzione del Testo Letterario w siedzibie Gradúate College Santa Chiara zorganizo­ wały w ramach dorocznych spotkań Convegno Annuale dell’Associazione per gli Studi di Teoria e Storia Comparata della Letteratura — konferencję stowarzyszenia, której te­ goroczna edycja nosiła tytuł „Letteratura e Antropologia”. Celem konferencji było wy­ znaczenie nowych obszarów w badaniach literackich. Wśród referentów dominowali fi­ lolodzy: italianiści (m.in. Rosalba Galvagno, Giuilio Iacoli, Franco Marenco, Franca Sinopoli), germaniści (Michele Cometa) oraz badacze literatury iberoamerykańskiej (Roberto Francavilla, Antonio Melis). W konferencji wzięli również udział historycy kultury: Mario Domenichelli, antropologowie kultury: reprezentujący Neapol — Valerio Petrarca oraz przybyły z Florencji prof. Piętro Clemente; swój referat (o obrazie Afryki w Jądrze ciem­ ności) przesłał prof. Ugo Fabietti. Przedstawicielką młodego pokolenia antropologów była Zelda Alice Franceschi, zajmująca się biografiami i autobiografiami takich badaczy kul­ tury, jak F. Boas, B. Malinowski, F. Znaniecki i P. Radin. Otwierający konferencję Antonio Prete (spiritus movens tej imprezy) próbował odna­ leźć „pokrewieństwo” pomiędzy antropologią i literaturą. Punktem wyjścia były pytania 0 „Innego”, rozumianego bardzo szeroko, zgodnie ze słynnym stwierdzeniem Rimbauda: „Ja to ktoś inny”. Prete skupiał się przede wszystkim na literackich, ale i etnograficznych opisach podróży — realnych i wyobrażonych. Sugerował, że dzięki nim i kontaktom z „Innymi” (często „dzikimi”) można uzyskać samoświadomość. Trzeba zauważyć, że jego referat pozostawał w obrębie europejskiej mitologii (obecnej już od starożytności, ale ugruntowanej i wzmocnionej dzięki kolonializmowi), w której to, co różni nas od innych, to posiadanie cywilizacji (zarówno w znaczeniu ogłady, jak i zaawansowanego rozwoju technologicznego). Aby pokazać różne formy dystansu międzykulturowego, Prete odwoływał się do utworów Cervantesa, Swifta, Rabelaisa. Kolejnym omawianym przez referenta zagadnieniem była romantyczna (tu w znaczeniu: Rousseauowska) krytyka cy­ wilizacji i związany z nią mit utraconej Natury. Autor twierdził (powołując się na teksty C. Lévi-Straussa i E. de Martino), że korzenie antropologii, etnografii i literatury są wspól­ ne — wszystkie trzy wyrastają z narracji — a więc z opowiadania o świecie. Maurizio Bettini starał się dookreślić znaczenie pojęcia „mit”, upatrując w nim mani­ festacji myślenia prelogicznego; zastanawiał się również nad związkami mitu i poezji oraz nad upadkiem znaczenia mitu dzisiaj i możliwościami jego restytucji. Natomiast Cario Alberto Augieri, powołując się na Morfologię bajki Proppa i Myśl nieoswojoną C. Lévi-Straussa, zastanawiał się nad możliwościami wyzyskania koncepcji tych bada­ czy w analizie dzieła Ernesto de Martino. Według referenta, narracjajest sposobem oswa­ jania świata (zastosował pojęcie „antropologia narracji”), ucieczką od „terroru Innego 1 terroru Historii” oraz traumy egzystencjalnej (przykładami literackimi były dla niego utwory T.S. Eliota i E. Montalego). Rosalba Galvagno użyła natomiast sformułowania „antropologia imaginatywna” w odniesieniu do twórczości Carla Leviego, szczególnie jego najbardziej poczytnej książki Chrystus zatrzymał się w Eboli. Problemami potocz­ nie rozumianej antropologii miasta zajął się Giulio Iacoli, proponując lekturę powieści Raymonda Queneau Zazie w metro. W świecie przedstawionym oraz sposobie konstruk­ cji postaci referent doszukiwał się reperkusji teorii socjologicznych, zwłaszcza elemen­ tów teorii praktyk życia codziennego Michela de Certeau. �Kronika 373 Omówione wcześniej wystąpienia miały raczej charakter przyczynków do zasadni­ czej problematyki konferencji, a ich autorzy skupiali się na poszukiwaniu związków lite­ ratury i antropologii w oparciu o dowolnie wybrany materiał badawczy, co pozwalało im na poruszanie się w obszarach poetyki, teorii literatury, filozofii i socjologii, bez dookreślania sposobu rozumienia poszczególnych pojęć. Natomiast Pietro Clemente jako pierw­ szy wskazał na antropologię kultury jako obszar potencjalnego porozumienia między reprezentantami różnych dyscyplin. Zwrócił uwagę, iż połączenie antropologii i literatu­ ry, które znalazło wyraz w tytule konferencji, sugeruje związki między nimi, należy jed­ nak zapytać, jaki typ dialogu jest w istocie możliwy. Innymi słowy: na czym m ają się opierać poszukiwania wzajemnych zależności między tymi dyscyplinami? Aby pokazać różnorakie aspekty dialogu, Clemente szkicowo przedstawił kluczowe punkty historii antropologii kulturow ej, poczynając od prac F. Boasa i funkcjonalizm u w ujęciu A.R. RadclifF-Browna oraz B. Malinowskiego, a na rozważaniach współczesnych antro­ pologów: C. Geertza i J. Clifforda kończąc. Referent kilkakrotnie podkreślił doniosłą rolę kontekstu kulturowego, którego uwzględnienie jest koniecznym warunkiem rozu­ mienia zjawisk. W tym ujęciu antropolog zatem jest tłumaczem, a kultura jest tekstem, który można i trzeba interpretować. Kolejne prezentacje odbyły się w sekcjach. W jednej z nich tytuły referatów sugero­ wały bardziej rozważania teoretyczne niż konkretne analizy tekstów literackich. N a po­ czątek Francesca Vannucchi przedstawiła komunikat oparty na danych statystycznych dotyczących czytelnictwa i dystrybucji wydawniczej we Włoszech. Federico Pellizzi opisywał relacje między darem i opowiadaniem, skupiając się na wymianie symbolicznej (w Cassirerowskim rozumieniu pojęcia „symbol”). Wskazał na pokrewieństwo dawania i opowiadania jako swoistych praktykach społecznych. W wypowiedzi Nadii Sensi poja­ wił się namysł nad fotografią jako narzędziem mediacji i zarazem dokumentem, który umożliwia rekonstrukcję przeszłości zarówno w jej wymiarze prywatnym, ja k i społecz­ nym. Elisabetta Lo Vecchio interpretowała dzieła Cervantesa, Prousta i Flauberta w od­ niesieniu do Girardowskiej koncepcji mimetyzmu. Dla Aida Nemesia punktem wyjścia stały się różne warianty lektury dzieła literackiego wobec zmieniających się metod ana­ lizy i priorytetów, przyjmowanych przez kolejnych badaczy. Koniecznością wydaje się więc połączenie różnorakich kompetencji czytelniczych, w tym tak lingwistycznych, jak i stricte kulturologicznych, które pozwoliłyby rozszerzyć obszar badań literackich o do­ tychczas niedostrzegane bądź pomijane aspekty interpretowanego tekstu. Renato Nistico, niejako wbrew założeniom zawartym w tytule swego referatu, pominął kwestie teorii antropologii literatury i jej paradygmatów, koncentrując się na wybranych aspektach twórczości Ernesto di Martino. Niccolo Scaffai zajął się twórczością E. Montalego, pod­ kreślając rolę kreowanych przez pamięć wyobrażeń (fantazmatów). Drugi dzień obrad został otwarty wykładem historyka kultury Maria Domeniehellego. Badacz mówił o „Tekście”, który ukrywa w sobie autora, rozumianego niejako konkret­ na postać i biografia, lecz jako przedstawiciel określonej kultury — członek społeczno­ ści. Notabene Domenichelli podczas dyskusji nad referatami zauważył, że z filologiczne­ go punktu widzenia, historia literatury opisywana jest przez pryzmat autorów, a zatem ma charakter zindywidualizowany. Szczególnie istotne jest natomiast spojrzenie na tekst od strony kulturowej, czyli takie, które traktuje utwór literacki jako „pisany kulturą” za pośrednictwem autora. Wykładowca zaznaczył, że natura ludzka nie istnieje bez kultury, która organizuje nasze doświadczenie, a zatem zamienia indywidualne, osobiste przeży­ cia w narrację. Dostrzegł również trzy wzajemnie się dopełniające zadania etnologii, któ­ ra zajmuje się utrwalaniem rzeczywistości kulturowej, jej interpretacją oraz unaocznia­ niem zjawisk na tyle drobnych, iż uchodzą one często naszej uwadze, mimo iż konstytu­ ują życie społeczne. �374 Kronika Catherine Maubon przedstawiła szkic „Michel Leiris — pisarz-etn o g rafP rześled zi­ ła etapy życia twórcy, by odpowiedzieć na pytania: jak poeta może zostać etnologiem i w jaki sposób praktyka literacka wpływa na pisarstwo dokumentalne? Dwa kolejne re­ feraty: Antonia Melisy i Roberta Francavilli dotyczyły związków literatury i antropologii w obszarze kultury iberoamerykańskiej. Popołudniowe obrady rozpoczął Valerio Petrarca wykładem o antropologicznym czy­ taniu tekstu. „Pisarstw o antropologiczne” rodzi się, jego zdaniem, dzięki istnieniu w konkretnym społeczeństwie i przekłada doświadczenie na literaturę, która może zastę­ pować bezpośrednie doświadczenie. Badacz podkreślił, że w antropologicznym czytaniu tekstu literatura może stanowić inspirację, ale podstawą interpretacji jest antropologia kulturowa (dzięki przeniesieniu znaczeń z poziomu indywidualnego na zbiorowy). To, co literatura przedstawia jako jednostkowe, indywidualne, osobnicze, antropologia wpi­ suje w życie zbiorowości, motywując ludzkie działania nie psychologicznie, a kulturo­ wo. Podstawowa wiedza z zakresu antropologii kultury umożliwia interpretowanie przed­ stawień literackich w kategoriach dokumentów kultury, pozwala na rekonstrukcję miejsc niedookreślonych. Ułatwia również zrozumienie ludzkiego zachowania i jego motywacji w odniesieniu do zakorzenionych w tradycji sposobów istnienia. Te uwagi były niejako teoretycznym wstępem do analizy konkretnego utworu. Petrarca zinterpretował m.in. li­ teracki opis pogrzebu jako zjawiska kulturowego, które, będąc integralną częścią życia danej społeczności, pozwala zrozumieć złożoną siatkę relacji zachodzących między ludźmi; odkrywa przy tym również takie aspekty opisanej historii, jakich nie sposób dostrzec w procesie tradycyjnej analizy filologicznej. Swoje referaty zaprezentowali również: Simona Corso, Franca Sinopoli i Paolo Orvieto, który zaproponował godny uwagi szkic o postkolonialnych studiach Edwarda Saida. Konferencję zamknął M ichele Cometa wykładem o „antropologii literackiej” wieku Goethego. Podczas konferencji zarysowały się dwa odrębne sposoby rozumienia antropologii. Powyższa relacja nie obejmuje wszystkich referatów (z powodu obrad w sekcjach) i sku­ pia się głównie na tekstach o charakterze antropologicznym, które wydały nam się naj­ ważniejsze z punktu widzenia badań nad kulturą. Ich autorzy zwracali uwagę na zagad­ nienia, które nie są obce antropologom, a o których często zapominają lub nie wiedzą literaturoznawcy. Dla filologów antropologia była związana z mówieniem o „Innym” (czę­ sto z perspektywy antropologii filozoficznej), z poszukiwaniem egzotyki (dalekiej — kra­ jów pozaeuropejskich, i bliskiej — tradycyjnych europejskich kultur ludowych), jak rów­ nież próbami dość dowolnej adaptacji pojęć, które w tradycji myśli kulturoznawczej mają swoją historycznie ugruntowaną wykładnię. Przy dawka „antropologiczny” sugerowała tematykę, nie niosła jednakże ze sobą określonych propozycji metodologicznych. Dla literaturoznawców perspektywa antropologiczna pozwalała na analizę innych niż dotych­ czas obszarów. Dla antropologów ważne było pokazanie, że użycie określenia „antropo­ logiczny” jest wiążące metodologicznie ■— antropologia to nauka o bogatej historii i zło­ żonym zapleczu teoretycznym. Rozwój antropologii to również historia rozwoju praktyk interpretacyjnych, mających na celu rozumienie ludzkiego świata, a zatem określenie „antropologiczny” nie może być jedynie inkrustacją, oznaczającą wybór pewnej proble­ matyki. W tym rozumieniu szczególnie ważkie wydaje się spostrzeżenie Pietra Clemen­ tego, że dialog między antropologią i literaturą (a właściwie 1iteraturoznawstwem jako dyscypliną), choć bez wątpienia możliwy, nie zawsze jest przyjazny. Powyższe spostrzeżenia można odnieść również do sytuacji w Polsce, gdzie od kilku lat organizowane są spotkania, podczas których poruszana jest problematyka rozmaicie rozumianej antropologii literatury. Do takich przedsięwzięć należy m.in. konferencja „Narracja i tożsamość. Współczesne problemy antropologii literatury” zorganizowana �Kronika 375 w 2003 (cz. 1) i 2004 (cz. 2) roku przez Instytut Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskie­ go oraz Instytut Badań Literackich PAN, skupiająca badaczy różnych dyscyplin, głównie filologów, rzadziej badaczy kultury. Podstawowe nieporozumienie między literaturoznaw­ cami a kulturoznawcami (antropologami, etnologami, badaczami kultury) wynika z od­ miennych celów: dla literaturoznawcy antropologia literatury może być jedną z licznych metod badania dzieła literackiego (traktowanego autonomicznie), dla kulturoznawcy na­ tomiast badanie tekstu literackiego, czyli antropologia literatury, jest jedną z możliwości badań nad kulturą — literatura pełni tu rolę źródła zastanego. Literaturoznawcy często zapominają o tym, że termin antropologia literatury ma w Polsce długą tradycję. Po raz pierwszy został użyty przez Ewę Kosowską w pracy Postać literacka jako tekst kultury. Rekonstrukcja antropologicznego modelu szlachcianki na podstawie ,, Potopu ” Henryka Sienkiewicza (1990). W rozprawie tej zarysowana została koncepcja antropologii litera­ tury jako metody badań nad kulturą. Współcześnie nadmiernie eksploatuje się termin „antropologia literatury” bez sięgania do jego historycznie motywowanego zaplecza metodologicznego. A zatem jest tyle różnych antropologii literatury, ilu badaczy, którzy zajmują się tą dziedziną. Dodać jednak trzeba, iż wśród nich kulturoznawcy są w zdecy­ dowanej mniejszości. Sądzimy, że zaplanowana na 24-26 listopada 2005 roku konferen­ cja „Antropologia kultury — antropologia literatury”, organizowana przez Zakład Teorii i Historii Kultury Uniwersytetu Śląskiego, zmieni dotychczasowy parytet i pozwoli na pełniejsze zaprezentowanie stricte antropologicznego punktu widzenia. Anna Gomola Małgorzata Rygielska KONFERENCJA „STARE KOBIETY W KULTURZE I SPOŁECZEŃSTWIE”, WROCŁAW, 14 MARCA 2005 Dnia 14 marca 2005 roku we Wrocławiu odbyła się interdyscyplinarna konferencja naukowa pt.: „Stare kobiety w kulturze i społeczeństwie”. Jej organizatorkami były stu­ dentki zrzeszone w Interdyscyplinarnym Kole Naukowym „Poradnictwo w teorii i prak­ tyce”, działające przy Instytucie Pedagogiki Uniwersytetu Wrocławskiego oraz w Kole Naukowym „Gender Studies” skupiającym studentki i studentów socjologii i filozofii tegoż uniwersytetu. Konferencja odbyła się w siedzibie Uniwersytetu Trzeciego Wieku, który również był jednym z jej współorganizatorów. Głównym celem konferencji było zapoczątkowanie dyskursu naukowego pomiędzy przedstawicielami różnych nauk medycznych i humanistycznych; w tym historycznych (archeologia, etnologia), społecznych (socjologia, psychologia, pedagogika) oraz innych dziedzin, takich jak polonistyka, romanistyka, chemia. Tematyka wystąpień skoncentro­ wana była — zgodnie z wcześniej założonymi celami — wokół problemu nieobecności starszych kobiet w społeczeństwie i w kulturze popularnej. Podstawowym założeniem organizatorek spotkania była także próba przełamania milczenia na temat starości kobiet i ich społeczno-kulturowego funkcjonowania. Konferencję otworzyła dr Walentyna Wnuk, reprezentująca Uniwersytet Trzeciego Wieku, oraz dr Edyta Zierkiewicz, ze strony Instytutu Pedagogiki. Dr Walentyna W nuk zwróciła uwagę na fakt, iż jest to pierwsza w Polsce konferencja o zasięgu ogólnopol­ skim poruszająca ważną problematykę, jak ą jest starzenie się kobiet i ich funkcjonowa­ �376 Kronika nie w kulturze i społeczeństwie. Na podkreślenie zasługuje fakt, iż w większości prele­ gentkami były młode kobiety reprezentujące studentki i doktorantki z różnych ośrodków naukowych w Polsce (Białystok, Poznań, Kraków, Warszawa, Łódź, Katowice, Lwówek Śląski, Wrocław). Zgłoszone i zaprezentowane referaty (w sumie 26 wystąpień) podzielone zostały przez organizatorki na kilka bloków tematycznych: • rola i miejsce starszych kobiet we współczesnym polskim społeczeństwie (starsze kobiety wobec feminizmu; rola i miejsce starych kobiet w kulturze ludowej; twórczość artystyczna i działalność społeczna artystek ludowych); • starsze kobiety w mediach (portrety filmowe starszych kobiet; wizerunek starej kobiety funkcjonujący w reklamie i marketingu); • doświadczanie zmian związanych ze starzeniem się w życiu kobiet (kobieta wobec medycznych uwarunkowań starości — menopauza, osteroporoza); • aktywność starszych kobiet w sferze osobistej i sferze społecznej (prawa socjalne kobiet starszych, aktywność społeczna i fizyczna kobiet w wieku poprodukcyjnym); • wiedźmy i czarownice (stara kobieta jako wiedźma w świetle badań archeologicz­ nych i interpretacji tekstów literackich); • o nieobecności starszych kobiet (wyznaczenie przestrzeni nieobecności starych kobiet w społeczeństwie polskim i ich konsekwencje — przedstawienie wyników badań). Konferencji towarzyszyła wystawa prac Moniki Koniecznej-Golińskiej „Moje spo­ tkanie z prababcią”. Miały one charakter kolaży fotograficznych, w których przenikały się wizerunki wyimaginowanej postaci prababci, z silnie zaznaczonymi elementami lu­ dowego stroju śląskiego. Największą w artością zorganizowanej konferencji, obok wymiany doświadczeń na­ ukowych, był fakt, iż spotkały się na niej kobiety stare z młodymi. Spotkaniu temu towa­ rzyszyła refleksja o niepodejmowaniu w badaniach naukowych kwestii uczestnictwa star­ szych kobiet w życiu codziennym. Anna Weronika Brzezińska Justyna Słomska KONFERENCJA „ZAWÓD: ANTROPOLOG...?”, POZNAŃ, 10 MAJA 2005 Konferencja, która odbyła się w budynku Wydziału Historycznego U AM, była pierw­ szym projektem Stowarzyszenia Antropologów Kultury ETNOSFERA, istniejącego od lutego 2005 roku i grupującego w znacznej mierze absolwentów i studentów Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu. Spotkanie to miało być w swoich założeniach próbą odpowiedzi na pytanie, czy dzie­ dzina, którą zajmujemy się na studiach, jest wyłącznie pasją, czy też może być ona upra­ w iana jako zawód, a jeśli tak, to jakie są perspektywy znalezienia pracy związanej z wykształceniem antropologicznym. Miało być również próbą zmierzenia się z proble­ mem dotyczącym obecności antropologów w świadomości społecznej i debacie publicz­ nej oraz mediach, a także „promocji” tej dziedziny przez samych zainteresowanych. Aby rzucić szersze światło na poruszane kwestie, do udziału w konferencji zaproszono nie tylko studentów, ale również absolwentów etnologii oraz wykładowców. �Kronika 377 Pierwsza część tego spotkania dotyczyła kwestii bardziej ogólnych, odnosiła się do problematyki zastosowania teoretycznej wiedzy antropologicznej w praktyce. Studiowa­ nie antropologii uczy szerokiego rozumienia i interpretowania rzeczywistości, specyficz­ nego spojrzenia na świat. Pojawia się jednak pytanie, w jaki sposób można tę wiedzę wykorzystać. Prelegenci zwracali tu uwagę na zajmowanie się własną kulturą, na potrze­ bę badań terenowych w najbliższym otoczeniu, czyli wśród członków naszego społe­ czeństwa, podkreślali wagę zainteresowania się życiem i problemami ludzi żyjących tuż obok nas, wskazywali również na konieczność uczenia o „innych” i oswajania z inno­ ścią zwłaszcza w kontekście coraz większej liczby cudzoziemców przybywających do naszego kraju. Mgr Marta Songin, absolwentka etnologii we Wrocławiu, położyła przede wszystkim nacisk na antropologię stosowaną, której jest zwolenniczką, zwracając uwagę, iż jest to dziedzina mogąca mieć znaczenie dla ludzi, którymi się zajmuje, oraz wpływ na poprawę jakości ich życia. W tym kontekście antropolodzy mogliby stać się mediatorami między poszczególnymi grupami społecznymi a władzą, zwracającymi uwagę i uwrażliwiający­ mi na potrzeby np. osób żyjących na marginesie życia społecznego. Antropologia mogła­ by działać w obronie praw człowieka, w obronie równości i wolności, wydostać się poza uniwersyteckie mury i uczestniczyć w debatach publicznych, zaistnieć w przestrzeni medialnej. Autorka zadaje również pytanie o jakość przygotowania merytorycznego stu­ dentów do wykonywania tego zawodu, o odpowiednie kwalifikacje, by móc się skutecz­ nie i fachowo orientować w kwestiach najbardziej palących w obecnych czasach. W podobnym tonie wypowiadał się w swoim wystąpieniu „Antropologia polska: enig­ ma czy praktyka” prof. Michał Buchowski, który miejsce antropologów widzi nie w da­ lekich stronach, ale w obrębie własnej kultury i wskazuje na zaangażowanie w aktualne problemy społeczne, takie jak bieda, bezrobocie, migracje, osiedla popegeerowskie, lu­ dzie chorzy, dyskryminacja, korupcja i inne, które długo można by wymieniać. Uważa on, że jeśli antropologia chce mieć coś do powiedzenia, musi stać się bliższa życiu, nie powinna natomiast zamykać się wyłącznie w naukowym dyskursie. Autor podkreśla rów­ nież wagę badań terenowych jako „kamienia węgielnego” antropologii, postuluje reorien­ tację tematyczną, czyli odejście od dotychczasowego sposobu nauczania na rzecz zwró­ cenia uwagi na bieżącą problematykę i zainteresowanie nią studentów. Mgr Izabela Idzik, w swoim referacie „Antropolog-edukator, czyli jak możemy uczyć o innych”, przedstawiła przede wszystkim edukacyjną rolę antropologii, kładąc nacisk na uczenie o innych, o różnicach kulturowych, uczenie otwartości wobec ludzi, oswaja­ nie z innością. Edukacja międzykulturowa dotyczy tematyki związanej z tożsamością, stereotypami, różnorodnością, wielokulturowością, asymilacją czy globalizacją. Bardzo praktyczne odniesienie wiedzy antropologicznej ukazała mgr Katarzyna Li­ pińska w wystąpieniu „Antropolog jako mediator lingwistyczno-kulturowy”, powołując się na doświadczenia z Włoch, gdzie istnieje funkcja mediatora lingwistyczno-kulturowego, osoby potrzebnej w takich miejscach jak szpitale, więzienia, żłobki czy szkoły. Autorka dostrzega tu duże możliwości dla antropologów, jako specjalistów od wielokulturowośei i konfliktów międzykulturowych, wynikających z niezrozumienia inności. Pierwszą część konferencji zamknęło wystąpienie Wiktorii Hoffmann, studentki In­ stytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej U AM, „Przyszłość zawodowa polskich an­ tropologów w opinii studentów”, która przeprowadziła wśród studentów tegoż instytutu badania mające ukazać, jakie szanse pracy w zawodzie w idzą oni dla siebie po studiach, dlaczego wybrali ten a nie inny kierunek oraz przestawić ich opinie na temat oferty pro­ gramowej proponowanej przez instytut. Draga część konferencji obejmowała tematykę skupiającą referaty poruszające kwe­ stie bardziej szczegółowe, odnoszące się do bezpośrednich doświadczeń prelegentów. �378 Kronika Dr Waldemar Kuligowski („Najlepszy jest bigos wielokrotnie odgrzewany”) opowiedział 0 tym, co robią po studiach jego przyjaciele z roku; Tomasz Kosiek w referacie „Antro­ pologia po tureeku” przedstawił sytuację antropologów w Turcji, gdzie przebywał na sty­ pendium i m iał możliwość zaobserwowania tamtejszych sposobów edukacji antropolo­ gicznej na uniwersytecie, natomiast mgr Monika Rosińska w swoim wystąpieniu „Antro­ polog w pozarządówce” wskazała na możliwość pracy w zawodzie antropologa w trzecim sektorze, czyli w organizacjach pozarządowych, których działalność jest często bliska antropologii. Odnosi się to między innymi do działalności na rzecz dobra publicznego, społeczności lokalnych, wszelakiego rodzaju mniejszości, czy też projektów związanych z szeroko pojętymi obszarami kultury. Konferencji towarzyszyła burzliwa dyskusja, w której starły się poglądy studentów z poglądami większości obecnej kadry wykładowczej. Ankieta przeprowadzona wśród studentów przez W iktorię Hoffmann wykazała, że studenci są raczej pesymistycznie 1 sceptycznie nastawieni do możliwości uzyskania pracy w swoim zawodzie, nie są też zadowoleni z oferty programowej proponowanej przez instytut. Dyskusja dotyczyła przede wszystkim kwestii ostatniej — postulowano większą liczbę godzin obowiązkowej prak­ tyki badawczej w czasie studiów, co pozwoliłoby na nabycie umiejętności antropologicz­ nych w szerszym zakresie. Studenci wskazali również na potrzebę specjalizacji i ścieżek tematycznych w ramach programu studiów, co pozwoliłoby im z kolei na obranie przez nich drogi zgodnej z ich zainteresowaniami. Obecny program jest zbyt poszatkowany i mało konkretny, w związku z czym studenci uczą się wszystkiego po trochu, nie posia­ dają natomiast rzetelnej wiedzy w danej dziedzinie. Również w ofercie przedmiotów fa­ kultatywnych nie każdy jest w stanie znaleźć coś dla siebie. W ramach tychże specjaliza­ cji proponowano m.in. ścieżki przygotowujące do pracy w reklamie, uczące umiejętności mediowania, pisania tekstów i projektów. Wielokrotnie postulowano umożliwienie od­ bycia kursu pedagogicznego, który pozwoliłby absolwentom uczyć w szkole takich przed­ miotów, jak wiedza o kulturze czy wiedza o społeczeństwie. Zdecydowana reorganizacja studiów wpłynęłaby, zdaniem studentów, na zwiększenie możliwości zawodowych. Konkludując, zwrócono przede wszystkim uwagę na fakt, iż zawód antropologa jest nierozpoznawalny w świadomości społecznej, czego konsekwencją jest brak zapotrze­ bowania na antropologów, w przeciwieństwie np. do socjologów. Podkreślano, że wyra­ żają oni swoje opinie niemal wyłącznie w kwestiach stricte etnograficznych, odnoszą­ cych się do zwyczajów i obrzędów ludowych przy okazji rozmaitych świąt, natomiast rzadko wypowiadają się na tematy dotyczące bieżącej problematyki społecznej. Wynika to przede wszystkim z faktu, iż sami antropolodzy robią niewiele, by tę sytuację zmienić i pozw alają na trwanie takiego stanu rzeczy, zajmując się tematyką odległą od realnego życia i nie starają się popularyzować swojej dyscypliny wśród społeczeństwa, czego konsekwencją jest jej ograniczenie do czystej etnografii. W związku z powyższym wska­ zana byłaby reorientacja tematyczna, która skierowałaby zainteresowanie etnologów na bieżące problemy społeczne, „bliskie życia”, takie jak bezrobocie, bieda, dyskryminacja. Dzięki temu byłoby również możliwe szersze zaistnienie w przestrzeni medialnej. Wyniki przeprowadzonej wśród studentów ankiety skłaniają do refleksji, niestety część wykładowców zdaje się nie dostrzegać zarówno problemu, jak i potrzeb młodych ludzi. Mówię tu o tych, którzy podczas dyskusji oponowali i przekonywali o niemożliwości jakichkolwiek zmian. Pozostaje jednak żywić nadzieję, że z czasem sytuacja zacznie ule­ gać zmianie, wykładowcy spróbują wyjść naprzeciw oczekiwaniom studentów, dostrze­ gą ich potrzeby i spojrzą na nich tak, jak patrzą na ludy, które badają — postarają się ich zrozumieć. Żeby to jednak było możliwe, m uszą wyjść poza wycinek świata, jaki ogląda­ ją, poza mury swojego instytutu i spojrzeć na całą sytuację z szerszej perspektywy. Tego właśnie szerokiego spojrzenia na rzeczywistość uczą nas przez pięć lat, a same słowa, �Kronika 379 nie poparte czynami, niewiele wszak znaczą. Oni są bezpieczni w swoich gabinetach, ale to rzesze absolwentów opuszczających każdego roku uniwersytet m uszą zmagać się z realnym życiem. Joanna Wajtarowicz ARCYDZIEŁA SŁOWNEGO I NIEMATERIALNEGO DZIEDZICTWA LUDZKOŚCI 25 listopada 2005 roku UNESCO po raz trzeci proklamowało listę „Arcydzieł słow­ nego i niematerialnego dziedzictwa ludzkości” '. To dla etnologów przedsięwzięcie, jak sądzę, interesujące i w Polsce dotąd mało znane. Poszerzenie dotychczasowego zakresu promocji i ochrony światowego dziedzictwa (tytuł „Dziedzictwo światowe” obejmuje tylko materialną spuściznę kulturową i przyrodniczą)2 o niematerialny wymiar było rezultatem różnych działań UNESCO na tym polu (np. Rekomendacja dotycząca ochrony kultury tradycyjnej i ludowej z 1989 roku), jak i zgłaszanych przez państwa członkowskie postu­ latów. Z inicjatywy intelektualistów marokańskich i hiszpańskiego pisarza Juana Goytisolo, Wydział Dziedzictwa Kulturowego UNESCO i marokański Komitet Narodowy ds. UNE­ SCO zorganizowały w czerwcu 1997 roku w Marrakeszu międzynarodową naradę eks­ pertów poświęconą ochronie tradycyjnych przestrzeni kulturowych. W jej rezultacie władze marokańskie, wspierane przez liczne kraje członkowskie UNESCO, opracowały projekt odpowiedniej rezolucji, przyjętej przez K onferencję G eneralną na 29 sesji. W listopadzie 1999 roku Rada Wykonawcza UNESCO podjęła decyzję o przyznawaniu międzynarodowego wyróżnienia „Arcydzieło słownego i niematerialnego dziedzictwa ludzkości”. W 2001 roku Dyrektor Generalny UNESCO Koichiro Matsuura przedstawił pierwszą listę „arcydzieł”, którą proklamuje się co dwa lata. 17 października 2003 roku w Paryżu na 32 Konferencji Generalnej przyjęto Konwencję o ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego. W dokumencie tym poprzez „niematerialne dziedzictwo kulturowe” rozumie się „prak­ tyki, formy przedstawieniowe, sposoby wyrażania, wiedzę i umiejętności, jak również instrumenty, przedmioty, artefakty i przestrzenie kulturowe z nimi związane, które spo­ łeczności, grupy, a w konkretnym przypadku także jednostki, uznają za część własnego dziedzictwa kulturowego”3. Zakresem pojęcia objęto więc zarówno poszczególne prze­ jaw y etnicznej lub lokalnej tradycji, jak i całości (przestrzenie) kulturowe (miejsca, w których są realizowane dane praktyki). W szczególności zwraca się uwagę na: tradycje i ekspresje słowne, w tym język, artystyczne formy widowiskowe, praktyki społeczne, obrzędowe i święta, wiedzę i praktyki odnoszące się do natury i wszechświata oraz um ie­ jętności związane z tradycyjnym rzemiosłem. 1Zob. Intangible Héritage (Patrimoine immatériel; Patrimonio immateriat), http://portal.unesco.org/culture/. 2 Stosowną konwencję UNESCO przyjęło w 1972, a wyróżnienie jest przyznawane od 1978 roku. Lista „Dziedzictwa światowego” obejmuje dotąd 812 dóbr materialnych (w tym 12 z Polski) w 137 krajach (628 kulturowych, 160 przyrodniczych i 24 o mieszanym charakterze), z których 33 uznano za zagrożone. 3 Convention pour la sauvegarde du patrimoine culturel immatériel, http://portal.unesco.org/ culture/. �380 Kronika Nadrzędnym celem przedsięwzięcia UNESCO jest zwrócenie uwagi społeczności międzynarodowej na te najbardziej oryginalne i nadal żywe postaci ludzkiej ekspresji o charakterze niematerialnym (mniej zauważalne, „wrażliwe” na zmiany, ściśle związane z twórcą bądź odtwórcą, przekazywane często tylko ustnie), które stanowiąc wyraz par­ tykularnej tożsamości, a więc równocześnie kulturowej różnorodności, w dobie wielo­ wymiarowej globalizacji są lub m ogą być zagrożone przez oddziaływanie różnych czyn­ ników (uniformizację, konflikty etniczne, masową turystykę, uprzemysłowienie, migra­ cje ludności, degradację środow iska naturalnego). Powstająca lista „arcydzieł” ma uwrażliwić opinię publiczną na same walory tego rodzaju dziedzictwa, promować je i jego nosicieli oraz zachęcić rządy poszczególnych krajów do tworzenia własnego, „naro­ dowego” inwentarza najcenniejszych przejawów „słownego i niematerialnego dziedzic­ twa” oraz podjęcia środków prawnych i administracyjnych w celu ich ochrony. Kandydatury na listę m ogą zgłaszać Dyrektorowi Generalnemu UNESCO rządy kra­ jów członkowskich i krajów stowarzyszonych z UNESCO, organizacje międzynarodowe w konsultacji z narodowymi komitetami ds. UNESCO oraz organizacje pozarządowe utrzymujące formalne stosunki z UNESCO po zaciągnięciu opinii narodowego Komitetu ds. UNESCO danego kraju. Każde państwo może przedstawić lub zgłosić ponownie jed­ ną propozycję co dwa lata; ta reguła nie obejmuje wniosków międzynarodowych. Do­ starczona dokumentacja jest oceniana z formalnego i merytorycznego (naukowego) punktu widzenia przez organizacje pozarządowe związane z UNESCO, wśród których znajdują się m.in. Międzynarodowa Unia Nauk Antropologicznych i Etnologicznych (IUAES), M iędzynarodowa Rada M uzeów (ICOM), Międzynarodowa Rada Nauk Społecznych (CISS), M iędzynarodowa Rada Filozofii i Nauk Społecznych (CIPSH), Stała Międzyna­ rodow a Rada Językoznaw ców (CIPL), M iędzynarodowa Rada Muzyki Tradycyjnej (CIMT), Międzynarodowy Instytut Teatru (ITI). Wyboru dokonuje międzynarodowe jury mianowane przez Dyrektora Generalnego UNESCO na cztery lata. W kończącym obec­ nie swą kadencję zasiada osiemnastu członków reprezentujących osiemnaście krajów z wszystkich kontynentów (m.in. meksykański pisarz Carlos Fuentes, francuski etnolog prof. Georges Condominas, dr Richard Kurin, dyrektor Centrum Folkloru i Dziedzictwa Kulturowego Smithsonian Institution), Za „arcydzieła” mogą zostać uznane całe zespoły oryginalnego dziedzictwa niematerialnego bądź poszczególne, tradycyjne formy ekspre­ sji kulturowej o cechach wyjątkowych z punktu widzenia historii, sztuki, etnologii, języ­ koznawstwa lub literatury. M uszą one spełniać określone kryteria (przyjęte w regulami­ nie z 2001 roku), z których do najważniejszych należy zaliczyć: unikatowość zjawiska jako wyróżnika etnicznej lub lokalnej tożsamości, szczególne walory „artystyczne”, sil­ ne zakorzenienie w tradycji (historii danej kultury), żywotność, ale jednocześnie zagro­ żenie jego dalszego istnienia bądź przetrwania w formie „autentycznej” . Ważne jest rów­ nież, by dossier zgłaszanych propozycji zawierało plan działań związanych z rewitaliza­ cją, ochroną i promocją danego zjawiska. Na listę „arcydzieł słownego i niematerialnego dziedzictwa ludzkości” w 2001 i 2003 roku wpisano ogółem 47 wytworów kulturowych4. AFRYKA Benin, Nigeria, Togo (2001) — Dziedzictwo słowne i praktyki obrzędowe grup gełede (Joruba-nago, część społeczności Fon i Mahi). 4 Lista z 2005 roku została proklamowana już po oddaniu niniejszego tekstu do druku. Ze względu na znaczną liczbę kandydatur (70 propozycji) jej ogłoszenie przesunięto z lipca na listopad. �Kronika 381 Egipt (2003) — Epos Sirat Bani Hilal („Czyny plemienia Banu Hilal”). Gwinea (2001) — Praktyki kulturowe związane ze świętym instrumentem sosso-bala (rodzaj ksylofonu) we wsi Niagassola (ludy Mande). Madagaskar (2003) — Sztuka obróbki drewna społeczności Zafimaniry (prowincja Fianarantsoa). Maroko (2001) — Przestrzeń kulturowa placu Djemaa el-Fna w Marrakeszu. Republika Środkowoafrykańska (2003) — Tradycje słowne Pigmejów Aka. Wybrzeże Kości Słoniowej (2001) — Trąby gbofe we wsi Afounkaha: muzyka i kul­ tura społeczności Tagbana (Tagwana). AMERYKA ŚRODKOWA I POŁUDNIOWA Belize, Honduras, Nikaragua (2001) — Język, tańce i muzyka Garifima (zwanych czarnymi Karaibami). Boliwia (2001) — Karnawał w Oruro. Boliwia (2003) — Andyjska wizja wszechświata Indian zwanych Kallawayas (z „kraju uzdrowicieli”). Brazylia (2003) — Słowne i graficzne formy ekspresji Indian Wayapi (Amazonia, stan Amapa). Dominikana (2001) — Praktyki kulturowe bractwa Świętego Ducha Congos (bęb­ nów) w Villa Mella. Ekwador, Peru (2001) — Dziedzictwo słowne i praktyki kulturowe Indian Zapara (pogranicze ekwadorsko-peruwiańskie). Jamajka (2003) — Tradycje kulturowe Maronów z Moore Town. Kolumbia (2003) — Karnawał w Barranquilla. Kuba (2003) -— Tumba Francesa (taniec, śpiew i gra na bębnie, region Oriente). Meksyk (2003) — Indiańskie święta zmarłych. AZJA Azerbejdżan (2003) — Tradycyjna muzyka azerska mugham. Chiny (2001) •— Opera kunqu. Chiny (2003) — Tradycyjna muzyka wykonywana na chińskiej cytrze iguqin). Filipiny (2001) — Eposy hudhud ludu Ifugao (pn. Luzon). Gruzja (2001) — Gruziński śpiew polifoniczny. Indie (2001) — Tradycja recytacji-śpiewu Wed. Indie (2003) — Sanskrycki teatr kutijatłam (stan Kerala). Indonezja (2003) — Teatr cieni i lalek wayang. Irak (2003) — Tradycyjna muzyka iracka makam. Japonia (2001) — Teatr nogaku (łączy tradycje teatrów no i kyogen). Japonia (2003) — Teatr lalek ningyo joruri bunraku. Jemen (2003) — Pieśni z Sany (al Ghina al-San ’ani). Kambodża (2003) — Balet królewski Kambodży (klasyczny balet khmerski). Kirgistan (2003) — Sztuka akynów, kirgiskich poetów-improwizatorów i pieśniarzy. Korea Południowa (2001) — Dawny rytuał królewski i muzyka obrzędowa w świąty­ ni Jong-m io w Seulu. Korea Południowa (2003) — Pieśni epickie pansori. Mongolia (2003) — Tradycyjna muzyka na skrzypcach morin chuur. Turcja (2003) — Sztuka narratorów meddah (forma teatru jednego aktora). Uzbekistan (2001) — Tradycje kulturowe okręgu Bajsun (obwód Surchan Daria), Uzbekistan, Tadżykistan (2003) — Tradycyjna muzyka szaszmakam. Wietnam (2003) — Wietnamska muzyka dworska nha nhac. �Kronika 382 EUROPA Belgia (2003) — Karnawał w Binche (Walonia). Estonia (2003) •— Tradycyjna kultura mieszkańców wysepek Kihnu i Manija. Estonia, Łotwa, Litwa (2001) — Narodowe święta pieśni i tańca. Hiszpania (2001) — X V -w ieczne misterium odtwarzane w Bazylice Matki Boskiej w Elche (Walencja). Litwa, Łotwa (2001) — Wytwarzanie i symbolika krzyży. Rosja (2001) — Kultura staroobrzędowców zwanych siemiejskije (Buriacja). W łochy (2001) — Opera dei Pupi, sycylijski teatr lalek. OCEANIA Tonga (2003) — Tańce i śpiewy lakalaka Tongańczyków. Vanuatu (2003) — Sztuka rysunków na piasku. Dostępne na stronach internetowych UNESCO informacje o wpisanych na listę „ar­ cydziełach” niematerialnego dziedzictwa ludzkości zawierają opis zjawiska, ocenę za­ grożeń i plan działań5. Tworzony przez UNESCO inwentarz należy uznać za bardzo cenną inicjatywę. Przed­ sięwzięcie może być jed n ą z dróg wspomagających przetrwanie zagrożonych kultur (np. społeczność Indian Zapara liczy jedynie 300 osób, z których tylko pięć zna język etniczny, Indian Wayapi 580 osób). Zwraca uwagę szerokie spektrum uznanych za szcze­ gólnie warte zachowania wytworów kulturowych (od m.in. wizji wszechświata po rysun­ ki na piasku). Z drugiej strony, dwie pierwsze edycje listy sprawiają wrażenie dość przy­ padkowego zestawu, co w części tłumaczą różne zaangażowanie w projekt narodowych komitetów UNESCO, złożoność procedury, charakter przedmiotu oceny oraz subiektyw­ ne (chyba też etniczne) preferencje jurorów. Umieszczenie na liście staje się nie tylko symbolicznym wyróżnieniem, przede wszystkim promuje lokalne (regionalne) społecz­ ności, czyni z nich turystyczne atrakcje. Pojawiają się dziesiątki stron internetowych ich dotyczące, szczegółowe informacje o warunkach podróży i pobytu (np. wśród Indian zwa­ nych Kallawayas w Boliwii czy społeczności Zafimaniry na Madagaskarze). Jacek Bednarski 5Zob. http://www.unesco.org/culture/intangible-heritage/masterpice_annex.php? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4940afa501402aa4a20aa6f5013ac3a4.pdf 684c00017f10217727e5e66614aed5fb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4074 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3806 Title A name given to the resource Sprawozdania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.6; s.376-380 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S P R A W O Z D A N I A ANDRZEJ OPACIAN KUBIN WANDA Ryc, 1. Andrzej Opacian Kubin z Fot. Jan Swiderski. Ratułowa. Z wszystkich e n t u z j a s t ó w spośród polskiej inte­ ligencji, k t ó r z y w drugiej połowie X I X . wieku poczęli się z a c h w y c a ć p i ę k n e m ludowej sztuki Podhala, jeden tylko Władysław Matlakowski, sam pochodzący z chłopów, zwrócił u w a g ę w swych pismach na nie­ s ł y c h a n i e ciężkie w a r u n k i bytowe p o d h a l a ń s k i e g o ludu. Jako lekarz p o s t a w i ł on nawet nauce do r o z w i ą ­ zania pytanie: czym m o ż n a w y t ł u m a c z y ć fakt, iż po­ mimo n i e s ł y c h a n i e ubogiego i monotonnego odżywia­ nia się g ó r a l e p r z e j a w i a j ą niezwykłą żywotność, twórczą inteligencję i zaradczość. W idealistycznych zachwytach a r t y ś c i i naukowcy nie zastanawiali się nawet, że ó w ż y w o t n y i zarad­ czy l u d w każdej wolnej od pastersko-rolnej gospo­ d a r k i c h w l i p a r a ł się l u d o w y m rzemiosłem ar'ystyczn y m — bo zbyt nikłe p r z y n o s i ł a plony kamienista gleba p o d g ó r s k a , owiana na dodatek ostrym k l i m a t e m górskim, że zatem w g r ę t u w c h o d z i ł y przyczyny ekonomiczne, a nie wrodzony jakoby człowiekowi artyzm, k t ó r y p c h a ć m i a ł k a ż d e g o górala do tworze­ nia arcydzieł p i ę k n a . I l e k r o ć sama z a p y t y w a ł a m l u d o w y c h w y t w ó r c ó w , co też skłoniło ich do artystycznej twórczości, zawsze o t r z y m y w a ł a m identyczna o d p o w i e d ź : „ P o t r z e b a , pa­ n i ! Bieda!" Artyzm, urzekające piękno ludowych wyrobów pod­ h a l a ń s k i e g o l u d u rodziły s e potem, odruchowo jako w y n i k artystycznej w r a ż l i w o ś c i ludowego t w ó r c y , a t a k ż e jego ambicji osobistych, by prześcignąć l u b doścignąć p o p r z e d n i k ó w . N e inna b y ł a droga twórczości Andrzeja Opaciana Kubina z R a t u ł o w a , uchodzącego dziś na Podhalu za największego z żyjących m i s t r z ó w w dziedzinie ob­ r ó b k i artystycznej metalu. Ojciec jego. Józef Opacian, w y r a b i a ł z dziada p r a ­ dziada g ó r a l s k i e f a j k i . Z małżeństwa z Wiktorią : ,! 376 GENTIL-TIPPENHAUER z Jarosu (osiedla nad N o w y m Bystrem i Zub Suchem), w d o w ą po Kubinie, doczekał się na w s i przydomka K u b i n oraz 3 s y n ó w . Starszy brat Andrzeja wcześnie w y e m i g r o w a ł do A m e r y k i w poszukiwaniu zarobku. P o n o ć , wedle słów K u b i n a , „ u ł a p i w s z y kogoś, bo s^m je n i e p i ś ­ mienny", odezwał się po trzydziestu latach, że żyje w Pittsburgu, z „ p e n s y i " po przepracowanych w ame­ r y k a ń s k i c h fabrykach długich latach. I Andrzej m i a ł w y e m i g r o w a ć do A m e r y k i , gdzie b y ł b y niezawodnie u t o n ą ł w bezimiennej masie p r a c o w n i k ó w fabrycz­ nych, gdyby nie wojna 1914 roku. K t o s i a d y w a ł na „ p o s i a d a c h " w jakiejkolwiek w s i p o d h a l a ń s k i e j l u b sypiał przy ogniu szałasisk na ta­ t r z a ń s k i c h halach, ten wyniósł p e ł n e uszy legendar­ nych opowieści o p a m i ę t n y m po dziś d z i e ń d l a l u d u na Podhalu wydarzeniu, j a k i m b y ł a ta woina. W ciszę zagubionych w lasach wiosek p o d g ó r s k i c h , targanych jedynie w i a t r e m h a l n y m , a p r z y t ł a c z a n y c h czasem ś n i e g a m i , stale z a ś biedą, w życia G ó r a l ­ szczyzny pod austriackim zaborem, życie, k t ó r e g o mo­ notonię p r z e r y w a ł y jedynie m u z y k i wesel l u b w y ­ marsz najdzielniejszych jej s y n ó w po chleb do A m e ­ r y k i , w o w ą m o n o t o n i ę lat b i e g n ą c y c h jednako i po­ dobnie — pierwsza wojna ś w i a t o w a w t a r g n ę ł a jako fala niezapomnianych w r a ż e ń , w s t r z ą s a j ą c y c h , no­ wych i nie znanych! Zabrani do wojska ojcowie rodzin, k t ó r z y nie po­ wrócili j u ż nigdy... Synowie, bracia, mezow'e m d l i nad A d y g ą , w T y r o l u , A l b a n i i , na polach Białorusi czy K a r p a t Wschodnich... A niejeden z o c a l a ł y c h przy życiu — w k i l k a n a ś c i e l a t po skończonej wojnie, przezimowawszy lata na Syberii, uwolniony z niewoli carskiej przez R e w o l u c j ę P a ź d z i e r n i k o w ą , poprzez J a p o n i ę , Gibraltar, F r a n c j ę — p o j a w i ł się przed onie­ m i a ł ą m a ł ż o n k ą , k t ó r a zdołała w y j ś ć za m ą ż za kogo �innego i troje z n i m m i e ć już dzieci... A zaginieni bez wieści, na k t ó r y c h l a t a m i daremnie czekano... Inaczej z n ó w b r z m i a ł y historie tych, k t ó r z y p r z y ­ jechawszy na urlop, nigdy j u ż do wojska nie p o w r ó ­ cili, lecz uciekli w Tatry, gdzie c a ł y m i bandami, u k r y w a j ą c się. przed ż a n d a r m e r i ą , żyli z „polowacki", nocując w kolebach, a zimą w o p u s t o s z a ł y c h s z a ł a ­ sach, wspomagani przez wieś, z k t ó r e j donoszono i m chleb i naboje. Czasem (rzadko) zdradzeni przez swojaka, z k t ó r y m znów przychodziło się potem po­ rachować. Tak u r a s t a ł y p r z e w l e k ł e opowieści, istne sagi g ó ­ ralskie, k t ó r y c h w ą t e k , treść i sens p a m i ę t a w i e ś , z z a d u m ą p o w r a c a j ą c a do nich i r o z p a m i ę t y w u j ą c a po dziś dzień k a ż d y szczegół tych wstrząsających spokojem codziennego życia w y d a r z e ń , w k t ó r y c h k a ż d y b r a ł j a k i ś udział... Spośród zaś tych nielicznych, k t ó r z y cało i zdrowo powrócili do rodzinnych wiosek, k a ż d y mógł godzi­ nami o p o w i a d a ć r ó ż n e dziwne, n i e z w y k ł e przygody i przeżycia, w n o s z ą c e posmak nieznanego i powiew szerokiego ś w i a t a do spokoju odciętych od ludzi i po­ stępu górskich osiedli. Miał i m ł o d y Andrzej, urodzony 1 sierpnia 1892 r o ­ ku w R a t u ł o w i e , n i e m a ł a garść w r a ż e ń i przeżyć do wspominania po powrocie z wojny. Miast do A m e r y k i , w y r u s z y ł w ś w i a t z w o j s k a m i Jego Ces a r s k o - K r ó l e w s k i e j Mości Cesarza A u s t r i i , Lodomerii i Galicji. Sześć lat „ m i l i t e r k i " przyszło m u o d s ł u ­ żyć za ojca i stryka, jak twierdzi, k t ó r z y wojska nie widzieli, p a r a j ą c się jedynie wyrobem fajek i siano­ kosami, jako p o d s t a w ą górskiej gospodarki, na tej p i ę k n e j ziemi p o d h a l a ń s k i e j , k t ó r e j n ę d z a nikogo do podbojów nie kusiła. Szmat Europy przyszło m u zwiedzić pod ogniem szrapneli, w okolicach zalanych błotem, w o d ą i śnie­ giem, w Tyrolu, we Włoszech, Francji, a w k o ń c u na Białorusi. I choć w w y n i k u świadomości, j a k ą uzyskał w tak r ó ż n y c h i dalekich stronach, w ż a d n y c h d i a b ł ó w nie wierzy, „choć ich ta dość po świecie chodzi" — j a k sam stwierdza — ż a d n e g o piekła się nie boi, „choć zawdy cymsi cłowieka strasą, kie m a ł y dziadem, kie w i ę k s y ziandarmem, a starego d i a b ł a m i i p i e k ł e m " — jednako w w y n i k u dziwnych p r z y g ó d wojennych w y ­ niósł dziwne p r z e ś w i a d c z e n i e : że duchy to chyba ist­ nieją z a p r a w d ę ! Dogłębnie bowiem jest przekonany, że jeśli cało i żyw z tej wojny wyszedł, zawdzięcza to interwencji Ryc. г. Srebrna \ajktx góralska ducha młodszego brata, k t ó r e g o przedwczesna ś m i e r ć przed p o w o ł a n i e m do wojska u c h r o n i ł a . Andrzej s p a ł w swojej ziemiance, gdy nagle w no­ cy ujrzał j a k b y na jawie, j a k wszedł nieżyjący j u ż młodszy brat i z a b r a ł m u stojący w kącie karabin. Gdy p r z e r a ż o n y k r z y k n ą ł : cóż pocznie bez broni na wojnie — brat wymownie na niego s p o j r z a ł i z n i k n ą ł . Na drugi dzień, podczas rozpoczynającej się w ś c i e k ­ łej ofensywy nieprzyjacielskich wojsk na austriackie pozycje, w y b u c h szrapnela p o w a l i ł K u b i n a tak za^ s y p u j ą c go ziemią, że oślepł. Widziało, m u się, że wzrok chyba p o s t r a d a ł . Wtedy to nagle zrozumiał gest ducha. P r a s n ą ł o ziem karabin, nie p r ó b u j ą c nawet p r z e t r z e ć oczu, k a z a ł się wieść o s t a ł y m przy życiu kolegom do polowego lazaretu. Lekarze jako tako opatrzywszy ogłuszonego wybuchem K u b i n a odesłali go na tyły o b a w i a j ą c się, że istotnie postra­ dał wzrok. Tak źle nie było. Miał t y l k o źrenica ubabrane piaskiem. N i e d ł u g o potem o d e s ł a n o go z powrotem na front. Lecz dzięki temu u n i k n ą ł śmier­ ci. Tego bowiem w ł a ś n i e dnia, gdy „rzuciwszy w pisrony karabin" k a z a ł się p r o w a d z i ć do szpitala, okopy, w k t ó r y c h m i a ł walczyć, z r ó w n a n e zostały z ziemią przez huraganowy ogień włoski, a cała załoga w y ­ bita w p i e ń w p r z e c i ą g u k i l k u godzin. K i e d y ś później p o k r ę c i ł go reumatyzm w okopach pod Dubnem, ale to tak, że z n ó w widziało m u się, iż k a l e k ą do Wsi powróci. Na szczęście p o k r y ł y mu nogi j a k o w e ś r o p i e j ą c e paskudnie wrzody, że chodzić nie mógł, o b a n d a ż o w a n y przez lekarzy wojskowych jak mumia... W ś c i e k a ł się szwabski komendant, w y ­ m y ś l a ł od s y m u l a n t ó w , posyłał go o r a ć na wieś, aż go lekarze b r o n i l i , lecz w k o ń c u wraz z r o p ą wylazła zeń choroba i ozdrowiawszy p o c z u ł się rześkim jak wprzódy. J e d n a k ż e h o ł d u j ą c starej g ó r a l s k i e j maksymie, „ze i ojciec tyle nie naucy, co świat", choć rad był wo­ jennej włóczędze po świecie, i jemu zwidziało się w końcu, że żyw do domu nie wróci. U k r y w a ć się w Tatrach nie chciał, chociaż spo­ sobności nie b r a k ł o . „Kie się przysięgło, d o t r z y m a ć trza słowa, choćby austryjackiemu cysarzowi" — stwierdza honornie, jako że ze zbójnickiego wiedzie się ponoć rodu. Lecz szósty rok „ m i l i t e r k i " w z a p a d ł y m osiedlu białoruskim, w k t ó r y m ugrzęźli, odbierał m u resztę nadziei wydostania się ż y w y m . P r z y g n ę b i o n y p o w l ó k ł się i on k i e d y ś do s ł y n n e j na całą okolicę „ r u s k i e j prorocki", by ją z a p y t a ć czy żyw wyjdzie z tej wojny. wykonana przez Andrzeja Opaciana Kubina, Fot, A. Wierzbic ku. 377 �I „ Ż y w wyjdziesz, ale — o d p a r ł a m u d r w i ą c o — kiedy na wieś s w o j ą powrócisz, spotkasz przy drodze dziew­ czyną, z k t ó r ą się potem ożenisz. I już na tej w s i pozostaniesz!" Chciało się R u b i n o w i na wieś ż y w y m p o w r ó c i ć , ale i chciało się jeszcze ś w i a t a s k o s z t o w a ć bez w o j n y ! J e d n a k ż e stało się, jako m u „ r u s k a prorocka" prze­ powiedziała. „Bo c ł o w i e k od losu się nie oderwie" — fatalistycznie stwierdza R u b i n . „ R i e po s k o ń c o n e j wojnie seł w R a t u ł o w i e d r o g ą g r a j ą c y na h a l ę — zwidziało m i s i ę dziewce, co k r ó w ska przy drodze pasało..." I z n i ą się ożenił. Z M a ­ rią Słodyczką. „ P a n i — filozoficznie dodaje R u b i n — ale to b y ł a gorycka!" Co do spraw pochodzenia rodu kobiecego ma R u ­ bin, j a k się okazuje, od dawna wyrobione zdanie, ±г p r a w d ę m ó w i owa bajka t w i e r d z ą c a , jakoby A d a m wygnany z Raju m i a ł spłodzić z E w ą siedmiu s y n ó w , a jedną tylko córkę. Riedy przyszło c h ł o p o m baby d a w a ć , aby ród l u d z ­ k i nie w y g i n ą ł , r u s z y ł A d a m do Boga po r a d ę , j a k to sprawiedliwie j e d n ą d z i e w k ą siedmiu chłopa obdzie­ lić. Lecz n i m doszedł, trafił w drodze na d i a b ł a , k t ó ­ r y m u powiedział, aby się zbytnio nie t u r b o w a ł . D o ­ radził m u siedem beczek „ n a r y c h t o w a ć i co j a k ą sa­ micę zwierza ułapi, w s u ć do beczki", a na ostatek do s i ó d m e j w p a k o w a ć d z i e w k ę , po czym n a k r y ć szczel­ nie k a ż d ą b e c z k ę i k a z a ć c h ł o p o m na los szczęścia wybierać! S t ą d to na świecie talk s i ę s t a ł o , że jedna baba to żmija, p r a w d z i w a gadzina! druga chytra jak liszka! trzecia suka rozwleczona abo wilczyca j u r n a ! a t v l k o od czasu do czasu do stworzenia boskiego — kobiety podobna. Wobec śmierci młodszego, a wyemigrowania star­ szego brata do A m e r y k i — przyszło R u b i n o w i siłą rzeczy g o s p o d a r z y ć na ojcowiźnie. A że na Podhalu taka to g a z d ó w k a , iż do niej stale t y l k o d o k ł a d a ć trzeba, „bo inaczej nie w y ż y j e s z " — j a k twierdzi R u b i n , wziął się do w y r o b u fajek i „spinek, z b y r c a k ó w " i ciupag. Od ojca to wiele nauczony nie b y ł , bo ten tylko f a j k i robił, ale roiło się w R a t u ł o w i e za austriackich czasów od chłopów, k t ó r z y się o b r ó b k ą metalu parali. Jak dawno bowiem p a m i ę ć oiców się­ gała, b y ł R a t u ł ó w s ł a w n y m i n a j w i ę k s z y m o ś r o d k i e m fajkarzy, spinkarzy i w ogóle c h ł o p ó w , k t ó r z y s i ę najlepiej „wyznawali" na obróbce metalowych ozdobnych części p o d h a l a ń s k i e g o stroju m ę s k i e g o . S t a ł y tam „ n a oborach" piece do spawania „ t u r l i k ó w " ( „ z b y r c a k ó w k r ó w s k i c h i owczych"). Sam K u ­ bin dopiero rozwalił k i e d y ś piec, co na „oborze" u nich się wznosił, kiedy z a b r a k ł o stalowej blachy, z k t ó r e j się k u ł o „ t u r l i k i " . Bacowskie pasy wyrabiano pierwotnie ze wspa­ n i a ł y c h skór p a s ą c y c h się po słowackiej stronie w o ł ó w w B a ń s k i e j Bystrzycy, j a k to on sam z lat dziecięcych dobrze p a m i ę t a . A l e przynoszono je do R a t u ł o w a do okucia m e t a l o w y m i ozdobami, j a k guzy, k l a m r y i sprzączki. Dzielili się też r a t u ł o w s c y w y t w ó r c y dawniej na s p e c j a l i s t ó w od fajek, od spinek, od ł a ń c u s z k ó w do kapeluszy, „ t u r l i k ó w " , a t y l k o najznamienitsi w y r a ­ biali wszystko bez różnicy. T a k i Molek Laska robił same ł a ń c u s z k i ; Hujawa łańcuszki do kapeluszy, dubeltowe i pojedyncze. Najstarszym w y t w ó r c ą spinek, k t ó r e g o znał R u b i n jeszcze b ę d ą c dzieckiem, b y ł w R a t u ł o w i e stary S t r z ę p , z a m i e s z k a ł y na pograniczu R a t u ł o w a i N o ­ wego Bystrego. Jasiek Skulis od P r ę d z i a k ó w , przezwany R a m i e ń carzem, bo na R a m i e ń c u R a t u ł o w s k i m przemieszkiwał, był to s t a r o ś w i e c k i spinkarz i fajkarz, ale t a k i „od siekiery", j a k go K u b i n o k r e ś l a . Znany b y ł ród f a j ­ karzy S z e l i g ó w i P i ę t k ó w . W czasach młodości K u ­ bina słynęli szeroko trzej bracia Magdziarze, co się pisali Prokopi. Oprócz J a ś k a w y d a ł ten r ó d najbardziej chyba w ś r ó d „ p a n ó w " znanego fajkarza i spinkarza: starego Ignacego Prokopa, k t ó r y nie t y l ­ ko fajki i spinki robił dla wsi, ale i „ w Zakopane" stale je nosił „ p a n o m " na s p r z e d a ż . Był on ponadto z a w o ł a n y m m u z y k i e m w s i a ń s k i m . G r a ł jako p r y m i ­ sta we w ł a s n e j kapeli g ó r a l s k i e j . W ogóle, j a k stwierdza z d u m ą K u b i n , „był to chłop do rzecy, bo stary". Jak tylko j a k i zbieracz czy amator staroświecczyzny ludowej p r a g n ą ł n a b y ć a u t e n t y c z n ą staroświecką s p i n k ę czy fajkę, j u ż m u Prokop obiecywał, że „kajsi takom n a ń d z i e " . W r a c a ł tedy spokojnie od R a t u ł o w a z zadatkiem w kieszeni (o ile go nie p r z e p i ł po drodze „ w k a r c y mie") i b r a ł się do p o s z u k i w a ń ż ą d a n e g o przedmiotu. Ale że t a k bez k o ń c a starych spinek nie s t a ł o na wsi, a po cmentarzach szukać nie chciało m u się ani nie w y p a d a ł o , p o d r a b i a ł ż ą d a n ą „ l a n k ę " czy „ k u t ą " na­ d a j ą c jej s t a r o ś w i e c k i znany sobie w y g l ą d , u b a b r a ł j ą w sadzy i b r u s i ł o s k a ł ę , „co telo piknie do cudu starom s p i n k ę wyzdajał, co by n i k po wierchu nie po­ znał, ze niedawno co dopiero odlana cy w y k u t a " . A że j a k o ś z l a t a m i coraz to więcej m u s i ę c h c i a ł o popić do syta „ k i e zaseł w Zakopane", puścił on nie- �Ryc. 4. Stalowa głowica ciupagi „dla panów" opatrzona miedzianą nakładką na ostrzu. XIX w. Fot. A. Wierzbicka dziło i m o n a j t a ń s z e okazy, o t a n d e t ę — j a k i r o ­ mało „do ś w i a t u " t a k i c h „ b a b r a c e k " , z czasem z w r o ­ nicznie stwierdza K u b i n . Rozmaite bowiem b y ł y ga­ dzonego niedbalstwa a g ł u p o t y p a n ó w , coraz to nie­ t u n k i fajek i r ó ż n e ceny, zależnie od jakości mate­ chlujniej i gorzej podrabianych. r i a ł u (grubość blachy) i rodzaju wykonania. B y w a ł y Nie b y ł a to bowiem nowina dla r a t u ł o w s k i c h c h ł o ­ już fajiki za „szóstkę", za 30 i 50 halerzy. Najlepsi p ó w „eosik" p o d r o b i ć . C h w y c i l i się nawet k i e d y ś za wytwórcy osobiście sprzedawali swój towar na austriackich c z a s ó w p o d r a b i a ć z cyny „szóstki" czwartkowych targach w „mieście" (Nowym Targu). (10 halerzy). Sam K u b i n , j a k to dziś z d u m ą stwierdza, nigdy Ż y ­ A i potem za czasów sanacji r ó ż n i e b y w a ł o . Nawet dom do w o r k a fajek „nie s u ł " . Miał dość n a b y w ­ i granatowa policja po R a t u ł o w i e chodziła. A l e cóż ców. A takie sztuki potrafił w y k o n a ć , że m u za mogła „ n a j ś ć " ? ! j e d n ą i po 5 d o l a r ó w płacili rodacy z A m e r y k i . „ M a s i n y do ś t a n c o w a n i a nie n a ś l i " , bo fajkarze i spinkarze bez niej się obywali. W y s t a r c z a ł y r ę k a Gdzie m o g ł a iść taka ilość fajek, K u b i n nie orien­ i oko oraz sztanca! tuje się. P r a c o w a ł o p i ę t n a s t u fajkarzy co najmniej, On sam, K u b i n , niejeden s t a r o ś w i e c k i kaganek dzień w d z i e ń wieczorami siedząc przy p r y m i t y w n y m podrobił do „ m u z e u m ó w " : „Kie się kuniecnie o stare warsztacie. napierali, to kie się wzion i takom starom ś t u k ę po G ł ó w n y m dostarczycielem m a t e r i a ł u dla ratułow­ s t a r o ś w i e c k u w y k u ł , o b r u s y ł przy watrze, opalił, skich w y t w ó r c ó w b y ł Ż y d Singer w N o w y m Targu. opucył i do muzeumu zaniósł — to w n e t k i j ą powie­ On to hurtowo s p r o w a d z a ł z Wiednia a l p a g o w ą b l a ­ sili na k o ł k u i n a j m ą d r z e j s i panowie gęby rozdzia­ c h ę i różnej g r u b o ś c i d r u t alpagowy, z k t ó r e g o w i a l i , kiele to stare a p i k n e ć " z łatwością specjaliści w y k o n y w a l i pojedvncze lub p o d w ó j n e ł a ń c u s z k i do spinek czy kapeluszy. Od „Cego by c h ł o p dla chleba nie zrobił... — filozo­ Singera detalicznie k u p o w a l i r a t u ł o w i a n i e potrzebny ficznie stwierdza K u b i n . — K i e stryka Andrzeja T o n i m surowiec. sagę z w ó j t o s t w a zrzucili, chycił się i on f a j k i robić. By z głodu nie s k ą p i e c ! " Tej na w i e l k ą s k a l ę zakrojonej, j a k na wiejskie sto­ sunki na Podhalu, w y t w ó r c z o ś c i ludowej kres p o ł o ­ To syn jego, Józef Ż o ł n i e r c z y k Tonsaga, dziś ucho­ żyła wojna 1914 roku. dzi na Podhalu za najsłynniejszego fajkarza. A l e choć to zięć Kubina, ten stwierdza, że Żołnierczyk p o j ę ­ Z n i k n ę l i liczni w y t w ó r c y fajek i spinek. W i e l u pa­ cia nie ma, j a k to n a p r a w d ę fajka w y g l ą d a ć powinna dło na wojnie. I n n i w y e m i g r o w a l i do A m e r y k i . Starsi i j a k i e to się f a j k i rozmaite za austriackich czasów pomarli, a m ł o d s i nie k w a p i l i się do roboty. Z a b r a k ł o robiło! Chciał m u K u b i n p o k a z a ć , aby się przy n i m tradycyjnego m a t e r i a ł u . Z odciętego g r a n i c ą Wiednia nauczył, cóż, gdy starcza m u to, czego s i ę od ojca przestano s p r o w a d z a ć a l p a g o w ą b l a c h ę i d r u t y . Singer n a u c z y ł i na co ma zbyt. przewoził teraz z Bielska b l a c h ę m i e d z i a n ą i od tej pory zaczęły się p o j a w i a ć miedziane spinki I f a j k i Do wojny 1914 r o k u h u c z a ł wieczorami R a t u ł ó w od r u g u j ą c e stary „ b a k f o n " . u d e r z e ń u w i j a j ą c y c h się po skończonej dziennej p r a ­ cy w p o l u górali, k t ó r z y ślęczeli przy kagankach Guziki do koszul i papierosy w z ę b a c h zrobiły i lampach naftowych do p ó ź n a w noc nad w y k o n y ­ swoje. Zapotrzebowanie na f a j k i m a l a ł o . S p i n k i stały waniem fajek czy spinek. K a ż d y s t a r a ł się p a r ę się jedynie n i e d z i e l n ą ozdobą przy koszuli. groszy dorobić fajkarstwem. Dziś zaledwie d w ó c h czy trzech c h ł o p ó w znaleźć by G ł ó w n y m i odbiorcami owych fajek b y l i Żydzi, m o ż n a w R a t u ł o w i e , k t ó r z y potrafiliby jeszcze w y ­ k t ó r z y z w o r k a m i łazili po wsi i zakupywali całą p r o ­ k o n a ć r ó ż n e f a j k i , j a k i e za austriackich c z a s ó w na­ d u k c j ę , ile t y l k o R a t u ł ó w m ó g ł 2robić. J e d n a k ż e cho­ gminnie produkowano. B r a k i blachy miedzianej, 37» �Hyc. Л. Głowica ciupagi z mosiądzu, wykonana przez Andrzeja Opaciona Kubina, Fot. Л. Wierzbicka �Hyc. 7 a i 7b. Stalowa głowica ciupagi z nakładką na ostrzu mosiężną. Fot. Jan Swiderski Wyk. Andrzej Opacian K u b i n . 381 �nie m ó w i ą c o alpadze. Ze starej amunicji, przywo­ żonej p r z e w a ż n i e ze Śląska, wydobywa się potrzebny surowiec i przekuwa na m i e d z i a n ą b l a c h ę . P r z e w a ż ­ nie jednak rozkuwa się na b l a c h ę w ł a s n o r ę c z n i e stare, srebrne monety lub z nich kręci potrzebny drut. S t ą d niezmiernie wzrasta cena samej robocizny. „ K i e by płacili, to my by i ze złota r o b i l i s p i n k i " — śmieje się K u b i n . Stara w y t w ó r c z o ś ć r a t u ł o w s k a podupada. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m zaczęli się r a t u ł o w i a n i e p o d r e p e r o w y w a ć finansowo haftem tan­ detnych pantofli „ z a k o p i a ń s k i c h " z j e d w a b n ą sza­ r o t k ą czy ostem, zamawianych masowo przez produ­ centów p a m i ą t e k z a k o p i a ń s k i c h . Dopiero ostatnimi czasy, w z w i ą z k u z rozwojem zespołów t a ń c a i pieśni na p o d h a l a ń s k i e j wsi, wzrosło zapotrzebowanie na tradycyjne spinki, pasy czy c i u ­ pagi. K a ż d y m ł o d z i k stara się ookompietowac s t r ó j tradycyjnymi ozdobami z metalu. Konkursy sztuki ludowej k i e r u j ą u w a g ę na stare u m i e j ę t n o ś c i i wzory. Sam K u b i n przyznaje, że p o c z ą t k o w o i on nie miał ochoty uczestniczyć w konkursach sztuki ludowej. Dlatego to na Konkurs P o d h a l a ń s k i e g o P a m i ą t k a r ­ stwa w 1953 roku nie n a d e s ł a ł w terminie swoich w y r o b ó w i dopiero p o j a w i ł się z n i m i przed s a m ą w y s t a w ą , wskutek czego, mimo wysokiego poziomu Ich j a k o ś c i technicznej i artystycznej, o t r z y m a ł t y l k o d r u g ą n a g r o d ę , i to w drodze w y j ą t k u , a nie p i e r w ­ szą, jaka by m u słusznie p r z y p a d ł a , gdyby p r z y s ł a ł swe w y r o b y w terminie. Stare wzory srebrnych fajek w y k o n a ł dopiero na Ogólnopolską W y s t a w ę Sztuki Ludowej w z w i ą z k u z Dziesięcioleciem Polski Ludowej. Najgorzej działo się z t r a d y c y j n ą w y t w ó r c z o ś c i ą l u ­ dową za c z a s ó w okupacji niemieckiej. W y w ó z k a ludzi przez arbeitsamty, akcja „góralenvolku", z u p e ł n y brak surowca — zniechęcały do j a ­ kiejkolwiek pracy, a o spinkach i fajkach nikt w ogóle nie m y ś l a ł , całą e n e r g i ę w y t ę ż a j ą c na w a l k ę z g ł o d e m i okupantem. Andrzej K u b i n wziął się wtedy do w y r o b u ciupag oraz, co było popłatniejsze, do wyrobu w ł a s n e g o po­ m y s ł u „ m i n c e r z y " (rodzaju wagi rzymskiej). Prostej konstrukcji te „ m i n c e r z e " , o d w a ż a j ą c e z do­ k ł a d n o ś c i ą do g r a m ó w , c h ę t n i e nabywane są przez p o d h a l a ń s k i c h b a c ó w . Ł a t w o je bowiem, i to bez l ę k u 0 uszkodzenie, w y w i e ź ć na wozie, czy też przytroczo­ ne do konia, na g ó r s k i e hale, gdzie s ą n i e o d z o w n ą częścią pasterskiej gospodarki przy o d w a ż a n i u s e r ó w 1 bryndzy. „ M i n c e r z e " te z a p e w n i ł y K u b i n o w i s ł a w ę na ta­ t r z a ń s k i c h halach. Gdziekolwiek latem spacerem zajdzie, w i t a go n a r ó d pasterski, ł a d u j ą c na p o ż e g n a ­ nie serki i „ b u n c " do torby. Specjalnie z a s ł y n ą ł t e ż na Podhalu typ ozdobnej, ciężkiej ciupagi, opracowany przez Kubina i obecnie już rozpowszechniony na c a ł y m Podhalu, od R a t u ­ łowa po Morskie Oko. Nie masz szanującego s i ę bacy, k t ó r y by z okazji redyku nie p a r a d o w a ł z p o d o b n ą c i u p a g ą — c i u p a g ą Kubina. Toporzysko ciupagi z twardego drzewa opala K u b i n w jasnociemne p r ę g i , p o l i t u r u j ą c całość, po czym okuwa stylisko na tradycyjnie spłaszczonej z e w n ę t r z ­ nej stronie „ z b y r c ą c y m i " k ó ł e c z k a m i (rzadziej ć w i e ­ kami). Ozdobnie w y k o n a n y m i miedzianymi ł a p k a m i , o b e j m u j ą c y m i z trzech stron drzewce, osiąga efekt bogactwa i siły toporzyska. Sama metalowa „ r ą b a n k a " opracowana bywa dwo­ jako: albo zwyczajnie odlana z jednolitej masy me­ talowej (ze stali lub m o s i ą d z u ) — ozdobiona jest t r a ­ dycyjnie sztaneowanymi wzorami gwiazdek, p ó ł k s i ę ­ życów i g a ł ą z e k r o ś l i n n y c h ; albo odlana ze stali — zostaje dodatkowo zaopatrzona w m i e d z i a n ą o z d o b n ą p o c h w ę , p r z y k u t ą t a k ż e ozdobnymi ć w i e k a m i do ż e ­ laza. Tak bogato w y g l ą d a j ą c a ciupaga służy jedynie do parady, a nie nadaje się w zasadzie do r ą b a n i a , j a k stara g ó r a l s k a „ r ą b a n k a " , p i e r w o w z ó r obecnych ciupag. ! • -f Sam K u b i n dla siebie odlał srebrne toporzysko, ozdabiając je spotykanym ongi naturalistycznym r y towaniem, p r z e d s t a w i a j ą c y m Giewont, regle i . . . sza­ r o t k ę — w y m y s ł daleko późniejszy, jak wiemy! ! 382 P o m y s ł zaopatrzenia „ r ą b a n i c y " w m i e d z i a n ą po­ c h w ę , c h r o n i ą c ą dłoń przed skaleczeniem o ostrze z żelaza czy stali, znany b y ł już zasadniczo i dawniej, j a k w i d a ć to z posiadanych przez Muzeum T a t r z a ń ­ skie o k a z ó w . Wydaje się, że p o w s t a ł on pcd w p ł y w e m w y m a g a ń „ p a n ó w " w X I X jeszcze wieku, pierwszvch entuzja­ stów Góralszczyzny i sztuki ludowej Podhala, k ó r z y wprowadzili m o d ę zakupywania sobie ciupag do cho­ dzenia na wycieczki w Tatry. Lecz że nie przvzwyczaj o n y m do obchodzenia się z „ r ą b a n k ą " g ó r a l s k ą k a ­ leczyło w i d a ć dłoń ostrze stalowe toporzyska, po­ mysłowi w y t w ó r c y l u d o w i Podhala zaczęli o k u w a ć ostrze w miedzianą pochewkę, przvmocowana ć w i e k a m i do stali, w y k o r z y s t u j ą c naturalnie z w r o ­ dzonym sobie poczuciem artystycznym owe okucia celem w y w o ł a n i a zdobniczego efektu. P r z y z n a ć trze­ ba, że i m to w p e ł n i u d a ł o ! Andrzej K u b i n jest zda­ nia natomiast, że ciupaga z o p r a w k ą na ostrzu to t y p ciupagi „zbójnickiej". Typ drugi nazywa on „ s a b a łówką". J u ż za czasów S a b a ł y s ł y n ą ł jego brat, Józek, z w y ­ robu ciupag dla „ p a n ó w " . R ó w n i e ż znanym w tych czasach jako w y t w ó r c a podobnych ciupag był niejaki Stanik. Podana przez nas na fotografii ciupaga da­ tuje się z tych czasów, choć nie wiadomo d o k ł a d n i e , kto był jej autorem. M e t o d ę opalania drzewa w pasy spotykamy w bar­ dzo p r y m i t y w n e j formie na starych laskach paster­ skich Podhala. Lecz dopiero K u b i n z p r y m i t y w n y c h tych p i e r w i a s t k ó w zdobniczych o p r a c o w a ł ów 1yp bogatej, technicznie d o s k o n a ł e j pod k a ż d y m w z g l ę d e m ciupagi ozdobnej, że j ą tak nazwiemy. Toteż po c i u ­ p a g ę do Kubina chodzą wszyscy, c h o ć cena jej jest n i e m a ł a , r ó w n a się cenie owcy i waha się — z a l e ż ­ nie od opracowania i modelu — od 250 do 400 zł. R ó w n i e ż srebrne f a j k i Kubina pokazanego przez nas typu ceni sam w y t w ó r c a od 200 do 300 zł. Dla p o r ó w n a n i a dodamy, że z w y k ł a fajka np. u Józefa Żołnierczyka kosztuje 40 zł, ozdobniej sza z kogucikiem do 80 zł. O cenie decyduje t u nie tyle sam m e ­ tal, ile wykonanie precyzyjne, bogate — wypieszczo­ ne. K u b i n tandety robić nie chce, zbyt d u m n y ze swej u m i e j ę t n o ś c i i zbyt z a m i ł o w a n y w swej sztuce odziedziczonej po dziadach. Zna on wszystkie t a j n i k i swego kunsztu, wszystkie sposoby i metody, k t ó r e s p r a w i a j ą , że p a t r z ą c na jego w y r o b y ma się czasem w r a ż e n i e , iż robił je j u b i l e r czy j a k i majster f r a n ­ cuskich brązów, k t ó r e g o l e k k o ś ć dotknięcia zniewala metal do w y r a ż e n i a wszystkiego, co mistrz zechce. N i e s ł y c h a n i e prosty jest przy t y m warsztat pracy Kubina. Izdebka „na oborze", koło mieszkalnego do­ m u całej rodziny, opatrzona j e d n y m oknem i w e j ­ ściowymi drzwiami. Ł a w a pod oknem, oczerniona od d y m u p ó ł k a — niewielka, na niej leżą p i l n i k i , d ł u t k a , sztance i blachy. Stół — warszlat, na k t ó r y m ludowy majster wykonuje swój z a w ó d . Narzędzia to k i l k a r o d z a j ó w p i l n i k ó w , d ł u t e k , m ł o t k ó w , nóż, metalowe k o w a d ł o i niezawodny wzrok oraz pewna siebie r ę k a g ó r a l a . P i l n i k i — kupowane, gdy m o ż n a było je dostać, ale i wykonywane samemu, gdy zaj­ dzie tego potrzeba. Nóż w y k o n a n y z hartowanei stali, wyklepany w ł a s n o r ę c z n i e , po czym n i m ryzuje się nie z a h a r t o w a n ą s z t a b k ę metalu w karby p i l n i k a i har­ tuje metal. l Pierwotnie ponoć radzili sobie, j a k moglj, n o ż e m i siekierą, j a k twierdzi K u b i n . A l e to dolyczy za­ m i e r z c h ł e j przeszłości. S t ą d to naiwne, niezdarne t r o c h ę p r y m i t y w y , j a k i e w i d z i m y w dziedzinie spi­ nek i fajek w naszych muzeach etnograficznych. Ro­ bota Kubina zdradza wiekowe udoskonalenia kunsztu. O spinkach lanych twierdzi K u b i n , że robiono je raczej na Słowacji i że k t o by się dziś baw ł w t a k ą d ł u g ą robotę, jeśli p r ę d z e j przychodzi b l a c h ę w y k l e ­ p a ć i w y s z t a n c o w a ć a obrobić, choćby n a d a j ą c za­ k o ń c z e n i o m spinek f o r m ę g ł o w y zbójnika, j a k to czyni K u b i n , miast łby kogucie sadzić. Aczkolwiek jednak sama nauka techn'cznej o b r ó b k i metalu zgodnie z t r a d y c j ą l u d o w ą Podhala nie na­ leży do zbyt skomplikowanych, K u b i n uparcie t w i e r ­ dzi, że potrzeba około 10 lat pracy, aby w p e ł n i opa- �Ryc. 8. Spinki góralskie. Ryc. 9. Srebrne spinki góralskie Boczne mosiężne, Fot. Jan wykonane przez środkowa srebrna. Wyk. Andrzej Opacian K u b i n . Swiderski. Andrzeja Opaciana Kubina. Fot. Jan Swiderski �u o w a ć wszystkie tajemnice kunsztu i tak w y r o b i ć sobie r ę k ę i oko, aby d o r ó w n a ć robotom najlepszych m i s t r z ó w l u d o w y c h u b i e g ł y c h lat. Z a p y t y w a n y przez nas, czy pozostawi synowi ta­ j e m n i c ę swego kunsztu, wzrusza ramionami. Jak trzeba, starszy syn m u pomaga, i owszem, cóż, kiedy ,,nie widzi tako, jako ja w i d z ę " ! Nie dostrzega sub­ telnych różnic uderzenia dłuta, nie ma wyczucia f o r m i ich zestawu. To trzeba czuć okiem, j a k zestawić kółka, serca (parzenice) i klucze w spince. D o b ó r proporcji w y c i ę ć do k o n t u r u całości — o t y m musi k a ż d o r a z o w o d e c y d o w a ć sam w y t w ó r c a , aby s t w o r z y ć w ł a s n y t y p spinki czy fajki, w ł a s n y , chociaż oparty na tradycyjnych motywach zdobniczych. Samo ślepe kopiowanie daleko nie doprowadzi. Trzeba k a ż d ą s z t u k ę czuć. Starszego jego syna cieszy motoryzacja, m u s i a ł m u motor k u p i ć . P r z e d w c z e ś n i e z m a r ł y m ł o d s z y syn — o, ten b y ł b y w i e l k i m majstrem. Jako dziecko uparcie p o d p a t r y w a ł ojca i kiedyś podczas jego nieobecności dorwawszy się sam do warsztatu, w y k o n a ł t a k ą spinkę, że Rubi­ nowi trudno było o d r ó ż n i ć r o b o t ę syna od swojej. Z niego b y ł b y majster, cóż z tego, kiedy m u się zmarło... Sam K u b i n uczył się przez podpatrywanie najlep­ szych m a j s t r ó w i ścisłe n a ś l a d o w n c t w o n a j p i ę k n i e j ­ szych prac, a ż zdobył p e ł n i ę swobody twórczej i m ó g ł k o m b i n o w a ć samodzielnie, j a k zechciał! Gnanv am­ bicją, p e ł e n u p o r u i cierpliwości, p r z e w y ż s z a ł swych majstrów. Gdy nawet teraz jeszcze ż y c e stawia przed n i m nowe zadania, rad p r ó b u j e swych sił. On to w y m y ś l i ł przy swoich spinkach с ężko kowane ł a ń ­ cuszki, z a k o ń c z o n e t r ó j k ą t n y m wisiorkiem z metalu, bo go mierziły tradycyjne w i s i o r k i z czerwonej w e ł ­ ny, gdyż zbyt p r ę d k o się t a r g a j ą i b r u d z ą . D l a ..fra­ j e r k i " w y k o n a ł b r o s z k ę o p a r t ą na robociźnie staro­ ś w i e c k i c h guzów do p a s ó w bacowskich. C i u p a g ę też sam w y m y ś l i ł i „mimcerz". Cieszy go twórczość, k a ż d e nowe trudne zadanie, nad k t ó r y m trzeba s.e nogłowić, by je rozwiązać zgodnie z t r a d y c j ą i nową potrzebą. : E r r a t a cja 384 W n r 4/1955 r. na str. 195 przestawiono rycin p o z o s t e j ą bez zmian. klisze (ryc. 3 i ryc. 4). Podpisy i numera­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3567d2d0f5177e2ddf3419694726f949.pdf 426e7bda7348820efe61b5ff4a8eea94 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4771 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Subject The topic of the resource tkactwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4429 Title A name given to the resource Poczynania Jacka Sariusza Wolskiego w zakresie tkactwa ludowego/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.3-4; s.230 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dekowski, Jan Piotr Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 2 I i . 1. Wystawa Bożena „O z okazji 20-lecia „Opocznianki", czerwiec I К 1969 r. Opoczno. II. 2. Opoczyński strój dziecięcy. Gołcz P О С Z N A N Obchodzone w br. 20-lecie Cepelii sprzyja obra­ chunkom, a zwłaszcza podsumowaniu minionych lat. Związek Spółdzielni P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycz­ nego „Cepelia" zrzesza na terenie całej Polski 80 spół­ dzielni. Część z nich p o w s t a ł a w miastach w o j e w ó d z k i c h , po­ wiatowych b ą d ź osiedlach i zajmuje się p r o d u k c j ą arty­ styczną opartą o projekty a r t y s t ó w p l a s t y k ó w , część na­ tomiast rozsiana jest po wsiach i m a ł y c h miasteczkach, wszędzie tam, gdzie istnieją o ś r o d k i twórczości ludowej. Do najlepszych należy „ O p o c z n i a n k a " w Opocznie, dzia­ łająca w bogatym, ż y w y m regionie, spółdzielnia znana ze swych wysokich osiągnięć artystycznych i dlatego za­ sługująca na bardziej szczegółowy opis i analizę. Region opoczyński, w k t ó r e g o o b r ę b i e położone są wsie objęte działalnością „ O p o c z n i a n k i " , został określony jako zamknięta jednostka kulturowo-etnograficzna i jako jednostka fizjograficzna jeszcze przez badaczy X I X w i e ­ ku. Pokrywa się on w zasadzie z terenem p o w i a t u opo­ czyńskiego oraz p o w i a t u przysuszańskiego, granicząc z grupami etnicznymi o nieco i n n y m p r o f i l u k u l t u r o ­ wym: r a w s k ą od północy, p i o t r k o w s k ą od zachodu, ra­ domską od wschodu i k o n e c k ą od p o ł u d n i a . Warunki fizjograficzne regionu opoczyńskiego z a w a ż y ł y — obok innych przyczyn —* na stosunkowo s ł a b s z y m rozwoju A" I J E J 20 L A: T rolnictwa, sprzyjając z kolei hodowli owiec, na licznych ł ą k a c h c i ą g n ą c y c h się w z d ł u ż brzegów Pilicy oraz jej ważniejszych d o p ł y w ó w — Czarnej i Drzewiczki. Hodo­ w l a owiec w p ł y n ę ł a z kolei na rozwój wytwórczości tkac­ k i e j , bazującej na wełnie jako surowcu. Ziemie nadpiliczne m a j ą peryferyjny charakter w sto­ sunku do historycznych dzielnic Polski: Mazowsza, Ma­ łopolski, Łęczyckiego i jako teren przejściowy s t a n o w i ą p e w n ą całość w zakresie tradycyjnej kultury wsi. „Opoczyńskie — stwierdza J. Krajewska — leży w granicznej strefie kulturowej między Małopolską a Ma­ zowszem, posiada wiele cech w s p ó l n y c h obu regionom, w p ł y w Mazowsza zaznacza się szczególnie w opoczyń­ skim s t r o j u " . Dawniej zresztą powiat opoczyński sta­ n o w i ą c y centrum regionu wchodził częściowo w o b r ę b historycznego Mazowsza i chociaż obecnie pod wzglę­ dem administracyjnym należy do w o j e w ó d z t w a kielec­ kiego, kulturowo z w i ą z a n y jest o wiele silniej z Ma­ zowszem niż z M a ł o p o l s k ą . l 2 3 L u d n o ś ć zamieszkująca wsie opoczyńskie stanowi nie­ w i e l k ą g r u p ę etnograficzną, k t ó r a z a c h o w a ł a bogatą, tra­ dycyjną k u l t u r ę ludową, w y r ó ż n i a j ą c ą j ą spośród otocze­ nia, „od n i e p a m i ę t n y c h czasów stanowili z w a r t ą , wyod­ r ę b n i a j ą c ą się społeczność l o k a l n ą o dużych tendencjach zachowawczych, zwłaszcza w zakresie tradycji i postaw 213 ��4 społecznych" . N i e w ą t p l i w i e na zachowanie na t y m te­ renie wielu e l e m e n t ó w tradycyjnej k u l t u r y ludowej miało wpływ to, że typowe wsie opoczyńskie p ó ł n o c n e j części regionu, zachodniej oraz jego centrum, to dawne wsie królewskie i biskupie, gdzie istniała w i ę k s z a swoboda w traktowaniu poddanych, a co za t y m idzie k u l t u r a materialna i duchowa r o z w i j a ł a się t u bujniej niż we wsiach szlacheckich. Przejawem zachowania w O p o c z y ń skiem żywej k u l t u r y ludowej są r ó ż n e dziedziny t w ó r ­ czości, a przede wszystkim wspomniane j u ż tkactwo, strój ludowy, w mniejszym zakresie haft, wycinanki, p i ­ sanki, bukiety z bibuły, ż y w y jest r ó w n i e ż folklor, t a ń c e i pieśni. Umiejętności l u d u opoczyńskiego od dawna już pod­ kreślano w opisach krajoznawczych. Tak np. czytamy w dziewiętnastowiecznych „ K ł o s a c h " „...kobiety bez w y ­ jątku umieją robić p ł ó t n o oraz p i ę k n e i d o s k o n a ł e w e ł niaki na fartuchy, kiecki, robią też sukno na sukmany, pasy dla chłopów b i a ł e na co dzień, o d ś w i ę t n e czerwone... a takiej umiejętności i p r a c o w i t o ś c i nie znajdzie znów na Mazowszu, a przynajmniej w okolicach..." i dalej o stroju „strój ten p i ę k n y i charakterystyczny t r z y m a się okolicy nadpilicznej, nie umiem oznaczyć d o k ł a d n i e gdzie się kończy. Blisko stąd, poza D r z e w i c ą i Rusino­ wem w Smogorzewie, z tej strony Przysuchy lud j u ż inaczej się ubiera... kobiety nie tak c z e r w i e n i ś c i e w y ­ glądają" . 5 Region opoczyński należy obecnie do lepiej zbada­ nych w Polsce. Pierwszy nader p e ł n y zbiór m a t e r i a ł ó w etnograficznych p o d a ł Oskar Kolberg, z jego przekazu wiemy też, że w O p o c z y ń s k i e m dodatkowym ź r ó d ł e m za­ robków obok rolnictwa b y ł p r z e m y s ł górniczo-hutniczy, a w Smagowie, Przysusze, Drzewicy istniały i dobrze prosperowały huty ż e l a z a " . W okresie m i ę d z y w o j e n ­ e n y m z a j m o w a ł się O p o c z y ń s k i e m Tadeusz Seweryn, prze­ w a ż n i e obrzędowością, l i t e r a t u r ą i p l a s t y k ą . J. Wiś­ niewski o m a w i a ł gospodarcze w a r u n k i ż y c i a . Z jego relacji dowiadujemy się, że w drugiej połowie X V I I I i w X I X w. niewielka liczba m i e s z k a ń c ó w t r u d n i ł a się handlem i r z e m i o s ł e m opartym o miejscowe surowce, a część ludności p r a c o w a ł a w w y t w ó r n i a c h tkackich, manufakturach i fabrykach. Na osobną u w a g ę zasługują prace ucznia Tadeusza Seweryna, znanego badacza k u l t u r y ludowej środkowego dorzecza Pilicy — J. P. Dekowskiego. 7 8 Bardziej szczegółowe badania terenu przeprowadzono już po drugiej w o j n i e . W rezultacie p o w s t a ł y prace za­ r ó w n o o charakterze monografii tematycznych, jak też szczegółowe opracowania poszczególnych wsi. Dużo uwa­ gi poświęcono sztuce ludowej, zwłaszcza w opracowa­ niach Instytutu Sztuki P A N . 9 10 O artystycznej wytwórczości regionu pisali r ó w n i e ż : Blanka K a c z o r o w s k a , Zofia G ł o w a , Janina K r a j e w ­ ska , Krystyna K o n d r i a t i u k o w a Bogusław Kowalec , a zwłaszcza w y b i t n y znawca tego regionu Jan Piotr Dek o w s k i . Bogatym ź r ó d ł e m m a t e r i a ł o w y m z zakresu sztuki ludowej są też katalogi przewodniki i sprawoz­ dania z k o n k u r s ó w . n ls 1 2 15 16 18 Jak w i ę c widać, zainteresowania badawcze k u l t u r ą regionu opoczyńskiego dotyczyły w p o w a ż n y m stopniu sztuki ludowej, d a j ą c stosunkowo p e ł n y i aktualny jej obraz w momencie, gdy zdecydowano się na utworzenie przez Cepelię w Opocznie o ś r o d k a p r z e m y s ł u c h a ł u p n i ­ czego. W 1950 r. p o w s t a ł a spółdzielnia „ O p o c z n i a n k a " n a w i ą z u j ą c w swym charakterze do działalności powsta­ łej wcześniej spółdzielni „Sztuki i P r z e m y s ł u Ludowe­ go", s p ó ł d z i e l n i , k t ó r a pierwsza z a i n i c j o w a ł a akcję opieki upowszechnienia twórczości ludowej. ie II. 3. Występ zespołu „Opocznianki", Opoczno 1969 r, 11. 4. Kilim — narzuta, wełna, rekonstrukcja z zapaski z 1915 r. Kruszewice, pow. Opoczno. II. 5, Kilimek, wyk. 1950 г., rekonstrukcja z zapaski. Młynczysko, pow. Opoczno. II. 6. Narzuta —. kraciak w koziołki, wzór współczesny, len z welną^ Й, 7, Zapaską opoczyńska. 215 �I I . 8. Dzianina na pelerynę damską. II. 9. Kilim w koziołki, ną, wzór współczesny. Opoczno. II. 11. Narzuta na tapczan, Kilim, wełna. Smardzewice, pow. Opoczno. len z wełną. rekonstrukcja Opoczno. Ił. 10. Kilim z zapaski. Gapinin, w koziołki, len z weł­ pow. Opoczno. II. 12. «м ш «ж «t л* •ж m m urn í mm -mm mm mk > «5Шш» «• «* *» *•«**««» •» «•» 9 Ш ШЩ «*< «99 •» «• " » a m m m m ' -m «. m •«* » wm ж m. ф <m вш »m Ш> **• «* «** •»"» **» mm am mm mm mmm» se* *s» «да «я» ш» »ш ^ ЦШ Ш W J8»W И " * ®m «и -«ü» • **** w at am a» «• «w «ж» «• S <*» S <"» : •" 2 * « 2 * «a» **" «w« »™ ^ S 2 ¡ fi 5 wm mm *Ш m> m m «¡* «W Ж* **» • #•» *» •* • " » * • • » * «» *» »• «8 «»» «И •*> W» «• •» * ^ ym *m »»» ««*. *** яш W «w» «ВД *• ** 2 2 С » Г Z «ss» ;.$pt «S# **» »» •.««* *** " W : • : �ИМИ ""НИ .. .. i г: i i;. i i f »i:.-; ¡i ; > i ¡; : ,»¿Plflf • НОН ...... . ... i? >:' t 'iimniitiiiniiiimiitiiinimiin н 11 hiiihii mmjmj^ji » ¡HiiiHiatiiiiiiiiiiuimiinmi!iHmiiiitHiiiiiii!s>i!iiiiiiiiiiitiiiiuui 15 • И В Е -v••• ••• •c-'r '.;'">"i::a.i.. s i » * - * * . * л ц . - ? * з ч % ÍT i . s : • i , :,J» • P o d s t a w o w ą dziedziną z a i n t e r e s o w a ń „ O p o c z n i a n k i " było wielobarwne tkactwo w e ł n i a n e , w mniejszym za­ kresie lniane. Tkactwo to w czasie powstania spółdzielni żywe jeszcze było we wsiach położonych na p o ł u d n i e i północ od Opoczna — takich j a k : Ogonowiee, Sitowa, Karwice, Bukowiec, K r a ś n i e a , Studzianka i Radzice . Żeby dobrze z r o z u m i e ć późniejsze metody d z i a ł a n i a „Opocznianki", należy k r ó t k o s c h a r a k t e r y z o w a ć działal­ ność tej spółdzielni, a w ł a ś c i w i e jej oddziału w Opocz­ nie, egzystującego od 1948 r o k u . I s t n i a ł y dwa k i e r u n k i w działalności łódzkiej spółdzielni z m i e r z a j ą c e do oży­ wienia artystycznej w y t w ó r c z o ś c i ludowej. Jeden to or­ ganizowanie k o n k u r s ó w i wystaw sztuki ludowej, drugi instruktaży. W w y n i k u tych ostatnich p o w s t a ł y cepeliow­ skie zespoły tkackie w Rzeczycy, K r ó l o w e j Woli, C h o r z ę cinie, Monicach, Smardzewicach . Konkursy na trady­ cyjne przedmioty sztuki ludowej poprzedzane były zwy­ kle badaniami terenowymi, przeprowadzanymi w s p ó l n i e z Muzeami Regionalnymi oraz W y d z i a ł a m i Kultury PWRN. iNiektóre z nich, j a k np. na w y c i n a n k ę opoczyń­ ską powtarzano, p r z y c z y n i a j ą c się w ten sposób do pod­ niesienia jej poziomu artystycznego. Inne konkursy obej­ m o w a ł y haft opoczyński, przedmioty z w i ą z a n e z o b r z ę ­ dowością. „ T o w a r z y s z y ł y konkursom pokazy i wystawy sztuki ludowej organizowane nie tylko w miastach ale i we wsiach. Na p r z y k ł a d cykl wystaw w Rawskiem, Opoczyńskiem, w czasie obozu s t u d e n t ó w w Sulejowie, jak r ó w n i e ż późniejsze wystawy w Rzeczycy, I n o w ł o dzu, K r ó l o w e j W o l i , i w Monicach" . J u ż wtedy sięgano po autentyki sztuki ludowej. U z u p e ł n i e n i e m wystaw i k o n k u r s ó w były wydawane katalogi z nazwiskami 20 2 1 22 23 t w ó r c ó w , spisem e k s p o n a t ó w , ilustracjami. Rozwój go­ spodarki socjalistycznej w k r a j u nie w p ł y n ą ł w p i e r w ­ szych latach po wojnie, na kierunek p r z e o b r a ż e ń gospo­ darczych i społecznych Opoczyńskiego. Reforma rolna w zasadzie nie zmieniła struktury obszarowej gospo­ darstw, a procesy industrializacji nie o b e j m u j ą jej swoim g ł ó w n y m nurtem. W Opoczyńskiem gleba jest średnio urodzajna i p r z e w a ż a d u ż a ilość drobnych gospodarstw rodzinnych. Dla ludności wiejskiej związanej z tradycyj­ ną f o r m ą gospodarowania koniecznością stał się dodat­ kowy dochód w b u d ż e c i e gospodarstwa, k t ó r y by pozwa­ lał na p o w a ż n i e j s z e inwestycje. Szczególnie rósł problem zatrudnienia kobiet. W z w i ą z k u z t y m w 1949 r. w Opocznie zorganizowano kurs dziewiarstwa ręcznego, w w y n i k u k t ó r e g o 30 kobiet otrzymało upragnione za­ trudnienie. Jest to o tyle w a ż n e w naszych r o z w a ż a ­ niach, że stąd bierze p o c z ą t e k późniejsza produkcja dzie­ wiarska w „Opoczniance". M o ż e m y też stwierdzić, że w t y m samym r o k u p o w s t a ł zalążek własnego zespołu re­ gionalnego „ O p o c z n i a n k a " . Na wystawie sztuki ludowej w Łodzi w y o d r ę b n i o n o po raz pierwszy ekspozycję re­ gionu opoczyńskiego, a zaproszonych gości witały śpie­ wem opocznianki w oryginalnych strojach ludowych. 2 maja 1950 r. o ś r o d e k w Opocznie przekształcił się w s a m o d z i e l n ą j e d n o s t k ę gospodarczą i Spółdzielnię P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego „ O p o c z n i a n k ę " , k t ó r a s w ą działalność rozpoczęła od w s p ó ł p r a c y z orga­ n i z u j ą c y m się Wtedy P a ń s t w o w y m Zespołem Pieśni i T a ń c a „Mazowsze", z a o p a t r u j ą c go częściowo w stroje regionalne zakupione w terenie, częściowo szyjąc dla n i c h w spółdzielni. 24 217 5!1 �Działalność każdej spółdzielni cepeliowskiej charak­ teryzuje zawsze d w u k i e r u n k o w o ś ć ; gospodarczy k i e r u ­ nek działania oraz kulturalno-artystyczny. H i s t o r i ę dzia­ łalności „ O p o c z n i a n k i " m o ż e m y podzielić na trzy duże okresy o w y r a ź n i e o d r ę b n y c h cechach. Pierwszy okres od momentu powstania do 1954 r. m o ż n a n a z w a ć okresem spontanicznym. C e c h o w a ł go przede wszystkim zapał ludzi, k t ó r z y często furmanka­ m i pokonywali odległości, celem pozyskania tkaczek do chałupniczej pracy w spółdzielni. W t y m okresie w y s t ę ­ powały duże t r u d n o ś c i natury organizacyjnej spowodo­ wane brakiem zaufania ludzi do nowej formy organiza­ cyjnej — spółdzielczości pracy. Nie było natomiast ogra­ niczeń toku produkcyjnego w a r u n k a m i technicznymi, j a k to ma miejsce obecnie , tzn. nie o b o w i ą z y w a ł y ścisłe normy surowcowe i czasowe. Był to okres powsta­ wania i krystalizowania się metod d z i a ł a n i a spółdzielni cepeliowskiej p r z e m y s ł u ludowego w ż y w y m regionie. Problemem od p o c z ą t k u n a s t r ę c z a j ą c y m duże t r u d n o ś c i b y ł o zaopatrzenie w surowce i farbowanie p r z ę d z y . Okres drugi (mniej więcej od 1958 r.) c h a r a k t e r y z o w a ł y w y s t ę p u j ą c e coraz częściej t r u d n o ś c i n a t u r y ekonomicz­ nej, spowodowane m . i n . brakiem z a m ó w i e ń ¡na produ­ kowane wyroby sztuki ludowej, m a ł ą w y d a j n o ś c i ą p r y ­ m i t y w n y c h krosien w pracy c h a ł u p n i c z e j , dostarczaniem spółdzielni niskogatunkowych s u r o w c ó w , n i e u d o l n ą orga­ nizacją pracy. Czynniki te w sposób d e c y d u j ą c y w p ł y ­ n ę ł y na z m i a n ę p r o f i l u spółdzielni. W y k o r z y s t u j ą c k o ­ n i u n k t u r ę p a n u j ą c ą w ó w c z a s na r y n k u , uruchomiono p r o d u k c j ę błyszczących kap, stylonu, śpioszków, s w e t r ó w wykonywanych maszynowo, j e d n o c z e ś n i e ograniczając p r o d u k c j ę r e g i o n a l n ą , a nawet ręcznego dziewiarstwa. R o z w i ą z a n o t e ż zespół regionalny. Okres ten zakończył się akcentem optymistycznym — w y s t a w ą produkcji 25 2 6 218 spółdzielni, g ł ó w n i e tkactwa regionalnego w Domu Sztu­ k i Ludowej w Warszawie z w y s t ę p a m i reaktywowanego zespołu i kapeli — p o z w a l a j ą c y m m i e ć n a d z i e j ę na po­ w r ó t do dobrych tradycji pierwszych lat działalności „ O p o c z n i a n k i " . R o z p o c z y n a ł się trzeci okres w jej dzia­ łalności, okres tworzenia p r a w i d ł o w e g o modelu spółdziel­ ni cepeliowskiej, zgodnie z jej statutowymi zadania­ m i . Zamyka go znakomita wystawa produkcji spół­ dzielni, zorganizowana m. i n . z okazji 25-lecia PRL i 20-lecia istnienia „ O p o c z n i a n k i " . 21 P r z y s t ę p u j ą c do szczegółowego o m ó w i e n i a pierwsze­ go okresu działalności „ O p o c z n i a n k i " należy jeszcze raz p o d k r e ś l i ć celowość jej powstania na t y m terenie. Jako jednostka gospodarcza m i a ł a zapewnić stały dochód ludności m a ł o r o l n e j , b ę d ą c y u z u p e ł n i e n i e m bud­ żetu gospodarstwa i poprzez t ę działalność najogólniej m ó w i ą c s p r a w o w a ć opiekę i u p o w s z e c h n i a ć twórczość l u d o w ą regionu opoczyńskiego. P o c z ą t k o w o „ O p o c z n i a n k a " liczyła zaledwie 23 człon­ k ó w : 18 dziewiarek i 5 tkaczek. Pierwszym prezesem Spółdzielni b y ł a M a r t a Gacparska z Warszawy. Kie­ r o w n i k i e m technicznym — opocznianka Janina Smykowska. Organizacja w ł a d z oparta została o przyjęty w naszym p r a w i e spółdzielczym system trzech zasadniczych o r g a n ó w spółdzielni: z a r z ą d u , rady oraz walnego zgro­ madzenia, k t ó r e jest organem n a j w y ż s z y m i nadrzęd­ n y m wobec d w ó c h pozostałych . P r o d u k c j ę oparto o sy­ stem pracy c h a ł u p n i c z e j . D o d a t k o w ą f o r m ą organizacyj­ n ą był skup gotowych p r z e d m i o t ó w sztuki ludowej z te­ renu . O d tej c h w i l i dla w y t w ó r c z o ś c i wiejskiej o t w o r z y ł y się perspektywy produkcji na rynek miejski. Dotyczyło to szczególnie tkactwa, k t ó r e od początku wy­ sunęło się na czoło produkcji „Opocznianki". Niemałą 2S 29 ��rolę w t y m procesie o d e g r a ł a d u ż a liczba w a r s z t a t ó w , po­ wszechna znajomość technik tkackich. Wszystkie inne ż y w e dziedziny twórczości, j a k w y c i n a n k i , hafty, pisan­ k i , bukiety, zajęły miejsce p o d r z ę d n e , co m i a ł o ogromny w p ł y w na stopniowe zanikanie tych dziedzin. Szczegól­ nie stało się to widoczne na pokonkursowym pokazie p a m i ą t k i opoczyńskiej w czerwcu br. Pierwsze t r u d n o ś c i natury organizacyjnej w y s t ą p i ł y j u ż przy realizowaniu z a m ó w i e ń „Mazowsza". Społeczność wiejska w t y m okre­ sie czasu odnosiła się nieufnie do nowych f o r m — spół­ dzielczości pracy. Kobiety nie zgłaszały się do spółdzielni, a te k t ó r e w y r a ż a ł y c h ę ć n a w i ą z a n i a w s p ó ł p r a c y , były potępione we w ł a s n y m ś r o d o w i s k u . Bardzo powoli od­ b y w a ł się proces w ł ą c z a n i a kobiet wiejskich w n u r t ż y ­ cia gospodarczego i kulturalnego naszego kraju. Należało p r z e ł a m a ć istniejące opory i zdobyć zaufa­ nie. Można było tego d o k o n a ć tylko d r o g ą u m i e j ę t n e g o n a w i ą z y w a n i a k o n t a k t ó w , znalezienia wspólnego języka, poznania w a r u n k ó w życia na wsi, uczestniczenia w k ł o ­ potach i radościach jej m i e s z k a ń c ó w oraz zdobycia au­ torytetu. Ogromnej pracy na t y m odcinku d o k o n a ł a Ja­ nina Smykowska, obecny prezes „ O p o c z n i a n k i " . Na proces przemian d o k o n y w a j ą c y c h się w psychice ludzi w p ł y n ę ł y też i takie c z y n n i k i : powodzenie w y ­ stępów „Mazowsza", organizowanie r ó ż n y c h regional­ nych zespołów, prace badawcze prowadzone przez pla­ cówki naukowe oraz przyznawanie n a g r ó d p i e n i ę ż n y c h za uczestniczenie w konkursach i wystawach sztuki l u ­ dowej. Do k o ń c a 1950 roku ponad 100 tkaczek ludowych zostało członkami spółdzielni. Wiele z nich to znane dziś i cenione t w ó r c z y n i e ludowe, j a k Ewa Wójcik z Libiszowa, Marianna Wieprzek z Sobawin, Zofia D ą b r o w s k a z Kruszewca i inne z W o l i Zależnej, Ogonowic, M i ę d z y ­ borza, Gorzałko wa, Smogorzewa, Wólki Karwickiej. Przed kobietą w i e j s k ą otworzyły się możliwości c a ł k o ­ II. 18. Torba damska z pasiaka, wełna, Czapka, rękawiczki i szalik, włóczka, kordonkiem. Opoczno. witej zmiany jej pozycji społecznej, a pozycja we w ł a s ­ n y m ś r o d o w i s k u zaczęła n a b i e r a ć nowego znaczenia. Przedmioty dawniej wykonywane dla odbiorcy wiejskie­ go stały się poszukiwane przez odbiorcę miejskiego, po­ d o b a ł y się. Zaczęło w z r a s t a ć poczucie w ł a s n e j wartości. Tkaczki o t r z y m y w a ł y ze spółdzielni przędzę, k t ó r ą same p r z e w i j a ł y , s n u ł y o s n o w ę o d d a j ą c do spółdzielni g o t o w ą t k a n i n ę . P r a c o w a ł y w warunkach najbardziej zbliżonych do w a r u n k ó w w j a k i c h zawsze p o w s t a w a ł y przedmioty w y t w ó r c z o ś c i ludowej. Praca c h a ł u p n i c z a nie b y ł a jednak od strony organizacyjnej ł a t w ą i w y ­ g o d n ą f o r m ą działania. Z a r y s o w a ł y się przede wszyst­ k i m t r u d n o ś c i roztoczenia w ł a ś c i w e j opieki nad produk­ cją w terenie. Do 1954 r. spółdzielnia nie p o s i a d a ł a etatu k i e r o w n i k a artystycznego. Ponadto brak było własnego ś r o d k a transportu oraz f u n d u s z ó w na wyjazdy w teren. W z w i ą z k u z t y m k a ż d y ś r o d e k lokomocji b y ł dobry, na­ wet furmanka. Często tkaczka źle z r o z u m i a ł a polecenie k i e r o w n i k a produkcji i w y k o n a ł a t k a n i n ę niezgodną z z a m ó w i e n i a m i . P o w o d o w a ł o to niewykonywanie pla­ n ó w produkcyjnych, powstawanie r e m a n e n t ó w , przy jed­ noczesnym w z r o ś c i e k o s z t ó w produkcji. I n n y m manka­ mentem c h a ł u p n i c z e g o sposobu produkcji był dowolnie przez n i ą normowany czas pracy — n a s t ę p n a przyczyna niewykonywanie z a m ó w i e ń . Ponadto stare w ą s k i e kros­ na o p r z e k ł a d a n y c h r ę c z n i e c z ó ł e n k a c h , sznurkowych nicielnicach i d u ż y m stopniu zużycia, w y m a g a ł y wyso­ kich g a t u n k ó w przędzy, co w warunkach spółdzielczości pracy było n i e o s i ą g a l n e . W ł a ś c i w ą p o d s t a w ę finansową do osiągnięcia z a d o w a l a j ą c y c h w s k a ź n i k ó w gospodar­ czych d a w a ł a produkcja dziewiarska i prowadzenie w ł a s n e g o sklepu w Opocznie. A b y zapobiec z a ł a m a n i u ekonomicznemu spółdzielni p r z y s t ą p i o n o do organizowa­ nia tkackiego z a k ł a d u zwartego w Opocznie. Innym czynnikiem m a j ą c y m d o ś ć istotny w p ł y w na powstanie wykończona frędzlami, uchwyty zdobione krajką i „kucotkami". z krajki. II. 19. Krajka opoczyńska. U. 21. Komplet serwetek, len, haft ШЯЕШШШШШ/ШШШШШШ ... . - — 220 T - — - Ц П Ц М И 1 М — п н и ! щ и т щц л i n r Ił. 20. płaski �tkalni było coraz większe zapotrzebowanie r y n k u na szerokie tkaniny dekoracyjne, n i e o s i ą g a l n e w systemie pracy c h a ł u p n i c z e j . P r a c ę w t k a l n i na dwie zmiany roz­ poczęły m ł o d e tkaczki, dojeżdżające do Opoczna ze w s i odległych o 10—15 km., często w błocie, deszczu i z i m ­ n i e . O d t ą d swoje u m i e j ę t n o ś c i przekazane przez t r a ­ dycję (umiały t k a ć na w ą s k i c h krosnach) b ę d ą kontynuo­ wały w zupełnie dla nich nowych warunkach, w a r u n ­ kach obcych powstawaniu tradycyjnych p r z e d m i o t ó w l u ­ dowych. Czy te nowe w a r u n k i w p ł y n ę ł y ujemnie na cha­ rakter produkcji „ O p o c z n i a n k i " , j a k w y w i ą z a ł y się ze swoich z a d a ń m ł o d e kobiety? O d p o w i e d z i ą na to pytanie będzie analiza bieżącej produkcji „ O p o c z n i a n k i " , prze­ prowadzona na materiale zgromadzonym na wystawie w czerwcu br. 30 W 1956 roku w t k a l n i stało j u ż 14 krosien szerokich, wielonicielnicowych o p o d w ó j n y c h skrzynkach c z ó ł e n k o ­ wych, dających możliwości tkania k i l k o m a kolorami. Za­ stosowano t a k ż e automatyczne regulatory, dzięki k t ó r y m tkanina była r ó w n o w ą t k o w a n a , a tkaczka nie t r a c i ł a czasu na przesuwanie postawu. W 1952 r o k u n a s t ą p i ł o połączenie spółdzielni z za­ kładem p r z ę d z a l n i c z y m „ M e r y n o s " pod w s p ó l n ą n a z w ą „Opocznianka". Do tej pory z a k ł a d ten jest podstawo­ wym z a k ł a d e m spółdzielni, z a o p a t r u j ą c y m j ą w główny surowiec j a k i m jest p r z ę d z a w e ł n i a n a . W 1954 roku kierownikiem artystycznym spółdzielni zostaje Janina Smykowska, k t ó r a pełni tę funkcję do 1958 r. Metody działania z a p o c z ą t k o w a n e przez łódzką spół­ dzielnię są przez „ O p o c z n i a n k ę " kontynuowane. Częste wyjazdy w teren, celem wyszukiwania zabytkowych stro­ jów, tkanin, gromadzenie próbek, daje w spółdzielni po­ czątek dokumentacji wzornictwa w zakresie tradycyj­ nego tkactwa opoczyńskiego. „ O p o c z n i a n k a " nadal ucze­ stniczy w wystawach lub sama je organizuje, członkowie spółdzielni b i o r ą udział w ogłaszanych w t y m czasie kon­ kursach na s z t u k ę l u d o w ą regionu opoczyńskiego. Utrzy­ muje się ścisły kontakt z muzeami w Tomaszowie Ma­ zowieckim i Łodzi. Istniejące dwa systemy produkcji w pewnym sensie w y z n a c z a j ą jej charakter. Tkaczkom p r a c u j ą c y m na wsi powierza się do wykonania, a właściwie do odtworzenia, autentyczne, oryginalne tkaniny w e ł n i a n e , pochodzące z w ł a s n y c h penetracji terenowych, b ą d ź ze zbiorów m u ­ zealnych, a m a j ą c e zastosowanie głównie do stroju l u ­ dowego. Ponadto c h a ł u p n i c z k a odtwarza u siebie wzory w ł a s n e , lub najbliższego jej otoczenia. W ten sposób p o w s t a j ą kopie a u t e n t y k ó w . W przypadku przekomponowania kolorystycznego lub ornamentacyjnego tworzy ona wzór nowy. Wszystko zależy od indywidualnej inwencji twórczej. Starsze tkaczki k o m p o n u j ą zazwyczaj bezbłędnie, młodsze natomiast m a j ą upodobania do stosowania d u ż e j 221 �ilości barw, nie zawsze szczęśliwie łączonych. W takich sytuacjach w ł a ś n i e do roili kierownika artystycznego , należy czuwanie nad w ł a ś c i w y m poziomem artystycznym wykonywanej produkcji. Przy b r a k u k i l k u k o l o r ó w p r z ę ­ dzy, co czasem się zdarza — gdy zachodzi konieczność z a s t ą p i e n i a ich i n n y m i kolorami — m o ż e się to o d b y w a ć tylko pod jego kierunkiem. Ź r ó d ł e m wzornictwa dla tkaczek p r a c u j ą c y c h w z a k ł a ­ dzie z w a r t y m m o g ą b y ć wzory t k a n i n pochodzące z pe­ netracji terenowych, z b i o r ó w muzealnych oraz dodatko­ wo wzory pochodzące z produkcji c h a ł u p n i c z e j . Nowe, udane wzory c h a ł u p n i c z e k demonstrowane są w t k a l n i i mogą służyć jako źródło inspiracji t w ó r c z e j — przyczy­ niają się do powstawania zupełnie nowego lub podobne­ go wzoru, przez wprowadzenie nowych e l e m e n t ó w . Zda­ rzają się przypadki sugerowania przez Regionalne B i u r a S p r z e d a ż y — p l a c ó w k i handlowe Cepelii — kolorystyki np. „więcej zieleni", „ m n i e j r ó ż u " itp. S ą one u w z g l ę d ­ niane przez spółdzielnię w granicach zachowania ogólne­ go charakteru tkaniny ludowej. Praca tkaczek ogranicza się do czynności samego t k a ­ nia. Wszystkie bowiem prace przygotowawcze są w y k o ­ nywane w spółdzielni w t y m okresie częściowo mecha­ nicznie. Praca tkaczki odbywa się na akord, według norm surowcowych i czasowych ustalonych komisyjnie. Zarobki obliczane s ą od ilości wykonanej produkcji. Stawka akordowa obliczana jest na podstawie stawki godzinowej, ustanowionej dla poszczególnych r o d z a j ó w pracy. Tkaczka otrzymuje miesięczny plan produkcji opracowany na podstawie wyliczonej normy dziennej. W a ż n e było takie ustawienie norm czasu, k t ó r e by po­ zwalało na pewne luzy, n i e z b ę d n e przy pracy t w ó r c z e j . Istnieje bowiem przy t y m systemie p ł a c y n i e b e z p i e c z e ń ­ stwo produkowania tzw. m a s ó w k i o wzorach uproszczo­ nych, operowanie jednakowymi u k ł a d a m i , czego jednak „ O p o c z n i a n k a " u n i k n ę ł a . Miesięczne zarobki tkaczek p r a ­ cujących w zakładzie z w a r t y m są stałe i w t y m okresie wynosiły ok. 800 zł. Miesięczne zarobki c h a ł u p n i c z e k charakteryzuje duża rozpiętość od 300—900 zł. w zależ­ ności od ilości czasu j a k i m ona rozporządza. sl Na produkowany przez „ O p o c z n i a n k ę " asortyment składały się: w p r z e w a ż a j ą c e j ilości narzuty w e ł n i a n e , n a s t ę p n i e t k a n i n y s a m o d z i a ł o w e w m e t r a ż u , tzw. l e j b i kowe, lniane t k a n i n y zasłonowe oraz tzw. stołowizna, tzn. obrusy, serwetki. Droga j a k ą musi p r z e b y ć wzór p o w s t a ł y na k r o ś n i e do sklepu cepeliowskiego nie jest prosta. Wszystkie wzo­ ry produkowane w piortie Cepelii podlegają ocenie Komisji Ocen Artystycznych lub Etnograficznych . Po zatwierdzeniu przez w / w Komisje, spółdzielnia opraco­ wuje w a r u n k i techniczne, k a l k u l a c j ę celem zatwierdze­ nia ceny przez K o m i s j ę Cen działającą przy Z w i ą z k u „ C e p e l i a " , a w omawianym okresie przez P a ń s t w o w ą K o m i s j ę Cen. ,Nowy w z ó r m o ż e wejść do produkcji po zawarciu umowy z Regionalnym B i u r e m S p r z e d a ż y na dany a r t y k u ł . Procedura taka jest dość skomplikowana i czasami opóźnia pojawienie się nowego a r t y k u ł u w han­ d l u detalicznym. 32 33 Wszystkie wyżej wymienione czynniki wprawdzie po­ lepszyły w s k a ź n i k i gospodarcze spółdzielni, p o j a w i ł się jednak groźny wróg, a mianowicie brak z a m ó w i e ń na a r t y k u ł y twórczości ludowej. Rozpoczyna się drugi okres w historii spółdzielni, kiedy nie w y p ł a c a się dywidendy członkom i spółdzielnia nie jest w stanie z a p e w n i ć tkaczk o m - c h a ł u p n i c z k o m ciągłej pracy. Czym należy sobie t ł u m a c z y ć t a k i stan rzeczy? Ówczesna sytuacja nie sprzyja zainteresowaniu s z t u k ą l u d o w ą w ogóle. Na r y n k u b r a k o w a ł o podstawowych 222 a r t y k u ł ó w odzieżowych i te cieszyły się olbrzymim za­ interesowaniem. Ponadto dość powszechnie zakorzenio­ ne jeszcze były upodobania d r o b n o m i e s z c z a ń s k i e do me­ b l i na wysoki połysk, ż a k a r d o w y c h kanap, a ż u r o w y c h serwetek. O c z y w i s t ą jest rzeczą, ż e przy t a k i m u k ł a d z i e s t o s u n k ó w społeczno-gospodarczych, handel cepeliowski wolał zajmować się s p r z e d a ż ą s w e t r ó w , kap aniżeli p r z e d m i o t ó w ludowych, t ł u m a c z ą c się zalegającymi re­ manentami. Wobec p o w s t a ł e j sytuacji, kierownictwo spółdzielni skorzystało z chłonności r y n k u na a r t y k u ł y o w ą t p l i w e j w a r t o ś c i artystycznej i zmieniło wypraco­ wany p r o f i l regionalnej spółdzielni. Rozpoczęto produk­ cję błyszczących kap, stylonu, ś p i o s z k ó w i innych arty­ k u ł ó w pozostających w sprzeczności z zadaniami statu­ t o w y m i Cepelii. N a odcinku pracy kulturalnej regres w rozwoju spółdzielni w y r a ż a ł się zawieszeniem w ł a s n e g o zespołu regionalnego, s k ł a d a j ą c e g o się z d z i e w c z ą t i chłopców, .na miejsce k t ó r e g o p o w s t a ł zespół m a n d o l i n i s t ó w — zgodnie z ó w c z e s n ą „ m o d ą " . Działo się to wszystko z w y ­ r a ź n ą s z k o d ą dla utrzymania i prowadzenia właściwej działalności spółdzielni p r z e m y s ł u ludowego. N i e w ą t p l i ­ wie uruchomienie tzw. produkcji nieprofilowej w y r ó w ­ n a ł o z a c h w i a n ą r ó w n o w a g ę e k o n o m i c z n ą „Opocznianki". Powoli sytuacja finansowa zaczęła s i ę p o p r a w i a ć i w 1957 r o k u c z ł o n k o w i e spółdzielni otrzymali po raz pierw­ szy d y w i d e n d ę . Ilość członków spółdzielni p o m a ł u za­ c z y n a ł a w z r a s t a ć , w 1958 r. w y n o s i ł a 161 osób. W styczniu 1958 r o k u prezesem „ O p o c z n i a n k i " zosta­ ł a Janina Smykowska, w t y m samym r o k u r e a k t y w o w a ł s w o j ą działalność zespół regionalny. Spółdzielnia przygo­ t o w y w a ł a się do o b c h o d ó w 10-lecia swej działalności. Przygotowany na w y s t a w ę zestaw t k a n i n p o s ł u ż y ł jako m a t e r i a ł do dyskusji artystom plastykom i architektom na temat zastosowania tkaniny regionalnej we współ­ czesnym w n ę t r z u . Zaczęło w z r a s t a ć zainteresowanie s p o ł e c z e ń s t w a wy­ robami sztuki ludowej. Rozpoczął się trzeci okres w działalności „Opocznian­ k i " , w k t ó r y m p r z y p a d ł a 20-ta rocznica jej powstania. Charakteryzuje go stopniowe wygaszanie produkcji nie­ profilowej, usprawnienia na odcinku organizacji pro­ d u k c j i , p o r z ą d k o w a n i e spraw personalnych oraz ścisła w s p ó ł p r a c a Z a r z ą d u z R a d ą Spółdzielni. W t y m właśnie okresie zaznacza się n a j w i ę k s z y wzrost zatrudnienia (szczególnie w c h a ł u p n i c t w i e ) , j a k wskazuje poniższe zestawienie: Rok 1958 1960 1967 1968 1969 Liczba c z ł o n k ó w 161 167 212 229 260 (I półrocze) Do 1965 r o k u w a r t o ś ć produkcji utrzymuje się na jed­ n y m poziomie ok. 6.700 tysięcy, ale j u ż od tego roku n a s t ę p u j e szybki wzrost do 9.400 tysięcy i 5.330 tysięcy za pierwsze p ó ł r o c z e 1969 r. Zarobki c h a ł u p n i c z e k j a k już w s p o m n i a ł a m nie są s t a ł e i w a h a j ą się teraz w granicach 600—1600 zł. mie­ sięcznie. S t a l ą liczbę zatrudnionych w „ O p o c z n i a n c e " stanowią pracownicy u m y s ł o w i , i n ż y n i e r y j n o - t e c h n i c z n i i admini­ stracyjni, razem 17 osób. S ą to pracownicy ze ś r e d n i m i w y ż s z y m wykształce­ n i e m oraz d ł u g i m s t a ż e m pracy. L a t a m i p r z e ł o m o w y m i w historii „Opocznianki" były lata 1964—1965, kiedy została zlikwidowana produkcja �• nieproíilowa: dziewiarstwo maszynowe oraz kapy n a j ­ dłużej u t r z y m u j ą c e się w produkcji. Z działu tkackiego — zakład zwarty dostarcza na rynek t k a n i n y regionalne odpasowane — w e ł n i a n e , lniane i l n i a n o - b a w e ł n i a n e , cha­ łupniczo p o w s t a j ą w ą s k i e t k a n i n y w e ł n i a n e . Dział dzie­ wiarski zajmuje się c h a ł u p n i c z ą p r o d u k c j ą s w e t r ó w w y ­ konanych ręcznie na k o ł k a c h , r ę k a w i c z e k , pończoch. W ramach usług dla ludności wiejskiej spółdzielnia prowadzi dwa p u n k t y u s ł u g o w e — z g r z e b l a r n i ę w e ł n y w Opocznie i drugi p u n k t w pow. przysuskim. Asortymentowy plan p r o d u k c j i w latach obejmował takie w y r o b y j a k : 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. K i l i m y opoczyńskie 160 X 240 160 X 240 K i l i m y smardzewickie 160 X 240 K i l i m y w „kozły" 150 X 30 Bieżniki w e ł n i a n e Obrusy 150 X 200 lniano-bawełniane Obrusy 150 X 150 lniano-bawełniane Obrusy lniano-bawełniane 140 X 140 65 X 85 Serwetki lniane Serwetki lniane 65 X"65 Serwetki lniane 50 X 50 25 X 40 Serwetki lniane 32 X 32 Serwetki lniane 40 X 50 Poduszki lniane Tkaniny lniano-bawełniane 150 szer. Narzuty jedwabno-wigoniowe (prod, n i e prof.) Swetry m ę s k i e z w e ł n y zgrzebnej (prod, nieSwetry maszynowe prof.) Usługi p r z e m y s ł o w e 1964—1965 600 szt. 600 900 3000 „ 950 „ 181.450 333.000 2400 2700 2615 4900 5000 5000 5000 3000 458.400 489.000 370.800 312.000 „ ,, ,, ,, ,, JJ )? 367.200 177.820 205.800 115.000 75.000 65.000 144.000 1600 m 124.000 4200 szt 642.000 2100 400 „ 1.320.000 280.000 80.000 6.000.700 Z powyższego zestawienia wyniKa, ż e spółdzielnia p r o d u k o w a ł a b. z r ó ż n i c o w a n y asortyment, co przy prze­ starzałym p a r k u maszynowym s p r a w i a ł o wiele k ł o p o t ó w . W z w i ą z k u z t y m rozpoczęto generalny remont drewnia­ nych krosien, n i e k t ó r e części wymieniono na nowe, np. w a ł k i osnowowe, p o d n ó ż k i , bidła, d w u - i jednoskrzynkowe r a m k i i wiele innych. Ponadto zakupiono c e w i a r k ę do działu przygotowawczego, n a s t ę p n i e uruchomiono snowadło mechaniczne. Wprowadzono t a k ż e d o k u m e n t a c j ę t e c h n i c z n o - w a r s z t a t o w ą , u ł a t w i a j ą c ą analizę gospodarki spółdzielni na poszczególnych jej odcinkach. Posiadanie w t y m okresie samochodu c i ę ż a r o w e g o i „ N y s y " u ł a t w i ­ ło dowóz gotowych t o w a r ó w do Regionalnych Biur S p r z e d a ż y oraz d o w ó z surowca czasami bezpośrednio z z a k ł a d ó w w y t w ó r c z y c h , np. Dolnego Śląska. W a r t o ś ć p r o d u k c j i eksportowej b y ł a niewielka (1964 — 104 tys. zł). Do USA, A u s t r i i i Belgii w y s y ł a n o k r a j k i wełniane, r ę k a w i c z k i , k i l i m y regionalne. Poza produk­ cją i u s ł u g a m i „ O p o c z n i a n k a " p r o w a d z i ł a i prowadzi obecnie w ł a s n y sklep w Opocznie. Roczny o b r ó t w 1968 roku wyniósł 832 tysiące zł. Sklep ten zaopatruje się w t o w a r y p r o d u k c j i spółdzielni cepeliowskich i s k u p ó w (zrzeszeń) za p o ś r e d n i c t w e m Regionalnego B i u r a Sprze­ daży w Łodzi. Ponadto rozprowadza w y r o b y „Opocz­ nianki", k t ó r e s t a n o w i ą 30% w a r t o ś c i , w stosunku do ogólnego obrotu. D z i a ł a l n o ś ć handlowa sklepu z a m k n ę ł a się w 1968 r. zyskiem 51 tysięcy zł. II. 22. Komplet serwetek, len, hafty: krzyżykowy bawełną. Opoczno. II. 23. Poduszka opoczyńska ziołki, len. i plaski w ko­ 223 �Ozdoby wnętrza: II. 24. Serca, bibuła kolorowa. Brudzewice, pow. Opoczno. II. 25. Bukiet — „rózga", bibuła, wyk. W. Niemirska. Odrzywół, pow. Opoczno. U. 26. Pająk opoczyński, słoma, bibuła, papier glansowany. Na t y m nie kończy się działalność „Opocznianki". Prowadzi ona ożywioną działalność k u l t u r a l n ą i popula­ r y z a t o r s k ą poprzez w ł a s n y zespół pieśni i t a ń c a w y s t ę ­ pujący razem z kapelą. Jak już było wspomniane, po­ w s t a ł on z inicjatywy spółdzielni i przechodził razem z nią chwile dobre i złe. Trzeci okres, okres tworzenia się modelu spółdzielni cepeliowskiej p r z e m y s ł u ludowego, z a m y k a j ą uroczysto­ ści z w i ą z a n e z 20-tą rocznicą powstania „ O p o c z n i a n k i " . D w a lata hez m a ł a t r w a ł y przygotowania do wystawy produkcji spółdzielni połączonej z p o k o n k u r s o w ą wysta­ w ą regionalnej p a m i ą t k i opoczyńskiej otwartej w czerw­ cu br. w Opocznie. 'Na czym polegały te przygotowa­ nia? Na wyżej wymienionej wystawie postanowiono eks­ p o n o w a ć obok w z o r ó w z bieżącej produkcji nowe wzory tkanin jeszcze nie produkowanych w spółdzielni. W t y m celu n a w i ą z a n o kontakt z Muzeum Etnograficznym w Ł o ­ dzi, Regionalnym Muzeum w Tomaszowie Maz. oraz Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie. Prezes spółdzielni, kierownik nadzoru artystycznego, do­ k ł a d n i e zapoznali się ze zbiorami z zakresu stroju i t k a ­ ctwa ludowego regionu opoczyńskiego. W w y n i k u n a w i ą 25 24 zania ścisłej w s p ó ł p r a c y (szczególnie z P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawie) zostały wybrane zabytkowe t k a n i n y (m. i n . z 1860 г.), celem ich odtwo­ rzenia w Opocznie. W czasie pracy konsultowano się z etnografem, kustoszem D z i a ł u Stroju i Tkactwa Regio­ nalnego. I to było jedno źródło powstania świetnego wzornictwa „ O p o c z n i a n k i " . N a s t ę p n i e w t y m samym składzie wyruszono w teren. Spenetrowano okolice wsi Studzianna-Brudzewice, Gapinin, Kaliszek, Młyńczyska, S t e f a n ó w , ponadto wsie Smardzewice i B r z u s t ó w oraz R u s i n ó w i iNieznamierowice. Celem tych penetracji było znalezienie tradycyjnych tkanin, części stroju oraz po­ zyskanie czynnych jeszcze tkaczek do pracy w spółdziel­ ni. W w y n i k u przeprowadzonych b a d a ń uzyskano wiele interesujących, oryginalnych w z o r ó w , szczególnie pięk­ nych, czerwonych t k a n i n smardzewickich. Dla spółdzielni zagadnieniem bardzo istotnym na od­ cinku wzornictwa było wprowadzenie do produkcji ca­ łego wachlarza t k a n i n w y s t ę p u j ą c y c h w regionie opo­ czyńskim, k t ó r y jest duży i na odcinku tkactwa b. róż­ norodny. Zamierzenia te zostały u w i e ń c z o n e sukcesem, o czym p r z e k o n a ł a nas znakomita wystawa czerwcowa. W dwóch salach zabytkowego zamku w Opocznie eksponowano ok. 70 nowych w z o r ó w d o t ą d nie produkowanych w spół­ dzielni. Orgia barw, u k ł a d ó w kompozycyjnych, technik tkackich z a c h w y c i ł a niejednego etnografa. Z oryginal­ nych t k a n i n zapaskowych, fartuszkowych, spencerkowych wykonano pasiaste narzuty, k i l i m y , poduszki, bieżniki. W przedstawionych wzorach zachowano r ó w n o w a g ę ko224 �lorystyczną, tzn. część p a s i a k ó w opoczyńskich w y k o n a ­ no w kolorach ciepłych „ p o n s o w y c h " ( p o m a r a ń c z o w y ) o wyraźnie z a r y s o w u j ą c y m się tle p a s ó w , ł ą c z o n y c h z i n ­ nymi kolorami — charakterystycznych na t y m terenie dla pocz. X X wieku, część natomiast drobno p r ą ż k o w a ­ na posiadała zestawienia barw zimnych: zieleni, fioletu, niebieskiego, n a w i ą z u j ą c t y m samym do starszych t y p ó w tkanin X I X w. Szczególne zainteresowanie w z b u d z i ł y tkaniny odtwo­ rzone z w z o r ó w muzealnych 1860 r. oraz t k a n i n y smardzewickie o szerokich pasach jasnoczerwonego tła. Oprócz pasiastych t k a n i n w e ł n i a n y c h , spółdzielnia przed­ stawiła barwne kraciaste p ł a c h t y oraz k i l i m k i kostkowe (wzory „ d y w o n ó w " ) . P ł a c h t y , tradycyjne kolorowe na­ krycia łóżek, nazywane r ó w n i e ż p r z e ś c i e r a d ł a m i , tkane wełną na lnianej osnowie, charakteryzuje duża zdecydo­ wana krata. P r z e w a ż a w nich kolor p o m a r a ń c z o w y , a za­ kończone są w e ł n i a n y m i , k o l o r o w y m i pomponikami zwa­ nymi „ k o c o t k a m i " . K i l i m k i opoczyńskie są bardziej ozdo­ bne, tkane w e ł n ą na czarnej lnianej osnowie. P r z e w a ż a w nich kolor zielony i buraczkowy w r ó ż n y c h odcieniach. Użycie sześciu nicielnic i przerabianie daje ciekawy orna­ ment kostkowy o u k ł a d z i e pasowym. Z a k o ń c z o n e są naj­ częściej s z y d e ł k o w ą k o r o n k ą w e ł n i a n ą lub „ k o c o t k a m i " . Ogólne zainteresowanie w z b u d z i ł y na wystawie ory­ ginalne stroje — opoczyńskie i smardzewickie, dziecięce, kobiece i m ę s k i e , w całości wykonane w spółdzielni. Na szczególną u w a g ę z a s ł u g i w a ł y tradycyjne hafty na ko­ szulach. B a r w n ą p i r a m i d ę t w o r z y ł y k r ą ż k o w e zwoje w e ł ­ nianych krajek opoczyńskich. W y w o d z ą się one z kolo­ rowych p a s ó w męskich, powszechnie noszonych w Opo­ czyńskiem przy sukmanach oraz dekoracyjnych tasiemek w e ł n i a n y c h , u ż y w a n y c h przez kobiety do z a w i ą z y w a n i a zapasek. Z a r ó w n o jedne j a k i drugie zdobione są moty­ wem kostkowym i w ą s k i m i d w u k o l o r o w y m i paseczkami najczęściej na p o m a r a ń c z o w y m tle. N a w i ą z u j ą c do tradycyjnego tkactwa lnianego poka­ zano tzw. stołowiznę, tzn. obrusy, serwetki z charaktery­ stycznymi, ciekawymi efektami plastycznymi, p o w s t a ł y ­ m i na skutek przetykania b i a ł ą wełną, t w o r z ą c ą pasowe wzory kostkowe na szarym tle p ł ó t n a . Swój r o d o w ó d w y ­ w o d z ą c e z tradycyjnych poszewek, o b r u s ó w , prześciera­ deł. Ale to jeszcze nie wszystko. Kierownictwo „Opocz­ n i a n k i " odznacza się d u ż ą i n w e n c j ą w zakresie wzboga­ cania i urozmaicania produkowanego asortymentu, w za­ leżności od aktualnej koniunktury. P a n u j ą c a wśród m ł o ­ dzieży powszechnie na świecie moda na folklor, wyko­ rzystanie e l e m e n t ó w stroju ludowego do współczesnej odzieży, stała się inspiracją do opracowania przez „Opoczniankę" m i n i - s p ó d n i c z e k , wdzianek, kamizelek. Te ostatnie swoim krojem w w i e l u przypadkach n a w i ą ­ zują do tradycyjnych „ l e j b i k ó w " — m ę s k i c h kamizelek z s a m o d z i a ł u . C a ł ą kolekcję wykonano z różnych t y p ó w tkanin, w różnej koloryzacji. A w i ę c z drobnowzorzystych m a t e r i a ł ó w „lejbikowych", z charakterystycznych dla Opoczyńskiego w e ł n i a n y c h tkanin kaftanowych tka­ nych w „bącki", p o w s t a j ą c e dzięki zmianie wielobarwne­ go w ą t k u , na przemian grubego i cienkiego. W modelach 225 �uszytych z t k a n i n pasiastych k r ó j logicznie p o d p o r z ą d ­ kowano rodzajowi tkaniny, ornamentacyjne u k ł a d y pa­ sowe n a r z u c a ł y w p e w n y m sensie fason. W y k o ń c z e n i a wszystkich w z o r ó w n a w i ą z u j ą do tra­ dycji tego regionu. K a m i z e l k i z a p i n a j ą się na „guziki" wykonane z włóczki, ozdobne szamerowania, l a m ó w k i też wykonano z kolorowej włóczki. Dolne k r a w ę d z i e spódniczek ozdobiono c z a r n ą , w ą s k ą a k s a m i t k ą . Obok w z o r ó w regionalnych bądź stanowiących adaptację p r z e d m i o t ó w sztuki ludowej na wystawie eksponowano nowe modele artystycznego dziewiarstwa — dziane ręcz­ nie peleryny w u k ł a d z i e kolorystycznym (stosowanie 2 k o l o r ó w t w o r z ą c y c h drobny wzór) swoim charakterem n a w i ą z u j ą do opoczyńskich t k a n i n s a m o d z i a ł o w y c h . Na szczególną u w a g ę zasługuje udokumentowanie wszyst­ kich e k s p o n a t ó w — k a ż d y p o s i a d a ł m e t r y c z k ę zawiera­ j ą c ą n a z w ę przedmiotu z którego został odtworzony, na­ z w ę w s i oraz d a t ę wykonania. O s o b n ą salę w y p e ł n i ł y wzory pokonkursowe: wyci­ nanki, k r a j k i w e ł n i a n e , b u k i e t y z .bibuły, p a j ą k i , serca dekoracyjne, pisanki, rzeźby oraz adaptacje w e ł n i a n y c h koronek s z y d e ł k o w y c h w formie k o ł n i e r z y k ó w z mankie­ tami, m i ę k k i c h torebek z krajek oraz damskich p a s k ó w z a k o ń c z o n y c h „ k o c o t k a m i " . Chociaż najliczniej były re­ prezentowane w y c i n a n k i opoczyńskie, należy stwierdzić, że w dotychczasowej polityce spółdzielni brak większego zainteresowania dla tej dziedziny twórczości w p ł y n ą ł na regres w y c i n a n k i na t y m terenie widoczny zarówno w ilości n a d e s ł a n y c h w z o r ó w j a k i ich poziomie arty­ stycznym. Na ogłoszony przez spółdzielnię konkurs (z na­ grodami) na r e g i o n a l n ą p a m i ą t k ę o p o c z y ń s k ą obejmujący powiat opoczyński n a d e s ł a ł o swoje wzory 28 w y c i n a ń k a ­ rek . Większość zgromadzonego m a t e r i a ł u wykazała odejście od tradycji — z a r ó w n o od starej techniki wyci­ nania, j a k i wzornictwa. P r z e j ś c i e na tworzenie tzw. a ż u r o w y c h wycinanek, łączenie r ó ż n y c h m o t y w ó w zdo­ bniczych na j e d n y m wzorze — ich s ł a b a kompozycja — obniżyły w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą w y c i n a n k i opoczyńskiej. 3 4 IZ. 27. Pisanki opoczyńskie. II. 28-33. Wycinanki opoczyńskie: (il. 32), „rózga" — naklejanka wielobarwna (il. 33). 30 226 „fryz" (il. 28, 29), „kwadrat" (il. 30, 31), „rózga" �32 Należy jednak dodać, że na powstanie takiej sytuacji miało wpływ przede wszystkim odebranie „ O p o c z n i a n c e " prawa skupu gotowych w y r o b ó w sztuki ludowej. Zawa­ żyło to na p o w o l n y m zanikaniu takich dziedzin t w ó r ­ czości ludowej, j a k wycinanka, haft, pisanki, rzeźba, pa­ jąki, bukiety. Podsumowania 20-letniej „Opocznianki" dokonali uczestnicy sympozjum, zorganizowanego przez spółdziel­ nię 13 czerwca br. w Opocznie. Na podstawie zgromadzonego na wystawie m a t e r i a ł u stwierdzono, ż e „ O p o c z n i a n k a " w n a l e ż y t y m stopniu w y ­ korzystuje p o t e n c j a ł t w ó r c z y w zakresie ludowego t k a ­ ctwa realizując p r o d u k c j ę systemem pracy n a k ł a d c z e j oraz w zakładzie z w a r t y m , osiąga znakomite w y n i k i na odcinku wzornictwa, p o s ł u g u j ą c się w codziennej pracy dokumentacją w postaci [bogatej k o l e k c j i p r ó b e k i ra­ portów t k a n i n zabytkowych. J a k do t a k i c h w y n i k ó w do­ szła „Opocznianka", mimo w i e l u c z y n n i k ó w h a m u j ą c y c h niejednokrotnie jej d z i a ł a l n o ś ć ? Odpowiedzi na to pyta­ nie należy s z u k a ć w wypowiedzi Aleksandra Jackow­ skiego: „...o poziomie sztuki ludowej w Polsce decyduje teraz nie tylko jej t w ó r c a , k t ó r y często s k ł o n n y jest iść za podszeptem mody, ale człowiek k t ó r y p o t r f i zaanimować wszystko, co posiada wysokie w a r t o ś c i artystyczne. Dowodem tego jest wystawa tkactwa opoczyńskiego, która jest szczególnie p i ę k n a , na tle ogólnej sytuacji twórczości ludowej w Polsce. N a p r z y k ł a d z i e tej wysta­ wy stało się widoczne, j a k w ł a ś c i w i e kierowana spół­ dzielnia jest w stanie z a p e w n i ć wysoki poziom artystycz­ ny twórczości ludowej i że nie tylko ze skupu, ale i z produkcji spółdzielni m o g ą pochodzić autentyczne dzieła sztuki ludowej. Tradycyjna sztuka ludowa w y m a ­ ga obecnie szczególnej opieki i t a k ą znalazła w Opocz­ niance". T y m twierdzeniem spółdzielni. kończy się trzeci okres historii Do przedstawionych we w s t ę p i e podstawowych za­ d a ń a r t y k u ł u , należało o m ó w i e n i e działalności spółdziel­ ni cepeliowskiej w ż y w y m , bogatym regionie, jako pla­ cówki zasługującej na analizę i p o z y t y w n ą ocenę. Zebrany m a t e r i a ł nie pozwolił na oświetlenie tego zagadnienia w w y c z e r p u j ą c y sposób dla różnych etapów rozwoju „ O p o c z n i a n k i " . Dokładniejsze zbadanie roli j a k ą s p e ł n i a ł a i s p e ł n i a na t y m terenie w y m a g a ł o b y głęb­ szych s t u d i ó w analitycznych, opartych o aktualne bada­ nia terenowe. Uzyskane m a t e r i a ł y p o z w a l a j ą jednak na scharakte­ ryzowanie ogólnych tendencji rozwojowych spółdzielni w omawianym okresie i w y s u n i ę c i e n a s t ę p u j ą c y c h w n i o ­ sków: Najbardziej powszechnym d z i a ł e m tradycyjnej w y ­ twórczości ludowej dawniej i obecnie w Opoczyńskiem jest tkactwo w e ł n i a n e i lniane. Założenie „Opocznianki" pozwoliło na zorganizowanie p r z e m y s ł u chałupniczego opartego na zasadach spółdzielni, p r o d u k u j ą c e j z a r ó w n o w z a k ł a d z i e z w a r t y m , j a k i opierającej p r o d u k c j ę na tkaczkach p r a c u j ą c y c h w domu. System c h a ł u p n i c z y po­ zwala na wytwarzanie, w warunkach pracy najbardziej zbliżonych do naturalnych, p r z e d m i o t ó w wytwórczości ludowej o wysokich walorach artystycznych i reprezen­ tatywnych dla tradycji k u l t u r a l n y c h regionu. W „ O p o c z n i a n c e " p o w s t a j ą kopie autentycznych, za­ bytkowych t k a n i n oraz adaptacje, zawsze utrzymane w k o n w e n c j i ludowej, p o d p o r z ą d k o w a n e logicznemu po­ w i ą z a n i u formy z funkcją u ż y t k o w ą , z n o w y m przezna­ czeniem. Z a r ó w n o c h a ł u p n i c z k o m , j a k i tkaczkom pra­ c u j ą c y m w z a k ł a d z i e zwartym, spółdzielnia pozostawia swobodę. Swoboda ta dopuszczalna jest jednak tylko 227 �w granicach zachowania cech w ł a ś c i w y c h terenowi, z którego pochodzi wzór macierzysty, oraz ogólnego cha­ r a k t e r u t k a n i n y ludowej. Daje to możliwości artystycz­ nego w y ż y c i a się, a efekt k o ń c o w y zależny jest od umie­ jętności p o s ł u g i w a n i a się przez t k a c z k ę t r a d y c y j n ą tech­ niką, zdolnościami kompozycyjnymi, upodobaniami este­ tycznymi. Większość tkaczek posiada a m b i c j ę tworzenia, ale tylko jednostki o dużej inwencji p o t r a f i ą każdej tka­ ninie n a d a ć i n d y w i d u a l n y charakter i stąd w „ O p o c z n i a n ­ ce" powstaje cały szereg w z o r ó w niepowtarzalnych, je­ dynych w swoim rodzaju. Z zapaseczek, zapasek do „odziewu", kiecek, k a f t a n ó w , s p e n c e r ó w , p a s ó w męskich, poszewek, p r z e ś c i e r a d e ł p o c h o d z ą c y c h z pocz. X X wieku a czasami i z drugiej p o ł o w y X I X w., w y w o d z ą się k i ­ limy, poduszki, bieżniki, k r a j k i oraz tzw. stołowizna —• obrusy i serwetki. Na szczególną u w a g ę zasługuje osiągnięcie przez „ O p o c z n i a n k ę " ś w i e t n y c h r e z u l t a t ó w w barwieniu p r z ę ­ dzy w e ł n i a n e j . Spółdzielnia, m i m o że nie posiada w ł a s ­ nej farbiarni (farbuje u prywatnego farbiarza w Opocz­ nie) uzyskuje olbrzymią skalę czystych, nasyconych barw, charakterystycznych d l a tradycyjnego tkactwa opoczyńskiego, czego nie udaje się uzyskać i n n y m cepe­ l i o w s k i m spółdzielniom tkackim. ... . . . t ł H . T t l M . .НН«Ч| •»>•««•«««•••»•>»•«>«» «j *.* 4.<1 v v v 1.4444.4 ,,,•.••»•»•••< ., 4.4 1 «•<•••* »••»•••••<••• «"V *4'4»4 « 4 4 4 • • * » » • * * * « • t«I l"fÍlM|||liJ||l »V<J II».».<»»•>•»«.,(4 I»»' ,| * 44 l<4k>t.»«ł»»»łl ц I,,...•<»«.••••*" ^ 4 4)44 4 4 4.4» •• < v > V v .4 >.<(«<< ••••>•! 4>44'444 »« J l | ».11.«<< i »>>••>« i << 4 •»•>>>•> < 4lil,( .,4 4.4 <<<<<<••»>»>•' • « , , . . . » > < • < « <4 . I I • >»>>«<«<<•• »»tłt»*tłłH« i i . . . i »i •. •i 'H» «<, A <tiii ><,<•»• I4>*»»M4 4 4 4« 4.4»% 44 4 4 44«444.44 Ы€ M * *• «• «•»*•• 4» -* УК .7#\ У*ч ' • • Ч 'lv /IV /»у • • >>>« »»<«,:•*•*••»«« •> i . n t •< •» IÍMÍM4 4 ' .44444 «I J " l ł < J i . i H. » »* ł 4 44 4 4 ' 4 « » . ' * * * - * W S ^ 4 4 •.•.,.».444444>44...4444*4.4«4'4 l'. • łrit>M<« lłr»llM 444-4, . > • • » » > . » 4 . < 4 4 f 4 1 . > » • • К 4 И 4 - 4 4 4 ( « » , » • , . » . 1 4 . . 44 " H 4 4 4 t | t H l l . b4<4<>'4l,,|«44|«<i4) • » » > ) • ' > . . 4 4 < » > « l 1 ( 4444 « 4 44 ... 4 >.».4<<l < 4..I 35 II. 34. Wielobarwna naklejanka 35. Firanka opoczyńska, bibuła. 228 opoczyńska „kółko". П. W a ż n y m instrumentem d z i a ł a n i a na odcinku wzorni­ ctwa w pionie Cepelii są Etnograficzne Komisje K w a ­ lifikujące, z a t w i e r d z a j ą c e wzory artystycznej w y t w ó r c z o ­ ści ludowej do produkcji. W zasadzie tkaczce nie wolno odejść od pierwowzoru zatwierdzonego przez Komisję. Dopuszcza się jednak, w w y p a d k u zaopatrzenia w nie­ odpowiednie surowce, warianty kolorystyczne zgodne z m i e j s c o w ą t r a d y c j ą . Za zgodność produkcji z pierwo­ wzorem odpowiada k i e r o w n i k artystyczny i Z a r z ą d Spół­ dzielni. Co dwa lata o d b y w a j ą się okresowe weryfikacje pro­ dukcji regionalnej przez C e n t r a l n ą K o m i s j ę K w a l i f i k a ­ cyjną działającą przy Z w i ą z k u „Cepelia" w Warszawie, realizowane w ramach sesji wyjazdowych. Zwiększająca się liczba c z ł o n k ó w spółdzielni świadczy, że ta organiza­ cja pracy przyjęła się na terenie Opoczyńskiego i stano­ w i dla jego m i e s z k a ń c ó w , zmuszonych w w i e l u w y p a d ­ kach do u z u p e ł n i a n i a b u d ż e t ó w gospodarstw dodatkowy­ m i dochodami, dogodne ź r ó d ł a zarobku. Obecnie „ O p o c z n i a n k a " obejmuje swoją działalnością wsie pow. Opoczno i pow. Przysucha: Libiszów, Między­ bórz, Wola Załężna, Sobawiny, Bielowice, K r a ś n i c a , K r u szewiec, Modrzew, W ó l k a K a r w i c k a , Janów Karwicki, S m o g o r z ó w , Wysokin k / O d r z y w o ł u , Nieznamierowice, Ogonowice, Brudzewice, Młyńczysko, Kaliszek, Małoszyce, Sołek, W y g n a n ó w , M n i s z k ó w , Gapinin, Gorzałków, B r z u s t ó w , Studzianna, Smardzewice. P o r ó w n u j ą c zasięg d z i a ł a n i a „ O p o c z n i a n k i " z o ś r o d k a ­ m i w y m i e n i o n y m i w cytowanej literaturze, jako repre­ zentatywnymi w zakresie tkactwa i stroju ludowego tego terenu, należy stwierdzić, że spółdzielnia posiada w za­ sięgu swojej działalności wszystkie te ośrodki. J. P. Dekowski proponował na sympozjum czerwcowym w Opocznie sięgnięcie przez „ O p o c z n i a n k ę " poza Stu­ dzianna do Rzeczycy, u z a s a d n i a j ą c to silnym k u l t u r o w y m p o w i ą z a n i e m tego terenu z regionem opoczyńskim, szczególnie w tkaninie i stroju. Problem ten pozostał na razie problemem o t w a r t y m . Osiągnięcie przez „ O p o c z n i a n k ę " znakomitych w y n i ­ k ó w tak na odcinku d z i a ł a l n o ś c i gospodarczej, jak i k u l ­ turalnej — zorganizowanie jednej z najlepszych kapel ludowych w k r a j u oraz zespołu pieśni i t a ń c a — było m o ż l i w e dzięki w y p r a c o w a n i u od p o c z ą t k u w ł a ś c i w y c h �metod działania: w ł a s n y c h penetracji terenowych, ści­ słych kontaktów z muzeami regionalnymi, organizowaniu konkursów na przedmioty sztuki ludowej, u d z i a ł u spół­ dzielni w przeglądach i wystawach sztuki ludowej — korzystaniu ze spisów t w ó r c ó w ludowych, p r a w i d ł o w e j organizacji pracy, pozostawianiu tkaczkom swobody w pracy twórczej pod k i e r u n k i e m nadzoru artystyczne­ go, dopuszczającej a) w a r i a n t (zmniejszenie) r a p o r t ó w , b) zmiany kolorystyczne t ł a tkaniny, c) c a ł k o w i t ą zmia­ nę koloryzacji w ramach operowania kolorami tradycyj­ nymi, d) komponowanie u k ł a d ó w pasowych w nowych formach — szczególnie m a ł y c h . W przypadku przekro­ czenia tych granic konieczne jest przedstawienie w z o r ó w tkanin do oceny K o m i s j i Etnograficznej. Omawianie wzorów z tkaczkami przy odbiorze produkcji jest szczególnie w a ż n e w rozmowach z m ł o d y m i tkaczkami, które dla siebie w domu w y k o n u j ą t k a n i n y w e d ł u g tzw. mody „łowickiej" o dużej ilości nie stonowanych barw. Starsze opocznianki są p r z y w i ą z a n e do swych w z o r ó w i spokojnych z e s t a w i e ń kolorystycznych, a na obecnie modne w całej Polsce jaskrawe kompozycje p a t r z ą nie­ chętnie. Czynnikami dodatkowymi w p ł y w a j ą c y m i w znacznym stopniu na p r a w i d ł o w ą działalność spółdzielni są dobre stosunki m i ę d z y l u d z k i e i fachowe kierownictwo. „ O p o c z n i a n k a " jest j e d n ą z niewielu spółdzielni cepe­ liowskich o tak wyprofilowanej produkcji opartej o ży­ we tradycje regionu opoczyńskiego. Zachowanie trady­ cji ma wielkie znaczenie w utrzymaniu wysokich warto­ ści artystycznych sztuki ludowej, a wnoszenie do trady­ cji nowych e l e m e n t ó w przez utalentowane jednostki, jak to ma miejsce w przypadku działalności „Opocznianki", nie niweczy dorobku przeszłości, a wzbogaca go. „ O p o c z n i a n k a " jest spółdzielnią n o w a t o r s k ą w zakre­ sie w z o r n i c t w a — dowodem tego są ostatnie adaptacje tkanin regionalnych we współczesnej odzieży. Łącząc działalność gospodarczą z działalnością k u l t u r a l n ą , popu­ l a r y z a t o r s k ą zastosowała najidealniejszą f o r m ę istniejącą w systemie gospodarczym wsi na terenach mało uprze­ m y s ł o w i o n y c h — zatrudnienie kobiet systemem pracy n a k ł a d c z e j . W z w i ą z k u z t y m w ł a ś c i w i e spełnia wszyst­ kie te warunki, jakie są wymagane od Cepelii i dlate­ go m o ż e m y t r a k t o w a ć j ą jako m o d e l o w ą spółdzielnię re­ gionalną. PRZYPISY 1 J. Krajewska, Strój opoczyński, Atlas Polskich Strojów Ludowych", W r o c ł a w 1956, cz. 4, z. 4, s. 4. 2 Wiadomości o historycznej p r z y n a l e ż n o ś c i pow. opoczyńskiego do Mazowsza podaje O. Kolberg, L u d , je­ go zwyczaje, sposób życia, mowy, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i taniec. Radom­ skie, cz. 1, K r a k ó w 1877. 3 Tamże. 4 J. P. Dekowski, Opoczyńskie, „ L i t e r a t u r a Ludowa", R. X, 1966, z. 2—3, s. 5. 5 K. Kozłowski, Mogiła pod Łęgonicami nad Pilicą i zabytki w niej znalezione, „Kłosy", 1871, nr 331, 332. 6 O. Kolberg, op. cit. 7 T. Seweryn, Pasiaki opoczyńsko-rawskie, „IKC", dodatek z 28.IV.1925; t e n ż e : Hafty opoczyńskie, „Lud", t. 24, 1926. 8 J. Wiśniewski, Dekanat opoczyński, Radom 1913, s. 335, 118. 9 Badania nad p r o b l e m a t y k ą o p o c z y ń s k ą p o d j ę ł y : K a ­ tedra Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego, muzea regio­ nalne, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Instytut Sztu­ ki PAN, wydziały k u l t u r y przy prezydiach w o j e w ó d z k i c h rad narodowych w Łodzi i Kielcach. 10 Na terenie regionu opoczyńskiego prowadzone by­ ły przez P a ń s t w o w y Instytut Sztuki (obecnie Instytut Sztuki PAN) w 1949 r. badania pod k i e r u n k i e m Romana Reinfussa. Na podstawie tych b a d a ń opracowano mono­ grafię sztuki ludowej w O p o c z y ń s k i e m (nie publikowa­ ną). 11 B. Kaczorowska, Wełniany pasiak opoczyński, „Pol. Szt. Lud.", R. V I , 1952, nr 1, s. 23—28. 12 Z. Głowa, Ludowe zdobnictwo w żelazie pow. Opoczno, „Pol. Szt. Lud.", R. X V , 1961, nr 1, s. 34—40. 13 J. Krajewska, op. cit. 14 K . Kondratiukowa, Ludowe tkactwo opoczyńskie, Łódź 1958. 15 B. Kowalec, Opocznianka, „Przemysł Ludowy i Artystyczny", 1956, nr 2, s. 49—56. 16 J. P. Dekowski, Studia nad kulturą ludową środ­ kowego dorzecza Pilicy, „Łódzkie Studia Etnograficzne", R. V I , 1964, s. 84. 17 Katalog wystawy „Garncarstwo i wycinanki woj. łódzkiego", Łódź 1948. 18 J. A. Z a r ę b a , Wycinanki opoczyńskie na wystawie w Kielcach, „Pol. Szt. Lud.", R. I V , 1950, nr 7—12, s. 158; K. Pietkiewicz, Konkurs w Opocznie, t a m ż e , R. I I I , 1949, nr 6, s. 180—183; E. Fryś-jPietraszkowa, Pokonkurso­ wa wystawa sztuki ludowej w Opocznie, t a m ż e , R. X V , 1961, nr 2, s. 115—116. 19 Spółdzielnia Sztuki i P r z e m y s ł u Ludowego w Ło­ dzi działała od 1949 r. pod kierunkiem znawcy i miłoś­ nika f o l k l o r u i sztuki ludowej, B o g u s ł a w a Kowalca. 20 Wsie te są obecnie objęte działalnością spółdzielni „Opocznianka". 21 Ł ó d z k a spółdzielnia posiadała w Opocznie oprócz swego oddziału r ó w n i e ż sklep. 22 Ośrodki tkackie w K r ó l o w e j W o l i i Rzeczycy na­ leżą obecnie do cepeliowskiej spółdzielni w Tomaszowie Mazowieckim. Tkaczki z Monie dostarczają do spółdziel­ ni P L i A „ Z i e m i a Piotrkowska" w Wolborzu. 23 J. P. Dekowski, op. cit., s. 62. 24 Spółdzielnia „ O p o c z n i a n k a " wpisana do rejestru przez Sąd O k r ę g o w y w Kielcach 21.X.1950 r. 25 U c h w a ł ą Z a r z ą d u Z w i ą z k u „Cepelia" nr 216 z dnia 6.VI.1967 zatwierdzono wykaz w y r o b ó w włókien­ niczych podlegających o b o w i ą z k o w i zatwierdzania norm przez Z a r z ą d Z w i ą z k u — Prezesa d/s Artystycznych. Nor­ my surowcowe na w y r o b y nie u w z g l ę d n i o n e w p o w y ż ­ szym wykazie zatwierdza Z a r z ą d spółdzielni. I tak jest w „Opoczniance". 26 „ O p o c z n i a n k a " nie posiada w ł a s n e j farbiarni. W p o c z ą t k o w y m okresie swej działalności przędzę w y ­ syłano do farbowania do Łodzi i Wolborza, potem zaczę­ to j ą f a r b o w a ć u prywatnego farbiarza w Opocznie oraz w spółdzielni cepeliowskiej „Wrzeciono" w Przedborzu i t a k i stan t r w a do dziś. 27 § 4 Statutu Spółdzielni Pracy b r z m i : „Sp-nia ma na celu prowadzenie na zasadach s a m o r z ą d u spółdziel­ czego i w ramach narodowego planu gospodarczego w s p ó l n e g o p r z e d s i ę b i o r s t w a , opartego o osobistą p r a c ę członków oraz działalności s p o ł e c z n o - w y c h o w a w c z e j dla stałego podnoszenia materialnego i kulturalnego pozio­ m u życia i ś w i a d o m o ś c i społecznej członków i dla dobra Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej". 28 W g Remigiusza Bierzanka, Prawo spółdzielcze w zarysie, Warszawa 1968, s. 62: „z p u n k t u widzenia prawnego założenie spółdzielni dokonuje się przez i z c h w i l ą zarejestrowania statutu przez sąd rejestrowy: od tego bowiem momentu spółdzielnia nabywa osobowość p r a w n ą . Z p u n k t u widzenia organizacyjnego i gospodar­ czego spółdzielnia m o ż e działać i z reguły przejawia działalność już w c z e ś n i e j " — co m i a ł o miejsce w przy­ padku „ O p o c z n i a n k i " . 29 „ O p o c z n i a n k a " w 1959 r. o t r z y m a ł a prawo sku­ pu p r z e d m i o t ó w sztuki ludowej z terenu pow. opoczyń229 �skiago, a w 1963 roku spółdzielniom cepeliowskim ode­ brano prawo skupu, polecając p r z e k a z a ć t ę działalność spółdzielczym zrzeszeniom. Od 1969 r. Z a r z ą d Z w i ą z k u „Cepelia" zezwala spółdzielniom na okresowy skup p r z e d m i o t ó w sztuki ludowej za o k r e ś l o n ą k w o t ę . ¡30 Tkaczkami o d z n a c z a j ą c y m i się d u ż ą inwencją t w ó r c z ą w zakresie komponowania w z o r ó w s ą : Zofia D ą b r o w s k a z Kruszewca, Stefania W i j ata z W o l i Zależ­ nej, Maria Wieprzek z Sobawin, Weronika B i a ł o w ą s - Ż a r z Sobawin, M a ł g o r z a t a Koska z Międzyborza, Ewa W ó j ­ cik z Libiszowa, Zuzanna W ł o d a r c z y k z Opoczna, Maria Wójcik z Libiszowa, Regina P u c h a ł a z Międzyborza, Weronika Lesiak z Międzyborza, Katarzyna Nita z Ogonowic. N i e k t ó r e z nich p r a c u j ą dla „ O p o c z n i a n k i " od p o c z ą t k u jej działalności. 31 W r o k u 1961 kierownikiem artystycznym w „Opo- Fot: Jan Piotr Jan Swiderski - il. 1, 4-6, 9-12, czniance" została B o g u s ł a w a Dorocińska, absolwentka liceum plastycznego w Kielcach. 32 W roku 1949 rozpoczęły s w o j ą działalność Etno­ graficzne Komisje Ocen — Centralna przy Związku „Cepelia" w Warszawie, terenowe przy Regionalnych Biurach Sprzedaży. 33 W okresie w c z e ś n i e j s z y m ceny na a r t y k u ł y pro­ dukowane przez spółdzielnie cepeliowskie z a t w i e r d z a ł a P a ń s t w o w a Komisja Cen. 34 Na omawiany konkurs ponadto n a d e s ł a n o : bu­ k i e t ó w z b i b u ł y — 25, p a j ą k ó w — 12, e l e m e n t ó w deko­ racyjnych — 11, firanek regionalnych — 6, koronek weł­ nianych — 18, kraszanek — 15. Ogółem n a d e s ł a n o 570 e k s p o n a t ó w (459 wycinanek). W konkursie wzięło udział 60 t w ó r c ó w ludowych, w t y m 28 członków „Opocz­ nianki". 14, 16, 11, 21, 22, 24, 26; K. Wecel - il. 3, 8, 13, 18-20, 25. Dekowski POCZYNANIA JACKA SARIUSZA WOLSKIEGO W ZAKRESIE TKACTWA LUDOWEGO Jak w y n i k a z „Roczników Gospodarstwa Krajowego", na terenie dawnego p o w i a t u opoczyńskiego istniał w 2 poł. X I X w. p o w a ż n y ośrodek ludowego tkactwa. O ś r o ­ dek ten k o n c e n t r o w a ł się we wsi Bedlnie, należącej do dóbr ziemskich Jacka Sariusza Wolskiego, k t ó r y otaczał go specjalną opieką. Należy jednocześnie zaznaczyć, że Sariusz Wolski u p r a w i a ł na d u ż ą skalę wielkolen dla z a k ł a d ó w fabrycznych w Ż y r a r d o w i e D o uprawy tej w c i ą g n ą ł r ó w n i e ż m i e j s c o w ą ludność. W 1859 r. przesłał on na konkurs i w y s t a w ę rolniczą w Łowiczu, o r g a n i z o w a n ą przez Towarzystwo Rolnicze, „sukno k r ę c o n e " oraz samodział. Tkaniny te były w y k o ­ nane w e d ł u g jego p o m y s ł u przez kobiety b e d l n e ń s k i e . N a d e s ł a n e m a t e r i a ł y okazały się znakomite; Seriusz W o l ­ ski od o r g a n i z a t o r ó w wystawy o t r z y m a ł list pochwalny . W n a s t ę p n y m r o k u na p o d o b n ą w y s t a w ę do L u b l i n a w y ­ słał on wyroby 18 tkaczek: Józefy M a ł k o w s k i e j , M a r i a n ­ ny S ł o w i k o w e j , Agaty Wasilewskiej, Magdaleny M a ł k o w ­ skiej, Marianny Ł u c z y ń s k i e j , Zofii Michalskiej, Zofii Nowakowskiej, Marianny L u t a ń s k i e j , M a r i a n n y Pirogo­ wej, Heleny Noworzeckiej, A n t o n i n y S ł o w i k o w e j , M a ­ rianny Tymoszczukowej, W i k t o r i i Majewskiej, Zofii J ę drzejezukowej, Konstancji Jakubowskiej, T e k l i Krysiniej i Franciszki J a n d u ł o w e j . W ś r ó d w y s ł a n y c h t k a n i n były „odziewadła w e ł n i a n e " , m a t e r i a ł y „ n a suknie" oraz suk­ 2 1 J. Kosirowicka, Produkcja r o ś l i n n a w Polskim 1815—1864 (w:) „ S t u d i a z Dziejów stwa Wiejskiego", Warszawa 1961, t. I V , z, 2, 2 „Roczniki Gospodarstwa Krajowego", 185'9, t. X X X V I I , S. 192. Królestwie Gospodar­ s. 38. Warszawa no. Sprawozdawca zaznaczył, że wspomniane tkaniny zo­ stały wykonane w e d ł u g w s k a z ó w e k Jacka Sariusza W o l ­ skiego; przy t y m zrobił u w a g ę pod adresem inicjatora, że „... z powodu taniości i mocy w y r o b u zyskał on uzna­ nie b i e g ł y c h nie t y l k o na wystawie krajowej, lecz i na powszechnej odbytej w Londynie". P i ę ć tkaczek spośród wymienionych o t r z y m a ł o nagrody za wykonane samo­ działy . 3 Na czym polegały p o m y s ł y czynione przez Sariusza Wolskiego w zakresie produkcji tkanin, nie wiemy. Na­ leży przypuszczać, że t k a n i n y te n a w i ą z y w a ł y do m i e j ­ scowej tradycji, gdyż — j a k podano w sprawozdaniu Z wystawy rolniczej — były to „ o d z i e w a d ł a w e ł n i a n e " i m a t e r i a ł y „ n a suknie", więc prawododobnie zapaski do okrycia i w e ł n i a k i . Czy produkcja ta b y ł a nastawiona na zbyt, r ó w n i e ż nie w i e m y ; sprawa wymaga dalszych p o s z u k i w a ń . Na u w a g ę zasługuje t a k ż e sam Jacek Sariusz Wolski, czło­ nek Towarzystwa Rolniczego, k t ó r y uchodził na schyłku okresu p a ń s z c z y ź n i a n e g o za pioniera p r a g n ą c e g o wskrze­ sić u p a d a j ą c y p r z e m y s ł ludowy i s t w o r z y ć dodatkowe źródło dochodu dla ówczesnego c h ł o p s t w a . Czynił to zre­ sztą zgodnie z zaleceniami sekcji Towarzystwa. Jacek Sariusz Wolski z m a r ł w Bedlnie około 1875 г., gdzie też został p o c h o w a n y . 4 3 „Roczniki Gospodarstwa 1861, t. X L I I , s. 31—32. 4 J. s. 5. Wiśniewski, Dekanat Krajowego", opoczyński, Warszawa Radom 1913, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/801de06867727275554ae80a78d5f68b.pdf e8296841469e96ad46be5fce543e60f0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3792 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource Małopolska - kultura materialna skrzynie ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3559 Title A name given to the resource Malowane "morawickie" skrzynie krakowskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - 1948 t.2 z,1;s.20-29 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MALOWANE SKRZYNIE „MORAWICKIE" KRAKOWSKIE ROMAN REINFUSS RYC. 7 W m a j u 1947 r. bawiąc w koło K r a k o w a w związku z Morawicy przygotowy- wiącą i typ w a n i a m i d o f i l m u , który t a m został nakrę­ dc t y c z ą c e cony, skrzyń zainteresowałem skrzyniami się malowanymi. miejscowymi Już w pierw­ guły z jednak morawiczanin bowiem, czekała łowie ub. i zapalony młody krajoznawca, mnie autorstwa typu nieznany podawano że w poszczególnych się Sikorskich. różne. Morawicy stulecia Informacje wiązały nazwiskiem szej chałupie, d o k t ó r e j z a p r o w a d z i ł m n i e Dusizyk, dotychczas nieopracowany. nowego p. Stefan nowy, naukowo z re­ Imiona Okazało się drugiej po­ w pracowało 4 braci, n i e s p o d z i a n k a . Z a m i a s t s k r z y n i t z w . „kra­ k t ó r z y w r a z ze s w y m i r o d z i n a m i t r u d n i l i kowskiej", się w y r o b e m w jakich różnych sporo publikowano wydawnictwach i wystawia­ no p o m u z e a c h , z o b a c z y ł e m o k a z w każ­ dym szczególe znanych „To odbiegający jakiś temu pomyślałem właścicielki stanowczo. Skrzynia Wykonał stolarz miejscowy, i malarz Poruszony odkryciem domy sze tym zacząłem bardzo zbliżone. Zorientowałem p r z e d sobą n i e j a k i ś prysk pocho­ ją p r z e d laty Joachim Si­ przypadkowym zwiedzać do odbiegający so­ zaprze­ okoliczne i w krótkim czasie odkryłem 3 okazy, dal­ poprzedniego się, że mam indywidualny od powszechnie od­ spo­ t y k a n y c h t u skrzyń m a l o w a n y c h , ale for­ mę miejscową, skrzyń malo­ Odkrycie niejszego skłoniło mnie przebadania do skrzyń gruntoww kilku­ nastu wsiach położonych w o k o l i c y M o ­ import" — dzi z M o r a w i c y . korski. wzorów dotychczas bie, ale wyjaśnienia czyły od i zdobieniem wanych. rozpowszechnioną, stano­ rawicy. Zadanie było do że wykonania, zdobnictwa ludowego z Państw. ramienia Sztuki Ludowej posłużyć się w t y m łatwiejsze prowadząc w do badania Krakowskim Instytutu Badania Warszawie poszukiwaczami mogłem terenowy­ m i , r e k r u t u j ą c y m i się z p o ś r ó d s t u d e n t ó w Akademii Sztuk Pięknych P'-zy i c h p o m o c y oraz w Krakowie. p. Stefana Duszy- ka, który gromadził d l a m n i e wiadomości n a t e r e n i e M o r a w i c y , z e b r a ł o się w c i ą g u kilku tygodni jących światło sporo na wiadomości, nowo poznany skrzyń i jego twórców. W e d ł u g rzuca­ typ informacji 20 i ���Katarzyny z Sikorskich Korpakowej, p i e r w s z y m z r o d u S i k o r s k i c h , który osied­ skie, zwłaszcza s k r z y n i e , które woził n a targ do Krzeszowic. Michał S i k o r s k i był lił się w M o r a w i c y , b y ł J a c e n t y S i k o r s k i . też t r o c h ę r z e ź b i a r z e m . N a d d r z w i a m i d o - „Przyżenił" mu,w się o n d o r o d z i n y Idzików, którym mieszkał w M o r a w i c y , w y ­ biorąc za żonę H e l e n ę . Z z a w o d u b y ł sto­ r z e ź b i o n y b y ł b a r a n , stąd m ó w i o n o o n i m , larzem. jako o stolarzu „pod Skąd p r z y b y ł do M o r a w i c y u d a ł o się t w i e r d z i ć . J e d n i p o d a j ą nę, j a k o m i e j s c e tu warję po zaś przybył W Korpakowa), (wdowa wszyscy z Skawi­ jego pierwotnego (Katarzyna „Galicji" poby­ inni Mikołaju zgadzają nie Kal- Sikorskim) się, tj. z że Jacenty za Wisły ). 1 księgach p a r a f i a l n y c h b r a k j a k i e j k o l ­ baranem". Sikorscy w pracowniach swych zatrud­ n i a l i donajętych p o m o c n i k ó w . I n f o r m a t o ­ rzy z M o r a w i c y Urbańczyka, wymieniają t u n a z w i s k a Szopy, Kazimierza Matysi- ka zwanego „Adamkiem". Z pomocników t y c h ż a d e n p o n o ć n i e n a u c z y ł się s a m o ­ dzielnie skrzyń morawickich malować, w i e k n o t a t k i , która rzuciłaby ś w i a t ! J n a g d y ż m a j s t r o w i e , bojąc się w miejsce k o n k u r e n c j i , używali i c h t y l k o do grub­ jego urodzenia. dał c z t e r e c h urodzili (ur- w 1830 synów z r 1826 z m zim 1915) * księdze i w s z y c h robót, p o m o c n i c z y c h , Morawicy. 1910); (ur fur (u Г skrzyń Tana П П Ы Р Jedynie riZW t^vni^ł n r X 4 ГПГР P w Mnikowie m i K J r Z Y Każ­ rzeczywistości przez mieszkańca wykonywali zarówno prace j a k i m e b l a r s k i e , a n a w e t rzeź­ dowlane-) b i a r s k i e ). Jako stolarze ły, półki na naczynia, łozka, oraz sto­ wyrabiali skrzynie czoło o stolarce, według wysuwa postać J o a c h i m a rzemieślnika i się p r z e d e wszystkim Sikorskiego, utalentowanego z d o b n i k a . Zrobił o n skrzyń tradycji, podobno k o d o 5 0 Г nit 11 ż y c i a ko malowanych spośród przede jego i wszystkim rozchodziły nych, ze stolarki, skrzynie się p o w s i a c h okolicz­ Brzoskwini, Chrosnej szczególnie figuruje śmierci jako się stolarką, zimowej. Rzemiosła ojca Joachima. czterech braci dwóch 1 .JwóH L T r h ^ T a w o c n synów, i пепаи jozera ooaj w tzman Dyn r stolarzami. stwem, Piotra: w Jozei i Micnat Którzy ozenn się tam zas cia e pozostał g d z i e trudniąc s i ę s z y n k a r - zawodu wykonywał. w r 1QT7 wojną,, sąsieanim u n o i e r z y m e malował. 7 ł (zmarr przea L nrv lE,wił W h i r J stolarskiego Podobnie prawie zarzucił Sikorski, s y n Jana Jozef, rowmez nie stolarkę zas stolarz, syn zmarł młodo. Dzis z r o d z i n y S i k o r s k i c h m e po­ został przy prowadzić życiu ]uz nikt, pracownię k t o mógłby stolarską i konty­ nuować w y r ó b skrzyń m a l o w a n y c h typu „morawickiego". Michał, m i m o , że w księgach p a r a f i a l ­ trudnił Z 1941 i a ' swoi Kazimierz Mnikowej. nych iw malarza S i k o r s k i podobnie j a k J o a c h i m żył roku Skrzyń zmarł n i p n o i z o s t a w i a skrzynie czterech wyko­ ktoremuhv w Morawicy, b r a c i i to głównie na zamówienia. Jan a tej w s i Michała Zmarł w г 8 9 - l e t n i starzecS). dobrego najwięcej malo­ w y k o n y w a ł o n naogół n i e w i s i e i t o t y l i trumny. Gdy mowa na bu­ Ada­ skrzynię który miał uczvć sie około się c i e s i o ł k ą i stolarką, b i k o r s c y bo­ wiem udało się p. waną w s t y l u b r a c i S i k o r s k i c h d y z c z t e r e c n o r a c i m n i e ] lub w i ę c e j t r u a ml 4 tra „roinnc . w e rodziny )- u Jana Sikorskiego w M o r a w i c y . Micnaie Z to członkom naną (sicrzyniarzj, p r z y i m i e n i u P i o t r a T l ' J j ' : . . . P . r osobiście, ,iP niarius M bal 0 zaś m a l o w a ­ bądź K o n i e c z c e znaleźć Czecha nZ wykonywali powierzali mowi imienin L P nie bądź 1837 z m . 1843 z m nnzv n,hrvrl Jana Joachima Piotra zaonów ТпагЫтпя posia­ których ^ię i z m a r l i w Michała W Sikorski przyszłości „rolnik" zwłaszcza uczył również w się (Jacentego) u brata Wykonywał porze już on meble po swego wiej­ S p o ś r ó d 15 s k o p i o w a n y c h skrzyń, któ­ re d o tej g r u p y zaliczyć można, t r z y p r z y ­ pisują w ł a ś c i c i e l e J o a c h i m o w i Sikorskie­ mu, po jednej dwie Michałowi Czechowi, Janowi, Michałowi Joachima) skrzyń jest i Józefowi Sikorskim. Autorstwo (synowi reszty nieznane. 21 �Skrzynie ,,morawickie" ) się o d i n n y c h s k r z y ń „ k r a k o w s k i c h " równo szczegółami i polichromią. W kiedy wyróżniają e wprowadzeniem obramowania za­ W konstrukcyjnymi jak od skrzyniach morawickich częściej konstrukcji charaktery­ odpowiedniego i tła, r ó ż n e g o utrzymane jest w reszty-). tło naj­ kolorze żół­ s t y c z n y j e s t d l a t e g o t y p u s k r z y ń kształt t y m (ugier jasny) wyjątkowo n o g i ( T a b l . I , 1—8) l e k k o w y g i ę t e j i p r o f i ­ lonym, l o w a n e j w sposób n i e s p o t y k a n y w wyro­ i w i e k o s k r z y n i , k o m p o n o w a n y jest w le­ bach tylko innych pracowni. W dwóch ciemno-zie- zaś o r n a m e n t p o k r y w a j ą c y cącym prostokącie o bokach front równoleg­ łych d o krawędzi s k r z y n i . Pole zamknię­ w y p a d k a c h natrafiono na skrzynie o pod­ stawach i n n y c h , a m i a n o w i c i e : n a „pod­ te n ó ż e k " w y c i ę t y z d e s k i ( T a b l . I , 9) i k ó ł k a z b u k i e t e m k w i a t ó w , których gałązki d l a ( T a b l . 1,10). -W o b y d w u w y p a d k a c h dzi o skrzynie nie autoryzowane, wewnątrz prostokąta zajmuje wazon w y p e ł n i e n i a m i e j s c a w y c h y l a j ą się s z e r o ­ cho­ k o n a b o k i (ryc. 7). W z któ­ szych r e j j e d n a ( T a b l . 1,10) została w t ó r n i e p r z e - spotykamy skrzyniach bogat­ dwa, lub nawet trzy, mli ł>.:?s,;>> ł.'"*' 10 TABL. 1 malowana i j e j przynależność morawickiej jest do grupy wpisane którymi problematyczna. w siebie biegną prostokąty, między girlandy kwiatów. środkowe zwęża l f ży j e d n a k n i e w rozwiązaniu k o n s t r u k ­ skutkiem czego cji u l e g a d a l s z e m u spłaszczeniu ( r y c . 5 ) . Istota odrębności podstawy lecz w dotychczasowych skrzyń m o r a w i c k i c h malaturze. wiadomości, przez T. Seweryna, skrzynie Według zebranych krakowskie się wtedy wypełniający Pole wybitnie, je b u k i e t Prostokąty obramiające b u k i e t środko­ wy posiadają n i e k i e d y b o k i przedłużone malowane były przeważnie na k o l o r cie- w r m o - z i e ł o n y , w ścianie l i c o w e j i n a w i e ­ się z b o k a m i p r o s t o k ą t ó w sąsiednich ( r y c . k u zachowany 7). P o l a m i ę d z y trzy, rzadziej ne b y ł podział najczęściej n a na cztery pola, b u k i e t a m i i wieńcami wypełnio­ kwiatów. Po­ dział n a p o l a z d o b n i c z e p o d k r e ś l a n o n i e - 22 dy t e n sposób p o z a naroża, ż e utworzone nimi z przecinają wypełniają faliście girlan­ prowadzonych łodyg, z b o c z n y m i gałązkami p o k r y t y m i drobnymi listeczkami i kwiatkami �RYC. 1 na końcach- pole Ściany między d w o m a w p i s a n y m i w siebie pro­ posiadają stokątami cha­ k i m na k i l k a c m pasem, w kolorze rakterze Czasem wypełnione spotykamy zdobinami o geometrycznym, j a k n p . szere­ boczne niowym, skrzyń krawędzie który wyjątkowo g i e m k ó ł e k z k r o p k a m i w środku ( r y c . 3), skrzyń, p r z y p i s y w a n e j rombów skiemu lub krzyżyków ( r y c . 1). G i r l a n ­ kreskami stokątnego pola Pole środkowe składa z ków się czterech powiązanych pomocy sposób ciągły, prostych tkwiących usznym. W w wachlarza, w gałązek dwu- szeroko innych, gdzie f a l i s t y c h p o c i ą g n i ę ć farbą w i ś n i o w ą b i e g ­ nących bądź p i o n o w o la środkowego W punkcie ornament w kierunku skrzyniach środkowego nowych, poziomym. W widać próby przy pomocy umieszczonych bokach wewnętrznego niektórych falistych, wstawek pio­ pola, p r o s t o k ą t a ( r y c . 2). linie formie farbą. rozwija wachlarzowato się uło­ listków niektórych w y p a d k a c h or­ ujęty jest w prosto­ kątną r a m k ę ( r y c . 3 ) . N a k o ń c a c h k r e s e k pola krótszych przecięcia środkowy skrócenia przy dwie żonych zespołów różnobarwnych ( r y c . 1, 5 ) . W w się z a z w y c z a j białą ich nament się krzyżują fdliste, w y k o n a n e wąskie, gałązki rozwijają ( r y c . 1, 2, 5) b ą d ź odśrodkowo (ryc. 3). N a przekątniach p o ­ p o l e środkowe jest b a r d z o w y d ł u ż o n e ale bukietu plecionką. jest jednoli- l o b i o n e „chmury" t . j . szeregi muśnięć l u b 7; o b r a m i e n i u p o l a z d o b n i c z e g o ( r y c . 7) g a ­ rozłożonego takąż zamalowane n y l i c o w e j , a n a t y m , s u c h y m pędzlem po- pojedynczym ł ą z k i r o z s t a w i o n e są w k s z t a ł c i e i wypełniony kształ­ d z b a n k u najczęściej skrzyniach o ze Sikor­ c i e k o l o r e m o d p o w i a d a j ą c y m b a r w i e ścia­ 18). B u k i e t w y p e ł n i a j ą c y p o l e ś r o d k o w e składa się z k i l k u Michałowi przy t e m linię andegaweńską (Tabl. I I , 5 — T a b l . I I I , 15 — wiś­ jednej odcin­ n a narożnikach z d o b i n y , przypominającej lecz w szero­ ( r y c . 1), p o d k r e ś l o n y jes b i a ł y m i da, zwłaszcza zewnętrzna, n i e o b i e g a p r o ­ w morawickich obwiedzione trzy kowej przecinających malowano listki, w zazwyczaj narożnikach po dwa lub p o d o b n e j a k w z d o b i n i e środ­ (ryc. 5). •i ж T RYC. 2 T RYC. 3 23 �Do opisanego ków nawiązuje stawiona t u sposobu zdobienia bo­ s u c h y m pędzlem, l e c z w a z o n również s k r z y n i a k w i a t ó w , zamknięty najczęściej w n a r y c . 2, w której środkowy złożony z listków, jest w prostokątnym nym dwiema ne falistymi. N a zapewne z mówiłem poprzednio. Inaczej owych wywodzące listków, o się których oraz zdobie­ Michał Czech z M n i k o w a . s k r z y n i a c h t y c h cały b o k p o k r y t y jest jednolicie żółtym kolorem boków biegnie szeroka tła. Wzdłuż rama z przecina­ j ą c y c h się p r o s t y c h k r e s e k , m i ę d z y rymi lub Czech umieszcza girlandę we zostawia któ­ ( r y c . 7) plecionkę, powstałą z dwóch n a j ą c y c h się l i n i i którymi b i e g n i e rogach przeci­ falistych. Pole środko­ Czech puste, l u b umieszcza girlanda, zdobinami dwóch powiązana liliowatymi między Różnice skrzyń dwoma morawickich sądzę, aby kich, to było że na odmianami są rów­ zdobin. N i e wyłącznie dziełem skrzyń morawic­ odmianę pierwszą, 10 stanowiących s k o p i o w a n y c h d l a P. I . B. Szt. L. w nych jedna wsiach, barwę który w Morawicy, wane ;kąd na inąd tle slvcziiv i n f o r m a c j i p. A . przeprowadził badania które n i e zostały powtarzały gdyż róż­ posiadała n a dwanaście skrzyń t y p u morawickiego, c zaledwie zieloną. W e d ł u g Konieczki, na ( r y c * 4). widoczne n i e ż w k o l o r z e tła i d o b o r z e przypadku, rozwiązuje zagadnienie z bukietem w p i s a n y c h w s i e b i e prostokątach, między zew­ namalowa­ b o k ó w skrzyń Józef S i k o r s k i z C h o - lerzyna, W przekreślo­ prostokąta są l i l i o w a t e z d o b i n y , nia ornament umieszczony polu, liniami nątrz n a r o ż n i k ó w przed­ wszystkie żółtym i motvw skopio­ motywy znane malowane były posiadały • c h a r a k t e r y rozłożystes bukietu w pośrodku kolistą zdobinę, ułożoną z k l i ­ w o b r a m i e n i u l e z a c v c h Drostokatów i oir nowatych land listków Michał Sikorski daje wazon z kwiatami Prócz opisanego zdobionych w ramie konał wyżej jednym typu bukietem z leżących skrzyń kwiatów prostokątów i gir- l e n d , s p o t y k a się t e ż s k r z y n i e , k t ó r e z a ­ s a d n i c z y m r o z p l a n o w a n i e m ozdób nawią­ zują do m o r a w i c k i c h , jednakże we pole leżącego nie jeden, lecz prostokąta ( r y c . 8) środko­ wypełnia dwa lub nawet prosioKąty 24 „chmur" dla od­ wykonanych z girlandami, oDrzezają- zagęszczony. Skrzynie malowane mianą charakterystycznych odpowiadało c y m i m o t y w srodKowy, mniej niz z w y K i e tów miany poprzedniej Sikorski od' t a m t v c h d r o b Irni srrzenółami trvv ^JnwiaHnłJ Vrvvni « г Л н * ь Г oopowiaoajy Tara 1 S « л а и c m1i •i np o s iadał z7a s ^оуш m aaam góle posiadają Joachim z ktorvrh 3 wv v t r z y o b o k siebie u s t a w i o n e b u k i e t y k w i a ­ (ryc. 4 i 9). B o k i t y c h skrzyń n i e - 7 t v c h s k r z v n nieć rzadkie drugą. N a należących n a z i e l o n o są w o - i łączą do się zwykle 5 znanych tej grupy, jedna p o s i a d a tło m a l o w a n e n a żółto. z od­ m i skrzyń tylko �Porównując czych, nach nie skrzyń zwrócić cych zespół elementów występujących w pierwszej morawickich, uwagi oko zdobni­ w obydwu nie na szereg różnic. we wpadają­ grupy bukietach, kielichowatej, z którą szereg d r o b n y c h listeczków są pod­ łączy się ( T a b l . I I , 1). odmiany la p u s t e nie w czo podobne. kiet, wazon ku spiralę (Tabl. w for­ środ­ I I , 2) l u b p r z e k r e ś l o n e rysunek użyta jest jest niekiedy zasadni­ (np. n a tylko j e s t tło, i podstawa pola), trzy czerwoną oraz zasad­ (girlandy, b u ­ zielona pomocniczo szczegółów w n i a c h o d m i a n y d r u g i e j zespół f o r m k w i a ­ rzeżających. (Tabl. siebie rozwiąza­ i część p r o s t y c h k r e s e k k ó ł k o ( T a b l . I I , 4). P o z a t y m t r a f i a się n i e ­ I I I , 1—7, 1 1 — 1 4 ) . N a j c z ę s t s z ą j e d n a k w uboższe ornamentu graniczających k i e d y t r ó j k ą t n y p ą c z e k ( T a b l . I I , 3). W s k r z y ­ t o w y c h jest bez porównania obfitszy odmianach Skrzynie wieka s p o t y k a się j e s z c z e k o l i s t y k w i a t w posiadającego wypełniających p o ­ Żółtą p o k r y t e krawędź skrzy­ ornamen­ wpisanymi r y c . 7) posiadają barwy. w brak Kolorystyczne obydwu niczy słonecznika, drugiej między prostokątami. O b o k tej z d o b i n y w p a r t i a c h środkowych mie natomiast tów geometrycznych, tzw. przez l u d „astry" t j . k w i a t y o stawie Uderza sposób D l a skrzyń wszystkich uwagę. niach c h a r a k t e r y s t y c z n ą zdobiną, w y ­ stępującą na odmia­ na girlandach Zazwyczaj zaś do zaznaczenia wazonie, części i bukiecie, oraz gama roz­ barwa listków linii ob­ barw spotykanych na for­ s k r z y n i a c h t y p u m o r a w i c k i e g o jest bez p o ­ mę s t a n o w i k w i a t e k z luźnych czterech równania szersza. O r n a m e n t o przeważa­ płatków których jących t o n a c h c z e r w o n y c h n a krzyż wybiegają ułożonych, n a zewnątrz ne t r z y pręciki (Tabl. z charakterystycz­ 111,1 i 2). B u k i e t y ne k w i a t k i etc) w y k o n a n e k o l o r e m zielo­ centralne l u b środkowe łodygi bukietów nym, bocznych kształcie miewają kwiaty w posiada szereg szczegółów (łodygi, g i r l a n d y , l i s t k i , d r o b ­ niebieskim, różowym, białym. skrzyniach o g ł ó w e k m a k u ( T a b l . I I I , 6) l u b k i e l i c h ó w czerwieni, która t u l i p a n u ( T a b l . I I I , 7 i 11). W b a r w ę jasno-zieloną, żółtą, białą a środkowych, odmiany u drugiej zdobiny kwiatowe spotykane skrzyń rogach pól należących do występują zupełnie w odmianie szej s k r z y ń m o r a w i c k i c h . S p o s ó b nania g i r l a n d a n i też liliowate przeważa, Różnice zachodzące między wianymi odmianami pierw­ wickiego nasuwają wyko­ wątpliwości, zdobiny samych skrzyń w czy pochodziły pracowni. typu w a ł y się s t a w i a ć p o d z n a k i e m w różnią obu odmianach w się sposób od siebie zasługujący doborze wypowiedzi elementów chwili one z Zwłaszcza w nie mora­ pierwszej 15 18) się nawet d w u oma­ na narożnikach (Tabl. I I , 5 — 7 i T a b l . I I I , — prócz spotyka czarną. czterolistne ( T a b l . I I I , 8 — 10), n i e tle ciemno-zielonym Na zdobniczych informatorów, tych różnice zda­ zapytania którzy skrzy­ liY C . 6 25 �в * г * * * *£i »J4 t$4 8 *$i 10 13 14 TABL. II nie t a k różne j a k p r z e d s t a w i o n e 3 i 4 przypisują ręce na ryc. tego samego Joa­ ny drugiej dobny c z t e r o l i s t n y m k w i a t k i e m . Po­ wypadek chima Sikorskiego. Wątpliwość ta jednak produkowanej odpada skoro w w y p a d k a c h znanego wyjątkowych zachodzi autora, należącej do drugiej, znalezionej nej skrzyń morawickich. Wypadek (przedstawionego chodzi na skrzyni malowanej zefa Sikorskiego nie licowej p r z e z Jó­ ( r y c . 6 ) , k t ó r a n a ścia­ posiada „astry", z b o k u bukiet z charakterystycznym 26 za­ zaś dla odmia­ niere- skrzyni m e n t y zdobnicze właściwe o b u o d m i a n o m taki na tej p r a c y m a m y o b o k siebie n a jednej s k r z y n i ele­ w też w Liszkach. w Burowie a zakupio­ Na desce „podnóżka" n a T a b l . I , 9) w y k o n a n y jest o r n a m e n t przypominający glądem połowę nie­ odmiany swym wy­ płaskiego b u k i e t u z „as­ trami". Przytoczone dwa wypadki mieszania �1(1 /// о о . о 2 11 9 л^"13 14 TABL. Ill zdobin o b y d w u o d m i a n na jednym okazie strukcji ornamentu i innym wskazują mentów zdobniczych, czenie, że dowodnie, skrzyń m o g ł y być że obydwa rodzaje dziełem t y c h samych pracowni. łub Wyjaśnienie genezy t y p u skrzyń m o r a ­ w i c k i c h n a s u w a znaczne trudności. Poja­ zostały one zapożyczone. obcego zespole ele­ nasuwa tu przeniesione Prawdopodobieństwo pochodzenia typu morawickiego jest t y m większe, że j a k w i e m y ojciec p r a ­ w i e n i e się n a o b s z a r z e o p a n o w a n y m p r z e z cujących w M o r a w i c y b r a c i skrzynie Jacenty innego typu tuż pod bokiem t a k s i l n e g o i a t r a k c y j n e g o ośrodka niczego, na, — zdob­ j a k i m była do n i e d a w n a S k a w i ­ skrzyń o zupełnie o d m i e n n e j kon­ przypusz­ byłym mógł formy był zza człowiekiem Wisły, przynieść zdobnicze. i który Sikorskich: obcym, jako rozpowszechnić Wyjaśnienie przy­ stolarz nowe takie nie 27 �gdyż a n i na lub ornament z kropek. W t e r e n a c h sąsiednich, a n i w o g ó l e n a o b ­ jest j e d n a k wu przypadkach szarze krawędzi typ zadawalniające, Polski nieznany jest dotychczas o ornamencie skrzyń m a l o w a n y c h r o z w i ą z a n y m w sposób z b l i ż o n y d o spo­ nearnego z odmianie znany dotychczas pierwszej. Jedyny okaz skrzyni, w której ściana l i c o w a p o s i a d a o r n a m e n t z a m k n i ę ­ ty w leżącym prostokącie o t o c z o n y m landą kwiatów zanotowany został licowej obramienia girlandą norzędnej morawickimi. dobniejsze wydaje ze interesujący nas powstał w Daleko prawdopo- przypuszczenie, malowania i rozwinął się w oparciu o lokalne tradycje Za o g n i w o wiążące skrzynie który skrzyniach b u k i e t a m i , nawiązują częstych Morawicy wanym kiem, w kietami.Zwykle, (ryc. skrzyni, pomalowane lono, ujęte jest której lico przeważnie na zie­ prostokątną leżącą mą z girlandą k w i a t ó w , w y p e ł n i o n ą ra­ dwo­ m a l u b t r z e m a stojącymi o b o k siebie b u ­ kietami kwiatów. Zwyczaj licy K r a k o w a bardzo zebranych J3k w n i e swą formą wianka. W licowej wian­ dwoma bu- j a k to w i d z i m y Joachima pewne Sikorskiego nawiązuje tych naprzy- niedwuznacz­ do poszczególnych spotykanych na dziemy malo­ między 4), b u k i e t ś r o d k o w y kształtu zdobinach skrzyniach podobieństwo do ściany licowej rozpowszechniony ). 5 1 wynika roku oko­ z materiałów bieżącym, wąska ob­ czterolistnego Nowością i awicką do k w i a t k a z pręcikami). wniesioną p r z e z s z k o l ę mo¬ inwentarza zdobin w „ a s t r ó w " ( T a b . I I , 1), k t ó r e g o n i e s p o t y k a kilka 'w i n n y c h ośrodkach. Być może, w którym wprowadzona z d w u przecinających między jest dwie linie np. plecionka się l i n i i falistych ludo­ w y m m e b l a r s t w i e k r a k o w s k i m jest m o t y w się proste znaj­ zdobin w ó d k a p r z e i s t a c z a się w s z l a k s z e r o k i n a cm, w do z z i n n y c h skrzyń k r a k o w s k i c h (np. m o t y w ujmowania skrzyń prostokątną o b w ó d k ą j e s t w Niekiedy, skrzy­ wyraźnie n a środku ściany umieszczonym kład n a s k r z y n i drugą, morawic- k r a k o w s k i m skrzyń by odmianę pierwszej szkoły nie m o r a w i c k i e , zwłaszcza z d o b i o n e trze­ ma zdobnicze. morawickie odmiany k i c h stolarzy-zdobników. Niektóre z i n n y m i s k r z y n i a m i k r a k o w s k i m i możnauważać środku b u k i e t a m i k w i a t ó w ( r y c . 7 i 3), a w k o ń ­ skrzy­ skrzyń jest w y t w o r e m m i e j s c o w y m , w c u n a w e t dominującej, j a k to m a m y w bo­ ze sposób stano­ na związku m i się zdobniczego i c h ze z umieszczonymi ( r y c . 5), j e s t w y t w o r e m niami kwiatków. gir­ gatych jakimś gir­ w i s k a z d o b i n drugorzędnych do r o l i rów­ cie o i pola i podniesienia Kaszubach «). T r u d n o byłoby t u oczywiś­ myśleć zno­ wzdłuż malowano landę z d r o b n y c h listków cza jego innych się, ż e Połączenie t y c h d w ó c h e l e m e n t ó w t. j . l i ­ t y k a n e g o w t y p i e m o r a w i c k i m , a zwłasz­ w ściany zdarza na skrzyniach wyprodukowanych przy­ szłości, p o p r z e p r o w a d z e n i u g r u n t o w n i e j szych badań, u d a się w y j a ś n i ć , k t o był RYC. 9 28 �twórcą dał typu skrzyń początek skupiającej kilka „szkole" pracowni typu sać morawickiego Sikorskim, ookonał swym czy już któryś o b y d w u od­ należy niewiadomo tego synom zdobniczej, stolarskich- Niewątpliwie wypracowanie mian przypi­ tylko, Jacenty i jego czy przekazał s p a d k u gotowe w z i kto morawickich owej wzory, następców. przyjrzeć achima się b a c z n i e j Sikorskiego, wskazuje jako osobie którego wybitnego nale­ stolarza-zdob- nika. Na '-• podstawie morawickich kilkunastu okazów w dawać tycznej się w Dołowa trudno jest analizę twórczości poszczególnych zastanawiać się artys­ pracowni n a d kwestią z Cholerzyna (ryc. 6) dobne w cechy zdradzają dwie znalezione Chołerzynie s k r z y n i e należące miany drugiej ( r y c . 9). N i e do o d ­ jest wyklu­ czone, że a u t o r s t w o i c h należałoby p r z y ­ pisać wi mieszkającemu w tej w s i Józefo­ morawickiego, wyra­ Sikorskiemu. Skrzynie biane w typu głównie mniejszej łerzynie na miejscu w zaś ilości w i Mnikowie Morawicy, sąsiednim (pracownia ła C z e c h a ) r o z c h o d z i ł y się Cho­ Micha­ przeważnie w obrębie p a r a f i i m o r a w i c k i e j , gdzie w y - skrzyń z których zaledwie jest j a k o t a k o a u t o r y z o w a n a , też Jo­ tradycja Sikorskiego i M i c h a ł a C z e c h a z M n i k o w a ( r y c . 7). Po­ Biorąc tę drugą e w e n t u a l n o ś ć p o d u w a g ę , żałoby zefa czy • r o b y S i k o r s k i c h c i e s z y ł y się d u ż y m w z i ę ­ c i e m i ustaloną sławą. P o n a d t o s p r z e d a ­ wano kim je związ­ je n a j a r m a r k a c h p r z e d e w Krzeszowicach, do gdzie wsi okolicznych. W wszyst­ kupowano świetle tychczasowych badań k ó w i w p ł y w ó w zachód i ą c y c h m i e d z ^ n i ­ zasięg typu mi poczynił postępów w k i e r u n k u południo­ Fakt że s p o t y k a równi ię skrzynie niemal 7 różnych Ś w i a d c 7 v ł b v 7a t v m 1 -imniPi iMli ИГР 4 Dochodzące identvczne siP w że — chodzi n wars'zlatv Morawic v — samei ora n.rzv ^ równana. u a 1 przejrzystością prostotą południowo-zachodnim. że nie Przy­ czyna tego zjawiska leży być może w t y m , znaidu że w s i e położone w k i e r u n k u W i s ł y na­ sycone były lozpowszecnnionyc ocmiegają czy się, morawickieqo nrndnk n nśrndka a oh aa rru dzo c j a a rrtt y s tЛ y c7П z nа a J t eag o о-ьгоока h о vуłш wzorów wym, skrzyń wydaje do­ rysumtu ornamentu skrzynie Jo­ z innych, wyrobami równie pochodzącymi atrakcyjnych, ków j a k np. z Kaszowa ośrod­ gdzie malowa­ niem skrzyń zajmowała j Nowej W s i Szlacheckiej czy Liszek. i o w się rodzina 2a- P R Z Y P I S Y : 1. Mord wica leży na obszaize dawnego Wolnego Miasta Krakowa, które dopiero w roku 1848 zostało przez Austrię pochłonięte. 2 W związku z pracami przy budowie zginął Piotr Sikorski, poniósł bowiem śmierć pod gruzami przewróconego rusztowania. 3 Dziełem ich między innymi jest stojący do dziś chór w kościele morawickim, a poza tym według informacji miejscowego proboszcza, któryś z Sikorskich (może Michał) był auto­ rem grupy rzeźb na Krzyżu w Morawicy. 4. Np. Janowi Sikorskiemu pomagała na sta­ rość w malowaniu skrzyń żyjąca do dziś cór­ ka Katarzyna Korpak, Joachimowi Sikorskie­ mu znów córka jego Helena. BAHUTS PEINTS DE LA REGION 5. Według informacji zebranych przez A. Ko­ nieczkę. G Tak będę w dalszym ciągu niniejszej pracy nazywał skrzynie wychodzące z pracowni braci Sikorskich i ich uczniów. 7. T. Seweryn, Krakowskie skrzynie malowane, Kraków 1928. 8. Skrzynia z Brus w pow. chojnickim publiko­ wana przez B. Stelmachowską (Sztuka Ludo­ wa na Kaszubach — str. 18, Poznań 1937). 9. Por. materiał publikowany w pracy Sewe­ ryna. 10. Zasięg typu skrzyń morawickich badany jest obecnie w drodze ankiety przesyłanej do szkół. DE MORAWICE PRES DE CRACOVIE. Parmi les objets peints que l'on trouve encore aujourdhui dans les chaumieres polonaises, les bahuts se distinguent par la richesse de leurs couleurs et de leurs motifs decoratifs et parmi eux, tout particulierement ceux de la region de Cracovie. Ici, l'auteur publie et caracterise du point de vue artistique un certain nombre de coffres decouverts par l u i dans l'arrondissement de Morawice pres de Cracovie. Le caractere de leur decoration les fait different du type decoratif de ceux de Craco­ vie. Ces bahuts qui datent de la fin du XIX-е siecle et du commencement du XX-e, sont l'oeuvre des freres Sikorski. 29 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/faa079c53979ebf4379fafba4e6fde60.pdf 9f588d702db2cde26f78f6ebe7b9da73 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3791 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3558 Title A name given to the resource Dach w polskim budownictwie wiejskim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z,1;s.12-19 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciolek, Gerard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DACH W POLSKIM BUDOWNICTWIE WIEJSKIM 11. GERARD 3. K S Z T A Ł T Y Na kształt czynników, D A С H O W. dachów wpływa omawianych szereg uprzednio: sy­ s t e m wiązania, p o k r y c i e , c z y n n i k i k l i m i tyczne, urządzenia tradycja ogniowe miejscowa i w y n i k a , że konstrukcje t y p u archaiczne- j a k socha i luźny rozpiętość zrąb żnaby Ustrój pewnego wymiaru ustalić 8 I 7 0 cm ["NIEDŹWIEDŹ 550600ram sta­ który m o - P. K Ę P N O 9 0 cm DUBOWE 600¬ 650 mm P. I- DZISNA przeciętnie podczas g d y rozpiętość k r o k w i o w e g o chu P. K O Ł O ograniczały dachów. t y c z n y t y c h typów n i e pozwalał n a prze­ kroczenie B I E L E obyczaj. dachowych znacznie 450¬ 500 mm wreszcie i panujący Z przeglądu systemów w i ę ź b 'go, CIOŁEK kurpiowskiego wynosi da­ przeciętnie 9 m , a więc jest d w u k r o t n i e większa ). 5 Zależność kształtu ł ą c z y się z j e d n e j ścią w i ą z a n i a , dachu strony z od pokrycia wytrzymało­ a z drugiej strony wiąże 1 3 5 cm 650¬ 700 mm się z c z y n n i k a m i k l i m a t y c z n y m i , a z w ł a s z ­ cza z opadami atmosferycznymi. Istnieje R Y C . 21 R O C Z N E OPADY ATMOSFERYCZNE MURZASICHLE 126% 1 5 5 cm P. N O W Y T A R G CZARNA 120% P. K O Ń S K I E 900¬ 1000 m m . ISTEBNA P. C I E S Z Y N NIEGOWONICEIOO /, 0 RYC. P. BĘDZIN ZAWADA P. B R Z E Z I N Y 22 80°/„ SPADKU stała k o r e l a c j a p o m i ę d z y p r z e c i ę t n ą wy­ sokością o p a d ó w a t m o s f e r y c z n y c h ( w sto­ s u n k u rocznym), a n a c h y l e n i e m dachów, (ryc. 21). P o z a t y m d a c h y k r y t e słomą są naogół bardziej strome, zwłaszcza w DACHY : KROKWIE P O K R Y C I E : GONT 12 rach, aniżeli istnieje dachy niewątpliwa gontowe. gó­ Podobnie współzależność po- �między wysokością opadów atmosferycz­ n y c h , a wysunięciem okapów dachowych ( r y c . 2 2 ) . D l a chałup s t a r e g o t y p u i s t n i e j e moduł, ustalający długością Wyraża zależność krokwi a pomiędzy rozpiętością dachu. się o n s t o s u n k i e m 3:4 l u b 4:5°). Wśród kilku wyróżniają typów kształtu się z a r ó w n o pod dachów względem cech zasadniczych, j a k i obszaru występo­ wania dachy czterospadowe we i dachy dwuspadowe czyli albo brogo- siodłowe. W s z y s t k i e i n n e t y p y są r e z u l t a t e m s k r z y ­ żowania czych, elementów obu typów a pod względem dorównują. D a c h b r o g o w y stał niewątpliwie dzie sochy, zasadni­ zasięgu i m nie ( r y c . 23) p o w - na p i e r w o t n y m ślemienia i kluczyn; r ukła­ podob­ n i e i d a c h n a l u ź n y z r ą b dać m ó g ł tę sa­ mą b r y ł ę , k t ó r a zmianie konstrukcji Obejmuje on łudniową gając Usz u t r z y m a n a została i na krokwiową ) 7 wr z'w э. г t y m środkową zflsi^cju. p o ~ połać n a zachód i północ Toruń Ciechanów tern n r a w v m b r z e a i e m kraju, Wołynia i Łomże Formą wego B u m . zeiść n a n o od dachu dwuspadowego czyli wego jest dach półszczytowy nikowy albo dym­ owej jest w okolicach niektórych gdy zwyczaj mieszkalną n a d częścią zostaje brogoszczyto­ (ryc. 24). Poświadczeniem przejściowości częścią wpłab i U k r a i n y (ryc. 30). przejściową do Ka bv DO" 4 Podola się­ DO Slask l u d n i e i rn nr7e trWnić sie d a l e k o Z przy stosowania dymnika budynku, inwentarską jako brogowy nad podczas dach po­ (ryc. 27). Półszczyt p i e r w o t n i e służy z a t y m j a k o o t w ó r w d a ­ chu do wypuszczania dymu, snującego się n a p o d d a s z u w chałupach b e z k o m i n o wych. Potwierdzają to obserwacje czy­ n i o n e n a P o d h a l u , G ó r n y m Śląsku i P o d ­ lasiu gdzie dachv te licznie wvsteouia różniąc sie m n i e i l u b b a r d z i e i wykształ- półszczytu (ryc. 31). Dachy naczółkowe powszechnione w ( r y c . 25), d o ś ć krajach chodniej, najniezawodniej tąd do wano Dachy na Polski ). te „dachem i roz­ Za­ przyszły stam­ XVIII wieku nazy­ łamanym p r u s k i m " ) . 9 występują zachodzie Większe W 8 go Europy przede w ugrupowania wszystkim środku mamy krajumiędzy 13 �R Y C . 28 Wartą, i Pilicą wschód 32). Wisłą, Warszawy, Krakowskim, (ryc. i od północ Lubelskim, Poznańskim i n a Charakterystyczne naczółkowe n a pobrzeżu różniają bowiem kami na w się tworząc od dachy morskim, wy­ innych jakgdyby wo-dymnikowy Pomorzu, są typ dymni­ naczółko- R Y C . 30 ( r y c . 26). D a c h d w u s p a d o w y c z y l i s z c z y t o w y jest charakterystyczny przede w s z y s t k i m dla P o l s k i z a c h o d n i e j i północnej, lecz sięga też n a południe do Podgórza włącznie i d o Z a m o j s z c z y z n y ( r y c . 33). W jego w zasięgu widłach ważają znajduje Pilicy się obrębie duża i Wisły, wyspa, gdzie prze­ d a c h y b r o g o w e a w s a m y c h gó­ rach Świętokrzyskich d a c h y dymnikowe. Z e w z g l ę d u n a kształt r o z r ó ż n i a m y d w a zasadnicze licujący typy szczytów: się ze ścianą d o m u , 1. Szczyt oddzielony o d n i e j deską p o z i o m ą , osłaniającą szalowania ka (ryc ze 28) zrębem пv 2- S z c z y t n a s u n i ę t y l u b d w u k r o t n i e p r z e d l i c e ścia- Nćisuniecići szczvtowkach nrofilowanvchnierzenie styk deszczów­ typ powszechny w centrum i na zachodzie k r a j u jedno t. z w . WSDćirte frvr zwłaszcza ша пэ. t 9Q1 Tvn г z w zatU szrzvh, t p t l 31 bogato maia one na celu powierzchni rUzczPrn Sćł niejednokrotnie RYC Ь kurpiowszczyzny nrzed я г а к(Р spoi>•- R Y C . 29 R Y C . 32 �czowskich ną k o n c e p c j i , przechodzą ewolucję pod względem z a w s z e zresztą s z c z ę ś l i w ą wątpliwie duży udział w ogrom­ formy, nie (ryc. 35). N i e ­ kształtowaniu R Y C . 33 Ostatnie dziesiątki ekspansji dachów rających starsze wych na na to poddasza, które dowych przy w dym­ Mazowszu ). 1 0 jest ogólną użytkowości typach dachach w dachach szczytowych dawniej­ czterospa^ dachy, obserwujemy pod na kształtowa­ na wpływem R Y C . 34 co' (ryc. 34). W p ł y w ekonomicznego dachu gdzie brogo^ n i e dawały t y c h możliwości, czynnika nie i zwiększania zwłaszcza wypie­ lub spowodowane do okresem dachów Podlasiu tendencją szych, typy północo-wschodzie nikowych Zjawisko lat były szczytowych, dachów wiejskich miejskie oraz bierze mechaniczne budownictwo i Podhalu, tyczne witkiewi­ dowlanej, którego rezultatem jest stosowanie bezkry­ przepisów u s t a w y b u ­ wzno- R Y C . 35 15 �gactwo f o r m jest stosunkowo pochodzenia z i wzrost pojawieniem wiejskiego, szego co szczytów mógł być ( r y c . 43) szenie j e d n o s p a d o w y c h , chów, o t o c z o n y c h ogniowymi. z trzech stron Wprowadzają w s i , zwłaszcza podmiejskich, w p u l p i t o w y c h da­ one dotyczy element murami w kraj­ to obcy, 44) zdobnic­ na chałupy obsza­ się przy­ dla nich podcieniowej drugiej połowie początku X I X w i e k u chałupy podcieniowe R Y C . 36 obraz i w dla nasuwa (ryc. 42). W z n o s z o n e w XVIII łatwiej­ pierwowzorem szczyt się cieśli poszukiwaniu ozdobnych Niżu że puszczenie, ręku możność deski. W północnego łączy w tworzywa mianowicie genezy piły dało wyrobu twa, rze się niedawnego jego na terenie Pomorza, i zachodniego przez cieśli pana wsi nych domostw 1 2 ) Kujaw M a z o w s z a (ryc. miejskich wyróżniały пэ się wyposażeniem zlecenie od in­ planu okolic przykry s w y m p r y m i t y w i e , przy w s z e l k i c h po­ zorach prawidłowego nicznego 4. rozwiązania tech­ (ryc- 36). O z d o b y Szczyty d a c h o w e . dachów regionu, mniej bywają, zależnie l u b bardziej bogato od zdo­ bione. Zasięg szczytów z d o b i o n y c h obej­ muje część przede kraju, cej wszystkim dochodząc się z zasięgu dachów szarze tym a nia w puszcza szczytów pokrywają­ zwartego dwuspadowych. dużym się W Kurpiowska Zachodnim d y m n i k o w e mają R Y C . 37 ob­ Mazowsze, nasileniem zdobionych. Beskidzie dachy linii, granicą wyróżnia zwłaszcza Pomorze do południową północną oraz występowa­ Na i południu na Podhalu zdobione SZCZy — c i k i (ryc. 52). Szczyt chałupy kurpiowskiej 37—39), w y k o n a n y w desenie, z z desek, (ryc. układanych zastosowaniem uskoków R Y C . 38 na jego powierzchni i nadwieszony z lek­ ka przed lice ściany, jest szczególnej t r o s k i o j e g o przedmiotem reprezentacyjny wygląd, a zarazem p o w o d e m ciciela d o m u , rywalizującego mi do co pomysłowości w y k o n a n i a ozdób Podobne chałup tak 16 w u jednak z sąsiada­ staranności ) charakterze pomorskich bogate i d u m y właś­ ( r y c . 40 są szczyty i 41), n i e j a k k u r p i o w s k i e . Bo­ R Y C . 39 �i i kompozycją ciesiołką wy ludu a i musiały wpływ jest bryły, w wywrzeć zakresie, najbardziej styczny: w zakresie przede i wszystkim niewątpli­ który u naszego może charaktery¬ zdobnictwa. R Y C . 46 Obok bienie dachów szczytów dwuspadowych obejmuje dachy n i k o w e , zwłaszcza w r e g i o n a c h W Żywieckim chata bywa zwrócona do d r o g i szczytem, ral R Y C . 42 z stara się tej s t r o n y przyozdobić domu zdo­ dym­ górskich. zazwyczaj przeto szczyt gó­ dachu (ryc- 4 5 ) . C z y n i to, 17 �RYC. 50 P A Z DORV слот R Y C . 49 wycinając w ozdobne i je listwami obijając płaszczyzny Śląsku trójkąta przypomina laskowanie ). deski Zdobnictwo szczytowego w szczytów łów w p i o n o w y m motywy 1 3 pewnej na mierze gotyckich kościo­ rytmie listew przewią­ zanych u s k o k a m i p o z i o m y m i pasami (ryc. 47). Na szczyty (ryc Podhalu ozdobione 48) dopiero pojawia'się racyjnych, neczka" duże wśród oraz stanowisko chałupy starsze skromnie w mają „jodełkę' od połowy X I X w i e k u bogactwo których form deko­ motyw „sło­ fryzu arkadowego dominujące (ryc zajmuje 49) Z zasięgiem o z d o b n y c h szczytów w da­ chach dwuspadowych powanie ków 1 4 „śparogów", łączy czyli się wystę­ rogowni- ) l u b rogaczy *). Ozdoba ta w y n i k a 1 R Y C . 51 18 { ! �nych n a t o m i a s t częściach się s p o r a d y c z n i e , w chów szczytowych Obok wymienić pazdury, wieńczące się tywów (ryc. szczyty, ogromnym 51). pojawia zasięgu da­ ( r y c . 52)- rogowników czające kraju granicy należy a odzna­ bogactwem Na nizu mo­ występuje pazdur niezależnie l u b jednocześnie z r o gownikami i wykonany powiednio wyrzezanej szczytu. dury podhalańskie, wykonane czterostronnie, 0 motywie lilii — PAZDURY ' Nawet 1 form dachów stwierdzenia „wiatrówek" osłaniających desek, końce oraz p o k r y c i e o d s t r o n y szczytu. N a morzu wają deski te, z w a n e pozbawione szechnie formy, rogów „wietraki", ozdób jednak wycinane wśród których (ryc. 40), są w łat Po­ by­ pow­ ozdobne przeważa motyw l u b łba k o ń s k i e g o , m a j ą c e g o być mają do paz­ z klocka, najczęściej „leluji". t a k pobieżny przegląd wiejskich zarówno i zasięgu t e r e n o w e g o ze s k r z y ż o w a n i a u s z c z y t u d w ó c h przybitej chaiakter ROCOWMKI R Y C . 52 i Odmienny opracowanego A jest z d e s k i od­ daje typów możność ich bogactwa, jak poszczególnych ele­ mentów składowych, stanowiących w d u ­ żej m i e r z e nych o regionalnych cechach kręgów Wydaje się budownictwa zatym rzeczą pew­ ludowego, słuszną, aby współczesne p l a n o w a n i e o d b u d o w y i prze­ b u d o w y w s i , wprowadzając wszelkie bycze cywilizacyjne i techniczne, zywało jednak do t y c h elementów, zdo­ nawią­ które echem pogańskiego k u l t u boga Swaroży- orzeszły skutecznie przez doświadczenie ca jest wieków i które nadają ( r y c . 50). C h a r a k t e r y s t y c z n e pienie zowszu się zasięgu północnym rogowników sku­ n a K4a- i na Pomorzu, w in­ temu pokoleń wyraz co sie k r v i e p o d pojęciem P O L S K A WIEŚ. P R Z Y P I S Y : 5) PIASCIK F. Budownictwo Puszczy Kurpiowskiej. Rkp. 1939. 54. 6) Moduł ten uzyskałem przez analizę chałup pomorskich (patrz Ciołek Gerard. Chałupy podcieniowe na Pomorzu. Biul. H. S. i K. 1939. I I . 169) oraz podczas rozmów z cieślami na Podhalu w 1942 r. 7) DMOCHOWSKI Z. Ze studiów nad poleskim budownictwem drzewnym. Warszawa 1937. 13. 8) ibid. 9) MOSZYŃSKI о. c. 489. 10) GLOGER Z. Budownictwo drzewne i wyroby z drzewa w dawnej Polsce.. Warszawa 1907 I . GLO­ GER Z. Encyklopedia staropolska. Warszawa 1900. I . 298. 11) PASCIK о. c. 66. 12) CIOŁEK о. c. 13) UDZIELA S. Górale od Żywca. Wierchy 1924. 152. 14) Nazwa używana we wsi Kruhlo, pow. Sokółka. Zakład Arch. Pol. i Hist. Szt. Polit. Warsz. Inwent. wsi nr 90. 15) Nazwa używana we w s i ' Żebry-Perosy, pow. Maków Mazowiecki, ibid. inw. 142. Fotografie w y k o n a n e przez autora w 1946 i 1947 roku. W s z y s t k i e r y s u n k i i mapy opracowane przez autora według materiałów ze zbiorów Zakładu A r c h i t e k t u r y Polskiej i Historii Sztuki P o l i t e c h n i k i W a r s z a w s k i e j w l a t a c h 1941 — 1943 oraz 1946 — 1947. LE TOIT DANS LES CONSTRUCTIONS RUR ALES POLONAISES. *Dans cette seconde partie de son article, l'auteur definit les differents types de toits, indique dans quelles regions ils se trouvent en Pologne et explique la genese de leurs differentes formes. I I etudie aussi l'ornementation qui accompagne certaines formes de toits. 19 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4c20b148cd93f5237c055916dae807e7.pdf 283f9434905b19795e69b1d5564755c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4602 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4275 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.4; s.240-244 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text К Е С Е N Z R U D O L F B E D N A R I K , C I N T O R I N Y N A SLOVENSKTJ, str. 173, ilustr. -białych i kolorowych 148. V y d . Slovenskej Akademie Vied. Bratislava 1972. W roku 1951 w nr 1/2 „Polskiej Sztuki L u d o w e j " recenzowałem w y d a n ą dwa lata wcześniej p r a c ę Rudolfa Bednarika p t . Ludove nahrobniky na Slovenska. B y ł a to niewielka książeczka, ilustrowana licznymi rysunkami kreskowymi i fotograficznymi na w k ł a d k a c h kredowych, zawierająca opisy r ó ż n y c h form n a g r o b k ó w w y s t ę p u j ą c y c h na Słowacji, w p o w i ą z a n i u z ludowymi wierzeniami, doty­ c z ą c y m i śmierci i o b r z ą d k u pogrzebowego. W 1972 г., a więc 23 lata po ukazaniu się wspomnianej książki pojawiła się tego samego autora nowa pozycja k s i ą ż k o w a pod z b l i ż o n y m t y t u ł e m . W y d a n a w serii „ K l e n o dnica slovenskej ludovej k u l t u r y " (Skarbnica słowackiej ludowej k u l t u r y ) z y s k a ł a bardzo starannie o p r a c o w a n ą szatę e d y t o r s k ą . K s i ą ż k a o formacie łożącego p r o s t o k ą t a , oprawna w jasno szare p ł ó t n o , osłonięta jest pięknie w y ­ k o n a n ą o b w o l u t ą z kolorowym zdjęciem p r z e d s t a w i a j ą c y m drewniany nagrobek na tle ukwieconego trawnika. Tekst drukowany jest na d o s k o n a ł y m papierze, ilustrowany bogato rysunkami (częściowo p o w t ó r z o n y m i z pracy po­ przedniej) oraz licznymi zdjęciami fotograficznymi przed­ s t a w i a j ą c y m i cmentarze i nagrobki, a reprodukowanymi na w k ł a d k a c h kredowych. P i ę k n e j oprawie graficznej towarzyszy ciekawy i bardzo w a r t o ś c i o w y pod względem etnograficznym tekst. Cmen­ tarz — w ujęciu autora — to nie jest wyłącznie pewna ilość g r o b ó w z mniej lub więcej artystycznie w y k o n a n y m i nagrobkami, otoczonych w s p ó l n y m ogrodzeniem, ale przede wszystkim zjawisko kulturowe, w k t ó r y m z n a j d u j ą swe odbicia dawne i współczesne wierzenia i stosunki społeczne. I c h k o ń c o w y m wyrazem jest forma o b r z ą d k u pogrzebowego, opieki nad grobem czy k s z t a ł t nagrobka. W pierwszych rozdziałach swej pracy zajmuje się autor l u d o w y m i wierzeniami na temat duszy i życia pozagrobo­ wego, magii związanej ze śmiercią i formami p o c h ó w k ó w . W kulturze ludowej długo z a c h o w a ł y one swe formy archa­ iczne, k t ó r y c h m i m o z a k a z ó w i kar nie u d a w a ł o się wyplenić kościołowi chrześcijańskiemu. P r z y k ł a d e m może b y ć zwy­ czaj chowania z m a r ł y c h poza cmentarzem na polach lub w lesie, bez zachowania o b r z ą d k u kościelnego, co w rejonie gór­ nego Hronu(tzw.Horehronie) u t r z y m a ł o się do X V I I w. Po­ grzebom t o w a r z y s z y ł y różne stare zwyczaje, wśród k t ó r y c h w s p o m n i e ć należy sadzenie drzewka nad głową pocho­ wanego, z czego autor wywodzi późniejsze nagrobki w kształ­ cie ozdobnie obrobionych słupów. Sporo uwagi poświęca Bednarik p o c h ó w k o m specjalnym, j a k np. na skrzyżowaniu dróg, na granicy wsi i t p . Za węgierskim etnografom Denzo Malonyayem opisuje zwyczaj grzebania z m a r ł y c h , ale nie ochrzczonych jeszcze dzieci w glinianych naczyniach. Miejsca, w k t ó r y c h je chowano oznaczone b y ł y w s p ó l n y m nagrobkiem w postaci kamiennego s ł u p a z w n ę k a m i skie­ rowanymi na cztery strony ś w i a t a . Jest to ciekawy przy­ czynek do „ n o w o ż y t n y c h u r n " znalezionych przez Fran­ ciszka K o t u l ę w okolicach Rzoszowa ( „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1960 г., s. 230), j a k i do tajemniczych, przeważnie X V I I I - w i e c z n y c h słupów kamiennych z „ l a t a r n i a m i " u szczytu i rzeźbą św. W e r o n i k i na cokole, k t ó r e t a k licznie w y s t ę p u j ą przy drogach naszej Żywieczczyzny. 240 J kreskowych 25, fotograficznych E czarno- W dalszych rozdziałach pracy określa autor k r y t e r i a podziału n a g r o b k ó w na pomniejsze grupy i p r z y s t ę p u j e do ich kolejnego omawiania, p o c z y n a j ą c od nagrobka w formie dekoracyjnie obrobionego s ł u p a p r z y p o m i n a j ą c e g o czasem bryłę c z ł e k o k s z t a ł t n ą . Nagrobki tego rodzaju s t a n o w i ą według autora echo bardzo odległej t r a d y c j i związanej z wierzeniami okresu przedchrześcijańskiego. Nagrobki słu­ powe m o g ą b y ć wykonane z drewna l u b kamienia. Deko­ racja ich polega na profilowaniu formy i zdobieniu po­ wierzchni. W ś r ó d ozdób w y s t ę p u j e często rozeta cyrklowa, serce, a z m o t y w ó w chrześcijańskich — kielich lub k r z y ż . Z nagrobkami tego t y p u wiąże się bogata oprawa wierze­ niowa i obyczajowa, k t ó r ą autor szeroko omawia. Mniej uwagi poświęca on natomiast nagrobkom w postaci k r z y ż a w y s t ę p u j ą c y m na grobach ludności katolickiej i prawo­ sławnej bowiem ewangelicy i kalwini k r z y ż ó w nie s t a w i a j ą . W rodziale t y m zajmuje się autor w y j a ś n i e n i e m genezy formy k r z y ż a , wiążącej się ze stosowanym przez G r e k ó w i R z y m i a n sposobem karania s k a z a ń c ó w . W chrześcijań­ stwie krzyż stał się symbolem wiecznego ż y w o t a . Jako nagrobki zaczęto stawiać krzyże dopiero w X V I w. Roz­ powszechniły się jednak w okresie poreformacyjnym, w czasach baroku, k t ó r e g o styl wycisnął w y r a ź n e p i ę t n o na formach i dekoracji krzyżów. W ś r ó d n a g r o b k ó w tej grupy zaznacza się d u ż e zróżnicowanie. B y w a j ą one drew­ niane, kamienne lub żelazne, zdobione ornamentem rzeź­ biarskim lub malaturami. W zachodniej Słowacji, we wsi Dobra Voda do dziś wyrabia się krzyże kamienno jako nagrobki. M o ż n a t a m śledzić rozwój form od X V I I I w. W okolicach, gdzie b y l i garncarze, na nagrobkach spotyka się ceramiczne tabliczki z napisami. Z d a r z a ł y się też całe nagrobki z wypalanej i polewanej gliny. W osobnym rozdziale zgromadził autor teksty n a p i s ó w , k t ó r e pojawiły się na nagrobkach w okresie międzywojen­ n y m lub później w miejsce dawnej ornamentyki. S ą to przeważnie drobne u t w o r y poetyckie o charakterze ludo­ wych t r e n ó w : „ A c h t y smrt nemilosrdna, ćo si urobiła, źe si n a ś m u synackovi v n a j k r a j ś o m kvete mlady vek zlomila. R o d i ć o m , sestram, b r a t o v i a celej rodine żial si u r o b i ł a " . N a zakończenie pracy daje autor k r ó t k i e podsumowanie w y n i k ó w swych b a d a ń , zestaw wykorzystanej l i t e r a t u r y i spis i n f o r m a t o r ó w oraz streszczenie w j ę z y k u niemieckim. W sumie omawiana t u k s i ą ż k a jest nie t y l k o ł a d n a ale i bardzo p o ż y t e c z n a . Zawiera m n ó s t w o m a t e r i a ł u doty­ czącego wierzeń i zwyczajów pogrzebowych. Spod wierzch­ niej warstwy obrzędowości chrześcijańskiej w y d o b y w a elementy stare, k t ó r y c h trwałość w kulturze ludowej jest niekiedy z a s k a k u j ą c a . Ponadto zwraca ona u w a g ę czytelnika na swoistą, często n i e d o s t r z e g a n ą lub n i e d o c e n i a n ą gałąź sztuki plastycznej p o d p o r z ą d k o w a n e j wymogom k u l t u . Use �S O N A K O V A C E V I C O V A , L U D O W E S K U L P T U R Y N A S L O V E N S K U , „ S l o v e n s k y Narodopis", R . X V I I I , 1969, 2 — 3 s. 205 — 275. Sona Kovacevicova, Bodrich Sohreiber, Ludowe plastiky, Bratislava 1971. Sona Kovacevicova jest a u t o r k ą szeregu prac doty­ czących słowackiej sztuki ludowej i jej związków z t r a d y c j ą h i s t o r y c z n ą , przede wszystkim jednak znana jest jako badaczka rzeźby ludowej. W y n i k i jej poszukiwań w tej dziedzinie, publikowane sukcesywnie od kilkunastu l a t s ą d l a nas interesujące zarówno ze względu na przedmiot j a k na m e t o d ę b a d a ń . Najbardziej reprezentatywnym dla poglądów K o v a cevidowej i jednocześnie najobszerniejszym opracowaniem słowackiej rzeźby ludowej jakiego t a autorka dokonała jest rozprawa zamieszczona w Slovenskym Narodopisie p t . „ L u d o w e skulptury na Slovensku". A u t o r k a rozwija t a m swe koncepcje zarysowane szkicowo j u ż wcześniej, w a r t y k u ł a c h publikowanych w 1966 r. w czasopiśmie „ V y t v a r n y Z i v o t " oraz we w s t ę p i e i szkicu poświęconym graficznym wzorom rzeźb ludowych w katalogu wystawy „ L u d o w a plastika na Slovensku "zorganizowanej w 1966 r. przez Muzeum Narodowe w Pradze. Ostatnio, w 1971 r. o p r a c o w a ł a Kovacevicova wspólnie z fotografikiem Bedrichem Schreiberem album słowackiej rzeźby ludowej p n . Ludowe Plastiky. K s i ą ż k a zawiera 103 fotografie barwne opatrzone rozszerzonymi podpisami — komentarzami. W wielu przypadkach autorka cytuje pierwowzory przed­ s t a w i e ń pokazywanych na zdjęciach. Wszystkie rzeźby są datowane i k r ó t k o scharakteryzowane formalnie. D o b ó r e k s p o n a t ó w , bardzo staranny i konsekwentnie przeprowa­ dzony, zmierza do zaprezentowania cech t y p o w y c h a jedno­ cześnie charakterystycznej odrębności plastycznej słowackiej rzeźby ludowej. Metoda zastosowana przez Kovacevicowa bazuje — jak t o autorka podkreśla we wstępie cytowanej rozprawy — na założeniach p r z y j ę t y c h przez t w ó r c ó w nowoczesnej folklorystyki słowackiej J . Horaka, B . Vaclavika, A . Melicherćika i P. Bogatyrieva. Wykorzystuje t e ż doświad­ czenia p r a c u j ą c y c h wcześniej nad słowacką r z e ź b ą i malar­ stwem ludowym historyków sztuki, A . Guntherovej, N . Melnikovej — PapouSkovej i К . Sourka. Kovacevicova przeprowadza analizę, rzeźby ludowoj na Słowacji, łącząc m e t o d ę analizy formalnej z funkcjo­ n a l n ą , p r ó b u j e w y k a z y w a ć przyczyny i w a r u n k i u k s z t a ł t o ­ wania się poszczególnych t y p o w y c h p r z e d s t a w i e ń . Rozprawę, rozpoczyna rozdział poświęcony zagadnieniu przedstawienia człowieka w rzeźbie, ludowej. Stwierdzając t y p o w ą t a k ż e dla słowackiej rzeźby ludowej ideograficzność widzenia jej twórców stara się autorka na konkretnych p r z y k ł a d a c h analizować istotę tego zjawiska. P o s t a ć ludzka b y ł a zarówno dla rzeźbiarzy j a k odbiorców ich dzieł symbo­ licznym znakiem, k t ó r y miał na celu umożliwić k o n t a k t m i ę d z y personifikowaną przez n i ą siłą — ideą a odbiorcą. Problem realizmu przedstawienia s p r o w a d z a ł się w tej sytuacji do w y o b r a ż e n i a głównych cech c h a r a k t e r y z u j ą c y c h d a n ą p o s t a ć , a zrozumiałych dla społeczeństwa wsi. Zasada t a dotyczy t a k ż e zdobienia rzeźbą n i e k t ó r y c h p r z e d m i o t ó w u ż y t k o w y c h j a k ule, przęślice, czerpaki, czy zabawki l u b maski obrzędowe. M o t y w y t y c h zdobin wiążą się niekiedy z przedchrześcijańskim k u l t e m słońca i księżyca i i c h personifikacją, a t a k ż e z k u l t e m p r z o d k ó w . Z czasem gdy obrzęd stał się t y l k o z a b a w ą , symboliczne znaki straciły swe znaczenie i o d g r y w a ł y rolę j u ż t y l k o d e k o r a c y j n ą . W k o ń c u X I X w., pod w p ł y w e m wzorów miejskich r z e ź b a i zdobnictwo ludowe zatraciło swój dawny charakter i za­ częło n a b i e r a ć cech naturalistycznych. R z e ź b y drewniane, malowane,z kapliczek: I I . 1. Madonna z Dzieciątkiem z palmami. X I X w. wys. 46 cm. Środkowa Sło­ wacja. W ł . Muz. N a r . M a r t i n . I I . 2. Madonna z Hlbokej Cesty w B r a t y s ł a w i e . X I X w . wys. 44 c m . Zachodnia Słowacja. Wł. Muz. w Tarnawie. I I . 3. Madonno z Marianki lub z Dubnic, X V I I I / X I X w., wys. 37 cm. Zachodnia Słowacja. W ł . M u z . Nar. w B r a t y s ł a w i e . 241 �Ś w i a d e c t w a przetrwania wierzeń p o g a ń s k i c h odnaleźć m o ż n a t a k ż e w rzeźbach figuralnych z w i ą z a n y c h z k u l t e m chrześcijańskim. N o w a wiara, staczając zwycięską w a l k ę ze s t a r ą , z a c h o w a ł a jednak n i e k t ó r e dawne formy, lub nie b y ł a w stanie zupełnie przezwyciężyć dawnych t r a d y c j i np. k u l t u p r z o d k ó w i wiary w demony, co uwidacznia się przede wszystkim w przysłowiach i p o r z e k a d ł a c h , ale t a k ż e i w plastyce ludowej. Tak np. przedstawienie Trójcy Świętej jako postaci o trzech twarzach n a w i ą z u j e do starosłowiań­ skich w y o b r a ż e ń wielogłowych b o g ó w . Bóg Ojciec, a t a k ż e Chrystus czczeni b y l i w sposób podobny do k u l t u Peruna. Ś w i ę t y c h otaczano czcią o d d a w a n ą dawniej s t r z e g ą c y m domostw duchom p r z o d k ó w lub d e m o n ó w , k t ó r e — jak wodnik, zmora, czy upiór m o g ł y szkodzić, ale i p o m a g a ć ludziom. P o n i e w a ż stosunek do chrześcijańskich świętych b y ł zdaniem K o v a ć e v i ć o v e j u słowiańskiego ludu bez­ p o ś r e d n i ą k o n t y n u a c j ą dawnych wierzeń pogańskicli ich ludowe wizerunki n a w i ą z y w a ł y również do dawnych usank­ cjonowanych t r a d y c j ą symbolicznych personifikacji. Obok przytoczonych p r z y k ł a d ó w autorka w i d z i k o n t y n u a c j ę wierzeń p o g a ń s k i c h w zaaprobowaniu przez l u d przed­ stawienia Ducha Świętego w postaci gołębicy, a t a k ż e w upodobaniu do stosowania w ornamentyce m o t y w ó w rozety cyrklowej i k o ł a — symboli słońca i księżyca. To samo odnosi się do zwyczaju sytuowania kapliczek w miejscach niebezpiecznych, gdzie dawniej p r z e b y w a ł y dusze p r z o d k ó w , dawni bogowie i demony. W sposobie przedstawienia postaci ludzkich dostrzega też K o v a ó e v i ć o v a p o k r e w i e ń s t w a m i ę d z y s z t u k ą l u d o w ą a gotykiem — przede wszystkim w typizowaniu przed­ s t a w i e ń i p r z y w i ą z y w a n i u uwagi do a t r y b u t ó w — co w obu przypadkach w y n i k a ł o z d ą ż e n i a do przekazania określo­ nych treści w sposób jasny j a k najszerszym k r ę g o m od­ biorców. I n t e r e s u j ą c e spostrzeżenie czyni Kovacevieova szu­ k a j ą c w y t ł u m a c z e n i a przetrwania w rzeźbie ludowej na Słowacji wzorów gotyckich i renesansowych, znacznie silniej działających niż późniejsze style historyczne. Stało się tak — jak stwierdza — ze względu na „ p o g r a n i c z n e " usy­ tuowanie polityczne kraju od czasów n a j a z d ó w tureckich pod koniec X V I w. P ó ź n i e j b r o n i ą c swej odrębności przed p o l i t y k ą zaborczą H a b s b u r g ó w — Słowacy przeciw­ stawiali się i d ą c e m u z A u s t r i i barokowi. Usytuowanie kraju na k r a ń c a c h cesarstwa p o w o d o w a ł o , że mniej w Słowacji inwestowano, rozwijała się ona wolniej, tak że w p ł y w roz­ w o j u p r z e m y s ł u na k u l t u r ę l u d o w ą zaczął się dopiero w k o ń c u X I X w . Pograniczność położenia kraju s t a ł a się też p r z y c z y n ą większego na t y c h terenach liberalizmu w stosunku do d y s y d e n t ó w . I ten fakt znalazł odbicie w kulturze ludowej. Istnienie na Słowacji czterech odmiennych w y z n a ń chrześcijańskich znalazło swe odbicie w sztuce religijnej, t a k ż e ludowej. N a Słowacji zachodniej p a n o w a ł katolicyzm 0 cechach k u l t u zachodnio-europejskiego, przy czym na k r a ń c a c h p o ł u d n i o w o - zachodnich najmocniej oddziałał barok i p r ą d y kontrreformacji. W Słowacji północnej 1 częściowo w ś r o d k o w e j , gdzie b y ł o wielu l u t e r a n ó w k u l t M a r i i i świętych u s t ę p o w a ł y miejsca k u l t o w i Chrystusa, ewangelistów, p r o r o k ó w i Św. T r ó j c y . R ó ż n o r o d n o ś ć przed­ stawień figuralnych zastąpiło bogactwo ornamentyki. Puryt a ń s k i , kalwiński protestantyzm oddziałał szczególnie mocno na p o ł u d n i u . N a wschodzie k u l t katolicki wykazuje w p ł y w y prawosławia. Pierwowzorami najbardziej rozpowszechnionych w sło­ wackiej rzeźbie ludowej p r z e d s t a w i e ń , b y ł y wizerunki cudowne Panny M a r i i , rozpowszechniono na Słowacji przede wszystkim dzięki w p ł y w o m węgierskim i austriac- R z o ź b y drowniane malowane. W ł . Muz. Nar. w M a r t i n i e : I I . 4. Św. Katarzyna. X V I I I w . wys. 37 cm. R z e ź b a kościelna z północnej Słowacji. I I . 5. Św. Józef z D z i e c i ą t k i e m Jezus. X I X w. wys. 59 cm. z kościoła lub kapliczki. I I . 6. Madonna L o r e t a ń s k a . X V I I I / X I X w. wys. 53 cm. 6 242 �R z e ź b y drewniane, malowano, z kapliczek: 11. 7. Pieta z Saśtina, koniec X I X w., wys. 29 cm. Wł. Muz. w Trenćinie. I I . 8. Matka Boska z Lourdes. X V I I 1 / X I X w., wys. 40 cm. Poch. z środkowej Słowacji. W ł . Muz. w Orawskym Podzamku. k i m . Madonna jako patronka Węgier miała w t y m szczególnie wiele miejsc k u l t u . kraju K o v a ć e v i ć o v a wymienia 68 miejscowości p ą t n i c z y c h na Słowacji, rozsławionych dzięki k u l t o w i M a r i i (wymienia­ j ą c daty ich powstania i ewentualnych renowacji cudownych figur czy obrazów). Część z nich z y s k a ł a sławę j u ż w średnio­ wieczu, większość w X V I I i X V I I I stuleciu. Wszystkie one były wielokrotnie kopiowane w warsztatach m a j s t r ó w cechowych, p r a c u j ą c y c h w miastach i miasteczkach. Kopie te — ś w i a d e c t w a sławy i rozległości zasięgu pielgrzymek s t a w a ł y się n a s t ę p n i e wzorami dla a r t y s t ó w ludowych. K u l t Chrystusa rozpowszechniony był na całej Słowacji. Obok najpopularniejszego przedstawienia — Chrystusa U k r z y ż o w a n e g o , często spotykane są również inne tematy pasyjne: Chrystusa Biczowanego, u Słupa, niosącego K r z y ż , Cierniem Koronowanie, Ecce H o m o . Przedstawienia te miały, podobnie j a k wizerunki M a r i i , wzory kościelne — j a k i tamte z a r ó w n o gotyckie, jak barokowe i klasycystyczne. Najstarszy, sięgający gotyku k u l t świętych otaczał ś w i ę t e : B a r b a r ę i K a t a r z y n ę . Pozostali, czczeni wśród ludu święci zaczęli b y ć popularni w dobie baroku. Naj­ bardziej rozpowszechniono począwszy od X V I I I w . było n a b o ż e ń s t w o do Św. Floriana — patrona ognia i Św. Jana Nepomucena — opiekuna wód. Ludowe rzeźby świeckie na Słowacji b y ł y przede wszystkim figurkami szopkowymi .Wykonywano je na Orawie i w Liptowie, b y ł y rzeźbione t a k ż e przez górników w oko­ licach Bańskiej Stiavnicy. Tworzono je jeszcze w pierwszej połowie X I X w. Największa ilość rzeźb ludowych p o w s t a w a ł a na Sło­ wacji w warsztatach działających w centrach p ą t n i c z y c h i ich b e z p o ś r e d n i m sąsiedztwie (m.in. w okolicach Ś a ś t i n a , Marianki, Starych Hor, Levocy, Presova). P o w s t a j ą c e w nich m a ł e drewniane f i g u r k i — kopie cudownego wize­ runku k u p o w a l i ' wszyscy p ą t n i c y . R z e ź b y te b y ł y zwykle opatrzone napisem p o t w i e r d z a j ą c y m , że kopia b y ł a d o t k n i ę t a do cudownego wizerunku. Wierność owych kopii w stosunku do wzoru nie b y ł a zwykle d u ż a . S t o p i e ń p o d o b i e ń s t w a zależał t u od wielu czynników od możliwości technicznych t w ó r c y począwszy. Istotne znaczenie miał też status społeczny samego rzeź­ biarza i jego odbiorców. Zgodnie z ogólną z a s a d ą w y m a g a ń stawianym rzeźbom przez lud musiały kopie w oczach odbiorców p r z y p o m i n a ć oryginał, co oznaczało, że musiały ono p o w t a r z a ć te elementy cudownego wizerunku, k t ó r e zdaniem ludowych odbiorców d e c y d o w a ł y o charakterze danej f i g u r y : Madonna Starohorska miała więc zawsze zaznaczony kontrapost, Proszowska charakterystyczne, barokowe ł a m a n i e szat, M a r i a ń s k a — trójdzielną, dzwonow a t ą k o r o n ę . Pieta z S a ś t i n a z a c h o w a ł a w ludowych wize­ runkach tragiczne napięcie ekspresji, dla Piety z N i t r y wyróżniający był charakterystyczny u k ł a d ręki Chrystusa. B e z p o ś r e d n i m i wzorami dla rzeźbiarzy ludowych były zwykło istniejące już kopie rzeźbiarskie cudownego wize­ r u n k u wykonane przez bieglejszych od nich rzeźbiarzy rzemieślników, lub wizerunki graficzne, przeważnie obrazki dewocyjne, rozpowszechniane z a r ó w n o w centrach p ą t n i ­ czych, jak po wsiach przez handlarzy dewocjonaliów. Podobne obrazki służyły za wzory figur świętych. Wszystkie wzorce były przez rzeźbiarzy ludowych przetwarzane często tak dalece, żo powstałe w oparciu o nie dziełka m o ż n a t r a k t o w a ć jako oryginalno praco ich t w ó r c ó w . Odbijał się w nich charakterystyczny sposób widzenia t w ó r ­ ców ludowych, icłi wrośnięcie w d a w n ą t r a d y c j ę , a t a k ż e ich 243 �П. 9. Pieta z Holića, drewno malowano. X I X w., wys. 68 cm. ograniczone możliwości warsztatowe z jednej, a dziedzictwo technik n a b y t y c h od m i s t r z ó w cechowych z drugiej strony. Zachowane wzory graficzne u ż y w a n e w pracowniach rzeźbiarskich i szkice do rzeźb i wreszcie same f i g u r k i p r z e k o n u j ą , że jedna pracownia w y k o n y w a ł a często k i l k a rodzajów rzeźb o tej samej tematyce. N i e k t ó r z y z rzeźbiarzy w ciągu lat pracy opracowywali kolejno k i l k a w a r i a n t ó w tego samego przedstawienia, zawsze przekształcając wzór nieco inaczej. Wiele rzeźb ludowych nawiązuje w swej formie do któregoś ze stylów łiistorycznych. Stwierdzenie tego faktu nie pozwala jednak w y s u w a ć ż a d n y c h ogólniejszych wnio­ sków. P o d o b i e ń s t w o stylowe nie m o ż e b y ć t e ż pomocne w datowaniu, g d y ż świadczy jedynie o istnieniu wzoru wybieranego spośród rzeźb czy obrazów widzianych przez rzeźbiarza lub otaczanych szczególną czcią. P o g l ą d y K o v a ć e v i ć o v e j na słowacką rzeźbę l u d o w ą i sposób jej analizowania — k t ó r e wyżej s t a r a ł a m się streścić w d u ż y m skrócie i uproszczeniu — s ą w ogólnych założeniach zbliżone do tez wysuwanych t a k ż e przez ba­ daczy polskich, przede wszystkim przez Ksawerego Piwockiego, a w odniesieniu do bardziej szczegółowych b a d a ń rzeźby poszczególnych regionów przez S t a n i s ł a w a Błasz­ czyka i Jacka Olędzkiego. B r a k jednak w literaturze polskiej współczesnego opracowania syntetycznego zagadnień rzeźby ludowej t r a k t u j ą c e g o przedmiot równie wszechstronnie. Szczególnie cenne wydaje się u Kovacevicovej podjęcie p r ó b y analizy historycznego rozwoju r z e ź b y ludowej na Słowacji z uwzględ­ nieniem wpływu na n i ą dziedzictwa miejscowej k u l t u r y przedchrześcijańskiej i n a s t ę p n i e wszechstronne rozważenia funkcji kultowej (z uwzględnieniem odmian k u l t u r ó ż n y c h wyznań chrześcijańskich) jej specyficznej postaci w kulturze ludowej i w p ł y w u owej funkcji na rzeźbę, t a k ż e na jej formę p l a s t y c z n ą . P o n i e w a ż , j a k dowodzi autorka, ogromna większość słowackich rzeźb ludowych p o w s t a ł a jako kopie wize­ r u n k ó w cudownych, wykonywano w miejscowościach p ą t niczyeh, szczególne znaczenie m a j ą w y n i k i jej b a d a ń doty­ czące rzeźb w pracowniach tarn istniejących. Zestawienie rzeźb ludowych z wzorami graficznymi i przypomnienie jakie i od j a k dawna czczone b y ł y właściwe pierwowzory, a t a k ż e przypomnienie zasięgu popularności pielgrzymek, stanowi m a t e r i a ł bardzo cenny i bardzo konkretnie ilustru­ j ą c y tezy a u t o r k i . Jeżeli nawet w zestawieniu z pracami innych badaczy słowackich i zagranicznych nie s t a n o w i ą one zasadniczego nowum, stanowią w wielu wypadkach dowody tez przyjmowanych wcześniej jedynie hipotetycznie. W Polsce takich b a d a ń jeszcze właściwie nie prowa­ dzono (z w y j ą t k i e m n i e k t ó r y c h spostrzeżeń np. Haliny Olędzkiej d o t y c z ą c y c h Madonny Skępskiej, czy Stefanii Krzysztofowicz — Chrystusa Upadającogo pod K r z y ż e m ) , a b y ł y b y one j a k sądzę bardzo przydatne. N p . odnajdując „ c u d o w n e pierwowzory" rozpowszechnionych w Mało­ polsce południowej przedstawień Madonny z Dzieciątkiem, czy Piety, podobnie j a k Piet w a r m i ń s k i c h d a ł o b y się wielo powiedzieć o przyczynio ich związku z t r a d y c j ą g o t y c k ą , a w n i e k t ó r y c h wypadkach może i zlokalizować pracownie z k t ó r y c h wychodziły. Materiał zabytkowy zgromadzony przez Kovacevicova stanowi dla nas cenne źródło p o r ó w n a w c z e , pozwalając wyróżnić wśród zachowanych r z e ź b , przede wszystkim na terenach pogranicznych ze Słowacją, importy s t a m t ą d . Mówiąc o stopniu odrębności od wzorca j a k i osiągali w swych pracach słowaccy rzeźbiarze ludowi podkreślała Kovacevicova zjawisko (analizowane u nas przede wszyst­ k i m przez Piwockiego) większej swobody interpretacji wzoru u t w ó r c ó w s a m o u k ó w działających poza zasięgiem rzemieślniczych w a r s z t a t ó w z ośrodków p ą t n i c z y c h . Wydaje się, że takie spostrzeżenia m o ż n a w pewnym sensie odnieść do ogólniejszego p o r ó w n a n i a polskiej i sło­ wackiej rzeźby ludowej. U naszych p o ł u d n i o w y c h sąsiadów rzeźba o d g r y w a ł a w plastyce ludowej rolę p o d o b n ą , j a k u nas malarstwo na p ł ó t n i e , papierze i blasze. Można za­ u w a ż y ć pewne analogie k s z t a ł t o w a n i a formy — w y n i k a j ą c e z w a r u n k ó w w j a k i c h p o w s t a w a ł y — między słowackimi r z e ź b a m i i polskimi obrazami l u d o w y m i z wielkich cen­ t r ó w p ą t n i c z y c h . W i ę k s z y indywidualizm r o z w i ą z a ń i inter­ pretacji powszechnie p r z y j ę t y c h wzorów w rzeźbie polskiej niż słowackiej t ł u m a c z y zapewne przede wszystkim t o , że, u nas o ś r o d k ó w masowej wytwórczości rzeźb b y ł o m a ł o . Anna II. 1--9. Heprodukcje z książki: S. KovaCevtfovu, В. Schreiber, Ludove plastiky, Bratislava 1971. 244 Kunczyńska-Iracka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a71e515d248215d04bf495a613719447.pdf 087c46bee33304d0d2aab53872a1dd81 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3782 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1947 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3550 Title A name given to the resource Dach w polskim wydawnictwie wiejskim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1947 t.1, z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1947 t.1,z.1-2; s.45-49 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciolek, Gerard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DACH W POLSKIM BUDOWNICTWIE WIEJSKIM GERARD Wśród nych licznych z odbudową zagadnień, w s i polskiej CIOŁEK związa­ krajobrazu i stanowi jeden z jego po zni­ n i c z y c h części s k ł a d o w y c h . P o d o b n i e , j a k zasad­ przebudo­ k r a j o b r a z , b u d o w n i c t w o w i e j s k i e różnicu­ wą w związku z p r z e m i a n a m i społeczno- j e się w p r z e s t r z e n i i w c z a s i e n a p e w n e gospodarczymi, określone szczeniach wojennych zagadnienie w y ł a n i a się c o r a z formy budownictwa lub jej zewnętrznej nowego skoordynowanie regiony. W przez planowe nie ogólności pomię­ r e g i o n a m i n i e istnieją t a k i e g r a n i c e , n a ścisłe jednego obszaru wyodrębnie­ zjawisk od innego. przyrodzo­ Zwłaszcza w o s t a t n i c h kilkudziesięciu l a ­ cywilizację t a c h z a c z ę ł y się z a c i e r a ć o d r ę b n o ś c i f o r m elementów i wytworzonych dzy któreby pozwoliły wiejskiego. Dążeniem współczesności jest nych silniej ludzką w p e w n ą harmonijną całość, która budowlanych, a to s k u t k i e m rozwoju nosi miano krajobrazu k u l t u r o w e g o . Har­ wszystkich monia takiego krajobrazu polega i t e c h n i c z n y c h , z których t a k d u m n a jest n a mą­ zdobyczy d r y m i c e l o w y m p r z y s t o s o w a n i u się c z ł o ­ nasza wieka górskie i n i e p r z e b y t e bagna stanowić m o ­ w jego tworach d o sił i zasobów, tkwiących w Krajobraz kulturowy przyrody gą o w ą ziemi. wykazuje pewne zróżnicowanie zarówno w przestrzeni jak i w czasie. O g ó l n i e można stwierdzić, że zmienność z j a w i s k w p r z e s t r z e n i jest w y ­ nikiem nych, różnych podczas układów sił przyrodzo­ g d y zmienność w czasie jest r e z u l t a t e m działalności c z ł o w i e k a jętego j a k o j e d n o s t k a i j a k o po­ zbiorowość. Jeżeli n a p e w n y m t e r y t o r i u m , w o k r e ś l o ­ nym epoka. tych cywilizacyjnych p r z e k r o j u czasu, k r a j o b r a z posiada Jedynie strome łańcuchy granicę, p o o b u s t r o n a c h której m a m y do czynienia z zasadniczymi zmia­ nami zjawisk. zmieniają się przejściowe Przeważnie powoli, i taki zjawiska przyjmując obszar, o cechach wspólnych d l a o b u sąsiadujących bą r e g i o n ó w n a z y w a m y 1. D A C H W lub I JEGO ze so­ rubieżą ' ) . KONSTRUKCJA. bryle b u d y n k u wiejskiego, zabudowania le formy chałupy gospodarczego, zasad­ sumę c e c h , r ó ż n i ą c y c h g o o d sąsiednich niczą rolę o d g r y w a d a c h . J e g o f o r m a , p o ­ obszarów, k r a j o b r a z re­ krycie legional- nujący taki nazywamy gionem, a owe cechy—cechami nymi. i barwa stanowią zarówno w element domi­ pojedynczym obie­ kcie, jak i w zespole zagrody l u b osiedla. Budownictwo wiejskie należy do tej Wieś polska wyróżnia n a 7. działalnością c z ł o w i e k a . W o b e c t e ­ d a c h o w y c h , sposobu k r y c i a i z d o b n i c t w a go, ż e o s i e d l a w i e j s k i e zajmują Istnieją mal obszar kraju, forma budownictwa w y w i e r a przemożny w p ł y w na c h a r a k t e r jeszcze archaiczne socha w w i e l k i m bo­ g r u p y c e c h k r a j o b r a z u , która j e s t z w i ą z a ­ cały n i e ­ typów się gactwem w systemy zakresie niektórych konstrukcji okolicach konstrukcyjne, jak ( r y c . 1) i luźny zrąb ( r y c . 2) k t ó r e 45 �działanie sił rozpierających, równoważo­ ne przez o d p o w i e d n i e związanie ległych powymi i ścian wzdłużnych ( r y c . 3). Panujący n a północy k r a j u uniezależnienia zrębu. K a ż d y zamknięty woduj? ich ustroju kozioł k r o k w i o w y czyli sił, k t ó r y od tworzy postawiony n a ścianach, n i e p o ­ wyboczania stwarzając niezależny wyrazem dachowego (ryc. t r z e c i łączy w sobie c e c h y nich, zachodzie t y p drugi jest trójkąt na podporze, przeciw­ b e l k a m i stro­ zespół o d ścian 4). Typ o b u poprzed­ konstrukcyjny, budynku, cześnie, p r z e z w p r o w a d z e n i e a jedno­ płatwi ela­ s t y c z n y p o d w z g l ę d e m w z a j e m n e g o ukła­ du kozłów System i belek s t r o p o w y c h , ( r y c . b). ten pokrywa zwartym zasięgiem c e n t r u m k r a j u obejmując g ó r n e i ś r o d k o ­ we dorzecze Wisły, łącząc się zresztą z o b s z a r a m i , zajętymi p r z e z s y s t e m k r o kwiowo-belkowy. RYC. 2 genezą swoją sięgają historycznych. okresów Wyrazem wczesno- skrystalizowa­ n e j już m y ś l i k o n s t r u k c y j n e j są d a c h y k r o ­ k w i o w e , panujące dziś w ł a ś c i w i e w Polsce i wypierające niemal wiązania t y p u a r c h a i c z n e g o , bądź dujące j e d o k r y c i a b u d y n k ó w całej zupełnie degra­ gospodar­ c z y c h (np. stodoły w Łowickim o d a c h a c h sochowych wszczyźnie lub sypance na Łemko- o d a c h a c h n a luźny zrąb). S y s t e m k r o k w i o w y posiada t r o j a k i spo­ sób o p a r c i a d o l n e g o końca k r o k w i : bez­ p o ś r e d n i o o zrąb b u d y n k u , o b e l k ę s t r o ­ pową i o płatew, leżącą n a wysuniętych końcach b e l e k s t r o p o w y c h . T y p p i e r w s z y , rozpowszechniony łudniu szą kraju fazę na wschodzie reprezentuje rozwoju dachu jakby i po­ pierw­ krokwi jwe- g o , k i e d y k o z ł y opierają się b e z p o ś r e d n i o na 46 ścianach, powodując nieuniknione RYC. 4 W górach, zwłaszcza �ogólnie w d w a t y p y : rozścielanie i poszywanie ścielanie d r o b n y m i s n o p k a m i ) . Roz­ słomy znane nocno-wschodnim nie na terenach wane są: zakłośniak stwy zakłośniaków (na spotykanym środkowej, ze wych (ryc. jako w połacie Polsce dachów lub natomiast dach, cały ). Dachy i zachwalany, kryte słorną jako wystę­ pują z r e g u ł y n a niżu, n a o b s z a r a c h nych drzewa 3 — — и w Beskidzie Z a c h o d n i m i na Podhalu ob­ serwujemy wiązania dachowe się przepustnicami spoczywającej na do -1 m pokrywania da- ci - i RYC. 7 wsparte na zrębie, l e c z o k a p d a c h u s c h o d z i opierając rol­ ( r y c . 10). Użycie RYC. 6 da­ dymniko­ określany b y w a przez l u d , dawniejszy 8 po­ Najczęściej grzbietami, przy czterospadowych 9), głowa­ tworzą pokrycia gładkie schodkowanymi trwalszy powierzchnię warstwy (ryc. 8). chach schodkowany, uży­ War­ kłosami) typem to Wśród głowacz. dają gładką pół­ poszywa­ najczęściej i ( r y c . 7), dół wierzchnię na pozostałych. poszywania schodkowaną jest pograniczu, sposobów czów słomy 2 na wysuniętych niżej, płatwi, płazach zrębu, t z w . r y s i a c h ( r y c . 6). 2. P O K R Y C I E Panującym w Polsce krycia dachów która występuje chałupach, terenach D A C H U jest n i e w ą t p l i w i e również starszego Ziem materiałem w słoma, licznych pochodzenia, Odzyskanych, do na gdzie po- z a t y m przeważa dachówka, b l a c h a i p a ­ pa. i Jedynie góry regiony górskie Świętokrzyskie) (Karpaty wyróżniają się przewagą d r a n i c i gontu, zgodnie z m i e j ­ scowymi warunkami przyrodzonymi. S p o s o b y k r y c i a d a c h u słomą można ująć RYC. 8 �chów, tów w formie dranic, desek ogranicza górskich lub gon­ się o b e c n i e d o obszarów i p o d g ó r s k i c h . D a r t e l u b łupa­ n e d e s k i układane są w d w a l u b w i ę c e j izędów n a p o ł a c i ( r y c . 11 i 12). S t o s u n ­ kowo nowszego zwany pochodzenia n a Śląsku jest gont w dużej szyndziołem, m i e r z e s t o s o w a n y w b u d o w n i c t w i e mało­ miasteczkowym, r.a W obszarze drugiej sakralnym całej i dworskim Polski (ryc. połowie X I X w . 13). wiele gmin łemkowskich wykupiło n a wspólną R Y C . 10 wła­ sność l a s y d w o r s k i e , c o d a w a ł o m o ż n o ś ć wybierania z lasów gminnych dowol­ n e j ilości b e z p ł a t n e g o d r z e w a . S k u t k i e m tego dachy gontowe w 70 l a t p r a w i e z u p e ł n i e krycie słomiane w ciągu o s t a t n i c h wyrugowały po­ całym p o w i e c i e gor­ l i c k i m i w części s ą d e c k i e g o ) . 4 W n a s z y c h czasach obserwujemy ces o d w r o t n y , w y c o f y w a n i e drewnianych w R Y C . 11 przed się słomianymi, o k o l i c a c h , obfitujących w nawet l a s y i sto­ sowanie charakterystycznych form szanych, słomiano-drewnianych, w mie­ jak np. N o w a t o r s k i m ( r y c . 14 i 15). Występowanie dachówki przedewszystkiem b. pro­ dachów zaboru ska, pokrywa się z granicą polityczną pruskiego (Śląsk, Wielkopol­ Pomorze i Mazury) ponadto znaj­ d u j e m y ją dość l i c z n i e s t o s o w a n ą w p a ­ sie P o d k a r p a c i a o d Białej p o d P r z e m y ś l . Obok ceramicznej, dachówki historycznej, jak piówka, posiadającej tyczne, stosowana R Y C . 12 tradycji i kar- duże w a l o r y plas­ bywa chówka c e m e n t o w a wyrobu o holenderka ostatnio i t a n i a . P r o w a d z o n e n a d nią o b ­ s e r w a c j e s t w i e r d z a j ą dość s z y b k i e j e j p a ­ tynowanie się w tonach, podobnych (ЖШШЕШШЗЩшЩ fp=fl—iTnzrv R Y C . 13 48 da­ łatwa d o d o m o w e g o R Y C . 14 do �s t a r s g o gontuí c o w o c e n i e te­ go materiału nia z punktu ochrony widze­ krajobrazu jest m o m e n t e m d o d a t n i m ( r y c . 16). Ujemnym natomiast zjawis­ k i e m jest o g ó l n e rozpowszech­ n i e n i e się b l a c h y ocynkowanej lub cynkowej (ryc. 17) oraz p a p y , które zmieniając kąt n a ­ chylenia obcy d a c h u i przez barwą i cha­ wielkie nie­ r a k t e r stanowią bezpieczeństwo nia cech zujących 18). dla utrzyma­ swojskich, harmoni­ z Duży tych swój fakturą krajobrazem wpływ na materiałów, odpornych (iryc. użycie jako ognio­ wywierają stawki ubezpieczeniowe od pożaru, znacznie od stawek, ni¿sze pobieranych przy R Y C . 15 pokryciu słomą l u b g o n t e m . d . c. n . P R Z Y P I S Y . 1) L E N C E W 1 C Z S. Polska. Wielka Geografia Powszechna. Warszawa 1937. 2) M O S Z Y Ń S K I Słowian. I . 3) i b i d 484. 4) ibid. 488. LE K. Kultura Ludowa T O I T D A N S LES C O N S T R U C ­ T I O N S DE C A M P A G N E E N POLOGNE Considćrant q u e l a forme d u t o i t de­ cide d u careciere de la ma.se a i a s i que de l a v a l e u r esthélique des constructions de campagne, l ' a u t e u r examine tous les elements q u i i n ­ fluenced la forme des toits, en dćfinit les types f o n d a m e n t a u x , l e u r emplacement sur l e sol p o l o n a i s et explique leur apparition. (á R Y C . 18 suivre). R Y C . 17 R Y C . 16 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/33ccef1ef180d853ed56c6e06514fabc.pdf 029901a8229862997ac926e3c058433e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:276 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Subject The topic of the resource muzyka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:245 Title A name given to the resource The Diatonic Melodies in the Narrow Range in Slavic Countries / LUD 1964-65 t.50 Description An account of the resource LUD 1964-65 t.50, s.392-410 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czekanowska, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 393 " ANNA CZEKANOWSKA THE DIATONIC MELODIES OF THE NARROW RANGE IN SLAVIC COUNTRIES L THE HISTORY OF THE PROBLEM. The idea to study narrow melodies came to my mind while preparing my doctorate dissertation, and even earlier in student years when I was collecting folk-songs in the South-East of PoIC\jnd.It was quite evident that we found a very rare melodic structure. These structures were extraordinary; not only because of their narrow range, but also because of their mode of performance. They are recited with rich melisma, in non-measured rhythm and with special tension of voke. The melody seems to depend on performance and it is formed during it. The narrow range expands and changes in rhytmical, melodical and tonal sense. The rhythmical pattern spreads and is modified. The improvisational character is one of the fundamental criteria for their identification. The assumption of their non-Polish origin and their contacts with the Ukrainian folk-songs was evident. The historical expli.cation requires comparative studies. 1. The conclusions of the previous authors. a) Polish authors. The comparison of published material shows that the old ethnographers (ie. famous Oskar Kolberg, sec. half of XIX century) knew these structures. They are however so distorted because of their poor notation that it was quite impossible to recognize them by the next generations. Oskar Kolberg knew this structure not only from the notes and therefore his remarks are of great importance. Especially intere.sting is his advice to look for the parallels in the East Carpathian songs in Lubelskie (edit. 1887, p. 198). The Carpathian wngs have relatively rich literature. Very interesting are Moszyński's remarks that in the East Carpathian exist primitive wedding and harvest songs which are connected with the same type of melody. From their function we must assume that it possesses the form we are interested in. b) Southslavic authors. From the previous authors we learn something about all Slavic contacts. That is above all Bartok's merit. He stressed these relations just on the examples of the narrow range melodies (B. Bartok: Serbo-Croatian, p. 54). Alas his conclusions have only a general value. Bartok did not work out the classification of narrow range melodies and therefore it was impossible for him to distinquish the difference between many types of melodies. For this reason his remarks have only limited value. The structural difference :in this material is quite considerable. The Slovakian songs have only questionable value. The structural difference in this material is quite considerable. The Slovakian songs have hardly any melismatic, the rhythm is more regular and they do not seem to be improvisations. The Russian songs are differentiated by another position of tonic. The characteristic feature of the Southslavic authors is an attempt to explain narrow range structures in terms of the old Greek tetracord theory. This attempt adds very much to the history of the problem: 1. It explains the tendencies to dilatatio i.e. the phenomenon that the melody during the performance spreads its ambitus (one. second below (gravitation), and sometimes one second above). It links with the specific melodic turns in cadence: and often with the second as consonanse: Example Bulgaria No. l Bosnia,. �394 395 2. It explains the fact of displace and gravitation ie. the phenomenon that melody moves in the moment of performance e.g. from inqipit c" to incipit a' or g'. Example No. 2 Srbja, Central 1. Central Balkan where simple diatonical from dominates Example Nr. 3 (A) 2. South Balkan (Mazedonia, Greece) where the chromatic form occurs Example Nr. 3 (B, C) Example Balkan No. 3 A~. n - • 1--- • • (_)• • CM) • L.I I I I r (M. Vasiljević: Narodne melodje iz Sanćaka, p. XX.) 3. It explains the popularity of plagial forms and the importance of fourth intervals (such as melodic, as well as framework Le. ambitus boundaries). 4. It explains that beside the most popular tetracordal forms there exist tricordal structures too. 5. It explains the phenomenon of alterations. Generally we may say, that the aboriginal Southslavic theoreticians contrary to Bartok worked out the systematic and the theoretical basis for the explanation of the narrow ambitus (third or fourth) and for the interpretation of different types of structures. According to Vasiljevic there are six types of tetracord, their dilatations and chromatical modifications. It is however open to question: is the theory (Vasilievic: Narodne melodjeiz Sanćaka, p. XXIII-XXXIII.) sufficient for the explanation of narrow range structures? Is it really the fact, that they formed under the influence of Greek theory? Vasilievic himself distinguished two regions on the Balkans: c ~ - I. w • (w) • Vasiljevic explains the latter phenomenon as a manifestation of the Byzantinian influence. This remark raises one question. Are not the influences (Greeks, Byzanti'nians) the later process? Perhaps really the southern regions were especially attached? The older and simpler form is instead restricted in the Central Region. This simple structure has much more ~n common with the melodies of other Slavs. Did the Slavs have really this musical repertory when they came to Balkan? It is a very questionable problem, we can assume that the narrow range structure is older in Balkan than the Slavic problem and even the Greek theory. Perhaps it is a track of a very old Mediterranean musical culture We can only assume that the predominant of narrow range melodies formed a specially good background for the cultivation of Greek tetracord theory. c) The East Slavic theory. The explanation of the Ukrainian and Russian authors has a quite different character. They take a position of autonomy of �396 the narrow range structure. They explain it as independent of tetracord theory. It is specially typical for the recent Russian theory. However Peter SakaIski (P. SakaIski: Russkaja narodnaja ... 1888), who understood the importance of the Greek theory so well, also explains the structure so interesting for us as a different problem. It is coming from the quality of the material. We found in the South Slavic music the chromatic and diatonic types. The changes and differences concerned above all the tendencies to chromatic. In the East Slavic music instead we have diatonic and anhemitonic narrow melodies Le. the changes and differences concern the evolutio.n and tendencies to heptatonic. In Ukrainian and especially in Russian music (similarly to Polish musie) the narrow melodies represent a kind of survivals. There are only some regions and customs where narrow structures occur. There are not organically connected with musical practice, with the old art of multi part singing (as in Balkan diaphony) and instruments. It was very difficult therefore to explain the role of the second interval. "Melodical", it means non-harmonical meaning and studies of the vocal melodies are bringing more practical than theoretical conclusions. The historical position of the old Ukrainian and Russian theory however should not be ignored. The East Slavs were the first to have discovered the distinctiveness of the narrow structure and emphasized its autonomy. Here it was explained that the minor second below finalis has nothing in common with "subsemitonium modi" (P. S a k a l s k i: Russkaja narodnaja ... p. 122). They stressed that the tricordal melodies beside fourth songs existed too. Finally they showed that the diatonic types are of no less importance than the annemitonic type.1 It is interesting to recall that the early Slavic theory was not known in the West and many Western authors very often give the same conclusions after many years. It is the merit of Kwitka (K. K w i t k a: Perwyczni TonoJ'jCldy ... ; "1nhePrymitywy ...). The old Ukrainian and Russii:m theoreticians believej the anhemitonic turns similarly to r:entatonic scale represent the main and olde5t strata in the East Slavic music. l mitoniczni 397 The new Soviet generation continues to be interested in the problem of the narrow melodies. It was Ewald who was interested in this material before the war.2 (Z. E wal d: Socjalnoje pereosmyslenije zniwnych pjesen Bialoruskowo Polesia) her achievements concern in the first place sociological and ethnological determinations of these old melodies. After the war, Gipius (husband of Ewald) and Kwitka's pupils continued the studies on this material. Alas, we found very poor literature dealing with this problem. The bulk of informations comes from the oral communication and my studies of the manuscripts which are available for me due to the hospitality of our Soviet colleagues. It is a discovery of recent years that interesting structure is popular not only in the Ukrainian and Bjelorussian melodies but in the Russian music too. These are the regions of Briansk and Kursk3• The region of Smolensk, WLtebsk and Kaluga have also some melodies which remind the structure we are interested in. In Soviet Ethnomusicology opinion (Gipius) this structure is not to be found in the south, north and east of the European part of the Soviet Union because in these regions no callendar songs existed which organically linked with the narrow melodies. Here we can pose a question. The Russian wedding laments have really much in common with narrow range melodies. Is there a structural similarity or not? II. ATTEMPT AT ELABORATING A DEFINITION It is a narrow range structure. The range alone is, however, not a sufficient criterion for the definition and classification. It is a type of melody for its the second interval and fourth frame has principal importance. Theses structures have not theoretical basis as do the pen taEwald died during the war in Leningrad. There are transitional regions betwee:1 Ukraina, Bjelorussia and Russia. See map of the Slavic languages, J. C z e k a n o w s k i: Wstęp do historii Słowian ... Table VII. 2 3 �398 399 tonic and heptatonic scales. The Greek tetracord theory only influenced it. It is a recitation closely connected with vocal melodies but rich melismatic recitation. It is a kind of improvisation. The melody waS composed and constructed during the performance. There is not a pattern in rhythmical as in tonal sensą. It is a phenomenon of free rhythm which depends on the recitation and the art of its performance. There are very little tonal germs which evolved, established (specially in the cadence), ornamented (in the sense of heavy ornament4) sometimes changes. The cadentional turns are best defined in the tonal sense. There is a tonal centralisation and gravitation. It is a feature of primitive recitation songs, that they are constituted from their ending Le. their point of culmination. To recognise the narrow structure we can give the following stylistic features: 1. Tonical melody in contrast to chordal form of the melody5, Le. a melody ~n which semitone has a constructive role6• There are no elements of anhemitonic and chasmatonic. 2. Rich ornamented melody. 3. Descendentalor ostiluatory direction of the meExample Nr. 3a lady. 4, The range from second Example 3a (Bulgarian), third (Serbian, Bulgarian Exemp. Nr. 4 to quint (Russian), often with dilatatio, [second dilatatio, and fourth dilatatio Ukraina, Bjelorussia) Exemp. Nr 5.] That is the merit of Walter Wiara who makes, Example Nr. 4 Example Nr. 5 M. Vas a i: n: Bulgaria - Ot Timok do Vita, e v i ć: Narodne melodje iz Sancaka Nr. 6. K. K v i t k a: Ukr. Mel. i z golasa Lesi Ukrainki, Koladjaznoho, Kowel Example Nr. 80, a distinction between chorda!l forms and tonical forms. The distinction being thatthe chordal do not have semitones and tonical tones are based on semi tones: Example V. S t il j Nr. 6 Nr. 582 See to B. B a r t a k: Serbo-Croatian ... p. n. See to W. W i ora: Aelter als die Pentatonik ... p. 189. His distinction between toni cal and chordal forms (Studia in JliIemoiae B. Bartok Saca Budapest 1957). p. 189. 6 See to the old theory and its remarks concerning the importance of semitone ; Philipp d e V i t r y - the semitone is the sweetness and bitterness of music, the being. The idea of diatonic meaning (Aribo). 4 5 Poland - Bilgoraj, A. C z e k a n o w s k a: Pieśni Bilgorajskie, p. 145 �400 401 5. The cadence-turns with second step. Sometimes a little second similarly to "subsemitonium modi" (Ukraina, Poland, rarely South Slavs). See Example Nr. 6. 6. There are many points in which the melody is established. In connection with them the range spreads and gravitates. 7. Slow tempo very often changes. The last part is often more vivid sometimes slower. Exemp. Nr. 6. 8. Free rhythm. 9. The repetition and variation are the main principles of form constructiCln. But not in the sen~e ?f exact repetition and variation of melodic pattern. Both prmcIples act as means of establishing its form. 10. Short musical form. It is one section melody (when repeated exadlly), or two section melody (when changes). The three sections form coming as modification of two section form in the sence AA'B, ABB' very often we have a repetition in abbreviated form. In the two seetion forms the cadences can be different. They can come in the relation of the second interval. We single out the mains cadence and imperfect cadence. Examp. Nr. 7. Srbja, M. Vasiljević: Sancak Narodne In many regions (Bosnia, Serbia) we can recognize the distinction between the initial sounds. Some are beginning with f, others with g, Le. sometims one second below fim.lis (g). 11. Na stanza in these songs. There are one section and two section forms of five to eight syllabes, in Russia often more syllabes. The lines are short in Ukraina and in South Slavia they change from song to song, even in one piece. Regular form can be observed in these regions, where the narrow structure represents a kind of survival (Poland, 7 syllabes). 12. Part singing is of primitive art. However more in the sense of the harmony than in the sense of the polyphony. More as the sanoristic Le. timbre effect than in the sense of multi part meaning. Unison introductions and the polyphony make up of the further parts (especially of the cadences) are typical for the performance. The singing part has a function to tonal firmness. The melody is establishing itself in the tonal sense. The important points of the melody are often underlined and circumscribed due to their polyphonical performance. Exemp. N. 8. Prijepole melodje iz Sancaka Nr 1163 W. C h ark o w: Russkije narodnyje pjesni Moskwa 1956 26 - , smolenskoj oblasti, nr. 27 �403 402 We can observe the unison singing (Poland, Ukraina, Serbia), the seconds (South Slavs), thirds (Bjelorussia), thirds fourths and sometimes, seconds (Ukraina, Russia), quints (Russia, Slavonia), Exemp. Nr. 9 and whole chords (Croats, Examp. Nr. 10). Example Nr. 9 Multi part singing can give a phenomenon of the bourdon harmony or sometimes of the organum. Specially interesting is the manner of the figurated bourdon. In this case we can notice an effect of the accumulation of the dissonances. It takes place when the bourdon is in second interval and it changes to little second with many timbre values. Bosnia, Examp. Nr. 11. I F. K Example li h a ć: Juznoslovenske narodne Banove - Slavonja • Bosnia, Trawniki, -ł ~ I I J J r -.l= j . • T- fi ł\ • y -r V. v. 1. Nr. 10 J=~o9 A popijevke, I J -r r rJ z g a n e c: I) r J r -.b ...•b. ...•1) J ") --412 y r r popijevke ł J -J- 1> t J Y J r Hrvatskog I r I r -r- ~ Zagorja, of Anna Czekanowska 13. Performance has plenty of mannerism. It concerns the tension timbre of the voice, ornamentic, and other pecularities which are described thoroughly by Bartok (op. cit. p. 54). There are the different line, word and syllabe interruptions, swallowing the last syllabe (South Slavs, Bjelorussia), clucking sounds (Bulgaria, Serbia), syllabication of consonants, sIuttering entrance of words (Russia, South Slavs). These pecularities can have specialy timbre and instrumental value . I r;--.. ) n h ~ I'l I'l ~ r ~ ~ Narodne r IJ r J- .[) I J y' I [) .D ) ...• 1'> D ...• Field Notation v. I, p. 398 III. SOME ETHNOLOGIC AND SOCIOLOGIC ... PROBLEMS 1. The ethno-genesis, 2. functional determination, and 3. nonmusical factors - are the main problems concerning the narrow structure. 1. The first problem we can summarize as follows. The narrow structure is most typical for the South Slavs. It is connected with many fashions and circumstances in South Slavia and is to be �404 ~ound in .various regions of these countries (especially popular m Bulgaria, Serbia, Macedonia and Bosnia). Very typical is the narrow structure for the Ukrainians and Bjełorussians, too. There are Calendar Songs and especially the harvest song in which narrow structure occurs. The Poles and the Russians have a diatonical narrow structure as a phenomenon in kind of relict. It is to be fou~:l in the borderl ands between Poles, Ukrainians and BjelorUSSIans, and Russians, Bjelorussians and Ukrainians. It can be an integral part of the wedding ceremonies as it is the case with Polish and Russian songs. Among others West Slavs the Slovaks and East Moravians are the only ones who have narrow melodies. The Slovak songs, however, have different features of structures (no melisma). The historical explanation of narrow melodies is complicated. Its southern origin is certain. The question however is, whether they came from Near East or the Mediterranean Area. Perhaps they were connected with the Iranian peoples and their wanderings. It requires more comparative studies on the non-Slavic materials especially on the Spanish harvest songs and on the primitive modes of polyphony. 2. The problem of the functional determination is difficult to explain. Why does the narrow structure occur in some countries (Polland, Russia) with designated customs, but does not occur with several specific rituaIs among South Slavs? Perhaps it depends on the gradation of primitivism, Le. the very primitive forms correspond to many circumstances. Perhaps it depends on the local tendencies and fashions. It should be howewer underlined that in Slavic narrow range repertory are different modes of funtional units: one melody for many circumstances (South Slavs), one melody for one custom, but one melody for many items of these ceremonies (for example for the ceremony of putting the cap, for riding to the church, for the wedding dinner - Poland, Russia) :nany melodies for one custom, Le. specific melody for every Item of the ceremony (very rare in this repertory, Poland). 405 From this point of view many regions have transitorial character. It is above all the East Carpathian region where the narro.w structure occurs the wedding (Polish fashion) and harvest (Ukrainian fashion) songs. We can observe in this region and its area (Przemyskie) the other transitorial phenomena, too. There is a coexi'stence in one region of functional designation (Polish fashion) and the absence of it (fashion of the Southern Slavs)7. Bartok's remarks are, however, nort to be neglected. He (op. cit. p. 36 stressed, that the expraordinary narrow melodies (range of third) are typical for ennual customs (similarlv to Ukrainian narrow melodies, my remark A.C.) and they com~ from "autochtonous areas" (Le. Central Balkan). They are above all harvest songs, hay-gatherings, lazarice and cradle songs. 3. The non-musical factors are represented by the connedion of the activity and reflection; they are the main non-musical factors in this creation. The songs are full of feelings, both in music and in word. They have plenty of metaphors and symbols. The two section melodies are constructed on the principle of parallelism. The one section melody represents generally a command e.g. "take some food to your new household" (Poland): The command is often very clearly addressed. In two section melody we find a metaphor (first section) and description of situation (second section, (Poland, Ukraine). Two section melody can also have a command and a refrain which contains of one syllable only, repeated many times e,g. "come to my Peter, oj, oj, oj, ooooj" (Bosnia). Many texts are very difficult to explain because of their symbolic character. These are above all songs of "korowaj" Le. wedding cake (Ukraine, Bransk, Southern Slavs, Poland). It is necessary to stress the fact that the subjective monoloques are not to be found here though the different commands are very popular. The developed dialogues such as we find in Polish wedding songs, are not to be found either. It is difficult to speak about the conversation form. The service character is not to be quest7 See to A. C z e k a n o w s k a: Pieśni Bi/goTajskie ... p. 73, the remarks about different functional designations of the narrow melodies. �407 406 ioned. The songs are strongly conected with the ceremonies with the life of the social group. Among Southern Slavs thi~ structure exists too in the love and epic songs (historical songs). The illustrative element did not enter in its creation. There is not any relationship between the content of the text and music. Perhaps it is an evidence of the fact that the narrow structure is not primarily functionally determined. It has just a little semantic meaning. IV. SOME MUSJCOLOGICAL PROBLEMS The character of diatonic, that is the role of semonite and the importance of second as consonance constitute a theoretical problem which is of principal significance both for the ancient theory and for the modern musicology. The first problem goes back to the Greek theory. After Aristides who prefered the anhemitonic forms, such to be older and really, many theoreticians of the Middle Ages gave much attention to the diatonical forms. The dispute about the priority and importance of the anhemitonic and diatonic scales reviewed in the Russian theory between Sokalski (priority of anhemitonic) and Kwitka (the great importance of diatonic). The first underlined the principle of consonance and its importance in anhemitonic forms. In other words, he stands on the position of Aristides and underlines the possibility of choosing the intervals. The second gives much attention to the importance of the semitone, Le. he emphasizes the latter theory Whilipp de Vitry, "Musica Enchiriadis"). He clarifies the idea of various kinds of division of the fourth interval. The problem of narrow melodies and its filling concerns the cardinal construction and tonal problem, Le. the distinction between diatonic and anhemitonic and their expression value. Many authors maintain that semiton~ carne to Europe from Asia (Near East) and it changed totally the character of the earlier music. The music has become milder, "emmelish". There are the tritones structures which do not contain the semitone. They preserved its cruded characters. There are also the attempts to disqualify the semitone and its role. The second musicological problem does not concern the melodi..., cal structure but the harmonical one. In other works, can the dissonance (the great or the little second) be a construction interval? The new music which considers the dissonances and their timbre values should have its importance. Perhaps the examples with dissonance part singing give very interesting materials to this problem. It depends however on many physiologicall studies on the responses of the dissonance and consonance. The further musicological problems concern the importance of the primary (Le. performance) musical factors in narrow melodies and the distinction between southern and IIlOrthern fashions (in the sense of its geographical location) of the narrow melodies. To the fir::;t problem we can sumarize: the primary factors in this old creation of improvisation art have more constructive role than the other factors. Because of their changing the dynamic, agogic, timbre value, infiltrates manners of recitation and performance through construction, and has a cardinal energetic importance, it depends on its performance and its agents. The last problem is a border problem which has an importance both for ethnology and for musicology. Both types of the narrow structure are to be found on the Russian territory. The first comes from the South-West (Ukraine, Bjelorussia). The second is coming from the Karelia and Russian Baltic-Finnish groups. It is a great problem, which kind of melody is more important for the Russian melodic and especially for Russian laments. Where is the demarcative Iline between the two main types? There are of course many transitional regions and forms. The nodhern kind of narrow melodies has its special literature. In this moment I limit the problem to the Slavic forms, and southern kinds only. s See Erfurth, 4 385, vol. 34 (XIV century). �408 409 Bibliography A r b a t s k y J.: Communication on the chromatic Balkan-scale "Journal of the Amer. Musicol. Soc." V, p. 150, 1952. Arbatsky J., Kunst J., Hanford J.: Hellenic influence in folk music of the modern Balkans "Athene", autumm 1955. A r i s t i d e s Quintilianus: "De musica" Edition of A. Jahn 1882. B a r t o k B.: Serbo-Croatian Folk Music, New York 1951. B a r t o k B.: Slovenske ludowe Piesne, Bratislava 1959. B i e l a j e w W.: Bjełorusskaja nQ7'odnaja muzyka, Leningrad 1941. B o s e F.: Musik und Musikinstrumente des Balkans, "Atlantis Buch",1938. B o s e F.: Typen der Volksmusik in Karelien "Archiv f. Musikforschung', 1938. C o u s s e m a ker E. D.: Scriptorum de musica medii aevi novum seriem, 1864. C z e k a n o w s k a A.: Pieśni Bilgorajskie, Wrocław 1961. C z e k a n o w s k i J.: Wstęp do Historii Słowian, Poznań 1957. Dj O u d j e f f S.: Teoria na Bulgarskata musika, Sofia vol. I, II, III, 1950-1954. D j o u d j e f;f S.: Le folklore musical en Bulgarie, Beograd Hl36. E wal d Z: Socjalnoje pereosmyslenije w narodnych pjesniach bjełomskawo Polesia, "Sowietskaja Etnografia", 1934. F a m i n c y n A.: Drewniaja indo-kitajskaja gama w Azji i Ewropie, Moskwa 1889. H a n d s c h i n J.: Der Toncharakter, Basel 1948. H o r n b {)s t e l E.: Musikalische Tonsysteme, in "Geiger und Scheel, Handbuch der Physik", 1927. Iioannes de C a s t r o: Methodus cantus ecclessiactici graeco slavici Roma MDCCLXXXI, trans. Russian J. Woznesenskij, 1899. Jugoslavische Musik (in) MGGG, Kassel, 1958. K a m b u r o w I.: Bulgarskata Musica, Sofia, undatet. Kar a s o y a n o w A.: Melodichni i harmonichni osnovi na bulgarskata nlIrodna pessen, Sofia 1950. K a s t a l j s kij A.: Osobenosti russkoj narodnoj muzykalnoj sistemy, Moskwa/Petrograd 1923. K a t s c h u l e v I.: Sustoyanieto na narodnata musika v 1'{odopite, Sofia 1955. K o l b e r g O.: Lubelskie v. I, II, Kraków 1883. K o l b e r g O.: Pokucie v. VIV, Kraków 1882/1889. Koł ł e s s a F.: Narodni pisni z piwdenndoho Pidkarpatija, Użhorod, 1923. Koł ł e s s a F.: Ukraińska muzyka ludowa, "Lud Słowiat'lski", Kraków 1934. K r e m e n l i e v B.: Bulgarian-Macedonian Folk Musie. Berkeley, 1952. K u b a L.: Narodna Glazbena umjestnost w Dalmacji. Zagreb, 1899. K u b a L.: Einiges uber dos istro-dalmatinische Lied. Kongress Bericht, 1909. K u b a L.: Cesty za Slovanskou Pisni, Prague, 1935. K u h a ć F.: Zetelecke popijevke. Zagreb. Undated. K u h a ć F.: Dos tUrkische Element in der Volksmusik der Croaten, Serben und Bulgaren. Vienna, 1899. K u n s t J.: Cultural Relations between the Balkans and Indonesia. Amsterdam, 1954. K w i t k a K.: Anhemitoniczni prymitywy "Etnograficznyj Visnyk", t. VI. Kijev 1927, 1928. K w i t k a K.: Perwyczni Tonorjady, Zb. "Perwiczne Gromadjanstwo" Kijev, 1927. K w i t k aK.: mełodiku, Do Pitanja pro Kijew, 1928. tjurskij wpływ na ukrajinskuju narodnu L a j o s Bardos: NatUrliche Tonsysteme. Budape3t, 1957. L u d k i e w i c z S.: Hałyćko-Ruśki narodnt melodji, "Etnograficznyj Zbirnyk", XXI-XXII. Lwów 1906-~.908. M a r i j i c B.: Die Volksmusik Bosniens und der Herzegovina, 1936. M o s z y ń s k i K.; O badaniach muzyczno-melograficznych na Polesiu, "Lud Słowiański", t. III. Kraków, 1934. M o s z y ń s k i K.: Kultura ludowa Słowian. Część II. Kraków 1939. P a n o f f P. Die altslawische Yolks und Kirchenmusik. Wildpark-Potsdam, 1929. P o P o vaT.: Russkoje narodnoje muzykalnoje tworczestwo. Moskwa, 1955-1957. P o P o vaT.: Russkoje narodnoje muzykalnoje tworczestwo. 1962. R e i n c h a r d K.: On the problem of pre-pentatonic scales: particularly the third-second nucleus, ".LI. F.M.C." London, 1958. R i h t m a n C.: Polifoni oblici u narodnoj muzici Bosne i Hercegovina. Sarajevo, 1951. S a x C.: Bosnische Musik. Vienna, 1893. S c h n e i d e r M.: Geschichte der Mehl'stimmikeit. Berlin, 1934, 1935. S c h n e i d e r M.: Die musikalischen Beziehungen zwischen Urkulturen Altpflanzern und Hirtenvolke>'n, "Zeit. f. Ethnol". 1938. S i e r o w A. H.: Muzyka jużno-ruskich pjeseń, Dzieła wybrane. MosKwaLeningrad, new edition, 1950. Ś i r o l a B.: Die Volksmusik der Kroaten. Budapest, 1956. S o k a l s k i P.: Ruskaja narodnaja muzyka, wielikorusskaja i małorusskaja w jeji ritmiczeskom i harmoniczeskom strojeniji. Charków 1888. S p a s o w V.: Kum bulgarskite nal'odni napevi, Sofia 1924. S p a s o w V.: Volksmusik, MusikinstTumente und Tiin2e der Bulgaren, Vienna, 1931. S t o i: n E.: Lazaruvane u selo Naguschevo. Sofia, 1956. �410 S t o l n Y.: Hypothese sur l'origine bulgare de la diaphonie. Sofia, 1924. S.t u m p f C.: Tonpsychologie. Berlin 1883. T h i n u s A.: Die harmonikale Symbolik des Altertums. 1868. Vas i l j e v i c M. A.: Les bases tonales de la musique popu1aire serbe, "J.I.F.M.C." London, 1952. Vas i l j e v i ć M. A.: Naroclne Molodije. Sanćak. Beograd, 1953. W i o r a W.: Der tonale Logos, "Musik Forschung", 1951. W i o r a W.: Alter als die Pentatonik. Budapest 1957. Z g a n e c V.: Pjesme Jugoslavenskih Rusina. Zagreb, 1946. Z g a n e c V.: Orijantalizmi u Jugoslavenskom muzićkom folkloru. Zagreb, 1955. Z g a n e c Y.: The tonal and modal structure of Yugoslav folk music, "J.I.F.M.C." London, 1958. Z i v k o v i ć M.: Le probleme tonal des melodies populaires. Beograd, 1956. EOHDAN BARANOWSKI ZANIK UZYTKOWANIA WOŁOW JAKO SIŁ Y POCIĄGOWEJ W POLSCE I W KRAJACH SĄSIEDNICH Najdawniejszą siłą pociągową w rolnictwie i transporcie Europy Środkowej stanowiły woły. Co prawda konie były znane na tych terenach bardzo wcześnie, służyły one jednak głównie do jazdy wierzchem. Nieodpowiedni zaprząg używany w całej Europie w czasach starożytnych i we wczesnym średniowieczu, ugniatający koniowi szyję, nie pozwalał na należyte wykorzystanie jego siły dla celów rolniczych i transpor'towych. Natomiast nowożytny zaprzęg konny (szleja i chomąto) przyjął się na zachodzie Europy w X-XII w.l Możliwe jednak, że we Wschodniej Europie znany był on już dawniej. Do Europy Środkowej prawdopodobnie znajomość tego zaprzęgu końskiego przyszła z zachodu w XII w. Od tego też okresu coraz to bardziej rozpowszechniało się użycie koni dla celów rolnictwa, czy jeszcze bardziej dla celów transportowych. Szczególnie w XV, a jeszcze bardziej w XVI w. bardzo poważnie zwiększyła się ilość koni używanych jako siła pociągowa. W XVI w. uważano niemal za zasadę, że gospodarstwo chłopskie powinno posiadać, jako siłę pociągową zarówno konie, jak i woły2. Słusznie uważano, że koń nadawał się o wiele lepiej do wozu i brony, natumiast do orki lepszy był wół. W tym okresie dość 1 J. M a t u s z e w s k i, Początki nowożytnego zaprzęgu końskiego "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", 1954, nr 3, s. 388 i n. 2 Odnośnie stosunków polskich bardzo wyraźnie sformułował to teoretyk gospodarstwa folwarczno-pańszczyźnianego z XVI w. A. G o s t o m s k i, Gospodarstwo, Wrocław 1951, s. 34. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/055548db2ef15b7e113e79870e7b59f1.pdf 10e363a9b876f9fb6bad25888ff4584a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1512 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1399 Title A name given to the resource Indeksy, spisy treści / LUD 1976 t.60 Description An account of the resource LUD 1976 t.60, s.394-391 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS ILUSTRACJI 1,2. Karta dokumentacyjna źródła ikonograficznego . 94-95 3. Karta Unit erm 97 4. Schemat organizacji Ośrodka Dokumentacji Ikonograficznej Etnografii Wielkopolski w Poznaniu 98 5. Czerpak mosorowy w bacówce na Kotarzu w Brennej w Beskidzie Śląskim. Fot. J. Setkowicz . 140 6. Putyra mosO'rowa z warzechą w bacówce na hali Kotarz w Brcnnej "\v Beskidzie Śląskim: Fot. J. Setkowicz . 140 7. Gielety mosorowe w bacówce na hali Postrzedni na Cienków Groniu 141 w Beskidzie Śląskim. Fot. J. Setkowicz . 8. Grodek z mosoru w bacówce na hali Stary Groll w Brennej w Beskidzie Śląskim. Fot. J. Setkowicz . 141 9. Kwarta z mosoru do odmierzania masła w bacówce na hali Skórzackiej w Beskidzie Żywieckim. Fot. J. Setkowicz 142 10. Kadłub mosorowy na nie wyciętym pniu w lesie na Starym Groniu 113 w Brennej. Fot. J. Setkowicz . 1'19 11. Obrączka z leszczyny lub rokity na czerpaki mosorowe . 12. Sąsiek na ziarno z dudławego pnia u Marii Greniowej na Polanie Stary 150 Groń w Brennej. Fot. J. Setkowicz . 13. Pasieka pszczela z dudławych pni u Józefa Sali na Orawie w Zubrzycy 151 Górnej. Fot. J. Setkowicz 14. Garnki zaklinacza deszczu z rodu Czuma, wystawione przed jego domem. !fi9 Fot. H. Zimoń 200 15. Garnek z kamieniami deszczowymi. Fot. H. Zimoń 201 16. Garnki z dekoracją należącą do rodów Guza i Gembe. Fot. H. Zimoil 21J4 17. Zaklinacz deszczu odcina korę z drzewa omuzungute. Fot. H. Zimoń 206 18. Przy rozcieraniu leków roślinnych. Fot. H. Zimoń . 207 19. Mycie garnków w zagrodzie zaklinacza. Fot. H. Zimoń . 208 20. Liście z drzewa omuczwerambogo i rozcięte kawałki kory. Fot. H. Zimoń 219 21. ..Mycie", ,,'kuchcik" itp. Fot. J. K. Jeppsen 1950 220 22. Taśma kodowa 220 23. Odczytywanie danych z mikrofiszki 24. Odczytywanie informacji z arkusza kodowego za pomocą maszyny typu 221 Dura Mach 222 25. Arkusz kodowy. 23+ 26. Front gmachu Muzeum Etnogr,aficznego w Ankarze. Fot. K. Wolski 319 27. "Kukiery" na festiwalu w Haskovie. Fot. B. .Jaworska . SPIS MAP Wyspa Dukerebe w południowo-wschodniej części .Jeziora Wiktoria (Tanzania) 191 �387 K. S. KramL:r, Grllndris5 cineI' reehtiichen Volkskllnde, 1974 (Walerian Sobisiak) 242 J3irket-Smith, Scie;'.ki kultury, 1974 (Zbigniew Gierszewski) . A. Waligórski, Antropologiczna koncepcja człowieka, 1973 (Zbigniew Gier~z('wski) W. Gu~icw, Estetyka folkloru, 1974 (Teresa SmoLińska) :\oT. Władyka, Teoria faktu społecznego w systemie socjologicznym Emila Durkheima, lD71 (Zbigniew Gierszewski) Problemy kartogr<lfirovanija v jazykoznanii i etnografii, red. S. I. Bruk, K. 1974 (Zofia Stas:::czak) . 244 245 250 251 253 Socjalno.ic' i nacjonalnojc. Opyt etno~ocjologiceskich issledovanij po materialam Tatarskoj i\SSR, 197:3 (Zbigniew Jasiewicz) .T. 1. Smirnov, Sl;wjanskije epiceskije tradicii, 1974 (Al.icja Bednarczuk) Ch. Vakarclski, Etnografija na Balgarija, 1974 (Marek Gawęcki) 1. Vladutiu, Etno~rafia Romaneasdi, 1973 (Zofia Staszczak) . PaysannC'ric fra~<;ais(', paysannerie hongroise, XVIe-XXe siec1es, 1973 (Jacek nednaTski) 254 257 258 260 261 Tassoni, /~rti c tradizioni popolari. Ie inchieste Napoleoniehe, sui costu-' mi c Ie tradizioni nel Regno Italico 1973 (Zofia Staszczak) . A. Karasek,.T. Lam:, Krippcnkunst in Bohmen und Mi:ihren vom Fri.ihbarock bis zu Gegen wart, 1974 (Walerian Sobisiak) . Kalendarnyjc obycai i obrjady v stranach zarubeZnoj Evropy, 1973 (Jacek G. Bednarski) (Adam Rartosz) Kwilecki, Potocki, Zbigniew A. (nolc~la Błachowski, LV 270 275 276 279 282 284 286 Lemkowie T. zagadnienia Wierzbicki) migracji i asymilacji, 1974 (Andrzej w Bieszcza- . 288 M. Biernacka, Kształtowanie się nowej społeczności wiejskiej dach. 1974 (Anna KowalsTw-Lewicka) . Pożywi~nie ludno~ci wiejskiej, 197:3 (Grzegorz Skalski) . B. Baranowski, Życic codzienne małego miasteczka ,"Ii XVII 1975 265 267 Lange, The Nature of Dance, 1975 (Maria Drabecka) . .T. Huizinga, Jesień Średniowiecza, 1974 (Zbigniew Gien'zewski) R. G()rski, Oskar Kolberg. Zarys życia i działalności, 1974 (Medard Tarko) Stosunek mieszkańców wsi kujawskiej do ziemi. Przemiany hierarchiii wartości, 1974 (Miroslawa Drozd-Piasecka) G. Ungeheuer, Przemiany standardu kulturowego, 1974 (Józef Lech) . A. Pawłowski, Cyganip, 197:3 (Adam Bartosz) M. Hi.ibschmannov[l, Abstrakta odborne literatury a Cikanech v CSSR, 1974 R. A. 264 292 297 i XVIII w., Jo.nuszkiewicz) Skarby w skrzyni 299 malowanej, 1974 (Bolesław Januszkiewicz) 301 V. KRONIKA Spr,1"\;\ozdan ie 7. działalności Zarządu Głównego PTL za okres od września 1974 do sierpnia 1975 r. (Bronisla.wa Jaworska) . L Walne Zgromadzenie PTL i Sesja Naukowa we Wrocławiu w dniach 19-20 września 1975 1'. (Krzysztof Zielnica) . VIII Seminarium Ethnologicum (Jacek Bednarski) . V Mic;dzynarcdowe .sympozjum Ethnologia Slavica (Bronisława Kopczyńska-Jatcorska) 303 310 315 316 �Festival ,.Kvitna Jaworska) Międzynaro'dowa (Longin pee i tancuva", Haskovo 9 V 197;' (BronisŁawa 318 'konferencja Malicki) Ogólnopolskie styna Trakija . w sprawie tradycyjnego rybołówstwa w Baja 320 , Seminarium poświęcone zagadnieniom stroju ludo\',:cgo (Kry- 323 Hermanowicz-Nowak) Sesja naukowa dla uczczenia 100 rocznicy pobytu Oskara Kolbcr.L('l ;la Pomorzu (Medard Tarko) , Filatelistyczne zbieractwo o tematyce etnograficznej (ZbiGniew T,lIil()q . Konferencje, zjazdy i inne spotkania z udziałem etnografów w 1074 r. (Tere:)fL Zakrzewska) Etnograficzne wystawy Magisteria i doktoraty :325 326 327 czasowe eksponowane w 1974 r. (Tercsa Zakrzewska) z zakresu etnografii w 1974 r. (Barbara .Jarug(l) . 332 349 VI. IN MEMOHIAM Tadeusz Seweryn (BoŁesl(lw Łopuszański) . Ksawery Piwocki (Kazimierz Pietkiewicz) Aleksander Lech Godlewski (Medard Tarko) Jiri Honik (Medard Tarko) . Wiesława Cichowicz (Stanislaw Blaszczyk) Zofia Szembekówna (Stanislaw Blaszczyk) Tadeusz Stanisław Grabowski (Boleslaw Łopuszali:ii:i) Tadeusz Ochlewski (Jan Paździora) Klemens Krajewski (Maria Znamierowska-PrufJerowa) Józef Wieczerzak (Ewa Grabowska) Janina Klawe (Maria Znamierowska-Pr·i.ifferowa) Bonifacy Zielonka (Maria Znamierowska-P1'iiJfe1'owa) Wspomnienie o Bronisławie Dekowskiej (ITena Lechowa) Zofia Czasznicka (Kazimie1'z Pietkiewicz) HaEna Bielawska (piotr Kaleciak) Olimpia Świaniewiczowa(Maria Znamierowska-Pruffc1'owa) Spis ilustracji i map :355 363 367 368 368 3'10 372 373 375 375 376 377 379 380 381 381 384 �ILLUSTRATIONS 94-95 1,2. Documentation card 97 3. Uniterm card 4. Organizational schematic of the Iconographic Documentation Centre for 98 Ethnography oj' Great Poland . 5. Mosor dipper from a shepherd'scottage; Katan coomb, Brenna, Silesian 140 Beskid mountains. Phot. J. Setkowicz . 6. Mosor vat with ladle form a shepherd's cottage; Kotal'Z coomb, Brenna, 140 Silesian Beskid mountains. Phot. J. Setkowicz . 7. Mosor yokes from a shepherd's cottage; Postrzedni coamb, Cienków 141 Groń, Brenna, Silesian Beskid mountains. Photo J. Setkowicz . 8. Mosor sieve from a shepherd's cottage; Stary Groń coomb, Brenna, SileHl sian Beskid mountaines. Photo J. Setkowicz . 9. Mosor quart for measuring butter; shepherd's cottage; Skórzacka coomb, 142 Żywiec Beskid mountai'ns. Phot. J. Setkowicz . 10. Mosor trunk on the stump in the forest of stary Groń, Br€nna, Silesian 143 Beskid mountains. Phot. J. Setkowicz . 149 11. Hazel or willow hoop for mosor dippers . 12. Grain container made from a hallowed trunk belonging to Maria Greniowa, Polana Stary Groń, Brenna. Phot. J. Setkowicz . 150 13. Apiary made from a hallowed trunk belonging to Józef Sala, Orava, Zubrzyca Górna. Phot. J. Setkowicz . 151 14. Pots of the rainmaker, member of the Tchouma family, displayed in front of his mud hut. Phot. H. Zimoń. 199 15. Pot with rain stones. Phot. H. Zimoń. 200 16. Pots with ornaments belonging to the Ghousa and Ghembe families. Photo H. Zimoń . 201 17. A rainmaker barking the omuzungute tree. Phot. H. Zimoń 204 18. Grandig rain medicines. Phot. H. Zimoń . 206 19. Washing up in the rain maker's farmyard. Photo H. Zimoń. 207 20. Leaves and bark pieces oI the omouchverambago tree. Photo H. Zimoń 208 219 21. "Washing", "Cook's boy". Phot. J. K. Jeppsen 1950 22. Code tape 220 23. Data read-out from a micro-fiche 220 24. Information read-out from the code sheet means of a Dura Mach apparatus. 221 25. Code sheet 222 234 26. Frontage of the Ankara Ethnographical Museum. Photo K. Wolski 27. The so-called "Ku kiery" of the Haskovo festival. Phot. B. Jaworska 319 LIST OF MAPS Bukercbe 25 - Lud, Island tom LX in Lhe south-eastern part of the Victoria Lake (Tanzania) 191 �treści Spis I. SPOŁECZNE ZADANIA ETNOGRAFII W POLSCE LUDOWEJ J a n S z c z e p a ń s k i, Kultura ludowa w nauce i społeczclislwie . A n n a K u t r z e b a - P o j n a r o w a, Osiągnięcia etnografii w trzydziestoleciu J a n K r z y s z t o f M a k u l s k i, Dorobek i zadania muzealnictwa dnograficznego w Polsce Ludowej . K a z i m i e r a Z a w i s t o w i c z - A d a m s -k a, Treści folklorystyczne we współczesnej kulturze polskiej T a de u s z Wi ę c'k o w s k i, Kontynuacja i przeobrażenie sztuki ludowej w działalności CPLiA I g o r KI' i li t e k, Nove expozicie Etnografickeho ustavu Slovenskćho narodneho muzea v Mp.rtine. Koncepcia i realizacia Dyskusja 5 15 25 35 49 61 71 II. STUDIA, ROZPRAWY G r z e g o r z S k a l s k i, Dokumentacja ikonograficzna w etnografii E d war d P e r c z a k, Kalendarz lunarny Słowian na tle porównawczym A n t o n i G r z y b o w s k i, Cztery razy po dwadzieścia lat prof. dra Włodzimierza Antoniewieza. Ze wspomnień tatrzallskich J a n S e t k o w i c z, Naczynia mosorowe w kulturze pasterskiej . K o l e S i m i c z i j e w, Bój na Kosowym Polu w macedońskiej bułgarskiej epice ludowej . H e n ryk Z i m a ń, Zaklinacze deszczu i ceremonie sprowadzania deszczu na wyspie Bukerebe w Tanzanii. Na podstawie etnograficznych badań terenowych w 1968 r. 81 101 127 139 157 189 III. KOMUNIKATY R e x A n d e r s e n, Klasyfikowanie systemem EDP w Muzeum Fiskeri- og SeJfartsmuseet Wal e r i a n S o b i s i a k, Muzea na wolnym powietrzu w Republice Federalnej Niemiec K r z y s z t o f W o l s k i, Muzeum Etnograficzne w Ankarze IV. Ethnologie RECENZJE, Gćnerale, PRZEGLĄDY WYDAWNICTW (Jacek . 1968 Bednarski) 217 227 233 I CZASOPISM 239 �391 Polish Nation-Wide Seminar Devoted to Regional Costume (Krystyna Herma- 323 nowic::-Nowak) Symposium to honour of centenary stay Oskar Kolberg's in Pomerania (Medard Tarko) Collecting of stamps on dhnographic81 subjects (Zbigniew ł~adoś) Conferences, congresses and meetings with the participation of ethnographers during 1974 (Teresa Zakrzewska) Ethnographical time exhibition in 1974 (Teresa Zakrzewska) :\lA and PhD degrees in ethnography obtained in 1974 (Barbara Janiga) 325 326 327 332 3"'9 VI. IN MEMORIAM Tadeusz Seweryn (Bolesław Łopnszański) . Ksa\i;ery PiwGcki (Kazimierz PieLkiewicz) Aleksander Lech Godlewski (Medard Tarko) Jil'i Ho6lk (Meclord Tor/w) . Wiesława Cichowicz (S/onislow Blaszczyk) Zofi;:; Szc'm!Jekówna (Stanislaw Blaszczyk) Tad'2u.-z Stani'Jaw Grabowski (Bolesław Łopuszański) Tadeusz Ochlewsj,i (.Jan Paździora) Klemens Krajewski (Mo,.ia Znomierowska-Priifjerou;a) JózC[ Wieczerzak (Ewo Gmbowska) Jcwina Klawe (Maria Znamierowska-p,.iifferowa) Bonif<.icy L:ielonl,a (Maria Znamierowska-Priifferowa) Remc·mbrance to Bronisławie Dekowskiej (Irena Lechowa) Zoiia Czasznicka (Kazimierz Pietkiewicz) Halina Bielawsku (piotr Kałeciak) Olimpia S·,,·ianicwiczowa (Maria Znamierowska-Priifjerowa) 1Ilu;;lrations List of maps 355 363 367 368 370 372 373 375 375 376 377 379 380 381 381 381 384 384 ��CONTENTS 1. SOCIAL TASKS OF ETHNOGRAPHY IN THE POLISH DEMOCRACY PEOPLE'S Jan S z c z e p a 11 s k i, Folk culture in science and society . Anna K u t r z e b a-P o j n a r o w a, Achievements in ethnography during the last thirty years . Jan K r z y s z t o I M a k u l s k i, Achievements and tasks oI ethnographical museums in People's Pol<:nd Kazimiera Z a w i s t o w i c z-A d a m s k a, Folkloristic elements in Polish culture of today . Tadeusz W i ę c k o w s k i, Continuity and developments of folk arts in the activity of Foreign Trades Co-operative Company for Folk Arts Articles "Cepelia" . Igor K r i s t e k, Expositions of the Ethnographic Institute of the Slovakian National Museum of Martin Discussion IT. STUDIES 5 15 25 35 49 61 71 AND DISSERTATIONS Grzegorz S k a j s k i, Iconographic documentation in ethnography Edward P e r c z a k, Lunar calendar of the Slavs: Comparative Consideration, Antoni G r z y b o w s k i, }<'our times twenty years of Professor Antoniewicz and his connections with the Tatra region . Jan S e t k o w i c z, Vessels of mosor in the mountain pastures. Kole S i m i c i j e v, The battle of Kossovo Field in Macedonian and Bulgarian folk epics Henryk Z i m oń, Rainmctkers and rainmaking rites on the Island Bukerebe in Tanzania (based on the fieldwork carried out in 1968) . 81 101 127 139 157 189 III. COMMUNICATIONS Rex A n d e r s e n, EDP System in the Fiskeri- og S0fartsmuseet Walerian S o b i s i a k, Museums under the open air in the Federal of Germany Krzysztof W o l s k i, Ethnographical Museum of Ankara IV. REVIEWS, SURVEYS OF PUBLICATIONS Ethnologie Generale, 1968 (Jacek Bednars.ld) K. S. Kramer, Grundri::,o' einer rechtlichen bisiak) . 217 Republic 227 233 AND PERIODICALS 239 . Volkskunde, 1974 (Walerian 80- 242 �390 K. Birkct-Srnith, Paths of culture, 1974 (ZlJiqnic!i' Gicr'<cu's!cil A. Waligórski, Anthropological concept of !Tlan, 1973 (ZIJi.(ir<icw c;icr,"~cIL;:~i) W, Gusiew, Aesthetics of folklore, 1974 (Terf'sa Sm()/iń.sk'1) M. 'Władyka, Theory of social fact in the sociological systL!m of Emil Durkheim, 1974 (Zbiqniew Gierszewski) . Problemy kartirografirovanija v jazykoznanii j etnOi(rafii, red. S. 1. Bruk, 1974 (Zofia Staszczak) Bednarski) Bednarski) 258 260 265 265 257 R. Lange, The Nature of Dance, 1975 (Maria Drabecka) , J. Huizinga, Herfsttij del' Middeleeuwen, 19H (ZI)iqniew (;i"r: zC/I's!::ii R. Górski, Oskar Kolberg: His life and work, 1974 (1v1cr!nrd Tru!:()) The attitude of the Cuyavian peasantry to their land('c! prop('rty. Changes in the cultural hierarchy of values, 1974 (Mirosiav'a. Dro:d-l'io';('c!ca'i G. Ungeheuer, Transformations of the cultural standard, 1974 (.JI),e( Lccill A. Pawłow:;ki, Gypsies, 1973 (Adam Bartosz) M. Hi.ibschmannova, Abstrakta odborne literatury o Cikón('ch v CSSR, 1974 Bartosz) Kwilecki, Lcmks: Problems concerned lation, 1974 (Andrzej Potocki, Zbigniew M. Biernacka, The [orrnaticn ef new with imigntinn (Bolesław 276 279 282 284 :.;nd assimi-· Wierzbicki) T. villag:c their 288 ('on1n1unitjc~; in the Bil':.;~':czac1y Mountains, 19B (Anna Kowalska-Lewicka) Nourishment of the village population, 1973 (Gr:egorz Skalski) B. Baranewski, Every-clay life of a country tovvn in the 17th and 18th Cent.. Błachowski, 270 274 286 i\. 1975 254 257 261 G, Tassoni, Arti e trandizioni popolari. Le inchiestc Napolconiche, sui costumi e Ie tradizioni nd Regno Italico, J[l73 (Znfia Stas?c.:ak) A. Karasek, .J. Lanz, Krippenkunst in Bahmen und Miihren vom Friihharnck bis zur Gegenwart, 1974 (Walerian SolJisiak) . Kalendarnyje obycai i obrjady v stranach zarubdnoj Evropy, 1 !J73 (.Jacek A. 251 233 Socjalrioje i nacjonalnoje, Opyt etnosocjologiceskich issledovanij po materialam Tatarskoj ASSR, 1973 (Zbigniew Jasiewicz) , ,J, L Smirnov, Slavjanskije epiceskije tradicii, 1974 (Alicja Bcdno TC: uk) Ch. Vakarelski, Etnografija na BaJgarija, 1974 OHarek C;(III'<;(')(i\ L Vladutiu, Etnografia Romaneasca, 1973 (Zofia Staszczak) Paysannerie fran<;aise, paysaneerie hongroise, XVlc-XXc si,\c1cs, 1!l7:~ (Jacek (Adam 245 2H 25i1 Jonus.zkiewicz) Treasures . of a painted case, 1974 (Bolesłov' .1(mus:/;ieu;i('?i 292 297 299 :~01 V. CHRONICLE Proceedings of the Polish Ethnological Society encomp]ssing the p('rioc! \\'1thin September 1974 - August 1975 (Bronisława Jaworska) . 50th General Assembly of the Polish Ethnological Soc'idy Associated with a Scientific Session al ,Vrocław, September 19--20, 1075 (I':rz!/s:tof Zielenica) 310 VIII Seminarium Vth International Ethnologicum (Jacek Bednarski) Symposium "Ethnologia Slavica" 315 (Bronisława l{o[Jc.2!dl';/W- Jaworska) Festival ;~0:3 316 "Kvitna Ja;vorska) Intcrnationa~ Trakija pee i tancuva", Haskovo, May 9, 107:' (Bronis!ou'Cl 318 . Confptcncc on Traditiefwl Fishing at B;'.ia (L<III.[jin Molici:i'i 320 �"LITERATURA LUDOWA" Dwumiesięcznik naukowo-literacki Czasopismo wydawane przez Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego ADRES REDAKCJI: 50-139 WROCLAW, UL. SZEWSKA 50/51, TEL. 44-46-13 "Literatura Ludowa" ukazuje się obecnie w nowej szacie graficznej jako dwumiesięcznik naukowo-literacki. Zgodnie z nowoczesnym pojmowaniem folkloru, pismo dąży do ogarnięcia różnych zakresów żywej, popularnej twórczości ludowej, podejmując tym samym badania w rejonach zaniedbanych przez humanistykę· Czasopismo ogłasza artykuły i materiały związane z folklorem różnych środowisk zawodowych. Tematyka badawcza obejmuje złożony folklor miasta przekazywany przez tradycję ustną, ale też w formie druków miejskich (ballada uliczna, powieść brukowa, sennik itp.). Stawiając szczególny nacisk na badania w rejonach zaniedbanych i na badania wokół pytań dnia dzisiejszego: o los tradycji folklorystycznych, o folklorystyczne źródła przemian literatury, o związki między pojęciami folkloru, literatury popularnej, kultury masowej - "Literatura Ludowa" pragnie równocześnie utrzymać szerokie spojrzenie na calość procesu kulturowego od średniowiecza po współczesność. Cena prenumeraty krajowej: półroczna - zł 24, roczna - zł 48. Instytucje państwowe i społeczne - zakłady pracy, szkoły itp. mogą zamawiać prenumeratę wyłącznie w miejscowych Oddziałach i Delegaturach "Ruch", w terminie do 25 listopada na rok następny. Prenumeratorzy indywidualni: mogą opłacać prenumeratę w urzędach pocztowych i u listonoszy lub dokonywać wpłat na konto PKO Nr 1-6-100020 Centrala Kolportażu Prasy i Wydawnictw "Ruch", Warszawa ul. Towarowa 28, w terminie do dnia 10 miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty. Prenumeratę ze zleceniem wysyłki za granicę, która jest o 40% droższa, przyjmuje Biuro Kolportażu Wydawnictw Zagranicznych "Ruch" Warszawa, ul. Wronia 23, konto PKO Nr 1-6-100024. Egzemplarze numerów zdezaktualizowanych można zamawiać w Zarządzie Głównym PTL, 50-139 Wrocław, ul. Szewska 36, tel. 44-38-32. �WYDAWNICTWA POLSKIEGO TOWARZYSTWA w latach 1895-1976 LUD (1895-1976) Tomy I-LX PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE (1934-1976) Tomy I-XXVII PRACE ETNOGRAFICZNE (1947-1976) Tomy I-IX ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH (1949-1976) Zeszyty 1-31 część I POMORZE I WARMIA zeszytów: 3 część II WIELKOPOLSKA I KUJAWY zeszytów: 4 część III SLĄSK zeszytów: 4 część IV MAZOWSZE i SIERADZKIE zeszytów: 8 część V MAŁOPOLSKA zeszytów: 12 ARCHIWUM ETNOGRAFICZNE (1951-1976) Nr 1-31 BmLIOTEKA POPULARNONAUKOWA (1958-1976) Tomy I-VIII LITERATURA LUDOWA (1957-1976) Roczników 20 ŁÓDZKIE STUDIA ETNOGRAFICZNE (1959-1976) Tomy I-XVI DZIEŁA WSZYSTKIE OSKARA KOLBERGA (1961-1976) wyszło: Reedycja - 36 tomów. Edycja - 22 tomy Zamówienia przyjmuje: POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE 50-139.WROCLAW, ul. Szewska 36 ' � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6d3f9136d3c9d2d6a05117f648f9cff5.pdf 3f0320728a072678b134e836d1576768 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1511 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1398 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1976 t.60 Description An account of the resource LUD 1976 t.60, s.355-383 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text IV. I N M E M o R I A M Lud, t. 60, 1976 TADEUSZ SEWERYN (1894-1975) W dniu 17 styt:znia 1975 r. zmarł w Krakowie prof. dr Tadeusz Seweryn, nestor etnografii polskiej, długoletni dyrektor Muzeum Etnograficznego w Krakowie, nutor wielu prac naukowych z różnych dziedzin, jeden z najstarszych stażem członków Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, długoletni członek Zarządu Głównego i prezes Zarządu Głównego PrL, członek honorowy PTL. W osobie r:rof. Tadeusza Seweryna traci etnografia polska wybitnego znawcę sztuki ludowej, a muzealnictwo etnograficzne zasłużonego organizatora i pioniera etnograficznych badań terenowych. Profesor Tadeusz Seweryn urodził się dnia 21 sierpnia 1894 r. w Zabnie (pow. Dąbrowa Tarno\\lska) w rodzinie nauczyciela szkoły ludowej. Szkołę podstawową ukończył w Jeleśni (pow. Zywiee), gimnazjum zaś w Nowym Sączu i Krakowie. W 1913 r. rozpoczął równocześnie studia na Wydz. Filozoficznym UJ i na Akademii Sztuk Pięknych, gdzie bardzo wcześnie ujawnił swój talent plastyczny, zdobywając 10 odznaczeń za różne pta\.", ko!~kur:,owe. Po wybuchu I wojny światowej zgłosił akces do Legionów, ale wkrótce odmówił ~.;użby w tzw. Polnische Wehrmacht. Osadzony przez żandarmerię austriacką w obozie dla jeńców w Witkowieach, został wysłany na front włoski. Udało mu się jednak zbiec i przedostać na teren Kongresówki, gdzie od września 1918 r. rozpoczął pracę jako nauczyciel gimnazjum w Janowie Lubelskim. Tu po raz pierwszy ujawniły się szersze jego zainteresowania etnograficzne i muzeologiczne. Zajął się bowiem organizacją muzeum regionalnego w Janowie, które otwarte zostało w 1919 r., a zasługą Seweryna było przede wszystkim zebranie interesujących eksponatów dotyczących tamtejszej kultury ludowej, jak również wartościowego materiału rękopiśmiennego opartego na wywiadach terenowych, ale znajdująt:ego się obecnie w zbiorach archiwalnych Muzeum Etnograficznego \\' Krakowie. W 1920 r. objął posadę nauczyciela w Państwowym Seminarium Nauczycielskim w Chełmie, gdzie zasłużył się w organ;zacji objazdowego teatru ludowego, �351; In memoriam następnie zaś przeniósł się do Tomaszowa Mazowieckiego, gdzie kontynuował pracę pedagogiczną w Seminarium Nauczycielskim. Odtąd właściwie można mówić o, w ścisłym tego słowa znaczeniu, działalności Seweryna na polu etnografii, krajoznawstwa i muzeCllogii. Rozpoczął tu na dużą skalę działalność pisarska. zainicjował etnograficzne badania terenowe, do których wciągnął sporą liczbę seminarzystów, zrzeszonych w załClżonym przez siebie Kole Krajoznawczym. Członkowie Koła opracowali pod jego kierunkiem podsunięty im przezeń temat zamków drewnianych przy drzwiach. O poziomie naukowym tej pracy świadczy fakt, iż została ona przyjęta przez Komisję Etnograficzną PAU i wydana drukiem pL Zamki drewniane przy drzwiach (1927). Główną zasługą Seweryna i członków Koła była organizacja w Tomaszowie Muzeum Regionalnego Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, do którego eksponaty zbierał dzięki prowadzonym badaniom penetracyjnym terenu i które do dziś dnia należy do czołówki muzeów regionalnych w Polsce, gdzie tematyka etnograficzna zajmuje poczesne miejsce. W 1926 r. założył w Tomaszowie tygodnik regionalny "Echo Mazowieckie", w którym zamieścił sporo własnych artykułów, głównie z zakresu miejscowej sztuki ludowej, zwyczajów i obrzędów, gadek i opowiadań oraz historii regionu. W czasie pobytu profesora Seweryna w Tomaszowie Mazowieckim ukazały się drukiem jego pierwsze poważniejsze prace naukowe, które zamieszczał głównie na łamach pism "Przemysł-Rzemiosło-Sztuka" i "Rzeczy Piękne". Już wówczas też dała się zauważyć wyrażna specjalizacja w jego zainteresowaniach. Jakkolwiek przez całe życie pozostał człowiekiem o bardzo szerokich zainteresowaniach. a w bibliografii jego prac naukowych dostrzec można pozycje z różnych dziedzin i to nie tylko etnografii, to jednak najbliższą pozostała mu zawsze sztuka ludowa i w swych naukowych badaniach poświęcił się jej przede wszystkim. Było to o tyle istotne, iż dziedzina ta pozostawała dotąd wyraźnie na uboczu i przez dotychcza .. sowych czołowych nawet etnografów p<Jlskich była zdecydowanie niedoceniana. Mają więc prace Seweryna z zakresu sztuki ludowej, a przcde \vszystkim plastyki i rzemiosła artystycznego, charakter w pewnym sensie pionierski. W swoich badaniach nad twórczością artystyczną ludu nie ograniczał się do samego opisu, ale szedł dalej i starał się o przedstawienie genezy i przeobrażeń różnych form twórczości ludowej i techniki wykonania. Ponadto zdobywał się na interesujące sformułowania natury metodologicznej i teoretycznej oraz na zupełnie nowatorskie podejście do samej istoty sztuki ludowej, co w dużej mierze spowodowane było także dwukierunkowością jego studiów. W większośCi bowiem prac profesora Seweryna przemawiał humanista i artysta w jednej osobie. Pierwsze etnograficzne prace naukowe Seweryna poświęcone były przede wszystkim temu regionowi, który był wówczas przedmiotem jego bezpośrednich badaii, a więc Mazowszu, a częściowo też Łowickiemu i Opoczyńskicmu. Ponadto zajmował się twórczością artystyczną dwóch interesujących grup ctnograficznych, zamieszkujących biegunowo przeciwne rejony Polski Hucułów i Kaszubów. Pierwsza książkowa pozycja profesora Seweryna O Chrystusie Frasobliwym. Figury-legendy-świątkarze ukazała się w 1926 r. Dał się w niej autor poznać jako wybitny już znawca plastyki ludowej, przeprowadzając szczegółową analizę tej wyjątkowo popularnej, zwłaszcza w ludowej rzeźbie, postaci. Również sztuce ludowej poświęcona była kolejna jego książka Krakowskie skrzynie malowane (1928). W tymże roku ogłosił równie interesujące studiUm poświęcone ludowej obrzędowości wielkanocnej pt. Z żywym kurkiem po dyngusie. W 1924 r. otrzymał Seweryn stypendium zagraniczne i przebywał przez dwa lata we Włoszech i Francji, gdzie prowadził z jednej strony badania nad freskiem �In memoriam i mozaika, z drugiej zaś nad bliższym jego zain teresowaniom przemysłem artystycznym. W 1926 r. został mianowany członkiem-współpracownikiem Komisji Etnograficznej PAU, zaś w 1929 r. przeniósł się na stałe do Krakowa, gdzie objął posadc; nauczyciela w 1 Gimnazjum, zaś w rok później, niezaleźnie od tego, kustosza w Muzeum Etnograficznym. Kontakty profesora Seweryna z tym muzeum, a zwłaszcza z jego załoźycielem i wieloletnim dyrektorem, Sewerynem Udzielą, trwały od dawna. Zaopatrywał bowiem krakowską placówkę w róźne cenne eksponaty dotyczące kultury ludowej centralnej Polski, która była dotąd słabo w muzeum reprezentowana, jako że działalność eksploracyjna Udzieli ograniczała się przed 1918 r. wyłącznic do terenu Galicji. Seweryn Udziela cenił młodego, zapalonego etnografa, widząc w nim klasyczny przykład terenowego badacza, a więc pokrewną duszę i chętnie widział go jako bezpośredniego współpracownika. Od momentu przeniesienia się do Krakowa zainteresowania Seweryna skoncentrowały siG głównie na etnografii Ziemi Krakowskiej i na tym też terenie rozpoczął intensywne badania penetracyjne (głównie na Powiślu Dąbrowskim i na góralszczyźnie), interesując siG w dalszym ciągu pasjonującą go już od dawna problematyką sztuki ludowej. Praca zaś jego w Muzeum Etnograficznym przyczyniła sil; w dużej mierze do wydatnego podniesienia jego rangi, jako źe przekształciło się wyr aźnie z placówki wyłącznie zbierackiej w placówkę naukowo-badawczą, mającą na swoim koncie szereg interesujących pozycji wydawniczych, z których pięć wyszło spod pióra Seweryna (obok wspomnianych już Krakowskich skrzyń malowanych, wydał: Parzenice góralskie, 1930; Podłaźniki, 1932; Krakowskie klejnoty ludowe, 19:35; Polskie malarstwo ludowe, 1937). W 1930 r. doktoryzował się Seweryn na Wydz. Filozoficznym UJ u prof. Jana Stiłnislawa Bystronia na podstawie pracy pt. Pokucka majolika ludowa i w tymże roku wyjechał ponownie za granicę, tym razem do Jugosławii, Czechosłowacji i na Węgry, gdzie prowadził badania etnograficzne. W 19'31 r. otrzymał stanoviisko sekretarza Komisji Etnograficznej PAU. W powyższym okresie, obok tradycyjnego zainteresowania sztuką ludową, pojawia się w naukowym dorobku profesora Seweryna nowy temat - ludowe łowiectwo. Zadebiutował nim w obszernej rozprawie pt. Ludowe łowiectwo w Polsce (1929-1930, 1931, 1937), ale naj ciekawsze jego prace z tego zakresu ukazać się miały w ostatnim trzydziestoleciu. W 19:37 r., po śmierci Udzieli, objął Seweryn po nim stanowisko dyrektora muzeum, dając swymi kwalifikacjami gwarancję dalszego należytego rozwoju placówki. W roku akademickim 1938/1939 udało mu się zorganizować praktyki muzealne dla studentów, zaś w czerwcu 1939 r. otworzył w Krakowie filię Muzeum Etnograficznego, która pod nazwą Muzeum Ziemi Krakowskiej przetnvała niestety tylko przez trzy miesiące. W tym samym dokładnie miesiącu zanotować należy ostatni przedwojenny sukces naukowy Seweryna, przeprowadzenie habilitacji. Uzyskał bowiem na Uniwersytecie Poznańskim, pod naukowym kierownictwem prof. dra Eugeniusza Frankowskiego, stopień docenta. Obok działalności plastycznej, której nigdy jako utalentowany malarz i grafik nie zaniedbywał, wystawiając swe prace zarówno w kraju jak i za granicą, zasługuje na podkreślenie w tym miejscu jego działalność zarówno organizacyjna, jak i popularyzatorska w dziedzinie etnografii. Jako wiceprezes tzw. Komisji Swoj'Szczyzny przy Z"viązku Ziem Górskich rozwinął oźywioną działalność w organizacji dorocznych Zjazdów Ziem Górskich (I Zjazd w Wiśle w 1937 r., II Zjazd w Nowym Sączu w 1938 r.), na których zajął się głównie inscenizacją ludowych obrzędów w wykonaniu różnych regionalnych zespołów z całego Podkarpacia. Wraz �3fif) In memoriam z sekretarzem Komisji, prof. Romanem Reinfussem, objął redakcję cyklicznego wydawnictwa pt. Stroje ludowe Karpat polskich, którego jeden tylko zeszyt, poświęcony strojowi pogórzan, ukazał się w 1939 r. W popularyzacji wiedzy etnograficznej był profesor Seweryn znany jako autor mnóstwa artykułów zamieszczanych na łamach "Kuriera Literacko-Naukowego", "Orlego Lotu", "Swiatowida", "Nowin Krajoznawczych", oraz wygłoszonych pogadanek radiowych poświęconych głównie ludowej obrzędowości, czy wreszcie jako wzięty prelegent w różnych towarzystwach kulturalno-oświatowych. Pisał z literackim zacięciem, mówił ze swadą i umiejętnością przekonywania, odcinając się zdecydowanie od pozycji zasklepionego w swej wąskiej specjalności naukowca. \V okresie okupacji hitlerowskiej przebywał Seweryn przez cały czas w Krakowie, angażując się bez reszty w Ruchu Oporu, w którym pod pseudonimem Socha pełnił odpowiedzialne funkcje. Jako kierownik Oporu Społecznego Okręgowej Delegatury Rządu był współodpowiedzialny za całokształt walki podziemnej na 1erenie okręgu krakowskiego, zaprzeczając tym opinii o niezaradności życiowej ludzi nauki. Przez pełne pięć lat co dzień ocierał się o śmierć, wychodząc jednak obronną ręką z najgorszych opałów. Po \vyzwoleniu Krakowa w 1945 r. powrócił profesor Seweryn na dawne stanowisko dyrektora Muzeum Etnograficznego, przyczyniając się do rychłego reaktyWOWania działalności placówki, a przede wszystkim do zdobycia dla muzeum nowego obszernego pomieszczenia w zabytkowym Ratuszu Kazimierzowskim. Był to dla niego okres wyjątkowo intensywnej pracy. Sprawował bowiem osobiście nadzór nad robotami adaptacyjnymi prowadzonymi w budynku, a przy tym opracowywał scenariusze przyszłej stałej ekspozycji, która w jego przekonaniu nie mogła już być kopią przedwojennego, obecnie już przestarzałego modelu wystawy etnograficznej. W myśl koncepcji Seweryna ekspozycja ta powinna zawierać nową ideę. opartą na założeniach materializmu historycznego, przez pokazanie na wystawie tej roli, jaką spełnia ludowa kultura materialna i duchowa, jak również sztuka ludowa w historycznym rozwoju społeczeństwa. Tę zupełnie nowatorską koncepcję rozwinął później w obszernej rozprawie Metody ekspozycji i struktura ic1eoiogiczna Muzum Etnograficznego (1959). :vIimo tych absorbujących obowiązków, znajdował rówmez czas na pracę nauko\vą. W roku akademickim 1946/1947 prowadził wykłady ze Sztuki ludowej na UJ, a w 1949 r. w Wyższej Szkole Pedagogicznej. W 1948 r. został członkiem-korespondentem PAU, zaś w 1954 r. otrzymał stopień naukowy profesora nadzwyczajnego. Nie zaniedbywał przy tym ani na moment pracy pisarskiej, w związku z czym przyznać trzeba, iż - jak wspomniano naj wartościowsze pozycje, jakie wyszły spod jego pióra, pochodzą właśnie z ostatniego trzydziestolecia. W twórczości swej powrócił prof. Seweryn przede wszystkim do interesującej go już od dawna tematyki sztuki ludowej, przy czym obecnie zajął się głównie grafiką. ogłaszając kilka cennych prac z tej dziedziny, w których wyeksponował malo znany problem grafiki staropolskiej. Ogłosił ponadto kilka poważnych rozpraw z dl'ugiej interesującej go również dziedziny - ludowego łowiectwa, a także SZEreg innych jeszcze prac z różnych dziedzin, także i spoza etnografii, dając dowód wyją\kowo szerokich kręgów zainteresowania. Niezależnie od pracy naukowej angażował się profesor Seweryn stale w działalnośc: popularyzatorską i organizacyjną. Był bowiem głównym inicjatorem etnograficznych wystaw czasowych i objazdowych, z których pierwsza, otwarta w 19<:8 r. w Krakowie pod nazwą "Sztuka Ludowa w Polsce", była zapoczątkowaniem szerokiej akcji w tym kierunku, zmierzającej do pokazania społeczeństwu �In memoriam najc2l1niE'jszych okazów ludowej twórczości. W 1954 r. był współorganizatorem OgólEopolskiej Wystawy Sztuki Ludowej w Warszawie, a w 196.1 r. zorganizował wystawę polskich strojów ludowych przeznaczoną dla Polonii amerykańskiej. ZorgaJlizow"ł ponadto szereg mniejszych wystaw objazdowych, jak: Historia wsi polsk;cj, Przeobrażenia współczesne w sztuce ludowej, Sztuka ludu krakowskiego i in. W Jatach 1945-1949 należał profesor Seweryn do czynnych działaczy Związk:~ MUZC(j\\' w Polsce, pełniąc funkcję naczelnego redaktora założonego przez siebie orga:-,~l Związku: "Kwartalnika Muzealnego". Z ramienia Związku Muzeów w Polsce zor;anizował w Krakowie w dniach 3-12 IV 1948 r. ogólnopolski kurs muzeologiczny. l<tóry miał za zadanie wyszkolenie kwalifikowanych kadr muzealnych, co było b<:lrdzo istotne w związku z nowymi zadaniami stojącymi przed muzealnictwem polskim. Duże zasługi położył profesor Seweryn dla Polskiego Towarzystwa Ludoznawcze;;.:). z którym współpracował jeszcze w okresie międzywojennym i do którego reaktywo\vania w Polsce Ludowej walnie się przyczynił. W lata·ch 1946-19lH wchodził '.\' 'kład Zarządu Głównego, zaś na XXXI Walnym Zgromadzeniu w Zakopanc'm \\' 1956 r. wybrany został prezesem, którą to godność pełnił przez dwie kadc,c.~ć' do 1961 r. W 1972 r., jako nestor etnografii polskiej i jeden z naj starszych-',lżem członków PTL otrzymał decyzją Zarządu Głównego, na wniosek Oddz;::;łu Krakowskiego, członkostwo honorowe PTL. Duże zasługi położył również prof('s(>~ Seweryn dla wydawnictw PTL; w latach 1946-1961 zasiadał w Komitecie Redakcyjnym "Ludu", 1949-1961 "Atlasu Polskich Strojów Ludowych", 19571966 - ,.Literatury Ludowej". Był oprócz tego członkiem Komitetu Redaki:lyjnego "Pol,-ki('j Sztuki Ludowej" (1957-1967) i "Rocznika Muzeum Etnograficznego w Krako\\'ic" lod 1966 do ostatniej chwili) oraz redaktorem działu etnograficznego w ,.Sle\':niku Starożytności Słowiańskich". ::\~, odrębną wzmiankę zasługuje również działalność społeczna profesora Sewer:'r.a, na którą składa się przewodnictwo Komisji Historycznej przy WK ZSL w K!"'lkO\\'ie. członkostwo Rady Okręgowej Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich, członkostwo Komisji Kultury i Sztuki Urzędu WOjewódzkiego w Krakowie, wicc,}:'czesura Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych oraz członkostwo Zarządu Okn:,:gu ZBoWiD w Krakowie. Z chwilą przejścia na emeryturę w dniu l VI 1965 r. otrzymał profesor Sewer:',- rentę specjalną dla osób zasłużonych dla kultury narodowej i pozostawał odtąd nadal w bliskich kontaktach ze swoją macierzystą placówką Muzeum Etnograiicznym, któremu nie szczędził nigdy cennych rad, służąc mu swoim długolctnim doświadczeniem. Jest rzeczą godną podkreślenia, że ostatnie publiczne wyc:tąpic-;'tic profesora Seweryna miało miejsce w 1970 r. właśnie na imprezie me<zealnc.i. jaką było ogólnopolskie sympozjum poświęcone grafice ludowej, na którym. 5"ko wysokiej klasy znawca tematu, wystąpił z ciekawym referatem poświęconyi'll grdice staropolskiej. Pc's tępująca choroba odcięła go w ostatnich dwóch latach od czynnego życia naukr;l':cgo, a ostatnia jeg" prace. Historyczne rod.owody niektórych polskich strojóu' halowych, która ukazała się w t. 5 "Rocznika Muzeum Etnograficznego w Krakowie", doszła do rąk czytelników dosłownie w przededniu śmierCi au tora. Bolesław Łopusza'ński �360 In memoria1n BIBLIOGRAFIA PRAC TADEUSZA SEWERYNA' 1924 FaTtuszki kosowskie. H7lculska u;ykładanka "Przemysł-Rzemiosło-Sztuka" 1924, nr 1, s. 24-25. w drzewie. "Przemysł-Rzemiosła-Szluka" 1924, nr l, s. 5-18; nr 2, s. 3-11. Kożusznictwo w Kosowie. i torebkarstwo "Przemysł-Rzemiosła-Szluka" 1924, nr 2. s. 19-24. Pasiaki "Przemysł-Rzemiosło-Sztuka" 1924, nr 4, s. 3-13. w Brzezinach. "Przemysł-Rzemiosło-Szluka" łowickie. Tkactwo i krawiectwo nr 1924, 3, s. 17-20. 1925 Hafty "Lud" 1925, t. 24, s. 128-148. domowy. "Rzeczy Piękne" 1925, nr 6-8, s. 11 :3-121. w checzy nad jeziorem. "Rzeczy Piękne" 1925, nr l, s. 14-16. wiejski,; na Kaszubach. "Rzeczy Piękne" 1925, nr 6-8, s. 159-102. opoczyńskie. Kaszubski przemysł Muzeum Muzeum O sławnym Piękne" garncarzu polskim Aleksym Bochmiilskim recte "Rzc·:zy Bochmatiuku. 1925, nr 4, s. 80-81. 1926 Etnografia na usługach gier i zabaw "Szkoła szkolnych. i Nauczyciel"' 1926, nr 4, s. 112-114. O Chrystusie Zdobnictwo Frasobliwlim. Kraków 1926, ss. 40. nr 7, s. 197-202. Figury-legendy-świątkarze, a szkoła. ludowe "Szkoła i Nauczyciel", 1926, 1928 Krakowskie ;;; żywym skrzynie malowane. po dyngusie, kurkiem Kraków 1928, ss. 40. Kraków 1928, ss. 53. 1929 Kaszubskie złotogłowie O śpiewającym Pokucka i nowe hafty "Lud" wdzydzkie. 1929, t. 28, s. 17-39. "Lud" 1929, t. 28, s. 226-239. ludowa, Kraków 1929, ss. 106. zbóju. majolika 1930 ludowe w Polsce. "Lud .słowiański" 1929-1930, zesz. 2, dział B, s. 55-69, 167-212; 1937, dział B, s. 45-64. Parzenice góralskie. Kraków 1930, ss. 56. Łowiectwo dział B, s. 2:~8-254; 19:~1, 1931 Technika Wiersza malowania lejowata. ludowych obrazków "Lud Słowiański" na szkle. "Lud" 1.931, t. 30, B, s. 214-216. S, 145-184. 1931, zesz. 2, dział 1932 ł~owiectwo luclowe Podłażniki, Kraków 1932, ss. 112. Prastare zabytki Codziennego" na Wołyniu. kultury ludowej "Lud" 1932, t. 31, s. 25-35. w Polsce, \v: "Kalendarz »IluslrowanE.go Kuriera na rok 1933", s. 150-153. 1933 Drzeworyt współczesny. "Sztuki Piękne" 1933, nr. 12, s. 429-454 . • Niniejsza bibliografia obejmuje wylącznie śc;s]c naukowe prace profcsora Tadeusza Seweryna z dziedziny etnografii i muzeologii. Nie uwzględnia pozycji popularnych prac .~ innych dyscyplin (jak historii sztuki, pedagogiki, historii Ruchu Oporu). recenzj i "raz ll'hU z "Polskiego Słownika Biograficznego" i nSlownika Starożytności Slowiallskich". Pełna bibliografia prac profesora Seweryna, zawierająca w sumie 464 tytuły, ukażc si<; w l. li ,.Rocznik« Muzeum Etnograficznego w Krakowie". 1 �In 111.emoriam 1934 Ideologia kół krajoznawczych młodzieży, Kraków ss. 14. 1934, 1935 Ideologia i metoda pracy 1935, nr 9, s. 180-183. Krakowskie klejnuty w kołach krajoznawczych Kraków ludowe, młodzieży "Ziemia" szkolnej. 1935, ss. 36. 1936 Jak rozwijClć twórczość mysł i Sztuki Piękne", Ośrodki twórczości artystyczną wsi. "Spólnota Pracy" nr specj. 1936, ,.Prze- s. 54-55. ludowej. Podhale, Ziemia Krakowska, Rzeźba Strój i Sztuki Pięlme", s. 37-39. "Spólnota Pracy", nr specj. "Przemysł "Ziemia" 1936, nr l, s. 43-46. Sląsk. "Spólnota Pracy" 1936, nr spccj. "Przemysł i Sprzęt. Zywczanek. i Sztuki Piękne", s. 20-23. Kuriera Codziennego({ 1937 Polska sztuka w: ludowCl, "Kalendarz »Ilustrowanego na rek J 93S", s. 86~93. Kraków 1937, s. 116. "Lud" 1937, t. 35, s. 5-28. krajoznawca (1857-1937). "Ziemia" Pulskie malarstwo ludowe, Seweryn Udziela (1857-1937). Seweryn Ucl.?:iela jako Seweryn Udziela jako t. 35, s. 29-:57. twórca Muzeum Etnograficznego 1937, w nr 9-10, Krakowie. s. 213-214. "Lud" 1937, 19:~8 Ochrona swojszczyzny w Karpatach Twórczość chłopa pańszczyżnianego cjologiczny" polskich. (Jan Rak Warszawa z Husowa 1938, ss. 12. 1820-1909). "Przegląd So- 1938, s. 482-543. 1946 W nauce u zwierząt. "Lud" 1939-1945 [druk.] 1946, t. 36, s. 185-221. 1947 Ikonografia etnograficzna. 1948, t. 33, s. 229-276; "Lud" 1946 [druk.] 1947, t. 37, s. 277-308; 1947 [druk.] 1948--1952 [druk.] 1952, t. 39, s. 291-354; 1954, t. 41, cz. l, s. 647-666. 1948 Kraków 1948, ss. 40. "Ochrona Zabytków" 1948, nr 3-4, s. 102-104. Osiedla zabytkowe w Polsce. "Kwartalnik Muzealny" 1948, zesz. 1-4, s. 51-58. Rozdroża sztuki ludowej, Warszawa 1948, ss. 143. Sztuka ludowa w Polsce. Malarstwo-RzeŹba--Grafika. Katalog wystawy w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie, Kraków 1948, ss. 95. W świąt karni. "Twórczość" 1948, zesz. 3, 56-69. Konserwacja okazów etnograficznych, Muzea czy rezerwaty. 1949 CzechosŁowacka wie). "Polska sztuka ludowa (na tle wystawy Sztuka Ludowa" w Muzeum Narodowym w Warsza- 1949, nr 3-4, s. 71-98. dokumentacja historyczna w muzeach regionalnych, "Kwartalnik Muzealny" 1949, zesz. 3, s. 91-97. Polskie zabawki ludowe. "Polska Sztuka Ludowa" 1949, nr 6, s. 163-179. Restauracja okazów etnograficznych, Kraków 1949, ss. 48. Ikonograficzna 1950 Strój dolnoślqski. "Atlas Pol~kich Strojów Ludowych". Cz. 3, Sląsk, z. 9, Lublin 1950. �362 In 1951 Ludowe sposoby Ludowi restauratorowie 1952 Izby wiejskie kowie. Józef konserwowania i warsztaty Markowski, "Ochrona przemyslu Kraków górnik Sztuka Ludowa" zabytków. zabytków. Przewodnik, memoriam "Ochrona Zabytków" 1951, r-r 3-4. Zabytków" 1951, nr 1-2, s. 87-90. ludowego w Muzeum 1952, ss. 44; II wielicki Etnograficznym wyd., Kraków (rzeźbiarz-samouk, ur. w Kra- 1964, ss. 44. 1860-zm. "Polska 1920), 1952, nr 3, s. 155-162. 1953 Ludowa grafika Niszczenie "Polska staropolska. dziel sztuki wynikiem 1953, nr 3, s. 149-152. Sztuka ludowa, w: Straty stycznego, Warszawa Sztuka zabiegów wojenne zbiorów Ludowa" 1953, nr 4-5, "Polska magicznych. polskich w dziedzinie s. 201-204. Sztuka Ludowa" rzemiosla arty- 1953, s. 9-89. 1954 Kultura ludowa Odrodzenia (ocena dotychczasowego dorobku badai! i publikacji). "Polska Sztuka Ludowa" 1954, nr 4, s. 195-203. ludowa broń łowiecka. "Prace i Materiały Etnograficzne" [druk.] 1954, t. 10, zesz. l, s. 78-125. Zakres przedmiotowy sztuki ludowej. "Polska Sztuka Ludowa" 1954, nr 5, s. 259-272. Seweryn Tadeusz, Szewczyk Zdzisław, Woleń ska Maria. Ludowa kultura materialna. Przewodnik po wystawie tv Muzeum Etnograficznym w Krakowie, Kraków 1954, ss. 152. Mechaniczna i chemiczna 195.2-1953 1955 Arcydziela Ludowa żelazoryt1~ świecka "Polska ludowego. rzeźba Sztuka Ludowa" 1955, nr 6, s. 335-361. "Polska Sztuka Ludowa" 1955, nr 2, s. 67-9g. monumentalna. 1956 Niebezpieczeństwo i Artystyczny" Polskie wycinanki pseudoludowości w adaptacji sztuki ludowej. "Przemysł Ludowy 1956, nr l, s. 11-16. papierowe "Polska Sztuka Ludowa" XVII-XVIII. 105. Staropolska grafika ludowa, Warszawa 1956, ss. 205. Zywot i dzieła powsinogi beskidzkiego Jędrzeja Wawry. "Polska 1956 nr 2, s. 67- Sztuka Ludowa" 1956, nr 3, s. 131-158. 1957 Zabawki ludowe Ludowa" jako odbicie zwycza]ow, obrzędów, magii legend. "Polska Sztuka 1957, nr l, s. 3-20. 1958 Kapliczki i krzyże przydrożne w Polsce, Warszawa 1952, ss. 213. 1959 Metody ekspozycji i strukt'lira ideologiczna Muze'um Etnograjic.:nego. "Lud" 1957 [druk.] 1959, t. 44, s. 391-451. Zycie obyczajowe nie z lat stolarzy 1799-1841). skawińskich "Polska (wedle Sztuka Księgi Ludowa" Cechu Stolarskiego w Skawi- 1959, nr 3, s. 177-179. 1960 i kaflarze w Krakowie w II połowie XIX wieku. "Pols\{a Sztuka Ludowa" 1960, nr 3, s. 176-178. Łowieckie sposoby wabienia. "Lud" 1958-1959 [druk.] 1960, t. 45, s, 223-262. Garncarze �363 In memoriarn Ora1rski Orbis Pictus, "Polska Sztuka Ludowa" 1960, nr 2, s. 67-86. Warszawa 1960, ss. 130. Strój krakowiaków wschodnich. "Atlas Polskich Strojów Ludowych". polska, zesz. 9, Wrocław 1960, ss. 100. PolskiC zabawki ludowe, Cz. 5. MaŁo- 1961 Technic)) i wynalazcy Trac?ucJe i zwyczaje ludowi, krakowskie, Warszawa 1961, ss. 120. Kraków 1961, ss. 128. 1963 SIcie{ i kn ,'Z powsinoga [Jędrzej Wawro], Warszawa 1963, ss. 236. 19G6 Cukroti·c "Polska Sztuka Ludowa" 1966, nr 3-4, s. 225. Sztuka Ludowa" 1966, nr 3-4, s. 226. Łowów prymitywnych, "Rocznik Muzeum Etnograficznego dziwy, banie, "Polska Kol()rol.cc Na tropach w Krakowie" 1966, s. 93-111. UbirJT chŁopski wic" w Polsce "Rocznik (1450-1650). Muzeum Etnograficznego w Krako- 1966, s. 6-74. 1967 Etnowafia pisana przez chłopów, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" 19fj7, s. 5-34. M cUda ikonograficzna w etnografii polskiej. "Łódzkie Studia Etnograficzne" s. 45-58. Stępica, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" 1967, s. 101-110. 1967, 1969 narzędzia łowcze. "Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego g:81icznego w Łodzi". Seria Etnograficzna nr 13, 1969, s. 5-63. Strózukowe Etno- 1970 Rola drzeworytu ludowego w polskiej kulturze Muzeum Etnograficznego Kraków ludowej, 1970, ss. 27. 1972 Czarodzicjstwo igŁy. "Rocznik w Krakowie" 1972, s. 5-66. 1974 HistcTuezne rodowody E:rwgraficznego niektórych w Krakowie" polskich strojów ludowyct~. "Rocznik Muzeum 1974, s. 17-30. Zestawił BolesŁaw Łopuszański KSA WERY PIWOCKI (1901-1974) Profesor dr Ksawery Piwocki wybitny historyk sztuki i sztuki ludowej, mU;''Cillog. pedagog i uczony, członek honorowy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. urodził siG 19 XI 1901 r. we Lwowie, zmarł dnia 14 XII 1974 r. w Warszawie. W ialach 1921-1922 studiował na Wydziale Architektury Politechniki Lwowskiej, a od :'. 1924 na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie L K:El'unkiem głównym studiów: historia sztuki w Zakładzie prof. Władysława Podlac!J\ i z przedmiotem pobocznym: etnografia u prof. Adama Fischera. W 1927 r. był a:,::,tentem w Muzeum im. Lubomirskich przy Zakładzie Narodowym im. 0880liń<:JJ1 wc Lwowie. Następnie pracował jako zastępca Konserwatora Zabytków �:361 In nlernoriam na Okręg Lwowski (1929) i jako Konserwator Zabytków w Okn;gu Lubelskim, kiedy to pełnił jednocześnie (1930) funkcję kustosza (dyrektora) Muzeum Lubelskiego. Był w tym czasie' założycielem i członkiem kilku towarzystw naukowych, w tym członkiem Sekcji Naukowej Warszawskiego Towarzystwa Opieki nad Zabytkami. W 1938 L, W wyniku konkursu, uzyskał star..owisko dyrektora Miejskiege Muzeum Przemysłu Artystycznego we Lwowie (po wkroczeniu wojsk radzieckich w 1939 L do Lwowa został zatwierdzony na tym stanowisku); funkcję tę pelnił (z przerwą w czasie okupacji hitlerowSkiej) również po ponownym wyzwolcniu Lwowa przez Armię Czerwoną. Po powrocie do kraju jako ochotnik Wojska Polskiego, przydzielony do Resortu Kultury i Sztuki początkowo w Lublinie, a następnie w Warszawie, brał czynny udział w rewindykacji i zabezpiecza:liu zabytków ruchomych na Ziemiach Zachodnich, a jednocześnie w -Ministerstwie Kultury i Sztuki pełnił funkcje zastępcy dyrektora Naczelnej Dyrekcji Muze")w i Ochrony Zabytków aż do momcntu likwidacji tego urzędu. Mianowany w 1946 r. profesorem i prorektorem Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, przyczynił się wybitnie do odbudowy tej uczelni. Powołany w dniu 1 I 1956 r. na stanowisko dyrektora Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, pełnił tę funkcję do dnia 31 X 1968 r., aby powrócić ponownie na stanowisko prorektora ASP do czasu przejścia na emeryturę. Rozpatrując w krótkim wspomnieniu pośmiertnym bogatą i różnorodną działalność prof. K. Piwockiego 1, pragnę się ograniczyć do podkreślenia jego za.<ług głównie w dziedzinie teorii sztuki ludowej, działalności praktycznej w dzicdl.inie opieki nad sztuką ludową i w zakresie muzealnictwa etnograficznego. Jako teoretyk i historyk sztuki, Ksawery Piwocki, pojmujący szeroko tę dy~cyplinę humanistyczną, sięgnął daleko na peryferie pojmowanej wąsko przez wielu - sztuki oficjalnej, obejmując swoimi studiami i czynnym działaniem sztukę ludową, naiwną, amatorską czy provvincjonalną, a więc wszystkie te zjawiska artystyczne, które w kulturze wielu społeczeństw składają się na barwną całość dorobku narodowego. Spośród licznych polskich historyków sztuki on jedyny w sposób konsekwent.ny szczególnym zainteresowaniem darzył sztukę ludową. Poczynając od pierwszej swojej kapitalnej pracy z 1934 L pl. DrzeworlIt ludowy w I'olsce, poprzez późniejsze bardzo liczne rozprawy, artykuły, eseje i wypowiedzi 2, a zwłaszcza poprzez nowatorskie dzieło O historycznej genezie polskiej sztuki lur1r;"'ej (1953), stał się K. Piwocki najpełniejszym i najoryginalniejszym teoretykiem w tej l Bibliografia prac drukowanych (oprac. Maria Kossakowska) zostala opublikowana w dziele dedykowanym K. Piwockiemu w 70 rocznicę urodzin, Granice sztukI. Z badań narl t.eorią i lli3tor;ą sztuki., kul.turą aTtystyczną oraz sztuką ludową, Warszawa 1972, s. 203-292. 2 K. P.i\vocki. Sztuka żywo. Szkice Z teo1"ii i metodyki l1i.')torJ-i s:tuki, \Vroc1a\\" 1970. �In memoriam dziedzinie. Rehabilitując :iztukę ludową w nauce i sztuce polskiej przyczynił się wybitnie do ugruntowania jej samoistnej rangi artystycznej i kulturowej w polskiej kulturze. Dlatego też wc wszelkich chwilach zwątpienia będziemy długo jeszcze w jego pracach szukać wskazówek, wyjaśnień czy rozwiązań teoretycznych, jak i praktycznych. W obszernym artykule pt. Sztuka ludowa w nauce o sztuce" Piwocki posługując się warsztatem historyka sztuki dokonał przeglądu różnych teorii na temat sztuki w nauce światowej, głównie europejskiej, od X'VIII wieku do czasów najnowszych, rozpatrując to zagadnienie na tle różnych prądów filozoficznych. Dla etnografów artykuł ten jest bardzo cenny, płodny, a często i odkrywczy z tego względu, że każdorazowo autor wyłuskując poglądy uczonych różnych okresów na sztukę ludową przytacza rozmaite jej definicje, a także odnQtowuje odbicie tych poglądów na gruncie polskim. Przy ich analizie zaś ustosunkowuje się również ze swego stanowiska teoretyka sztuki ludowej. W sumie praca ta na wskroś nowatorska, zawierająca wiele treści i przemyśleń, może mieć dla każdego badacza sztuki ludowej nieocenione znaczenie. Ksawery Piwocki był nie tylko uczonym i teoretykiem, ale aktywnym działaczem kulturalnym. Odegrał wielką rolę w dziedzinie artystycznej praktyki społecznej. Jego działalność praktyczna zaznaczyła się nie tylko w dziedzinie życia artystycznego w ogóle, ale w szczególności w dziedzinie opieki nad sztuką ludową w Polsce. \V czasie pełnienia funkcji Konserwatora Okręgu Wileńskiego pod koniec ZO-lecia międzywojennego był przewodniczącym Rady Towarzystw Popierania Przemysłu Ludowego, uczestnikiem narad tych organizacji, nawet reprezentantem polskim na kongresach międzynarodowych na ten temat 4. W okresie powojennym, mimo licznych stanowisk w Instytucie Sztuki PAN i Akademii Sztuk Pięknych czy wykładów na Uniwersytecie Poznańskim, a także udziału w wielu organach powoływanych przez Ministerstwo Kultury i Sztuki zawsze poświęcał wiele czasu różnym akcjom w dziedzinie opieki nad sztuką ludową, służąc swym doświadczeniem, światłymi konsultacjami, radami i opiniami. W miarę rozwoju tej akcji brał udział w licznych konferencjach i sympozjach organizowanych przez ośrodki etnograficzne lub Instytut Sztuki, wnosząc na temat sztuki ludowej cenny swój wkład naukowy". W różnych komitetach organizacyjnych i komisjach, jak np. w Komisji Zakupów Departamentu Plastyki czy w Komisji Weryfikacyjnej Twórców Ludowych MKiS, brał czynny udział do ostatnich dni swojego życia. Współpracował także z "Cepelią" z okazji różnych imprez oraz przewodniczył Radzie Naukowej do spraw sztuki ludowej w tej instytucji.' Uczynny i aktywny, miał zawsze cza,; na okolicznościowe referaty, a nawet stałe wykłady w Katedrze Etnografii UW czy w Centralnym Biurze Wystaw Artystycznych. Chociaż nie zawsze się zgadzał z niektórymi teoriami czy metodami pracy, chętnie wszystkim pomagał, wykazywał wiele wyrozumiałości i tolerancji w stosunku do osób o odmiennych pogJądach. Obciążony pracami naukowymi i organizacyjnymi znajdował czas także na osobiste angażowanie się w organizację ważniejszych wystaw sztuki ludowej. Stworzyło mu to możliwość bezpośredniego stykania się z dziełami sztuki ludowej i do3 "Lud" 1968. t. 51, cz. II, s. 359-389. l K. Piwocki. Problemy organizacji zbytu wytworów ludowych. Zagadnienie utrzymania stroju ludotl'c'lo. \V: Sprawozdanie ze Zjazdu zwolanego do Wilna w dn. 4 i 5 XII 1937 przez Rarle 6 Towarzu"tw Popierania Przemyslu Ludowego, Wilno 1937, s. 12-16, 24-30. i K. Piwocki. Sztuka ludowa i na,'odowa, "Polska Sztuka Ludowa" 1951, nr 3, s, 70-75; tegoż, Rola ".oWki ludowej w dzisiejszej kulturze. Referat wygłoszony na Z.ieździe Centralnego Instytutu Kultury \\' Zakopanem. "Wieś" 1947, nr 23. �366 In memoriam znawania wielu przeżyć estetycznych. Miałem zaszczyt i przyjemność pomaga':' mu w organizowaniu np. takich wyjątkowych wystaw, m. in. do Paryża i Wiednia 6. Szczególnie ważną rolę odegrał K. Piwocki w polskim muzcalnicl\vie etnograficznym. Duży zasób wiedzy teoretycznej i praktycznej z dziedziny muzealnictwa zdobył już w okresie międzywojennym, pracując kolejno jako konserwator we Lwowie, Lublinie i Wilnie, a szczególnie jako kustosz i dyrektor Muzeum Lubelskiego i Muzeum Przemysłu Artystycznego we Lwowie. Te doświadczenia pomogły mu w znacznym stopniu do wypracowania generalnej koncepcji centralnej placówki muzealnictwa etnograficznego w Warszawie. Miałem zaszczyt i przyjemność współpracować z nim w tym muzeum od 1956 r. przez 12 lat, początkowo w charakterze konsultanta, a następnie wicedyrektora, a po jego odejściu dyrektora. W tej sytuacji stałem się kontynuatorem i realizatorem jego i naszych wspólnych koncepcji muzeologicznych. Za dyrektury prof. K. Piwockiego od 1956 r. w Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej, a następnie od 1964 r. w Państwowym Muzeum Etnograficznym \\. Warszawie wyklarowały się główne zręby centralnego muzeum kraju w dziedzinie profilu zbiorów, koncepcji organizacyjnej i wystawienniczej. Według przyjętych założeń muzeum podjęło bardzo ambitne zadanie zgromadzenia syntetycznych kolekcji kultury materialnej i sztuki ludowej dawnej oraz współczesnej z ',eren u całej Polski, kolekcji dotyczących kultury ludów plemiennych pozaeuropejskich różnych kontynentów oraz zbiorów kultury ludów ościennych, głównie słowia:lskich. Ten program zresztą muzeum realizuje do dziś, a posiadana już obecnie liczba 56400 eksponatów wysuwa je na czołowe miejsce zarówno ze względu na ilość, jak i różnorodność zabytków 7. Zasługą Profesora było pozyskanie dla muzeum stałej lokalizacji przy ul. Kredytowej 1 w Warszawie oraz opracowanie wraz ze współpracownikami założeń budowlanych i wystawienniczych przy uwzględnieniu potrzeb w zakresie gromadzenia zbiorów, ich konserwacji i upowszechnienia wiedzy etnograficznej~. Pod jego też kierownictwem został opracowany i wprowadzony w życie w 1964 r. Statut i Regulamin organizacyjny Muzeum Etnograficznego w Warszawie, który stworzył szerokie ramy prawne dla rozwoju tej wiodącej placówki. Profesorowi zawdzięczamy powołanie do życia w 1960 r. stałego organu wydawniczego \V językach obcych - "Zeszytów Etnograficznych Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie", który stał się czynnym instrumentem międzynarodowej współpracy i popularyzacji muzealnictwa etnograficznego w świecie. Ze zrozumiałych względów niektóre założenia merytoryczne i orgat,izacyjne prof. Piwockiego z biegiem czasu, w miarę budowy i rozbudowy muzeum, musiały ulec zmianom; jednak zasadnicza koncepcja muzeologiczna wytrzymała prób!.; i:ycia. Dlatego też otwarcie stałych ekspozycji w nowej siedzibie w 1973 r. było dla Pro·fesora wielkim wydarzeniem i 'przeżyciem osobistym, tym bardziej, że \"Slx;!pracował on z PME do ostatnich dni swojego życia w Radzie Muzealnej i Wycla-.v·niczej. Jako dyrektor naczelnego muzeum etnograficznego w latach 1956-1968 Pre resor brał czynny udział we wszelkiego typu komisjach i organach powoływanych przez 6 K. Piwocki, [wstęp do:] Traditions et Arts Populai7'cs polonais du XVI au XX siecle. Musee National d'Art Moderne, paris, Decembre 1957 - Janvier 1918. s. 9-14. 7 K. Pietkiewicz, Niektóre elementy ksztaltowania się profilu PańsW'owcgn MlI:eu1l1. Etnng"aJicznego w Warszawie. w: Granice sztuki ..., s. 277-282. 8 K. Piwocki, Le musee ethnographique de Varsovie. ,.Zeszyty Etnograficzne \'!t:zcum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie" 1960, t. l, s. 5-12; tegoż. Musće Etlmoyrapiliqll<' <le Varsovie. "ZeszyŁy Etnograficzne Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie" 1!161, t. 2, s. 5-15. �In 367 memoriam Ministerstwo Kultury i Sztuki, wpływając przy wypracowywaniu koncepcji i realizacji planów polskiego muzealnictwa skansenowskiego. Brał udział w konferencji międzynarodowej w 1957 r. w Skandynawii na temat skansenów w Europie, przenosząc na grunt polski doświadczenia z innych krajów. Ogłosił z tej dziedziny kilka artykułów, był członkiem Rady Naukowej Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku 9. Zasadniczy swój wkład wniósł Profesor także do prac Prezydium Zespołu Doradczego d.s. Muzeów Etnograficznych przy Zarządzie Muzeów i Ochrony Zabytków, którego był członkiem, jak również do prac Sekcji Muzealnictwa i Ochrony Dóbr Kultury i Sztuki przy Ministerstwie Kultury i Sztuki. Jako aktywny muzeolog był członkiem Polskiego i Międzynarodowego Komitetu ICOM, a jako znawca sztuki ludowej - członkiem międzynarodowej organizacji CJAP. W latach 1967-1968 org3.nizował II Międzynarodową Kampanię Muzealną w Polsce. Zakończeniem tej kampanii była znana muzeologom polskim sesja naukow<J. w dniu 8 września 1968 r. w Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku, poświęcona badanbm etnograficznym i muzealnictwu etnograficznemu tego regionu. Mając dużo osobistych kontaktów z uczonymi i muzeologami europejskimi przyczynił się do podniesienia rangi polskiego muzealnictwa etnograficznego na arenie międzynarodowej. Za współpracę międzynarodową otrzymał nagrodę im. J. G. HerHerdera. Za zasługi dla kultury i nauki polskiej został odznaczony licznymi wysokimi orderami państwowymi. Ze względu na wielki wkład w dzieło ochrony zabytków i odbudowy muzealnictwa etnograficznego, wkład w działalność kulturalną i naukę o sztuce ludowej oraz ze względu na osobisty urok, prof. Ksawery Piwocki zasłużył na trwałą pamięć i głęboki szacunek etnografów i muzeologów polskich. Kazimierz ALEKSANDER Pietkiewicz LECH GODLEWSKI (1905-1975) W dniu 27 listopada 1975 r. zmarł we Wrocławiu w wieku 70 lat prof. dr Aleksander Lech Godlewski, wybitny etnolog i antropolog, badacz ludów Oceanii i Australii, b. kierownik Katedry Etnografii Uniwersytetu im. B. Bieruta we Wrocławiu i czynny do ostatnich miesięcy życia pracownik tej Uczelni, współpracownik innych wyższych uczelni, Sekretarz Generalny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w latach 1963-1964, członek Komitetu Nauk Etnologicznych PANi Komitetu Antropologicznego i Antropometrycznego PAN, członek towarzystw naukowych i kulturalnych. Prof. A. L. Godlewski był uczonym o bogatym, wysoko cenionym w nauce dorobku badawczym i publicystycznym w dziedzinie etnologii i antropologii. Należał do utalentowanych popularyzatorów nauki w kraju i za granicą, z zainteresowanil'm słuchano jego opowieści o wyprawach oceanicznych. W środowisku studencckim deszył sit; opinią serdecznego przyjaciela i wychowawcy młodzieży. Nauka polska poniosła wielką stratę'. Medard Tarko 9 K. Piwocki. Konferencja w sprawie muzeów pod otwartym niebem. Kopenhaga-AarhusSztokholm 5-9 VII 1957. "Biuletyn Historii Sztuki" 1957, nr 4, s. 390-393; tegoż, Parki etnog1'aficzne i muzea pod otwartym niebem. "Biuletyn Informacyjny Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku" 1964, nr 1, s. 2-4; tegoż, Zabytek, rezerwat, park kultury - muzeum w plenel·ze. W: Sztuka żywa ...• s. 264. 1 Szerszy rys biograficzny wraz z bibliografią prac Aleksandra Lecha Godlewskiego ukaże się \v nastc:pnym ton1ic "Ludu". Red. �3£;8 In rnemol'ia1n .JIR! HORAK (1884-1975) W dniu 14 sierpnia 1975 r. zmarł w Martinie w CSRS w wieku 91 lat prof. dr Jii'i Horak, europejskiej sławy uczony, członek Czechosłowackiej Akademii Nauk, dyrektor Instytutu Etnografii i Folklorystyki CSAV, kierownik Katedry Etnografii Uniwersytetu Karola w Pradze, długoletni współpracownik w zakresie badania polskiej kultury ludowej, członek honorowy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Prof. Horak należał do wybitnych uczonych w dziedzinie filologii słowiańskiej. W ciągu przeszło 50-letniej działalności dydaktycznej na Uniwersytecie wychował wielu historyków literatury i folklorystów. W latach 1945·-1948 prof. Horak był ambasadorem CSRS w Związku Radzieckim, gdzie umiejętnie reprezentował i popularyzował osiągnięcia kulturalne i naukowe narodów Czechosłowacji. Smierć prof. Hodllca jest dużą stratą dla kultury i nauki '. M edarcl Tarko WIESŁAWA CICHOWICZ (1886-1975) Gdy młodzi małżonkowie Helena i Ludwik Cichowiczowie swej narodzonej w Poznaniu w dniu 2 pażdziernika 1886 r. córeczce nadali imiona Wiesława Aniela, to nie był to przypadkowy dobór imion. Imiona te były wyznaniem i wezwaniem. Pierworodne dziecię Cichowiczów przyszło bowiem na świat w ponurym okresie Kulturkampfu, w tym samym roku, w którym Bismarck powołał do życia osławioną pruską komisję kolonizacyjną, której zadaniem miało być ostateczne zniemczenie Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Nawiązanie wybranymi imionami z jednej strony do sielanki Brodzińskiego, z drugiej do katolickiego kalendarza kościelnego było symbolicznym wyznaniem rodziców, uznaniem cementującego się w Wielkopolsce solidaryzmu społecznego jako jedynego ratunku przed wynarodowieniem. Imiona te miały się stać zarazem wezwaniem dla córki, gdy dorośnie, przypominającym jej przeznaczenie życiowe, znaIdem jej powołania, jej misji, realizowanej też póżniej wspólnie z matką na różnych polach działalności narodowej i społecznej, szczególnie zaś na polu ludoznawstwa. Po śmierci matki w roku 1929 Wiesława z niezachwianą wiarą w celowość 1 Szerszy rys biograficzny z wykazem dorobku kowany w następnym numerze "Ludu". Red. naukowego prof. Hor"ka zostanie opubli- �In memot'iam 369 dokumentowania kultury ludowej w postaci gromadzonych w muzeum realiów prowadzi dalej dzieło matki. Gdy zaś rok 1939 przyniósł zagładę całego dorobku życiowego matki i córki, nie załamała się. I skoro tylko skończyła się wojna, zabrała się ponownie do gromadzenia reliktów ludowej kultury artystycznej. Przede wszystkim zaś widziała potrzebę ratowania stopniałych w czasie okupacji ośrodków ludowej twórczości, szczególnie wielkopolskich ośrodków hafciarskich, które już przed wojną były główną domeną jej zainteresowań i troski. Tym pełnym zaangażowaniem się w pracy, rozumianej jako obowiązek wobec potomności, była Wiesława PQdobna do matki. Od niej tę postawę przejęła. Bo też matka starała się, by Wiesława była współuczestniczką różnych z jej inicjatywy prowadzonych akcji społecznych, zarówno charytatywnych jak i kulturalnych. Z ważniejszych wymienić wypada zorganizowanie już przed I wojną światową TO\\iarzystwa Stacji Sanitarnych i Kolonii Wakacyjnych dla dzieci pod nazwą "Stella", z własnym domem w Kobylnicy pod Poznaniem, czy prace w towarzystwie muzycznym "Lutnia". To właśnie za prezesury matki "Lutnia" w latach 1900-1905 przodowała w Poznaniu w ruchu muzycznym, a dochody z licznych imprez tego towarzystwa szły na stypendia dla dokształcania młodych muzyków wielkopolskich. Wiesława, która poza wykształceniem ogólnym odebranym w znanej i cenionej wówczas pensji panny Danysz w Poznaniu, a następnie u Urszulanek we Wrocławiu, wreszcie w uczelniach francuskich i włoskich, szczycić się mogła też starannym wykształceniem muzycznym, występowała na imprezach "Lutni" jako śpiewaczka i recytatorka. A znana była z estrad jako "L'usignolo polacco". Tak ją określiło jedno z pism włoskich. Nowy rozdział w życiu Wiesławy zaczyna się wtedy, kiedy jej matka stanęła na czele założonego w 1910 r. Towarzystwa Ludoznawczego, wzorowanego na podobnym towarzystwie lwowskim i zabrała się do gromadzenia eksponatów dla projektowanego w Poznaniu muzeum etnograficznego. Wiesława stanęła wtedy u jej boku i pomagała jej czy to jako sekretarka Towarzystwa Ludoznawczego, czy też jako współcrganizatorka muzeum. Dzięki niezmordowanej pracy matki i córki mUzeum etnograficzne otwarto już w 1911 r. w gmachu Poznańskiego Tcwarzystwa Przyjaciół Nauk, Po odzyskaniu niepodległości zbiory etnograficzne przeniesiono do Muzeum Wielkopolskiego. One miały się stać głównym odtąd polem działalności Wiesławy, Wraz z matką penetruje wieś wielkopolską w poszukiwaniu eksponatów, odbywa podróże zwiadowcze do zagranicznych muzeów etnograficznych, urządza ekspozycje, pisze przewodniki po zbiorach poznańskich i artykuły popularne, organizuje kursy hafciarskie dla dziewcząt wiejskich, na których instruktm'kami były kobiety uprawiające tradycyjny haft biały. Bo też ze wszystkich dziedzin ludowej kultury artystycznej Wiesława najbardziej interesowała się ludowym wyszywaniem zdobiącym krezy i czepce, fartuchy i chustki kobiecego stroju wielkopolskiego. A że na co dzień w samym mieście Poznaniu stykała się z kobietami-Bamberkami, pyszniącymi się bogato haftowanymi elementami swego ubioru, dla tego ten strój, który stał się dziwnym zbiegiem okoliczności symbolem polskości poznańskiego ludu, starała się w muzeum naj okazalej wyeksponować. Temu strojowi też poświęciła opracowanie monograficzne, publikowane w księdze pamiątkoweJ wydanej pECZ nią w HI37 r. z okazji 25-lecia poznańskich zbiorów ludoznawczych, które wtedy już nosiły imię Heleny i Wiesławy Cichowicz, gdzie Wiesława pełniła obowiązki kustosza-woluntariusza aż do nieszczęsnego 1939 r. Była wtedy świadkiem zniszczenia przez okupanta calego długoletniego dorobku kolekcjonerskiego. 2~ - Lud, 10m LX �3iO Jn 1ne1no1°iam W 1945 r. zgłosiła się do pracy w Wydziale Kultury poznańskiego urzc;du wojewódzkiego i z właściwą sobie energią zabrała się do ponownego organ iZO\\~allia kursów hafciarskich, do gromadzenia wzorów ludowego haftu i ludowych ~,biorów dla potrzeb rozwijającego się pod opieką władz amatorskiego ruchu regiOl~al~1ego. Urządza wtedy też wystawy sztuki ludowej w terenie, często ]wnkursowe. I"'adal popularyzuje wielkopolski haft czy to w "Polskiej Sztuce Ludowej", czy i::nych pismach i tygodnikach, zwracając szczególną uwagę na stronę techniczną te.: s::tuki. Pracuje w tym zakresie dalej nawet wtedy, gdy podeszły wiek nie pozwalał jej już zajmować urzędowego stanowiska. W uznaniu jej wkładu do rozwoju ludoznawstwa oraz muzealnictwa t':!,')~raficznego Pclskie To~""arzystwo Ludoznawcze nadało jej godność członka :n~1orowego. Śmierć zaskoczyła ją 25 marca 1975 roku. Gdy grono przyjaciół i z::?j.:."1Ych odprowadzal'J ją na miejsce wiecznego spoczynku i gdy nad jej trumną urosła kwietna mogiła, uświadomiliśmy sobie, że odszedł od nas ostatni wspólczynny świadek czasów, w których praca na polu ludoznawstwa była - nic tylkcJ '.1' Wielkopolsce -- poslannictwem, a pracownicy na tej niwie bezinteresownymi, często skazanymi na niezrozumienie, a mimo to wytrwałymi bojownikami o ·.I·aności niewymiernej dla kultury narodowej. ZOFIA SZEMBEKOWNA (1885-1974) Zgasła w dniu 18 lipca 1974 r. w Szymanowie pod Sochaczewem. Do :Etatnich dni żywo ir.tcresowała się wszystkim, co miało związek z ludem : jL'gO kultu;·ą· Poznałem Zofię w podeszłym już wieku, w maju 1960 r. "V W'l!';;zawie. Udałem się do niej z zamiarem uzupełnienia luk w materiałach gromudzonych do artykułu, w którym chciałem nakreślić sylwetkę tej zasłużonej dla etnografii a nieco wtedy zapomnianej P05':2Ci, jak również sylwetkę jej siostry Jadwigi, zamężnej Szeptyckiej. Spodziewałem ~i~ zastać osobę złamaną losem, w sobie zamkniętą, osamotnioną, trawioną goryczą po tragicznie przeżytej wojnie, w której >traciła siostrę ukochaną i najbliższą ,·oezinę. Ku memu zdumieniu ujrzałem ją. \\'tedy 75-letnią, jako kierowniczkę PT2cj·zkola, przez nią wzorowo i koloro\\~o l:rządzonego, raźnie wśród dziatwy się lezątającą, uśmiechniętą, bez cienia rezerwy \1: stosunku do mnie, człowieka przecież jej wtedy zupełnie nie znanego. Udzie:i~a mi nie tylko ochoczo wszelkich informacji, ale jeszcze zaopatrzyła w liczne materiały i przez siebie pisane wspomnienia. et na końcu obdarowała j('dynym, jaki jeszcze miała, egzemplarzem swej publik2C·,'i po- �T'1 In 1nemorianz. wojennej - Z dziejów Pomorza Zachodniego. Szczecinek. Dwa szkice histoi"yczne publikacji napisanej na odzyskanym Pomorzu, dokąd mimo podeszłego wieku podążyła, by uczyć w szkole i zapoznać młodzież z przeszłością naszych odzyskanych po wiekach ziem. Dużo mówiła o swej siostrze Jadwidze, że to ona wprowadziJa ją, dwunastoletnią dziewczynkę w świat archeologii, a następnie folklorystyki i etnog;·afii. Swoich już samod;delnie od 1903 r. prowadzonych prac, których rezultatem były ogłoszcne w 1912 r. Dalsze przyczynki do etnogTafii Wielkopolski ("Materiały Antropologiczno-Archeologicznc i Etnograficzne", t. XII, Kraków 1912), r8c;~ej nic wspominała. Z trudem udało się ją nakłonić do ujawnienia faktów, kt,';reby świadczyły o jej zasłudze jako kontynuatorki prac Jadwigi, o trudach gromadzenia matE'riałów etnograficznych i folklorystycznych, o pracach wykopalisko\)')Th, o swoim zakresie zainteresowań poznawczych, obejmujących nie tylko archeologię, etnografię, gwaroznawstwo, ale też historię, szczególnie regionalną. Przyznała się wprawdzie do tego, że po zamążpójściu Jadwigi prowadziła prace sama ddej, ale podkreślała Żt' to wszystko, co osiągnęła, jest zasługą siostry, że wraz z nią uczyła się też rysować i malować, wreszcie fotografować nie dla zabawy, ale po t.o, by nie tylko opisowo, ale również wizualnie mogła w publikacjach <wych kulturę ludową dokumentować. Wśród zdjęć Zofii, które szczęśliwym trafe:n się zachowały i które przekazała poznańskiemu Muzeum EtnograficznC'mu, znajdują się pierwsze w ogóle fotografie przydrożnych wielkopolskich krzyży i słupów bogato rzeźbą przystrojonych, cer.nych zabytków sztuki ludowej. Dostrzeżenie tych zabytków to już wyłączna zasługa Zofii Szembekówny. poświęcone młodzieży w Szczecinku - Źródłem rozlicznych zainteresowań obu sióstr i motorem całej ich działnl~10ści był patriotyzm wszczepiony przez środowisko rodzinne, w którym żywe były tradycje żołnierskie Szembeków i literacko-artystyczne Fredrów (Jadwiga i Zofia były prawnuczkami komediopisarza). Dziećmi jeszcze będąc zdawały sobie sprawę z koniecznośt:i wprzągnięcia wszystkich sił materialnych i duchowych społeczeństwa polskiego do walki o narodowe oblicze Poznańskiego i całego pruskiego zaboru. To było też przyczyną, że "panienki z pałacu" zorganizowały w Si\'mianicach, swej rodzinnej wsi pod Kępnem, dobrze prosperującą przez kilka lat. tajną szkołę polską, że angażowały się w działalność Towarzystwa Czytelni Ludowych w czasach upamiętnionych Wrześnią i Wozem Drzymały i wreszcie włączyły się w prace dokumentującą zagrożoną kulturę ludową. Trudno wymierzyć, która z sióstr więcej w tej pracy dokonała. Ale czasów pełnego uznania wartości kultury ludowej dla kultury narodowej i pełnej .satysfakcji z pracy nad jej dokumentacją, prowadzonej we wczesnej już młodości, doczekała się tylko Zofia. I choć jej już tylko mogło Polskie Towarzystwo Ludoznawcze przed kilkoma laty nadać godność członka honorowego, to w akcie tym zawsze skromna Zofia upatrywała raczej uznanie zasług tragicznie zmarłej Jadwigi, tej, która ją na drogę badań etnograficznych wprowadziła. Sylwetki obu sióstr, kierunki ich zainteresowań oraz badawczych dokonań, które zapewniły im trwałą pozycję w ludoznawstwie wielkopolskim, nakreśliłem przed dziesięciu laty (Jadtciga Szeptyckai ZOfia Szembekówna, "Literatura Ludowa", R. IX, 1965, Dl" 2-3). Pisząc ów artykuł świadomy byłem tego. że ich C:ziałalność traktow"ć trzeba łącznie tak, jak to w tytule swej publikacji etnograficznej Zofia zaakcentowała i jak w swych wypowiedziach przedstawiała. Wypada tedy uszanować pełną pokory postawę Zofii, uznać jej przekonanie, choćbyśmy �372 In memoriam nie bardzo z tym się zgadzali, że swą wcześniej zgasłą, uwielbianą siostrę naśladowała. Niech ta skromność Zofii Szembekówny jaśnieje wiecznie kwiatem na jej pomniku. Stanisław jedynie żywym Blaszczyk TADEUSZ STANISŁAW GRABOWSKI (1881-1975) Dnia 25 I 1975 r. zmarł w Krakowie prof. dr Tadeusz .stanisław Grabowski, wybitny slawista, znawca literatur południowo-słowiańskich, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, członek honorowy Oddziału Krakowskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Urodzony 15 stycznia 1881 r. w Dobromilu, po ukończeniu gimnazjum w Jarosławiu odbył studia na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego w dziedzinie filologii polskiej i filologii klasycznej. Kontynuował następnie studia na uniwersytetach w Zagrzebiu, Belgradzie i Pradze, wykazując wówczas przede wszystkim zainteresowanie problematyką słowianoznawczą, głównie zagadnieniami Słowiańszczyzny południowej. Po powrocie do Krakowa wszedł w skład zespołu redakcyjnego "Świata Słowiańskiego" i w 1911 r. uzyskał doktorat na podstawie pracy Współczesna Chorwacja. Rozpoczął wówczas pracę pedagogiczną w krakowskich szkołach średnich, ponadto pracował jako lektor języków serbo-chorwackiego, bułgarskiego i czeskiego na Uniwersytecie Jagiellońskim, kontynuował przy tym badania slawistyczne, ogłaszając wiele rozpraw i artykułów poświęconych literaturom Słowian południowych i zachodnich. Po wybuchu I wojny światowej zgłosił akces do Legionów, rozpoczął pracę ...• v biurze prasowym Departamentu Wojskowego, zaś w 1915 r. został wysłany przez Naczelny Komitet Narodowy do Sofii i Konstantynopola, gdzie spcłniał funkcje reprezentanta spraw polskich. Po odzyskaniu niepodległości wstąpił prof. Grabowski do służby dyplomatycznej, obejmując w 1918 r. stanowisko pierwszego posła Rzeczypospolitej Polskiej w Sofii, które sprawował do 1925 r. Na stanowisku tym rozwinął ożywioną działalność na polu wzajemnego zbliżenia, powołał do życia Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Bułgarskiej, przyczynił się do poważnego wzrostu ilościowego przekładów z literatury bułgarskiej na język polski, jak również przekładów literatury polskiej na język bułgarski. W latach 1925-1927 pełnił funkcję dyrektora Wydziału Prasy i Propagandy w Ministerstwie Spraw Zagranicznych, po czym ponownie wyjechał na placówkę dyplomatyczną, tym razem do Rio de .Janeiro, gdzie przebywał do 1938 1'. W latach 1931l--'1939 był dyrektorem Instytutu Współpracy Kulturalnej z Zagranicą przy Ministerstwie Spraw Zagranicznych. W okresie okupacji niemieckiej prof. Grabowski przebywał w Warszawie, gdzie czynnie uczestniczył w akcji tajnego nauczania, po powstaniu warszawskim zaś osiedlił się w Krakowie, gdzie został powołany na stanowisko profesora i kierownika Katedry Nowszych LiteratUr Słowiańskich przy Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Jagiellońskiego; katedrą tą kierował aż do przejścia na emeryturę w Hl6Q r. W okresie pobytu prof. Grabowskiego w Krakowie zanotować można na,i- �In memoriam 373 \viększe jego osiągnięcia na polu naukowym, gdyż wówczas zajął się bez reszty badaniami w dziedzinie swej specjalności, ogłaszając wiele wartościowych prac w zakresie słowiańskiego literaturoznawstwa. W powojennym okresie prof. Grabowski w dużej mierze zajmował 'Się zagadnieniem Łużyc, a ponadto Czech i SłowacH, ogłosił przy tym kilka cennych pozycji monograficznych poświęconych wybitnym przedstawicielom literatur tych narodów. Dużą zasługą prof. Grabowskiego była kontynuacja bibliografii słowianoznawstwa polskiego. Był członkiem Komisji Historyczno-Literackiej i Komisji Słowianoznawczej Polskiej Akademii NaUk oraz długoletnim członkiem Oddziału Krakowskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, w którego pracach brał zaw'Sze czynny udział. Boleslaw Łopuszański PROFESOR TADEUSZ OCHLEWSKI Urodzony muzyk, zamiłowany pedagog, pełen pasji działacz oraz pionier polskiego edytorstwa muzycznego - oto zwięzłe określenia charakteryzujące sylwetkę prof. Tadeusza Ochlewskiego i zakres działalności, jakiej poświęcił całe swoje życie. Skrzypek, wykształcony w konserwatoriach petersburskim i warszawskim, póżniej klawesynista, uczeń Wandy Landowskiej w Paryżu, po powrocie do Polski \V 1926 r. został profesorem muzyki,' a równocześnie aktywnym działaczem kilku instytucji społecznych, jak: Stowarzyszenie Miłośników Dawnej Muzyki, Towarzystwo Wydawnicze Muzyki Polskiej oraz Organizacja Ruchu Muzycznego (ORMUZ). Muzykę propagował czynnie nie tylko jako organizator, lecz również jako muzyk występujący w zespołach kameralnych wespół z Ireną Dubiską, Eugenią Umińską i innymi wybitnymi artystami. Nie zaniechał tej działalności także później w okresie okupacji, choć musiała ona przybrać inne, bardziej ograniczone formy. Najbardziej jednak przysłużył się muzyce pol'Skiej po zakończeniu drugiej wojny światowej zakładając w Krakowie w 1945 r. Polskie Wydawnictwo Muzyczne, które stało się najważniejszym dziełem jego życia. Kierował nim, jako dyrektor, nieprzerwal~ie przez dwadzieścia lat. Dzięki osobistemu zaangażowaniu, dzięki umiejętnemu doborowi współpracowników, dzięki swej energii i świadomości celu jaki mu przyświecał, stworzył oficynę wydawniczą, która w krótkim czasie dorówr:ała, a w dziedzinie jakości wydawanych partytur muzyki współczesnej nawet prześcign<;ła najbardziej znane w świecie wydawnictwa muzyczne o kilkusetletnich tradycjach. Było to możliwe dzięki pomocy Państwa, którego władze doceniały i popierały finansowo ir.icjatywę dyrektora Ochlewskiego. Celem działalności PWM stało się utrwalenie drukiem zabytków dawnej muzyki polskiej i uchronienie jej w ten sposób przed niszczącym działaniem czasu, L< także udosh;pnienie ~wórczości polskich kompozytorów współczesnych - w postaci partytur i materiałów orkiestrowych zespołom wykonawczym w kraju i za granicą. Z czasem wydawnictwo rozrosło się, obejmując wszystkie dziedziny edytorst\va muzycznego i zaspokajając potrzeby zarówno kształcącej się młodzieźy, jak też szerokich rzcsz mełomanów. Publikacje PWM, przeznaczone w zasadzie na rynek krajowy, dzięki wyjątkowym walorom merytorycznym, wysokiemu pozio- �In memo,.iam mo\'-: edytorskiemu oraz atrakcyjnej szacie graficznej, zdobyły sobie rynki zagraniczne, pochłaniające obecnie przeszło 3ooio wartości całej prcdukcji rocznej . .:reci!1ą z najwiQkszych i najważniej<;zych inicjatyw edytorskich PWM, podjQlych ',': ścisłej współpracy z Polskim Towarzys1vvem Ludoznawczym, była i jest reecj cja oraz edycja Dziel wszystkich Oskara Kolberga, ukazujących się - jako olbrzymie, BO-tomowe wydawnictwo w ramach obchodów IODO-lecia Państwa Polskiego. Jak wiadomo, wiekopomna spuścizna dziewiętnastowiecznego etnografa muzycznego, wydana częściowo za jego życia, stała <;ię w naszych czasach niedostępr:8. dla ogółu, nielici::ile zachowane egzemplarze były białymi krukc:mi. Wydanie tej kilkudziesięciotomowej całości zdawało się jednak przekraczać możliwości PWIIL Dyrektor Ochlewski, zafascynowany wizją tak wicIkiego przedsięwzięcia wyda\yniczego, uczynił wszystko, by pozornie nierealne zamierz2nie wcielić w czyn. Z er.tuzjazmem włączył się - jako wydawca i członek Komitetu Redakcyjnego dziel - do prac prowadzonych pod naukc;v;ym kierownictwem przewodniczącego tegoż Komitetu, prof. dra J. Krzyżanowskiego oraz prof. dra J. Burszty. działającego na czele Redakcji Naczelnej dzieł w Poznaniu, w oparciu o dotacje Polskiej Akademii Nauk. Ponieważ dotacje te były dość ograniczone i należało się obawiać nadmiernych kosztów, które mogłyby hamować tempo prac. dyrektor Ochlewski postarał się zaradzić trudnościom finansowym. Zakupił mianowicie dla PWM specjalny aparat do produkcji diapozytywów, których oficjalna cena w drukarni była znacznie wyższa od kosztów ich produkcji i polecił wyszkolić zespół fachowców wydawniczych tak, aby tę konkurencyjną dla drukarni pracę mogli wykonać w stosunkowo krótkim czasie. Tym pociągnięciem obniżył prawie dwukrotnie koszty reEdycji poszczególnych tomów. a równocześnie co najmniej dwukrotnie przyspieszył jej realizację. Dalsze przyspieszenie edycji kolbergowskiej zostało dokonane jak wiemy dzięki przystąpieniu do współpracy Ludowej Spółdzielni Wydawniczej w Warszawie. Na skutek tych posunięć 36-tomowa reedycja fotooffsetowa Dziel wszystkich O. Kolberga ukazała się w ciągu czterech lat (1962-1965) umożliwiając tym samym o kilka lat ,vcześniej rozpoczęcie wydania pozostałych 44 tomów, obejmujących w głównej mierze spuściznę rękopiśmienną O. Kolberga. W 1965 r. dyrektor Ochlewski przeszedł na emeryturę mając już przeszło 70 lat. Myliłby się jednak każdy, kto by sądził że tym samym przeszedł na zasłużony wypoczynek. Muzyka nie zwolniła go ze służenia jej do końca swych dni. Jeszcze przez z górą dziesięć lat miał dla niej się trudzić, szkoląc założony przez siebie młody, lecz znakomity zespół "Con moto ma cantabile" i przygotowując jego występy w kraju i za granicą. W Warszawie trudno było o bilety wstępu na koncerty tego zespołu. Wyjazdy terenowe, a także zagraniczne zespołu odbywały się czasem w warunkach dalekich od luksusu. Ale czyż młodzi muzycy mogli narzekać na trudy i niewygody podróży widząc, że z uśmiechem na twarzy dzieli je z nimi ich osiemdziesięcioletni Profesor i Opiekun? Dnia 1 lutego 19'/5 1'. na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie zespół "Con moto ma cantabile" wykonał przepięknie utwory dawnych mistrzów dla swojego Profesora, chociaż on już tego nie słyszał. Odszedł na zawsze całkiem niespodziewanie, pozostawiając po sobie żal i smutek ...• ale nie pustkę! Wychował bowiem swoich następców, którzy objęli opuszczone przezeń posterunki i będą kontynuować jego dzieło, zarówno w dziedzinie edytorstwa. jak i muzyki. Dlatego też i do niego - jak do wielu wybitnych ludzi - odnoszą się słowa poety: Non omnis moriar. Jan Paździora �In memoriarrt KLEMENS KRAJEWSKI (1892-1975) D:' Kleme,-.s Krajewski, członek Oddziału ToruiJsldego Polskiego Towatzystwa Luc'.c,~:nav:czego, urodził się w Brodnicy n. Drwęcą. Wyższe studia w zakrl?sie zabytkoznavvstwa i konserwatorstwa koflCZY na Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu i.m. M. Kopernika w Toruniu. Tam równocześnie studiuje etnografię pod kierunkiem prć);-. dr Bożeny Stelmachowskiej. Tematem pracy doktorskiej jest Traci7jcuJne bvdownictwo chałup Ziemi Chełmińskiej. Publikuje też Uwagi nad wsp{.le.:eSJiym stanem budownictwa Słowińców ("Biblioteka Słupska", t. 5, Poznań 196Cl) oraz inne artykuły popularnonaukowe dotyczące budownictwa ludo\vego i muz:.<d. Kończy 3-letni Wydział Nauczycielski przy Konserwatorium Mllzycznym w Toruniu. Przyczynia się tez do powstania w Toruniu chóru i orkiestry akademickiej, której jest pierwszym dyrygentem. Zamiłowany pedagog, wytrwały pracownik odznaczony Złotym Krzyżem Za"ługi, w ciągu przeszło 25-letniej działalności pedagogicznej i instruktorskiej wiele wysiłku wkłada w prace nad swymi uczniami w Liceum Budowlanym w Toruniu, wzbudzając zainteresowanie sztuką. Cieszył się opinią człowieka dobrego, oddanego swoim uczniom. M aria Znamierowska-P riifferowa JOZEF WIECZERZAK (1925-1975) W dniu 28 stycznia 1975 r. zmarł nagle w wieku 49 lat dr Józef Wieczerzak, kustosz Działu Etnografii Muzeum Mazurskiego w Olsztynie, długoletni dyrektor Muzeum Budownictwa Ludowego w Olsztynku, członek Polskiego Towarzystwa Ludozr:awczego. Dr Józef Wieczerzak urodził się w Toruniu dnia 4 grudnia 1925 r. W 1941 r. wysiedlony wraz z rodzicami znalazł się na Lubelszczyźnie. Przebył szlak bojowy po Odrę i Nysę, został wyróżniony odznaczeniami wojskowymi: medalem "Za Odre;, Nysę i Bałtyk", medalem "Za Warszawę" oraz "Medalem Zwycięstwa i Woll,ości". Po wojnie wrócił do Torunia, gdzie ukończył szkołę średnią, a następnie studia geograficzne na Uniwersytecie im. M. Kopernika. Przez 10 lat był kierownikiem \Vydziałów Kultury prezydiów Rad Narodowych w Jarocinie i Pleszewie, później przeniósł się do województwa olsztyńskiego. Tu napisał rozprawę doktorską pt. Tradycyjne uprawy roli w gospodarstwach chłopskich na Mazurach i Warmi! w XIX i XX w . .stopień doktora uzyskał na Wydziale Rolnictwa Wyższej Szkoły Rolniczej w Olsztynie w 1966 r. Dr Józef Vlicczerzak ponad 14 lat był związany z Muzeum Mazurskim w Olsztynie. Przez 10 lat był dyrektorem Parku Etnograficznego w Olsztynku. Od 1973 r. objął stanowisko kierownika Działu Etnografii Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. Za zasługi cila rozwoju kultury został odznaczony "Odznaką Grunwaldu", �376 In memoriam dwukrotnie odznaką "Zasłużony Działacz Kultury", złotą odznaką "Zasłużony dla Warmii i Mazur". Dr Józef Wieczerzak był członkiem Ośrodka Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie. W dorobku naukowym prócz wymienionej rozprawy doktorskiej należy wspomnieć szereg jego artykułów związanych z tą problematyką· Ewa Grabowska JANINA KLAWE (1880-1974) Dnia 26 stycznia 1974 r. zmarła w Toruniu dr Janina Klawe, urodzona 12 VIII 1880 r. na Podolu, córka zasłużonego inżyniera, Leona Klawe, pioniera przemysłu rolno-spożywczego na Podolu. Początkowo uczyła się w domu i na prywatn·ych kompletach w Warszawie. Ukończyła prywatną pensję Z. Morawskiej, a następnie - ze złotym medalem znane w Warszawie Wyższe Kursy Handlowe Józef y Siemiradzkiej. Po okresie pracy w administracji porzuca ją, poświęcając się z całym zapałem i od'daniem tajnej oświacie. {Za pracę w tej dziedzinie została odznaczona w Polsce Ludowej Krzyżem Kawalerskim Orderu Polonia Restituta). Po kilku latach wyjeżdża do Paryża na studia, gdzie na Wydziale Filozoficznym (kierunek socjologicznyj uzyskuje stopie!'! Licencie et sciences. Wybuch I wojny światowej uniemożliwia jej dalszą pracę naukową. Po powrocie do Polski kończy kurs sanitarny Polskiego Czerwonego Krzyża i udaje się na front z czołówką PCK. Za odwagę w pracy dostaje rosyjski medal Ś\v. Jerzego. Zostaje członkiem Instytutu Antropologicznego i Towarzystwa Etnologicznego, biorąc udział w prncach tych instytucji. W 1918 r. wraca do Polski i podejmuje pracę w Muzeum Etnograficznym w Warszawic. W 1920 r. doktoryzuje się na Uniwersytecie w Poznaniu; promotorem i recenzentem byli profesorowie F. Znaniecki i J. S. Bystror.. Wobec trudnych warunków jakie napoty!,a w świecie naukowym, przenosi :;ię do pracy w szkolnict\vie zawodowym, obejmuje dyrekturę PaI1stwowej Szkoły Zawodowej im. Emmy Dmochowskiej, a następnie Państwowego Gim:1azjum Kupieckiego w Wilnie, równocześnie biorąc bardzo czynny udział w pracy społecznej w Uniwersytecie Robotniczym, znakomicie prowadzonym przez J. Skarżyńską. W czasie II wojny światowej pracuje fizycznie w ogrodach miejskich w Wilnie i bierze czynny udział w konspiracyjnej pracy tamtejszego szkolnictwa. Po wojnie, skierowana na Pomorze, obejmuje pracG w Toruniu jako nauczycielka historii, nauki o Polsce i śvviecie współczesnym oraz języka francuskiego. Jest członkiem Polskiej Partii Socjalistycznej, w szkole opiekunką Związku Młodzieży Polskiej, wykłada na Uniwersytecie Robotniczym w Chełmży. Po fuzji �377 In m.emoriam partyjnej, jako członek Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej wyrozma się jako wykładowca na kursach szkolenia partyjnego, ciesząc się wielkim szacunkiem i uznaniem słuchaczy. W 1956 r. przechodzi na emeryturę i przystępuje do opracowywania tekstów źródłowych do nauki historii, wysoko ocenionych przez fachowców. Dr Janina Klawe była człowiekiem o szerokich horyzontach, posiadająca talent naukowy, jednak dwie wojny światowe i ich konsekwencje stanęły na órodze do rozwinięcia własnych możliwości twórczych. Pozostawiła jednak cenne prace naukowe oraz (w maszynopisie) artykuł o wręcz pasjonujących dziejach Uniwersytetu Robotniczego w Wilnie, tworzonego przez wileńskie Koło Związku Bibliotekarzy Polskich. Ujmując zasługi dr Janiny Klawe należy podkreślić nie tylko jej pracę na polu etnologii, oświaty i dydaktyki, lecz również jej wielkie walory jako człowieka żyjącego ideą postępu, pomocy ludziom, mającego poczucie odpowiedzialności za kształtowanie nowego świata, życzliwego dla kolegów, oddanego swym uczniom. Maria BIBLIOGRAFIA WAŻNIEJSZYCH PRAC Znamierowska-Prufferowa JANINY KLAWE 1920 Totemizm a pierwotne zjawiska religijne Warszawa w Polsce, 1920. 1922 i kierunki w etnologii logicznych" 1922, s. t. 3. ze stanowiska Metody socjologii. "Archiwum Nauk Antropo- 1924 Teorie animistyczne Muzeum "Lud" etnologii. lU etnograficzne a nauka 1924, t. 2, s. 1-15. geografii w szkołach. "Czasopismo Geograficzne" 1923/1924, t. 2, z. l, s. 55-61. 1935 Szkolenie zawodowe szcnia Nauczycieli Biblioteka Wydawnictw Koła Wileńskiego Szkół Zawodowych, Wilno 1935, s. 1--14. a wieś. Sto\'iarzy- 1938 Wieś 'lU społecznym podziale pracy. "Wieś i Państwo" 1938-1939, nr 10, s. 1-7. 1957 Uniwersytet Robotniczy. (Kursy samokształceniowe Opracowała w Wilnie). Maszynopis. M. Znamierowska-Prufferowa BONIFACY ZIELONKA (1899-1975) Bonifacy Zielonka urodził się dnia 13 V 1899 r. w Wacowicach, pow. Drohobycz, w wielodzietnej rodzinie rolnika posiadającego małe gospodarstwo. Zmarł \v Toruniu w dniu 12 III 1975 r. Po nauce w szkole w swojej wsi i ukończeniu czterech klas szkoły średniej, �378 In memoriam zmuszony do zarobkowania, pracuje we Lwowie w drukarni. Podczas I wojr.y światowej wraca do l'odzinnej wsi, nast<;;·pnie pncuje w ~zybach n3ftowych w Borysławiu. Powcłany df) wojska w armii austriackiej odbywa kampani~ włoską i albańską, kontuz}c.wany i chory znowu wraca do swojej wsi, gdzie pracuje w administracji i w organizacjach v.·iej·, skich. W 1921 r. rozpoczyna pracę nauczycielską obejmując stanowisko nauczycieb. szkoły powszechnej w pow. Biała Podlaska; zdobywa przy tym niezbqdne kwalifikacje zawodowe. W 1925 r. zakłada rodzinę i przenosi się na Kujawy. Tu, w najbliższym kontakcie z prof. K. Jażdżewskim, rozpoczyna swe ukochane prace archeologiczne, robi cenne odkrycia, prowadzi akcję ochrony zabytków, utrzymuje kontakty z ośr.odkami naukowymi i opracowuje materiały archeologiczne, czego rezultatem jest około 60 prac publikowanych, w tym kilka w maszynopisie. Związane są one z terenem woj. bydgoskiego. W czasie II wojny bierze udział w pracach konspiracyjnych, pomaga ludziom, ratuje od śmierci. Zetknęliśmy się z Bonifacym Zielonką po II wojnie światowej, gdy w Ratuszu Staromiejskim w Toruniu wyrastały zręby przyszłych muzeów - odradzającego się Miejskiego Muzeum i nowego Muzeum Etnograficznego. B. Zielonka był kustoszem Działu Archeologicznego i asystentem przy Katedrze Archeologii UMK. Zainteresowany kulturą ludową, którą poznawał na różnych terenach Polski i południowej Europy, również i na Kujawach, gdzie przez 25 lat był nauczycielem i kierownikiem szkoły podstawowej, brał bardzo czynny udział w pracy oświatowej, znakomicie znając teren w związku ze swymi pracami wykopaliskowymi, jak również z różnorodnymi pracami społecznymi, w które wkładał wiele wysiłku i serca. Zainteresowania kulturą ludową skłoniły go do studiów etnograficznych na UMK u prof. Bożeny Stelmachowskiej, do wstąpienia do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego oraz do zbliżenia się do Działu Etnograficznego przyszłego Muzeum Okręgowego w Toruniu. W konsekwencji zapala się do idei ochrony zabytków kultury ludowej, penetruje teren, przywozi dla Działu Etnograficznego cenne zabytki z różnych dziedzin kultu::y materialnej w postaci narzędzi i dzieł plastyki ludowej, jak skrzynie malowane, rzeźby itp., informuje nas o cennych zabytkach, organizuje wyprawy terenowe i towarzyszy im ułatwiając prace we wsiach, których mieszkańcy byli mu serdecznie oddani. Wielostronnie utalentowany, Zielonka, tak bowiem mówiliśmy o naszym drogim przyjacielu, był też wielkim miłośnikiem muzyki ludowej. Jeszcze przed II wojną światową, w latach 1937-1939 zapisał około 1000 tekstów i melodii z Kujaw. Materiały te, nagrane, przesyłał do Warszawy do Centralnego Archiwum Fonograficznego przy Bibliotece Narodowej, gdzie niestely zaginęły 1. Na szczęście 1 B. Krzyżaniak, A. Pawlak, J. Lisakowsld, Polska terialy. Kujawy. Cz. I Teksty, Kralców .1974, s. 13-14, 16. pieśń i muzyka lUdowa. Źródla i ma- �In 379 memol'jam oca;. ::: jego notatki i [onogra£. Po II wOJnIe powtómie przebadał szereg informat.:<,·,:,- i nagrał kilkaset pieśni. "Materiały pc~(,dstawiają dużą wartość dokumcr.~...<-.ii:ą ze \\-zględu !w dobre tran3krypcje muzyczne oraz na unikalny charakt,,: ;-,;c::d)I'ych pozycji" 2. Zostaly cne przekazane Oddziałowi Toruńskiemu PTL i p:,~_<:jwcm,-; Inslytuto\vi Sztuki. ;)"i:acy Zielonka cieszył siG wielkim powszechnym uznaniem i sympatią. Wyj·.:.-.;:.: \\-icl'c siły charakteru, gdy pracując w szkole z całą pasją i oddaniem br<Jł lo '".iał w pracach archeologicznych, a później, będąc kierownikiem Działu A['(:!~"G;o~jcz"e'-\o Muzeum, zdobył tytuł magistra i następnie doktora. Brał czynny udzid \\- pr2cach społecznych, nie szczędził swych sił. Ey! człowi~kjem nieprze<:iętnym. Pozbawiony zawiści, złości, szlachetny i przyjaciel::"-:, dobry i hojny, gdzie tylko mógł, służył ludziom pomocą ratując w .roznyc;, b:cdach, dzieląc się tym, co posiadał i wnosząc w każdą pracę zapał, optymi7.l1:. poczucie radości i humoru, które zabarwiało współpracę z nim. Maria WSPOMNIENIE Znamierowska-Prii.fjerowa O BRONISLA WIE DEKOWSKIEJ (1907-1974) Dr.ia 6 IX 1974 r. zmarła w Łodzi Bronisława Dekowska, członek Oddziału Łódzkiego PTL, miłośniczka folkloru i niestrudzona zbieraczka pieśni ludowych. B. D<;kowska urodziła się 25 VIII 1907 r. w Lenczach Górnych, w pow. wadowiekim, w rodzinie Rozalii i Jana Golików. Kształciła się w Nowym .sączu, gdzie w 1928 r. ukończyła Seminarium Nauczycielskie im. Marii Konopnickiej, specjalizując się następnie w nauczaniu śpiewu na Wyższym Kursie Nauczyciel~ki:1: w Krzemieńcu (1937). Pracą nauczycielską związała się z woj. łódzkim, ucząc od 1929 r. w szkołach wiejskich i w miasteczku Ujeździe, a w latach 1946-1954 w Tomaszowie Maz., gdzie rozwijała wszechstronną działalność pedagogiczną w szkolnictwie i wychowaniu pozaszkolnym. Z<Jinterc30wania folklorem ujawniły się już w pierwszych latach pracy nauczyciels!-::i0j, a z czasem stały się pasją życiową, szczególnie po przedwczesnym odejściu ze szkolnictwa na emeryturę z powodu ciężkiej choroby serca '(1g54). Była odtąd stałą towarzyszką poszukiwań terenowych swego męża etnografa, Jarla Piotra Dekcwskiego, kierownika Muzeum Regionalnego w Tomasz::Jwie Maz., a nasttipnie kustosza Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Dzięki niczwykłej pracowitości i łatwości nawiązywania kontaktu z informatoraJY:! zapisała ponad dziesięć tysięcy pieśni, wiele z nich o dużej wartości art y.ctycznt;j i zabytkowej. Prowadziła prace terenowe na całym obszarze woj. łódzkiego, w woj. kieleckim i na ziemi sądeckiej. Czqść dorobku zbie:ackiego B. Dekowskiej znalazła wyraz w druku. Ogółem opublikowała 912 pieśni, głównie obrzędowych, które przeważnie &tanowią uzupełnienie prac etnograficznych J. P. Dekowskiego. Innego rodzaju jej dorobkiem jest trar.~L·ypcja i przygotowanie do druku 293 pieśni nagranych podczas konkursu 2 Tamże, s. 14. �380 In memoriam lub zebranych przez innych zbieraczy. Swe wywała też w pracy społecznej współpracując społem Regionalnym "Opocznianka". przygotowanie z Oddziałem muzyczne spożytkoŁódzkim PTL i Ze- Irena Lechowa ZOFIA CZASZNICKA (1889-1973) Zofia Czasznicka - artystka malarka i długoletnia działaczka na polu sztuki ludowej, urodziła się na Zmudzi w pow. Oszmiany dnia 3 XI 1889 r., zmarła w Warszawie 23 VI 1973 r. W czasie pierwszej wojny światowej w 1915 r. przebywała w Moskwie, gdzie po ukończeniu kursów pedagogicznych prowadziła szkołę polską w Niżnym Nowgorodzie nad Wołgą. Po powrocie do kraju studiowała w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, następnie w latach HH9-1922 przebywała w Warszawie na kursie dla nauczycieli rysunku, a w latach 1923-1930 studiowała w Szkole Sztuk Pięknych w Warszawie malarstwo i architekturę wnętrz u profesorów Pruszkowskiego, Skoczylasa, Czajkowskiego i Jastrzębowskiego. Na ukształtowanie się jej osobowości artystycznej i póżniejszych kierunków działalności w dziedzinie sztuki ludowej przemożny wpływ wywarło ówczesne środowisko artystyczne Szkoły Sztuk Pięknych z prof. Jastrzębowskim na czele oraz powstała w tym klimacie spółdzielnia "Ład". Była ona członkiem "Ładu" i projektantem tej spółdzielni do ostatnich swych dni. Poważną część życia poś\vięciła sprawom sztuki ludowej. Współpracując z Towarzystwem Popierania Przemysłu Ludowego w Warszawie wykładała w Szkole Instruktorów Tkactwa l Kilimiarstwa TPPL oraz w Szkole Przemysłowej Zeńskiej przy ul. Górnośląskiej w Warszawie. W 1933 r. na terenie Wileńszczyzny w Opsie w pow. Bracław zorganizowała i prowadziła z ramienia Rady TPPL ośrodek tkactwa samodziałowego dla tkaczek ludowych. Przed samą wojną podobną akcję w zakresie tkactwa prowadziła w pow. Rawa Mazowiecka, organizując odkrywczą wystawę sztuki ludowej w Inowłodzu. Największe zasługi w zakresie opieki nad sztuką ludową położyła jednak Zofia Czasznicka w Polsce Ludowej będąc pierwszym naczelnikiem Wydziału Sztuki Ludowej Ministerstwa Kultury i Sztuki w latach 1945-1950. Była ona twórczynią koncepcji tej opieki i inicjatorką wielu praktycznych akcji, jak 11p. konkursów sztuki ludowej, wystaw itp. Współpracując od 1945 r. z Czasznicką jako jej zastępca miałem możność, jak wielu działaczy, skorzystania z olbrzymich, cennych doświadczeń tej wybitnej artystki-malarki i działaczki. Była aktywna, pełna zapału i głębokiego umiłowania sztuki ludowej. którą się zajmowała do końca życia współpracując z Ministerstwem Kultury i Sztuki, Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie i "Cepelią". Bezbłędnie oceniając pod względem artystycznym dzieła sztuki ludowej dokonała wyboru i opisu ilustracji do dwu wydawnictw: Malowane domy (Warszawa 1953) oraz Haft i zdobienie stroju ludowego (Warszawa 1955). Była także wsp6łinicjatorką powołania �In memol'iant wydawnictwa Atlas Polskich Strojów Ludowych, napisała kilka prac z tej dziedziny, jak np. Zdobione gorsety ludowe ("Polska Sztuka Ludowa" 1953, nr 3) i in. Zofia Czasznicka była aktywnym członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Kazimierz HALINA Pietkiewicz BIELAWSKA (1928-1975 ) Urodzona dnia 1 lipca 1928 r. w Krakowie, członek i aktywny działacz OdóziC1łu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Mszanie Dolnej, po ciężkiej chorobie zmarła tu 6 czerwca 1975 r. Niemal wszyscy członkowie Oddziału wzięli udział w jej pogrzebie pragnąc zbiorowo uczcić pamięć zasłużonego pracownika. Przez jej przedwczesną śmierć Polskie Towarzystwo Ludoznawcze poniosło hoksną strate;. Była bowiem zdolną i inteligentną indywidualnością, posiadającą sze:'okie zainteresowania naukowe, specjalnie ukierunkowane na historię regionu gorczańskiego, na kulturę ludową tego regionu i na problematykę społeczno-et="czną· \V ludoznawstwie interesowała się - jako naczelnym problemem - kulturą spoieczno-prawną i moralną ludu: formami współżycia i współpracy, poczuciem prawJ. i moralności. Na len temat przygotowywała pracę, której przedwczesna ~miE'rć nie pozwoliła skończyć. Halina Bielawska pozostanie na zawsze w naszej pamięci jako człowiek pra\,'y, szlachetny, ofiarny i bohatersko cierpliwy, spragniony "viedzy i poszukujący '.\'ytrwale Prawdy. Piotr Kaleciak OLIMPI A ŚWIANIE\VICZOW A (1902-1974) Przyjaciele i towarzysze wileńskich prac i badań b. Uniwersytetu im. Stefana Ba'ol'ego z wielkim żalem dowiedzieli się o śmierci swojej drogiej koleżanki, mgr Olimpii Świaniewiczowej z domu Zambrzyckiej. która umarb w Kanadzie 15 uerwca 1974 L Urodziła się w Homlu 1 grudnia 1902 L, dziecilIstwo spędziła na Białorusi ','. :licwielkim rodzinnym majątku Wiazyń w gub. mińskiej w klimacie przyrody i tradycji białoruskiej wsi. Uczy się w Warszawie na pensji p. Wołowskiej, a nastĘpnie w Gimnazjum Polskim w Mińsku. Od 1917 r. jest harcerką, odważnie tam ~pełnia powierzoną misję jako kurierka Polskiej Organizacji Wojskowej, odzna- �382 In memoriam czona za ofiarność, Maturę zdaje w 1917 1'. w Chc2:'ll1ie na Pomorzu, Wyższe studia kończy na Uni\\·cr· ,,·tecie im, S. Batorego w Wilnie studiując najpierw p;','yrodę, a następnie geologię i geografię fizyczną; uzysk:]'.:' stopierl magistra, Od 1928 r, pracuje jako nauczycici;;',c geografii w szkołach średnich w Wilnie. Tam też 'eaje asystentką prof, Mieczysława Limanowskiego. \V . (";2 r. w Towarzy.o;twie Przyjaciół Nauk w Wilnie ',':ychodzi w druku jej praca pL Tarasy Prawilii w dolinie Wnki. Jej dalsze zainteresowania idą w kierunku etn·Y'."'1.fii, którą studiuje początkowo pod kierunkiem prof. C. ,":lUdouin de Courtenay-Ehrenkreutzowej, a następnie 1-::.:\10szyńskiego. Szczególną uwagę poświęca obrzędom p-'.l'zebowym i kultowi zmarłych u ludu białoruskicr;c, które poznała z autopsji w latach dzieciństwa i ml',ld··ści. W 1926 r. wychodzi za mąż za Stanisława Świaniewicza, wybitnego eko;'omistę. Okres II wojny światowej spędza w Wilnie w upaństwowionym przez ='~iLm~ [ÓW majątku ojca. W 1946 r. wyjeżdża do Polski z repatriantami, pracuje \\ Tczewie jako nauczycielka. Trzeba tu podkreślić jej przez całe życie niezwy;dą. ",,'lną patriotyzmu i odwagi postawę człowieka prawdziwie szlachetnego i odpo\\i~ ':zialnego. W 1957 r. wyjeżdża na rok do Indonezji, na Jawę, do męża cl':') ..'rta UNESCO. Tu analizuje obrzędy związane ze śmiercią, podobne do obrzęcLv: białoruskich. W 1958 r. zostaje członkiem Komisji Etnograficznej Polskiego 1'o\;arzystwa Naukowego na Obczyżnie. Następne lata, to podróże do Indii i S;'odkowego Wschodu, Wielkiej Brytanii i w końcu do Stanów Zjednoczonych i E.me,dy. Przebywając w ośrodkach naukowych gromadzi materiały do pracy lL', tcnat kultu zmarłych w Europie i Chinach, wciąż mając na myśli pogłębieni';'\\·ych zaint€resowafl białoruskich kultem zmarłych, w szczególności zwyczajem ,T::acly". Zajmuje się też udziałem Mińszczyzny w powstaniu 1863 r. oraz Uni<J Eośc;c1ną na ziemiach par'Jstwa polsko-litewskiego. Sprawom tym poświęca aż 18 artyL·l!(lW. Na tle dociekań dotyczących "Dziadów" białoruskich wynika oży'"vionc; ':orespondencja z prof. Pigoniem, któremu przekazuje rezultaty swych poszL:~:i ...:ań dotyczących interpretacji tego zwyt:zaJu. W swym artykule pL Dziady chiilskie a dziady białoruskie (1972) " '-;'aca szczególną uwagę na zapraszanie dusz zmarłych na wspólną ucztę. KOliczy go wnioskiem, iż "wioska białoruska, tzn. potomkowie Krywiczan i DrcgD\\ic;:,1D, przechowała naj czystszą tradycję słowiailską i wiele elementów z kultury ciuchowej, które zanikły gdzie indziej, lecz które były wspólne zarówno li.:do:r :\zji, jak i Europy". Autorka stara się też udowodnić, iż Mickiewicz znał ózicb L.O:lfucjusza. Cenna praca pL Interpretacja "Dziadów" Mickiewiczowskich na jJocis;{Ilvie jolkloru bialoruskiego (1972) rzuca ciekawe światło na ten prastary cbrz.;ci, i:tórego badaniu poświęciła '"viele wysiłków swego życia, pełnego bohaterstwa i :arności. Maria Znamierowska-Priijfero ;,'n �;383 In 1nemOliant WYKA;;>; PRAC I ARTYKULOW OLIMPII SWIANIEWICZOWE.T 1932 Tarasy Prawilii w Wald. dolinie Prace Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie, Wilno 1!l32. 1959 Pogrzeby, stypy, dziady we "Polskie wsi Sieledczyki. 1959, S. 80-86. Obczyźnie", R. 10, Londyn Towarzystwo Naukowe na 1960-1961 Dziady tamże, R. 11, Londyn białoruskie, s. 87-89. 1960-1961, 1963 Unia Koście~na nu ziemiach ciyn, 25 sierpnia państwa i 1 września "Gazeta po~sko-litewskiego. Niedzielna", Lon- 1963. 1968 Sll~wetki powstańców w Mińszczyźnie: "Gonicl: Karpacki", rawiewa. Michal Londyn Ciui~dziewicki, ofiara pie1'wsza Mu- 1968. 1969 Kornel Fe~iksza, wojewoda packi", Londyn miński w czasie powstania 1863 "Goniec roku. Kar- 1969. 1970 .'1ic/wł Oskierko, pelnomocny komisarz "Goniec wojewódzki. Karpacki", Londyn 1970. 1971 Naczelnik miasta MińskCl. "Goniec Karpacki", Londyn Mickiewiczowskich na 1971. 1972 Interpretacja "Dziadów" "Polskie Towarzystwo Boksław ,<:;więto1'zecki Wincenty Koziell-Pok~etvski packi", Londyn Dziady, zanikający Historia kapliczki DZ1Cldy chińskie Naukowe - nacze~nik - na podstawie fo~kloru bialoruskiego. Obczyźnie", Partii. "Goniec nacze~nik Partii R. 21, Londyn 1972, s. 1-12. Karpacki", Londyn 1972. tv pow. wilejskim. "Goniec Kar- 1972. "Tydzień Polski", Londyn, 30 września 1972. "Wiadomości", Londyn, 8 października 1972. białoruskie. "Tydzień Polski", Londyn, 23 grudnia 1972. obrzęd ludowy. wiazyńskiej. a. dziady 19n Wpływy chińskie W' dawnej Rzeczypospolitej. "Tydzień Polski", Londyn, 30 czerw- ca 1973. Konfucjusz Czy w Mickiewicz 1973. O ,,'l'wórcy Europie znał PoloT,ezów" i 1; dzieła nas. "Tydzień Konfucjusza? po raz trzeci. Polski", Londyn, 4 sierpnia "Tydzień Polski", Londyn "Tydzie11 Polski", Londyn, 1973. 1 września października 20 1973. 1974 Matka Makryna Mieczyslawska 1974. w świetle tradycji mińskiej. "Tydzień Polski", dyn, Wielkanoc Korespondencja z prof, S. Pigoniem. "Wiadomości", Opracowała Londyn, czerwiec 1974. M. Znamierou:ska-Pl'ujferowa Lon- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d239a8b4205833ce7722fe23eb2c13e5.pdf 181a542943836a1ff176725189d2388e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1510 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1397 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1976 t.60 Description An account of the resource LUD 1976 t.60, s.303-355 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text v. K o R N I K A Lud, t. 60, 1976 SPRA WOZDANIE Z DZIAŁALNOSCI ZARZĄDU GŁOWNEGO W OKRESU; OD WRZEŚNIA 10974DO SIERPNIA 1975 R. L Stan organizacyjny PTL Towarzystwa Towarzystwo posiadało 19 Oddziałów: w Gdańsku, Katowicach, Kielcach, Krakowie, Koszalinie, Lublinie, Łańcucie, Łodzi, Mszanie Dolnej, Olsztynie (rozwiązany decyzją Wydziału Spraw Wewnętrznych Urzędu Miej5kiego w Olsztynie z dnia 31 V 1975 r.), w Opolu, Poznaniu, Przemyślu, Sanoku, Toruniu, Warszawie, Wrocławiu, Zakopanem i Zielonej Górze. . W 1974 r. Towarzystwo liczyło ogółem 776 członków, a w dniu 31 VIII 1975 r.784. Ponadto w 1974 r. do Towarzystwa powołano 6 członków zwyczajnych ze Slovenskej Narodopisnej Spolocnosti w Bratysławie. Skład władz Towarzystwa, wybranych w dniu 8 VI 1973 r. w Lublinie, nie uległ zmianie (por. t. 58 "Ludu" s. 319). II. D z i a ł a l n ość ogól n oor ga n iza cy j n a W okresie sprawozdawczym odbyły się dwa posiedzenia Zarządu Głównego (8 III i 18 IX 1975) i cztery posiedzenia Prezydium ZG (28 XI i 14 XII 1974 oraz 25 I i 28 VI 1975). Przedmiotem posiedzeń były sprawy naukowe i wydawnicze oraz crganizacyjne i administracyjno-finansowe, związane zwłaszcza z przygotowaniem jubileuszowego Walnego Zgromadzenia Delegatów we Wrocławiu i 80-lecia Towarzystwa. Główna Komisja Rewizyjna przeprowadziła dwie kontrole działalności ZG (15-16 XI 1974 i 10 VI 1975) oraz następujące kontrole działalności jednostek terenowych Towarzystwa: 15 II 1975 Redakcji Dziel wszystkich Oskara Kolberga w Poznaniu, 19 II 1975 Oddziału w Zielonej Górze, 12 V 1975 Oddziału w Kielcach i dnia 18 IV 1D75 Ośrodka Dokumentacji Informacji Etnograficznej PTL \V Łodzi. Sąd Koleżeński nie odbył w okresie sprawozdawczym żadnego posiedzenia. W listopadzie i grudniu 1974 r. przeprowadzona została kontrola całokształtu działalności Towarzystwa przez inspektora Polskiej Akademii Nauk. Kontrola m. in. zwróciła uwagę na zaległości w płatności składek członkowskich. Sporządzono więc wykazy zaległych składek i rozesłano je Zarządom Oddziałów z prośbą o ponowną i dokładną weryfikację członków oraz wyegzekwowanie zaległości. Do września 1975 1'. zaledwie 8 Oddziałów nadesłało zweryfikowane wykazy członków. Pozostałe Oddziały zostały zobowiązane do nadesłania zweryfikowanych list w najbliższym terminie. W lutym i marcu 1975 r. również Wydział Spraw Wewnętrznych dla woj. i m. Wrocławia przeprowadził kontrolę, którą objęto całokształt działalności statutowej Zarządu Głównego. Tu również szczególną uwagę zwrócono na duże zaległości składek członkowskich. W związku z przypadającą w 1975 r. 80-rocznicą powstania TowarzY5twa l XXX-leciem jego działalności w Polsce Ludowej, z inicjatywy Sekretarza Generalnego PTL podjęto uwieńczone powodzeniem starania o uzyskanie dla zasłużo- �30:! Kronika nych członków PTL odznak "Zasłużony Działacz Kultury" i "Za Opiekę nad Zabytkami" oraz przyznanie najbardziej zasłużonym członkom odznaczeń państwowych. W wyniku zawartej umowy o współpracy między PTL a Słowackim Towarzyst\vem Ludoznawczym (SNS pri SAV), na Walnym Zgromadzeniu w Bratysławie w dniu 3 czerwca 1975 r. SNS powołała w swoje szeregi jako członków zwyczajnych następujących członków naszego Towarzystwa: doc. dr hab. M. Biernacką, prof. dr. J. Bursztę, dr M. Gładyszową, dr W. Jostową, doc. dr hab. B. Kopczyńską-Jaworską, dr A. Kowalską-Lewicką, prof. dr. J. Krzyżanowskiego, prof. dr A. Kutrzebę-Pojnarową, prof. dr. R. Reinfussa, prof. dr K. Zawistowicz-Adamską. W dniach 2-5 czerwca 1975 r. Słowackie Towarzystwo Ludoznawcze zorganizowało w Martinie sesję naukową pt. "Etnografia v słuzbach socialistickej spolocnosti", towarzyszącą Walnemu Zgromadzeniu. Z ramienia PTL w sesji tej wzięli udział: doc::. dr hab. D. Simonides, z-ca sekretarza generalnego PTL, która wygłosiła referat pt. "Funkcja folkloru w dobie kultury masowej" oraz mgr G. Skalski, członek Oddziału Poznańskiego, który wygłosił referat pt. "Dokumentacja ikonograficzna w etnografii". W związku z wygaśnięciem ważności umowy w 1975 r. pomiędzy PTL a SNS, Towarzystwo nasze zwróciło się do Biura Współpracy Naukowej z Zagranicą PAN o przedłużenie umowy na dalsze 5 lat. Na zjeździe uczonych zagranicznych polskiego pochodzenia, który odbył się w dniach 30 VIII-5 IX 1975 w Krakowie, Towarzystwo nasze reprezentowała prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa, z-ca prezesa. Na Zjeździe tym zorganizowano wystawę wydawnictw PTL połączoną z punktem sprzedaży tych wydawnictw. Podobną wystawę z punktem sprzedaży wydawnictw uruchomiono w czas!e "Festiwalu Ziem Górskich", który odbył się w dniach 30 VIII-ID IX 1975 w Zakopanem. Zarząd Główny czynił usilne starania we Wrocławiu w sprawie uzyskania odpowiedniego lokalu dla siedziby Towarzystwa. Obiecany poprzednio przez UnIwersytet Wrocławski lokal znajdował się niestety w gmachu, który został rozebrany w związku z budową nowej arterii komunikacyjnej. W chwili obecnej sprawa nowego lokalu znajduje się w zawieszeniu. Dużo troski poświęcił Zarząd sprawie organizacji pracy biura PTL, w którym nastąpiły liczne zmiany personalne bądź to z inicjatywy Zarządu, bądź pracowników poszukujących lepszych warunków. Zmiany te utrudniały rytmiczne funkcjonowanie biura i odbiły się ujemnie na pracy Towarzystwa w 1974 r. Działalność organów specjalnych. 1. Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej ODiIE w Łodzi pracujący pod kierunkiem doc. dr hab. B. Jaworskiej - obok gromadzenia podstawowych informacji do kartotek dokumentacyjnych (kartoteka ośrodków badawczych, twórców ludowych, zespołów folklorystycznych, wystaw, festiwali itp.), działu kroniki w "Ludzie", kontynuował prace nad tezaurusem haseł etnograficznych opracowywanych we współpracy z międzynarodowym czasopismem "Demos';. W dniach 9,-1'0X 1974 r. współpracownicy ODiIE (dr S. Błaszczyk, mgr E. Królikowska i doc. dr hab. B. Jaworska) wzięli udział w zebraniu redakcyjnym "Demosu" w Błażejewku pod Poznaniem, gdzie przedstawili problemy dyskusyjne związane z postępem prac nad tezaurusem. W okresie sprawozdawczym ODiIE położył nacisk na gromadzenie i opracowywanie materiałów do bieżącej bibliografii etnografii polskiej oraz bibliografii retrospektywnej za lata 1970-1974. Podobnie jak w latach poprzednich opraco- �305 Kronika wanc wybory bibliograficzne przekazano do dwóch bibliografii międzynarodowych. Pone1dto wdrożono prace przygotowawcze do sporządzenia indeksu personalnego pracujących w Polsce etnografów oraz osób bez przygotowania specjalistycznego pracujących na etatach etnograficznych. Indeks ten ma być pomocny w poczynaniach dokumentacyjnych ODiIE oraz ma dostarczyć informacji Komitetowi Nauk Etnologicznych P AN, który opracowuje plan rozwoju kadrowego naszej dyscy .. pliny. Wreszcie opracowano ankietę, która ma służyć do rejestracji aktualnie prowadzonych prac badawczych. 2. Biblioteka Główna i Archiwum naukowe oraz wymiana wydawnictw N a b y t k i b i b l i o t e k i. W okresie sprawozdawczym księgozbór Biblioteki po'"iększył się o 993 egz. dzieł zwartych i czasopism. W tym drogą wymiany uzyskarlo 938 egz., z zakupu 40, wydanietwa własne 13, dary 2 egz. Na zakup książek wydatkowano 11 957 zł, w tym 10604 zł przeznaczono na zakup dzieł zagranicznych za pośrednictwem Ośrodka Rozpowszechniania Wydawnictw Naukowych PAN w Warszawie. Na zakup książek produkcji krajowej wydatkowano 1 353 zł. W y P o ż Yc z e n i a. W okresie cd 18 lipca 1974 do 26 sierpnia 1975 skorzystało w czytelni Biblioteki PTL 1927 czytelników z 9666 vol. czasopism i dzieł zwartych. Z czytelni Biblioteki korzystają w większości studenci etnografii i archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego. Ze względu na zbyt szczupłą liczbę pracowników biblioteki czytelnia czynna była tylko 3 godziny dziennie, co budziło niezadowolenie czytelników. W związku z tym od 1 IX 1975 Zarząd postanowił zatrudDić jeszcze jednego pracownika w bibliotece (razem 2,5 etatu), co spowoduje wydłużenie czasu otwarcia czytelni. Na zewnątrz Biblioteki wypożyczono około 1500 vol. 500 czytelnikom. Z wypożyczeń na zewnątrz korzystają studenci etnografii '(zgodnie z regulaminem biblioteki), członkowie PTL, pracownicy naukowi, m. in. pracownicy Polskiego Atlasu Etnograficznego, redakcje czasopism, biblioteki naukowe i oświatowe (dla swych czytelników) i in. Biblioteka wysyła rocznie około 100 vol. dzieł zwartych i czasopism do recenzji, a także do wglądu ODiIE w Łodzi. Biblioteka PTL współpracuje z Biblioteką Narodową w Warszawie, wysyłając tam opisy katalogov.'E' książek zagranicznych. W okresie sprawozdawczym Biblioteka PTL udziel1ła czytelnikom ustnie i pisemnie około 300 informacji bibliograficznych. Niektórzy użytkownicy, a zwłaszcza członkowie PTL, często nie zwracaJą w terminie Wypożyczonych książek, przetrzymując je nieraz po kilka lat. Biblioteka jest kontrolowana przez Komisję Rewizyjną Zarządu Głównego PTL l Biuro Finansowe PAN. IV Ym i a n a w y d a w n i c t w. Prowadzimy wymianę wydawnictw własnych z 222 instytucjami, w tym z 55 instytucjami w kraju i z 167 instytucjami zagranicznymi. W ostatnim czasie nawiązano współpracę z bibliotekami Jugosłowiańskiej Akademii Nauk w Zagrzebiu i Towarzystwa Badań nad Życiem Ludu w Edynburgu oraz Muzeum Okręgowego w Rzeszowie. Do Biblioteki PTL wpłynęło z wymiany 938 egz. wydawnictw, w tym 800;. z zagranicy. Stanowi to ok. 200 tytułów czasopism i serii wydawniczych. Otrzymujemy poza tym cenne dzieła zwarte. W zamian wysyłamy nasz rocznik "Lud" oraz dwumiesięcznik "Literatura Ludowa", a także zapasy innych wydawnictw wydawanych w ubiegłych latach. Biblioteka PTL przekazuje do Centralnych Katalogów Biblioteki Narcdowej oraz Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w WarszawiE noty bibliograficzne czasopism i dzieł zwartych zagranicznych, dzięki czemu 20 - Lud, lUiTI L~':: �306 Kronika zbiory nasze dostępne są zainteresowanym pracownikom tym w "Ludzie" drukowany jest stale wykaz ważniejszych nicznych, wpływających do biblioteki PTL. Materiały archiwalne udostępniane są zainteresowanym wieniu w czytelni Biblioteki we Wrocławiu. 3. Sekcja w całym kraju. Poza dzieł zwartych zagrapo uprzednim zamó- amerykanistyczna Kontynuowała dotychczasowe prace samokształceniowe, przygotowując się jednocześnie do organizacji VI Seminarium Amerykanistycznego, które będzie organizowane w 1976 r. 4. Sekcja muzealna Nie wykazała większej aktywności wewnętrznej, co spowodowane zostało dużymi obowiązkami zawodowymi oraz zobowiązaniami wydawniczymi członków Prezydium Sekcji (mgr A. Jacher-Tyszkowei, mgra J. Lecha i mgra J. Czajkowskiego). Przedstawiciele sekcji brali natomiast udział w sesjach naukowych poświęconych ochronie zabytków w Lublinie w 1974 r. (prof. dr M. Prilfferowa, mgr J. Lech i mgr A. Jacher-Tyszkowa) oraz w konferencji poświęconej ochronie i konserwacji zabytków kultury materialnej odbytej w Szczecinie w dniach 7-8 VI 1975 (prof. M. Prilfferowa). Zakres dalszej pracy Sekcji wymaga szczegółov;ego rozważenia i przedyskutowania. 5. Sekcja filmu Nie podjęła w proponowanym czy też istnienie 6. Sekcja naukowego (etnograficznego) działalności, co spowodowane zostało zmianami personalnymi zarządzie Sekcji. W tym stanie rzeczy rozwllllęcie działalności, Sekcji, wymaga także szczegółowego rozpatrzenia. folklorystyczna Działalność jej ograniczyła się do współudziału w przygotowaniu .dowej sesji naukowej folkloru Zachodnich Słowian, która odbędzie w dniach 21-23 listopada 1975 r. III. Działalność międzynarosię w Opolu wydawnicza W okresie sprawozdawczym ukazały się drukiem następujące czasopisma: Lud, t. 59 (poświęcony XXX-leciu PRL, z odpowiednim 30,00 ark. wyd. nadrukiem na okładce) pod red. prof. dr. J. Burszty Łódzkie Studia Etnograficzne, t. 16, pod red. prof. dr K. Zawistowicz-Adamskiej 11,95 " Literatura Ludowa, z. 6/74 oraz z. 1-5/75 pod red. prof. dr. Cz. Hernasa 30,00 " ._---- 71,95 ark. \',;yd. W ramach Dzieł wszystkich O. Kolberga ukazał się w r. 1974 tom "Sanockie-Krośnieńskie" cz. I, t. 49 i z początkiem roku 1975 tom "Pisma muzyczne", cz. I, t. 61 Łącznie więc w okresie sprawozdawczym wydano 43,50 ark. wyd. 25,20 •• 140;65 ark. \vyd. Należy nadmienić, że mimo trudności w zakresie zaopatrzenia w papier, wszystkie tomy czasopism, jak i tomy DWOK, ukazują się regularnie i zgodnie z planem Polskiej Akademii Nauk. Przez szereg lat Towarzystwo wydawało oprócz wspomnianych pozycji prace w takich seriach, jak: "Archiwum Etnograficzne", "Prace i Materiały Etnograficzne", "Prace Etnologiczne", "Biblioteka Popularno-Naukowa" i "Atlas Polskich �Krontka 307 Strojów Ludowych". W roku 1974 nie ukazała się, niestety, ani jedna pozycja z wyżej wymienionych serii, czego przyczyną był zmniejszony limit arkuszy \'lydawniczych oraz ograniczenie środków finansowych. Z tych też przyczyn nie \vydaliśmy żadnej pozycji seryjnej-zwartej zarówno w 1974 jak i 1975 r. W tych latach Towarzystwo uzyskało zgodę jedynie na wydawanie stałych czasopism i jednego tomu Dzieł wszystkich O. Kolberga rocznie. Zarząd Główny ponawia nieustannie starania w Polskiej Akademii Nauk o zwiększenie limitu arkuszowego i przyznanie dodatkowych środków na druk publikacji seryjnych. Ponieważ szanse są tu bardzo nikłe, gdyż i na rok 1976 Polska Akademia Nauk dysponuje dla Towarzystwa jedynie arkuszami dla stałych czasopism, Zarząd Główny i Rada Wydawnicza Towarzystwa czynią wszystko, aby inne wydawnictwa, a przynajmniej kolejne tomy Dzieł wszystkich O. Kolberga, jak również zeszyty "Atlasu Polskich Strojów Ludowych", mogły ukazać się szybciej. Tak więc poza planem Polskiej Akademii Nauk Towarzystwo zamierza wydać w 1976 r. w ramach zeszytów APSL Strój kielecki A. Tyszkowej. Z pomocą financ;ową przyjdzie nam w tym wypadku "Cepelia", która już wyasygnowała na ten cel kwotę 105 tys. zł. Maszynopis Strojn kieieckiego jest obecnie w opracowaniu redakcyjnym, a równocześnie trwają starania w Naczelnym Zarządzie Wydawnictwo uzyskanie zgody na druk tego zeszytu. Pomimo wszelkich trudności, a zwłaszcza niskiego limitu arkuszowego, na przełomie roku 1975/76 ukaże się za zgodą Polskiej Akademii Nauk i Naczelnego Zarządu Wydawnictw jedna pozycja zwarta, a mianowicie Folklor robotniczej Łodzi. Publikacja ta będzie wynikiem długoletnich starań w Polskiej Akademii Nauk o przyznanie dodatkowych arkuszy na realizację zaległych roczników "Literatury Ludowej" za lata 1968--1971, a równocześnie długotrwałych starań w Naczelnym Zarządzie Wydawnictwo zezwolenie na druk "Literatury Ludowej". Tak więc Folkior robotniczej Łodzi jako jednorazowa pozycja zwarta wypełni lukę powstałą w latach 1968--1971 w "Literaturze Ludowej", która z przyczyn niezależnych od Towarzystwa nie mogła wówczas ukazywać się rytmicznie. Całkowite koszty druku, honorariów autorskich i redakcyjnych pokryje Wydział Kultury m. Łodzi, który w sierpniu 1975 r. przekazał Towarzystwu wstępnie na ten cel kwotę 50 tys. zł. Z innych prac redakcyjnych przygotowywanych w okresie sprawozdawczym trzeba wymienić katalog wydawnictw PTL. Towarzystwo od dawna już nie posiada aktualnego katalogu swoich publikacji, co utrudnia zarówno samą działalność wydawniczą, jak również osiągnięcie wyniku tej działalności sprzedaż. W marcu 1975 1'. przystąpiono więc do opracowania katalogu, który planowano wydać drukiem we wrześniu. Tegoroczny jubileuszowy Zjazd Delegatów i 80 rocznica powstania Towarzystwa były dostateczną okazją, aby katalog wydawnictw prezentował ; podsumował równocześnie dorobek wydawniczy naszego Towarzystwa. Jednakże i tu z przyczyn obiektywnych nie udało się zrealizować terminu ukazania się pozycji drukiem. Katalog opracowan.y redakcyjnie i przygotowany kompletnie do produkcji czeka na druk i decyzję w tej sprawie naszych nadrzędnych jednostek. Ukaże się przypuszczalnie w I kwartale 1976 1'. W związku z reorganizacją administracji państwowej zagrożeniu uległo dalsze wydawanie "Łódzkich Studiów Etnograficznych", które były subwencjonowane przez Radę Narodową Województwa Łódzkiego i obejmowały swym zakresem tereny obecnych województw: piotrkowskiego, sieradzkiego, skierniewickiego i częściowo płockiego (kutnowskie) Tytuł wydawnictw nie odpowiada w chwili obecnej nowej sytuacji. �30S Kronika I V. D z i a ł a l n ość fina n sow a Zakres działalności finansowej Towarzystwa wynika z budżetu rocznego, za"twierdzonego przez Polską Akademię Nauk dotującą PTL, jak również nadzorującą prawidłowe wykorzystanie postawionych do dyspozycji środków. Szczegółowa kontrola finansów przeprowadzona w roku 1974 przez inspektora PAN, ob. Zofię Jaszczołt, za okres od 7 VII 1971 do 30 VI 1974 r., stwierdziła znaczną poprawę organizacji, ewidencji i sprawozdawczości w zakresie dokumentacji i gospodarki finansowej, ale zwraca uwagę - jak już wspomniano - na zaległe składki członkowskie, na nadmierne zapasy książek w magazynie, należności sporne będące przedmiotem dochodzeń sądowych oraz na pewne drobne usterki formalne. Zalecenia pokontrolne Polskiej Akademii Nauk częściowo zostały wykonane, pozostałe (wymagające dłuższego okresu) są w trakcie realizacji, np. weryfikacja członków, przeorganizowanie aparatu biurowego, upłynnienie zapasów wydawnictw itp. Przeprowadzone kontrole przez terenowe władze finansowe i ZUS, nie stwierdziły uchybień. Główna Komisja Rewizyjna PTL w dniach 15-16 listopada 1974 1'. przeprowadziła statutową kontrolę, w wyniku której podano w prot.okole szereg usterek formalnych, przy czym stwierdzono potrzebę szczegółowego przeanalizowania niektórych zagadnień. Zarząd i kierownictwo Biura oraz Ksi ęgowość starała się te usterki usunąć w I połowie roku 1975. Komisja nie nadesłała jednak protokółu. jak również zaleceń pokontrolnych. Budżet finansowy Towarzystwa na rok 1974 po stronie dochodów przedstawiał się następująco: 2.084.:300,- zł dotacja z budżetu 12.040,- " wpływy ze składek członkowskich 348.275,- " wpływy ze sprzedaży wydawnictw 84.750,- " dotacje na zlecenia terenowe zyski nadzwyczajne 53.283,- " --- _.- ---Razem 2.582.648,- zł środków Wyższa niż w latach poprzednich dotacja wynikła z dodatkowych przyznanych przez Polską Akademię Nauk na pokrycie zadłużeń z lat ubiegłych w zakresie popularyzacji i wyoraz na umożliwienie działalności statutowej dawnictw. Powyższe dochody zgodnie z przeznaczeniem wydatkowane zostały jak niżej: Koszty wg Plan preliminarza Administracja Biblioteki Popularyzacja Wydawnictwa Zarządu Wydawnictwa DWOK Wydawnictwa zlecone Stra ty nadzwyczajne Gl. Wykonanie 250.676,90.480,111.865,-- 236.695,- 534.779,- 564.272,-- 999.000,179.000,- 832.874,- 74.313,81.678,- 139.089,82.745,- - --- Razem 2.165.800,- -- 2.011.666,- Koszty administracji wykonane pomzeJ planu spełniają zalecenie Polskiej Akademii Nauk, natomiast niewykonanie wydatków na bibliotekę spowodowane zostało zaniechaniem remontu i konserwa'cji pomieszczeń w budynkach Uniwersytetu. �309 KronIka Wydatki na działalność wydawniczą uwarunkowane zostały ograniczonym limitem arkuszowym, szczególnie w działalności DWOK, co w pełni uzasadnia poziom wykonania. Koszty wyd. jednego arkusza kształtują się w granicach ok. t; tys. zł. Straty nadzwyczajne w głównej mierze dotyczą wymiany książek i mają częściowe pokrycie w kwocie 53.283,- zł po stronie zysków nadzwyczajnych, zaś różnica wynika z cyklu wymiany, który nie zamyka się w roku kalendarzowym, a przychody z tego tytułu mogą występować w roku następnym. Zatwierdzony przez Polską Akademię Nauk budżet PTL na rok 1975 przewiciuje następujące wpływy: składki członkowskie 17.360,- zł składki członkowskie zaległe 39.800,- " sprzedaż wydawnictw 467.869,- " dotacja PAN 1.482.275,- " dotacje akcji zleconych 171.000,- " Razem 2.,178.304,- zł Na uwagę zasługuje potraktowanie przez PAN zaległych składek członkowskich jako dochodu, co w rezultacie pomniejszy dotację. Wysoki poziom planowanych wpływów ze sprzedaży podyktowany został koniecznością zmniejszenia zapasów książek. Dochody powyższe przeznaczone na poszczególne kierunki działania wraz z wykonaniem wg stanu na dzień 30 VI 1975 r. ilustruje poniższe zestawienie: Koszty _ .._.-.'----_ .. wg preliminarza _._--- Plan --_..._-_."..--.------.----- --- Administracja Biblioteki Popularyzacja Koszty Zjazdu Wydawnictwa Zarządu Wydawnictwa DWOK Akcje zlecone 92.735 90.352 45.000 620.475 859.700 171.000 38.99~ 34.402 ,,0" 161.754 414.243 60.355 2.121.295 832.876 Gł. _._._-_ •.. Wykonanie ··-'242~033 -'-------12'3~i30 _---._--- Razem Zarządzeniem Polskiej Akademii Nauk została zml1leJszona kwota pierwotna funduszu bezosobowego do wysokości 85010ubiegłorocznego wykonania, co stanowi obecnie kwotę 93.037,64.415,z czego do dnia 31 VIII 75 wykonano pozostaje do dyspozycji pozostaje V. do dyspozycji Plan pracy 28.622,- suma Również i środki przeznaczone na delegacje poziomu wykonania roku 1974 z czego do dnia 31 VIII 75 wykonano krajowe zostały zmniejszone do 44.589,22.712,2[877,- suma Towarzystwa na W najbliższym półroczu Towarzystwo ukończy działalności, obejmującego: 1) realizację rocznych planów wydawniczych, 2) pomoc i koordynację pracy Oddziałów, 3) kontynuację prac Zarządu Głównego w zakresie: okres realizację 1975/1976 5-letniego planu �310 Kronika a) b) c) W gromadzenia i opracowania księgozbioru, rozwijania prac Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej, wdrażania planów sekcji specjalistycznych. nawiązaniu do zagadnień przedstawionych w referatach wygłoszonych na sesji naukowej towarzyszącej obecnemu 50 Walnemu Zgromadzeniu Delegatów oraz po wysłuchaniu opinii delegatów Zarząd Główny przygotowuje nowy plan perspektywicznego rozwoju Towarzystwa na lata 1976-1980. Realizacja założeń tego planu będzie wymagała być mOże pewnych zmian w ~tatucie Towarzystwa. Plan będzie też musiał uwzględnić dezyderaty WZD w sprawie istnienia sekcji nie wykazujących większej działalności, jak również uwagi odnoszące się do organizacji wewnętrznej Towarzystwa. Dodatkowych decyzji będzie wymagało również ustosunkowanie się do propozycji włączenia się Towarzystwa jako koordynatora III stopnia do realizacji badań podstawowych PAN. Zarząd Główny sugeruje podjęcie próby zorganizowania przez Towarzystwo sieci korespondentów terenowych, którzy mogliby być pomocni w zbieraniu informacji do projektowanych wyżej badań oraz do innych prac badawczych. Opracowała: Bronisława L WALNE ZGROMADZENIE PTL I SESJA NAUKOWA W DNIACH 19-20 WRZESNIA 1975 R. WE Jaworska WROCŁAWIU Pięćdziesiąte, jubileuszowe Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego za okres od czerwca 1974 do września 1975 r. odbyło się w sali Muzeum Narodowego we Wrocławiu w dniu 20 września 1975 r. Zgromadzenie otworzyła prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska prezes PTL, która zaproponowała, aby przewodnictwo WZD objęła mgr Maria Suboczowa. Propozycję przyjęto jednomyślnie i uchwalono następujący porządek obrad: 1. Uczczenie pamięci zmarłych członków PTL; 2. Wybór Komi~ji Wnioskowej; 3. Odczytanie protokołu z poprzedniego WZD; 4. Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego; 5. Sprawozdania z działalności Oddziałów; 6. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej; 7. Dyskusja; 8. Przedstawienie wniosków. Po uchwaleniu porządku obrad zabrał głos prof. dr Jan Mjartan z Bratysławy, który podkreślił ttdział PTL w krzewieniu kontaktów między etnografią polską oraz czeską i słowacką, czego wyrazem jest ponad 100 pozycji bibliograficznych dotyczących różnorodnych zagadnień kultury ludowej sąsiadujących ze sobą krajów. Profesor Mjartan zapowiedział podjęcie dalszych wy~iłków w kierunku pogłębienia i rozszerzenia owej współpracy, zwłaszcza w odniesieniu do problematyki karpackiej. Ad 1. Dr Bolesław Łopuszański wygłosił nekrologi zmarłych członków PTL: prof. dra Jifi Horaka (Praga), Haliny Bielawskiej, Wiesławy Cichowicz, prof. dra Tadeusza Stanisława Grabowskiego, dra Klemen~a Krajewskiego, prof. dra Ksawerego Piwockiego, prof. dra Tadeusza Seweryna, Zofii Szembekówny, dra Józefa Wieczerzaka. W dyskusji mgr Piotr Kaleciak zwrócił uwagę, że w nekrologach �Kronika 311 pominięto nazwisko Józefa Węglarza z Mszany Dolnej. Zmarłych uczczono chwilą milczenia. Ad 2. Komisję Wnioskową powołano jednomyślnie w następującym składzie: dr Stanisław Błaszczyk, dr Eugeniusz Jaworski, mgr Zofia Neymanowa. Ad 3. Protokół z poprzedniego, XLIX Walnego Zgromadzenia PTL, odbytego w Warszawie w dniu 20 września 1974 r., odczytał mgr Medard Tarko. Protokół przyjęto bez zastrzeżeń. Ad 4. Sekretarz Generalny PTL - doc. dr hab. Bronisława Jaworska - odczytała sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego w okresie od września 1974 do sierpnia 1975 r. Sprawozdanie objęło całokształt działalności organizacyjnej, wydawniczej, badawczej, popularyzatorskiej i budżetowej Towarzystwa oraz podległych mu agend: Biblioteki Naukowej i Archiwum we Wrocławiu, Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi oraz Redakcji Dziel wszystkich Oskara Kolberga w Poznaniu. W sprawozdaniu swym Sekretarz Generalny wskazała też na potrzebę opracowania nowego planu perspektywicznego PTL na lata 1976-1980 oraz dokonania pewnych zmian w statucie Towarzystwa. Wspomniała też o zamiarach zorganizowania stałej sieci korespondentów terenowych, którzy dostarczaliby sukcesywnie materiały etnograficzne, wypełniając odpowiednie ankiety lub kwestionariusze. Ad 5. Sprawozdania z działalności rocznej Oddziałów przedstawili: Gdańsk mgr Elżbieta Ball-Szymroszczyk, Katowice - mgr Krystyna Kaczko, Kraków dr Bolesław Łopuszański, Koszalin mgr Juliusz Sienkiewicz, Lublin mgr Regina Schreiter, Łańcut - Franciszek Frączek, Poznań - mgr Marek Gawęcki, Mszana Dolna - mgr Piotr Kaleciak, Przemyśl - mgr Tadeusz Burzyński, Sanok - mgr Stefan Stefański, Toruń - mgr Ewa Arczyńska, Warszawa - mgr Zofia Jeż-Jarecka, Wrocław - dr Krzysztof Zielnica. Ad 6. Sprawozdanie z działalności Głównej Komisji Rewizyjnej odczytał dr Bogusław Linette. Stwierdził on m. in., że w rezultacie inercji i braku oznak działalności Oddziału PTL w Olsztynie, GKR zmuszona była wnioskować o jego rozwiązanie. Oddziałom w Kielcach i Zielonej Górze wyznaczono okresy prekluzyjne, w których powinny wykazać się jakimiś formami działania. W przeciwnym razie Komisja zmuszona będzie podjąć odpowiednie decyzje statutowe. GKR oceniła też negatywnie sposób i warunki składowania wydawnictw PTL w magazynie we Wrocławiu. Zabierając w tej sprawie głos w czasie dyskusji, Sekretarz Generalny - doc. dr Jaworska ustosunkowała się do tej opinii polemicznie stwierdzając, że trudno było by uzyskać lepsze warunki magazynowania książek gdziekolwiek indziej, Magazyny są suche, wystarczająco klimatyzowane i zabezpieczone. Ad 7. Dyskusję zainaugurował mgr Piotr Kaleciak wyrażając ubolewanie, iż znaczna część delegatów nie przybyła na Walne Zgromadzenie będące głównym i jedynym zarazem forum, na którym przedyskutować można w sposób wnikliwy podstawowe problemy Towarzystwa. Przeanalizować trzeba - stwierdził mówcaprzyczyny inercji i pogłębiającej się stagnacji w pracy wielu Oddziałów, a fakt, że trzeba się posuwać nawet do likwidacji niektórych z nich, jest zjawiskiem szczególnie niepokojącym. Mgr Kaleciak wyraził też ubolewanie, że na WZD nie przybyli przedstawiciele innych organizacji naukowych, a zwłaszcza Polskiej Akademii Nauk, która subsydiuje działalność Towarzystwa i sprawuje nad nim kuratelę naukową. Współpraca i zespolenie inicjatywy PTL, PTTK i innych organizacji kulturalnych i turystycznych przynieść powinny w efekcie wzbogacenie form działania każdej z nich, a co najważniejsze, ożywienie działalności kulturalnej w środowiskach, w których działają. �312 KroniIw Niepokojącą kwestię rewindykacji składek członkowskich, o której mówili w swych sprawozdaniach przedstawiciele większości Oddziałów, poruszył w dyskusji mgr Tadeusz BurzyńsJd. W odpowiedzi doc. Jaworska stwierdziła, że terminowe regulowanie składek - co stanowi podstawowy obowiązek statutowy każdego członka - ma dla Towarzystwa poważne znaczenie. Jest bowiem nie tylko wyrazem jego aktywności, lecz wywiera także określone reperkusje finansowe, jako że łączna wysokość przyznawanej Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu przez Polską Akademię Nauk rocznej dotacji pomniejszana jest każdorazowo o sumę nieuiszczonych w danym roku składek. Sekretarz Generalny dodała, iż w rewindykacji możliwa jest pewna elastyczność. Zarządy Oddziałów mogą np. umorzyć pewną część zaległych składek, lecz nie może to być proceder stały. Mgr Józef Jastrzębski zapytał, dlaczego niektórym Oddziałom przyznano tak wielką ilość odznaczeń oraz jakie były kryteria i.ch przydzielania. Doc. Jaworska wyjaśniła, że Zarząd Główny PTL powołał specjalną komisję, która rozpatrywała sprawy odznaczeń. Co się tyczy odznaczeń państwowych, to przyjęto zasadę, iż poszczególne Oddziały otrzymać mogą nie więcej niż jedno takie odznaczenie. Zawiadcmiono o tym zarządy Oddziałów prosząc, aby same dokonały weryfikacji wniosków. Ponieważ zarządy te po większej części nie udokumentowały swych decyzji, Komisja ustosunkowała się do przedłożonych kandydatur w oparciu o nadesłaną dokumentację. W dalszym ciągu doc. Jaworska wyjaśniła, że mimo wielokrotnych monitów, Oddziały nie uzupełniały potrzebnej dokumentacji i nie nadsyłały jej w terminie do ZG. Zarząd Główny w wielu wypadkach sam musiał przesyłać wnioski kandydatów do zaopiniowania przez Wydziały Kultury odnośnych Urzędów Wojewódzkich. W Oddziałach, w których nie dokonano odpowiednich starań, aby wnioski były należycie wypełnione i udokumentowane, wysunięte kandydatury nie mogły być przedstawione do odznaczeń. Ad 8. Dr Stanisław Blaszczyk przedstawił 5 wniosków, które wpłynęły do Komisji Wnioskowej, a to: 1. Wniosek Sekretarza Generalnego PTL a stworzenie sieci korespondentów terenowych, którzy mogliby zbierać inform.acje i materiały etnngraficzne, a które stanowić by mogły również pomoc w opracowywaniu tematów węzłowych. 2. Wniosek dra Stanisława Błaszczyka o zwrócenie się do Ministra Kultury i .sztuki o wyrażenie przez niego zgody na prowadzenie badań etnograficznych poza nowymi granicami administracyjnymi określonych województw. 3. Wniosek mgra Piotra Kaleciaka o przesunięcie WZD na godziny przedpołudniowe. 4. Wniosek GKR o powołanie zespołu, który przygotowałby projekt uzupełnień i modyfikacji statutu PTL. 5. Wniosek Oddziału krakowskiego o zorganizowanie następnego Zjazdu PTL w Krakowie. Jubileusz i Sesja naukowa Jubileuszowe 50 Walne Zgromadzenie Delegatów poprzedziły uroczystości związane z 80-leciem istnienia PTL oraz Sesja Naukowa nt. Wczoruj, dziś, jntro Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, która odbyła się w dniach 19-20 września 1975 r. w Muzeum Narodowym we Wrocławiu. Uroczystą Sesję zagaił dr Leszek Itman - Dyrektor Muzeum Narodowego we Wroeławiu i Wiceprezes PTL, witając gości honorowych: przedstawicieli KW PZPR, Urzędu Wojewódzkiego, PAN oraz etnografów zagranicznych w osobach prof. dra Jana Mjartana, prof. dra Jii'i Damborskyego, dra Josefa Vai'eki z Czecho- �K"onika 313 słowadi oraz dr Jelki Radau5 Ribarić z Zagrzebia. Serdecznie powitana została grupa reprezentantów Polonii w osobach: dr Wacław Zajączkowski, John P. Wi~niewski, Stnisław J. Glod, Edward Puacz (USA), ks. Jan Pitoń (Brazylia), Władysław Bednarowski (Wielka Brytania), mgr Isabella Jost (Kanada). Ich obecność na Zjeździe PTL zawdzięcza Towarzystwu "Polonia". Miłym akcentem Jubileuszu PTL we Wrocławiu było wręczenie odznaczeń i dyplomów honorowych. Wicewojewoda wrocławski - mgr Danuta Wielebińska wręczyła odznaczenia państwowe przyznane następującym osobom: dr Annie Kowalskiej-Lewickiej i mgr Irenie Lechowej - Krzyże Kawalerskie Orderu Odrodzenia Polski, mgrowi Medardowi Tarko - Złoty Krzyż Zasługi, Teresie Kłos - Brązowy Krzyż Zasługi. Poz;: tym Ministerstwo Kultury i Sztuki przyznało 9 osobom odznakę "Zasłużony Działacz Kultury" oraz odznakę "Za Opiekę nad Zabytkami": złotą - 13 osobom i srebrną - 4 osobom. Odznaki wręczył Pełnomocnik Ministra Kultury i .sztuki do spraw akcji Kultura Ludowa Dobrem Narodu dr Kazimierz Pietkiewicz. Na zakończenie części oficjalnej Prezes PTL -- prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska wręczyła dyplomy honorowe wybitnym etnografom i humanistom polskim i zagranicznyrr.: dyplom prof. dra Jil'i Horaka z Pragi (pośmiertnie) na ręce dra J. Vareki, prof. dra Milovana Gavazziego z Zagrzebia na ręce dr J. Ribarić, prof. dra Juliana Krzyżanowskiego na ręce prezesa Oddziału Warszawskicgc mgr Zofii Jeż-Jareckiej oraz przybyłej osobiście dr Oldze Ganckiej z Moskwy. Sesję Naukową otworzył referat prof. dr Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej i doe. dr hab. Bronisławy Jaworskiej pt. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, przeszłość, teraźniejszość i perspektywy rozwoju, w którym nakreślony został rys historyczny Towarzystwa, sylwetki ludzi szczególnie zasłużonych dla jego rozwoju oraz podstawowe jego cele i zadania w najbliższej i dalszej perspektywie w głównych płaszczyznach działalności organizacyjnej, naukowej, popularyzatorskiej i wydawniczej. Uzupełnieniem wystąpienia prof. Zawistowicz-Adamskiej był referat prof. dra Józefa Burszty pt. Etnografia polska. Organizacja, plany badawcze, w którym scharakteryzowane zostały powojenne osiągnięcia naszej etnografii oraz stojące przed nią zadania. Referujący wskazał m. in. na potrzebę badań interdyscyplinarnych oraz poszerzenie zakresu problematyki badawczej przez włączenie do niej określonych zagadnień kultury współczesnej. Za rzecz wielce pożądaną uznaje prof. Burszta potrzebę krzewienia wiedzy etnograficznej na szerokim forum społecznym, zwłaszcza VI szkolnictwie. Do zadań szczególnie pilnych i ważnych zaliczył wzmocnienie kadry naukowej w ośrodkach PAN-owskich, uniwersyteckich i muzealnych, a także dostarczenie opracowań etnograficznych o charakterze syntetycznym. Ten ostatni problem znalazł odbicie w wystąpieniu kolejnego referenta Sesji, jakim była doc. dr hab. Maria Biernacka z Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w Warszawie. Przedstawiła ona Wyniki prac nad syntezą etnografii Polski. Dzieło składać się będzie z trzech tomów, z których pierwsze dwa, o łącznej objętości 65 arkuszy, ukażą się już w przyszłym roku nakładem Ossolineum. Tom trzeci jest na ukcńczeniu. Zasadniczymi motywami, które skłoniły autorów oraz IHKM do opracowania takiej syntezy, są przemiany dokonujące się na wsi polskiej oraz paląca potrzeba dostarczenia ośrodkom akademickim i etnografom pozostałych środowisk nowoczesnego podręcznika odzwierciedlającego aktualną rzeczywistość społeczno-kulturową i obecny stan badań. �314 Kronika Ostatni Sesji Naukowej dotyczył Problematyki zróżAutorka - doc. dr hab. Zofia .sokolewicz przedstawiła w nim rezultaty i wnioski z prowadzonych przez siebie badań na pcgraniczu polsko-litewskim i polsko-białoruskim. Zasadniczym celem tych dociekań jesi określenie udziału elementów kulturowych w samookreślaniu się grup etnicznych. Autorka zwróciła również uwagę na potrzebG doskonalenia metod badawczych w procesach etnicznych oraz uściślenia aparatu pojęciowego. Przedpołudnie drugiego dnia Sesji wypełniło posiedzenie dyskusyjne pt. Etnograficzne badania nad życiem współczesnych Ziem Zachodnich potrzeby i możliwości. Referat wprowadzający wygłosił doc. dr hab. Edward Pietraszek. Nakreślił w nim główne zadania i możliwości badawcze etnografii w stosunku do Ziem Zachodnich w okresie minionego 3D-lecia oraz przedstawił problemy, które sta:1owić mogą przedmiot badań w najbliższej przyszłości. Autor referatu przypomniał, że owymi węzłowymi problemami etnografii wobec ZZ były: 1. Obrachunek z nacjonalistyczną etnografią niemiecką, 2. Ukazanie autochtonicznej, polskiej tradycji kulturowej, 3. Adaptacja i integracja społeczno-kulturowa ludności pochodzącej z różnych regionów kraju. W referacie wymieniona została wiodąca rola ośrodka wrocławskiego w badaniach nad powyższą problematyką oraz pokłosie badań i plany poszczególnych ośrodków regionalnych. W ogólnym wszakże ujęciu stwierdził referent "wkład badań etnograficznych nad problemami nicowań Ziem referat etnicznych Zachodnich todologicznych struktywne pierwszego w ujęciu dnia etnografii. do kształtowania i teoretycznych wnioski się współczesnego potrzebnych z doświadczeń minionego naszej programu etnografii 3D-lecia oraz był znajdują założeń niewielki. się nadal 'Ul meKonsferze Autor referatu wyraża pogląd, że załamanie się tradycyjnej kultury ludowej na ZZ· nastąpiło bardziej gwałtownie i głębiej niż na innych obszarach Polski, w rezultacie czego nastąpiła daleko posunięta integracja i niwelacja kulturowa. W tej sytuacji doc. Pietraszek postuluje nowe zadania i problemy badawcze, jak np.: zmiany kultury umysłowej i stylu życia wśród mieszkańców ZZ, ich stosunek do dawnej kultury ludowej, rola tradycji w środowiskach wiejskich i miejskich itp. Koreferentem wystąpienia doc. Pietraszka był doc. dr hab. Zbigniew Jasiewicz. Wyraził on pogląd, że badania nad adaptacją i integracją winny być kontynuowane, gdyż zderzenie się kultur przyniesionych na ZZ przez poszczególne grupy regionalne pozostawiło trwałe ślady w ukształtowanej tu rzeczywistości społecznej. Po wystąpieniu doc. Jasiewicza rozwinęła się dyskusja dotycząca zarówno problemów teoretycznych, związanych z integracją, jak i dezintegracją kulturową, jak również specyficznych problemów Polonii Zagranicznej, w której udział wzięli: doc. dr Jadwiga Kucharska, ks. Jan Pitoń z Brazylii, dr Wacław Zajączkowski (USA), doc. dr B. Jaworska, dr Krzysztof Zielnica, prof. dr M. Znamierowska-Priifferowa, doc. dr Zofia Sokolewlcz, prof. dr K. Zawistowicz-Adamska i mgr Zenobia Pietrzykowska. Zjazd zakończyła wycieczka po Dolnym Sląsku. postulatów lub zamierzeń". Protokół opracował: dr Krzysztof Zielnica �Kronika VIII SEMINARIUM 315 ETHNOLOGICUM VIII Seminarium Ethnologicum odbyło się w Julinie koło Łańcuta w woj. rzeszowskim w dniach 1-13 września 1975 r. Organizatorami Seminarium były Katedry Etnografii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu i Uniwersytetu Łódzkiego. Komitet organizacyjny tworzyli pracownicy tych Katedr, a na jego czele stali: prof. dr J. Burszta z Poznania i doc. dr hab. B. Kopczyńska-Jaworska z Lodzi. Do współorganizatorów Seminarium należeli: Związek Spółdzielni Rękodzieła Ludo\vego i Artystycznego "Cepelia", Socjalistyczny Związek Studentów Polskich oraz Muzeum Okręgowe w Rzeszowie. W Seminarium uczestniczyły 73 osoby, w tym 48 z Polski (17 pracowników naukowych i 31 studentów) oraz 25 z zagranicy (19 pracowników naukowych i 6 studentów). Zagranicznymi gośćmi Seminarium byli m. in. kand. nauk B. Aminov z Taszkientu, prof. dr N. Bregadze z Tbilisi, doc. dr J. Podolak z Bratysławy, prof. dr P. Vlahović z Belgradu, prof. dr B. Gunda z Debreczyna, doc. dr L Vliidutiu z Bukaresztu, doc. dr H. Fielhauer z Wiednia oraz prof. dr N.-A. Bringeus z Lund. Tematyka Seminarium wiązała się zarówno ze specyfiką regionu, możliwościami badawczymi zagranicznych uczestników, jak i konkretnym zapotrzebowaniem ze strony "Cepelii". Przedmiotem badań była kultura materialna okolic Łańcuta i Leżajska, szczególnie zaś wytwórczość ludowego rzemiosła (garncarstwo i wyroby z drewna). Teren badań objął wsie: Medynia Głogowska, Zalesie, Brzóza Stadnicka, Rakszawa oraz Wola Zarczycka. Są to tereny Puszczy Sandomierskiej w widłach Wisły i Sanu. Poza Wolą Zarczycką, gdzie dominuje rolnictwo, podstawą utrzymania mieszkańców wymienionych wsi były i wciąż jeszcze są uprawiane rzemiosła. Wybór terenu dla zajęć seminaryjnych był więc bardzo trafny. Badania terenowe prowadzono w trzech grupach seminaryjnych w oparciu o uprzednio przygotowane kwestionariusze. Pierwszą grupą - rzemiosła drzewne i zabawkarstwo, w skład której wchodziło 15 studentów kierowali: doc. dr hab. Z. Jasiewicz oraz mgr M. Chlebana. Drugą grupę, obejmującą garncarstwo (8 studentów), prowadzili: doc. dr 1. Vli'idutiu oraz mgr A. Targońska. Trzecią, ~iedmioosobową urządzenia wnętrz mieszkalnych i plastyka obrzędowa kierowały: dr A. Zadrożyńska i mgr G. Symeonova. Zagraniczni uczestnicy Seminarium prowadzili badania w zależności od swoich indywidualnych zainteresowań i nie byli związani bezpośrednio z żadną z grup tema tycznych. Rezultaty badań dyskutowano na czterech spotkaniach seminaryjnych z udziałem wszystkich uczestników Seminarium. Ostatnie spotkanie, odbyte 1,2 września, dokonało podsumowania efektów badawczych. Na spotkaniu tym studenci przedstawili w postaci referatów wyniki swych badań nad szczegółowymi zagadnieniami (garncarstwo ceramika siwa i polewana; rzemiosła drzewne produkcja łyżek, bednarstwo, kolcarstwo, zabawkarstwo: plastyka wnętrz i plastyka obrzędowa). Niewątpliwie dużą wartość poznawczą dla wszystkich uczestników Seminarium miało spotkanie seminaryjne, na którym przedstawiciele poszczególnych krajów omówili stan badań etnograficznych i sytuację etnografii w swoich krajach. VIII Seminarium Ethnologicum spełniło szereg postawionych przed nim zadań: 1) cel dydaktyczny (konfrontacja metod badawczych reprezentowanych przez przedstawicieli uniwersytetów i innych placówek oraz muzeów różnych krajów); �316 Kronika 2) cel badawczy (spełnienie określonych potrzeb w zakresie etnografii regionalnej i muzealnictwa); 3) cel społeczny (przeprowadzenie badań na konkretne społeczne zapotrzebowanie); 4) cel krajoznawczy (zwiedzenie regionu, m. in. wycieczki do Łańcuta, Leżajska, Baranowa i Sandomierza). Seminarium sprzyjało także nawiązaniu wielu osobistych kontaktów i przyczyniło się do dalszej integracji środowiska etnograficznego. W toku seminaryjnych dyskusji stwierdzono, że należy następne coroczne 'seminaria organizować kolejno w poszczególnych krajach (następne ma być zorganizowane w Debreczynie), oraz położyć jeszcze większy nacisk na doskonalenie metod pracy dydaktycznej Seminariów. Wszyscy uczestnicy Seminarium zadeklarowali dalszą współpracę i pomoc organizacyjną, a funkcję sekretarza Seminarium Ethnologicum zgodził się pełnić doc. dr J. Podolak. Zapisał do kroniki Seminarium Ethnologicum Jacek V MIĘDZYNARODOWE SYMPOZJUM ETHNOLOGIA Bednarski SLAVICA Doroczne spotkanie członków redakcji "Ethnologia Slavica" zostało zorganizowane przez Instytut Etnografii i Muzeum Bułgarskiej Akademii Nauk przy okazji V Krajowej naukowo-badawczej konferencji etnograficznej w Haskovie w dniach 7-13 V 1975 r. Na bogaty program tej konferencji złożyło się wiele imprez i posiedzeń naukowych. Pierwszy dzień konferencji (8 maja) poświęcony był na zebranie Komitetu Redakcyjnego "Ethnologia Slavica". W zebraniu udział wzięli: V. K. Bondarcik (Mińsk), J. Burszta (Poznań), S. Gencev (Sofia), V. Hadzinikolov (Sofia), B. Kopczyilska-Jaworska (Łódż), P. Nowotny (Budziszyn), J. Podo1<ik (Bratysława), A. Robek (Praga), J. Vince (Budapeszt) oraz sekretarz redakcji - L. Horvathova (Bratysława). Referat wprowadzający wygłosił redaktor naczelny ES, doc. dr Jan Podolak. Przypomniał on zebranym dotychczasową historię czasopisma, założonego na VI Kongresie Slawistów w Pradze w 1968 r. Członkami założycielami byli: J. Bromlej, P. G. Bogatyrev, M. Gavazzi, J. Podolak, C. Romańska i Ch. Vakarelski. W latach następnych do międzynarodowego komitetu redakcyjnego dokooptowano przedstawicieli wszystkich krajów słowiańskich 1. Celem czasopisma miała być popularyzacja studiów porównawczych z zakresu etnografii słowiańskiej, a w szczególności prac w dziedzinie etnogenezy oraz międzysłowiańskich kontaktów kulturowych. Z czasem tematykę czasopisma poszerzono, obejmując nią problematykę ogólnoteoretyczną oraz problemy współczesnych przeobrażeń kulturowych krajów słowiańskich. Założeniem czasopisma miała być z jednej strony wymiana myśli naukowej oraz stymulowanie zainte1 Do ostatniego zebrania w skład komitetu wchodzili: M. Barjaktarović (Belgrad), B. Bratanić (Zagrzeb), J. V. Bromlej (Moskwa), V. K. Bondarcik (Mińsk), J. Burszta (Poznań), K. Cistov (Leningrad), K. Fojtik (Brno), V. Hadzinikolov (Sofia), M. Gavazzi (Zagrzeb), M. Gładysz (Kraków), R. Jerabek (Brno), B. Kopczyńska-Jaworska (Łódź), J. Michalek (Bratysława), P. Nedo (Lipsk), V. Novak (Ljubljana), P. Nowotny (Budziszyn), B. Ristovski (Skopje). S. A. Tokarev (Moskwa), Ch. Vakarelski (Sofia), V. T. Zinyc (Kijów). �317 Kronika resov:ań w zakresie etnografii krajów słowiańskich, z drugiej zaś szerzenie informacji o osiągnięciach etnografii słowiańskiej. Z tego też względu postanov.'jono, że czasopismo będzie publikowane w trzech językach zachodnioeuropejskich. a tylko streszczenia w językach słowiańskich. Pierwszy tom "Ethnologia Slavica" ukazał się w 1969 r. Do roku 1975 opublikOWdt~O pięć roczników. Tom szósty za 1974 r. ukaże się w 1975 r., zaś podwójny tom 7/8 za lata 1975-1976 został oddany do druku w początku 1975 r. Raz do roku odbywa się zebranie redakcyjne poświęcone sprawom organizacyj"ym oraz aktualnym problemom etnografii słowiańskiej, przy czym zebrania orgar.izowane są \V formie sympozjów naukowych. Do tej pory zorganizowano d\\'a pierwsze sympozja w Słowacji 2, III Sympozjum w Ohrydzie 3 oraz IV Sympozjl:m w Błażejewku koło Poznania 4. Poświęcone One były kolejno tematyce aktualnych problemów i zadań etnografii słowiańskiej, atlasom etnograficznym r.arodow słowiańskich i stosunkowi kultury ludowej do kultury narodowej. Oceniając dotychczasowy dorobek czasopisma redaktor naczelny podkreślił, że obok niewątpliwych osiągnięć, słabą stroną wydawnictwa jest niedostateczny i przypadkowy charakter informacji dotyczących ruchu naukowego, jak również publikacji z etnografii słowiańskiej. Kończąc referat zaproponował, ażeby dyskusję skoncentrować wokół poczynań organizacyjnych zmierzających do usunięcia powy%szych mankamentów, propozycji co do tematyki następnych tomów, jak też 'posobów zabezpieczenia procesu wydawniczego. IV ożywionej dyskusji, w której zabrali głos wszyscy obecni, rozważono możliwość powołania stałego kolegium redakcyjnego. które miałoby czuwać nad ogólnym profilc:m wydawnictwa. oraz ewentualnych redaktorów poszczególnych tomów w zależr.c~ci od ich tematyki. Rozważono również celowość obarczenia niektórych <z!onk,'J\y redakcji funkcjami koordynatorów prac w zakresie informacji dotyczącej ruchu naukowego, recenzji oraz prac bi1?liograficznych. Przedyskutowano pla:l przyszłych sympozjów, przy czym najwięcej osób wypowiedziało się za potrzc.bą poświęcenia większej uwagi zmianom, jakie zachodzą współcześnie w kulturach ludowych i funkcjom, jakie tradycyjne wartości pełnią w życiu społeczeństwa socjalistycznego oraz odrębnościom kulturowym poszczególnych grup etnicz:1:;ch. Na zakończcnie zebrania podjęto uchwałę o dokooptowaniu do międzynarodo"\\'ej recakcji czterech osób: A. Robka (Praga), B. Filovej (Bratysława), S. Genceva (Sefia) oraz J. Vladu\iu (Bukareszt). W godzinach popołudniowych goście zwiedzili zabytki i muzea Haskova: Okręgowe Muzeum Historyczne, w którym znajduje się wystawa regionalnej wytwórczości domowej; muzeum wnętrza z końca XIX w. mieszczące się w odrestaurowanym domu, który należał do bogatego mieszczanina, Hadii Paskala; cerkiew pod wezwaniem Michała Archanioła, w której znajduje się rzeźbiony w drzewie ikonostas z 1861 r. i in. W drugim dniu konferencji (9 maja) członkowie redakcji mieli okazję uczestniczyć w XII okręgowym zjeździe ludowych twórców pt. "Kwitnąca Tracja śpiewa i tańczy" ". W sobotę 10 maja rozpoczęło obrady V Międzynarodowe Sympozjum Ethnologia Slavica pt. "Tradycja i innowacje". Na bogaty program Sympozjum zło~ Zob. sprawozdanie J. Burszty z II Sympozjum: 3 .. Lud" 1974, t. 58. s. 333-334. l "Lud" 1975. t. 59, s. 3o:l. .:. Zob. sprawozdanie z tego festiwalu na s. 318-320. •.Lud" 1974. t. 58. s. 332-333. �318 Kronika żyły się: referat wprowadzający dyrektora Instytutu Etnografii i Muzeum BAN, V. Hadiinikolova, referat V. Gjurgakova informujący o twórczości ludowej i jej roli w polityce kulturalnej Bułgarii, referat T. Kolevej omawiający tradycyjną kulturę duchową okolic Haskova oraz referat B. Tumangelova o etnograficznej interpretacji pojęcia tradycji i innowacji. Referaty gości zainicjowało wystąpienie V. K. Bondarcika o socjalistycznych przemianach wsi białoruskiej w latach władzy radzieckiej, następnie J. Burszta przedstawił procesy przekształceń kulturowych obserwowane na ziemiach zachodnich i północnych Polski, A. Robek na przykładzie obrzędów weselnych przeanalizował relę ludowych tradycji we współczesnej kulturze Czech, J. Vince omówił problemy tradycji kulturowych i innowacji technologicznych na przykładzie produkcji wina w Europie południowo-wschodniej, B. Kopczyńska-JawQrska zreferowała problematykę badań innowacji kulturowej w nauce polskiej. Na zakończenie odczytano streszczenie referatu nieobecnego M. Barjaktarovicia o współczesnych zmianach kulturowych wsi jugosłowiańskiej. 11 maja rozpoczęto obrady II Krajowej konferencji etnografów bułgarskich. Obrady toczyły się w dwóch sekcjach (kultury materialnej i duchowej), poprzedzom: dwoma referatami plenarnymi na temat roli tradycji i innowacji w kulturze materialnej (M. Veleva) oraz w kulturze duchowej (S. Gencev). Obrady Konferencji i Sympozjum zakończyło podsumowanie prof. V. Hadżinikolova, który podkreślił znaczenie metodologiczne, bogactwo poruszanej tematyki oraz wagę tych przemyśleń dla współczesnych przeobrażeń i polityki kulturalnej, jak również dla dalszych prac badawczych. Ostatni dzień konferencji przeznaczony był na wycieczkę, w czasie której zagraniczni goście mieli okazję zobaczyć grobowiec tracki z IV wieku p.n.e., zwiedzić nowo wybudowany wzorcowy dom kultury w miejscowości Lubimec oraz uczestniczyć w inscenizacji wesela wiejskiego we wsi Skoblevo koło Haskova. Bronisława FESTIWAL Kopczyńska-Jaworska "KVITNA TRAKIJA PEE I TANCUVA" HASKOVO, 9 V 1975 W dniu 9 maja 1,975 r. odbył się w Haskovie (Bułgaria) XII Okręgowy zjazd-festiwal ludowej twórczości pt. "Kwitnąca Tracja śpiewa i tańczy". Festiwal miał szczególnie uroczysty charakter ze względu na przypadającą w tym dniu 30 rocznicę wyzwolenia oraz odbywającą się w tym czasie II Krajową naukowo-badawczą konferencję etnograficzną pałączoną z V Międzynarodowym Sympozjum Ethnologia Slavica pt. "Tradycja i innowacje". Festiwal został otwarty przez przedstawicieli okręgowych organów partii, Frontu Jedności Narodowej oraz władz administracyjnych. Do prezydium zostali zaproszeni przedstawiciele wszystkich krajów biorących udział w Sympozjum. Właściwe pokazy zainaugurował zespół folklorystyczny ze wsi Skoblevo z barwną inscenizacją wesela '(zespół ten reprezentował Bułgarię na światowym kongresie folklorystycznym w lipcu 1975 r. w Belgii). Pokazy odbywały się w miejskim parku na wzgórzu Kenana równocześnie na czterech estradach. Na pierwszej estradzie produkowały się chóry, zespoły pieśni i tańca, na drugiej młodz:e- �319 Kronika "Kukiery" 5.0\ve zespoły na festiwalu w Haskovie artystyczne, na trzeciej zespoły inscenizujące obrzędy ludowe oraz Llutentyczne stroje ludowe, na czwartej artyści indywidualni i zespoły instrumentalne. Ogółem w przeglądzie wystąpiło około 61 grup śpiewaczych, 39 chórów, 17 grup tanE'cznych, 11 grup instrumentalnych, 43 solistów instrumentalistów oraz 50 śpiewaków. Ponadto wystąpiło 30 zespołów (w tym 2 fabryczne, 7 szkolnych, 1 zEspół Domu Dziecka i 20 z wiejskich domów kultury), które zainscenizowały 27 obrzędów i zwyczajów. Ogółem wzięło udział 150 grup artystycznych, 120 indywidualnych uczestników; razem w przeglądzie uczestniczyło ponad 3000 osób. Dodatkową atrakcją przeglądu był udział zespołu domu kultury z Taszkentu miasta zaprzyjaźnionego z Haskovem. To, co uderzało w przeglądzie, który celowo nie jest nazywany festiwalem, było autentycznie amatorskim charakterem występujących zespołów. Nie było też zorganizowanych widowni. Publiczność składająca się zarówno z mieszkańców Haskcva, jak i mieszkańców wsi uczestniczących w przeglądzie oraz z samych wykonawców, obserwowała widowiska stojąc lub siedząc na trawie. W pokazach, z wyjątkiem nielicznych zespołów szkolnych, uczestniczyli ludzie różnego wieku i różnej profesji. Według informacji organizatorów, praca zespołów folklorystycznych prowadzona bywa samodzielnie przez mieszkańców wsi, bez udziału specjalnych instruktorów. Stroje w większości pochodzą z zC'.sobów rodzinnych uczestników; pracownicy domów kultury, wywodzący się zresztą często również z miejscowego środowiska, pomagają jedynie w organizacji pracy. �320 KI'onika Analizując zakres produkcji artystycznych należy zwrócić uwagę na przewagę wyst;::pów wokalnych oraz bardzo rozbudowany dział inscenizacji obrzędów, w ktĆtrych troska inscenizatorów skierowana jest głównie na wierne odtworzenie obrzędu, nie zaś na efekt inscenizacji. Bronisława MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA W SPRAWIE RYBOŁOWSTWA W BAJA Jaworska TRADYCYJNEGO Pierwsza europejska konferencja na temat ludowego rybołówstwa została zorganizowana z końcem 1972 r. w Toruniu i zakończyła się praktycznym pokazem w Gdańsku i na Helu. Druga tego rodzaju konferencja obradowała w dniach 27-30 czerwca 1974 r. na Węgrzech w miejscowości Baja, na zaproszenie Węgierskiego Towarzystwa Etnograficznego oraz Zarządu miasta i miejscowego Istvan Tiirr Muzeum. Uczestniczyło w niej 26 naukowców z 8 krajów: Austrii, Czechosłowacji, Estońskiej SSR, Francji, Polski, Republiki Federalnej Niemiec, Rumunii i Węgier. Zarówno władze miejskie, jak też tamtejsze Muzeum i Spółdzielnia Rybacka "Nowe Zycie", zadbały gorliwie o to, by uprzyjemnić uczestnikom pobyt i pracę w Baja. M. in. umożliwiono naukowcom udział w szeregu spotka!l i widowisk urządzanych w ramach imprez, zwanych "Lato w Baja 74" i przyjęto ich z iście madziarską gościn nością. Na 4-dniowej konferencji wygłoszono ogółem 13 interesujących referatów, którE: były później żywo dyskutowane. Jako oficjalny język konferencyjny przyjęto niemiecki, ale posługiwano się też angielskim i francuskim dla wyjaśnienia pewnych zagadnień specjalistycznych. A oto tematy referatów: M. Znamierowska-PrufIerowa (Polska), Umriss der lraditionellen Fischerei in Polen und Beachtung betreffs ihrer Dokumentation, (Zarys tradycyjnego rybołówstwa w Polsce i uwagi dotyczące dokumentacji, systematyki narzędzi rybackich oraz rybackiego atlasu etnograficznego); Andres v. Brandt (RFN), Zur fischereiłichen Fangtechnik (Uwagi o rybackiej technice łowieckiej); Zygmunt Kłodnicki (Polska), Verbreitung der volkstiimlichen Fischereigeriite in Polen. Ein kartographischer Versuch (Rozprzestrzenienie ludowych narzędzi rybackich w Polsce. Próba kartograficzna); Jeno Barabas (Węgry), Uber das Problem des Fischereiatlas (Uwagi do problemu atlasu rybackiego); Bertalan Andr.asfalvy (Węgry), Wassernutzung im Uberschwemmungsgebiet der Donau vor den Gewiisserregulierungen (Wykorzystanie wód na terenach zalewowych Dunaju przed regulacją wodną); Ede Solymos (Węgry), Die Sildslavischen Einfliisse aUf die ungarische Donaujischerei (południowosłowiańskie wpływy na węgierskie rybołówstwo na Dunaju); Ileana Diaconescu (Rumunia), Methoden und Geriite der volkstilmlich biiuerlichen Fischerei im Siidwesten Rumiiniens (Metody i narzędzia ludowo-chłopskiego rybołówstwa w południowo-zachodniej Rumunii); Jifi Andreska (CSSR), Archeologische Funde von Fischereigerdten in Mikulcice in der CSSR (Archeologiczne znaleziska narzędzi rybackich w Mikulczycach w Czechosłowacji); Karoly Ga<i.l (Austria), Der Stand und die Zielsetzung der Volksfischereiforschung in Osterreich (Stan Systematik der Geriite und des ethnographischen Fischereiatlas �321 Kronika i cele badań Zur nad rybołówstwem Erforschung łówstwem Museen der ludowym volkstUmtichen w Austrii); Fischerei in Arved Estland Luts (Estońska (Badania nad SSR), rybo- ludowym zu Gdańsk ska (Polska), Zur w Estonii); Longin Malicki (polska), Fischereigeriite in den (Narzędzia rybackie w muzeach gdańskich); Jadwiga KucharProblematik aer Fischereigesellschajt im Ostseeraum. Eini.ge Be- merkungen zur vergleichenden Forschung der okonomisch-sozialen Position Fischer (Problematyka społeczności rybackiej w obszarze bałtyckim. Uwagi der do badan porównawczych pozycji ekonomiczno-społecznej rybaków); Aliette Geisdoerfef (Francja), Traditions francaises des techniques de peche au Quebec (Tradycje francuskie w rybołówczej technice w Quebec). Wspomniałem już, że obradom towarzyszyły różne imprezy i spotkania. Po zakończeniu obrad w pierwszym dniu zwiedzono nowo otwartą, bardzo starannie i estetycznie urządzoną wystawę pt. "Rybołówstwo na Dunaju", mieszczącą się w miejscowym Muzeum ,(dyr. Ede Solymos). Drugiego dnia przed obradami zorganizowano uczestnikom wyprawę statkiem do stanicy rybackiej leżącej przy odnodze Dunaju, zwanej Rezet. Tu zademonstrowano wielce ciekawe sposoby tradycyjnego połowu ryb (nadstawkami koszowymi, zarzutnią itp.). Z kolei spożyto w naddunajskiej gospodzie słynną z tradycji, ostro paprykowaną zupę rybną. Trzeciego dnia do południa zaproszono uczestników konferencji do udziału w uroczystym posiedzeniu "Krajowej Rady Rybackiej", odbytym w ratuszu z okazji "Dnia Rybaka". Przedstawiono tu dwa inauguracyjne referaty dotyczące gospodarki rybnej: 100 lat istnienia rybactwa węgierskiego (dr Laslo Nagy) i Zagadnienie rozwoju rybołówstwa węgierskiego i jego rodzime możliwości (dr Lajos Dobrai). Następnie odbyło się przyjęcie. Wieczorem uczestnicy konferencji obejrzeli atrakcyjne występy Ludowego Zespołu Tanecznego "Budapest". Wreszcie ostatniego dnia wieczorem odbył się nastrojowy występ muzyczny Chóru i Orkiestry z Baja na uroczym dziedzińcu ratuszowym. W końcowej fazie konferencji zgłoszono wniosek (doc. Jeno Barabas), aby w rezultacie tego spotkania powołać do życia organizację badawczą dla europejskiego rybołówstwa tradycyjnego i zaproponowano równocześnie skład Komitetu Organizacyjnego, który po dyskusji uformował się ostatecznie następująco: przewodnicząca - Maria Znamierowska-Prufferowa (PoIska), sekretarz Karoly Gaal (Austria), członkowie Arved Luts (Estońska .sSR), Andres v. Brandt (RFN), Aliettte Geisdoerfer(Francja). Powołano też następujące grupy: Komitet Krajowy: Karoly Gaal, Jifi Andreska, Aliette Geisdoerfer, Maria Znamierowska-Priifferowa, Andres v. Brandt, Ileana Diaconescu, Ede Solymos, Arved Luts. Grupa robceza dla terminologii i klasyfikacji: kierownik - Andres v. Brandt, członkowie - M. Znamierowska-Prilfferowa, L Diaconescu, Arved Luts. Grupa robocza dla spraw Atlasu Rybołówstwa: kierownik - Zygmunt Kłodnicki, członkowie - Aliette Geisdoerfer i Jeno Barabas. W konkluzji stwierdzono konieczność rychłego wzmożenia badań rybołówstwa w ramach etnografii europejskiej. Aby ten cel osiągnąć trzeba skoordynować prace regionalnych badaczy w zorganizowaną współpracę ogólnoeuropejską. Podkreślono też ogromną wagę, jaką odgrywają międzynarodowe konferencje umożliwiające rzeczową dyskusję i krytykę. W końcu przedłożono, uzupełniono i przyjęto następującą rezolucję: Po pierwszej konferencji rybackiej w Toruniu i drugiej w Baja, które posiadały 21 - Lud, tom LX �322 Kronika charakter europejski, stwierdza się, że istotnym celem tych spotkań było powołanie europejskiej wspólnoty badawczej dla tradycyjnego rybołówstwa; leży to w interesie sensownych badań nad rybołówstwem ludowym. Okazało się konieczne powołanie stałego organu o możliwie małym składzie, który by podjął się koordynacji badań rybackich w różnych krajach europejskich. Dalszym zadaniem Komitetu będzie rozszerzenie i przyspieszenie współpracy z tymi krajami europejskimi, które nie były reprezentowane na konferencjach (np. Dania, Finlandia, Szwecja i in.). Każdy kraj członkowski powinien wysyłać swojego przedstawiciela jako łącznika na konferencje ogólnoeuropejskiego Komitetu. Zadaniem tego przedstawiciela będzie koordynacja prac badawczych w swoim macierzystym kraju. Jest pożądane, aby dla omówienia problemów i zadań badawczych urządzać co dwa, trzy lata konferencje w coraz to innym kraju. Na tych spotkaniach omawiano by osiągnięte postępy w badaniach i opracowywano co ważniejsze ponadregionalne (ogólne) problemy. Na konferencji w Baja wyłoniły się także inne zasadnicze postulaty: l) Konieczność zestawienia przez krajowych przedstawicieli narodowych bibliografii rybackich (ze szczególnym uwzględnieniem nowości wydawniczych). Obok oryginalnych tytułów należy podawać w klamrach ich tłumaczenie w języku niemieckim. Bibliografię wysyłać do centrali wiedeńskiej. 2) Uznano za bezwzględną konieczność ujednolicenia terminologii, jak też opracowanie ogólnie przyjętej klasyfikacji narzędzi rybackich i pomocniczych. W tym celu wyłoniono osobną grupę roboczą· 3) Kwintesencję badań stanowić będzie ostatecznie Atlas Rybacki. 4) Należy dążyć do zorganizowania w poszczególnych krajach akcji ochrony zabytków rybołówstwa, ponieważ giną one zastraszająco szybko w sposób naturalr.y. Najlepszą formą ochrony będzie tworzenie skansenów rybackich, a także zachowanie "in situ" budownictwa rybackiego łącznie z narzędziami. 5) Jako centralę dokumentacji przewiduje się Wiedeń dogodny punkt w Europie środko·wej. Nazwa centrali brzmi: Forschungsorganisation fur europiiische traditionelle Fischerei ,(Organizacja badawcza dla tradycyj nego rybołówstwa europejskiego). Jej siedzibą będzie: Institut fur Volkskunde der Universitiit Wien, Hanuschgasse 3. Korespondencję postanawia się prowadzić głównie w języku niemieckim lub angielskim. Oficjalnym językiem porozumiewawczym będzie niemiecki. 6) Ponieważ w konferencji brali udział przedstawiciele jedynie 8 krajów, jest zrozumiałe, że wJ'brany Komitet Krajowy należy uważać za tymczasowy iw odpowiednim czasie wypadnie go uzupełnić o dalszych członków. 7) Co się tyczy dokumentacji konferencji w Baja dyrektor tamtejszego Muzeum, dr Ede Solymos, zobowiązuje się dołożyć starań około przygotowania i wydania wygłoszonych referatów w odpowiedniej publikacji. Jednak z powodu ograniczeń wydawniczych, obfite plony materiałów ilustracyjnych będą musiały być znacznie zmniejszone do druku. Longin Ma,licki �323 Kronika OGÓLNOPOLSKIE SEMINARIUM POSWIĘCONE STROJU LUDOWEGO ZAGADNIENIOM W dniach 9-10 listopada 1974 r. odbyło się w Krakowie ogólnopolskie Seminarium poświęcone zagadnieniom polskiego stroju ludowego. Seminarium zorganizował Krakowski Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przy współudziale Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Obrady toczyły się w sali konferencyjnej Muzeum, gdzie też zorganizowano małą wystawę strojów ludowych (~ukmany, gorsety z różnych regionów), które obrazowały bogactwo form i zdobień. Wszystkie eksponowane części ubiorów pochodziły z kolekcji Muzeum Etnograficznego w Krakowie. W Seminarium wzięło udział ponad 50 osób zajmujących się strojem, a reprezentujących różne placówki naukowe z terenu całej Polski: katedry i instytuty uczelniane, placówki naukowo-badawcze PAN, muzea (należy zaznaczyć, że muzea były reprezentowane naj liczniej : z Bielska-Białej, Bytomia, Cieszyna, Częstochowy, Hrubieszowa, Jasła, Kolbuszowej, Krakowa, Leszna, Lublina, Łańcuta, Łodzi, Nowego Sącza, Olsztyna, Poznania, Rzeszowa, Tomaszowa Mazowieckiego, Torunia, Warszawy, Wrocławia, Zielonej Góry i in.). W obradach wzięli także udział goście z zagranicy: doc. dr J. Podolak z CSSR i mgr B. Schone z NRD. Zebranych w pierwszym dniu obrad powitał w imieniu Muzeum dyrektor, mgr E. Waligóra. Otwarcia obrad dokonała dr A. Kowalska-Lewicka, która przeKodniczyła sesji przedpołudniowej. Posiedzenie przedpołudniowe w programie swoim zaWierało cztery referaty: mgr K. Hermanowicz-Nowak (Kraków) mówiła na temat stanu badań nad strojem ludowym w Polsce; dr B. Bazielich (Bytom) - o współczesnych aspektach badatl nad strojem ludowym; prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa (Warszawa) wystąpiła z referatem pt. Strój ludowy jako wyraz pozycji społecznej, poziomu produkcji i upodobań estetycznych chłopów; mgr H. Szewczykowa (Kraków) a tezauryzacji stroju ludowego (zob. informację na s. 330). W dyskusji nad referatami głos zabrali: prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa, prof. dr R. Reinfuss, doc. dr J. Podolak, doc. dr B. Jaworska, dr A. Kowalska-Lewicka, dr J. Kamocki, dr B. Kołodziejska, mgr A. Błachowski, mgr M. Jastrzębska. Dyskutanci wskazali m. in. na konieczność wznowienia akcji wydawania następnych zeszytów serii Atlas Polskich Strojów Ludowych, a także opracowania nieopublikowanych materiałów archiwalnych, jakie znajdują się w posiadaniu poszczególnych muzeów i instytutów, oraz opracowania eksponatów muzealnych, które należałoby szerzej wykorzystywać w pracach typU monograficznego i syntetycznego, a do których dostęp jest bardzo utrudniony. Mgr A. Błachowski wystąpił z wnioskiem o podjęcie przez PTL akcji wydawania sukcesywnie opracowanych przez poszczególne instytucje indeksów, które zawierałyby krótkie metryki eksponatów muzealnych, zbiorów archiwalnych, ikonograficznych i in. Doc. dr J. Podolak w swojej wypowiedzi stwierdził, że strój na terenie Polski jest stosunkowo dobrze przebadany, wydano na ten temat wiele interesujących pOZYCJii że należałoby włączyć. strój do tematów opracowywanych przez PQ}ski Atlas Etnograficzny. Mapy dotyczące stroju ludowego w Polsce winny wejść w całości do Atlasu Etnograficznego Europy, co umożliwiłoby dokonanie porównań na szerszą skalę. Obradom popołudniowym przewodniczyła prof. dr A. Kutrzeba-Pajnarowa. Wygłoszono cztery referaty: prof. dr L Turnau (Warszawa) - o wpływie odzieży szlacheckiej i mieszczańskiej na polski ubiór ludowy XV-XIX wieku; dr J. Ka- �324 Kronika mocki (Kraków) - o wpływie mundurów wojskowych na strój ludowy; mgr B. Poloczkowa (Cieszyn) - zajęła się wpływem przebiegu granic politycznych na kształtowanie się ubioru na wsi (za przykład posłużył jej Sląsk Cieszyński w XX wieku); dr B. Kołodziejska (Zielona Góra) - strój współczesnych mieszkańców Ziemi Lubuskiej jako wyznacznik ich dawniejszych przynależności regionalnych. Po wyczerpaniu planu obrad dnia pierwszego, nastąpiło zebranie towarzyskie wszystkich uczestników sesji. Obradom w następnym dniu przewodniczyła prof. dr 1. Turnau. Z planowanych na ten dzień siedmiu referatów wygłoszono sześć I(odwołany został referat dra J. Dekowskiego z Łodzi nt. wyszyć literowych i wyrazowych na odzieży ludowej w Polsce środkowej); mgr A. Tyszko (Kraków) - Grafika polska XIX wieku jako źródło do badań nad strojem ludowym (referat bogato ilustrowany przeźroczami). Bezpośrednio po tym referacie odbyła się dyskusja nad wystąpieniami w przedpołudniowej sesji dnia poprzedniego i nad referatem mgr A. Tyszkowej. Poruszono szereg zagadnień teoretycznych związanych z referatami. Zwrócono też uwagę na zagadnienia praktyczne, jak np. wielkie zapotrzebowanie zespołów ludowych na autentyczne stroje ludowe (które, niestety, bardzo często odbiegają od ubiorów znanych na tym terenie i noszonych dawniej) oraz na nie zawsze zgodną z instrukcjami etnografów-rzeczoznawców działalność spółdzielni wykonujących stroje na zamówienie zespołów; wysunięto wniosek o zwiększenie nadzoru etnograficznego nad produkcją spółdzielni. Dyskusja zamknęła cykl referatów problemowych. Wygłoszono dalszych pięć referatów; mgr A. Błachowski (Toruń) o badaniach nad strojami niektórych regionów Mazowsza (ilustrując swoją wypowiedź przeźroczami przedstawił problematykę badań pasiaków ludowych i ich zróżnicowania); mgr H. Mikułowska (Toruń) - strój kujawski widziany obecnie przez autorkę w 25 lat po opracowaniu kujawskiego zeszytu Atlasu Polskich Strojów Ludowych (autorka zeszytu uczuliła słuchaczy na konieczność weryfikacji materiałów terenowych; błędy popełnione w opracowaniu zostają z czasem przeniesione wtórnie na wieś poprzez ubiór zespołów regionalnych korzystających z publikacji); mgr S. Lew (KolbuBzowa) Strój przemysko-jarosławski; mgr G. Tkaczyk (Warszawa) Strój ludowy w powiecie siedLeckim w woj. warszawskim; mgr H. Łoś (Częstochowa) Stan badań nad strojem ludowym w regionie częstochowskim. W czasie krótkiej dyskusji kończącej obrady dr A. Kowalska-Lewicka przekazała zebranym wypowiedź prezesa "Cepelii", mgra T. Więckowskiego, który w imieniu CPLiA zgłosił zamiar sfinansowania kosztów wydania następnych zeszytów Atlasu Polskich Strojów Ludowych, co zostało przyjęte przez zebranych z aplauzem. Krakowskie Seminarium było pierwszym tego rodzaju spotkaniem badaczy stroju ludowego z tęrenu całej Polski. Umożliwiło ono nie tylko zreferowanie szeregu zupełnie nowych zagadnień związanych ze strojem ludowym, ale i przedyskutowanie tych zagadnień w gronie osób, które mogły tu przedstawić swój punkt widzenia, uwagi i wnioski. Duża frekwencja i nakreślona wyżej "reprezentatywność" uczestników świadczą o uwadze, z jaką instytucje i placówki delegujące swych pracowników na obrady odnoszą się do tego rodzaju spotkań. Niewątpliwie seminaria dotyczące stroju ludowego są potrzebne i owocne i powinny stać się stałym programem działalności środowiska krakowskiego. Wygłoszone referaty zostaną opublikowane w "Polskiej .sztuce Ludowej". Krystyna Hermanowicz-Nowak �Kronika DLA UCZCZENIA 325 SESJA NAUKOWA 100 ROCZNICY POBYTU OSKARA KOLBERGA NA POMORZU W dniu 20 października 1975 r. odbyła się w Gdańsku jednodniowa Sesja naukowa poświęcona uczczeniu 100 rocznicy pobytu O. Kolberga na Pomorzu. Sesja została zorganizowana z inicjatywy znanego muzykologa i pedagoga gdańskiego, prof. Romana Heisinga, przez Wojewódzki Ośrodek Kultury w Gdańsku (dyrektor mgr Józef Obszański) oraz Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego i Wojewódzką Radę Stowarzyszeń Społeczno-Kulturalnych w Gdańsku przy bliskiej współpracy i konsultacji naukowej wybitnego regionalisty pomor~kiego, prof. dra Andrzeja Bukowskiego. Sesję poprzedziło otwarcie w gmachu obrad okolicznościowej wystawy dzieł O. Kolberga oraz kaszubskiej sztuki ludowej. W uroczystości tej, jak i w obradach, uczestniczyli przedstawiciele władz politycznych i kulturalnych Gdańska. Obrady odbyły się we wspaniałej Sali Mieszczańskiej Ratusza Staromiejskiego przy ul. Korzennej 33135, będącego siedzibą Wojewódzkiego Ośrodka Kultury. Wygłoszono 6 referatów: mgr Elźbieta Miller (Poznań), Literatura ludowa w zbiorach Oskara Kolberga; mgr Medard Tarko (Poznań), Badania Oskara Kolberga 'lia Pomorzu; prof. dr Andrzej Bukowski (Gdańsk), Folklorystyka Pomorza Gdańskiego (Prus Zachodnich) za czasów Oskara Kolberga; dr Edward Breza (Gdańsk), O pomorskich dialektyzmach u Oskara Kolberga; dr Bogusław Linette (Poznań), Oskar Kolberg dokumentator pieśni ludowej; doc. dr Antoni Poszow'3ki (Gdańsk), Folkloj' kaszubski w twórczości kompozytorów gdańskich. W referatach przedstawiono zarówno regionalny, jak i ogólnopolski dorobek Kolberga, znaczenie zbioru dla rozwoju nauki i kultury, siłę inspiratorską w aktualnej twórczości artystycznej, metody pracy Kolberga i inne zagadnienia. Dyskusja, w której wypowiedzieli się liczni działacze regionalni oraz pracownicy naukowi (m. in. doc. dr Zygmunt Zagórski z UAM w Poznaniu, który jako w'3półredaktor materiałów językowych w tomie 39 Dzieł wszystkich O. Kolberga Pomorze podkreślił znaczenie dorobku kolbergowskiego dla polskich i słowiańskich badań językoznawczych), wykazała zainteresowanie róźnych środowisk dziełami Kolberga i wydaniem całej jego spuścizny w ramach Dziel wszystkich. Zain teresowanie to wiąźe się z dąźeniem poszczególnych środowisk do wszechstronnego wykorzystania zapisów kolbergowskich folkloru kaszubskiego, jak też materiałów etnograficznych z innych regionów, w kształtowaniu uczuć patriotycznych i postaw obywatelskich, w rozwijaniu form i pogłębianiu treści współczesnego źycia kulturalnego jednostek i zbiorowości. (Referaty i dyskusja zostaną opublikowane). Uczestnicy Sesji uchwalili szereg praktycznych wniosków. M. in. postanowiono \\. szerszym niź dotychczas stopniu udostępniać ogółowi folklor tradycyjny w po;:taci nowych opracowań źródłowych, a jednocześnie coraz bardziej popularyzować współczesny folklor kaszubski i marynistyczny. Postanowiono takźe utworzyć w Gdańsku centrum o charakterze badawczo-popularyzatorskim w zakresie folkloru, ufundować tablice pamiątkowe w Sopocie i Gdańsku dla uczczenia pobytu Kolberga w tych miejscowościach w 1875 r., ustanowić doroczną nagrodę dla działaczy i twórców w zakresie folkloru, organizować coroczne spotkania popularnonaukowe i in. Sesja zakończyła się występem zespołów folklorystycznych "Kaszuby" z Kartuz i "Kociewie" ze Starogardu, który odbył się w Sali Koncertowej Szkoły Mu- �326 Kronika zycznej w Gdańsku. Poziom artystyczny i spory jeszcze ładunek autentyczności reprezentowanego folkloru dostarczył prawdziwych wzruszeń, toteż artyści obu zespołów spotkali się z serdecznym przyjęciem widowni. Gdańska Sesja naukowa była imprezą bardzo pożyteczną i zasługującą na upowszechnienie. Medard FILATELISTYCZNE ZBIERACTWO O TEMATYCE Tarko ETNOGRAFICZNEJ Zorganizowany przez Polski Związek Filatelistów w 1974 r. klub filatelistyczny pod nazwą "Folklor-Etnografia" (adres zob. na s. 76) jest pierwszym tego rodzaju klubem w świecie. Działa on pod fachowym patronatem Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, gdzie bywają eksponowane fragmenty zbiorów filatelistycznych poszczególnych członków Klubu. Zadaniem Klubu jest organizowanie wymiany doświadczeń i wymiany filatelistycznej oraz przygotowywanie otwarcia w najbliższej przyszłośCi specjalistycznej wystawy filatelistycznej a tematyce etoograficznej. Jak wiadomo, zbieractwo etnograficznych znaków pocztowych nie jest jeszcze w świecie popularne. Nie jest też ono zbyt popularne i w naszym kraju, jednakże nie zraża to polskich filatelistów, wprost przeciwnie, jest zachętą do kolekcjonowania zbiorów, albowiem łatwiej jest zebrać znaki pocztowe teraz, gdy istnieje mniejsze zainteresowanie tematem. A jest co kolekcjonować. W okresie powojennym w większości krajów tematyka etnograficzna bywa coraz szerzej wykorzystywana w wydawanych znakach pocztowych, tj. na znaczkach, na kartkach i kopertach pocztowych (tzw. całostki), na pocztowych stemplach okolicznościowych wydawanych z okazji festiwali folkloru itd. Szacuje się, że zbiór wszystkich tych wydań przekroczyłby już 100000 egzemplarzy. Ponieważ zbyt trudne byłoby zebranie wszystkich tych znaków, filateliści ograniczają się do zbierania okazów w ramach pod tematów etnograficznych, np. stroje ludowe, sztuka ludowa, muzyka i tańce ludowe, budownictwo ludowe, legendy i zwyczaje, bajki, baśnie ludowe itp., lub ograniczają się do zbierania znaków pocztowych dotyczących tematyki etnograficznej niektórych regionów. Filatelistyka tematyczna jest nowoczesną metodą zbierania znaków pocztowych, metodą bardziej popularną i mniej kosztowną od tradycyjnej filatelistyki. Z tych względów zasługuje ona w pełni na popularyzację wśród polskich etnografów oraz sympatyków etnografii. Jak wiemy, z uwagi na ograniczone możliwości praktyczne (np. z braku miejsca w mieszkaniu) zbieractwo znaków pocztowych jest dla wielu osób łatwiejsze od kolekcjonowania oryginalnych obiektów etnograficznych, toteż zbiór znaków pocztowych jest swego rodzaju miniaturowym muzeum reprodukcji o tematyce etnograficznej. Muzeum takie posiada olbrzymie walory naukowo-poznawcze. Poszczególne znaki pocztowe winny być w sposób encyklopedyczny objaśnione na kartach albumowych prezentowanych na wystawach filatelistycznych; wymaga to oczywiście żmudnych studiów i badań. Bogactwo egzotycznych obiektów etnograficznych w miniaturowych reprodukcjach na znakach pocztowych jest bowiem tak duże, że nie tylko wywołuje podziw wśród etnografów, ale spra"via im niekiedy, a zwłaszcza filatelistom, którzy nie są etnografami, sporo �32'1 Kronika trildności przy opracowywaniu owych objaśnień. Znaki pocztowe poprzez roznorodność tematyki etnograficznej mogą więc inspirować do bardzo interesujących badar'1 i poszukiwań. W imieniu Klubu zwracam się z apelem do etnografów i sympatyków etnografii, aby rozważyli możliwość udziału w pracach Klubu "Folklor-Etnografia", oczywiście o ile zamierzają zająć się również kolekcjonowaniem znaków pocztowych o tej tematyce. Uczestnictwo w Klubie jest związane z wpłaceniem raz w roku kwoty 30 zł. Klub wysyła do swych członków materiały informacyjne oraz różne porady i opinie. Zbigniew Ładoś KONFERENCJE, ZJAZDY I INNE SPOTKANIA W 1974 R. Z UDZIAŁEM ETNOGRAFOW V E t n o g r a f i c z n e S e m i n a r i u m A m e ryk a n i s t y c z n e (Poznań. 19-20 IV) Organizatorzy: Zarząd Sekcji Amerykanistycznej PTL, Pracownia Etnografii IHKM PAN w Poznaniu, Oddział PTL w Poznaniu. Referaty; M. Frankowska, Elementy świeckie i sakralne i ich rola w kształtowaniu się ośrodków urbanistycznych na terenie Mezoameryki, P. Brykczyński, Spoleczna Tala 01meckich ośrodków budownictwa monumentalnego, A. Macierewicz, Miasto inkaskie jako ośrodek władzy, M. Maradowska, Rola czynników zewnętrznych w ksztaŁ· towaniu się instytucji wodzowstwa u Araukanów, M. Posem-Zielińska i A. Posern-Zieliilski, Przywódca charyzmatyczny w indiańskich ruchach Ameryki PółTiocnej i Południowej, B. Walendowska, Przywódca sakralny i jego społeczna rola w kręgu antylskim, J. Szemiński, Tupac Amaru ostatni władca Inków i pierwszy przywódca chłopów, Z. M. Kowalewski, Radykalny przywódca chłopski we wspóŁczesnej Ameryce Łacińskiej. S e s j a n a u k o waz o k a z j i 90 - t e j r o c z n i c y u r o d z i n B r o n is ł a waM a l i n o w s k i e g o (Warszawa, 26 IV) Organizatorzy: Instytut Socjelogii U. W., Katedra Etnografii U. W., Studium Afrykanistyczne U. W. Referaty: Andrzej Waligórski, Bronisław Malinowski twórca empirycznej etnologii; Zofia Sokolewicz, Naukowa teoria kultury w etnologii. Na zakończenie sesji odbył się pokaz filmów Stanisława Szwarc-Bronikowskiego z cyklu "Sladami Bronisława Malinowskiego", ze słowem wstępnym autora filmów. S e s j a n a u k o w a pt. "Z y g m u n t G l o g e r b a d a c z p r z e s z łoś c i z i e m i o j c z y s t e j" (Łomża, 25-26 V) Organizatorzy: Powiatowa i Miejska Biblioteka Publiczna w Łomży, Urząd Powiatowy w Łomży, Towarzystwo Literackie im. A. Mickiewicza Oddział w Łomży, Towarzystwo Kultury Języka Oddział w Łomży, Polskie Towarzystwo Historyczne Oddział w Łomży, Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Łomżyńskiej Zarząd Główny w Warszawie, Powiatowa Biblioteka Pedagogiczna w ł,omży, Muzeum Kurpiowskie w Łomży, Szkoła Muzyczna pien\'szego stopnia w Łomży. Referaty: Julian Krzyżanowski, Encyklopedia Glogem, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Zasługi Zygmunta Glogera w dziedzinie etnografii, Adam Dobroński. Zygmunt Gloger -- historyk, Renata Zurkowa, Zygmunt GInger w Krakowie, Aleksander Antoniuk, Zygmunt Gloger jako kolekcjoner, �328 KI'ontka Teresa Komorowska, ner, Badania kraju Wiesława WerBabicz, Wykorzystanie dorobku Zygmunta Glogera przez współczesną mu geografię, Hanna Muszyńska-Hoffmanowa, Zygmunt Gloger a współczesność, Jadwiga Chludzińska-Swiątecka, Łomżyński Zespól Zygmunt w okresie' Gwaroznawczy Gloger - zaslużony przedglogerowskim, w hołdzie folklorysta, Józef Zygmuntowi Gloqerowi. VI S e m i n a r i u m n a u k o we p o ś w i ę c o n e p r o b l e m a t y c e g m in y (Waszeta k. Olsztyna, 6-8 VI). Organizatorzy: Ośrodek Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego Pracownia Badań nad Współczesnością, Komisja Etnograficzno-Socjologiczna w Olsztynie. Referaty: Józef Burszta, Wprowadzenie, Wacław Piotrowski, Procesy kształtowania się ponadlokalnej społeczności gminy, Dyzma Gałaj, IRWiR-u koncepcja badań nad gminą, Henryk Dąbrowski, Społeczna i gospodarcza funkcja ośrodków gminnych w warunkach woj. olsztyńskiego, Jar. Jogusiak, Miejsce i rola wsi gminnej w układze osadniczym gminy (komur:ikat). Paweł Starosta, Integracyjne funkcje bieżących planów społeczno-gospodarczych w gminie (komunikat), Andrzej Pilichowski, Organizacyjne i społeczne problemy wdrażania gminnego systemu władzy i .administracji (komunikat), lVIarian Świetlik, Gminna służba rolna w kształtującYm się systemie zarządzania rolnictwem (komunikat), Elżbieta Ofierska, Usługi produkcyjne rolnictwa w gminie (komunikat), Mikołaj Latuch, Zróżnicowanie demograficzne mieszkai!ców gminy u:oj. olsztyńskiego w 1970 r., Alicja Kusztal, Gminna szkoła zbiorcza. Program przeobrażeń szkolnictwa wiejskiego województwa olsztyńskiego w 1970 r., Anna .szyfer, Procesy urbanizacji kultury w obrębie gminy, Marian Filipkowski, Fl:nkcja i działalność bibliotek gminnych (komunikat), Zbigniew Strzelecki, Kierunki zmian w strukturze demograficznej ludności wsi z podkre,~leniem Olsztyńskiego (komunikat), Jerzy Suchta, Problemy przyszłości ośrodków gminnych, Bolesław :Vlaj, Modelowe hipotezy rozwoju ludności gminy i jej ośrodka, Eugenia Łysiowa, Koncepcja gminnego ośrodka kultury. S y m p o z j u m pt. "F o l k lor we w s pół c z e s n y m ś w i e c l e (Zielona Góra, 21 IX). Organizatorzy: Ministerstwo Kultury i Sztuki, Wojewódzki Dom Kultury w Zielonej Górze, Muzeum Ziemi Lubuskiej w Zielonej Górze. Referaty: Józef Burszta, Stan zachowania folkloru i formy jego kultywacji u: życiu współczesnym, Grażyna Dąbrowska, Folklor autentyczny a jego adaptacje dla potrzeb scenicznych, Franciszek Bonus (Praga), Adaptacja folkloru do potrzeb scenicznych w Czechosłowacji. Sympozjum zostało zorganizowane z okazji VI Międzynarodowego Festiwalu Zespołów Pieśni i Tańca w Zielonej Górze. Uczestnikami sympozjum byli obserwatorzy zaproszeni na Festiwal z zagranicy, przedstawiciele zespołów zainteresowani tematem sympozjum, instruktorzy domów kultury d.s. tańea i folkloru, działacze kulturalno-oświatowi, dziennikarze i inni zaproszeni goście. XLIX wal n e z g r o m a d z e n i e d e l e g a t ó w P o l s k i e g o T o \\' ar z y s t waL u d o z n a w c z e g o (Warszawa 20-22 IX), Organizator: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Referaty: J. Sz·czepai1ski, Kultura ludowa w nauce i społeczeństwie, A. Kutrzeba-Pojnarowa, Osiągnięcia etnografii w 30-Leciu, J. K. Makulski, Dorobek i zadania muzeaLnictwa etnograj:icznerJO w PoLsce Ludowej, K. Zawistowicz-Adamska, Treści folkLorystyczne we współczesnej kulturzej po! skiej. T. Więekowski, Kontynuacja i przeobrażenia sztuki Ludowej w dziaLalności CJJLiA. J. KriStek, Nove expozicie Etnografickeho ustavu - Slovenskeho Narodneho [1,1!t,ea v Martine. Koncepcia ci realizacia. S e s j a n a u k o w a p o ś w i ę c o n a p a m i ę c i p r o f. K a z i m i e r z a M os z y ń s k i e g o (Kraków, 7 X). Organizatorzy: Polska Akademia Nauk Oddział �329 K1"Onika w Krakowie Komisja Etnograficzna. Referaty: Henryk Markiewicz, Otwarcie sesji, Mieczysław Gładysz, Kazimierz Moszyński jako człowiek i uczony, Jadwiga Klimaszewska, Kazimierz Moszyński, badacz i nauczyciel, Milovan Gavazzi, Kazimierz Moszyński a etnografia Słowian południowych, Christo Vakarelski, Znaczenie Kazimierza Moszyńskiego dla etnografii Bułgarii, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Kazimierz Moszyński a polska etnografia, Janusz Bohdanowicz, Kontynuacja koncepcji naukowych Kazimierza Moszyńskiego, Polski Atlas Etnograficzny, Maria Znamierowska-Prufferowa, Wkład Kazimierza Moszyńskiego w rozwój muzealnictwa etnograficznego, Leszek Dzięgiel, Zainteresowania Kazimierza Moszyńskiego ludam; pozaeuropejskimi, Franciszek Sławski, Kazimierz Moszyński jako językoznau-'Ca. Jan Machnik, Szkoła Kazimierza Moszyńskiego a interpretacja kultur archeologicznych, Zbigniew Biały, Kazimierz Moszyński jako wychowawca polskich etnografów. Naukowa Sesja Folklorystyczna (Słupsk, 18-2·0 X). Organizatorzy: Zarząd Główny i Oddział Słupski Towarzystwa Literackiego im. A. Mickiewicza, Zakład Filologii Polskiej WSP, Słupskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne. Referaty: Julian Krzyżanowski, Zagajenie obrad, Maria Janion, Dwie wizje ludowości romantycznej, Elżbieta Piotrowska, Przemiany kulturalne na Ziemi Koszalińskiej, Andrzej Moni3k, Tradycyjna kultura ludowa na wsi koszalińskiej, Ludwik Przymusiński, Funkcja wspóŁczesnego muzeum na przykładzI' Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku, Władysława Romowa, Motywy walk o wyzwolenie Ziemi Koszalińskiej w literaturze pięknej, Janina Wiertel, Poglądy estetyczne Kazimierza Brodzińskiego "I"Odowej, sińskiego. na Alicja rolę folkloru Wysokińska, wschodniosłowiańskiego Motywy folklorystyczne w w polskiej prozie literaturze Adolfa naDyga- S y m p o z j u m pt. "P I' Z e m i a n y o b y c z a j o w e w e w s pół c z e s n e j P o l s c e" (Warszawa, 22 X). Organizatorzy: Zarząd Główny Krzewienia Kultury Swieckiej Komisja d.s. świeckiej obyczajowości i obrzędowości. Referaty: Marcin Czerwiński, Obyczaje a urbanizacja w Polsce powojennej, Kazimierz Zygulski, Przemiany obyczajowe a kultura masowa, Edward Ciupak, Kultura obyczajowa na tle przemian religijnych we współczesnej Polsce, Krzysztof Makuiski, Rola muzeów etnograficznych w dokumentacji przemian obyczajów współczesnych. K o n f e r c n c j a p o ś w i ę c o n a w s pół p r a c y p l a c ó wek e t n o g I' af i c z n y c h w b a d a n i a c h n a d k u l t u I' ą l u d o w ą K a I' p a t (Bukowina Tatrzańska, 6-7 XI). Organizator: Uniwersytet Jagielloński, Katedra Etnografii Słowian. Referaty: Jadwiga Klimaszewska, Otwarcie konferencji, Jadwiga Klimaszewska, Karpaty jako region kulturowy w świetle badań atlasowych, Roman Reinfuss, Zagadnienie wzajemnych kontaktów ludności z obu stron Karpat, Zbigniew Biały, Monografia etnograficzna Polskiego Spisza, Czesław Robotycki, Badania nad wybranymi aspektami moralności i obyczaju u górali spiskich. Adam Bartosz, Cyganie na Polskim Spiszu, Małgorzata Maj, Skutki ekonomiczno-kulturowe wędrówek zarobkowych górali spiskich ,(komunikat), Barbara Golda, Rola literatury ustnej w życiu współczesnej wsi Beskidu Śląskiego, Ryszard Kantor, Badania funkcji współczesnej twórczości ludowej na Polskiej Orawie (komunikat), Wanda Drabik, Funkcja magii pasterskiej na Polskim Spiszu (komunikat), Maria Lipok, Niektóre czynniki kształtujące więź społeczną wsi Beskidu Śląskiego (komunikat), Jan Bujak, Zagadnienie współpracy między muzeami karpackimi i innymi instytucjami. �330 Kronika O g ól n o p o l s k i e s e m i n a r i u m nt. s t r o j u l u d o w e g o (Kraków, 9-10 XI). Organizator: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Oddział w Krakowie i Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Referaty: Krystyna Hermanowicz-Nowak, Stan badań nad strojem ludowym w Polsce, Barbara Bazielich, Współczesne aspekty badań nad strojem ludowym, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Strój ludowy jako wyraz pozycji społecznej, poziomu produkcji i upodobań estetycznych chłopów, Halina Szewczyk, Tezauryzacja stroju ludowego, Irena Turnau, Wpływ odzieży szlacheckiej i mieszczańskiej na polski strój ludowy XVII-XVIII wieku, Janusz Kamocki, Wpływ mundurów wojskowych na strój ludowy, Barbara Poloczkowa, Wpływ przebiegu kładzie Śląska czesnych granic politycznych Cieszyńskiego mieszkańców Ziemi na kształtowanie XX wieku), w Lubuskiej się ubioru Barbara jako na wsi Kołodziejska, wyznacznik ich (na przy- Strój współ- dawniejszej przy- Tyszko, Grafika polska XIX w. jako źródło do badań nad strojem ludowym, Jan Dekowski. Wyszycia literowe i wyrazowe na odzieży ludowej w Polsce środkowej, Aleksander Błachowski, Zagadnienia badań nad strojami niektórych regionów Mazowsza, Halina Mikułowska, Stroje kujau'skie 25 lat po opracowaniu atlasu, Stefan Lew, Strój przemysko-jarosławski, Genowefa Tkaczyk, Strój ludowy w powiecie siedleckim woj. warszawskim, Henryk Łoś, Stan badań nad strojem ludOWym w regionie częstochowskim. należności regionalnej, Aleksandra S y m p o z j u m pt. "G ó r y w k u l t u r z e p o l s k i e j" '(Kraków, 9-10 XI). Organizator: Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze Zarząd Głowny, Komisja Turystyki Górskiej. Referaty: Władysław Krygowski, Rola Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego w badaniach polskich gór i jego znaczenie kulturotwórcze, Andrzej Ziemi1ski, Człowiek i góry a cywilizacja współczesna, Jacek Kolbuszewski, Góry w literaturze polskiej próba syntezy, Stefan Myczkowski, Turystyka a ochrona przyrody gór polskich, Zenon Woźniak, Przemiany ujmowania roli Karpat w pradziejach polskich w miarę postępu badań archeologicznych, Jerzy Banach, Tatry malownicze. Polski pejzaż górski 1800-1950, Jerzy Młodziejowski, Góry polskie w polskiej muzyce, Roman Reinfuss, Kontakt z górami i jego wpływ na badania kultury ludowej regionów górskich, Lidia LigQza, Funkcje przekazu ludowego w literaturze związanej z górami, Zdzisław Ryn, Współczesne problemy medycyny wysokościowej (górskiej). K o n f e r e n c j a f o l k lor y s t y c z n a p t. "R o l a p r a c y w k s z t a ł t 0waniu tradycyjnej i współczesnej kultury" (Rzeszów, 16-17 XI). Organizatorzy: następujące instytucje w Rzeszowie - Urząd Wojewódzki, Wojewódzki Dom Kultury, Wojewódzka Rada Związków Zawodowych, Towarzystwo Krzewienia Kultury Świeckiej, Związek Socjalistycznej Młodzieży Wiejskiej. Referaty: Józef Burszta, Rola folkloru w kulturZe współczesnej, Roman Reinfuss, Problemy współczesnej sztuki ludowej, Aurelia Mioduchowska, Współdziałanie gospodarcze w tradycyjnej kulturze wsi, Grażyna Dąbrowska, Obrzędy i zwyczaje w tradycyjnej kulturze wsi oraz ich adaptacja do potrzeb Imprezy towarzyszące: Cykl koncertów Iów regionalnych z całej Polski. SPOTKANIA l społecznych. folklorystycznych z występami zespo- POSIEDZENIA S P o t k a n i e t wór c ó w l u d o w y c h woj. ł ó d z k i e g o (Łódź, 25 IV). Organizatorzy: Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego Vv' Łodzi, Wojewódzkie Towarzystwo Upowszechniania Kultury w Łodzi. Referaty: B. Ja- �331 KronIka worska, Twórczość Zadania Stowarzyszenia ludowa We współczesnej Twórców Ludowych kulturze M. Grybel-Meksuła, polskiej, PRL. S p o t k a n i e t wór C ó w l u d o w y c h K i e l e c c z y z n y (Rożnica, grudzień). Referat: Krzysztof Makuiski i Franciszek Midura, Ochrona sztuki ludowej w PRL i lcspółczesne tendencje występujące w tej dziedzinie twórczości. P o s i e d z e n i a n a u k o weK Kra o m i s j i E t n o g l' a f i c z n e j O d d z i a ł u PAN w Krakowie Czesława Robotyckiego, Współczesna cywilizacja a spo- k ó w, 18 I, referat łeczności Kra pierwotne. k ów, spolecznq 7 III, w referat wiejskiej Wisły w Beskidzie Śląskim). Kra k ów, 25 IV, referat w Polsce - próba modelu. Kra k ó w, 14 VI, referat ;:różnicowanie (dynamika Marii Lipek-Bierwiaczonek, Czynniki kształtujące Wtęz lokałnej (na przykładzie wybranego przysiółka zbiorowości modernizacji Zygmunta Marii wsi Białego, Dobrowolskiej na obszarach Tradycyjna społeczność i Bronisława indywidualnej wiejska Górza, Regionalne gospodarki chłopskiej i przekształcenia). Kra Kra k ó w, 8 X, referat Milovana Gavazzi'ego, Losy zadróg Słowian południowych. k ów, 16 XII, referaty: Barbary Olszewskiej-Dioniziak, PrOfesor Andrzej Waligórski Jego życie i twórczość oraz Czesława Robotyckiego, Koncepcja etnografii Europy prOfesora Andrzeja WaLigÓ1'skiego. ZJAZDY MIĘDZYNARODOWE II Międzynarodowa Konferencja Etnografów Słowiańskich pt. "K u l t u r a l u d o w a - k u l t u r a n a r o d o w a" (Błażej ewko k. Poznania, 11-12 X). Organizator: Sekcja Etnografii Komitetu Nauk Socjologicznych PAN. Na konferencję przybyło 120 uczestników z Polski i zagranicy. Główną problematykę konferencji stanowiło zagadnienie: "Kultura ludowa kultura narodowa". Wygłoszono 21 referatów: J. Burszta (Poznań), Kultura ludowa kultura narodowa, zarys problematyki; J. V. Bromlej (Moskwa), Kultura jako przedmiot baclai: etnograficznych; O. A. Ganckaja i L. N. Terenteva (Moskwa), Etnos a rodzina w ZSRR. (Z problematyki badawczej procesów etnicznych); V. A. Malaneuk (Kijów), Elementy narodowo-trad'ycyjne i nOwe we wnętrzu współczesnego mie:-:zkania kolchożników na Ukrainie; A. V. Orlov (Kijów), Podstawowe tendencje we współczesn'ych procesach socjalno-etnicznych w Ukraińskiej SSR; E. John (Lipsk), O niektórych specyficznych właściwościach pojęć: lud, naród, kultura, towarzyszqcych budowie socjalizmu w NRD; P. Nowotny i P. Nedo (Budziszyn), Znaczenie kultury mniejszości mOle aniu wa w życiu J. Podolak się nowoczesnego u; życiu między ludowej narodowej; narodu społecznym (Bratysława), słowackiego; i kulturalnym Znaczenie kultury R. Jerabek serbołużyckiej ludowej (Brno), Kultura w forludo- (Brno), Teoretyczne aspekty stosunków czeskq pieśnią ludową a Literaturą narodową; S. Kremensek (Ljubljana), ludowa w aspekcie klasowym; M. Draskić (Belgrad), Rola wiejskiej Kultura archaicznej narodu kultury czeskiego; w serbskiej B. Benes kulturze narodowej w przeszłości i obecnie; M. Barjaktarović (Belgrad), Muzułmanie nowy naród jugosłowiański; B. Ristovski (Skopje), Afirmacja kultury ludowej w narodowej myśli macedońskiej; T. Vrazino\'ski (Skopje), Kultura ludowa w asymilacji Macedoń,czyków w egejskiej części Macedonii; Ch. Vakarelski (Sofia), Pojęcia ,,Ludowa" i "narodowa" kultura i ich �332 Kronika zastosowanie we wspólnej słowiańskiej nauce socjalistycznej; V. Had(Sofia), O niektórych zagadnieniach badań etnograficznych kultury ludowej i narodowej; S. Gencev (Sofia), Bułgarska kultura ludowa i narodowa (od początku Odrodzenia do wyzwolenia); T. A. Koleva (Sofia), Kultura ludowa i narodowa w Bułgarii. Stosunki wzajemne od wyzwolenia do chwili obecnej; G. Zsigmond I(Budapeszt), Lud, kultura, narodowość, społeczeństwo. Alternatywy badań społecznych na Węgrzech od drugiej połowy XIX wieku; L. Kósa (Budapeszt), Związek między kulturą ludową i kulturą narodową Węgier od XVIII wieku po dzień dzisiejszy. Zob. "Lud" 1975, t. 59, s. 303-304. W dniach poprzedzających konferencję (9-10 X) odbyła się w Błażejewku XI Konferencja plenarna redakcji kwartalnika "Demos", zorganizowana staraniem redakcji krajowej czasopisma. W obradach, poświęconych omówieniu dotychczasowej działalności "Demos" oraz teoretycznym i praktycznym zagadnieniom systematyki prac etnograficznych i folklorystycznych, wzięło udział 29 przedstawicieli redakcji z ZSRR, Bułgarii, CSRR, Jugosławii, NRD, Węgier i Polski. Zob. "Lud" 1975, t. 59, s. 302. W dniu 10 X odbyło się w Błażejewku IV Sympozjum redakcji krajowych rocznika "Ethnologia Slavica", na którym omówiono szereg spraw związanych zarówno z tym wydawnictwem, jak też z opracowaniem i wydaniem wielotomowej Bibliografii etnografii słowiańskiej. Zob. "Lud" 1975, t. 59, s. 303. praktyczne iinikolov ETNOGRAFICZNE WYSTAWY CZASOWE EKSPONOWANE W 1974 R. WO.T. BIAŁOSTOCKIE "Pisanki i palmy wielkanocne" B i a ł y s t o k, Galeria "Folklor", 1-7 IV. Organizator: Białostockie Towarzystwo Przyjaciół .sztuk Pięknych. Scenariusz i oprawa plastyczna: Jerzy Szczucki, konsultacja naukowa: Dział Etnografii "Cepelii". "Wycinanki Konopkówny z Kadzidła" B i a ł y s t o k, Galeria "Folklor", 1-10 V. Organizacja, scenariusz, oprawa plastyczna i konsultacja naukowa j.w. "Wyroby ze słomy z województwa białostockiego" B i a ł y s t o k, Galeria "Folklor", 1-20 VI. Organizacja, scenariusz, oprawa plastyczna i konsultacja naukowa j.w. "Wyroby z drewna w województwie białostockim" B i a ł y s t o k, Galeria "Folklor", 18-25 VII. Organizacja, scenariusz, oprawa plastyczna i konsultacja naukowa j.w. "Tkaniny podwójne z powiatu sokólskiego" B i a ł y s t ok, Galeria "Folklor", 11-20 IX. Organizacja, scenariusz, oprawa plastyczna i konsultacja naukowa j.w. "Siwaki białostockie" B i a ł y s t o k, Galeria "Folklor", 19-27 IX. Organizacja, scenariusz, oprawa plastyczna i konsultacja naukowa j.w. "Rzeźby Sylwestra Boreckiego" B i a ł y s t o k, Galeria "Folklor", 1-10 X. Organizacja, scenariusz, oprawa plastyczna i konsultacja naukowa j.w. �Kroni1m 333 "Kurpiowska sztuka ludowa Puszczy Zielonej" B i a ł y s t o k, Muzeum Okręgowe, 21 IV-20 V. Scenariusz: Barbara Kiestenis-Studzińska. "Wybrane kolekcje etnograficzne" B i a ł y s t o k, Muzeum Okręgowe, od 15 VII do końca roku, w ramach ogólnej wystawy pt. "Wybrane kolekcje ze zbiorów Muzeum Okręgowego w Białymstoku", z okazji XXX-lecia PRL i 25-lecia tegoż Muzeum. Scenariusz: Barbara Kiestenis-Studzińska, konsultacja naukowa: Zofia Sokołowska. "Plastyka obrzędowa cyklu zimowego i wiosennego na Podlasiu" C i e c h a n o w i e c, Muzeum Rolnictwa, 27 I-l III. Scenariusz: Wanda Dowlaszewicz. "Garncarstwo i plecionkarstwo na Podlasiu" C i e c h a n o w i e c, Muzeum Rolnictwa, 24 XI-25 XII. Scenariusz i oprawa plastyczna: Grażyna Czerwińska. "Dywany dwuosnowowe Józef y Rapczyńskiej z Sunowa" S e j n y, Powiatowy Dom Kultury, 3-30 V., z okazji "Dni Oświaty, Książki Prasy". Scenariusz i oprawa plastyczna: Marek Karpowicz. "Twórczość ludowa miasta i gminy Sejny" S e j n y, Świetlica miejska, 18-30 VII., z okazji XXX-lecia PRL. Scenariusz oprawa plastyczna: Marek Karpowicz. WOJ. BYDGOSKlE "Haft kaszubski" B r u s y, Gminny Ośrodek Kultury, 1974 r., z okazji XXX-lecia ZHP w Brusach. Współorganizator: Szkolne Koło ZHP, Gminna Spółdzielnia Koła Gospodyń Wiejskich. "Twórcy ludowi Kaszub Południowych prezentują" C h o j n i c e, Muzeum Regionalne, 4-29 V., z okazji "Dni Oświaty, Książki Prasy". Scenariusz i oprawa plastyczna: Waldemar Gęsicki. "Mikołaj Kopernik w rzeźbie ludowej" C i e c h o c i n e k, Klub "Promień", 31 V-9 VI. i Klub Związków Zawodowych Pracowników Służby Zdrowia, 1-15 VI.; G r u d z i ą d z, Muzeum, 191-10 III.; R a c i ą ż e k, Dom Kultury, październik-listopad.; wystawa pokonkursowa, objazdowa. Organizatorzy: instytucje wymienione wyżej oraz Muzeum Etnograficzne w Toruniu. Scenariusz i oprawa plastyczna: Halina Mikułowska, Aleksander Błachowski. Katalog. "Polskie kwiaty ludowe" (ozdoby bibułkowe) Gr u d z i ą d z, Muzeum, 3 IV-24 V. Organizator: "Cepelia" w Warszawie. Scenariusz: Jadwiga Drozdowska. "Wystawa haftu kujawskiego" I n o w r a c ł a w, Biblioteka Miejska, 6 III-12 IV., z okazji Międzynarodowego Dnia Kobiet. Organizator: Towarzystwo Miłośników Miasta Inowrocławia. Scenariusz: Maria Patyk. "Wystawa haftu kujawskiego" L u b i e ń Kuj a w s k i, Dom Kultury, 1411., z okazji zakończenia kursu propagowania haftów. Organizator: Liga Kobiet w Lubieniu Kujawskim. "Dawna wieś w rzeźbie ludowej" R a c i ą ż e k, Dom kultury, 1 VII-3I VIII., z okazji XXX-lecia PRL. Organizator: Muzeum Etnograficzne w Toruniu. Scenariusz i oprawa plastyczna: Halina Mikułowska. �334 Kronika "Wieś bydgoska wczoraJ l dziś - 1944-1974" T o ruń, Muzeum Etnograficzne, 22 V-22 XII., z okazji XXX-lecia PRL. Scenariusz: Kalina Słodowska-Antonowicz. Katalog. "Mikołaj Kopernik w rzeźbie ludowej" T o ruń, Muzeum Etnograficzne, 11 IX 1973 r. - 22 IV 1974 r., wystawa pokonkursowa . .scenariusz: Aleksander Błachowski. Katalog. "Haft ludowy" T o l' U ń, Zakładowy Dom Kultury "Prząśniczka" 22 XI-22 XII., wystawa prac uczestniczek kursu haftu ludowego. Organizator: Muzeum Etnograficzne w Toruniu. "Rzeźby ceramiczne Stanisława Zagajewskiego" W ł o (;ł a wek, Muzeum Kujawskie, maj, wystawa plenerowa. "Kujawska sztuka ludowa w 30-lecie PRL" W ł o c ł a wek, Muzeum Kujawskie, 26 V-20 X. Scenariusz i oprawa plastyczna: Romualda Hankowska, Marek Zapędowski. "Prezentacja róźnych dziedzin produkcji Spółdzielni Pracy Rękodzieła Ludowego i Artystycznego we Włocławku" W ł o c ł a wek, Klub Międzynarodowej Książki i Prasy, 18 IX-2 XII. Współorganizatorzy: Spółdzielnia Pracy Rękodzieła Ludowego "Sztuka Kujawska" we Vlłocławku, Gazeta Kujawska. Scenariusz i oprawa plastyczna: Janusz Rudek, konsultacja naukowa: Zenobia Pietrzykowska. "Akwarele Nikifora Krynickiego" W ł o c ł a wek, Muzeum Kujawskie, 3 XII (otwarcie). Współorganizator: Muzeum w Nowym Sączu. "Wystawa pałuckiej rzeźby ludowej" Ż n i n, Świetlica WSS "Społem", 19-26 X., Dni Pałuckiej Kultury "Jesień na Pałukach". Organizator: Muzeum Regionalne PTTK w Zninie, Powiatowa i Miejska Biblioteka Publiczna w Zninie, Powiatowy Dom Kultury w Zninie. Scenariusz: Elżbieta Zuraw'ska, Czesław Kawczyński. WOJ. GDAŃSKIE "Mikołaj Kopernik w rzeżbie ludowej" o m b o l' k, Muzeum Mikołaja Kopernika, 5 VII-15 VIII, wystawa pokonkursowa. Współorganizator: Muzeum Etnograficzne w Toruniu. Scenariusz: Aleksander Błachowski. ..Kwiaty Polski L:ldowej" - ozdoby z bibuły, włóczki, piór itp. G d a ń s k, Muzeum Historii Miasta Gdańska, marzec, z okazji XXX-lecia PRL. "Kaszubskie hafty" G d a ń s k, Klub "M-13" przy GKBD, maj, wystawa prac dziewcząt ze .szkoły Podstawowej w Kokoszkach, członkiń Kółka haftu kaszubskiego przy wymienionym Klubie. "Sztuka ludowa i rękodzieło artystyczne Polski Północnej" G d a ń s k - M a ł y M ł y n, 4-18 VIII., z okazji XXX-lecia PRL. Organizator: Spółdzielcze Zrzeszenie "Art-Region" w Sopocie. "Wystawa pisanek" L ę b o l' k, Powiatowy Dom Kultury, 10 IIl-15 IV, wystawa pokonkursowa. Scenariusz: Zenon Sobecki. "Wystawa sztuki ludowej trzech regionów Ziemi Gdańskiej" P l' u S Z C z G d a ń s k i, Powiatowy Dom Kultury, 25 VI-lI VII. Organizator: Wojew. Ośrodek Kultury w Gdańsku. Scenariusz i oprawa plastyczna: Hanna F l' �Kronika 335 Gregor, konsultacja naukowa: Wojciech Błaszkowski. "Wystawa sztuki ludowej Ziemi Gdańskiej" S t a r o g a r d G d a ń s k i, Powiatowy Dom Kultury, 16 XII 1974 r. - 16 11975, r. Wystawa z okazji Dorocznego Zjazdu Twórców Ludowych. Organizator: Wojew. Dom Kultury w Gdańsku. Scenariusz: Stefania Liszkowska-Skórowa, konsultacja naukowa: Wojciech Błaszkowski. WOJ. KATOWICKIE "Współczesna twórczość ludowe województwa katowickiego" B y t o m, Muzeum Górnośląskie, 26 X-lO XI., z okazji XXX-lecia PRL. Scenariusz' Barbara Bazielich, Eugeniusz Jaworski, Irena Bukowska-Floreńska. 3 katalogi. "Współczesna twórczość ludowa" Muzeum Górnośląskie, maj-czerwiec. "Ludowa i amatorska rzeźba w drewnie" C z ę s t o c h o w a, Muzeum, 1 II-30 IV. Scenariusz: Henryk Łoś. Katalog. ,.Sztuka ludowa Śląska" C z ę s t o c h o w a, "Cepelia", listopad, ekspozycja handlowa. "Sztuka ludowa Zagłębia" G r o d z i e c, Dom Kultury - Klub Twórcy Ludowego, luty. "Malarstwo i rzeźba twórców ludowych Podbeskidzia" K a t o w i c e, Klub Katowickiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego, wiec. "Prace malarskie miejscowych twórców ludowych" S z c z y r k, Regionalny Ośrodek Kultury, październik. "Stroje ludowe regionu tarnogórskiego" 'J.' a r n o w s k i e Gór y, Muzeum, kwiecień. B y t o m, czer- WO.J. KIELECKIE "Ceramika ludowa Kielecczyzny" Ił ż a, Urząd Miejski, 6-12 VI, Radom, Klub MPiK, 1-30 VIII. Organizatorz~': Spółdzielnia Pracy Rękodzieła Ludowego "Chałupnik" w Iłży oraz "Cepelia" w Warszawie. Scenariusz: Stefan Rosiński. Katalog. "Prace ludowego rzeźbiarza ze Starachowic - Leszka Celucha" K i e l c e, Klub "Ruchu" przy Wojew. Sztabie Wojskowym, styczeń. Organizator: Świętokrzyski Klub Stowarzyszenia Twórców Ludowych. "Rzemiosło ludowe Kielecczyzny" K i e l c e, Muzeum Świętokrzyskie, luty. "Wystawa ludowej sztuki sakralnej województwa kieleckiego" K i e l c e, Klub Stowarzyszenia "PAX", 16 VI-15 VIII, wystawa pokonkursowa Organizatorzy: Woj ew. Oddział Stow. "PAX" w Kielcach, "Veritas" w Warszawie. Scenariusz i oprawa plastyczna: Stefan Rosiński. "Sztuka ludowa powiatu koneckiego" Koń s k i e, "Świątynia Egipska", 1-31 I. Organizatorzy: Powiatowy Dom Kultury, Klub Twórców Ludowych. Scenariusz i oprawa plastyczna: Tadeusz JuŚkiewicz. "Sztuka ludowa regionu kozienickiego" K o z i e n i c e, Muzeum Regionalne, 28 IV-ll V, z okazji "Dni Oświaty, Książki i Prasy" oraz Zjazdu Twórców Ludowych pow. kozienickiego. "Wystawa twórczości ludowej" N o w a S ł u p i a, maj-wrzesień, z okazji imprezy "Dymarki Świętokrzyskie". �336 Kronika Organizator: Urząd Powiatowy w Kielcach. Scenariusz i oprawa plastyczna: Adam Królikowski. "Rzeźba ludowa województwa kieleckiego" O s t r o w i e c Świętokrzyski, Muzeum Regionalne, 16 X-13 XII, wystawa pokonkursowa. Współorganizator: Urząd Wojewódzki w Kielcach. Scenariusz: Wojciech Kotasiak, konsultacja naukowa: Barbara Erber. "Wystawa twórczości ludowej powiatu Przysucha" P r z y s u c h a, Powiatowy Dom Kultury, 11-25 II. "Dni Kolbergowskie". Współorganizator: Urząd Powiatowy w Przysusze. "Sztuka ludowa województwa kieleckiego" R a d o m, Muzeum Regionalne, grudzień. WOJ. KOSZALIŃSKIE "Sztuka ludowa i plastyka amatorska województwa szczecińskiego" K o s z a l i n, Wojew. Dom Kultury, 6-19 II, w ramach współpracy między województwami. Scenariusz: Hanna Orska, Teresa Skórowa. "Twórczość ludowa i pamiątkarska województwa koszalińskiego" K o s z a l i n, Woj ew. Dom Kultury, 7 VII-21 VIII, wystawa pokonkursowa. Scenariusz i oprawa plastyczna: Teresa Skórowa i Regina Kozłowska. Katalog. "Wielkopolska sztuka ludowa" K o s z a l i n, Wojew. Dom Kultury, 8-21 VIII., w ramach współpracy między województwami. Współorganizator: Urząd Wojewódzki w Poznaniu. Scenariusz i oprawa plastyczna: Włodzimierz Dopierała, Maria Sierpowska, Jerzy Miecznikowski. "Skrzynie ludowe" S ł u p s k, Dział Etnograficzny Muzeum Pomorza Srodkowego, marzec-maj. Scenariusz: Hugona Ostrowska-Wójcik. Katalog. "Rzeźby twórcy ludowego Eugeniusza Michalskiego i Wojciecha Strahla" Z i m o w i s k o (k. Ustki), Klub "Ruchu", kwiecień. Organizator: Państwowe Gospodarstwo Rolne w Zimowisku. "Prace tWórców-amatorów" Z ł o t ó w, Powiatowy Dom Kultury - Klub Twórczości Amatorskiej, lipiec. WOJ. KRAKOWSKIE "Dawna rzeźba ludowa w fotografii Jacka Kubieny" Kra k ó w, Muzeum Etnograficzne, kwiecień. Katalog. "Prace twórców ludowych z regionów krakowskiego, kieleckiego i rzeszowskiego" Kra k ó w, Zrzeszenie Przemysłu Rękodzieła Ludowego i Artystycznego "Mile· nium", maj (otwarcie), ekspozycja handlowa. "Dwuosnowowa tkanina ludowa" Kra k ó w, Wojew. Dom Kultury, 3D VI-15 VII, z okazji XXX-lecia PRL i II Ogólnopolskich Targów Sztuki Ludowej. Organizatorzy: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, Biuro Targów Sztuki Ludowej w Krakowie, Minister'stwo Kultury i Sztuki. Scenariusz, oprawa plastyczna i konsultacja naukowa: Barbara Kaznowska. Rzeźba ludowa na wystawie pt. "Polska sztuka sakralna w latach 1944-1974" Kra k ó w, Muzeum Historyczne, lipiec. Rękodzieło ludowe ze Skomielnej Białej, Białego Dunajca i Jeleniej Góry Kra k ó w, Stowarzysz.enie "PAX", lipiec, z okazji II Ogólnopolskich Targów Sztuki Ludowej. Organizator: Zjednoczone Zakłady Gospodarcze "Veritas". "Rzeźby Franciszka Palki z Nowego Sącza" �337 Kronika Kra k ó w, Galeria Ludowej. "Desa", lipiec, z okazji II Ogólnopolskich Targów Sztuki "Sztuka ludowa Zalipia" k ó w, Muzeum Etnograficzne, wrzesień. Scenariusz: Zdzisław Szewczyk. "Stare i nowe ryciny oraz rzeźba ludowa" - kolekcje prywatne Kra k ó w, Galeria "Pryzmat" Związku Polskich Artystów Plastyków, 11-26 X. Współorganizator: "Desa" w Krakowie. Scenariusz: F. Solowski, J. Wysocki. "Wystawa lalek regionalnych" Kra k ó w, Pałac Sztuki, 14-30 X, z okazji I Międzynarodowego Konkursu Lalek Regionalnych. Organizator: Spółdzielnia Pracy Rękodzieła Ludowego i Artystycznego w Krakowie. Scenariusz: Magda Jędrzejowska-Krzysztofek. "Szopki krakowskie 1974" Kra k ó w, Muzeum Historyczne m. Krakowa, 7 XII 1974 r. - I 1975 r., wystawa pokonkursowa. Scenariusz: Tadeusz Wroński, Tamara Petryk. Katalog. "Prace Nikifora" Kry n i c a, Urząd Miejski, 261-15 II. "Zimowe Dni Krynicy". Scenariusz i oprawa plastyczna: Ryszard Jagielski. "Rzeźby ludowe Józefa Citaka i Józefa Sikorskiego" Kry n i c a, Urząd Miejski, 14-2:1IX ("Festyn z Dziennikiem"), Scenariusz opra"va plastyczna: Ryszard Jagielski. "Prace twórców-amatorów Ziemi Mieleckiej" M i e l e c, Sala Królewska, listopad. "Rzeźby Józefa Citaka i Marka Citaka" M u s z y n a, Muzeum Regionalne PTTK, 8-31 VIII, z okazji XXX-lecia PRL. "Rzeźby Józefa Sikorskiego i wyroby z gliny Kunegundy Jeżowskiej" M u s z y n a, Muzeum Regionalne PTTK, 17-31 XII, z okazji XXX-lecia PRL. "Kwiaty Tokarnii" - ozdoby bibułkowe M y ś l e n i c e, Powiatowy Dom Kultury, 22 V-6 VII, wystawa pokonkursowa. Scenariusz i oprawa plastyczna: Jan Koczwara, Irena Kuczek, Zofia Skałka, Jan Zięba, konsultacja naukowa: Ewa Fryś-Pietraszkowa. Katalog. "Twórczość ludowa regionu myślenickiego w powojennym 30-leciu" M y ś l e n i c e, Miejskie sale wystaw artystycznych, sierpień. Organizator: Urząd Miejski w Myślenicach. "Haft ludowy" M y ś l e n i c e, Powiatowy Dom Kultury, 24 IX-31 X, wystawa pokonkursowa. Scenariusz i oprawa plastyczna: Jan Koczwara, konsultacja naukowa: Zdzisław Szewczyk, Irena Kuczek. "Na szkle malowane" - obrazy Antoniego Kuca N o w Y T a r g, Galeria Miejska przy Powiatowym Domu Kultury, 1 II-l III. Scenariusz: Zofia Giełczyńska. "Sztuka ludowa" N o \V' Y T a r g, Galeria Miejska przy Powiatowym Domu Kultury, 6-20 X. Scenariusz i oprawa plastyczna: Stanisław Kuskowski. "Prace twórców naszego regionu" N o ,v y W i ś n i c z, Gminny Ośrodek Kultury, 28 VI-15 VII, wystawa pokonkursowa. Scenariusz: Maria Szczepaniak "Rzeźby artysty ludowego Jana Kołodziejczyka" N o w Y W i ś n i c z, Ratusz, Galeria "Fakt", 15 X-20 XI. Organizator: Gminny Ośrodek Kultury w Nowym Wiśniczu. Scenariusz i oprawa plastyczna: Janusz Krzywda, Adam Faglio, Eugeniusz Molski, konsultacja naukowa: Konstanty Kra 22 - Lud, tom LX �338 Kronika Węgrzyn (dyr. Dep. Plastyki Min. Kult. i Sztuki), Tadeusz Szczepanek (Wydział Kultury Urz. Woj. w Krakowie), Witold Rumak (insp. d.s. kultury), Urz. Pow. w Bochni, Helena Suchońska (dyr. PLSP). "Malarstwo, rysunek i rzeźby artysty ludowego Mariana Rojka" N o w y W i ś n i c z, Gminny Ośrodek Kultury, 17X-20 XI, z okazji 50-lecia pracy twórczej M. Rojka. Scenariusz: Maria Szczepaniak. "Palmy wielkanocne" R a b k a, Muzeum Wł. Orkana, 7-30 IV, z okazji XXX-lecia PRL, Współorganizator: Muzeum im. T. Chałubińskiego w Zakopanem. "Twórczość Ludowa oraz rzemiosło powiatu suskiego" S u c h a B e s k i d z k a, Powiatowy Ośrodek Kultury, 1 VI-IS VIII, wystawa po'· konkursowa. Scenariusz: Maria Jaz, konsultacja naukowa: Roman Reir:fuss "Obrazy malowane na szkle artysty ludowego Michała Słowika" S z c z a w n i c a, Sanatorium "Hutnik", listopad-grudzień. "Plastyka ludowa powiatu tarnowskiego" T a r n ó w, Klub Rzemieślniczej Spółdzielni "Pokój", czerwiec. Współorganizator: Muzeum w Tarnowie. Scenariusz: Anna i Adam Bartoszowie, konsl,;!tacja naukowa: Maria Kołodziej. "Kwiaty Tokarni" - ozdoby bibułkowe T o kar n i a, Gminny Ośrodek Kultury, 8-18 V, wystawa pokonkursowa. Organizator: Powiatowy Dom Kultury w Myślenicach. Scenariusz i opra\\'a plastyczna: Jan Koczwara, Irena Kuczek, Zofia Skałka, Jan Zięba, Kon,u;(acja naukowa: Ewa Fryś-Pietraszkowa. Katalog. "Twórczość ludowa i rzemiosło artystyczne" Ż e g o c i n, świetlica Gminnego Ośrodka Kultury, 30 III-18 IV, z okazji zorganizowania Klubu Twórców Ludowych przy GOK. Scenariusz: Helena Brudzyn i Teresa Dziedzic. "Szopki kolędnicze" Ż y w i e c, Muzeum, styczeń-luty, wystawa pokonkursowa. Współorganizatc': Referat Kultury Urzędu Woj. w Krakowie. Konsultacja naukowa: E\va Fryś-Pietraszkowa. "Zdobnictwo bibułkowe" Z y w i e c, Muzeum, 7 V-2 VI, wy.stawa pokonkursowa. .scenariusz: Magdalena Meres. "Rzeźba ludowa Zywiecczyzny w XXX-leciu PRL" Z y w i e c, Muzeum, 6 VI-3D VIII, scenariusz: Magdalena Meres. WOJ. LUBELSKIE "Współczesne malarstwo i rzeźba regionu biłgorajskiego" B i ł g o raj, Muzeum, 1 VI-15 VIII, wystawa pokonkursowa. Scenariusz: Roman Sokal, konsultacja naukowa: Celestyn Wrębiak. "Sztuka ludowa południowej Lubelszczyzny" B i ł g o raj, Muzeum 29 IX 1974 r.-3l I 1975 L, wystawa pokonkursowa. '\Vspólorganizatorzy: Urząd Woj. w Lublinie, Muzeum Okręgowe w Lublinie, Stow. Twórców Ludowych w Lublinie, "Cepelia" w Warszawie. Scenariusz i konsultacja naukowa: Janina Babinicz, Celestyn Wrębiak. Katalog. "Prace okolicznych twórców ludowych" B y c h a w a, Powiatowy Dom Kultury, marzec. "Garncarstwo ludowe Lubelszczyzny" L u b a r t Ó w, Muzeum, 1 1-20 X, w powiązaniu z akcją: "Kultura ludowa dobrem �Kronika 339 narodu". Scenariusz i oprawa plastyczna: Alfred Gauda. "Sztuka ludowa powiatu lubartowskiego" L u b a r t ó w, Zakłady Produkcji Elementów Budowlanych w Lubartowie, 6-7 V. Zespół Szkół Zawodowych Nr 1 w Lubartowie, 1-10 VI, z okazji "Dni Oświaty, Książki i Prasy". Organizator: Muzeum w Lubartowie. Scenariusz: Anna Żmuda. "Wincenty Pol" - wystawa biograficzna L u b l i n, Muzeum Wsi Lubelskiej, lipiec. "Konstany Kietlicz-Rayski - malarz i etnograf" L u b l i n, Muzeum Wsi Lubelskiej, pażdziernik-listopad. "Kultura materialna i sztuka ludowa Lubelszczyzny" L u b l i n, Dział Etnografii Muzeum Okręgowego, 10 X-30 XI. Scenariusz: Janina Babinicz-Witucka, Sabina Dados, Danuta Powiłańska-Mazur, Celestyn Wrębiak. WOJ. LOnZKrE "Rzeżby artysty ludowego Ignacego Kamińskiego z Oraczewa" Ł ę c z y c a, Powiatowy Dom Kultury, maj, z okazji Sejmiku twórców ludowych regionu łęczyckiego. Organizator: Stow. Twórców Ludowych. "Łowicka sztuka ludowa w 30-leciu PRL" Ł o w i c z, Muzeum, 11-28 IX. Współorganizator: Spółdzielnia "Sztuka Łowicka" w Łowiczu. Scenariusz: Maria Sołtyszewska, Anna Swiątkowska. Konsultacja naukowa: Henryk Swiątkowski. "Rzeżba ludowa regionu sieradzkiego" L ód Ż, Łódzki Dom Kultury, 16-30 V, wystawa objazdowa. Organizatorzy: Muzeum w ,sieradzu, Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych w Łodzi. Scenariusz: Elżbieta Delida, konsultacja naukowa: Zofia Neymanowa. Katalog. "Rzeżby Jana Lamęckiego z Dąbrowy" R a d a m s k o, Muzeum Regionalne 8 V-25 VII, z okazji XXX-lecia PRL. Scenariusz: Bożena Błaszczyk, konsultacja naukowa: Aleksandra Jacher-Tyszko. Katalog. "Sztuka kujawska" R a d o m s k o, Muzeum Regionalne, 26 XI 1973 r.-15 II 1974 r., Współorganizator: Muzeum Kujawskie we Włocławsku. Scenariusz: Janina Kucharska-Pawłowska. "Współczesna sztuka ludowa Ziemi Radomskiej" R a d o m s k o, Muzeum Regionalne, 26 XI 1973 r.-15 II 1974 r. wystawa pokonkursowa. Współorganizatorzy: Urząd Woj. w Łodzi, Urząd Pow. w Radomsku. Scenariusz: Janina Kucharska-Pawłowska. Katalog. "SieradZka wycinanka ludowa" S i e r a d z, hall Teatru Miejskiego, 12 II, z okazji przeglądu zespołów folklorystycznych z pow. łaski ego i sieradzkiego. Organizatorzy: Muzeum w Sieradzu i Pow. Dom Kultury w Sieradzu. Scenariusz: Elżbieta Delida, konsultacja naukowa: Zofia Neymanowa. "Sztuka ludowa w zbiorach Muzeum w Sieradzu" S i e r a d z, Muzeum, 16 VI-14 IX, z okazji XXX-lecia PRL. Scenariusz: Elżbieta Delida, konsultacja naukowa: Zofia Neymanowa. "Sztuka ludowa regionu sieradzkiego" W o l a B r z e ż n i e w s k a, Klub "Ruchu", 10-14 X, wystawa objazdowa. Organizatorzy: Muzeum w Sieradzu, Urząd Pow. w Sieradzu. Scenariusz: Wiesława Pawlak, konsultacja naukowa: Elżbieta Delida. �340 Kronika ,,Sieradzka wycinanka ludowa" Z d u ń s k a W o l a, Klub "Plastuś" Zarządu Miejskiego Związku Młodzieży Socjalistycznej, 18VII-15 VIII. Organizator: Muzeum w Sieradzu. Scenariusz: Elżbieta Delida, konsultacja naukowa: Zofia Neymanowa. WOJ. ,,1 Międzynarodowa OLSZTYŃSh.'"IE wystawa twórczości amatorskiej Giżycko-MrągowoWęgorzewo" G i ż y c k o, Powiatowy Dom Kultury, l VII-30 VIII, z okazji "Dni Giżycka". Organizatorzy: powiatowe domy kultury w Giżycku, Mrągowie i Węgorzewie. Scenariusz: zespół instruktorów z domów kultury w wymienionych miejscowościach. "Rzeźba ludowa rodziny Cierniaków ze wsi Ogonki powiatu Węgorzewo" Mrą g o w o, Powiatowy Dom Kultury, 2 II. Organizatorzy: urzędy powiatowe w Mrągowie i Węgorzewie. "Współczesna sztuka ludowa Ziemi Olsztyńskiej" O l s z t y n, Wojewódzki Dom Kultury, 13-20 XII, w ramach "Panoramy XXX-lecia PRL". Scenariusz: Andrzej Samulowski, konsultacja naukowa: Elżbieta Bielecka. "Ceramika Józefa Borysa" O l s z t y n, grudzień. Organizator: Stowarzyszenie Twórców Ludowych w 01sztynie. WOJ. OPOLSKIE "Wieńce i korony dożynkowe" p k o w i c e, Państwowa Szkoła Muzyczna, 7-10 IX, wystawa pokonkursowa. Organizatorzy: Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu, Urząd Powiatowy w Krapkowicach, Opolska Spółdzielnia Pracy PLiA. Scenariusz: Halina Jakubowska. "Opolskie pisanki" O l e ś n o, Muzeum, 14-30 IV, wystawa pokonkursowa. Organizatorzy: Muzeum Śląska Opolskiego, Oddział w Oleśnie, Powiatowy Dom Kultury w Oleśnie. Scenariusz: Wojciech Łonak, konsultacja naukowa: Halina Jakubowska. "Sztuka ludowa w tradycyjnych obrzędach w okresie XXX-lecia PRL" O p o l e, II Liceum Ogólnokształcące im. M. Konopnickiej, 1-7 VI. Scenariusz i oprawa plastyczna: Członkowie Klubu Etnograficznego przy II L.O. wraz z opiekunką Lidią Cipior, konsultacja naukowa: Jan Róg. "Obrazy artysty ludowego Józefa Filipa z Krzanowic" O p o l e, Wojewódzki Dom Kultury, lipiec. "II wystawa sztuki ludowej" O p o l e, Wojewódzki Dom Kultury, 9-17 X. Współorganizator: Klub Etnograficzny przy II Liceum Ogólnokształcącym w Opolu. Scenariusz i oprawa plastyczna: Członkowie Klubu Etnograficznego przy II L.O. z opiekunką Lidią Cipior, konsultacja naukowa: Jan Róg. "Opolskie meble ludowe z XVIII i XIX w." O p o l e, Muzeum Śląska Opolskiego, grudzień. "Opolska sztuka ludowa" Z ł o b i ź n a, Państwowe Technikum Rolnicze, 10 1-10 II. Organizatorzy: Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu. Scenariusz: Jan Róg, konsultacja naukowa: Halina Jakubowska. Kra �Kronika 341 WOJ. POZNANSKIE "Twórczość ludowa regionu Pałuk" D a m a s ł a wek, M i e ś c i s k a, L e c h l i n, S z u b i n, W ą g r o w i e c, 29 V16 IX, w ramach Dni Folkloru Pałuckiego "Wiosna na Pałukach" i "Lato na Pałukach". Organizatorzy: powiatowe domy kultury i gminne ośrodki kultury w wymienionych miejscowościach. Scenariusz: Instruktor Powiatowego Domu Kultury w Wągrowcu d.s. upowszechniania sztuki. "Snutki golińskie" Jar o c i n, Muzeum Regionalne, 6 V-30 XI, z okazji "Dni Ziemi Jarocińskiej". Współorganizator: Towarzystwo Kultury Ziemi Jarocińskiej. Scenariusz: Eugeniusz Czarny, konsultacja naukowa: Zofia Grodecka. Katalog. "Wielkopolska sztuka ludowa - wystawa jubileuszowa" P o z n a ń, Muzeum Narodowe, 7 IX-20 XI, z okazji 25-lecia Działu Etnograficzr:ego Muzeum oraz Centralnych Dożynek. Organizator: Muzeum Etnograficzne, Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu. Scenariusz: Stanisław Blaszczyk, konsultacja naukowa: Zofia Grodecka. Katalog. "Wystawa twórczości laureatów nagrody im. Oskara Kolberga" p o z n a ń, Muzeum Narodowe, 7 IX-20 XI, wystawa przeniesiona z Płocka z okazji Centralnych Dożynek w Poznaniu. Współorganizatorzy: "Cepelia" w Warszawie, Muzeum Okręgowe w Płocku. Scenariusz: Muzeum Okręgowe w Płocku, konsultacja naukowa: Stanisław Błaszczyk. "Prace twórców ludowych regionu" T u rek, Powiatowy Dom Kultury, Izba Muzealna Ziemi Tureckiej, 25 V-12 VI, w ramach stałej ekspozycji pt. "Dorobek twórczości ludowej i plastycznej miasta i powiatu". Scenariusz i oprawa plastyczna: Barbara Sobczak. WOJ. RZESZOWSKIE "Haft ludowy i koronka w województwie rzeszowskim" R z e s z ó w, Muzeum Okręgowe, 24 VII-S IX, wystawa pokonkursowa. Scenariusz: Anna Targońska. Katalog. "Prace twórców ludowych z powiatu ropczyckiego" S ę d z i s z ó w M a ł o p o l s k i, Dom Kultury, listopad, wystawa z okazji Powiatowego Zlotu Młodzieży Wiejskiej. Organizator: Państwowy Związek Kółek Rolniczych w Ropczycach. WOJ. SZCZECIŃSKIE "Rękodzieło ludowe i artystyczne" S t a r g a r d S z c z e c i ń s k i, Muzeum, 31 V-30 VI, z okazji "Dni Stargardu". Współorganizatorzy: "Cepelia" w Szczecinie, Stargardzkie Towarzystwo Kultury. Scenariusz i oprawa plastyczna: Zygmunt Natzmer. Foldery handlowe. "I Ogólnopolskie triennale plastyki nieprofesjonalnej" S z c z e c i n, Wojew. Dom Kultury, 2-20 VI, z okazji XXX-lecia PRL. Organizator: Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania Kultury, Pracownia Plastyki Nieprofesjonalnej. Scenariusz: Aleksander Jackowski, konsultacja naukowa: Zofia Bisiak, Hanna Orska. Katalog. "Twórczość ludowa i rzemiosło, artystyczne powiatu chojeńskiego" S z c z e c i n, Zamek Książąt Pomorskich, 5-7 XII, wystawa w ramach "Panoramy powiatów" z okazji XXX-lecia Ziemi Szczecińskiej. Organizator: Urząd Powiatowy w Chojnicach. �342 Kroni7w "Prace twórców ludowych i plastyków-amatorów z województwa szczecińskiego" S z c z e c i n, Zamek Książąt Pomorskich, grudzień, wystawa z okazji Wojewódzkiego zjazdu twórców ludowych i plastyków-amatorów. Współorganizatorzy: Wojewódzka Rada Związków Zawodowych, Klub Plastyka Amatora przy Wojewódzkim Domu Kultury, Urzędy Wojewódzki i Miejski. WOJ. WARSZAWSKIE "II wystawa sztuki ludowej Ziemi Łosickiej" Ł o s i c e, Powiatowy Dom Kultury, czerwiec-lipiec, wystawa połączona z kiermaszem. Scenariusz i oprawa plastyczna: Andrzej Klimiuk. "Prace rzeźbiarza ludowego W. Lorentowicza ze wsi Polaki" M a k ó w M a z o w i e c k i. Powiatowy Dom Kultury, maj, z okazji "Roku Plastyki na Mazowszu, Kurpiach i Podlasiu". "Prace twórców ludowych" O s t rów M a z o w i e c k i, Powiatowy Dom Kultury, 1-15 X, z okazji "Roku Plastyki na Mazowszu, Kurpiach i Podlasiu". Scenariusz: Henryk Woźniak. Katalog. "Mikołaj Kopernik w rzeźbie ludowej" P ł o c k, Muzeum Mazowieckie, 20 1II-21 IV, R a c i ą Ż, Dom Kultury, 27 IV22 V, S i e r p c, Muzeum Etnograficzne, 3-28 V, wystawy pokonkursowe. Organizatorzy: instytucje wymienione wyżej oraz Muzeum Etnograficzne w Toruniu. Scenariusz: Aleksander Błachowski. Katalog. "Plastyka płocka w XXX-leciu PRL" P ł o c k, Muzeum Mazowieckie, 2 V-lO VI. Scenariusz i oprawa plastyczna: Zofia Zaremba i Tadeusz Zaremba. Katalog. "Twórczość laureatów nagrody im. Oskara Kolberga" P ł o c k, Muzeum Mazowieckie, 22 VI-2 IX, z okazji Festiwalu Folklorystycznego w Płocku. Scenariusz: Ewa Bączyńska. "Polski strój ludowy" P ł o c k, Płocki Ośrodek Kultury, 23 VI-3 VII, z okazji Festiwalu Folklorystycznego w Płocku. Organizatorzy: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, Urząd Wojewódzki w Warszawie. Scenariusz i oprawa plastyczna: Genowefa Tkaczyk. "Sztuka Mazowsza Płockiego" P ł o c k, Salony wystawowe Politechniki w Płocku, 24 IX-I5 XI. Organizator: Muzeum Mazowieckie w Płocku. Scenariusz: Wanda Dowlaszewicz. "Tkanina ludowa województwa warszawskiego" P ł o c k, Salony Wystawowe Politechniki, 14 XII. Organizator: Muzeum Mazowieclde w Płocku. Scenariusz: Tadeusz Baraniuk. "Sztuka ludowa Kurpiów Białych" P u ł t u s k, Muzeum Regionalne, 15 VII-31 VIII. Współorganizator: Spółdzielnia PLiA "Rękodzieło" w Pułtusku. Scenariusz: Józef Śniegocki. Konsultacja naukowa: Zarząd Główny Cepelii w Warszawie, Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie. "Strój ludowy na Mazowszu" S i e d l c e, Muzeum Ziemi Podlaskiej, grudzień. Współorganizator: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie. "Drewniane wyroby rzemiosła ludowego" S i e r p c, Muzeum Etnograficzne, lipiec, wystawa pokonkursowa. Współorganizator: Urząd Wojewódzki w Sierpcu. �Kronika 343 "Rzeźba ludowa Tadeusza Cękały z Lublina" War s z a w a, Galeria Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych, 9-31 1. Organizatorzy: Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych w Warszawie, "Cepelia" w Warszawie, Związek Spółdzielni Rękodzieła Ludowego i Artystycznego w Warszawie. Scenariusz i oprawa plastyczna: Towarzystwo PSP, konsultacja naukowa: "Cepelia". Katalog. "Kwiaty dla Polski Ludowej" W a r s z a wa, Galeria Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych, 15 1-17 II. "Panoramit XXX-lecia PRL". Organizatorzy, scenariusz, opracowanie plastyczne i konsultacja naukowa j.w. Katalog. "Rzeźba ceramiczna Stanisława Zagajewskiego z Bydgoszczy" W a r s z a wa, Galeria Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych" 17-31 III. "Panorama XXX-lecia PRL". Organizatorzy, scenariusz, opracowanie plastyczne i konsultacja naukowa j.w. Katalog. "Tkanina ludowa w XXX-lecie PRL" W a r s z a w a, Galeria Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych, 16 V-2 VI. "Panorama XXX-lecia PRL", wystawa ogólnopolska. Organizatorzy, scenariusz, opracowanie plastyczne i konsultacja naukowa j.w. Katalog. "Współczesne rękodzieło ludowe z województwa lubelskiego i warszawskiego" War s z a w a, Galeria Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych, 24 V-IS VI. "Panorama XXX-lecia PRL". Organizatorzy, scenariusz, opracowanie plastyczne i konsultacja naukowa j.w. Katalog. "Wystawa tkanin Krystyny Fałęckiej-Szrekinger z Bielska" War s z a w a, Galeria Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych, 10-31 VII. Organizatorzy, scenariusz, oprawa plastyczna i konsultacja naukowa j.w. Katalog. "Współczesne podhalańskie malarstwo na szkle" War s z a wa, Galeria Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych, 17-30 XI. "Panorama XXX-lecia PRL". Organizatorzy, scenariusz, oprawa plastyczna i konsultacja naukowa j.w. Katalog. "Regionalne tkaniny dekoracyjne" War s z a wa, Galeria Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych 5 XII 1974 r.10 I 1975 r., wystawa ogólnopolska. Organizatorzy, scenariusz, oprawa plastyczna i konsultacja naukowa j.w. Katalog. "Sztuka ludowa Lubelszczyzny" War s z a wa, "Dom Chłopa", 18--31 I. "Panorama XXX-lecia PRL". Organizator: Dział Etnografii Muzeum Okręgowego w Lublinie. Scenariusz: Sabina Dados, Celestyn Wrębiak. Katalog. "Podlaskie dywany dwuosnowowe" W a r s z a w a, Pałac Kultury i Nauki, 16-28 II. "Panorama XXX-lecia PRL". Organizatorzy: Muzeum Okręgowe w Białymstoku, Komitet organizacyjny Panoramy XXX-lecia. Scenariusz: Barbara Kiestenis-Studzińska. "Sztuka ludowa województwa bydgoskiego" W a r s z a w a, Muzeum Historyczne Miasta Warszawy, 16-31 III. "Panorama XXX-lecia PRL". Organizatorzy: Urząd Wojewódzki w Warszawie Biuro Wystaw Artystycznych i Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne w Bydgoszczy. Scenariusz: Halina Mikułowska. "Malowany fajans włocławski" War s z a wa, Państwowe Muzeum Etnograficzne, 17 III-lO IV. "Panorama XXX-lecia PRL". Organizator: Muzeum Kujawskie we Włocławku. Scenariusz i oprawa plastyczna: Romualda Hankowska. Folder. �344 Kronika "Artystyczne rękodzieło ludowe Ziemi Gdańskiej" s z a w a, "Dom Chłopa", 18 IV-6 V, "Panorama XXX-lecia PRL". Organizatorzy: "Panorama Północy", Wojewódzki Ośrodck Kultury w Gdańsku. Scenariusz i oprawa plastyczna: Stefania Liszkowska-Skórowa, Hanna Gregor, Wojciech Błaszkowski. "Muzea społeczeństwu" 'V a r s z a w a, Muzeum Narodowe, 28 V-30 IX. Jedna z sal wystawy poświęcona została muzeom etnograficznym. Organizator: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie. "Sztuka ludowa Ziemi Kieleckiej" W a r s z a w a, "Dom Chłopa", czerwiec, wystawa pokonkursowa w ramach "Panoramy XXX-lecia PRL". Organizatorzy: Urząd Wojewódzki w Kielcach, "Cepelia". "Polska zabawka ludowa" War s z a w a, Państwowe Muzeum Etnograficzne. 29 VI-15 VIII. Scenariusz i oprawa plastyczna: Teresa Lewińska, konsultacja naukowa: Krzysztof Makulski. "Zbiory z kolekcji Jadwigi i Jana Michalskich" War s z a w a, Państwowe Muzeum Etnograficzne, 2-30 IX, wystawa z okazji przekazania zbiorów do depozytu. Scenariusz i oprawa plastyczna: Piotr Szacki. "Sztuka ludowa województwa koszalińskiego" War s z a w a, "Dom Chłopa", październik. "Panorama XXX-lecia PRL". "Triennale plastyki nieprofesjonalnej" W a r s z a w a, Państwowe Muzeum Etnograficzne, 6 X-15 XI. Prezentacja wybranych prac z I Triennale plastyki nieprofesjonalnej w Szczecinie. Współorganizatorzy: Departament Plastyki Ministerstwa Kultury i Sztuki, Instytut Sztuki PAN, Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania Kultury. Scenariusz: Aleksander Jackowski. "Współczesna twórczość ludowa województwa katowickiego" War s z a w a, "Dom Chłopa", 26 X-ID XI. "Panorama XXX-lecia PRL". Organizatorzy: Muzeum Górnośląskie w Bytomiu. ARA w Katowicach. Scenariusz: Barbara Bazielich Eugeniusz Jaworski, Irena Bukowska-Floreńska. Katalogi. "Requiem dla szałasów" - wystawa fotogramów Jana Rączki War s z a wa, Galeria Rzeźby, listopad. Katalog. "Nikifor Krynicki" War s z a w a, Muzeum Historyczne m. sL Warszawy 16 XI-1 XII. "Panorama XXX-lecia PRL". Współorganizator; Muzeum \V Nowym Sączu. Scenariusz i oprawa plastyczna: Antoni Kroch. Folder. "Szopka krakowska" War s z a w a, Muzeum Historyczne m. st. Warszawy, 16 XI-31 XII. "Panorama XXX-lecia PRL". Scenariusz i oprawa plastyczna: Tamara Petryka. Folder. "Współczesna sztuka ludowa Ziemi Olsztyńskiej" War s z a w a, "Dom Chłopa", 13-2,1 XII. "Panorama XXX-lecia PRL". "Prapolskie wierzenia, wyobraźenia i obrzędy" War s z a w a, Państwowe Muzeum Archeologiczne, grudzień, wystawa obrazów artystów plastyków: Franciszka Walczowskiego i Zofii Walczowskiej. "Święta Boźego Narodzenia" War s z a w a, "Cepelia" Dom Sztuki Ludowej, grudzień. Pierwsza wystawa z cyklu "Polskie kadycje ludowe", ekspozycja handlowa. War �345 KronIka WOJ. WROCŁAWSKIE "Kolorowe Powiśle - plastyka ludowa Powiśla Dąbrowskiego" L e g n i c a, Muzeum, 20 XII 1974 r.-31 I 1975 r. Współorganizator: Muzeum w Tarnowie. Scenariusz: Anna i Adam Bartoszowie. Katalog. "Sztuka ludowa w zbiorach Muzeum Narodowego" W r o c ł a w, Muzeum Narodowe, Witryna rozmaitości, 21 XI 1973 r.-4 III 1974 r. Organizator: Muzeum Etnograficzne we Wrocławiu. Scenariusz: Magdalena Roztworowska, Ewa Jęczalik, Jagieła, Maria Gołubkow. "Pisanki i palmy wielkanocne" W r o c ł a w, Muzeum Etnograficzne, 31 III-6 IV, w ramach dorocznego kiermaszu. Scenariusz: Maria Gołubkow. "Rzeźba ludowa Bolesława Musiała" W r o c ł a w, Muzeum Etnograficzne, 4-26 V. Scenariusz: Krystyna Gerliczowa. Katalog. "Rzeźba i malarstwo ludowe Dolnego Sląska" W r o c ł a w, Muzeum Etnograficzne, 20 VII-22 IX, z okazji XXX-lecia PRL. Scenariusz: Krystyna Gerliczowa. Katalog. "Ludowe hafty i koronki na Dolnym Sląsku" W r o c ł a w, Muzeum Etnograficzne, 29 X-31 XII, wystawa pokonkursowa. Scenariusz: Magdalena Roztworowska. WOJ. ZIELONoaORSKIE "Akwarele Nikifora" G o r z ó w W i e l k o p o l s k i, Muzeum, I-III. Organizator: Muzeum w Nowym Sączu. Scenariusz: Maria Maszczak. ".sztuka ludowa województwa zielonogórskiego" Z i e lon a Gór a, Muzeum Ziemi Lubuskiej, maj, wystawa pokonkursowa. Współorganizatorzy: Urząd Wojewódzki w Zielonej Górze, Wojewódzki Dom Kultury w Zielonej Górze, Spółdzielcze Zrzeszenie Wytwórców PLiA w Poznaniu. Scenariusz: Irena Sochacka. Wystawy o tematyce zagranicznej w Polsce KRAJE EUROPEJSKIE "Przemysł i folklor Bułgarii" B o c h n i a, Powiatowy Dom Kultury, czerwiec-lipiec; Nowy Wiśnicz, Gminny Ośrodek Kultury, wrzesień; Niepołomice, Miejski Ośrodek Kultury, sierpień; wystawa z okazji XXX-lecia Ludowej Republiki Bułgarii. Organizatorzy: Powiatowy Dom Kultury w Bochni, Dom Przyjaźni Polsko-Bułgarskiej im. G. Dymitrowa w Krakowie. "Ludowy Haft i ornamentyka okręgu Plowdiw" (Bułgaria) p o z n a ń, Pałac Kultury, listopad, z okazji podpisania umowy o współpracy między miastami: Poznaniem i Plowdiw. Organizatorzy: Urząd m. Poznania, Rada Narodowa m. Plowdiw. "Ludowe maski Chorwacji" (Jugosławia) B y t o m, Muzeum Górnośląskie, 10 XII. Scenariusz: Katica Benc-Boskovic. Katalog. �346 Kronika "Praca i wypoczynek w NRD" I3 o c h n i a, Powiatowy Dom Kultury, październik, XXV-lecie NRD. Współorganizator: Ośrodek Kultury i Informacji Niemieckiej Republiki Demokratycznej w Krakowie. "Sztuka łużycka" (NRD) L u b a ń, Klub "Włókniarz", luty, w ramach współpracy kulturalnej między miastami Lubaniem i Niesky. Organizatorzy: Międzyzakładowy Dom Kultury w Lubaniu (woj. wrocławskie), Powiatowy Dom Kultury w Niesky (NRD). Wystawa sztuki ludowej pod hasłem "Czas wolny - sztuka - radość życia" (NRD) S z c z e c i n, październik, z okazji Dni Przyjaźni i Kultury (30-lecie PRL i 25-lecie NRD). Organizatorzy: Urząd Wojewódzki w Szczecinie, Rada Narodowa okręgu Roztock. "Prymitywiści węgierscy" War s z a w a, Węgierski Instytut Kultury, marzec. "Tradycyjna tkanina i strój białoruski" (ZSRR) G r u d z i ą d z, Muzeum, 25 X-31 XII, z okazji 57 rocznicy Rewolucji Październilwwej. Współorganizator: Muzeum Etnograficzne w TOTuniu. Scenariusz: Halina Mikułowska. "Sztuka ludowa Radzieckiej Ukrainy" (ZSRR) W T o c ł a w, Muzeum Etnograficzne, 13-19 IX, Dni Zaporoźa, wystawa przywieziona z ZSRR. "Ceramika ludowa narodów Związku Radzieckiego" (ZSRR) S z c z e c i n, Galeria Sztuki Biura Wystaw Artystycznych, styczeń. Współorganizatorzy: Ministerstwo Kultury i Sztuki, Związek Polskich Artystów Plastyków. "Wystawa pocztówek z różnych krajów ze strojami ludowymi" 1. u b l i n, Młodzieżowy Dom Kultury, 30 1-10 II. Organizator: Koło Esperantystów w MDK w Lublinie. KRAJE War "Ostatnie s z a w a, Mróz. nabytki Państwowego Państwowe Muzeum POZAEUROPEJSKIE Muzeum Etnograficznego z Afganistanu" Etnograficzne, 10-26 XII. Scenariusz: Lech "Zbiory I akademickiej wyprawy afrykanistycznej" W a r s z a w a, Państwowe Muzeum Etnograficzne, 22 IV-8 VI. Współorganizator: Akademicka Wyprawa Afrykanistyczna. Scenariusz i oprawa plastyczna: Jolanta Koziorowska, Leonard Adamowicz, konsultacja naukowa: Zespół Akademickiej Wyprawy Afrykanistycznej. Folder. "Amerykański Zachód" War s z a w a, Muzeum Narodowe, 8 1-17 II, w ramach międzynarodowej współpracy kulturalnej. Organizatorzy: Muzeum im. Amona G. Cartera, Fort Worth, Texas USA, Dział Sztuki Obcej Muzeum Narodowego w Warszawie. Scenariusz: Mitchell A. Wilder (dyr. Muzeum im. Amona G. Cartera). Katalog. "Instrumenty muzyczne Indii i Indonezji" K o s z a l i n, Muzeum Archeologiczno-Historyczne, 25 IV-20 V. Współorganizator: Oddział Instrumentów Muzycznych Muzeum Narodowego w Poznaniu. Scenariusz: Anna Jask6lska. "Kultura i sztuka Japonii" K o s z a l i n, Muzeum Archeologiczno-Historyczne, 27 V-5 VIII. Współorganizator: �347 Kronika Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi. Scenariusz: Witold Nowosz. "Kultura i sztuka Japonii" R a d o m s k o, Muzeum Regionalne, 3 IX-15 X. Współorganizator: Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi. "Dawna broń Japonii" T a r n o w s k i e Gór y, Muzeum, 2 XII Hl74 r.-15 I 1975 r. ,Współorganizatorzy: Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Muzeum Narodowe we Wrocławiu oraz Muzea w Gliwicach i Chorzowie. "Sztuka Meksyku" K o s z a l i n, Muzeum Archeologiczno-Historyczne, luty. "Mongolia 1924-1974" W a r s z a w a, Państwowe Muzeum Etnograficzne, 25 XI-lO XII. Współorganizatorzy: Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Mongolskiej, Polski Komitet Solidarności z Narodami Azji i Afryki, Ekspedycja Etnograficzna Polskiej Akademii Nauk. Scenariusz: Lech Mróz, Sławoj Szynkiewicz, konsultacja naukowa: Witold Dynowski. Folder. Rysunki, ilustracje, fotografie Andrzeja Strumiłły "Mongolia" War s z a wa, Państwowe Muzeum Etnograficzne, 25 XI-lO XII, z okazji 50-lecia Mongolskiej Republiki Ludowej. Współorganizatorzy: Ministerstwo Kultury i Sztuki, Związek Polskich Artystów Plastyków, Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Mongolskiej. Scenariusz i oprawa plastyczna: Andrzej Strumiłło. "Vietnam 1974" W a r s z a w a, Państwowe Muzeum Etnograficzne, 2-12 IX, XXIX rocznica proklamowania Demokratycznej Republiki Wietnamu. Współorganizator: Polski Komitet Solidarności z krajami Azji i Afryki w Warszawie. Scenariusz: Zbigniew Filarski. Polskie wystawy etnograficzne za granicą BELGIA ° "Mikołaj Kopernik w rzeźbie ludowej" A a l s t, Galeria Pieter Coecke, 9-26 II, s t e n d a, 15 XI-31 XII. Organizatorzy: Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Towarzystwo Kulturalne Flamandzko-Polskie, Ambasada PRL w Belgii. Scenariusz i oprawa plastyczna: Aleksander Błachowski. Katalog. "Dzieła polskich malarzy i grafików oraz polskie rzemiosło ludowe i artystyczne" B r u k s e l a, Woluwe-Shopping Center, 15 II-,2 III, wystawa połączona z kiermaszem. Organizatorzy: "Cepelia", "Desa", "Orbis", Ambasada PRL w Belgii. BULGARIA "Sztuka ludowa województwa gdańskiego" War n a, Galeria Malarstwa, 17-23 X, Dni Gdańska w Warnie. Organizatorzy: Muzeum Narodowe w Gdańsku - Dział Etnograficzny w Oliwie, Urząd Wojewódzki w Gdańsku. Scenariusz: Krystyna Szałaśna. Folder. CZECHOSLOWACJA "Przegląd wyrobów rękodzieła ludowego" B r a t y s ł a w a, Pawilon wystawowy w Parku Kultury, 23 V-9 VI, Dni Krakowa �348 Kronika w Bratysławie. Organizator: Spółdzielnia Pracy Rękodzieła Ludowego Artystycznego im. St. Wyspiańskiego w Krakowie. "Sztuka ludowa we współczesnym wnętrzu" P r a g a, Ośrodek Informacji i Kultury Polskiej, 27 VIII-3 IX, wystawa połączona z kiermaszem. Współorganizator: Spółdzielcze Zrzeszenie PLiA "Milenium" w Krakowie. FRANCJA P a ryż, Pawilon Włocławku. "Rzeźby St. Zagajewskiego z Kujaw" "Cepelii", listopad. Współorganizator: Muzeum Kujawskie we KANADA "Polska sztuka ludowa" T o r o n t o, czerwiec, stoisko na wystawie zorganizowanej z okazji Swiatowej Rady Rękodzieła. Organizator: "Cepelia" członek Swiatowej Rady Rękodzieł. KUBA "Współczesna polska sztuka ludowa" H a wan a, listopad, z okazji Dni kultury polskiej. Organizatorzy: w Gdyni, Ministerstwo Kultury i Sztuki. NIEMIECKA REPUBLIKA "Cepelia" DEMOKRATYCZNA "Opolska sztuka ludowa" p o c z d a fi, Kulturbunde, 3-13 VI, Dni Opola w Poczdamie. Organizatorzy: Muzeum Sląska Opolskiego w Opolu, Opolskie Towarzystwo Kulturalno-Oświatowe. Scenariusz: Halina Jakubowska. "Podlaskie dywany dwuosnowowe" M e i n i n g e n, Staatliche Muzeum, 24 VI-31 VII, Dni Białostocczyzny w okręgu Su hl (NRD). Organizator: Muzeum Okręgowe w Białymstoku. Scenariusz: Barbara Kiestenis-Studzińska. Katalog. "Sztuka ludowa Mazowsza Płockiego" S z wed t, Stadtmuseum, 20 VII-26 VIII, w ramach wymiany kulturalnej między Szwedt a Płockiem. Organizator: Muzeum Mazowieckie w Płocku. Scenariusz: Ewa Bączyńska, Tadeusz Baraniuk. Katalog. REPUBLIKA E s s e n, otwarcie 31 X, ekspozycja osiągnięć gospodarczych "Polska FEDERALNA NIEMIEC "Polska 1974" polskiej sztuki 1974". ludowej na wielkiej wystawie SZWAJCARIA Win t er thu r w Krakowie, "Polska sztuka ludowa" k. Zurychu, 8 II-15 III. Organizator: komisarz wystawy: Zofia Reinfussowa. Muzeum Etnograficzne WIELKA BRYT ANIA "Pokaz stroju polskiego" G l a s g o w, Konsulat PRL, 17 VI-30 VII. Współorganizator: Państwowe Etnograficzne w Warszawie. Scenariusz: Barbara Kaznowska. Muzeum �349 Kronika WLOCHY "Lalki w polskich strojach ludowych na wystawie sztuki ludowej i artystycznego rękodzieła" L a t i n a k. Rzymu, grudzień, Spółdzielcze Zrzeszenie PLiA "Milenium" z Krakowa prezentowało ponad 30 lalek, wyróżnionych trzecią nagrodą na pierwszym Międzynarodowym Konkursie Lalek Regionalnych w Krakowie. ZWIĄZEK SOCJALISTYCZNYCH REPUBLIK RADZIECKICH "Przegląd wyrobów rękodzieła ludowego" Kij ó w, Dom Kultury Fabryki Samolotów, 21-28 IX, Dni Krakowa w Kijowie. Organizator: Spółdzielnia Pracy Rękodzieła Ludowego i Artystycznego im. SL Wyspiańskiego w Krakowie. "Podlaskie dywany dwuosnowowe" K o w n o, Muzeum Sztuki, 15 VI-15 VIII, Dni Białegostoku w Kownie. Organizator: Muzeum Okręgowe w Białymstoku. Scenariusz: Barbara Kiestenis-Studziń ska. "Białostockie dywany"; "Sztuka ludowa Mazowsza"; "Polskie rękodzieło artystyczne" Wystc.wy eksponowane w różnych miastach ZSRR w ciągu całego roku w ramach ,.Dni Kultury Polskiej w ZSRR". . Z materiałów ODnE opracowała: Teresa Zakrzewska MAGISTERIA l DOKTORATY Z ZAKRESU PRACE Uniwersytet ETNOGRAFII W 1974 R. MAGISTERSKIE Jagielloński-Kraków BARBASZEWSKA Joanna, Recepcja współczesnej rzeźby ludowej w płd. części Polskiego Spi~za, prof. dr Mieczysław Gładysz. BEIERSDORF Maciej, Stan badań etnograficznych w powiatach zawierciańskim i myszkowskim, prof. dr Jadwiga Klimaszewska. BIEHSKA Krystyna, Zajęcia pozarolnicze w rodzinach chłopskich we wsi Wisła w pow. cieszyńskim w latach 1960-1972, prof. dr Mieczysław Gładysz. DŁUGOSZ Marian, Obrzędy rodzinne i ich funkcje społeczne u Cyganów na Polskim Spiszu, prof. dr Mieczysław Gładysz. DUDA Eugeniusz, Działalność organizacyjna i naukowa Bronisława Piłsudskiego (1866-1918) w zakresie etnografii i muzealnictwa, prof. dr Mieczysław Gładysz. FILAS Barbara, Przeobrażenia obrzędów rodzinnych (narodzinowych i pogrzebovvych) ze szczególnym uwzględnieniem w nich uczestnictwa wsi. Na przykładzie wsi Brzezinka, pow. Chrzanów, prof. dr Jadwiga Klimaszewska. FLIS Jadwiga, Stan badań etnograficznych w powiatach myśleniekim i wadowickim, prof. dr Jadwiga Klimaszewska. GOLDA Barbara, Prozaiczna literatura ustna w życiu współczesnej wsi, prof. dr ivIieczysław Gładysz. GRAJNY Lucjan, Drogi modernizacji gospodarstw chłopskich we wsi Koniaków pow. Cieszyn, prof. dr Mieczysław Gładysz. �350 Kronika HONKISZ Iwona, Zdobnictwo wnętrza domu chłopskiego na Polskim Spiszu, pi·of. dr Mieczysław Gładysz. JAKLIŃSKA Aleksandra, Osiadłe społeczności cygańskie Polskiego Spisza w opiniach miejscowych górali, prof. dr Mieczysław Gładysz. LEHR Urszula, Wprowadzenie do etnografii Nowej Gwinei, prof. dr Andrzej Waligórski. MAJ Małgorzata, Praca poza własnym gospodarstwem we wsiach płd. zach. CZęSCl Polskiego Spisza pod koniec XIX i w XX w., prof. dr Micczysław Głady"z. MAŁECKA Anna, Meblarstwo ludowe na Kujawach, prof. dr Jadwiga Klimaszewska. MOKROSZ Maria, Stan badań etnograficznych w powiatach chrzanowskim i oświęcimskim, prof. dr Jadwiga Klimaszewska. OZGA Jan, Gospodarka rolna południowo-zachodniej części Spisza \V XX W., prof. dr Mieczysław Gładysz. RADWAN Alina, Dorobek etnografii polskiej na Opolszczyżnie, proL dr Jadwiga Klimaszewska. SEPIOL Alfred, Problematyka muzealnictwa wiejskiego na przykładzie: płd.-zach. powiatów woj .. rzeszowskiego, prof. dr Mieczysław Gładysz. SWIĘCH Jan, Czynniki przeobrażeń kulturowych ludności podhalat'lskiej wśród obcych grup etnicznych, prof. dr Mieczysław Gładysz. VYLKANOV A Violetta, Ludowe nagrobki kamienne i ich kontekst kult mowy (na przykładzie wsi Topcii w okręgu razgradskim), prof. dr Mieczysław Gładysz. WILCZYŃSKA Elżbieta, Pożywienie Cyganów spiskich w XX w. Model kon5umpcyjny i uwarunkowanie kulturowe, prof. dr Mieczysław Gładysz. ZIELEZNIK Zofia, Niektóre formy aktywizacji gospodarki rolno-hodowlanej we wsi Istebna, prof. dr Mieczysław Gładysz. U n i w e r s y t e t im. A. M i c k i e w i c z a - P ozn ań BEDNARSKI Jacek, Współczesna francuska etnologia narodowa, prof. dr Jozef Burszta. BLASZCZYK Hanna, Wzór kulturowy chłopa wielkopolskiego, prof. dr .JÓzef Burszta. KIERZKOWSKA Renata, Problem Indian meksykańskich w literaturze polskiej i przekładowej XX w., prof. dr Maria Frankowska. KROMA Urszula, Mieszkanie rodziny wiejskiej w procesie przemian w XX w., doc. dr hab. Zbigniew Jasiewicz. LEWANDOWSKI Rosław, SIady osadnictwa olęderskiego w powiecie nowotomyskim na podstawie budownictwa, prof. dr Józef Burszta. MALUSZYŃSKA Krystyna, Rodzina a społeczność wiejska w procesie przemian na przykładzie wsi Piłka w pow. Czarnków, doc. dr hab. Zbigniew Jasiewicz. ROSZAK Józefa, Regionalny zespół pieśni i tańca "Cepelia" - Monografi2, prof. dr. Józefa Burszty. RYDZEWSKA Helena, Rodzina jako środowisko kulturalne, na podstawie badań we wsi Piłka w pow. Czarnków, doc. dr hab. Zbigniew Jasiewicz. SOLTYSIAK Hanna, Folklorystyczny Teatr Jednego Aktora, prof. dr Józef Burszta. SZMAŃDA-ŁUCZAK Ewa, Stosunek ludności wsi kujawskiej do własnej tradycji �Kronika 351 kulturowej, na podstawie 'wsi Bachorce i Sławęcin w pow. Inowrocław, prof. dr Józef Burszta. TUPIKOWSKA Jolanta, Dziecko w rodzinie wiejskiej na podstawie badań terenowych we wsi Piłka pow. Czarnków, doc. dr hab. Zbigniew Jasiewicz. ZIMNA Barbara, Wiejska rodzina tadżycka w procesie przemian, doc. dr hab. Zbigniew Jasiewicz. Uniwersytet Warszawski BARTOSZEWICZ Witold, Religia - Psychopatologia - Kultura. Próba ukazania wzajemnych związków w świetle kilku przykładów, prof. dr W. Dynowski. CYBULSKA Małgorzata, Wpływy szlacheckie na taniec ludowy, prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa. DATKO Janina, Szopka krakowska, historia, analiza rozwoju formy i wartości artystycznych oraz funkcja społeczna, prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa. JAGODZIŃSKI Zbigniew, Tradycyjny transport i komunikacja we wsiach okolic Kołbieli i jego przemiany w chwili obecnej, prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarawa. JARUGA Izabela, Zasady społecznego uczestnictwa w obrzędach pogrzebowych, doc. dr hab. Zofia Sokolewicz. JASKOŁOWSKA Anna, Potrzeby estetyczne i ich realizowanie na przykładzie wsi w powiecie otwockim, doc. dr hab. Zofia Sokolewicz. KOCHANOWICZ Tomasz, Miejsce ludzi starych w rodzinie drobnoszlacheckiej, prof. dr Witold Dynowski. KOSIŃSKI Lubomir, Przemiany kulturowe wsi podmiejskiej. Studium wsi Maciołki, pow. Wołomin, prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa. MŁYNARCZYK Magdalena, Autorytet ludzi starych w rodzinie i społeczności wiejskiej, doc. dr hab. Zofia Sokolcwicz. OLIZAR Małgorzata, Percepcja sztuki ludowej przez ludność wiejską na przykładzie wsi Antoniówka Wiczkowska, doc. dr hab. Zofia SokoIewicz. ORIENCKI Jan, Miejsce twórczości jarmarcznej w kulturze wsi na przykładzie wsi Wola Sufczyńska w pow. Otwock, doc. dr hab. Zofia Sokolewicz. PORADZKI Antoni, Rybołówstw9 w strukturze gospodarczej i sp9łecznej wsi Tałty, prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa. STRUŚ Piotr, Przemiany społeczno-kulturowe a proces integracji mieszkańców wsi Warmii i Mazur, prof. dr Witold Dynowski. TER FA Tadesse, Kultura materialna plemienia Galla, prof. dr Witold Dynowski. Uniwersytet Wrocławski BIERNACKA Halina Maria, Formy prymitywnej wymiany u ludów Oceanii, prof. dr Aleksander Lech Godlewski. CZAJKOWSKI Janusz, Aktualny stan obrzędowości weselnej w kulturze wsi dolnośląskiej, doc. dr hab. Dorota Simonides. CZAPRAN Wanda, Struktura społeczna ludów Melanezji, prof. dr Aleksander Lech Godlewski. FIGURSKI Ryszard, Obrzędowość pogrzebowa we współczesnej kulturze ludowej Dolnego Śląska, doc. dr hab. Dorota Simonides. GERLICH Grzegorz, Pojęcie mana w wierzeniach wyspiarzy Oceanii, prof. dr Aleksander Lech Godlewski. �352 Kronika JARZĄB Wiesław, Stan obrzędowości żniwnej we współczesnej kulturze ludowej Dolnego Śląska, doc. dr hab. Dorota Simonides. KAWKA Danuta, Znaczenie żywiołów ognia i wody w wierzeniach ludów Czarnej Afryki, prof. dr Aleksander Lech Godlewski. LASOWA Teresa, Współczesne piosenkarstwo na Dolnym Sląsku, doc. dr hab Dorota Simonides. LIS Marian, Przemiany społeczno-kulturowe zachodzące na Oceanii pod wpływem misji kościołów chrześcijańskich, prof. dr Aleksander Lech Godlewski. MAJCHER Danuta, Kształtowanie się autorytetów osobowych i zbiorowych w tradycyjnych społeczeństwach plemiennych Oceanii i Czarnej Afryki, prof. dr Aleksander Lech Godlewski. PRUCHNIAK Danuta, Stan obrzędowości urodzinowej we współczesnej kulturze ludowej Dolnego Śląska, doc. dr hab. Dorota Simonides. SAPJUK Halina, Struktura społeczna na Polinezji do czasów penetracji przez Europejczyków, prof. dr Aleksander Lech Godlewski. SŁOMSKA Halina, Struktura ludów Mikronezji, prof. dr Aleksander Lech Godlewski. PRACE DOKTORSKIE (1974) HENSLOWA Maria, Wiedza ludowa o bożym drzewku, bylicy i piołunie. Promotor: prof. dr Józef Gajek. UBB. W pracy niniejszej omówione są trzy rodzaje gatunku Artemisia (boże drzewko, bylica i piołun) o właściwościach toksycznych oraz leczniczych. Autorka wychodzi poza dotychczasowe tradycyjne opracowania tego typu materiałów. Służy temu zarówno układ pracy, jak i wykorzystanie nie tylko źródeł etnograficznych, lecz także doświadczeń współczesnej medycyny i farmakologii, a w odniesieniu do zastosowania w higienie i gospodarce - zdobyczy przyrodoznawstwa. Na tym tle stara się zgłębić przyczyny powstawania niektórych wierzet1 i obyczajów związanych z omawiar.ymi roślinami. Zebranie w niniejszej pracy źródła przekonywająco wykazują szerokie i wielostronne zastosowanie lecznicze omawianych roślin. Ma ono miejsce u ludu polskiego i ludów słowiańskich. Przeprowadzone analizy wskazują, że zasięg ich użytkowania przekracza granice obszaru zamieszkałego przez Słowian. Podstawę źródłową pracy stanowią materiały etnograficzne. Wykorzystane są również żródła językowe i historyczne. KABZIŃSKA Iwona, Kultura tradycyjna a aspiracje młodych chłoporobotnikó'w na przykładzie wsi podmiejskiej Makówka w powiecie Grodzisk Mazowiecki. Promotor: prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa. UW. Praca składa się z części teoretycznej i źródłowej. Zasadniczym celem pracy jest odtworzenie mechanizmu kształtowania się aspiracji mł8dych chłoporobotników w stosunku do: mieszkania jako środowiska naturalnego i społecznego, środowiska zawodowego, rodzinnego, warunków materialnych, środowiska kolegów, sposobów spędzania czasu wolnego od zajęć ekonomicznych. Praca ukazuje wpły .•.• v tych czynników na: preferencje dla pewnych wzorów zachowania, uświadamianie sobie potrzeb mieszkaniowych i kulturalnych, przyjmowanie określonych postaw wyrażających się w konkretnym działaniu ukierunkowanym na osiągnięcie celu. Zweryfikowano hipotezę postawioną we wstępie o braku jednoznacznej zaleźności między poziomem aspiracji a poziomem ekonomicznym. Poziom aspira- �Kronika ("ji llzależ:lion,) bowiem od osobistych doświadczeń jednostek, co łączy się z ich cechami osobowościowymi, ułatwiającymi między innymi nawiązywanie kontaktÓ\" i obserwację rzeczywistości. Hipoteza ta została potwierdzona. KUREK Czesław, Rola starosty weselnego u względnieniem jej polityczno-społecznego Nasz. UEE, na Opolszczyźnie ze szczególnym aspektu. Promotor: doc. dr Adolf Praca ma na celu ukazanie kultywowanej wśród ludności miejscowej na Opolszczyźnie odrębnej i zróżnicowanej w swej strukturze instytucji starosty weselnego, a przede wszystkim jej wielu funkcji w okresie niewoli i po wyzwoleniu. Podstawę ao opracowania tych problemów stanowiły przede wszystkim materiały z systematycznych badań terenowych przeprowadzonych w latach 1964-1972 \,,- 100 miejscowościach województwa opolskiego oraz wzięte z literatury przedmiotu. Całość została zawarta w następujących rozdziałach: I - Ogólna charakterystyka terenu w aspekcie przeprowadzonych badań, II Zasadnicze cechy polskiej obrzędowości weselnej i występującej w niej instytucji starosty weselnego, III - Charakterystyka ogólna tradycyjnej obrzędowości weselnej na terenie Opolszczyzny zamieszkałej przez ludność miejscową, IV - Walory artystyczne tekstów obrzędowych pod opolskich starostów weselnych, V - Zasadnicze cechy instytucji starostów weselnych w powiecie opolskim, VI - Osobiste cechy starostów weselnych w powiecie opolskim i ich autorytet, VII - Rejonowe odrębnoŚCi w charakterze instytucji starosty weselnego w powiecie opolskim a na reszcie badar.ego terenu Opolszczyzny, VIII - Podopolski fenomen. Pracę uzupełniają teksty obrzędowe, mapy i fotografie. PERCZAK Edward, Księżyc w wyobrażeniach ludowych Słowian. Promotor: prof. dr Józef Gajek. DEB. Celem pracy jest określenie roli księżyca w słowiańskiej tradycji ludov.iej i "\vyrażenie tej roli w odpowiedniej formie mitologicznej. Podstawę do opracowania wspomnianych problemów stanowiły materiały etnograiiczne i lingwistyczne podzielone na trzy główne części: żródła, opracowania i lituaturę pomocniczą. Całość została zawarta w następujących rozdziałach: I - Słownictwo związane z księżycem w językach słowjańskich na tle indoeuropejskim, II - Księżyc w literaturze ludowej, III Kalendarz księżycowy w słowiańskich zwyczajach i obrzędach dorocznych, IV - Wierzenia ludowe o wpływie księżyca i jego faz na zwyczaje rodzinne, V - Ślady deifikacji i kultu księżyca u Słowian. STAWARZ Andrzej, Przemiany kulturowe na przykładzie wsi Rembelszczyzna, pow. prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa. UW. Jest dzących wsi podmiejskiej w latach 1918-1973 Nowy Dwór Mazowiecki. Promotor: to próba całościowego, wieloaspektowego ujęcia procesu zmian zachowe wsi podmiejskiej, w niektórych dziedzinach jej życia, w latad. 1918-1973. Przemiany współczesne, uzależnione od zmian społeczno-ekonomicznych i kulturowych całego kraju, rozpatrzono także pod względem zależności od wpłyV!óW miasta Warszawy. Szczególnie zainteresowano się budownictwem i zmianami zachodzącymi w tej dziedzinie. Podjęto próbę typologii budynków występujących we wsi pod względem ilości izb mieszkalnych i ich przeznaczenia, ma.eriałów liżytych do budowy, wyposażenia itp. Proces przemian ukazano również na przy23 - Lud, tom LX �354 Kronika Kładzie rodziny i gospodarstwa wiejskiego, a także stosunku mieszkańcóv.' wsi do miasta, do pracy na roli i do ziemi. Omówienie warunków rozwoju wsi w latach 1918-1973 posłużyło zrozumieniu procesu i kierunków przemian, jakie dokonały się we wsi po wojnie. Scharakteryzowano położenie i terytorium wsi, jej historię, demografię, gospodarkę, przemiany w strukturze społeczno-zawodowej, rozwój oświaty i upowszechnianie kultury masowej. Na podstawie matenałów ODiIE opracowała: Barbara Jaruoa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d5b6aecb0ecb62b87fc25f56d3747365.pdf 9d7f100ecc2b49221a5bf0b497ca8e76 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1509 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1396 Title A name given to the resource Recenzje,przeglądy wydawnictw i czasopism / LUD 1976 t.60 Description An account of the resource LUD 1976 t.60, s.239-302 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text IV. R E c E N z J ]~ Lud, t. 60, 1976 Generale, sous la direction de Jean Poirier. Paris, 1968, ss. XVII, 1907. Encyclopedie de la Ph~iade, t. 24. Ethnologie maTO Editions Galli- Elhnologie Generale ukazała się już kilka lat temu, ale niestety, nie doczekała ~ię jak dotychczas szerszego omówienia w polskiej literaturze etnograficznej 1. A przecież na uwagę zasługuje przede wszystkim ze względu na ambitną próbę stworzenia możliwie całościowego opracownia zagadnień szeroko pojmowanej etnologii. Prace o podobnym charakterze powstały w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych, ale w żadnej z nich nie nagromadzono tak obszernej problematyki Na gruncie francuskim jest to opracowanie pionierskie. E!.inologie Generale jest podręcznikiem etnologii, można ją również traktować jak" pewien rodzaj leksykonu. Stanowi ona pierwszą część obszernego dzieła po~wiĘ<:onego podstawowym problemom etnologii i zróżnicowaniu kulturowemu calE'g( świata 2. Składa się z 38 odrębnych opracowań napisanych przez 28 autorów, w większości wybitnych francuskich etnologów. Poszczególne rozdziały zgrupowaDe są w trzech częściach i wzajemnie z sobą powiązane. Część I "Historia i metodologia" zawiera omówienie historii etnologii, jej głównYL!: \\'spółczesnych tendencji, szkół narodowych oraz technik i metod badawczych. Otwiera ją obszerny rozdział J. Poirier'a, Historia myśU etnologicznej. Pozostała część tego działu poświęcona jest metodyce i różnym aspektOIn badań etnologicznych. Po ogólnym wprowadzeniu J.-P. Lebeufa do techniki badań bezpośrednich w nnografii, następuje cały szereg omówień szczegółowych. I tak: J. Guiart zajmuje się etnologicznymi badaniami stosunków pokrewieństwa; J.-L. Boutillier bacianiami etnologii ekonomicznej; A.-G. Haudricourt mówi o badaniach lingwistycznych. przechodząc z rozwoju problematyki teoretycznej, w drugiej części do objaśnienia praktycznego systemu transkrypcji; G. Rouget przedstawia specyficzne problemy badań etnomuzykologicznych; F.-M. Izard omawia techniki badań etnociemograficznych, a M. Soret znaczenie kartografii i przedstawień graficznych w etnologii, natomiast J. Guillaumin możliwości zastosowania metod statystycznych. Część I zamykają opracowania: J. Roucha poświęcone filmowi etnograficznemu, G.-H. Riviere'a muzeom i kolekcjom etnograficznym oraz J.-P. Lebeufa etnologii i współpracy technicznej. W części II "Dyscypliny etnologiczne" omówiono różne subdyscypliny szeroko rozumianej etnologii, ich przedmiot i wzajemne związki. Część tę rozpoczyna interesujące opracowanie J. Poirier'a pt. Program etnologii, w którym autor zajmuje się sytuacją metodologiczną etnologii, etnologią w tzw. "Trzecim Swiecie" oraz syntetycznym omówieniem poszczególnych dziedzin etnologii. Szczegółowego opracowania doczekały się w tej części: antropologia fizyczna przez H.-V. Vallois; 1 Poza jej omówieniem przez Zofię Staszczak, O powojennej leksykografii etnograficznej. "Lud" 1974,t. 58, s. 131-148. 2 W jego skład wchodzą, obok omawianej pracy, dwa tomy Ethnologie Regionale : t. 1 Oceanie, Paris 1972oraz t. 2 Asie, Amerique, Europe, Paris 1973,wydane w tej samej Afrique, seni. �240 Recenzje, pl'zeglądy wydawnictw i czasopism technologia kulturowa przez A.-G. Haudricourt'a (metodologia) i J. Michea ,systematyka); antropologia społeczna i kulturowa przez P. Mercier'a; mitologia przez R. Bastide'a; etnologia prawna przez J. Poirier'a (wprowadzenie), H. Levy-Bruhla (prawo) i M. Alliot'a (akulturacja prawna); problemy etnografii europejskiej przez M. Maget'a oraz etnomuzykologia przez G. Rouget'a. Część III "Konfrontacje" stanowi omówienie pozycji jaką zajmuje etnologia wśród innych nauk humanistycznych. Zwrócono tutaj przede w~zystkim uwagę na możliwości wzajemnej współpracy, wspólną problematykę i obszary badań. H. Houis zajmuje się językoznawstwem, a ściślej związkami języka i kultury. Problemy historii i etnologii omawiają: H. Deschamps (etnohistoria) oraz J. Poirier (etnologia diachroniczna i historia kultury). Wzajemne związki geografii humanistycznej i etnologii przedstawia J.-B. Delamarre. J. Sutter zwraca uwagę na demografię i genetykę, a J. Poirier na ekonomię. Szczególne miejsce w tym opracowaniu zajmują problemy z pogranicza etnologii i psychologii; i tak: R. BasŁide cmawia związki etnologii z psychologią i p~ychiatrią społeczną, S. Nacht z psychoanalizą, a P. Francastel z estetyką. Osobne miejsce zarezerwowano dla związków etnologii z naukami przyrodniczymi, które przedstawia ogólnie T. Monod, a szczegółowo J. Millot (etnobotanika) oraz A.-G. Haudricourt (etnomineralogia). Ethnologie Generale zamykają dwa rozdziały, jeden G. Gusdorfa poświęcony ontologicznym problemom etnologii i jej miejscu w systemie nauk o człowieku oraz drugi, A. Leroi-Gourhana, o stosunku antropologii do etnologii, jej znaczeniu i doświadczeniach badawczych. Każdy z rozdziałów zaopatrzony jest w bibliografię. Na końcu książki zl~ajdują się: indeks nazwisk, indeks przedmiotowy oraz szczegółowy, analityczny spis treści. Ethnologie Generale została napisana przede wszystkim z myślą stworzenia akademickiego podręcznika etnologii i pierwszego w literaturze francuskiej opracowania etnologii ogólnej. To zadecydowało zarówno o układzie, jak i zawartości pracy. Ambitne zamierzenie ujęcia etnologii w system szczegółowych dyscyplin i próba wykazania jej wzajemnych zależności z innymi naukami humanistycznymi, stworzyło konieczność opracowania poszczególnych tematów nie tylko przez etnologów, ale również przedstawicieli innych nauk. Dało to możliwość ujęcia problematyki etnologicznej w ~zerokich ramach czasowych i przestrzennych. Niektóre opracowania należą do pionierskich w literaturze francuskiej (np. zagadnienia etnomuzykologii, etnologii prawnej, filmu etnograficznego, mitologii), a nawet światowej (głównie problemy pogranicza etnologii z różnymi naukami). Mimo szerokiego, nowoczesnego rozumienia etnologii, w Ethnologie Generale łatwo dojrzeć specyficznie francuski punkt widzenia na wiele zasadniczych problemów. Najbardziej widoczne jest to w rozdziale J. Poirier'a Program etnologii (s. 527-595). Autor stwierdza w nim, że etnologia stanowi obecnie zespół mniej lub bardziej samodzielnych dyscyplin obejmujących swym zasięgiem dużą część humanistyki i w klasycznym znaczeniu tego słowa, przynajmniej we Francji, integruje nauki zajmujące się również badaniem ras, technik i języka. Dlatego też J. Poirier wyróżnia w etnologii pięć subdyscyplin: antropologię fizyczną, prehistorię, technologię (badanie kultury materialnej), lingwistykę oraz etnologię właściwą (analiza społeczeństw tradycyjnych). Mimo że jest to klasyfikacja zbieżna ze schematem strukturalnym antropologii amerykańskiej, źródeł takiego ujęcia etnologii należy szukać przede wszystkim w tradycjach francuskich sięgających czasów Ampere'a, Verneau, Quatrefages'a, Hamy'ego i Broci. J. Poirier rozumie bowiem antropologię (ogólną) w sposób dość specyficzny, a mianowicie jako dy- �Reccn:je, przegląlly u::ydalvnictu; i czasopisłn :2IJ scyplinę przyszłości, która wyłoni się dopiero z połączenia etnologii i socjologii. Do (uzji tych dWI'lch nauk jak dotychczas jeszcze nie doszło i mc.żliwc jest \\'yróżnienie właściwych im obszarów badań. Mimo bowiem zachodzących obecnie w szybkim tempie procesów industrializacji i urbanizacji, w badanych przez etnologię społecznościach istnieje pewna bierność, w dynamicznym sensie tego słowa, która sprawia, że ich system społeczny ma tendencję do kontynuowania ,;wego własnego ruchu, przez co jest on bardziej homogenny. Z drugiej zaś ,;trony istnieje we wszelkich społeczeństwach ukryty, niejako strukturalny prymitp\"izm, prowadzący w pewnych sytuacjach do ujawnienia dawnych opozycji. J. Poirier wyróżniając dwa rodzaje egzystencji społecznej: społeczności (communaute) i zbiorowości (collectivite) określa zarazem obszar badań etnologii i socjologii. Różnice między nimi będą istniały, dopóki nie nastąpi ich strukturalne ujedr.olicenie. Wprawdzie pojęcie społeczności jest traktowane przez autora szeroko i według niego etnolog może z powodzeniem prowadzić badania społeczeństw uprzemysłowionych (nie tylko społeczności wiejskich), to z pewnością ta koncepcja, przewijająca się w całej pracy, nie odpowiada w pełni tendencjom pojawiająr;ym się współcześnie w etnografii europejskiej. Tradycyjnym, w pewnym stopniu francuskim punktem widzenia jest rówr:ież podtrzymywanie w Ethnologie Generale zasadniczych różnic między etnologią a etnografią i utrzymywanie ich dawnego znaczenia (etnologia !:auka porównawcza i uogólniająca; etnografia - nauka pomocnicza i opisująca). Wspomniana już. wczdniej różnica między etnologią a antropologią zestała dość dokładnie omówiona przez A. Leroi-Gourhana w ostatnim rozdziale Eth nolooie Gćnerale pt. "Etnologiczne doświadczenia" (s. 1816-1825). Według auto:'a ,mtropologia, w przeciwieństwie do etnologii, nie interesuje się konkretnym człowickI( m, ale człowiekiem w ogóle. Jeżeli ta pierwsza przybiera postawę generalizującą w pogoni za prawami 5truktury, ta druga przyjmuje postawę indywidualizującą w poszukiwaniu praw szczegółowych. Zadaniem etnologii -' w przeci\deństwie do antropologii - jest badanie i ukazywanie tego, co jest najbardziej charakterystyczne i właściwe danym grupom ludzkim w czasie i przestrzeni oraz stwierdzar;ie, na czym polega ich osobowość i różnica między nimi. Przy takim rozumieniu etnologii i antropologii (ogólnej), Ethnologie Gćnerale możemy uwaŻ3ć za pracę o charakterze bardziej etnologicznym niż antro!)ologicznym. To jej "uetnologicznienie" dało możliwość uwzględnienia nie tylko tradycyjnego obszaru badań etnologii jakim są społeczeństwa plemienne, ale w pe\\'r:ym zakresie również problematyki ludów europejskich. Tym zagadnieniom poświęcony jest rozdział M. Maget'a "Problemy etnografii europejskiej" (5. 1247-1338). Interesującą częścią tego opracowania są rozważania na temat wzajen":,,ych zależności i wpływ{)w między tzw. "wyższą" i "niższą" kulturą. Zwrócenie uwagi na trudności wyodrębnienia kultury ludowej jako sektora kultury i ludu jako jej nosiciela, prowadzi autora do bardzo ostrożnego i krytycznego posługiwania się określonymi wyznacznikami tak kultury ludowej, jak ludu. M. Maget wskazuje na dwuznaczność lub uniwersalizm takich kryteriów. jak: anonimowość, charakter słowny tradycji, racjonalizm i zjawisko dezintegracji. Pomimo tego, jak twiercizi, jedyną drogą wyróżnienia "ludu" i "ludowego" jest zwiększanie k:'yteriów klasyfikacyjnych i ich kombinacji. Bowiem w miarę jak jakaś kombinacja bardziej odpowiada lokalnej ,rzeczywi5tości, tym mniejszą mamy szansę jej uniwersalizacji, ale tym samym lepiej tę rzeczywistość poznajemy. lfj - LucI. t0111 LX �Recen.:je, prwgtądy wyrlawnictw i crasopism Wystąpienie M. Maget'a jest w Ethnologie Generale odosobnione. Nie wykorzystano w tej pracy w pełni możliwości jakie daje analiza europejskiej kultury ludo\vej. Niewiele miejsca poświęcono również tzw. "etnografiom narodowym" \\ Europie, z krajów słowiańskich zajmując się jedynie etnografią radziecką. Biorąc pod uwagę te niedoskonałości Ethnologie Generale, trudno zgodzić się ze stwierdzeniem J. Poirier'a we wstępie do pracy, że stworzono dzieło w takim stopniu kompletne, w jakim było możliwe do opracowania. Oprócz pewnych braków, nad jego koncepcją dominuje wyraźnie francuski sposób rozumienia etnologii, który nadaje szeregu problemom taki, a nie inny wyraz. Wszystkie te niedociągnięcia nie umniejszają jednak olbrzymiego znaczenia E:thnologie Generale jako pierwszego ogólnego podręcznika etnologii. Warto dodać. że książka jest ściśle powiązana z pozostałymi pozycjami Encyclopedie de la PZeiade i dlatego pominięto w niej obszerniejsze omówienia pewnych problemów (jak np. niektóre zagadnienia historii, archeologii czy religioznawstwa). Obszerność Ethnologie Generale, jej nowatorskość w traktowaniu wielu pro'Jlemów etnolcgjj oraz ukazanie etnologii na tle całego wachlarza nauk humanistycznych skłaniają, aby książkę uznać za jedną z najbardziej niezbędnych w \vanztacie naukowym etnografa i głosować za możliwie szybkim przetłumaczeniem jej na język polski. Jacek Karl-S.Kramer, Grundriss einer Góttingen 1974, ss. 172 + 11 rycin. rechtlichen Volkskunde. Verlag Bednarski O. Schwarz. Sądząc po tytule można by się spodziewać, iż czytelnik otrzyma w recenzowanej książce zarys prawa ludowego (w dosłownym tłumaczeniu: Zarys prawnej etnografii), określone kompendium historycznej wiedzy na temat rozwoju ludowych zwyczajów prawnych. Niestety, rozczarowuje się. Kramerowi nie chodzi, jak to sam zresztą we wstępie stwierdza, o ujęcie ludowych zwyczajów prawnych w klasyczny!': i usystematyzowanym układzie wyjętym z całości kultury ludowej. Autor sta: a się nakreślić model społeczno-kulturowego układu, w którym zwyczaje prawne są traktowane całościowo, jako pewien działający system. Jako system, w którym występują określone wzajemnie ze sobą powiązane czynniki. Takie ujęcie przedmiotu nazywa zarysem. Sugeruje zatem czytelnikowi zgoła inne, niż dotychczas zwykło się używać, nowoczesne przedstawienie przedmiotu. Jego zarys różni się tym samym bardzo od klasycznego podziału i stąd może nasuwać pewne uwagi. Podbudowę żródłową dla koncepcji autora stanowią dane archiwalne z XVIXVIII wieku dotyczące różnych czynności prawnych, rzadziej dane z terenu, co przesądza G charakterze pracy. W oparciu o źródła archiwalne Kramer zbudował swój model odpowiadający rzekomo ówczesnej rzeczywistości kulturowej, w którym "pojedyńcze prawno-ludowe wytwory stanowią funkcjonalne ogniwa i wskaźniki uzasadniające żywotność, grupowo powiązanego, stylu życia". Ow układ strukturalny określa wyobrażenia o tym, co jest właściwe - z punktu widzenia prawa zwyczajowego - a co nim nie jest. Kramer odnOsi ten model do współczesnych stosunków kulturowych. Porównując je z nim stara się ustalić, w jakich dziedzinach dokonały się najgłębsze przemiany, a gdzie pozostały jeszcze trady- �Rccen:)e. przeglądy wydawnictw i c,zasopisrrt cyjn układy. Autor twierdzi także, iż jego koncepcja może być z powodzeniem za,1osowana do badania mechanizmu działania całej struktury ludowej. Rozstrzyg,m:e tej sprawy wykracza poza ramy tej recenzji. Zarys... Kramera obejmuje kilkanaście podstawowych działów, nazywanych przez niego czynnikami, które decydują o istnieniu prawa zwyczajowego jako określonego systemu. Należą do nich: 1) porządek (Ordnung), 2) przestrzeń (Raum), 3) Lzas (Zeit), 4) godność (Ehre), 5) ekskluzywność (Exklusivitat), 6) napomnienie IRIIl=e), 7) jednostka (Der Einzelne), 8) praca (Arbeit), 9) zwierzchność (Obrigkelt). 10) kościół (Kirche) i 11) powszechne uznawanie (Allgemeingiiltiges). Owe pck~ja wiążą się z określonymi czynnościami prawnymi. Analizując je powstaje r:71.anie, czy wyczerpują one, bądź czy są wystarczające w proponowanym przez niego systemie. Jedno wydaje się nie ulegać wątpliwości, że chyba znacznie lepiej, niż dotychczasowe, odzwierciedlają powiązania czynności prawnych z codziennym życiem ludu. Za8trzeżenia budzą niektóre określenia oraz brak innych. Np. nazwa ,.jrd:'lostka·' powinna być wymieniona na określenie "społeczność·'. Jest ono bowiem bardziej ogólne i jako takie ujmuje zwyczajowe czynności prawne zacheczącc zarówno w grupie, jak i między jednostkami. W swoim ujęciu Kramer omowił tylko czynności związane z życiem jednostki, natomiast czynności zache dzącc w grupie zasygnalizował tylko w innych działach. Recenzującemu brakuj~ takiego działu np., jak "współżycie", w którym winny się znaleźć zwyczaje zwjaz"ne z kupnem-sprzedażą, pożyczaniem itp. Czyżby te czynności nie naIEi;:!\' do podstawowych? Analizę wymienionych czynników ilustrują wybrane przykłady zwyczajów prawnych, które mają potwierdzać zasadność przyjętych zależcń. W związku z takim postępowaniem poznawczym nasuwa się kolejne pytanit-. czy analizę każdego czynnika winno się ograniczyć li tylko do wybranych przykładów ilustrujących mechanizm działania danego systemu? Można by na tym peF zcstać chyba tylko wówczas, gdyby wyłącznie o to chodziło, ale trzeba by róvn'ocześnic zmienić tytuł pracy. Skoro jednak autor przedstawia zarys, winien każd~' z czynników zilustrować charakteryzującymi go zwyczajami. Można jedynie wykazać charakter wiodący jednych i uzupełniający drugich. W postępoW<H,:U autora pewna, dość znaczna grupa zwyczajów zostaje pominięta. Dla bliższego poznania sposobu analizy poszczególnych czynników warto chyba pTZ:! .:rzeć się nieco bliżej chociażby jednemu z nich. Dla przykładu weźmy czynnik :10SZąCYnazwę "przestrzeń". Otóż jego analizę rozpoczyna Kramer od stwieraZF!.:a. co rozumie pod tym określeniem. Autor podciąga pod nie określony obszar i zf;ajdujące się na nim osady i poszczególne zagrody, rozpatrując te sprawy od stre :,,~' ich prawnej ochrony i zabezpieczenia. Stąd teź wypływa podstawowe naczcnie tego czynnika. Kolejno zajmuje się ich zwyczajowym rozgraniczeniem i Zi: bezpieczeniem ilustrując te zjawiska określonymi czynnościami (opisywaniem śwkconą kredą, oborywaniem wołami bliźniakami itp.). Następnie zajmuje się spri. '.,\·ami związanymi z naruszeniem granic oraz powstającymi w związku z tym r:je~zczęściami. Analiza tego, jak i pozostałych czynników, dokonywana jest zawsze z ".vślą o jego roli w całoścl systemu zwyczajów prawnych. Jest ona, jak się ,\'O:'C aj c, dość przekonywająco przeprowadzona. Pozwala lepiej dostrzec całość zv.':.'czajów, mcchanizmy działania, ich wzajemne powiązania i rolę w kulturze ŻyŁj" codzicnnego. Wywody Kramera uzupełniają ciekawe ilustracje dotyczące rożr<'ch czynności prawnych. \\' sumie warta polecenia, mimo wysuniętych uwag dyskusyjnych, lektura. Walerian Sobisiak �Recenzje, przeglądy Kaj Birket-Smith. ss. 5'75. Ścieżki kultury. wydawnictw (Przekład i c"asopism K. i T. Evertów). Warsza\\-a l',1'i4, Polski przekład książki czolowego etnologa duńskiego skłania do odnot0wania kilku nader istotnych, jak się wydaje, uwag o sytuacji teorEtyczno-metodologicznej współczl'snej etnologii europejskiej (w zasadzie pozabrytyjskiej). Deleło Birket-Smitha jest bowiem z pewnością jednym z ostatnich opracowań kulturologicznych tego typu; stanowi więc pewne ,.podsumowanic·' post-ewolucjcni,t::cznej i post-dyfuzjonistycznej etnologii europejskiej, ujmującej jednak swój przedmiot zgodr;ie z tradycją wywodzącą się z tych dwóch orientacji. O ile bowiem w antropologii (nie tylko) anglosaskiej można stwierdzić jjtnienie wielu różnych, ale w zasadzie opozycyjnych wobec ewolucjonizmu i dyfuzjonizmu szkół i orientacji teoretyczno-metodologicznych, o tyle etnologia europejska <.tanowi płaszczyznę koegzystencji i eklektycznej fuzji różnorodnych. często ~,przecznych propozycji i wątków teoretycznych i metodologicznych. Podstawowy zrąb implicite przyjmowanego w etnologii europejskiej programu bada\vczego został przejęty zarówno z ewolucjonizmu, jak i z dyfuzjonizmu. Przejawem tej kontynuacji jest zainteresowanie badaczy co szczególnie widoczne jest w przedstawianej pracy - problematyką genezy oraz przeobrażcń (cwolucji i dyfuzji) wytworów kulturowych. Charakterystyczne dla pozytywistycznej etnologii XIX-wiecznej pojmowanie kultury zostało bowiem zachowane bez zmian we współczesnej etnologii europejskiej. Kulturę rozumie się nadal fenomenalistycznie jako zbiór poszczególnych wytworów i czynności kulturowych bądź '}pisywanych z uniwersalnym "współczynnikiem humanistycznym" (z punktu widzenia badacza), bądź też odrzuca się nawet takie rozwiązanie dając "obiekty,vny" opis owych składników kulturowych ujmowanych jako obiekty niezrC'latywizowane do jakiejkolwiek świadomości, Obecnie najczęściej zbiór składników ~:ulturowych charakteryzuje się jako całość. jako niepowtarzalny układ poszczeg"ir.ycł: składników, czy też jako strukturę relacyjną, której elementami są owe cikładniki. Takie nieenumeracyjne definicje kultury, jak to jest w przypadku niniejszej pracy Birket-Smitha, kamuflują jedynie trudności metcdologicznc i teoretyczne wynikające z fenomenalistycznego ujęcia kultury. W omawionej pracy podstawowy zrąb teoretyczny ewolucjonistyczno-dyfuzjonistyczny uzupełniony został wątkami funkcjonalizmu, strukturalizmu C. Levi-Straussa czy nawet (neo-)etnopsychoIagii amerykallskiej i relatywizmu kuiturowego. Prima facie wydaje się to "twórczym rozwijaniem" dotychczas\.:v,ych koncepcji, ale w istocie jest to jedynie eklektyczna mieszanina pełna sprzeczności i niekonsekwencji. Jednak taka, jak Birket-Smitha propozycja, będąca przypadkiem granicznym (typem idealnym prawie). ma niezaprzeczalną "zaletę': na jej gruncie można wyjaśnić wszystkie zjawiska kulturowe i w tym należy upatrywać' czynnik zapewniający takim rozwiązaniom pl'zewagę n<ld teoriam,~ czy twierdzeniami, które mają tę "wadę", że są odwoływalne poprzcz konfrontację z doświadczeniem. W tym sensie praca Birket-Smitha jest jednym z ostatnich opraco\\'a~' tego typu, gdyż jest punktem krańcowym, do którego można zbliżyć się kiedy ckceptuje ~ię tradycyjne podejście do rzeczywistości społecznej, w szczcgólnośc[ zaś rzeczywistości kulturowej. Jak długo ten stan rzeczy pozostanie bez zmiany, tak coraz częściej pojawiać się będą przyczynkarskie prace poświęcone Qni'Jnym problemom. Jedynie bowiem radykalne i zasadnicze przeobrażenia etnolcgicznej pcrspektywy teoretyczno-metodologicznej mogą dać pozytywne rozwiązar.:;:; do- �Hccen:.:jC'. ])l'zeglw1y 'lcudawn/,ctw I) .' - ._l· i cZ(J~;opism. tj"C"Dl"7.Clsowych problemów. Wśród nauk o kulturze, jedynie - jak się wydaje \\'sj:u!czesnc językoznawstwo dokonało pewnych pozytywnych przemian w tym kierunku (głównie strukturalizm w wersji N. Chomsky'ego). Dla etnologii przyk!adt'm wyjścia z obecnego impasu mogą również być osiągnięcia innych nauk społecznych, szczególnie tych, które charakteryzują się antypozytywistyczną a zarazen~ naturalistyczną (w sensie metodologicznym) perspektywą teoretyczną i metodolc,giczną· Opracowanie nowych koncepcji teoretyczno-metodologicznych, które byłyby kO:-f'spondencyjnym nawiązaniem do ewolucjonizmu (klasycznego) i dyfuzjonizmu, PCZOo :aje więc nadal istotnym zadaniem dla etnologii o szerszych ambicjach ];ulturologicznych. Bez rozwiązania tego zadania niemożliwe jest przekroczenie granic zdrowego rozsądku, a więc wyjście poza potoczną wiedzę o kulturze i jej twercy. prezentowanego dzieła Jeśli to zostanie dokonane, wówczas prace typu K. Birket-Smitha będą jedynie popularyzatorskim ujęciem pozostającym w takim jak współczesny pod"tosunku do studiów etnologicznych (kulturologicznych), ręcznik podstawowego kursu fizyki do prac A. Einsteina. Zbigniew [:.5. Andrze.i ::-97. Wali górski. Ant-ropol.ogiczna koncepcja człowieku, Gierszewski Warszawa 197:J, Prezentowana książka jest niewątpliwie interesującą próbą niestandardowego ujęcj" historii myśli etnologicznej. Jakkolwiek podstawą jej są wykłady z zakre,:c; historii etnografii prowadzone przez autora na Uniwersytecie Jagiellońskim, to jednak odbiega ona w znacznym stopniu od typowego podręcznika akademick:c:go. Swoiste bowiem dla omawianej pracy jest spojrzenie na kształtowanie ~ię ;l<lukowej etnografii, antropologii kulturowej (autor traktuje synonimicznie obc: :rrminy) z punktu widzenia centralnej koncepcji tej dyscypliny, a mianowicie z pCJnktu widzenia antropologicznej koncepcji człowieka. Praca zatem nie ma charaktuu kompendium chronologiczno-bibliograficznego, typowego dla większości star.d"rdowych ujęć z zakresu historii poszczególnych dziedzin nauki czy nauki lljmowan"j ogólnie, ale sytuuje się według założeń przedstawionych przez autora w j:;'zedmowie na pograniczu problematyki antropologii filozoficznej i etnografii. T"kie podejście do prezentacji dziejów refleksji naukowej nad Człowiekiem i jąo kulturą wydobyć może częstokroć nie dostrzegany kontekst powiązań etnografii z innymi dyscyplinami nauki: humanistycznymi i przyrodniczymi oraz pod1l0i'j ~zcroko dyskutowany problem demarkacji nauki od innych systemów przekor;ań, gł6wnie filozofii. Charakteryzując współczesną etnografię jako humanistyczną naukę o CzłowieKU i jego kulturze, autor zajmuje wobec określenia przedmiotu badań tej dyscypliny stanowisko szeroko akceptowane n.ie tylko w kręgu etnografów, antropolog(',w kulturowych, ale również wśród badaczy zaangażowanych w innych ga!ęzi;;ch humanistyki. Substancjalistyczne ujęcie kultury jako wytworów człowieka je,t bowiem przyjmowane przez zdecydowaną większość współczesnych etnografów, antropologów europejskich i jest objawem rozpowszechnionego wśród hu- , �Recen,zje, przeglądy wydawnictw i c,zasopis7n manistów fenomenalistycznego i indukcjonistycznego podejścia do rzeczywisto:ici społecznej. Ten stan rzeczy je~t wynikiem upowszechnienia się programu metodologtcznego sformułowanego w ubiegłym stuleciu przez klasyczny pozytywizm (główn;e przez J. S. MiHa), w kręgu oddziaływania którego pozostawała etnografia kształtująca się wówczas jako dyscyplina naukowa. Na terenie filozofii nauki (metodologii) program ten kontynuowany i rozwijany był w I połowie XX wieku przez logiczny empiryzm Koła Wiedeńskiego i zasadniczo cała etnologia europejska (w amerykańskiej uwidoczniły się tendencje antynaturalistyczne wywodzące się z niemieckiej filozofii humanistyki) pozostawała w kręgu oddziaływania głoszonej przez neopozytywizm normatywnej i ahistorycznej teorii prawomocnego postęp vwania badawezego. To dominujące w etnologii europejskiej, zarówno kontynentalnej, jak i 'lngielskiej, oddziaływanie propozytywistycznych, a w każdym razie indukcjonistycznych i fenomenalistycznych poglądów teoretyczno-metodologicznych wpłynęło znacznie na zatarcie swoistości ujęcia historii naukowej refleksji etnol'Jgicznej zaproponowanego przez Waligórskiego. Stanowiąca ramy badawcze dla ukazania rozwoju nauki o Człowieku i jego kulturze antropologiczna koncepcja człowieka jest w pełni uzasadniona na gruncie pragmatystycznie zorientowanej (w sensie filozoficzno-metodologicznym) amerykańskiej antropologii kulturowej, podczas gdy zastosowana do etnologii europejskiej wywołuje szereg trudności natury metodologicznej i merytorycznej, zwła'3zna z uwagi na wspomnianą orientację pozytywizującą. Waligórski stara się przyjąć holistyczną koncepcję człowieka uzasadnioną na gruncie współczesnej antropologii amerykańskiej, modyfikując i przystosowując ją do bardziej idiograficznie zorientowanej etnologii europejskiej rozumianej zarówno jako studia nad regionalnymi kulturami ludowymi (etnologia regionalna), jak i nad całośc[owo ujmowanymi kulturami etnicznymi, głównie ludów spoza kręgu cywilizacji euroamerykańskiej (etnografia ogólna, etnologia, antropologia kulturowa czy społeczna). W tej adaptacji uwidacznia się niekoherentne z najogólniej pojmowaną antropologiczną koncepcją człowieka stanowisko wobec problemu demarkacji etnologii jako dyscypliny naukowej i filozofii. Autor uznaje bowiem za swoiste dla nauki tezy empiryzmu i jest zdecydowanym przeciwnikiem rozszerzenia problematyki etnologicznej na teren będący tradycyjną domeną filozofii. Ta empirycystyczna postawa teoretyczno-metodologiczna rzutuje oczywiście na przedstawiony rozwój naukowej myśli etnologicznej. Z jednej strony prowadzi ona do zawężenia wspomnianej koncepcji człowieka, a więc ogranicza ona spojrzenie na historię etnografii, a z drugiej zaś zaciera ona wzajemne powiązania rozwoju refleksji ogólnofilozoficznej i etnologicznej. Najogólniej można ująć przedstawiony przez autora obraz kształtowania się etnografii jako postępujące w ciągu dziejów cywilizacji europejskiej (śródziemnomorskiej) wyłanianie się naukowej refleksji nad Człowiekiem i jego kulturą z ogólnofilozoficznych poglądów i dociekań metafizycznych. Ten kumulatywistyczny proces doprowadził w połowie ubiegłego stulecia do wyodrębnienia się etnografii jako samodzielnej dyscypliny naukowej o określonym przedmiocie badań i podejściu metodologicznym. Z punktu widzenia przyjmowanych przez Waligórskiego założeń wydaje się, że zbyt wiele miejsca poświęca on przednaukowemu okresowi dociekań antropo'- �R('cen":je, pr:u qiąl1y J ui,ljdawnictw i CZaS01Ji.'nn logicznych. Dokonuje bowiem omówienia przejawów refleksji o charakterze antropologicznym w trzech rozdziałach przedstawiając kolejno poglądy starożytnego świata helleńsko-romańskiego na człowieka i jego kulturę (rozdział II), średniowieczną koncepcję człowieka (rozdział III) i humanistyczną wizję człowieka (rozdział V). Rozdział IV, rozbijający w pewnym stopniu ciąg rozwojowy koncepcji człowieka, poświęcony jest natomiast kształtQowaniu się nowożytnej nauki europejskiej. Ta partia książki, przedstawiająca rozwój nowoczesnej nauki, odpowiada jednak bardziej stanowisku autora radykalnie wyodrębniającego etnografię jako naukę spośród różnych systemów przekona!1 społecznych, niż wymienione (II, III i IV) rozdziały, w których przeważa spojrzenie na dzieje etnografii przez pryzmat koncepcji człowieka. Jeśliby autor kontynuował ujęcie historii etnologii z punktu widzenia holistycznie rozumianej antropologicznej koncepcji człowieka w dalszych partiach książki, to mogłoby ono uzasadnić w pełni konstatację Qoistnieniu również w okresie współczesnym wzajemnych powiązań między etnografią a najogólniej rozumianą filozofią. Oczywiście te zależności mają inny charakter obecnie niż w czasach starożytnych czy średniowiecznych, ale są nader istotne i ich pominięcie nie jest. uzasadnione Natomiast Waligór'3ki, wierny swemu empirycystycznemu nastawieniu, zawęża zakres interpretacyjny antropologicznej koncepcji człowieka w momencie przejścia do prezentacji okresu naukowego w dziejach etnografii. Wskutek tego znikają w zasadzie z dalszych rozdziałów omawianej książki wypowiedzi określające powiązania etnografii z aktualnie panującymi w danym okresie poglądami filozoficznymi. Najlepiej widoczny jest ten stan rzeczy w charakterystyce genezy ewolucjonizmu. W ukształtowaniu się tego kierunku autor przyznaje decydującą rolę teorii ewolucji sformułowanej na gruncie przyrodoznawstwa przez K. Darwina, a nie systemowi socjologicznemu H. Spencera powiązanemu w znacznym stopniu z jego poglądami ogólnofilozoficznymi. Uzasadnione natomiast w pełni jest przyjęcie roku 1859 za rok przełomowy w dziejach etnografii, ale nie należy go traktować - jak ma to miejsce w prezentowanej pracy - jako słupa milowego oddzielającego dwa diametralnie różniące się okresy: przednaukowy i naukowy, lecz jako moment kon.wencjonalnie ustalony przez historyków myśli etnologicznej, którego zadaniem jest podkreślenie pewnego etapu procesu wyodrębniania się nowej, samodzielnej dziedziny w gmachu wiedzy ludzkiej. Omawiając kierunek ewolucyjny jako początek naukowej etnografii (rozdział VI), autor ujmuje najważniejsze założenia ewolucjonizmu w na'3tępujących tezach: 1) jedność natury ludzkiej, 2) stadialność (gradualizm) rozwoju, 3) metoda porównawcza, 4) rola przeżytków, 5) szukanie genezy zjawisk. O ile tezy 1-2 można w zasadzie zaakceptować bez zastrzeżeń, to pewne uwagi krytyczne może budzić wyodrębnienie metody porównawczej i roli przeżytków jako dwu odrębnych założeń ewolucjonizmu. Te dwa założen.ia są pochodne od przyjmowanej w ramach ewolucjonizmu naj ogólniej rozumianej koncepcji kultury i dlatego należałoby podać ją w charakterystyce założeń tego kierunku etnologicznego. Z ewolucjonistyczną kon,cepcją kultury powiązany jest typ wyjaśniania, powszechnie występujący w pracach badaczy włączanych w ramy tej orien tacji teoretyczno-metodologicznej, a mianowicie wyjaśnianie genetyczne (w ujęciu autora - teza 4). Po omówieniu podstawowych założeń ewolucjonizmu, Waligórski przechodzi �Recenzje. pr.?eqlądy 1VydalL:nictw i C!(/so])ism do przedstawienia dorobku badawczego czołowych etnolog()w ~ ewolucjonistów: J. Bachofena, J. F. Mc Lennana, H. L. Morgana. E. B. Tylora, J. Lubbocka i J. G. Frazera. Pewne zastrzeżenia może budzić fakt zaprezentowania w dalszej kolejności osiągnięć teoretyczno-badawczych A. Bastiana, W. Wundta i E. Durkheima. Jeśli choczi o dorobek A. Bastiana, to należałoby go przedstawić po omówieniu głównych założeń ewolucjonizmu, gdyż są one explicite zawarte w jego programie teoretyczno-metodologicznym i osiągnięciach badawczych. Xatomiast jeśli chodzi o propozycje W. Wundta i E. Durkheima, to niewątpliwie -- jak podkreśla autor - były one krytycznie ustosunkowane wobec programc; ewolucjonistycznego w etnologii, ale w zasięgu ich oddziaływania znalazły się dopiero "posthistoryczne" orientacje czy szkoły etnografii europejskiej i amerykańskiej. Z tego też względu szersza prezentacja dorobku czy założeń teoretycznych i metodologicznych W. Wundta i E. Durkheima w partii poświęconej ewolucjonizmowi wydaje się przedwczesna. W stosunku do przedstawienia twórczosci E. Durkheima tę uwagę krytyczną w znacznym stopniu niweluje fakt, iż autol' \V szerszym zakresie omówił dorobek założyciela francuskiej szkoły socjologicz;;cj i jego uczniów, głównie M. Maussa, wyjaśniając genezę funkcjonalizmu. Jak wynika z przedstawionych w przedmowie założeń, autor Antropologicznej koncepcji człowieka zamierzał omówić dwa podstawowe - według niego ~ stanowi"ka w etnologii: historyczne i funkcjonalne. Jednak oddzielne potraktowanie ewolucjonizmu jako początku naukowej etnografii nie jest całkowicie zgodne ze w"pomnianymi założeniami. Jeśli bowiem Waligórski sprowadza różne szkoły i kierunki etnograficzne do owych dwu podstawowych stanowisk, to powinien włączyć rÓ\\'"ic'ż ewolucjonizm w ramy orientacji historycznej czy historycystycznej. Natomia-t przyjęcie takiego rozwiązania, jakie mamy w recenzowanej pracy, znacznie zaciera swoistość stanowiska autora wobec problemu wyodr(;bnienia podstawowych Kierunków czy orientacji etnologicznych i zbliża je do popularnych ujL;ć z zakresu his tarii etnografiI. Omówienie kierunku historycznego w etnografii europejskiej i amerykańskiej (rozdział VII) nie odbiega w zasadzie od innych ujęć historii myśli etnologicznej. Autor podkreśla rolę antropogeografii F. Ratzela w genezie orientacji historycznej, a następnie szczegółowo przedstawia główne założenia kierunku kulturowo-historycznego wypracowane w szkole kolońskiej F. Graebnera i B. Ankermanna oraz ich rozwinięCIe przez wiedeńską szkołę W. Schmidta i K. Koppersa. Prezentuje dorobek teoretyczno-badawczy nie tylko niemiecko-austriackiej szkoły kręgów kulturowych, ale także omawia stanowisko skrajnego dyfuzjonizmu brytyjskiego G. Elliot Smitha i W. J. Perry'ego oraz założenia teoretyczno-metodologiczne i działaJno·ść badawczą dyfuzjonistów amerykańskich z F. Boasem na czele. 'W ::asadzie autor przedstawił z historii etnologii amerykańskiej jedynie osiągniecia H. L. Morgana i dorobek dyfuzjonistów skupionych wokół F. Boasa. Szkoda, że c utor zaledwie wzmiankował o przemianach w post-Boasowskiej antropologii kulturowej. Wydaje się, że niezmiernie interesujące pole do badań w zakresie historii myśli etnologicznej stanowi pominięty przez Waligórskiego przełom teoretyczno-metodologiczny i badawczy jaki dokonał się w latach 20-30-tych w amerykańskiej antropologii kulturowej, kiedy to uczniowie Boasa - zwolennicy dyfuzjonizmu - przeszli na odmienne pozycje metodologiczne czy teoretyczno-badawcze i nawiązali do pomijanej przez orientację histmyczną problematyki psychologicznej 'W aspekcie kulturowym ze wszystkimi jej implikacjami natury ogólnej. Tę nową orientację teoretyczno-metodologiczną, \\7 ramach której można wyodrębnić szereg �R~'·("(?n:je. przeglqdy wvdawnicf-u; i c.?asopism czy kierunków określa się generalnie, być może niezbyt adekwatnie, jako (.t::'.:p' yehoJogizm. ?~'zclom etoopsychologiczny wskazuje, iż współczesna antropologia kulturowa cZ)""połfczna nic została ukształtowana - jak sugeruje Waligórski - tylko przez [ur;:~;:.;()nalizm, ale również przez kierunki post-Boasowskie i znaczenie tych ostatnie!; roZ\\!oju refleksji etnologicznej może okazać się donioślejsze niż funkcjo- HK"';~ 1: 2. ~~ • :,-:~ \..1. 'Te. przekonanie może w znacznym stopniu uzasadnić przedstawiony przez autora obraz funkcjonalizmu. Waligórski bowiem zamyka prezentację tej orientacji na pru'c':<t<lwicniu dorobku Bronisława Malinowskiego i pomija rozwój jego koncepcji czy ri",tulatów badawczych dokonany przez jego uczniów, którzy przecież w różny~'.. -topniu przejęli spuściznę teoretyczno-badawczą swego mistrza. Z perspektywy pięćd,::esięciu lat istnienia orientacji funkcjonalistycznej być może inaczej przed,tawi2,ię wzajemny stosunek propozycji czy osiągnięć B. Mal.inowskiego i A. R. Radc!i:ff-Browna, niż to przedstawia autor dokonujący jeśli pozostać w ramach termmulogii tej orientacji .- "analizy funkcjonalnej" dorobku założycieli wspócz;snę; antropologii brytyjskiej. Z drugiej strony pominięcie szerszej prezentacji współczesnej antropologii Olmó'r:,f.ańskiej prowadzi autora do szeregu nieadekwatnych wypowiedzi oceniającyth c,,'yginalność tzy przełomowość orientacji funkcjonalistycznej. W ramach tej orientacji bowicm tendencja idiograficzna zbiegła się z antyewolucjonistycznym i c:nl:,historycyslycznym przełomem teoretyczno-metodologicznym. Tak wysoko occr:iany przez autora empiryzm jako składnik funkcjonalizmu (tendencja idiografiezr.,,) nic musi koniecznie łączyć się - jak wskazuje Boasowski dyfuzjonizm amcykański z przemianami tecretyczno-metodologicznymi. Odmiennie zatem niż ~ugeruje Waligó!'ski, należałoby widzieć oryginalność funkcjonalizmu. Mianowicit' nic konstytuują jej empiryczne nastawienie czy tendencje idiograficzne, ale newt, odmienne od ewolucjonistycznych i historycystycznych założenia teoretyczno-mei('GoJogiczne i ich realizacja w praktyce badawczej. Przedstawiony przez autora Antropologicznej koncepcji człowieka obraz roz\\'C-:!:l myśli etnologicznej ukazuje kumulatywistyczny proces gromadzenia i wzrostu !;aukG',\'ych refleksji nad Człowiekiem i jego kulturą. Jest to być może wynik poze~L;·.':ania w kręgu oddziaływania pozytywizującej filozofii nauki, która głosi ]wrr.u:atywistyczne koncepcje rozwoju wiedzy naukowej. ?odjĘta próba przedstawienia kształtowania się naukowej etnografii z punktu wicz('nia holistycznie rozumianej, wypracowanej przez współczesną antropologię kultu~ową (społeczną) antropologicznej koncepcji człowieka, implikowała inne pociejścic do rozwoju naukowej refleksji etnologicznej, a mianowicie zbliża się znacznie do znanej koncepcji rozwoju nauki Th. Kuhna, wyłożonej w pracy Struktura reu.1CJ!ucji naukowych. Tym bardziej koncepcja Kuhnowska wydaje się możliwa cia zaakceptowania przez Waligórskiego, gdyż przyjmuje on w zasadzie funkcjonCłlj;~tyczną koncepcję Człowieka i jego kultury. W"pomniane zawężenie zakresu antropologicznej koncepcji człowieka w mome"cie przejścia do prezentacji okresu naukowego etnografii uniemożliwiło jednak przyjęcie paradygmatycznej i antykumulatywistycznej koncepcji Kuhna. Z tego samego powodu niezbyt precyzyjnie przedstawione zostały w omawianej pracy zależności etnografii od innych dyscyplin naukowych oraz wzajemne powiązania etnografii i filozofii. Wydaje się, że pełna realizacja założeń explicite przedstawionych przez autora w przedmowie uczyniłaby w większości powyższe uwagi krytyczne bezzasadnymi. �Recenzje, przeglądy wydawnictu; i czasopism W sumie można stwierdzić, że przedstawiona praca jest interesującym opracowaniem z zakresu historii etnografii i pozytywnie różni się od standardowych ujęć podręcznikowych. Zbigniew Wiktor Gusiew, Estetyka folkloru. Przeł. T. Zielichowski, Gierszewski Ossolineum, Wrocław 1974, ss. 411. Dotychczas z pracami radzieckich folklorystów spotykaliśmy się raczej dorywczo, tzn. sprowadzając oryginalne pozycje poprzez wypożyczalnie międzybibiblioteczne lub korzystając z tłumaczeń artykułów na łamach "Literatury Ludowej" 1. Nie trzeba na pewno udowadniać, iż stan taki dla pełnego rozwoju polskiej folklorystyki nie był najlepszy, jednakże praca W. Gusiewa pt. Estetyka folkloru.. która się ostatnio ukazała (chociaż w skromnym 2,5 tys. nakładzie), zdaje się przełamywać złą passę w pozycjach wydawniczych z dziedziny folklorystyki światowej. Już w 4/5 numerze "Literatury Ludowej" z 1974 r. T. Zielichowski, dając przetłumaczony z "Sowietskiej Etnografii" artykuł W. J. Gusiewa i pomijając cenne przypisy, uzupełnia, iż pełną informację bibliograficzną znajdzie czytelnik w tłumaczonej wówczas Estetyce folkloru, zapowiadanej przez wydawnictwo "Ossolineum" . Należy przypomnieć, iż R. Sulima przedstawił już w 1969 r. (tj. w dwa latd po wydaniu Estetyki w Związku Radzieckim) szkic głównych wątków myślowych autora, podkreślając jednocześnie, że "rozległość problematyki, jej nowoczesna interpretacja i systemowość wywodów zapewniają książce Gusiewa doniosłe miejsce w nauce współczesnej" 2. Pozycja ta, wobec sporej liczby prac i artykułów z dziedziny folklorystyki ukazujących się na całym świecie, jest książką syntetyzującą dotychczasowe poglądy na temat samej definicji słowa "folklor"; ukazuje społeczny charakter tego typu nauki, mówi o dominującej roli zbiorowości w tworzeniu dzieła folklorystycznego, zajmuje się estetyczną stroną tworów literatury ludowej, dokonuje klasyfikacji poszczególnych dzieł folklorystycznych. Gusiew ukazuje poglądy na folklor, jego istotę i badanie, od najdawniejszych okresów historycznych do czasów współczesnych. Przedstawiając społeczny charakter folkloru i problem jego ludowości na przestrzeni czasu, utwierdza on czytelnika w przekonaniu, iż folklor to twórczość w pełnym tego słowa znaczeniu ludowa, powstał bowiem w rezultacie wzajemnych oddziaływań tradycji ukształtowanych w różnych środowiskach społecznych. Autor podkreśla, że narodowa .specyfika folkloru nie jest autochtoniczna, lecz jest wynikiem długotrwałego pro·cesu historycznego i uzewnętrznia się niezależnie od pochodzenia utworów w roz1 G. L. Piermiakow, Przyslowia i zwroty przyslowiowe. ,.Literatum Ludowa" 1972, nr l. s. 3;>-.49; D. S. Lichaczow, Czas artystyczny w folklorze, tamże 1972, nr 2, s. 31-45; B. Putiłow, Folklol'ystyka wspólczesna i problemy tekstoIagH, tamże 1973, nr 2, s. 37-48; P. Bogatyriew, R. Jakobson, Folklor jako specyficzna forma twórczości, tamże 1973, nr 3, S. 28-42; W. J. Gusiew, Folklor historia i aktualne znaczenie terminu, tamże 1974, nr 4/5, s. 63-80. 2 R. Sulima, Z problemów teorii folkloru. "Przegląd Humanistyczny" 1969, nr 2171, s. 167. �Reccn::jc, ]Jr,?;cglądy 7.Dydawnlctw i czasopIsm maitych narodowych wariantach i wersjach. Radziecki folklorysta posłużył się metodą komparatystyczną, która w tym wypadku okazała się bardzo cenną, ponieważ ukazuje dotychczasowy stan badań nad folklorem nie tylko w państwach socjalistycznych, lecz w całym świecie; naszego natomiast odbiorcę szczególnie zainteresuje ten fragment pracy, w którym mówi się o rozumieniu folkloru wśród pclskich naukowców (por. np. poglądy J. Krzyżanowskiego czy A. Jackowskiego). Tok analizy poszczególnych gatunków folkloru, oparty na dotychczasowych osiągnięciach w tym względzie światowej sławy folklorystów, autor przedstawia w formie logicznego schematu, w którym ukazał ogólną klasyfikację estetyczną dzieł folklo-ru według rodzajów, grup, gatunków i odmian (s. 207-209). Radziecki folklorysta, mówiąc o estetycznym stosunku folkloru do rzeczywistości, wyodrębnia co zasługuje na podkreślenie dwie zasadnicze drogi jego poznania; jedna prowadzi nas do obiektywnej analizy samych dzieł, druga zakłada obserwowanie reakcji na dzieło folklorystyczne w momencie jego wykonania - reakcji zarówno samych wykonawców, jak i ludowego audytorium. Lud oczywiście z reguły śpiewa i opowiada to, co mu się podoba, to co wyraża jego przeżycia estetyczne. Jednak estetyczna wartość dzieł folkloru może wyrażać się nie tylko bezpośrednio przez sam fakt ich wykonania, lecz również i analityczniew wypowiedziach, replikach, w bezpośredniej ocenie wykonawców. Definicja folkloru na podstawie komparatystycznych zestawień ulega syntetyzacji i konkretyzacji, termin ten bowiem w całości, zgodnie z jego artystyczno-obrazową naturą, należy rozpatrywać jako kompleks złożonych odmian sztuki synkretycznej, posługujących się artystyczno-obrazowymi środkami, przewidzianymi do bezpośredniego, słuchowego i wzrokowego odbioru w momencie wykonywania (s. 119-120). Reasumując, należy podkreślić, iż autor m. in. uważa za wątpliwe opieranie się we współczesnej nauce na znaczeniu etymologicznym słowa "folklor". Wiadomo bowiem, iż historia każdego terminu jest nieodwracalna i jego realne znaczenie nieuchronnie zmienia się wraz z rozwojem samego przedmiotu badań i wiedzy o nim. W. Gusiew skromnie sugeruje, że nie pretendując do encyklopedycznej wiedzy, oddawał w omawianej pozycji pierwszeństwo materiałowi, który jest mu lepiej znany, choć próbował również korzystać z rezultatów badań nad folklorem różnych epok i ludów. Proponowana uwadze czytelników niniejsza książkastwierdza W. Gusiew - to zaledwie jedna z możliwych prób teoretycznych badań nad folklorem. Teresa Smolińska Maria Władyka, Teoria faktu społecznego w systemie socjologicznym Emila "Monografie z Dziejów Nauki i Techniki", t. XCI, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1974, s. 164. Resume, sodedanije. Durkheima. Dorobek założyciela francuskiej szkoły socjologicznej zarówno jego osiągnięcia badawcze, jak i propozycje teoretyczno-metodologiczne - stały się przedmiotem wielu opracowań z zakresu historii i metodologii szeroko pojętych nauk humanistycznych. Zbiór polskich prac o Durkheimie został ostatnio powiększony o książkę M. Władyki. Autorka zajmuje się w niej centralną koncepcją w syste- �• l ~ •• roie Durkhcimowskim teorią faktu społecznego; znaczenie kj rozważa!'l wykracza daleko poza - sugerowaną w tytule -- dziedzinę socjologii w dzisiejszym rozumieniu, ponieważ są to kwestie istotne dla badaczy z każdej dyscypliny humanistycznej (historycznej, społecznej). Przedstawiona została bowiem interpretacja Durkheimowskich założeń i propozycji teoretyczno-metodologicznych, które wyznaczają oryginalną perspektywę badania rzeczyw istości społecznej. Autorka odwołuje się przede wszystkim do wypowiedzi E. Durkheima, zacZf:'pniętych głównie z pracy Les Regles de la methode sociologique i tylko w minim"lllyro stopniu usiłuje dokonać rekonstrukcji metodologicznej założel1 przyjmO'.\·anych przez socjologa francuskiego w jego praktyce badawczej. Z tego też względu w omawianej pracy mamy w zasadzie przedstawiony normatywny składnik metodologii Durkheimowskiej. Normatywną partię postulowanej metodologii nauk społecznych (sociologie w rozumieniu Durkheima) można byłoby uzupełniać rekonstrukcją założeń przyjmowanych w praktyce badawczej, o ile rzeczywiście ~tc'sowane założenia są zgodne z proponowanymi w Les Regles ... Jednakże skłaniałbym się do rozwiązania opozycyjnego: w praktyce badawczej Emil Durkheim prz:;jmował pozytywistyczne założenia, podczas gdy jego propozycje metodologiczne i «oretyczne są w wielu punktach przeciwstawne programowi pozytywistycznemu. Opozycyjny wobec założeń pozytywistycznych jest przede wszystkim postulowany przez autora Les Regles... antypsychologizm i ant~'indywidualizm. Te dwa momenty wyznaczają propozycjom Durkheimowskim oryginalną pozycję wśród prcgramów teoretyczno-metodologicznych humanistyki przełomu XIX/XX w. Zatem tylko wyrażne cdróżnienie dwu części metodologii twórcy francuskiej sziwły socjologicznej: rzeczywiście stosowanej i postulowanej (normatywnej) pro\\'''Gzić może do pełnej i spójnej eksplikacji jego stanowiska teoretyczno-metodologicznego. W przeciwnym wypadku - jak ma to miejsce w omawianej pracy prowadzi się rozważania terminologiczne, które pogłębiają rzeczywiste i domniem<l;,e sprzeczności i niejasności w dorobku Durkheimowskim. Ponadto należałoby traktować wypowiedzi Durkheima jako werbalizację in\.;Jicji ułatwiającej zrozumienie jego propozycji. a nie jako sformułowania ujme\\·&nE. z punktu widzenia obcej mu filozofii analitycznej. Jeśli weżmie się pod uwagę powyższe zastrzeżenia, to można w rozważaniach autorki na temat faktu społecznego w systemie Durkheimowskim wydobyć istotne momenty charakteryzujące tę koncepcję. Znajomość propozycji teoretyczno-metodologicznych autora Les Regles ... jest niezbędna w określeniu perspektywy współczesnych studiów nad rzeczywistością kulturową. Wystarczy bowiem wskazać na wplyw durkheimizmu na orientację funkcjonalistyczno-strukturalistyczną w antropologii społecznej, aby przekonać się, że dorobek socjologa francuskiego zawiera wiele oryginalnych wątków inspirujących rozważania etnologiczne. Z tego punktu widzenia można uznać pracę M. Władyki za wprowadzenie dające podstawową znajomość osiągnięć i propozycji Emila Durkheima. Zbigniew Gierszewski �Recenzje. przeglądy Problemy ningrad kartografirovanija wydawnictw w jazykoznanii i czasopism i etnografii, red. S. L Bruk. Le- 1974, ss. 324. Wydawać by sil; mogło, że po ukazaniu się pracy J. Barabasa (KaTtograi fai Budapest 1963) oraz po wcześniejszych osiągnięciach naukowych z tej dziedziny, niewiele można już dodać omawiając znaczenie i m{)żliwości zastosowania metody kartograficznej w etnografii i językoznawstwie. Tymczasem ostatnio, pod redakcją S. L Bruka, znanego jako redaktora atlasu narodów świata, wydana została książka zawierająca materiały z konferencji poś\vięconej badaniom przestrzennym w językoznawstwie i etnografii, zorganizowanej przez Ler:ingradzki Oddział Instytutu Językoznawstwa AN ZSRR i Instytut Etnc.graf~i im. N. N. Mikłucho-Makłaja AN ZSRR w Leningradzie, w dniach 9-12 lutego 1971 1'. Książka ta właśnie przynosi wiele nowego lub mało znanego materiału i wiele świeżych spojrzeń na omawiane zagadnienia. Obszerne to opracowanie obejmuje teksty 50 referatów, które zgrupo\\-ano w czterech działach. Otwiera je wstęp od redakcji oraz artykuł A. W. Desnickiej omawiający zasługi W. M. Żirmunskiego, propagatora i teoretyka metody geograficznej w językoznawstwie i etnografii radzieckiej, uczonego, którego pal:1lt;ci zadedykowano cały omawiany tom prac. Jemu bowiem właśnie zawdzięcza nauka radziecka wypracowanie już w latach trzydziestych podstaw teoretycznych i metod~rcznych dla szerokiego zastosowania ujęć przestrzennych w językoznawstwie. Oryginalność jego podejścia naukowego do metody geograficznej polegała na tym, że -- jak pisze Desnickaja - oceniał on krytycznie schematyczne i formalistycZ!1e ujęcia cechujące opracowania językowe niemieckie i częściowo włoskie i był przede wszystkim historykiem w szerokim tego słowa znaczeniu. Żirmunskij rozumiał bowiem stosowanie metody geograficznej w językoznawstwie, jako śledzenie zjawisk językowych w przestrzeni, ale i w nawiązaniu do uwarunkowań konkretnego środowiska społecznego i kulturowo-historycznego. Był on także gorącym propagatorem opracowaiJ i studiów interdyscyplinarnych, a szczególnie postulował współpracę w posługj',vaniu się metodą geograficzną między językoznawcami, folklorystami i etnografami, wskazując zwłaszcza na korzyści, jakie mogą z :ego wyniknąć dla precyzyjnego uchwycenia związków między nazwą a desygl'.atem. Wiele jego myśli zostało podjętych i zrealizowanych w nauce radzieckiej, o czym świadczą także wyniki konferencji opublikowane w omawianym opracowaniu. W części pierwszej, obejmującej "Ogólne problemy i metodykę bada!1 językowych i etnograficznych", próbowano zaprezentować wiele ujęć cząstkowych :10.świetlających szczegółowe zagadnienia interpretacji kartograficznej, a tal,żc przedstawiono omówienia różnych prac atlasowych dotyczących języków narodów ZSRR oraz Francji, Włoch, Kolumbii, Karpat i in. Część druga, zatytułowana "Obszary .ir:zykowe", obejmuje referaty dotyczące analizy i interpretacji konkretnych ujęć kartograficznych słowiańskich i romańskich. Najbliższe warsztatowo dla etnografa są artykuły zamieszczone w części trzeciej ("Obszary historyczno-Etnograficzne"). Wskazują one na ostateczny cel wszystkich kartograficznych ujęć kultury, tj. na mcżliwości ich interpretacji dla rekonstrukcji zwycz3jowych podstaw życia społecznego i kształtowania się grup etnicznych. W części czwartej ("Onomastyka, toponimika, antroponimika") rozpatrywane są znowu problemy ogólne geografii językowej, ale już w przysto·sowaniu do - jak to określili redaktorzy wydania - dyscyplin pogranicznych i wspomagających. Wartościowym uzupełnieniem wydawnictwa jest dokonane przy okazji indeksu ,krótów zestawienie wydawnictw atlasowych, które obejmuje aż 58 pozycji. Sz~~:::módszer a neprajzban, �Recenzje, przeglądy tvydatvnlctw i czasopisnl. da, że nie znalazło się tu wiele atlasów, które w tytule wprawdzie nie są określane jako językowe lecz etnograficzne, ale które przeważnie zawierają znaczny procent map językowych (np. atlasy: polski, niemiecki, au-.;triacki). Nie jest to także wykaz kompletny, nie obejmuje nawet wszystkich atlasów cytowanych w książce. Na tym tle można zauważyć, że rysuje się potrzeba poprawnej i kompletnej bibliografii prac atlasowych, uwzględniającej: 1) wszystkie opracowania (chociażby tylko językowe) bez względu na to, czy wydawnictwo jest zatytułowane jako atlas językowy, językowo-etnograficzny czy etnograficzny, bądż też gdy są one zawarte w książkach i artykułach monograficznych opartych na metodzie kartograficznej (np. seria prac pod red. W. Doroszewskiego); 2) opracowania posługujące się analizą przestrzenną zjawisk językowych; winny tu być one rozumiane jako te, które badają zróżnicowania nazewnictwa, fleksji, słowotwórstwa itp., a nie sam fakt posługiwania się jakimś językiem, co bywa często w atlasach geograficznych określane właśnie mapą językową, a nawet "etnograficzną"· Bogactwo stosowanych w nauce kryteriów kulturowych, językowych, demograficznych, archeologicznych, a więc obejmujących argumentację różną ze względu na oddalenie czasowe, stopień obiektywizacji i stopień uwewnętrznienia w świadomości ludzkiej, również wymaga systematyzacji i wypracowania sposobu łącznego ich potraktowania. Dla etnografa omawiana pozycja jest inspirująca właśnie ze względu na możność uświadomienia sobie całej różnorodności źródeł, sposobów ich przedstawienia i interpretacji. Jak podano na wstępie, książka miała za zadanie przedstawienie również możliwie obszernego zestawienia terminologii używanej w pracach kartograficznych, a nawet jej uzupełnienie. Zamieszczony na końcu pracy indeks rzeczowy jest także próbą pewnej hierarchizacji hasel. Nie wszystkie terminy proponowane jako nowe są jednak w tekście wystarczająco objaśnione (np. "izoetna"). Jeżeli zaś jako izopragmę określa się linię oddzielającą występowanie jednego przedmiotu od drugiego, to nie jest zupełnie jasna relacja tego pojęcia np. do izomorfy, izomorfemy, czy nawet izoglosy. Wypracowanie i ujednolicenie terminologii naukowej we wszystkich dyscyplinach naukowych współdziałających w pracach z dziedziny geografii kulturowej jest więc nadal sprawą nie zamkniętą, choć w recenzowanej pracy przedstawiono interesujące propozycje z tego zakresu. Trudno nawet naj ogólniej zasygnalizować tu wszystkie poruszone zagadnienia. Można jednak stwierdzić, że tom ten dobrze reprezentuje wkład radzieckiej nauki w inicjowanie i rozwijanie zasad kompleksowego rozpatrywania i interpretowania ujęć kartograficznych w językoznawstwie i etnografii i dlatego wart jest uwagi wśród polskich specjalistów, kontynuujących tak dawne i interesujące tradycje w tym zakresie. Zofia Socjalnoje Tatarskoj i nacjonalnoje. Opyt etnosocjologićeskich Moskva 1973, ss. 331. issledovanij Staszczak po materialam ASSR. Książka przygotowana została przez Oddział Konkretnych Badań Społecznych Instytutu Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja AN ZSRR. Kierownikiem Oddziału, a jednocześnie autorem programu badań nad rozwojem grup etnicznych i stosunków interetnicznych w Tatarskiej ASRR, przeprowadzonych w roku 1967, �Recen.zje. przeglądy wuclawnict-w i czasopism OTeczredaktorem omawianej tutaj zbiorowej publikacji z tych badań, jest 3. W. Arutjunian. Praca zakwalifikowana została do socjologii etnicznej, subdy·c:.pliny od kilku już lat wydzielonej w obrębie badań społecznych na terenie ZSRR. Problematykę książki określa założona w tytule relacja między tym co spoII CZil(; i tym co narodowe, przy czym treści etniczne rozpatrywane są tutaj jako r;;,]eżące do zjawisk społecznych. Rozwój grup etnicznych i stosunków interetnicznych badany był przez pryzmat wybranych aspektów struktury społecznej oraz życia ekonomicznego i kulturalnego. Uwzględniono prawidłowości psychologiczne J zadzące kształtowaniem się postaw etnicznych. Wprowadzono ponadto interesujące rozróżnienie na stosunki między grupami etnicznymi wyrażane instytucjo,"aJnie oraz takież stosunki realizowane poprzez kontakty ludzi należących do róż)";\lh grup etnicznych. Przyjęta przez autorów pracy hipoteza zakłada podporządk(wanie kontaktllw interetnicznych warunkom społeczno-ekonomicznym i polit'.·cznym. Stąd też szczególny nacisk skierowany w publikacji na wyjawienie i zinterpretowanie niektórych trwałych związków między rozwojem społeczno-ekonomicznym i kulturalnym, a charakterem narodu i charakterem stosunków inleretnicznych. W pracy zadziwia bogactwo zaprezentowanych materiałów uzyskanych w trakCif skrupulatnie, metodycznie przygotowanych badań terenowych oraz pomysłoWi ść i wielostronność analizy. Problematyka etniczna, tak ważna w warunkach pciietnicznego państwa, jakim jest ZSRR i tak silnie akcentowana w dotychczaEi·'.\'ych badaniach etnograficznych, historycznych i filozoficznych, doczekała się Le ".':2g0, wartościowego opracowania. Wybclr Tatarskiej ASRR jako terenu badań był celowy. Spełnia ona niektóre '.'::;magania reprezentatywności w skali ZSRR: jest krajem przemysłowo-rolnil ":;lT', w którym większość wskaźników społeczno-ekonomicznych i demograficzLych zbieżna jest z ogólnozwiązkowymi. Jednocześnie Tatarska ASRR ze swą ctrukturą narodowościową, w której obok dwu podstawowych narodów: Tatarów ; Rosjan występują przedstawiciele innych grup etnicznych, była atrakcyjnym ociektern studiów nad procesami etnicznymi. Doboru informatorów dokonano popr ::.<'zlosowani" w uprzednio przygotowanych grupach odpowiadających strukturze ('Licznej i społeczno-zawodowej w ramach celowo dobranych miast i osiedli wiejs~:;ch (por. załącznik zawierający omówienie procedury przygotowania próby). B;dania przeprowadzono posługując się kwestionariuszem i korzystając z pomocy ;Jklywu partyjnego i komsomolskiego jako ankieterów. Poza danymi z badań It -ćnowych wykorzystano ponadto w szerokim zakresie inne materiały, m. in. L'izędowe, a także z prasy i programów radiowych i telewizyjnych. Rozdział I "Struktura społeczno-etniczna ludności Tatarskiej ASRR" przynosi inj'orlT'acje a wyrównywaniu się liczebności grup zawodowych wśród Tatarów i Rosjan. Pewne istniejące jeszcze różnice związane są z odmiennością społecznych h"icr kobiet Tatarek. Autorzy zwracają w tym miejscu uwagę również na kon'c kwencje społeczno-zawodowe wynikające z większych rozmiarów rodzin tatar~kjch w porównaniu z rosyjskimi. Ponadto nadal pewne znaczenie dla uczestnictwa pup etnicznych w życiu społecznym, gospodarczym i kulturalnym ma, mimo zaawansowanych procesów urbanizacyjnych, miejskie lub wiejskie miejsce zamJeszkania ludności. Odnotowano zmniejszające się różnice w tym zakresie między ludnością tatarską, której większość nadal jednakże mieszka na wsi, a Rosjanami. Rozdział II omawia tendencje rozwoju społeczno-kulturalnego. W wyniku badal'l stwierdzono, że przynależność do określonej grupy etnicznej nie jest głów- �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopisnl nym czynnikiem wyznaczającym uczestnictwo w życiu kulturalnym. Je". nim natomiast wykształcenie, określające miejsce w jednej z grup społeczno-:awodowych .. Tednocześnie ujawniono interesujące różnice w wyborze form partycypacji kulturalnej, związane z przynależnością do grupy etnicznej. Wśród Ta:arów znaczną popularnością cieszy się muzyka oraz teatr, kontynuujące tradyc:;; narodowe. Wyznawanie islamu przez część Tatarów i tradycja religijna wyda ią ,ię być z kolei przyczyną mniejszej popularności telewizji. Wśród przcbadan~'ch ,'0dzin wiejskich telewizory posiadało 29,3% rodzin rosyjskich i tylko 7,3",.. :-~ ::izin tatarskich. Rozdział III zajmuje się rodziną. Rodzinę scharakteryzowano pod \\'E,,~ciem demograficznym, społeczno-ekonomicznym i stylu życia, przedstawiono ': -~~':"\\' procesów społeczno-kulturowych na strukturę rodziny, przeanalizowano związki między charakterem rodziny a jej przynależnością do grupy etnicznej, na blniec ukazano oddziaływanie stosunków rodzinnych na rozwój jednostki. Stwie:'dwno większe rozmiary redzin tatarskich, przy czym u Tatarów częściej wyst<;pu 'ą rodziny trój pokoleniowe i poszerzone o krewnych w linii bocznej. Oczekuję się jednocześnie wyrównania rozmiarów rodzin różnych grup etnicznych, co może nastąpić m. in. w wyniku ujednolicenia wzorców w zakresie zaspokajania ":·.'leb dzieci. Odnotowano zanik uprzedzeń wobec małżeństw in teretnicznych, lecz ich liczebność, szczególnie wśród tatarskiej ludności wiejskiej, jest nadal nic"delka. Różnica w oczekiwaniach wobec współmałżonków, związane z odrębnościam' [)I'Cferowanych w grupach etnicznych tradycyjnych wartości, spowodowały c:ę,;t3ze wśród Tatarów występowanie pełnego zadowolenia z własnego życia rodzian8go. Rozdział IV omawia kontakty etniczno-językowe i zagadnienie bilingwizmu. Procesy etnolingwistyczne potraktowano jako ważną część procesów etnicznych. W badaniach stwierdzono jednakże, iż przyjęcie obcego języka jako języka dom<>v"ego nie oznacza jeszcze automatycznej zmiany świadomości przynalcżności ctr:i,:·:c.C'j. W ostatnim V rozdziale przedstawiono aspekty psychologiczne stosunków interetnicznych. Wyjaśniono warunki kształtowania się i charakter narodowych postaw i orientacji. Wskazano na religię jako istotny czynnik utrwalający nieprzenikalność barier etnicznych. Przeprowadzone badania pozwoliły stw:erdzić utrwalenie się postaw internacjonalistycznych u absolutnej większości ludności Tatarskiej ASRR. W pracy szerokie zastosowanie znalazł pomiar ilościowy i statystyczna 1"':::ZE:Itacja materiałów. Jednocześnie w analizie i wnioskowaniu umiejGli:ic \\'::k ),'zystano materiały z własnych badań lub dohjd przeprowadzanych studi()\v eT :61'aficznych i historycznych, dostarczające informacji o jakościowym char2i·:te~ze badanych zjawisk. Wartościowa i interesująca jest zawarta w pracy I:o;emika z zastanymi \V dotychczasowej literaturze twierdzeniami i si<;gnj(;l'ic do p-':.·..hologii społecznej w badaniach nad zagadnieniami etnicznymi. Tezie geł~e("3.lnej o wielostronnym podporządkowaniu etnosu szeroko pojmowanym warunkc,,~ :::-:,.',] społecznego towarzyszy wiele innych istotnych ustaleń. Stwierdzono zaa\\'a'~s, \vanie procesu kształtowania się jednolitych podstaw kultury ludów ZSRR, l~ie powodującego jednakże zaniku narodowych form życia kultur<1lnego. Książl." jest cenną empiryczną analizą stopnia realizacji leninowskiej polityki narodo'.,' J.idowej stworzenia rzeczywistej równości ludów ZSRR i zawiera szereg ważnyc". postulatów pod adresem praktyki społecznej. Zbigniew JasieLri~: �Recenzje, przeglądy J. I. Smirnov, 1974, ss. 261. Slavjanskije wydawnictw epiceskije tradicii. 257 i czasopism (Problemy evolucii), Moskva Radziecki folklorysta podjął się nie po raz pierwszy w Słowiańszczyźnie omówienia rozwoju epiki ludowej narodów słowiańskich oraz problematyki dotyczącej systematyki utworów. Jak można się przekonać z zasobu cytowanej w tekście bibliografii, autorowi znane jest zapewne wszystko to, co zostało dotychczas powiedziane na temat folkloru epickiego Słowian nie tylko w literaturze rodzimej, ale i obcej. Stawia więc zagadnienie nowe - problem przemian (ewolucji) treści i formy epiki słowiańskiej. Dążąc do całościowego ogarnięcia zagadnienia ewoluowania epiki słowiańskiej rozpatruje jego następujące aspekty: 1) podobieństwa formalne i różnice w twórczości epickiej poszczególnych narodów i ludów słowiańskich, 2) uwzględnienie substratu etnicznego i wzajemnych wpływów etnicznych na pieśń epicką, 3) uwzględnienie wydarzeń historycznych jako tła pieśni i jej gatunków. Badając elementy wspólne, ogólnosłowiańskie, autor zwraca uwagę na motywy stare, powstałe przed rozejściem się Słowian,oraz na wpływ dawniejszego substratu na kulturę Słowian w ich nowych siedzibach. Jak wiemy, wczesnohistoryczny okres dziejów Słowian (IX-X w.), to czasy chrystianizacji i kształtowania się piśmiennictwa oraz rozbicia Słowiańszczyzny na dwa zasadnicze typy kultury: wschodnią i zachodnią. Dalej autor próbuje ustalić cykle pieśni i ballad związanych ze znamiennymi wydarzeniami historycznymi, jak np. panowanie poszczególnych władców, wojny i bitwy; bada też pieśni o bohaterach. W pieśni rosyjskiej np. wyróżnia się cykl pieśni z okresu Rusi Kijowskiej i państwa moskiewskiego. Z okresu kijowskiego datuje się wiele pieśni i ich odmian o księciu Włodzimierzu. Warto zaznaczyć, że od X do XIV w. panowało na Rusi około 40 kniaziów o tym imieniu. W historycznych pieśniach serbskich i macedońskich najbardziej znamienny jest cykl pieśni tzw. "kosowskich" o bitwie z Turkami na Kosowym Polu. Osobną grupę zajmują pieśni o bohaterach, np. rosyjskie ballady o Satko czy Ilji Muromcu, serbskie o królewiczu Marku, o Stojanie, wojewodzie Momczi1u i in. Z typologii motywów i wątków wynika, że najwięcej zbieżności wykazują pieśni rosyjskie i południowosłowiańskie, z wykluczeniem folkloru białoruskiego i ukraińskiego. Wszystkie typy kompozycji epickiej pieśni rosyjskiej mają paralele na gruncie południowosłowiańskim, a można ich wyliczyć 'sporo, około 170. Stąd wniosek, że wyrosły one ze wspólnego ogólnosłowiańskiego pnia, przy czym najbliższe związki kulturowe utrzymały się między wschodem a południem. Nadto zwraca autor uwagę na to, że dzieje historyczne i warunki naturalne Bałkanów sprzyjały tam konserwatyzmowi tradycji epickiej z zachowaniem starych prawideł kompozycji słowiańskiej w większym stopniu, aniżeli na terenach rosyjskich; najmniej zaś okoliczności te oddziaływały na terenach Ukrainy i Białorusi. Folklor ruski - ukraiński i białoruski - traktuje autor jako dziedzinę podatną na wpływ folkloru polskiego. W południowosłowiańskim i rosyjskim folklorze wiele miejsca zajmują pieśni i ballady o żmiju i walce bohaterów ze żmijami i smokami. Na południu Słowiańszczyzny występuje aż 20 odmian i wersji walki ze żmijem (u Słowian ruskich tylko dwie zasadnicze wersje, z małymi wariantami). Motyw żmija zresztą i jego pogromcy, jego różnorodność postaci i symbolika w epice Słowian, wymagają w ogóle głębszej analizy etnologicznej, dotychczas jasno nie zinterpretowanej. 17 - Lud, tom L1\. �258 Recen"je, przeglądy wydawnictw i czasopism Co się zaś tyczy epiki Słowian zachodnich - konstatuje autor, to wśród występujących tu gatunków słabiej zaznaczają się pieśni zbójnickie i pieśni o bohaterach. W ogóle przy lekturze książki Smirnowa zauważa się, że autor więcej uwagi poświęca folklorowi ruskiemu i południowosłowiańskiemu oraz ich wzajemnym związkom, niżeli analizie folkloru zachodniosłowiańskiego. Omawiając współczesną postać epiki ludowej w Słowiańszczyżnie autor korzysta z danych z najbardziej zachowawczych i peryferyjnych zakątków Słowiańszczyzny, tj. z terenów północno-rosyjskich, macedońskich i bułgarskich. Na północy Rosji folkloryści radzieccy, Rybnikow i Hilferding, jeszcze w latach 20-30 notują wiele "pełnokrwistych", bytujących nadal byliil i ballad. W latach 1:956-1962 Ka1edra Folkloru Uniwersytetu Moskiewskiego kontynuowała badania folkloru epickiego na rosyjskiej północy. Poszukiwania koncentrowały się we wschodniej części Karelii i zachodniej części okręgu archangielskiego. W 1959 1'. zapisano 39 pełnych bylin i 33 ich fragmenty oraz około 113 przekazów utworów prozaicznych. Badania wykazały większą żywotność ballad (na 236 tekstów - 216 było pełnych). W następnych latach liczba zapisów na rosyjskiej północy znacznie zmalała. Równocześnie leningradzka ekspedycja folklorystyczna bada epikę nad Peczorą, zwracając uwagę tylko na pełnobrzmiące byliny i ballady. Pełną żywotność pieśni epickiej w Macedonii przed drugą wojną światową stwierdza D. Nedelkovic. Przed wojną w rejonie meleszewskim pieśni epickie znane i śpiewane liczono "na setki". Po wojnie zaś już ich nie śpiewano, chociaż znano jeszcze wiele starych pieśni. W latach 1961-196'4 folkloryści bułgarscy badali w wielu rejonach swego kraju przetrwanie pieśni tzw. junackich. Zapisano 1277 pieśni, lecz wiele z nich, jak stwierdzają badacze, trudno już nazwać junackimi. Przeobrażają się one raczej w lirykę i ballady, miejsce głównego bohatera zajmuje często królewicz Marko. Spośród trzech podanych wyżej przykładów egzystowania epiki slowiańskiej współcześnie, najbardziej zachowawczą okazała się epika bułgarsk<:., w której proces rozpadu, a raczej ewoluowania jej w kierunku prozy, jeszcze nie nastąpił. Sporą część pracy Smirnowa zajmuje filologiczna analiza motywów i wątków, zestawienie wariantów poszczególnych gatunków pieśni rosyjskich i południowosłowiańskich. Jest to materiał do badań ściśle specjalistycznych. Zachodniosłowiańska epika, jak już wspomniano, została zasygnalizowana w pracy słabiej. Jeśliby odnieść omawiane zagadnienie do oytuacji polskiego zbieractwa i interpretacji folkloru epickiego od czasów Kolberga i Karłowicza do J. Krzyżanowskiego, osiągnięcia na tym polu mamy wielkie, jednakże nie powinno uważać się, że jest to problem w etnografij zamknięty. Alicja Christo Vakarelski, Sofia 1974, ss. 797. Etnografija na Bałgaria. Izdatelstvo Bednarczuk Nauka Izkustvo, W końcu 1974 r. ukazało się długo oczekiwane przez bułgarskie, i nie tylko bułgarskie środowisko e1nograficzne, pierwsze wydanie w oryginale Etnografii Bułgarii Christo Wakarelskiego. Wypada tu przypomnieć, że jako pierwsze ukazało �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 2fl9 i czasopism się polskie wydanie tego dzieła w 1965 r.1 W 1969 r. ukazało się w NRD niemieckie wydanie. Tak więc niniejsza książka jest już trzecią edycją dzieła. Wydanie bułgarskie zostało przygotowane przez wydawcę i autora bardzo starar;nie i różni się ono znacznie od swego polskiego pierwowzoru. Nowością w stosunku do poprzednich edycji jest cały rozdział pierwszy pt. "Historia bułgarskiej etnografii". Część ta została podzielona na kilka podrozdziałów chronologicznych. Początki etnografii bułgarskiej Wakarelski wywodzi od mnicha Paisija Chilendarskiego, który poniósł ogromne zasługi dla ratowania języka i kultury Bułgarów w okresie niewoli tureckiej. To on właśnie w wydanej w 1762 r. Historii sŁowianobulgarskiej napisał: "Bułgarze, znaj swój ród i język!" Dalej autor omawia działalność J. L Wenelina, W. E. Apriłowa, P. R. Sławejkowa i in. W podrozdziale drugim "Twórczość ludowa wyrazem i orężem świadomości narodowej w okresie Odrodzenia" omówiona została działalność m. in. D. Miładir.owa, K. Miładinowa, L. Karawełowa i G. S. Rakowskiego. W okresie po wyzwoleniu spod tureckiej okupacji na polu etnografii działają K. Szapkarew, D. Marinow, M. Drinow, K. Ireczek, D. Mamow, J. Iwanow i wiel~ innych, których działalność omówił autor w podrozdziale "Bułgarska etnografia po wyzwoleniu". W kolejnym podrozdziale "Akademicki okres w bułgarskiej etnografii" Wakarelski pisze: "Akademicki rozkwit bułgarskiej folklorystyki jest związany, nie tylko w tym okresie, ale przez okresy następne do dnia dzisiejszego, z nazwiskiem Michaiła P. Arnaudowa". Obok tej wybitnej postaci w okresie tym działali J. D. Kowaczew, Sto L. Kostow Ch. Wakarelski, R. D. Kocarowa i in. Ostatni podrozdział "Współczesne kierunki w etnografii" traktuje bardziej o przedmiocie zainteresowań współczes~ej bułgarskiej etnografii, aniżeli o kierunkach metodologicznych. Cały podstawowy materiał został podzielony, podobnie jak w wydaniu polskim, na cztery rozdziały: "Kultura materialna", "Kultura duchowa", "Kultura społeczna" i "Sztuka ludowa". Pierwsze trzy rozdziały nie różnią się zasadniczo pod względem konstrukcji od wydań poprzednich; w niektórych partiach zostały tylko poszerzone o materiał faktograficzny. Natomiast rozdział "Sztuka ludowa" został wzbogacony c dwa interesujące podrozdziały: "Estetyka ludowa" oraz "Strój ludowy i architektura jako sztuka". W nowym wydaniu zamieszczono obszerny indeks terminów ludowych, którego brak w wydaniu polskim. Mapy, które w pierwszym wydaniu były dołączone w formie odrębnego atlasu, w wydaniu bułgarskim wprowadzono do tekstu. W znacznym stopniu został powiększony w tym wydaniu również materiał ilustracyjny (152 w wydaniu polskim, 427 w wydaniu bułgarskim), który jest zarazem znacznie lepiej opracowany pod względem technicznym i bardziej czytelny, gdyż - jak cała książka - zostal starannie wydany na papierze kredowym. Na minus wydania bułgarskiego należy jednak, niestety, poczytać brak streszczenia w obcym języku a szerszym zasięgu. Marek I Chri;ln Vakarelski, \\"arzystwo Ludoznawcze. Elnoqrafia Bulgal'iL Prace Etnologicznc. t. Gawęcki (Elnagraflja na B'łgarska). Wyd. Polskie 7, \'Vroclaw 1965, ss. 392, lnap ~l. '1'0- �260 Recenzje, przeglądy wydawnictw lon Vladuliu, Etnografia Romaneasca. Bucure:;;ti 1973, ss. 507. Resume, summary, mapa. i czasopism. Istoric. l'ezjume, Cultura mattriolii. ZusammcnJ'assung, Obiceiuri. iI., tabl., Opracowanie etnografii Rumunii jest z pewnosclą zadaniem bardzo wdzięcznym, choć trudnym. Jak wiadomo, nie ma chyba w Europie drugiego kraju, w którym zmieszanie się wpływów ludów i kultur trzech podstawowych europejskich ugrupowań etniczno-językowych na starym substracie etnicznym i przy istotnych wpływach pozaeuropejskich występowałoby w takim spiętrzeniu, a zarazem w takiej czytelności. Książka spełnia właściwie dwie, a nawet trzy funkcje. Obszerny wstęp przedstawia pogląd na przedmiot, zakres i funkcje społeczne etnografii jako nauki, część I stanowi zarys historii etnografii rumuńskiej od czasów naj dawniejszych do chwi.li obecnej, dopiero naj obszerniejsza cęzść II stanowi zarys etnografii Rumunii. Charakterystyczne dla zamysłu autora jest to, że cała ta obejmująca 3/. książki część nosi wspólny tytuł "Kultura materialna. Obyczaje". Zawarto w tym tytule niepewność, w jakim stopniu oddzielić w ramach tradycyjnego podziału kulturę społeczną i duchową od materialnej, a w jakim stopniu odciąć się od twierdzenia E. Cassirera, że człowiek to "animal symbolicum". Ta zasadnicza część książki dzieli się na 6 podrozdziałów poświęconych omówiedu: l) osadnictwa i gospodarki tradycyjnej, 2) budownictwa, 3) etnograficznej charakterystyki zajęć ludu rumuńskiego, 4) odzieży ludowej, 5) sztuki ludowej, 6) obyczajów, 7) podrozdział poświęcony omówieniu perspektyw rozwojowych etnografii rumuńskiej. Jak widać, zastosowana systematyka może być potraktowana polemicznie, zarówno jako formalna propozycja porządkowa, jak i jako nowa próba systematyzacji zagadnień. Nie wiadomo np., dlaczego budownictwo czy odzież ujęto w osobnych podrozdziałach, a nie wychodzono od zajęć w związku z którymi powstały, tj. np. ciesielstwem czy tkactwem, podobnie jak rolnictwo czy hodowla, które zostały wraz z przetwórstwem i konsumpcją omówione jako zajęcia. Nie jest t.eż w pełni jasne, dlaczego osobno omówiono uprawę roślin włóknistych (s. 249), osobno wytwórczość tkacką '(s. 322), a osobno strój ludowy (s. 354). Oglądając bardzo liczne i dobre fotografie oraz rysunki trudno też powstrzymać się od refleksji, jak wiele elementów o niezwykle bogatym i pełnym inwencji wyrazie plastycznym, zdobionych z miłością i talentem przez lud rumuński, znalazło się w tej książce poza niewielkim, kilkanaście stron liczącym podrozdziałem "Sztuka ludowa". Podobnie podrozdział zatytułowany "Obyczaje" ogranicza się do tradycyjnego omówienia obrzędowości rodzinnej i dorocznej, a właśnie w małym stopniu widzi obrzędowe, społeczne a nawet świadomościowe i wierzeniowe konsekwencje charakterystycznego dla Rumunii występowania bardzo różnych konfiguracji podstawowych i ubocznych zajęć ludu. Trzeba jednak dodać, że z pewnością właśnie takie bogactwo zajęć, sposobów życia, takie nasycenie każdego wytworu funkcjami artystycznymi i obyczajowymi, oprócz utylitarnych, z pewnością nie ułatwiało systematyzacji. Może dlatego właśnie najprzydatniejsza mogła się okazać systematyzacja maksymalnie formalna, w najprostszy sposób podporządkowująca wszystkie owe funkcje jasno wyodrębnionym dziedzinom życia. Powyższe uwagi w niczym nie mogą umniejszać szacunku dla dużego i sumiennego wysiłku autora. Każdy, kto będzie zajmował się tą częścią Europy, a nawet jakimkolwiek problemem jednego z tak licznych, występujących w Rumunii styków, z pożytkiem będzie musiał sięgnąć po ten podręcznik i w wielu wypadkach znajdzie tam batdzo istotne, dobrze opisane ogniwa dalszego rozumowania. Osobne �Recenzje, przeglądy wydawnictw 2()1 i czasopism słowa uznania należą się już nie tylko formalnej, ale merytorycznej stronie materiału ilustracyjnego. Na tabelach ilustracyjnych zestawiono nieraz materiał według przemyślanej koncepcji stanowiącej rodzaj oddzielnej syntezy. Cenne jest także bardzo obfite udokumentowanie bibliograficzne pracy, dzięki któremu czytelnik zyskuje dobrą informację z zakresu bibliografii etnografii rumuńskiej. Szkoda tylko, że bibliografia ta ograniczyła się wyłącznie do przypisów, a brak osobnego jej zestawienia. Można też dodać, że mimo widocznych starań autora o uwzględniel'ie możliwie szeroko istotnej metodologicznie czy materiałowo literatury obcej, zabrakło w niej, jak się wydaje, pełniejszego odzwierciedlenia związków polsko-rumullskich, także i w dziedzinie badań etnograficznych. Wystarczy wspomnieć tytułem przykładu, że w recenzowanej pracy nie spotykamy się z nazwiskiem K. Dobrowolskiego - przecież klasyka w dziedzinie badań nad osadnictwem wołoskim. Znaczną pomocą w korzystaniu z pracy jest obszerny, liczący 50 stron indek.; rzeczy, nazwisk i nazw geograficznych. Zasygnalizowaniem dalszych możliwości, a może i planów jest mapa budownictwa ludowego, na której rozmieszczone zostały ryciny domów, odpowiadające zamieszczonym w legendzie 59 rzutom poziomym, Opracowanie to stanowi interesującą ilustrację, tak że chciałoby się, by takich map zaprezentowano więcej z innych dziedzin, choć wiadomo z cytowanych przez autora atlasów etnograficznych, że już w związku z opracowaniem V. Geramba można się było przekonać, jak niebezpieczne są próby typologii budownictwa uwzględniające równocześnie materiał, konstrukcję, wyraz plastyczny oraz rozplanowanie i funkcję wnętrza; wiadomo, że cechy te rozpatruje się raczej z osobna i dopiero ex post można ustalić niektóre typy ich zespołów. W sumie mamy do czynienia z bogatym i interesującym opracowaniem z gatunku tych, z którymi czasem polemizuje się z pozycji teoretycznych, ale bez których żadne opracowanie teoretyczne nie mogłoby powstać. Zofia Staszczak Paysannerie Jranc;aise, paysannerie hongroise XVle-XXe siecIes. Volume publie sous la direction de Bela Kopeczi et Eva H. Balazs. Akademiai Kiadó, Budapest 1973, ss. 319. Prace z zakresu historii społeczno-gospodarczej wsi spotykają się z żywym zainteresowaniem etnografów, bowiem są doskonałym wprowadzeniem do analizy zmian społeczno-kulturowych. Omawiana książka posiada tym większą wartość, że traktuje zjawiska porównawczo, w dużym wymiarze czasowym. Jej tematem jest sytuacja chłopstwa i rozwój stosunków agrarnych od XVI do połowy XX wieku we Francji i na Węgrzech. Książka jest zbiorem materiałów z II Konferencji francuskich i węgierskich historyków, która odbyła się w 1972 roku w Budapeszcie '. Swym zakresem wykracza poza problemy społeczno-ekonomiczne i w pewnym stopniu zajmuje się również zagadnieniami kultury chłopskiej. Praca składa się z 19 samodzielnych artykułów, w tym sześciu poświęconych 1 Pierwsza Konferenc,ja, ków węgiersko-francuskIch, poświęcona historii myśli społecznej, odbyła się w 1968 roku w Paryżu. historii politycznej stosun- �2(i:.,l Recenzje. przeglądy wyclawnictw i czasopism Francji. Uwzględniono w niej wszystkie ważniejsze okresy rozwoju francuskiego i węgierskiego chłopstwa; począwszy od XVI wieku. Całość zgromadzonego w niej materiału można podzielić na trzy części, wyróżniające się zarówno problematyką, jak i okresem historycznym: 1) kształtowanie się wtórnego poddaństwa na Węgrzech i sytuacja chłopstwa w warunkach znie~ienia poddaństwa we Francji (od XVI do końca XVIII wieku); 2) reformy społeczne i półfeudalne stosunki w rolnictwie węgierskim oraz rozwój własności chłopskiej we Francji (od XIX wieku do 1939 roku); :3) rolnictwo i robotnicy rolni w warunkach socjalistycznych na Węgrzech oraz stosunki w rolnictwie francuskim (po II wojnie światowej). Na część pierwszą składają się opracowania: L. Elekesa, Antyfeudalne walki chłopstwa a system władzy "Państwa wieku; E. Le Roy Ladurieg'go, Chłopi francuscy w okresie wojen Ligi; i Stany" francuscy Z. P. Pacha, na Węgrzech w ciqgu XV w XVI wieku; J. Meyera, Pańszczy:zna i platna praca i XVI Chłopi w gospo-· i XVII wieku; G . .szekelyego, Demograficzne skutki dominacji otomańskiej; J. Berengera, Chlap francuski i kryzys XVII wieku; I. Wellmanna, Lud wiejski na Węgrzech w XVIII wieku oraz E. H. Balazs, Oświecenie a chłopstwo na Węgrzech te ostatnim trzydziestoleciu darstwach XVIII senioralnych na Węgrzech w XVI wieku. Lektura tych artykułów pozwala na określenie istotnych różnic francuskiego i węgierskiego systemu feudalnego. Podczas gdy w Europie Zachodniej, począwszy od XVI wieku, wzmacnia się kapitalistyczny sposób produkcji, a poddaństwo wy·· raźnie już w tym okresie zanika, w Srodkowej Europie rozpoczyna się szczególna forma feudalizmu, zwana "wtórnym" bądź "nowym wydaniem" poddaństwa. We Francji od XVI wieku pozycja społeczna chłopa, przy zachowaniu przez panów feudalnych podstawowych przywilejów (prawo własności ziemi, sądownictwo patrymonialne), zbliżała się coraz bardziej, mimo kryzysu w XVII wieku, cio pozycji wolnego dzierżawcy. Na Węgrzech natomiast następuje w tym czasie zdecydowany rozwój wtórnego feudalizmu. Po opracowaniu nowego kodeksu praw (Tripartitum ...), ograniczającego wyraźnie prawa chłopów (m. in. przywiązanie do ziemi "na wieczne czasy"), dochodzi do stopniowego zwiększania ich wyzysku, co w XVIII wieku wywołuje szereg powstań. Wyraźne zmiany w sytuacji społecznej, w mniejszym stopniu ekonomicznej, zachodzą we Francji i na Węgrzech w końcu XVIII i w XIX wieku (we Francji nadanie ziemi i ostateczny upadek feudalizmu, na Węgrzech uzyskanie wolności osobistej i zniesienie pańszczyzny). Tym zmianom społeczno-ekonomicznym, walce ehłopskiej, a także rozwojowi małej własności chłopskiej we Francji i półfeudalnemu systemowi stosunków produkcji na Węgrzech w okresie od XIX wieku do 1939 roku, poświęcona jest druga część pracy. Składają się na nią artykuły: R. Marxa, Chłopstwo francuskie w czasie Rewolucji 1789 roku; K. Vbrosa, Niektóre problemy chłopstwa węgierskiego na poczqt;';u XIX wieku; G. Bendy, Produkcja i eksport zbóż na Węgrzech (1770-1870); E. Niederhausera, Sytua.cja i ruchy chłopskie w Europie Wschodniej w pierwszej polowie XIX wieku; R. Mandrou, Kultura ludowa i społeczności chłopskie Ancien Regime'u; T. Hoffmanna, Upadek i kultura chłopska (Węgry XIX wiek); L Ka tony, Organizacja i przejściowe społeczności niestałych robotników sezonr,:wych na Węgrzech (1848-1945) oraz P. Gunsta, Rolnictwo węgierskie w pierwszej połowie XX wieku. W tej części pracy wyróżniają się swoim charakterem opracowania R. Mandrou �Recenz)e. przeglądy lvydawnictw i czasopism 263 i T. Hoffmanna, jedyne w książce bezpośrednio związane z kulturą ludową i lokalną społecznością wiejską. R. Mandrou, czołowy francuski historyk kultury ludowej okresu Ancien Regime'u, w wielu pracach stara się wykazać w jakim stopniu kultura chłopska tworzy istotny czynnik integracji i równowagi w społeczeństwie tej epoki. Przedstawiony przez niego artykuł (s. 211-223) jest przyczynkiem do tego zagadnienia. Podejmuje \\- nim problem solidarności społeczności wiejskich wobec zewnętrznych autorytetów władzy i znaczenia aktywności religijnej w stabilizacji i homogeniczności tych społeczności. Szczególnie interesujące, choć dyskusyjne, są stwierdzenia autora dotyczące wiejskiego katolicyzmu. Inicjatywy społeczności chłopskiej w kierunku aktywizacji praktyk religijnych są jego zdaniem istotnym czynnikiem równowagi społecznej. Życie religijne nie rozstrzyga wprawdzie ani nie osłabia konfliktów spolecznych, ale prowadzi w wielu wypadkach do odsunięcia ich na dalszy plan. Artykuł T. Hoffmanna (s. 225-238) podejmuje zagadnienie węgierskiej kultury ludowej XIX wieku i jest próbą uzasadnienia jej rozwoju. Dokonuje się on w warU:lk<Jch zaznaczającej się rewolucji przemysłowej, która jednak węgierskiego rolnictwa i stosunków społecznych na wsi nie objęła, pozostawiając je w dalszym ciągu w swej strukturze półfeudalnymi. Autor dochodzi więc do wniosku, że rozkwit niektórych dziedzin kultury, związanych przede wszystkim bezpośrednio z kulturą dnia codziennego (mieszkanie, wyposażenie wnętrza, strój) można tłumaczyć próbą samookreślenia się społecznego chłopstwa wyłącznie w takiej formie. jaka była możliwa, przy czym zaobserwować można uleganie pewnym iluzjom historycznym i postawom anachronicznym sięgającym XIV i XV wieku. Ta ciekawa teza autora wymaga z pewnością dalszych szczegółowych badań, bcwiem w przedstawionej formie jest kontrowersyjna, a to przede wszystkim ólatego, że analiza nie obejmuje całości kultury, lecz tylko niektóre wybrane aspekty. \II trzeciej części omawianej publikacji zawierają się opracowania: P. Barrala, Lurlność rolnicza we Francji około 1~50 roku, M. Somlyai, Podzial ziemi oraz L. Komló, Rewolucja agrarna. i uprzemysłowienie węgierskiego kompleksu spo. żyu:czego. Zestawienie materiałów dotyczących rozwoju rolnictwa i stosunków społecznych na wsi węgierskie] i francuskiej po II wojnie światowej prowadzi do wniosku, że oba przykłady dają pełną możliwość porównawczej analizy socjologiczno-ekonomicznej. We Francji dochodzi współcześnie do wyraźnej koncentracji kapitału w rolnictwie i zmian w strukturze agrarnej (V.l 1955 roku tylko 73% gospodarstw samodzielnych, przy czym 20"1" wielkich farm obejmuje Gl"/o powierzchni użytków rolnych). Na Węgrzech natomiast następuje kolektywizacja i upaństwowienie ziemi (w 1961 wku 96,3"/" ziemi w rękach państwa bądź spółdzielni produkcyjnych). Główną wartOŚCi,! książki Paysannerie franc;aise, paysannerie hongroise XVI"-XXe sieC'les jest to, źe zagadnienie rozwoju społeczno-ekonomicznego wsi roz!~atruje w aspekcie porównawczym. Nie jest to wprawdzie opracowanie o charakterze 3yntezy, a zbiÓr odrębnych artykułów ograniczonych wymiarem czasowym, tym niemniej możliwe jest dokonywanie bezpośrednich porównań i przeci"·stawień. Umożliwia to wyjaśnienie na przykładzie Francji i Węgier, genezy i rozwoju szeregu zjawisk w dziejach wsi zachodnio i środkowoeuropejskiej, przede v.;szystkim problemu wtórnego poddaństwa. Dla etnografii praca ma wartość szczególnie w zakresie europejskiej etnografii historycznej. �264 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Na zakończenie warto zwrócić uwagę czytelnika na obszerną bibliografię dołączoną do każdego opracowania, która z pewnością uzupełni niektóre materiałowe braki tej pracy. Jacek Giovanni Tassoni, Arti e tradizioni e le tradizioni nel Regno Italico, Prealpina", t. 9, Bellinzona 1973, ss. 565. costumi Le inchieste W: ,.Arte e monumenti popolari. Bednarski Napoleoniche sui della Lombardia Jak wiadomo, nie istnieje pełna zgodność co do początkowych dat pierwszych prób badawczych w zakresie etnografii. Jak zwykle odnosi się je albo do pierwszych uwag o potrzebie zbierania tego typu materiałów, albo do przypadkowych i wyrywkowych relacji zawierających jakieś pożyteczne dla etnografa informacje, albo też do pierwszych prób bardziej systematycznego opisu, przy czym nie wiadomo, czy za taki uważać Germanię Tacyta, czy dzieło Lafiteau. W każdym razie stosownie do znanej tezy, że przesądem jest to, w '::0 wierzą inni, zainteresowanie to zwracało się przede wszystkim ku ludom żyjącym poza kręgiem cywilizacji reprezentowanym przez autora. Dopiero oświecenie i prądy demokratyczne, wyprzedzające rewolucję francuską, zwróciły uwagę na fundamentalne znaczenie tradycji ludowych własnego kraju dla przebudowy społecznej. Zaledwie myśli takie wypowiedziane zostały przez G. B. Vico, a także Voltaira, nie długo po śmierci J. G. Herdera powstaje w Paryżu Towarzystwo Obserwatorów Człowieka, a w tymże roku 1804 Akademia Celtycka, która już w następnym roku przedstawia obszerny, liczący 51 pytań kwestionariusz do badania tradycji ludowych. Autorami jego byli po większej części J. A. Dulaure i M. Mangourit, a dotyczył on obrzędowości dorocznej, rodzinnej, starożytnych pomników i dawnych wierzeń oraz przesądów. Wojczyżnie O. Kolberga godzi się przypomnieć, że rok 1802, a więc na trzy lata przed sporządzeniem tego kwestionariusza i na rok przed śmiercią Herdera, jest datą projektu "doskonałego dzieła o obyczajach, zwyczajach i obrządku narodu polskiego", projektu zawartego w liście H. Kołłątaja do krakowskiego wydawcy, J. Maya. Projekt francuski miał jednak tę przewagę, że mógł być i został wprowadzony w życie, a materiały uzyskane na tej podstawie zasłynęły w etnografii jako "ankiety napoleońskie", gdyż to właśnie Napoleon Bonaparte uznał za stosowne, mimo - jak wiadomo - licznych innych zajęć, uzyskać tego rodzaju podstawowe rozeznanie zarówno o kulturze ludowej własnego narodu, jak i kulturze narodów podbitych lub uzależnionych. Tak więc od wielu lat krążyły wiadomości i relacje o tym pierwszym, systematycznym zbiorze materiałów etnograficznych z krajów europejskich. Dopiero obecnie udostępniony został szerszemu kręgowi czytelników we wzorowej edycji po<lstawowy zrąb materiałów z tzw. Lombardii przedalpejskiej. Znaczenie tej edycji jest tym większe, że większość z ogromnego zasobu żródłowego, który zebrano w latach 1805-1811, a w niektórych krajach aż do 1830 czy 1840, nie jest szerzej znana, a np. dla okręgu Wandei, Alp półn. czy Piemontu materiały te prawie z pewnością zaginęły. Nie wchodząc w dalsze zawiłe dzieje materiałów z badań, które mają swoją dość bogatą literaturę, scharakteryzujmy pokrótce zawartość wydawnictwa. Obej- �Recenzje, przeglądy wydawnictw 265 i czasopism muje ono odpowiedzi na ankietę przede wszystkim z Lombardii, Wenecji, Emilii Romanii, Marche oraz częściowo Wenecji Giulii i Piemontu. Informacji historycznych i edytorskich dostarcza obszerny wstęp pióra G. Tassoni (s. 1-74). Informacje z badań obejmują dalszych 440 stron tekstu, z czego 203 strony zajmują całostronicowe, niestety jednobarwne ilustracje przedstawiające ubiory ludowe. Interesującym uzupełnieniem jest 12 kartogramów zestawionych przez edytorów opracowania, przedstawiających niektóre dane z badań w ujęciu przestrzennym ("atlas demologiczny"). Opracowanie uzupełniają szczegółowe indeksy, rzeczowy oraz geograficzny. Trudno jest z perspektywy 170 lat oceniać materiał, którego największym walorem jest sam fakt jego istnienia, jako zasobu źródłowego dla tak odległego czasu. Może on zresztą do dziś być analizowany, nie tylko przez etnografa. Fakt, że był on zbierany drogą urzędową i przy pomocy osób bez żadnego ku temu przygotowania (nauczyciele, księża, urzędnicy admini~.tracji) dostarczać może interesujących i nie zawsze zdezaktualizowanych wniosków o mechanizmach społecznych warunkujących jakość zebranego materiału. Występują tu obok cennych opisów charakterystyczne uniki wobec kwestionariusza, dążenie do minimalizacji wysiłku odpowiadającego, budowanie w odpowiedziach "potiomkinowskich wsi", ze względu na podległy odpowiadającemu zakres działalności instytucjonalnej, a także zaznacza się czasami niechęć wobec całej inicjatywy, jako narzuconej ze strony władzy obcej i dążenie do przedstawienia wiedzy oficjalnej i stanu postulowanego, zamiast stanu faktycznego. Z drugiej strony, jako cechy pozytywne, wymienić trzeba dość dużą obowiązkowość i dokładność opisów dających np. w większości także i odpowiedzi negatywne. Ciekawostką, która zainteresuje z pewnością polskiego odbiorcę, są teksty słoweńskie z Wenecji Giulii. Największe znaczenie omawianej edycji wydaje się polegać na tym, że stwarza ona po raz pierwszy w tak znacznym stopniu możliwość udowodnienia, o ile brak porównywalnych materiałów umożliwiających dokładne stwierdzenie dynamiki zjawisk kulturowych w czasie jest rzeczywiście przeszkodą we wnioskowaniu o dynamice zjawisk kulturowych na podstawie danych etnograficznych. Inaczej mówiąc, istnieje wreszcie możliwość skonfrontowania dynamiki rekonstruowanej na podstawie analizy typologicznej z obiektywnymi danymi o takichże zmianach w okresie 170 lat. Miejmy nadzieję, że najbliższe lata przyniosą takie studium, które może się okazać podstawowe dla rozstrzygnięcia sporu co do znaczenia etnografii jako nauki autonomicznej, względnie jako nauki pomocniczej historii. Zofia Staszczak Alfred Karasek, Josef Lanz, Krippenkunst in Rahmen und Mahren vom Friihbis zm Gegenwart. Marburg 1974, N. G. Elwert Verlag, ss. 363, 77 tabl., 16 map. barock Dotychczasowa literatura europejska z zakresu sztuki ludowej wzbogaciła się ostatnio o bardzo cenną i obszerną, gruntownie opracowaną i z dużym znawstwem przedmiotu ;')apisaną pozycję na temat szopek bożonarodzeniowych z terenu Czech i Moraw. Czytelnik otrzymuje wyczerpującą problem monografię dotyczącą rozwoju �2G(; Recenzje. przeglqdy wydawnictw i c.zasopi.<;Hl wytwórczości i jej rozprzestrzenienia. Dla nas pozycja ta jest co najmniej z dwóch względów przydatna. Raz dlatego, że dostarcza materiału porównawczego dla naszych badań z terenu sąsiadującego z Polską. Po wtóre, jako żródło zawierające dane z terenów Górnego i Dolnego Sląska (z b. powiatów: Bielsko-Biała, Cieszyn i Jelenia Góra, z Kotliny Kłodzkiej i Lubina), Krakowskiego (Kraków i Wieliczka) oraz Zielonogórskiego (Wschowa). Stąd wynika celowość i potrzeba pobieżneg<) chociażby jej omówienia w "Ludzie". Warto może dodać, iż problematyka szopek bożonarodzeniowych zajmuje poczesne miejsce w literaturze przedmiotu. U nas datuje się ona co najmniej od momentu ukazania się w 1904 r. pracy S. Estreichera o szopce krakowskiej, poprzez bardzo interesujące dzieło R. Reinfussa o szopkach krakowskich (Kraków 1958). W porównaniu do tych prac dzieło Karaska i Lanza ma znacznie szerszy zakres. Do ciekawszych pozycji opublikowanych przez naszych sąsiadów zaliczyć można M. K. ValSikova, Nasze szopki (Praga 1946) i H. Johnovej, Szopki bożonarodzeniowe (Praga 1967). Recenzowana praca przewyższa je zarówno bogactwem materiałowym, jak zasięgiem terytorialnym i monograficznym ujęciem. Jest ona owocem wieloletnich poszukiwań Karaska, z którym ostatnio współpracował Lanz. Trudno wprost uwierzyć, iż można pasjonować się, i to przez wiele lat, jak to uczynili autorzy książki, tak wycinkową problematyką, jaką są w sztuce ludowej szopki. Przekonywuje jednak czytelnika wykorzystana w pracy bardzo bogata podstawa źródłowa i obficie zebrana literatura. Karasek i Lanz zebrali wszystkie dostępne im źródła archiwalne, rękopiśmienne i drukowane, zgromadzili materiały ankietowe zbierane w latach trzydziestych do atlasu kultury ludowej, oraz wykorzystali bogate zbiory muzealne. Przeprowadzili wreszcie obszerne badania terenowe. Baza źródłowa zasługuje więc w pełni na uznanie. Nie można tego natomiast powiedzieć w odniesieniu do przyjętych w pracy rozwiązań metodycznych, stereotypowych, zarzuconych obecnie w literaturze przedmiotu. Zastrzeżenia budzi także układ treści, autorzy przyjęli bowiem zamiast rzeczowego - właściwszego w tym. przypadku -- podział geograficzny, który w konsekwencji spowodował niepotrzebne powtórzenia, których można było uniknąć analizując od razu wytwórczość i rozprzestrzenienie się szopek według ich konstrukcji, surowca z którego zostały wykonane, zdobnictwa, rzeźby i mechanizmów wprowadzających w ruch figury, przy jednoczesnym uwypuklaniu zró±nicowań regionalnych. Zastosowany układ treści, poza wprowadzeniem, wymienia tylko nazwy poszczególnych regionów, które stanowią jednocześnie tytuły rozdziałów. Jest ich w sumie jedenaście: I) Das alte Prag, II) Das Egerland, III) Da.; Erzgebirge und sein Vorland, IV) Das nordbohmische Ober-und Niederland, V) Der Jeschken-Isergau und sein tschechisches Vorland, VI) Das Riesengebirge und sein siidliches Vorland Podkrkonos, VII) Das Adlergebirge und das Koniggratzer Gebiet, VIII) Zwischen Altvater und den Weissen Karpaten, IX) Sii.dmahren und die Bohmisch-Mahrischen Hohen, X) Der Bohmerwald und sein nordliches Vorland i XI) Innerbohmen. Bliższa lektura poszczególnych rozdziałów wykazuje, iż autorzy przyjęli dla nich, z wyjątkiem jednego, określony ramowy schemat. Obejmuje on z reguły takie zagadnienia jak: 1) zarys historycznego rozwoju regionu, 2) szopki malowane i o wystroju płaskorzeźbowym, 3) szopki skrzynkowe z figurami wycinanymi z papieru, bądź wykonanymi z drewna, ceramiki, porcelany i węgla, 4) szo\pki z figurami z chleba, ciasta i innych mas, 5) rzeźbiarstwo szopkowe. 6) szopki poruszane mechanicznie i zabawki szopkowe. Inny nieco układ treściowy zastosowali natomiast dla I rozdziału - "Stara Praga", w którym problematykę szopkową podporządkowali klasycznemu podziałowi stosowanemu w historii sztuki. Dla przykładu przypatrzmy się bliżej rozdziałowi VI - "Karkonosze i ich połu- �RecenzJe, pr.aeglqdy wydawn'ictw 267 i czasopism dniowe Podgórze Podkrkonos", ponieważ zawiera m. in. analizę historyczną wytwórczości i rozmieszczenia szopek z terenu Dolnego Sląska. Autorzy informują czytelnika o początkach wprowadzenia tych wytworów kulturowych (sięgających II połowy XVI stulet:ia) i ich rozpowszechniania się oraz wyszczególniają instytucje mające w tym zakresie największe osiągnięcia. Kolejno omawiają szopki znajdujące się po kościołach i domach prywatnych, podając dokładnie ich rodzaje, wielkość, wystrój i sposoby poruszania figur. Prezentują wreszcie wytwórców. Czytelnik otrzymuje bardzo szczegółowe opisy, które jednak w sumie zamazują całość problematyki. Nie umniejsza to wszakże wartości pracy, która polega na ukazaniu specyfiki Czech i Moraw w zakresie wytwórczości i rozpowszechnienia szopek, nie spotykanej w takich rozmiarach na innych terenach Srodkowej Europy. Wielką rolę w pracy spełnia bogaty, dobrze wykonany zestaw zdjęć czarnobiałych i kolorowych (77 szt. formatu A5). Ilustrują one występowanie szopek na obrazach, płótnach i medalionach. Zawierają także reprodukcje szopek ze starodruków, litografii i drzeworytów, nadto zdjęcia ołtarzy, tryptyków, monstrancji oraz fotografie twórców ludowych i ich wytworów. Pracę uzupełnia wreszcie 14 mapek zawierających różnego rodzaju zasięgi: wpływów klasztorów na rozwój szopkarstwa, produkcji szopek z figurkami porcelanowymi, wyrobu szopek-zabawek, wyl warzania piramid, snycerstwa i malarstwa, występowania szopek w zależności od rodzaju figur oraz szopek poruszanych mechanicznie. W sumie ciekawa, warta polecenia praca. Walerian Kalendarnyje XX v. Zimnije obycai prazdniki. Sobisiak i obrjady v stranach zarubcznoj Evropy, XIX Izdatel'stvo "Nauka", Moskva 1973, ss. 351, ił. nacalo Instytut Etnografii im. N. N. Mikłucho-iVIakłaja w Moskwie poświęca w ostatnich latach stosunkowo dużo miejsca badaniom kultury ludowej Europy. Jednym z najbardziej interesujących zamierzeń radzieckich etnografów jest napisanie monografii poświęconej dorocznym zwyczajom i obrzędom wszystkich ludów Europy, wyłączając z niej europejską część ZSRR. Na całość mają składać się 3 tomy, poświęcone dorocznej obrzędowości okresu zimowego, wiosennego i letnio-jesiennc;:c,. Recenzowana tu zbiorowo praca, której głównym redaktorem jest S. A. Tokariew, stanowi pierwszą część tego ambitnego zamierzenia. Wśród 15 autorów, większość stanowią etnografowie wyspecjalizowani w badaniu poszczególnych europejskich krajów. W kolejnych rozdziałach książki znalazły swoje omówienie doroczne zwyczaje i obrzędy cyklu zimowego u Włochów, Francuzów, ludów Półwyspu Pirenejskiego, Belgii i Niderlandów, Wysp Brytyjskich, Skandynawów, Finów, Lapończyków, Niemców, Austriaków, Szwajcarów, Węgrów, Słowian zachodnich i narodów Jugosła\\'ii oraz Bułgarów, Rumunów, Albańczyków oraz Greków. Opracowanie zagadnienia obrzędowości u niektórych ludów, np. Polaków, Słowaków, Czechów i Łużyczan, w ramach jednego rozdziału Słowian zachodnich, okazało się możliwe zarówno ze względu na bliskie ich pokrewieństwo, jak i podobień~two obrzędowych elementów. �2(j8 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Praca posiada przede wszystkich charakter faktograficzny opiera się zasadniczo na materiale zebranym z opublikowanej literatury tematycznej, w mniejszym stopniu na danych archiwalnych i badaniach terenowych. Zgromadzony materiał daje obraz obrzędowości okresu zimowego w takiej postaci, w jakiej była ona rozwinięta na przełomie XIX i XX wieku. Jest więc to przede wszystkim spojrzenie historyczne. To czasowe ograniczenie daje jednak możliwość dokonania szczegółowszych porównań i szerszych analiz. Obrzędowość współczesna już w mniejszym stopniu pozwala na badania a chgrakterze etnograficzno-historycznym. Opisowy charakter pracy wynika bezpośrednio z jej założeń. Etnografowie radzieccy pozostawili zagadnienia teoretyczne do dalszych rozważań, sygnalizując je jedynie we "Wprowadzeniu" i "Zakończeniu", wyjątkowo w poszczególnych rozdziałach. Ze względu jednak na to, że poruszone w tych częściach problemy są istotne i dotyczą w bezpośredni sposób badań obrzędowości dorocznej w ogóle, chciałbym się nimi szerzej zająć. Badanie obrzędowoś·ci dorocznej należy do tematów tradycyjnych w etnografii, tym niemniej pozostało do dzisiaj problemem otwartym i złożonym. Wymaga bowiem, obok prostej rejestracji faktów, wszechstronnej analizy nie tylko w aspekcie historyczno-genetycznym, ale również porównawczym i funkcjonalnym tak w stosunku do poszczególnych elementów, jak i całości obrzędowości (w wymiarze historycznym i współczesnym). Badanie europejskiej obrzędowości daje w tym zakresie duże możliwości, ale zmusza do przyjęcia określonych założeń teoretycznych. W recenzowanej pracy marksistowska koncepcja treści i funkcji zwyczaju oraz obrzędu jako formy świadomości społecznej znalazła swój pełny wyraz. Zanim jednak przejdziemy do tych zagadnień należałoby zwrócić uwagę na rozróżnienie a charakterze klasyfikacyjnym, a mianowicie na określenie stosunku terminów zwyczaj - obrzęd. Etnografowie radzieccy przyjmują wypracowany już w etnografii pogląd, że wzajemny stosunek tych pojęć do siebie jest stosunkiem nadrzędności i podrzędności (zwyczaj > obrzęd), przy czym sam termin "zwyczaj" jest zdefiniowany jako "każdy ustalony, tradycyjny, mniej lub bardziej powszechnie przyjęty sposób spełnienia jakichkolwiek społecznych zachowań, tradycyjne reguły postępowania". Z pewnością bardzo istotnym problemem, na który zwrócono w pracy szczególną uwagę, jest zagadnienie symbolicznego znaczenia zwyczaju-obrzędu i skomplikowanego, zmieniającego się historycznie i czasami trudnego już dzisiaj do określenia jego ukrytego sensu. Badania nad symboliką pozwalają m. in. na łatwiejsze odkrycie przedchrześcijańskiej warstwy obrzędu. Ogólnoteoretyczne założenia pracy, wynikające zresztą z przeprowadzonej analizy, można określić w kilku punktach: 1) podstawą wyróżnienia zimowego cyklu obrzędowości dorocznej jest kalendarz chłopski, którego z kolei podstawę stanowi następstwo prac gospodarskich. Nie jest nim natomiast kalendarz astronomiczny (oficjalny) czy świąt religijnych: 2) powiązania mitologiczno-religijnego i praktycznego charakteru obrzędowości, jakkolwiek w wielu wypadkach wyrażne, wymagają każdorazowo badań historyczno-etnograficznych. Większość obrzędów ma genetyczny związek z dawnymi religijno-magicznymi przedstawieniami śmierci i ducha ożywienia przyrody; 3) zróżnicowanie europejskiej obrzędowości dorocznej jest tworem historycznego rozwoju i w jej skład wchodzą komponenty o różnych żródłach: ogólnoeuropejskie elementy przedchrześcijańs'kie, grecko-rzymskie, póżniejsze chrześcijańskie, a przede wszystkim o charakterze etnicznym; 4) główna linia historycznego rozwoju obrzędowości zamyka się w procesie stopniowego wypierania początkowych tradycyjno-religijnych treści związanych �Recenzje, p"zeglądy wydawnictw 269 i czasopism z przedchrześcijańskimi religijno-mitologicznymi przedstawieniami oraz chrześcijańskim dogmatyzmem i zastępowaniu ich w coraz większym stopniu elementami świeckimi o charakterze estetycznym i związanym ze społecznym bytem. Te niewątpliwie słuszne, ogólne założenia implikują równocześnie charakter i cel historyczno-etnograficznych badań europejskiej obrzędowości dorocznej. Zdaniem autorów "Wprowadzenia", na problematykę badawczą składają się zagadnienia: 1) geneza obrzędów i ich związek ze społeczno-ekonomiczną rzeczywistością; 2) wzajemny stosunek materialnego żródła obrzędu i jego mitologiczno-religijnych elementów; 3) wzajemny układ religijno-magicznych i estetycznych wartości i historyczny proces wypierania tych pierwszych; 4) historyczne następstwo i uwarstwienie poszczególnych komponentów obrzędu; 5) zagadnienie etniczności obrzędowości i jej wzajemne powiązania u różnych narodów: 6) znaczenie i charakter współcześnie występujących zwyczajów i obrzędów. Tak szeroko wytyczona problematyka nie została w recenzowanej pracy w pełni zrealizowana. Założenie autorów o jej faktograficzności przyczyniło się do tego w decydującym stopniu. Opracowania większości wymienionych tematów należy spodziewać się po dalszych publikacjach. Tym niemniej zaprezentowany materiał pozwala na określenie niektórych cech charakterystycznych dorocznej obrzędowości cyklu zimowego w Europie. Jego punkt kulminacyjny przypada na grudniowe przesilenie dnia z nocą i głównymi momentami są dni: 25 grudnia oraz 1 i 6 stycznia. Rozpoczyna się półtora do dwóch miesięcy wcześniej, a kończy w połowie stycznia. W obrzędowości zlewają się różne dawne elementy przedchrześcijańskie z późniejszymi chrześcijańskimi. Z tych dawnych do najważniejszych należą wróżby o pogodzie, urodzaju, a w ogólności o warunkach i zjawiskach w nadchodzącym rdku i to nie tylko w gospodarce, ale i życiu rodzinnym. Wiąże się z tym szereg zabiegów o charakterze magicznym, szczególnie w okresie od 24 grudnia do 6 stycznia. W obrzędowości cyklu zimowego widać wyraźne ślady kultu ognia i wody, a szczególnie kultu zmarłych. Większość zwyczajów sięga okresu przedchrześcijańskiego. Wpływ chrześcijaństwa jest często powierzchniowy i zasadniczo opiera się na dostosowaniu poszczególnych okresów chrześcijańskiego kalendarza do różnych etnicznych zwyczajów. W płaszczyźnie porównawczej istnieje dość duże zróżnicowanie w tradycjach świątecznych i noworocznych obrzędów u różnych europejskich narodów. Jest to wywołane zarówno warunkami przyrodniczymi, bytowymi, etnicznymi, jak i przynależnością religijną. Najwyraźniejsze różnice dotyczą kościelnych elementów obrzędów (głównie katolicy, protestanci, prawosławni). Zróżnicowanie o charakterze etnicznym, poza chrześcijańskim jest już obecnie bardzo trudne do uściślenia w określonych granicach (np. tzw. bożonarodzeniowe polano). Nowe elementy, jakie pojawiły się w obrzędowości, najczęściej upowszechniły się na bazie starych zwyczajów (np. święteczne drzewko). Recenzowana praca jest uzupełniona materiałem ilustracyjnym oraz interesującym zestawem bibliograficznym, dotyczącym obrzędowości dorocznej poszczególnych narodów. Główną wartością pracy Kalendarnyje obycai i obrjady v stranach zarubeinoj Evropy jest przede wszystkim jej faktograficzny charakter. Do pełnego jednak wyczerpania zagadnienia obrzędowości, w danym przypadku cyklu zimowego, pozostało jednak szereg problemów, na które zresztą zwrócili uwagę sami autorzy pracy. Dlatego też szerszy komentarz wyjaśniający, nawet przy publikacjach o charakterze opisowym, wydaje się w dalszych zapowiedzianych pracach niezbędny. Jacek Bednarski �270 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Roderyk Lange, The Nature of Dance. An anthropological donald & Evans Ltd., London 1975, ss. 256, ilustr. 85. Perspective. Mac- Nowa książka polskiego etnochoreologa, mgra Roderyka Lange, przebywającego obecnie za granicą, jest obszernym wprowadzeniem do zagadnień teorii tat'Jca, rozpatrywanych na szerokim tle porównawczym historycznym i etnograficznym. S.z,czególną wagę posiadają w tym ujęciu materiały etnograficzne, gdyż są one jakby żywą historią. Dewizą autora jest podkreślenie faktu, jak ważnym przejawem kultury, życia społecznego i psychiki jednostki był taniec i jakim powinien pozostać w dobie obecnej, bez uszczerbku dla humanistycznego aspektu naszej cywilizacji. Powstała w ostatnich latach nowa dyscyplina nauki, choreologia, dzięki wynalazkowi notacji ruchu Labana, otwiera drogę do uchwycenia zależności pomiędzy stroną motoryczną tańca, a jego ładunkiem treściowo-emocjonalnym. Jednym z pierwszych poruszonych problemów jest zestawienie określeń tańca, wybranych z dzieł starożytnych aż po współczesne, które rysują nurt myśli teoretycznej o tańcu. Rzucone na tło dążeń filozoficznych epoki i powiązane z układami społecznymi, myśli te nabierają szczególnej ostrości. Już w dziełach Platona i Athenaiosa taniec "nobliwy", jako forma sztuki, zyskiwał aprobatę, w oGróżnieniu od rozwiązłych tańców magicznych, nie aprobowanych przez. te autorytety. Pogląd ten najpełniej wyraził Lukian z Samosate w swoim Dialogu o tań.cu, przyznając sztuce tańca zdolność wyrażania wszelkich, godnych cywilizowanego człowieka treści, za pomocą najbardziej ekspresyjnej mowy gestów. To sformułowanie, tak doskonale charakteryzujące taniec teatralny, pozostało aktualne aż do czasów nowożytnych. W pierwszych wiekach naszej ery sztuka tańca przeniknęła nawet do liturgii chrześcijańskiej, ale napór rodzimych obrzędów tańców magicznych nowo ochrzczonych ludów zmusił w średniowieczu ojców kościoła do potępienia tańca. W epoce renesansu odżyła starożytna idea sztuki tańca i choć w innej zupełnie formie, znalazła swe odbicie w tańcach i baletach dworskich. Inspiracją do nowych koncepcji teoretycznych stały się czasy Ludwika XIV we Francji. Wyraził to C. F. Ml'mestrier w dziele Des ballets anciens et modcrl1es (1682). Niespotykany rozkwit sztuki baletowej skłaniał do porównywania jej ze sztuką starożytnych, taką tendencję miało również głoszone hasło jedności ta11ca, muzyki i poezji. Stąd zrodziło się określenie "balet klasyczny", pomimo iż formalny styl sztuki francuskiej mało miał wspólnego z wymownym gestem starożytnych greckich tancerzy. Lukianowski ideał sztuki tańca nadal jednak nurtował teoretyków i choreografów. O pełnię wyrazu dramatycznego w tańcu i naśladowanie natury upominał się Louis de Cahusac w traktacie De la danse ancienne et moderne (1754). Jean Georges Noverre w swoich Lettres sur la danse et les ballets (1760) propagował wielką reformę tańca, wprowadzając danse d'action. Ku starożytnym wzorom zwracali się zresztą także Salvatore Vigano i Carlo Blasis w początkach XIX wieku. Podczas gdy wielcy choreografowie torowali drog~ nowym prądom w sztuce, filozofowie okresu oświecenia na łamach Encyklopedii starali się znaleźć ogólną definicję tańca, podkreślając jego związek z muzyką, regularność gestów i wyraz uczuć i emocji, szczególnie widoczny w tańcach ludów "barbarzyńskich". To ostatnie twierdzenie powiązane było z odkryciem zapoznanych ludów prymitywnych. Romantyzm sprowadził na powrót kult dla formy i wirtuozostwa w sztuce baletowej, otwierając epokę neoklasyczną w tańcu. Odżył dawny związek tańca �Recenzje. przeglqcly wydawnictw i cza~opism 271 i poezji tworząc dzieła nieporównanej doskonałości, czego przykładem balet GiJednocześnie sentymentalne zainteresowanie ludem, datujące się jeszcze od ,;'ean Jaques Rousseau, wprowadziło na scenę wiele stylizowanych tańców ludowych. Odkrycia etnologiczne XIX wieku dostarczają nowych materiałów dla dociekań nad istotą tańca. Herbert Spencer dostrzega powiązania pomiędzy tańcem dziecka, a tańcnmi ludów prymitywnych. Obszerne studium o kształtowaniu się rytmu pieśni i tańca podczas pracy przeprowadza Karl Bilcher. Historycy kultury: E. Grosse, B. H. Schurtz, W. Wundt na szerokim tle porównawczym poszukują zródeł tańca zarówno w potrzebie wyrażania emocji, jak i w wyrazie treści magiczno-religijnych. Pedagodzy i psychologowie widzą w tańcu środek przeciwdziałający złym skutkom cywilizacji. Syntezą tych dociekań jest obszerne dzieło. niemieckiego muzykologa Curta Sachsa, Eine Weltgeschichte des Tanzes '(1933), \v którym autor rozstrzyga zagadnienia genezy, treści i formy tańca, rysuje schemat typologiczny, według którego porządkuje ogromny materiał etnologiczny i historyczny. W tym samym okresie, co Sachs, publikował swe dzieła Rudolf von Laban, tancerz i choreograf. Był on w pewnym sensie związany z kręgiem pedagogów i eksperymentatorów, jak Jaques Dalcroze i spokrewniony ideałami z wielką mistrzynią tańca wyzwolonego, Izadorą Duncan. Laban podjął grecką ideę sztuki tańca dostępnej dla wszystkich, nieodzownej do rozwinięcia w pełni fizycznych i psychicznych zdolności każdego człowieka, obejmującą jednak również pierwociny sztuki tanecznej. Na drodze empirycznej stworzył uniwersalny system skali, pozwalający na obiektywne określenie specyfiki każdego rodzaju czy stylu tańca i uchwycenia psychiczno-motorycznych korelacji. Swoje doświadczenia Laban notował znakami kinetografii. System Labana otworzył drogę do głębszej analizy istoty tańca i dał asumpt do badań choreologicznych w ścisłym tego słowa znaczeniu. Wybrane przez autora definicje i opinie wskazują na przełomowe etapy w rozwoju myśli teoretycznej o tańcu. Idee zawarte w zalążku w filozofii greckiej CJdżywały - jak widzimy - w epoce renesansu i baroku w odniesieniu do sztuki tańca. Odkrycia i badania etnograficzne XIX wieku nasunęły teoretykom sformułowania obejmujące całokształt tańca, coraz bardziej różnicując jego treści i definiując formy. Dzieło Sachsa zamyka ten etap. Dociekania Labana otwierają perspektywy nowej, bardziej ścisłej i określonej racjonalnie analizy ruchu i tańca, co umożliwia poszukiwanie ich powiązań z całokształtem kultury. W kolejnym rozdziale "Rytm w tańcu" autor rozpatruje wnikliwie to zagadnienie, polemizując z dotychczasowym jego ujęciem. Rytm istnieje wszędzie w przyrodzie, w życiu, w sztukach plastycznych. Nie on zatem zadecydował o powstaniu tańca, lecz był nim raczej przebieg ruchu, zakreślony cyklem rytmicznym. Cywilizacja niesie z sobą dążność do ścisłości, do rytmu regularnego, metrycznego i ujednoliconego. Tańce ludów pierwotnych mają rytmikę płynną, zindywidualizowaną, nie zawsze podkreślaną akompaniamentem muzycznym. Tańce grupowe wymagały uzewnętrznionego i ujednoliconego rytmu i dlatego też towarzyszył im akompaniament. Rozważanin na temat rytmu w tańcu pozwalają lepiej zrozumieć "arytmiczność" wielu tańców ludowych. Toteż swoje wywody autor poparł przykładami polskiego kujawiaka, w oparciu o własne badania terenowe. W rozdziale "Ruch tworzywem tańca" autOr prezentuje nowoczesny system <:nalizy ruchu metodą Labana i jego zapis kinetograficzny. Skale Labana wyczerselle. �Recen.zje, przeglądy wy<iawnictw i czasopism pują wszelkie możliwości ruchu ludzkiego, stąd ich uniwersalny charakter. Kierunki ruchu, objęte modelem przestrzennym, pozwalają na ścisły zapis, dając tym samym materiał do porównań i klasyfikacji. Laban nie poprzestał jedynie na ujęciu motorycznych cech ruchu człowieka. Wspólnie z F. C. Lawrencem opracował także skalę "effortów", wyznaczając stopnie napięć psycho-fizycznych odzwierciedlonych w ruchu i ujął je systemem znaków. Uzewnętrzniane w ruchu napięcia psychiczne nawiązują do wcześniejszych stadiów rozwoju biologicznego, ich obserwacje mają wielkie znaczenie dla nauki. W rozdziale "Ruch staje się tańcem" autor odnajduje wiele cech wspólnych w pewnych akcjach zwierząt i ludzi, przytaczając tutaj również zjawisko retrogresji ruchowej, czyli powtarzania ruchów zapoczątkowanych jeszcze w życiu płodowym, w momentach zachwiania równowagi psychicznej. Podobne reakcje ruchowe nawiązują do odległej przeszłości w rozwoju biologicznym i są powiązane bezpośrednio z fizjologią. Ruchy "taneczne" u zwierząt bywają spontanicznymi wybuchami emocji, lecz noszą one już znamiona pewnej "stylizacji", jak np. tańce godowe. Trudno zatem przeprowadzić na tym etapie ścisłą granicę między "tańcami" zwierząt i ludzi; autor powołuje się tutaj też na teorię Darwina. Laban zwracał również uwagę na moment przyswajania sobie w zabawie czy "tańcu" umiejętności organizowania akcji ruchowych przez młode osobniki. To zjawisko jest wspólne światu zwierzęcemu i człowiekowi. Idąc za teorią psychologii rozwojowej Jean Piageta, autor traktuje rozwój dziecka paralelnie z rozwojem ludzkości i wyprowadza stąd zasadnicze wnioski odnośnie do tańca. Ruch i taniec są nieodłączne i wręcz konieczne w pewnych stadiach rozwoju biologicznego i nie mogą być wyeliminowane w dzisiejszej dobie urbanizacji, bez zakłócenia równowagi psychicznej. Odnosi się to zwłaszcza do wychowania młodzieży. Kończąc ten rozdział autor przytacza znamienne słowa Herberta Reada: "Dopóki nie znajdziemy metod edukacji, respektujących procesy biologiczne, nie tylko nie stworzymy społeczeństwa pojednanego w miłości, lecz będziemy popadać głębiej w szaleństwo, ,społeczne neurozy i wojnę". "Taniec staje się sztuką" - z chwilą, gdy wyraża treści abstrakcyjne. Dzięki swej bezpośredniej formie, taniec jeszcze przed mową stał się przekazicielem idei. Autor wskazuje tutaj na bogaty repertuar tańców ludów prymity,wnych, które jednocześnie mają słabo rozwinięty język. Erą tańca był młodszy paleolit. Zdaniem Curta Sachsa, już nigdy póżniej taniec nie osiągnął tej pełni wyrazu absolutnie wszystkich, nurtujących społeczeństwo idei. W późniejszych czasach inne sztuki - muzyka, poezja, dramat - przejęły rolę nosicieli treści intelektualnych. Szczególną funkcję spełniał taniec ze względu na swe działanie stymulujące i uśmierzające. W przeciwieństwie do ruchów pracy, gdzie zasadnicze znaczenie ma użycie siły, w tańcu najważniejszą rzeczą jest przepływ ruchu i jego trwanie. Stąd często wśród ludów pierwotnych, po wyczerpujących marszach lub walce, odprawiano tańce, by zrównoważyć napięcia psychiczne i wysiłek. Autor przytacza tu również przykłady z Polski, tańców po żniwach, lub innych pracach w polu, gdzie uczestnicy twierdzili, że tego rodzaju ruch ich "nie męczył". Sztuka, jaką jest taniec, przenosi tańczących w świat idei i odczuć tak przyjemnych i uspokajających, że sama staje się skuteczną przeciwwagą dla trudów i niepokojów życia codziennego - cytuje autor słowa Labana. "Taniec nosicielem treści intelektualnych" - w tym rozdziale autor rozważa powiązania tańca z magią i religią od początku dziejów kultury. Taniec najbar- �Recenzje, pr"eglądy wydawnictw i czasopism 27.3 dziej bezpośrednio i z pełną ekspresją komunikował te treści, wzmacmaJąc jednocześnie poczucie więzi społecznej i bezpieczeństwa, Aspekt estetyczny podkreślał jeszcze niecodzienny charakter tańców magiczno-rytualnych. Począwszy od paleolitu do współczesności i poprzez kultury całego świata autor wykazuje, jak często treści magiczno-religijne łączyły się z tańcem. Kompleks magiczno-religijny użytkował taniec bądź to w jego postaci ekstatycznej, bądź dramatycznej, dopóki liturgia słowa nie zastąpiła tańca w ceremoniach religijnych. Wówczas taniec połączył się z teatrem, lub pozostał rozrywką. Ale ślady ekstazy tanecznej odnajdujemy nawet dziś w obrzędach niektórych sekt chrześcijańskich. Daleką reminiscencją ekstatycznych tańców są również przejawy transu, obserwowane we współczesnych dyskotekach. W rozdziale o "Funkcjach i formach tańca" autor systematyzuje ruchy człowieka według teorii Labana. Są to: ruchy skierowane od środka i do środka ciała, kontakt różnych części ciała ze sobą, ruchy maksymalnie rozwinięte i maksymalnie ścieśnione, kontakt ciała z podłogą, ruchy ograniczone w miejscu i ekspandujące w przestrzeń, wreszcie ruchy stanowiące abstrakcyjny wyraz myśli oraz ruchy symboliczne. To właśnie ruchy o pewnej treści, nabierające znaczenia symboli, podnoszą taniec do rangi sztuki i podkreślają jego funkcję społeczną. Nawet "'" najbardziej indywidualnej interpretacji, lub w improwizacji, taniec zachowuje Clg(Jlnieprzyjęty wśród danej społeczności styl i stereotyp formy. Taniec szamana, czy kapłana, musi być całkowicie zrytualizowany, by mógł być zrozumiały. Forma jest nierozerwalnie złączona z treścią. Z tego też względu np. tańce ludowe, bez właściwej adaptacji przeniesione na scenę, stają się juź tylko pustymi strukturami, tracąc swoją pierwotną treść i znaczenie. Sposób zorganizowania grupy w tańcu jest wyrazem więzi społecznej. Im ,jlniejsza więź, tym silniej związana ze sobą grupa. Rzadko zdarzają się grupy luźne, bezkształtne, gdzie każdy tańczy sam dla siebie, jak np. ekstatyczni tancerze Kris z wyspy Bali. Najsilniej akcentuje więż społeczną zamknięte koło. Forma ł2.ńcuchowa eksponuje rolę wodzireja. Linia, lub dwie linie przeciwstawne, tworzą formę taneczną dialogu. Podstawową grupą w tańcu może być para, trójka, lub czwórka. W obecnej dobie dezintegracji społeczeństwa coraz silniej zaznacza się w tańcach alienacja jednostki, czego przykładem sposób tańczenia w dyskotekach. W swoich ujęciach i systematyce form tanecznych autor podważa dotychczasową typologię Sachsa, który rozwój tańca przeprowadzał od form prostszych do bardziej skomplikowanych i umieszczał go w absolutnej chronologii historycznej. Autor dowodzi, że rozwój form odbywał się różnie, rozmaitymi drogami, w zależności od społecznych uwarunkowań, tworząc podobne formy w podobnych sytuacjach, co w konsekwencji dało tak rozmaity obraz struktur tanecznych. "Taniec komponentem kultury" - to ostatni rozdział książki. Niewątpliwie taniec zawsze oddziaływał na psychikę ludzką, stąd jego dawne połączenie z religią i mEdycyną. Ale szczególna rola tańca polegała na jego funkcji społecznej. Taniec podkreślał pewne etapy życia ludzkiego, jak inicjacja, wesele, pogrzeb, wyróżniał jednostki i grupy społeczne, wzmacniał więź społeczną, dając poczucie wspólnoty i bezpieczeństwa. Z drugiej strony taniec spełniał funkcje magiczne, miał powodować urodzaj i odwracać złe moce. Wątki magiczne często splatały się z funkcjami obrzędowymi. Ten naj dłuższy rozdział książki zawiera wiele przykładów z całego świata, \\" tym także z Polski. Autor bardzo interesująco przedstawił rozmaite funkcje tańca, poczynając od tańców związanych z magią urodzaju, która często koja18 - Lud. tom LX �274 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism rzyła się z płodnością ludzką. Należały do tej grupy m. in. zwyczaje skakania "na urodzaj" i z.achodniopolski obrzęd "podkoziołka", a także wielkopolskie tańce wokół snopka na żniwa, czy kaszubski taniec rybaków przed połowem łososia. W obrzędach weselnych również zjawiają się ślady magii urodzaju. Autor przytacza m. in. przykłady tańców oczepinowych, pochodzących z Podlasia, Mazowsza i Wielkopolski. Osobnym zagadnieniem są gry dziecięce, wśród których zachowało się wiele starych tańców i zwyczajów magicznych, jak choćby "baran", "jawor" i "mosty". Tradycyjne tańce wiejskie były powszechnie znanym kompleksem, który młodzi przyswajali sobie stopniowo, często przez imitację. Ulegał on pewnym powolnym zmianom dzięki inwencji zdolnych tancerzy, ale ich twórczość pozostawała zawsze anonimowa. Jedną z najbardziej charakterystycznych cech w tańcu wiejskim była improwizacja. Za improwizacją tancerzy podążali muzykanci, a nie odwrotnie. Stąd wiele zjawisk muzykologicznych dałoby się wyjaśniać na pDdstawie przebiegu tańca. Z obserwacji autora wynika, że warstwy uboższe miały często bogatszy repertuar taneczny. Sprawy artystyczne nie były tu więc zależne od ekonomiki. Repertuar wyższych i niższych klas przenikał się nawzajem. Migracje i wędrujące mody przyczyniały się również do zmiany tradycyjnego repertuaru. Te infiltracje musiały się jednak zawsze podporządkować miejscowemu stylowi, ulegając adaptacji. Zazwyczaj jeden lub kilka tańców wysuwało się na plan pierwszy w danym terenie i one to przyjmowały funkcje magiczne i obrzędowe. Tańce, które oderwały się od prototypu wiejskiego i stawały się narodowymi, traciły swój pierwotny, często skomplikowany styl, ulegając niwelacji. Autor zapatruje się negatywnie na możliwość odtwarzania tradycyjnych tańców wiejskich w oderwaniu od ich podłoża; stają się One z miejsca czymś innym i często przetwarzają się w formy innego rodzaju, wbrew założeniom organizatorów. Mimo to pokazy dobrze przygotowanych rekonstrukcji, mo·żliwie dokładnych, są wskazane, podobnie jak rekonstrukcje tańców historycznych, analogiczne do koncertów dawnej muzyki etc. Wyrugowanie tańca ze współczesnego życia społecznego przynosi wielką szkodę rozwojowi psychiki młodego pokolenia. Należy wprowadzić taniec na po \\'TÓ t Jako przedmiot edukacji, czyniąc wszakże przedtem gruntowne badania tradycyjnego repertuaru. Taniec związany jest bowiem integralnie z całokształtem zjawisk kulturowych na danym terenie i musi być głęboko zakorzeniony w tradycji i z niej wyrastać. Autor kończy książkę słowami Sachsa: "Dochodzimy do sprawy powiązań charakterystyki motorycznej ruchu z całym kompleksem kultury; jakąkolwiek będz,j,e odpowiedź na to pytanie, to podyktuje ją etnologia". Książka polskiego etnochoreologa jest bardzo cennym wprowadzeniem do teorii tańca, niejako propedeutyką choreologii i powinna stać się pierwszym podręcznikiem dla wszystkich, którzy rozpoczynają pracę w tym zakresie. Historia myśli teoretycznej o tańcu została tu doprawadzona do aktualnych badań i poparta osiągnięciami, pochodzącymi z innych dziedzin nauki. Jednocześnie autor krytycznie rozprawił się z dawnymi poglądami historyków i muzykologów, poddając szczegółowej analizie wiele problemów i formułując nowe założenia i podstawy klasyfikacji. Tym samym powstało nowe syntetyczne ujęcie zagadnień teorii tańca, od czasów jedynego pełnego systemu, opublikowanego w tym zakresie przez Curta Sachsa. Lektura książki The Nature of Dance może być interesującą nie tylko dla choreologów czy choreografów, ale dla wszystkich, zajmujących się problemami �Recenzje, przeglądy wydawnictw ~i5 i czasopism ~ztuki i kultury. Autor przedstawił bowiem temat od strony problemowej w sposób syntetyczny, rzutując go na płaszczyznę ogólnych zagadnień dotyczących kultury. Wagę odkrywczych postulatów mają propozycje wprowadzenia tańca do Edukacji młodzieży, kierując się znajomością repertuaru, stylu i techniki tańca danego kraju czy regionu. Taniec, dotąd zaniebywany, jest w istocie nieodłącznym i jednym z najważniejszych komponentów życia społecznego i kultury. Wykład swój autor zilustrował niezwykle ciekawymi i trafnie wybranymi przykładami, pochodzącymi w dużej mierze z badań prowadzonych w Polsce. Krótkie i rzeczowe ich omówienie uzupełniają znakomite i często unikalne zdjęcia fotograficzne. Zarówno fotografie, jak i szata graficzna publikacji wiele zawdzięczają starannej i estetycznej oprawie edytorskiej. Książka polskiego etnochoreologa jest w chwili obecnej wyjątkową publikacją w literaturze światowej, wziąwszy pod uwagę absolutny brak tego rodzaju ogólnoteoretycznych opracowań z dziedziny tak zaniedbanej, jak taniec. Ukazując się w języku angielskim, książka będzie miała z pewnością duży oddźwięk i wpłynie na kształtowanie się kierunku myśli teoretycznej w nowoczesnej choreologii, zdobywając uznanie dla autora, który podstawy swoich koncepcji przygotowywał będąc jeszcze w Polsce. Maria Johan Huizin!:"a, Jesień wa 1974, PIW, ss. 476. Znana Sredniowiecza. (Przekład Drabecka T. Brzostowskiego), Warsza- praca holenderskiego historyka, Johana Huizingi, zatytułowana Jesień (wiernie za niderlandzkim tytułem Herfsttij der Middeleeuwen), wydana już po raz trzeci po polsku, skłania do kilku uwag na jej temat. Na pierwszy rzut oka dzieło Huizingi, poświęcone waźnemu okresowi w dziejach zachodnioeuropejskiej kultury: przeobraźeniom u schyłku Sredniowiecza (XIV i XV wiek) kultury francusko-burgundzkiej, której reprezentanci zajmowali obszar ówczesnego królestwa Francji oraz powiązane z nim Niderlandy (Belgię i Holandię), wydaje się być zbyt odległe od problematyki, która uważana jest za przedmiot zainteresowań etnografii. Bliższe jednak zapoznanie się z nim wskazuje na kilka istotnych także dla etnologii momentów, które wymagają najogólniejszego chociażby omówienia. Nawet pod względem merytorycznym rozważania autora traktujące o dziejach kultury francusko-burgundzkiej w ciągu XIV i XV wieku są waźne dla etnologii regionalnej zajmującej się środkowoeuropejską kulturą ludową, w tym także polską. Przekształcająca się w tym okresie przejściowym pomiędzy Sredniowieczem a Odrodzeniem kultura zachodnioeuropejska (Francji i Niderlandów) odegrała bowiem, być może, największą rolę pośród innych kultur, w zasięgu których pozostawała ówczesna kultura środkowoeuropejska, w tym również ludowa. Szczególnie bezpośrednie lub pośrednie wpływy tej kultury uwidaczniają się na południo'wym wybrzeżu Bałtyku oraz na terenach zachodniej Polski czy Czech. Znajomość zatem przemian dokonywających się w kręgu kultury francusko-burgundzkiej w tym ckresie może znacznie ułatwić rozwiązanie szeregu zagadnień dotyczących kształtowania się i przeobrażeń także polskiej kultury ludowej. Sredniowiecza �276 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism O wiele jednak bardziej ważne niż te kwestie merytoryczne wydaje się zwrócenie naszej uwagi na ujęcie przez badacza określonej czasowo i przestrzennie epoki w rozwoju kultury zachodnioeuropejskiej. Ujęcie odnośnej epoki przez Huizingę w znacznym stopniu zbliża jego dzieło do prac etnologicznych czy też kulturologicznych. Różni się więc dalece od pozytywistycznych prac w konwencji "histoire eVEmementique" relacjonującej chronologicznie wydarzenia historyczne, głównie w zakresie dziejów politycznych czy gospodarczych, ponieważ przekazuje nam obraz określonej epoki z antropologicznego punktu widzenia. Nie jest to bowiem idiograficznie zorientowana monografia, lecz ujęcie schyłku Sredniowiecza, uwzględniające tzw. "współczynnik humanistyczny". Co prawda, ze względu na brak szerszych wypowiedzi teoretyczno-metodologicznych trudno bliżej wyeksplikować ów współczynnik humanistyczny, tym niemniej nawet jego antynaturalistyczne (metodologiczne) pojmowanie przez autora stanowi niewątpliwie postęp poznawczy w badaniach historycznych w odróżnieniu od całkowitego nie dostrzegania go przez pozytywistycznie nastawione nauki o społeczeństwie. W gronie tych nauk pozostawała cała współczesna auto,rowi lingwistyka i etnologia i dlatcgo możc w tym stanie rzeczy należałoby upatrywać przyczyn odejścia Huizingi od jego wcześniejszych etnologicznych i językoznawczych (głównie indianistyka) zainteresowań na rzecz problematyki historii tej kultury, do której przecież on sam należał. W takim bowiem zakresie: w odniesieniu do kultury będącej ogniwem w continuum czasowym lub przestrzennym kultur, do jednej z których przynależy badacz, można - moim zdaniem - stosować antynaturalistyczne "rozumienie" (Verstehen, empatia) bez pojawienia się ograniczeiI, które podważyłyby w ramach antynaturalizmu (metodologicznego) takie uwzględnianie "współczynnika humanistycznego". Stosowane przez badacza wyjaśnianie zjawisk i procesów społecznych jest więc przede wszystkim adaptacyjną interpretacją humanistyczną, ponieważ "współczynnik humanistyczny" zrelatywizowany jest w zasadzie do kultury, w ramach której pozostaje Huizinga. Jednakowoż ocena z punktu widzenia współczesnego dorobku nauki nie zmienia wagi Jesieni Sredniowiecza w rozwoju naukowych dociekań nad kulturą i jej historią. Po raz pierwszy autor opublikował niniejsze dzieło w 1918 roku, a więc w okresie dokonywających się w etnologii przełomów: funkcjonalistyczno-strukturalistycznego i etnopsychologicznego, które nie były przecież wówczas wyjątkowe w rozwoju nauk humanistycznych. Równolegle bowiem z nimi dokonywały się znaczne przemiany w dyscyplinach pokrewnych. Jakkolwiek zatem mogą pojawić się liczne zastrzeżenia merytoryczne i metodologiczne w stosunku do pracy Huizingi, to jednak jej aktualna wartość polega na uwzględnieniu antropologicznego punktu widzenia w rozważaniach nad społeczeństwami późnośredniowiecznej Europy oraz ich kulturą. Stąd też można skłaniać się ku poglądom, zgodnie z którymi Jesień Sredniowiecza należy także do dorobku etnologii. Zbigniew Ryszard Górski, Oskar Kolberg. Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa Zarys życia i działalności. 1974, ss. 288, ilustr. 48. Drugie wydanie monografii Oskara Kolberga ukazało się w cztery zaledwie lata po pierwszym Gierszewski Wyd. II, Ludowa w opracowaniu R. Górskiego wydaniu książki pod tym t y- �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 277 tułem l. Świadczy to o co najmniej dwóch charakterystycznych zjawiskach: szybkim wyczerpaniu się nakładu poprzedniego wydania i zapotrzebowaniu na nowe. Nie ma potrzeby wyjaśniać przyczyn tych zjawisk, nader oczywistych. Jest to przede wszystkim dość powszechnie występujące pragnienie bliższego poznania życia i twórczości zasłużonego etnografa, o której mimo upływu 85 lat od daty jego śmierci wciąż jeszcze wiemy zbyt mało. Jest to także potrzeba dokładniejszego zapoznania si~ ze środowiskiem i epoką, w której powstał jego olbrzymi dorobek, odgrywający twórczą rolę w rozwoju kultury i nauki. Z pewnością jest to również przejaw zain teresowania szerszego ogółu dziełem Kolberga, zainteresowania wzrastającego w miarę realizacji przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze pod opieką naukową Polskiej Akademii Nauk tego 80-tomowego wydania jego spuścizny 2. Tym wszystkim pragnieniom i potrzebom stara się zadośćuczynić nowa monografia Górskiego. Jest ona odbiciem aktualnego' stanu badań nad życiem i działalnością Kolberga w oparciu o opublikowaną już część jego dorobku. Jak stwierdza autor we wstępie, monografia ta różni się od poprzedniego wydania bardziej syntetycznym omówieniem Ludu i Obrazów etnograficznych O. Kolberga (tj. głównego osiągnięcia) oraz szerszym ukazaniem jego warsztatu folklorystycznego i edytorskiego. Pierwsze trzy rozdziały: "Dzieciństwo, młodość, lata nauki", "Pod znakiem ludu i ludowości" oraz "Działalność muzyczna i poczynania ludoznawcze Kolberga w latach 1849-1862" zawierają opis początków zainteresowań Kolberga kulturą ludową na obszarze Polski i nawet całej Słowiańszczyzny oraz stopniowego rozwijania tych zainteresowań, od pieśni i muzyki ludowej po wszystkie działy twórczości ludu, a następnie - w miarę narastania materiałów i doświadczeń terenowo-badawczych - opis procesu kształtowania się poglądów Kolberga na lud, jego byt i kultur~ z jej wielostronnym zróżnicowaniem, rolę badacza kultury ludowej, cel badań itp. Dla lepszego zrozumienia tych zagadnień R. Górski rysuje szersze niż poprzednio tło historyczno-kulturowe, ówczesne stosunki społeczno-polityczne \Ii Polsce i Europie, omawia dom rodzinny Kolberga w Warszawie i patriotyczne wychowanie, jakie otrzymał, bliskie kontakty z Chopinem, wykształcenie muzyczne, przedstawia życie naukowe i kulturalne stolicy, w której Kolberg działał itd. Budzi szacunek wprowadzenie przez autora nowej cezury datującej o trzy lata wcześniej początek zainteresowań ludoznawczych Kolberga i zapisywania folkloru (chodzi tu o jego pobyt na Białorusi i Litwie w latach 1836-1838, tj. przed okresem zbieractwa w gronie cyganerii warszawskiej, uchodzącym dotąd za początek jego pracy) 3. W okresie 1862-1869 Kolberg ogłosił swój wielki plan naukowo-badawczy i wydawniczy, którego celem było wydanie wielotomowej Etnografii Polski. Omówieniu okoliczności powstania tego planu oraz jego realizacji poświęcił R. Górski dalsze trzy rozdziały swojej książki: "Od Pieśni ludu polskiego do Ludu - sfor- 1 Ryszard Górski, Oskar KolbeTg. Zarys życia i dzialalności. LSW, Warszawa 1970, ss. 280, ilustr. 12. Rec.: ,.Lud" 1971, t. 55, s. 266-269. 2 Począwszy od. 19C>1r. do 1975 r. wlącznic ukazalo się 58 tomów Dziel wszystkich O. Kolberga nr 1-3r.. 39-4r.. 48-:>5, GO-61, C>3-66. w tym 3G jako wznowienia fotooffsetowe wydań z lat 1857-1906 j 22 wydane z rękopisów. Pozostale do wydania 22 tomy znajdują się w druku, bądź w przygotowaniu do druku .. Jednocześnie wznawiane są tomy z lat 1961-1965, których nakład \\'yczerpal się (dotychczas wznowiono t. l i 60 DWOK). 3 Por. M. Tarko, Prace i materialy Oskara Kolberga dotyczące kultury lUdowej Slowian wschodnich i zachodnich oraz Litwy. W: Ludowość dawniej i dziś. Studia folklorystyczne, t. ~, Wroclaw-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1973, s. 110. �278 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism mułowanie nowego programu badawczego", "Rozstanie z Warszawą, pobyt i działalność Kolberga w środowisku krakowskim" oraz "Kolbergowe opus vitae". Ta partia książki została najgruntowniej przeredagowana i wzbogacona. Bardzo korzystne zwłaszcza wydaje się zastąpienie rozdziałów z poprzedniego wydania omawiających z osobna poszczególne monografie regionalne O. Kolberga, jednym zwartym rozdziałem "Kolbergowe opus vitae", w którym Górski zawarł syntetyczną ccenę Ludu i Obrazów etnograficznych. Ocena ta bardzo trafnie i w sposób dojrzały ujmuje osiągnięcia warsztatu folklorysty i etnografa oraz ich znaczenie naukowe 4, a także dotyka niewątpliwych niedostatków i wad ogromnego dzieła. Autor omawia zarówno sam materiał (dotychczas opublikowany w DWOK), jak też ważniejsze zagadnienia związane z jego publikacją - metody pracy zbierackiej, rejestracyjnej i redakcyjnej, kwestie naukowego opracowania .(zwłaszcza systematyka utworów folkloru i klasyfikacja materiału, komentarze, bibliografia), kontakty ze wspułpracownikami i mecenasam·i wydawnictwa, krytyka, cenzura itp. Końcowa część książki składa się także z trzech rozdziałów. W pierwszym z nich: "Lud w oczach iopin'iach współczesnych" zawarł autor wybór najważniejszych ocen współczesnych Kolbergowi przedstawicieli nauki i krytyki literackiej - Z. Glogera, J. Karłowicza, K. W. Wójcickiego, J. Papłońskiego, W. Ciesielskiego, H. Kirkora, W. Smoleńskiego, I. Franki, H. Biegeleisena, odnoszących się wyłącznie do etnograficznych monografii regionalnych. Przytacza tu autor także przejawy publicznego uznania dla zasług Kolberga na polu etnografii i folklorystyki, widoczne zwłaszcza pod koniec życia. Zasługi te, to przede wszystkim zdystansowanie ogromem pracy organicznej wszystkich swych poprzedników. W kolejnym rozdziale "Losy pośmiertne spuścizny Kolberga" przedstawił autor wydanie 5 monografii kolbergowskich w 20-leciu 1891-1910 dzięki usiłowaniom Akademii Umiejętności w Krakowie, której Kolberg przekazał swą spuściznę poprzez swego najwierniejszego druha, prof. Izydora Kopernickiego, a następnie wznowienie po 50 latach, tj. dopiero w 1960 r., po powzięciu odpowiedniej uchwały przez Radę Państwa PRL w ramach obchodów millenialnych, prac nad wydaniem całości dorobku w Dziełach wszystkich. Sprawom wydania Dzieł wszystkich autor poświęca wiele uwagi podkreślając zwłaszcza bardzo dużą złożoność tej pracy ze względu na zróżnicowaną zawartość tek i stan rękopisów 5. Ostatni rozdział pt. "Uwagi końcowe" zawiera zwięzły przegląd drogi życiowej Kolbuga i podsumowanie jego osiągnięć. Autor podkreśla wielostronną wartość naukową i kuHuralną dzieła, czego przykładem może być stwierdzenie, że w Ludzie O. Kolberga znalazło się wiele materiałów i obserwacji dotyczących przełomowego okresu w dziejach wsi polskiej, którym to zagadnieniem jak wiemy - zajmuje się wiele dyscyplin. Monografia R. Górskiego jest zatem bardzo cennym wkładem do- rozwoju nauki. Przyczyni się ona także do rozwoju kolbergoznawstwa, a dzięki wybitnym walorom literackim i m. in. 4-krotnie większej liczbie ilustracji - szybciej i skuteczniej spopularyzuje wiedzę o Kolbergu oraz samego twórcę. Medard Tarko 4 Zob. też: J. Burszta, I{u{tura ludowa kultura narodowa. S.zki.ce i rozprawy, V,rarszawa 1974, s. 190-240; M. Tarko, Regionalne monografie etnograficzne O. Kolberua i ich. 2n(/c:enie dla rozwoju badań slowianoznawczych. "Lud" 1973, t. 57. s. 33-54. 5 Por. J. Burszta, M. Tarko, Prace edytorskie nad Tę/copisami OskaTa Kolberga. "Sprawozdania z Prac Naukowych Wydziału I Polskiej Akademii Nauk" 1970, z. 3:4, s. 311-320. �• Recenzje, przeglądy Stosunek mieszkańców Praca PTL, Łódź 1974, ss. 200. rarchii wartości. wsi wydawnictw kujawskiej zbiorowa pod red. i czasopism 279 do ziemi. Przemiany kulturowej hieBronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej, Tematyka szeroko rozumianego stosunku mieszkańców wsi do ziemi pozostaje od kilkunastu lat w centrum zainteresowań przedstawicieli różnych dyscyplin naukowych (socjologów, ekonomistów, prawników). Prace socjologiczne kładą główny nacisk na problematykę chłopo-robotników, stosunku do zawodu rolnika czy percepcji innowacji rolniczych (B. Gałęski, E. Jagiełło-Łysiowa, W. Makarczyk i in.). Prawnicy podkreślają zmiany administracyjno-prawne w odniesieniu do własności ziemi, trudności obiektywne i formalne z wdrażaniem ich w życie itd. (np. Przemiany własności ziemi w rolnictwie polskim, 1974). Z kolei ekonomiści koncentrują się np. na podkreślaniu korzyści materialnych, jakie przynosi racjonalna gospodarka chłopska opierająca się na kontaktach handlowych ze społeczeństwem globalnym poprzez system kontraktacji itd. Jeszcze inaczej traktuje problematykę ,;tosunku do ziemi bogata literatura pamiętnikarska (szczególnie pamiętniki emigrantów), czy beletrystyka, eksponująca czynniki emocjonalne i częstokroć irracjonalne, przywiązanie do ojcowizny i in. Przytoczone wyżej przykłady wskazują, że zagadnienie stosunku do ziemi mieszkańców wsi było poruszane dotychczas pośrednio, niejako na marginesie innych problemów. Tym większego więc znaczenia nabiera fakt podjęcia tej problematyki kompleksowo, w oparciu o empiryczne badania terenowe, przez etnografów. Zainteresowanie etnografów problematyką stosunku do ziemi wyrosło ze świadomości wagi tego zagadnienia dla współczesnej wsi polskiej i perspektywy jej dalszego rozwoju. Zrodziło się zatem pod wpływem aktualnie istotnych potrzeb społecznych (s. 7). Obszarem wstępnej penetracji terenowej objęto okolice uprzemysławianego miasta Włocławka. Wykazała ona, że na wsi kujawskiej już w XIX w. zarysowuje się wyraźny podział wyznaczający odmienny stosunek do ziemi i gospodarstwa. Jego podstawą były różne warunki bytowe ludności zamieszkującej to samo środowisko wiejskie oraz znaczne zróżnicowanie wewnętrzne grupy chłopów gospodarzy i bezrolnych. Różnice te zaważyły zasadniczo na wybo,rze wsi do dalszych wnikliwych badań. Główne kryteria jakie przyjęto przy typowaniu wsi do badań szczegółowych, to: "a) twierdzenie, że integracja ekonomiczno-kulturowa społeczeństwa w naszym kraju napotyka na bariery wyznaczone przez działanie historycznie ukształtowanych czynników, odmiennie działających w różnych regionach kraju oraz założenie, że na stosunek mieszkańców wsi dO' ziemi wpływ miał układ stosunków własnościewych w r;rzeszłości, stąd o wyborze konkretnych jednostek badawczych zadecydowała historia stosunków własnościowych wybranych wsi; b) różnice stopnia modernizacji życia badanych ws' w skali badanego regionu uprzemysławianego" (s. 13), w tym głównie zróżnicowanie typu gospodarki rolnej, stopień jej socjalizacji, różnice rozmiarów wychodźstwa ze wsi i zatrudnienia pozarolniczego. Badaniami objęto 4 wsie usytuowane w różnej odległości od Włocławka: Orle i Kłotno - przed uwłaszczeniem wsie czynszowe (należały do dóbr rządowych); na ich terenach nie było majątków wielkiej własności, zamieszkiwała je wyłącznie ludność bezrolna i rolnicy (grupy sobie przeciwstawne), przy czym Kłotno miało gospodarstwa większe, dłużej dzielone miqdzy dzieci, a zatem o znaczniejszej zasiedziałości. Z kolei Swiątkowice i Smiałowice - to dawne wsie pańszczyźniane, sąsiadujące do 1945 r. z majątkami wielkiej własności. Mieszkali w nich więc 1'0- �280 Recenzje, p"zeglądy wydawnictw i czasopism botnicy dworscy, którzy po reformie rolnej otrzymali ziemię wraz z bezrolnymi i małorolnymi chłopami. Wsie te charakteryzuje ponadto różny stopień modernizacji gospodarstw rolnych i procent zatrudnionych w przemyśle. Zagadnienie przemian stosunku do ziemi ludności wybranych wsi na Kujawach rozpatrywano na przykładzie takich wskaźników, jak: przedmiot posiadania. przedmiot pracy rolnika, środowisko życiowe czyli miejsce urodzenia, zamieszka:1ia i pracy mieszkańców wsi. Jednocześnie przyjęto trzy płaszczyzny dla badań wartości ziemi, a mianowicie: gospodarczą, społeczną i ideologiczną (s. 14). Nadrzędnym celem tak sformułowanych poszukiwań badawczych było ustalenie współczesnych modeli i wzorów postępowania ludności wsi w stosunku do ziemi oraz zestawienie ich z rekonstruowanym obrazem okresu międzywojennego. Dlatego też główny nacisk położono na sytuację współczesną. konfrontowaną z okresem międzywojennym, w celu uchwycenia zmian w tym zakresie w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat. Badania te miały pozwolić na ustalenie przemian zachodzących w tych dwóch okresach w hierarchii wartości oraz umożliwić odpowiedź na pytania: jakie czynniki historyczne zdeterminowały tę hierarchię. jaki był ich układ sytuacyjny, a następnie jakie były i są przyczyny zgodności lub niezgodności obowiązujących modeli i wzorów zachowania (s. 16). Chodziło więc w tym przypadku przede wszystkim o uchwycenie historyczno-typologicznego obrazu ukazującego procesy i prawidłowości historyczne, które najsilniej zaważyły na współczesnym charakterze wiejskich społeczności lokalnych i zasadniczych postawach jej ludności. Część pierwsza książki, opracowana przez B. Kopczyńską-Jaworską, zawiera tło historyczne kształtowania się stosunku do ziemi na Kujawach, a więc: rozwój stosunków własnościowych na terytorium Kujaw Leśnych od XVI w., normy regulujące zasady zasiedlania ziemi, sprawy nabycia tytułu własności ziemi przez ludność chłopską, znajomość ram prawnych, w których przebiegał proces dziedziczenia i obrotu ziemią. Następnie (dla XIX w.) zagadnienie możliwości uzyskania pracy poza własnym gospodarstwem rolnym, zarówno we wsi, jak i poza nią, wreszcie problematykę ziemi w tradycyjnym układzie kulturowym. Autorka wskazuje na uproszczenia wynikające ze stosowania podziału dychotomicznego na kulturę tradycyjną i nowoczesną, "zmodernizowaną" czy "współczesną". Prowadzą one do swoistego zubożenia widzenia procesu historycznego i przedstawiania wyników badań w kategoriach typologicznych, prezentowanych częstokroć w postaci pozaczasowego modelu. Dzięki problematyce zawartej w tej części publikacji łatwiejsze staje się zrozumienie obecnego stosunku ludności wiejskiej do ziemi, a takżc zrozumienie układu społeczno-ekonomicznego, uzależnionego od faktu posiadania i gospodarowania na ziemi wraz z całą wiążącą się z tym nadbudową postaw i zachowań kulturowych. Drugą część książki - Przeobrażenia wartości ziemi w różnych układach społeczno-ku/.turowych, otwiera praca T. Kuleszy-Zakrzewskiej pt. Stosunek do ziemi jako podstawy bytu i warunków życiowych we wsi Orle. Autorka starała się zweryfikować znane z literatury opinie na temat stosunku ludności wsi do ziemi, wychwycić różnice między współczesnymi opiniami, a postawami dominującymi przed II wojną światową oraz ustalić relacje między tymi opiniami, a dominującymi obecnie wzorami zachowań. Ustaliła, że pogląd o konieczności posiadania gospodarstwa rolnego, a także stosunek do życia na wsi, uległ poważnemu przewartościowaniu po ostatniej wojnie, do czego przyczyniły się m. in. wyjątkowo słabe więzi wewnętrzne, wynikające z dużej ruchliwości terytorialnej mieszkań- �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 28] ców oraz z rozrzuconej zabudowy gospodarstw, powodującej izolację poszczególnych rodzin. Zaobserwowane tu stosunkowo małe przywiązanie mieszkańców do rodzinnej wsi pogłębiał zwyczaj pozostawiania ziemi jednemu dziedzicowi i odejścia reszty rodzeństwa. Mimo to, nie stwierdżono negatywnego stosunku do ziemi jako takiej. Pozycją następną jest praca J. Kucharskiej, Wpływ zróżnicowania gospodarczo-społecznego mieszkańców Swiqtkowic na ich stosunek do ziemi. Wieś Świątkowice miała bardzo silne powiązania z majątkiem w Więdawicach. Odmienna sytuacja mieszkańców obu tych wsi aż do okresu zakończenia II wojny umożliwiła zbadanie, w jakim stopniu dawna sytuacja społeczno-ekonomiczna zaważyła na ukształtowaniu się stosunku do ziemi w obu społecznościach oraz w jakim stopniu decydowały o tym stosunku dwa układy kulturowe, skupione wokół wyrobników rolnych (pracujących we wsi i we dworze) oraz gospodarzy-rolników (ze wsi włościańskiej). Przedmiotem analizy były tu m. in. różnice postaw w stosunku do ziemi, dominujące w obu kategoriach mieszkańców wzory zachowania, możliwości nabywania ziemi oraz uzyskiwania zarobków poza własnym gospodarstwem, system dziedziczenia i dzierżawy ziemi, zmiany postaw i wzorów zachowania w nowej sytuacji gospodarki socjalistycznej. J. Śreniowski opracowując Współczesne zróżnicowanie społeczno-kulturowe wsi Smilowice w związku z różnymi tradycjami posiadania ziemi objął swymi badaniami teren wsi pofolwarcznej. Według założenia, mieszkańcy wsi mieli byC: przykładem społeczności, w której współczesny układ stosunków społeczno-własnościowych sięga swą genezą z jednej strony do uwłaszczenia 1864 L, Z drugiej zaś zapoczątkowany został przez reformę rolną 1944 r. Problematyka artykułu sprowadza się więc tu do śledzenia funkcjonujących we wsi tradycji posiadania ziemi i czynników je kształtujących oraz zróżnicowania społeczno-kulturowego, jakie w związku z żywymi tradycjami posiadania można na wsi obserwować. Uzyskany obraz jest statyczny, pochodzi z lat 70-tych naszego stulecia. Tylko niekiedy autor posługuje się szerszą perspektywą historyczną· M. Wieruszewska-Adamczyk w artykule pt. Wielowymiarowość ziemi i jej społeczno-kulturowe determinanty we wsi Kłotno, podejmuje problematykę zroznicowania postaw wobec ziemi w zależności od dróg nabycia gospodarstwa (dziedziczone, zakupione, z parcelacji) oraz od funkcji gospodarczych, społecznych i kulturowych, które ziemia pełni w życiu poszczególnych mieszkańców wsi. Zadaniem naczelnym autorki jest określenie stosunku do ziemi na drodze konfrontacji sfery świadomości z przejawami konkretnych zachowań. Ilustruje postawy zajmowane w stosunku do ziemi przez pryzmat determinujących je czynników (warunki społeczno-gospodarcze obecnie i w przeszłości, tradycyjny system kulturowy i in.) oraz omawia zgodności i dysproporcje w systemie społeczno-kulturowym. Wnioski z przeprowadzonej analizy wskazują wyraźnie, że ziemia traci pozycję wartości priorytetowej w systemie kulturowym. Podsumowując całość rozważań zawartych w publikacji, B. Kopczyńska-Jaworska zwróciła uwagę na fakt, iż rekonstruowany i współczesny obraz funkcji pełnionych przez ziemię oraz postaw ludności w stosunku do niej na wsi kujawskiej wykazuje szereg analogii z innymi terytoriami Polski. Niewielkie roozbieżności wynikają tu z odmiennych układów czynników lokalnych. Jeszcze w okresie międzywojennym na Kujawach ziemia była wartością nadrzędną, warunkującą wszelkie współzależności i powiązania między przeciwstawnymi sobie grupami bezrolnych i rolników; ponadto była celem życiowym mieszkańców. Radykalne przemiany zaszły po II wojnie. Wynikły one ze zmian w stosunkach posiadania �282 Recenzje, pr,zeglqdy wydawnictw i czasopism (spowodowanych reformą rolną) oraz w strukturze zawodowej ludności i na rynku pracy, z ruchu migracyjnego młodzieży do miast. Stosunek mieszkańców... jest pierwszą syntetyczną etnograficzną publikacją podejmującą ten ważny i aktualny temat. Autorzy wykazali znaczne umiejętności myślenia historycznego. Przedstawione wyniki nie wyczerpują oczywiście złożoności problemu. Nie jest to zresztą możliwe dla kilkuosobowego zespołu badaczy, którzy podjęli zagadnienia najważniejsze, stanowiące punkt wyjścia dla badań szerszych, mających na celu uchwycenie generalnych prawidłowości przemian stosunku ludności wsi do ziemi. Zróżnicowany kompleks zagadnień, ·różne ujęcia i przedziały czasowe, jakie wysunęli poszczególni autorzy, nie umniejszają wartości pracy. Nie pomniejsza jej także ograniczenie się wyłącznie do streszczenia francuskiego. Mirosława G. Ungeheuer, Przemiany standardu kulturowego. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa wiejskim. Drozd-Piasecka Z badań w 1,974,ss. 246. środowisku Zagadnienie postępu i przemian społecznych dokonujących się na wsi po drugiej wojnie światowej są tematem inspirującym przedstawicieli różnych dyscyplin cio podejmowania badań i dociekań teoretycznych z tego zakresu. Tematyka przemian społecznych znalazła m. in. wyraz w badaniach Instytutu Socjologii Uniwersytetu Jagiellońskiego, dotyczących życia codziennego w chłopskich gospodarstwach domowych i w powstałej w ich wyniku obszernej publikacji dr Grażyny Ungeheuer, zajmującej się analizą zmian układów przestrzenno-funkcjonalnych wiejskiego budynku mieszkalnego oraz urządzenia wnętrz. Materiały będące przedmiotem opracowania zostały zebrane w 75 wsiach pow. miechowskiego w woj. krakowskim drogą badań terenowych, które zakładały poznanie kierunków i dynamiki przemian oraz skali potrzeb w odniesieniu do budynku i wnętrza mieszkalnego. Założenia teoretyczne rozprawy opierają się na koncepcji standardu kulturowego, sformułowanej przez B. Malinowskiego jako równowaga miE;dzy potrzebami człowieka i środkami ich zaspokajania. Koncepcja ta zakłada, że w każdej kulturze istnieje minimum warunków dla zaspokajania potrzeb człowieka. Nowe potrzeby narastające stopniowo muszą być stale zaspokajane i wpływają na zmianę dawnych warunków tworząc nowe środowisko kulturowe, które w ten sposób permanentnie ulega przeobrażeniom. Tok przemian, jakim podlega standard kulturowy, powtarza się cykllcznie: potrzeby - standard kulturowy - nieadekwatność standardu - nowe potrzeby - uruchomienie istniejących możliwości lub przyjęcie płynących z zewnątrz - nowy standard - ponowna nieadekwatność standardu pojawienie się nowych potrzeb. W momentach większej stagnacji gospodarczej, gdy środki przez dłuższy czas pozwalają na zaspokajanie określonego typu potrzeb, utrwala się "wzór konsumpcji kulturowej" określonej grupy społecznej. Grupa ta akceptując utrwalony standard jako całość zmienia z biegiem czasu drobne elementy wzoru kulturowego, dopóki cały system nie straci swej adekwatnOści w zmienionych warunkach. Stąd w badaniach zachodzących przemian istotna jest analiza �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 283 poszczególnych elementów systemu, a więc: potrzeb, wzorów zaspokajania potrzeb, i możliwości zaspokajania potrzeb. Koncepcję standardu kulturowego, sformułowaną w badaniach społeczeństw prymitywnych, zastosowała autorka, z niezbędnymi modyfikacjami podyktowanymi odmiennością badanych społeczności, do poznania instytucji wiejskiego go~podarstwa domowego. Standard kulturowy jako narzędzie badawcze wyrażać ma tu sposób powiązania pomiędzy systemem potrzeb, a systemem wzorów i systemem możliwości ich zaspokajania w badanych kategodach społecznych w danym okresie hi~torycznym. Pojęciem wzoru określa autorka "powtarzające się regularnie sposoby zaspokajania potrzeb społecznych". W systemie potrzeb zaś wyodrębnia dwie ich kategorie: potrzeby realizo-wane i potrzeby pożądane, lecz niemożliwe do realizacji w konkretnych warunkach. Z reguły bowiem, w każdym środowisku, obok potrzeb realnych możliwych do zrealizowania, są potrzeby, których w danej sytuacji zrealizować nie można, które przez długie okresy życia pozostają w sferze pragnienia, stanowiąc jednak ważny czynnik dynamiki przemian. Koncepcja standardu kulturowego w zastosowaniu do badania mikro~truktur społecznych jest w przekonaniu autorki narzędziem bardziej wszechstronnym od ilościowych wskaźników ekonomicznych stosowanych zazwyczaj do mierzenia rozwoju społecznego i potrzeb konsumpcyjnych. Wskaźniki wzrostu produkcji, wzrostu realnego spożycia na głowę ludności czy wzrostu .stopy życiowej, pozwalają tylko na okrealenie ilościowych propozycji w zaspokajaniu potrzeb i przemieszczeniu dóbr konsumpcyjnych zakładając, że możliwości nabywania dóbr wzrastają równQlegle ze wzrostem dochodu. Dają one obraz niepełny, naświetlający zagadnienie jednostronnie w relacji podaż-popyt, toteż może On być traktowany jedynie jako wstępne rozeznanie potrzeb konsumpcyjnych. Właściwa ich ocena winna, według założeń autorki, uwzględniać ponadto świadomość potrzeb danego środowiska oraz świadomość możliwości i sposobów ich zaspokajania, a więc motywacje w spożyciu. Motywacje te wpływają bowiem na spo~ób zaspokajania potrzeb, czyli "styl konsumpcji kulturowej", różnicą w poszczególnych grupach społecznych, o którym to stylu decyduje skala określająca stopień natężenia umotywowanych aspiracji i dostępność względnie niedostępność przedmiotów stanowiących wartość pożądaną. Standard kulturowy -- używając słów autorki "służy do określania, jak kształtuje ~ię w danej mikro-strukturze społecznej relacja między potrzebami tej społeczności a sposobami ich zaspokajania". Pozwala ona na śledzenie zmian zachodzących w sposobie zaspokajania potrzeb, umożliwia opisywanie ich, a nawet porównywanie sposobów, jakimi poszczególne grupy ludzkie radziły sobie z zaspokajaniem potrzeb. Operując pojęciem ~tandardu kulturowego autorka przeprowadza analizę przemian zachodzących w realizacji zadań gospodarstwa domowego. Traktując gospodarstwo domowe jako instytucję społeczną dokonuje zestawienia charakterystycznych warunków, w których funkcjonował tradycyjny i w których kształtuje się współczesny standard kulturowy środowiska wiejskiego. Ustala wykaz zadań, <J w ich obrębie działań i czynności, wykonywanych w ramach przestrzeni mieszkalnej dla potrzeb badanych rodzin. Z ogółu zadań wydobywa te, w których przemiany standardu kulturowego są szczególnie charakterystyczne i ukazuje przemiany na przykładzie realizowanych w systemie gospodar~twa domowego zadań żywie:1iowych, zaaań związanych z utrzymaniem higieny osobistej, higieny mieszkania oraz zadań socjalizacyjnych rodziny, jak opieka nad dziećmi, potrzeba snu i wypoczynku. Podobnej analizie poddaje przemiany układów przestrzenno-funkcjonalnych budynku mieszkalnego i przemiany zachodzące w urządzeniu wnętrza �284 Recenzje, przegtądy wydawnictw i czasopism mieszkalnego, ustalając zależność zmian od struktury demograficznej rodzin i od profilu ekonomicznego gospodarstw rolnych. Wszystkie zabiegi metodologiczne dokonywane na materiale faktograficznym uzyskanym na podstawie badań terenowych są próbą zobiektywizowania wyników oraz uczynienia ich wymiernymi i porównywalnymi. Ponieważ nauka nie wypracowała dotychczas całościowego modelu normatywnego w odniesieniu do zaspokajania potrzeb człowieka, autorka dokonała wyboru przydatnych w jej pracy normatywów używanych w różnych specjalistycznych dyscyplinach: w ekonomii, architekturze, naukowej organizacji pracy i innych. Przyjmując za podstawę istniejące normy określające zapotrzebowanie człowieka na światło, sen, wypoczynek, normy techniczno-budowlane i irone, podejmuje próbę wypracowania wymiernych wskażników typowych dla potrzeb gospodarstwa wiejskiego. Znajdują one w pracy wyraz w postaci licznych wykresów graficznych i schematów obrazujących przestrzenne i czynnościowe powiązanie różnych warsztatów prac domowych. Wymierność tych wskażników umożiiwiła autorce porównywanie standardów kulturowych, wyciąganie wniosków ogólnych dotyczących zasad organizacji prac domowych, wykrycie czynników kształtujących program wiejskiego budynku mieszkalnego, a nade wszystko zebranie informacji o współczesnych zmianach w funkcjonowaniu gospodarstwa domowego rodzin chłopskich. Dążenie do precyzji sformułowań znajduje wyraz także w konsekwentnym definiowaniu podstawowych pojęć i uściśleniu terminów stosowanych w pracy, jak przykładowo: funkcja mieszkania, wartość użytkowa, układ funkcjonalny i przestrzenny, węzeł i zespół funkcjonalny, dyspersja funkcji itp. Na uwagę zasługuje też towarzysząca autorce świadomość potrzeby dalszego doskonalenia "jednoznaczności warsztatu pojęcio,wego" i weryfikacji ogólnych ustaleń przyjętych w projektowaniu architektonicznym w zastosowaniu ich do wiejskich budynków mieszkalnych. Na zakończenie należy podkreślić bardzo wnikliwe i precyzyjne potraktowanie zarówno założeń teoretycznych, jak też i warsztatu badawczego. Zastosowanie w pracy teoretycznej koncepcji standardu kulturowego oraz techniki analizy rzeczywistości kulturowej poprzez odnoszenie jej do modelu normatywnego jest ujęciem ciekawym, inspirującym i wartym wypróbowania w badaniach szerszych zbiorowości. Wyprowadzone wnioski natury ogólnej, opracowane normy i wskażniki oraz ramowe schematy rozwiązań przestrzennych występujące w sytuacjach badanych, mogą znaleźć również zastosowanie praktyczne, jako podstawa konstruowania propozycji projektowanych przy planowaniu funkcjonalnych budynków przeznaczonych dla społeczności wiejskiej utrzymującej się z uprawy ziemi i hodowli zwierząt. Józef Albert ss. 234. Pawlowski, Cyganie. Studia nad przestępczością, Zielona Lech Góra 1973, o przestępczości Cyganów wypowiadali się różni autorzy na marginesie opracowań monograficznych. Przy tym opinie swoje formułowali w oparciu o stereotypy powszechnie występujące, bądż z tymi sądami polemizowali, bez wdawania �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 285 się jednak w dokładniejszą analizę zjawiska l. Pawłowski w swej pracy oparł się na aktach spraw sądowych prowadzonych przeciwko Cyganom i akta te poddał wnikliwym studiom. Materiał przez niego zebrany metodą reprezentacyjną dotyczy Cyganów z całego obszaru Polski i zamyka ~ię liczbą 1250 zbadanych przestępstw ciokonanych w latach 1945-1964. Cyganie stanowią około 0,7 promille ogółu mieszkańców Pols'ki. Jednakże ilość popełnion)'ch przez nich przestępstw jest, w niektórych zwłaszcza kategoriach przeEtępstw (np. rabunki), kilkakrotnie wyższa, niż liczba przestępstw popełnionych przez nie-Cyganów. Zauważyć jednak należy, że ogromna liczba przestępstw popełniona zo~tała w pierwszych latach powojennych, w nieustabilizowanej atmo"ferz£.: tych czasów. Autor wskazuje na pewną specyfikę popełnianych przez Cyganów przestępstw, których rodzaj, aczkolwiek zróżnicowany, jest konsekwencją tradycyjnego trybu życia i charakterystycznej mentalności. I tak, Cyganie popełnili najwięcej przestępstw przeciwko mieniu (2,5 krotnie więcej, niż pozostałych przestępstw). Wskazuje to wyraźnie, iż "u podłoża przestępczości cygańskiej leżał głównie czynnik ekonomiczny" (s. 217). Wszak koczownictwo Cyganów jest zjawiskiem wtórnym. Są oni koczownikami nietypowymi, środki do życia czerpią nie z zasobów przyrody, nie produkują też żadnych środków potrzebnych im do życia. Środki te, głównie alimentacyjne, czerpali od nie-Cyganów, świadcząc na ich rzecz rozmaite usługi, czy w końcu kradnąc i wyłudzając 2. Kradzieże też stanowią najwyższy procent popełnionych przestępstw (439 zdarzeń). Są to kradzieże typowo cygańskie, choć nie wyłącznie przez Cyganów popełnione (okradanie mieszkań, kradzież drobiu, królików, koni, bydła, uprzęży, WoZÓ\V itp.). Mniej liczne, ale najbardziej typowe dla Cyganów były wyłudzenia (302 zdarzenia), a to: wróżba współwystępująca z kradzieżą, czarowanie, oszukańczy handel. Przestępstwa przeciwko osobie wystąpiły w 217 zdarzeniach. I jest to jedyna kategoria przestępstw, w której ujęto również czyny skierowane przeciwko Cyganom. Są one oczywiście bardzo nieliczne, jako że wyjątkowo trafiały do sądu \V związku z tradycyjnym nakazem, aby sprawy cygańskie załatwiać bez wtajemr:iczania w to osób spoza swego środowiska. Rozboje wystąpiły w 149 zdarzeniach, a czyny związane z uchylaniem się przed wymiarem sprawiedliwości - w 86 zdarzeniach. Ta ostatnia kategoria przestępstw jest dla Cyganów typowa, bowiem "pozbawienie wolności [...] Cygan odczuwa bardziej dotkliwie, niż ktokolwiek inny, przy czym kary tej - a zwłaszcza stopnia jej dotkliwości - nie wiąże pojęciowo jako następstwa przypisanego mu czynu" (s. 228). Stąd też Cyganie unikali za wszelką cenę kontaktów z przedstawicielami wymiaru sprawiedliwości: podejrzani zmieniali nazwiska i inne dane personalne, posługiwali się fałszywymi dokumentami itp. Pochwyceni próbowali ucieczki w każdej sytuacji - często z powodzeniem - absolutnie nie licząc się z konsekwencjami w wypadku ponownego ujęcia. Podkreślić należy, że Cygan trudno znosi rozłąkę z bliskimi, zerwanie kontaktu ze środowiskiem. Samo zaś zamknięcie i związane z tym niewygody są dla niego mało dokuczliwe 3. l 1. Danilowicz, a Cyganach wiadomość historyczna, Wilno ł824; J. Ficowski, Cyganie na polski.ch drogach, Kraków 1965, szczególnie s. 179-182; zob. też V. Siftar, Cigani. Minulost v se(lanjosti. Murska Sabota 1970. s. '190-206. a kradzieżach i oszustwach wypowiadano się często we fragmentach dotyczących sposobów pozyskiwania dochodu; zob. E. Horvathova, Cigani na Slovensku, Bratislava 1964; J.-P. CU~bert, Cigani, Zagreb 1967, s. 125 i nast. 2 Par. E. Horvathova, K otdzke etnokulturneho vyvoja a etnickej klasi.fikdcie Cigdnov. "Slovensky Narodopis" 1974. z. l, s. 5 i nast. 3 J. Ficowski, op. cit., s. 123. �286 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Jak można się domyślać, istnieje różnica w częstotliwości popełniania przestępstw przez różne grupy Cyganów polskich. Biorąc pod uwagę wszystkie zbadane zdarzenia, częstotliwość ta przedstawia się malejąco w następującej kolejności: Cyganie nizinni, Lowari, Kełderasza, wyżynni, sanocka Roma, chaładytka Roma, Wurdonara, Sinti. Pewne kategorie przestępstw popełniane są szczególnie często przez niektóre tylko grupy Cyganów. Np. kradzieże koni, wozów i uprzęży popełnione były niemal wyłącznie przez Cyganów nizinnych. Oszukańczy handel końmi był praktykowany tylko przez. grupy wędrowne. W rabunkach szczególnie często brali udział Cyganie nizinni z grupy "Kaliszaków" itd. W konkluzji autor podkreśla nieskuteczność i wręcz szkodliwość postępowania organów sprawiedliwości, które traktowały Cyganów bez zrozumienia ich specyficznej mentalności i oporu kulturowego, jaki przychodzi im przełamywać przy przystosowywaniu się do ogólnie przyjętych, a im obcych nieraz, norm postępowania 4. Natomiast nie są nowe postulaty autora dotyczące produktywizacji i stopniowej asymilacji Cyganów. Wielką zaletą publikacH jest fakt wykorzystania żródeł archiwalnych nietrwałych, które archiwa mają obowiązek przechowywania tylko przez :30 lat. Za niedługo więc praca Pawłowskiego będzie jedynym źródłem dokumentującym ten mało znany wycinek rzeczywistości cygańskiej. I choć Cyganie występują tu spoza akt sądowych często mało obiektywnie przedstawiających rzeczywistość, praca jest jednocześnie źródłem pewnych informacji ze sfery obyczajowej. Chciałbym tu sprostować niektóre, mało zresztą istotne dla całości opracowania, fragmenty dotyczące Cyganów wyżynnych. Otóż Cyganki z tej grupy dość często jeszcze zajmują się żebractwem, obchodząc góralskie domy z prośbą o datek. Przy tym skutecznie posługują się wróżbą w celu uzyskania bardziej pożądanych datków, głównie naturaliów. Umiejętność wróżenia obca jest jedynie Cygankom ze Spisza (zob. s. 30). Do tych Cyganów nie można też odnieść stwierdzenia (s. 29), jakoby wszyscy Cyganie byli dumni ze swej cygańskości. U Cyganów tych, podobnie zresztą, jak u pewnych grup Cyganów w innych krajach, zauważa się tendencję do wyjścia ze środowiska cygańskiego, jak najdalej idącego zerwania z nim. Przejawia się to w dążności do zawierania mieszanych małżeństw, nie używania języka cygańskiego przez niektórych młodych, dążność do zamieszkania poza wsią rodzinną, głównie w mieście, a w końcu jest wręcz deklarowana niechęć do swego pochodzenia. Są to zjawiska nowe, zaistniałe w ciągu ostatnich kilku lat. Adam Milena (1955-1972). Bartosz Hiibschmannova, Abstrakta odborne literatury o Cikcinech Ustav pro filosofii a sociologii CSAV, Praha 1974, ss. 159. v CSSR W 1972 r. przy Instytucie Filozofii i Socjologii Czechosłowackiej Akademii Nauk powołano interdyscyplinarny zespół cyganologiczny. Zespół ten wytyczył sobie ściśle praktyczne zadanie: możliwie całościowe poznanie społeczności cygań- zob. 4 o stosunku Cyganów do J. Yoors, Cyganie, Kraków niecygańskiego 1973. otoczenia, o ich bardzo odrębnej mentalności, �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 287 skiej na terenie Czechosłowacji w celu jak naj szybszego poprawienia poziomu ich bytu i włączenia ich w rytm życia w państwie socjalistycznym 1. Cyganie - to istotny problem ekonomiczny i społeczny tego kraju. W 1970 r. stanowili oni 1,4% społeczeństwa, a prognozy demograficzne przewidują, że na skutek bardzo. szybkiego przyrostu naturalnego liczba ta w 2000 r. wyniesie 2,1-2,7%, co w wartościach bezwzględnych wynosić będzie około 313000 Cyganów. Cyganie zajmują ilościowo drugie miejsce (po Węgrach) pośród mniejsZOści narodowych zamieszkujących Czechosłowację, przy czym największa ich liczba mieszka w słabo uprzemysłowionej Słowacji (w 1968 r. z ogólnej licz.by 226467 Cyganów 165382 mieszkało na Słowacji). W związku z niechęcią do pracy w gospodarstwach rolnych, niskimi na ogół kwalifikacjami zawodowymi, małą liczbą własnej inteligencji, grupa ta stanowi od lat przedmiot troski władz i zainteresowania przedstawicieli nauk społecznych. Dodać należy, że odmiennie niż to się dzieje z innymi mniejszościami, stosunek społeczeństwa czechosłowackiego do Cyganów jest, generalnie biorąc, bardzo niechętny. Stąd potrzeba wszechstronnego, wnikliwego poznania problemu, aby polityka społeczna, skierowana ku tej części społeczeństwa, ciała zamierzone efekty. Abstrakta odborne literatury ... powstały jako wstępny etap prac z.espołu nad tzw. problemem cygańskim 2; jest to bibliografia naukowych opracowań dotyczących Cyganów w Czechosłowacji (publikacje samodzielne, artykuły itp.), z krótkim omówieniem ich zawartości. Współautorami przeglądu są: J. Pfeiferova, T. Praśilova, F. Prochazka, A. Smetanova. i H. Svatkova. Publikacja, wydana w formie skryptu, zawiera 88 pozycji z lat 1955-1972, podzielonych tematycznie następująco: demografia 15 pozycji, socjologia 18, psychologia i pedagogika 7, antropologia fizyczna i medycyna :n, historia i etnografia 7, lingwistyka 3, ogólne 7. Uderza w tym przeglądzie mała ilość prac etnograficznych, brak opracowań (pośród prac etnograficznych i socjologicznych), które by badały specyfikę cygańskiego życia, strukturę rodzinną i rodową, stosunek do pracy, pojęcia prawne i moralne, stosunek do nie-Cyganów itp. Brak wiedzy o podstawowych cechach cygańskiego życia i mentalności, o tych przejawach ich kultury, o których wiedza pomogłaby lepiej ich zrozumieć. Wśród prac etnograficznych na szczególną uwagę zasługuje niewątpliwie praca E. Horvathovej o Cyganach w Słowacji, jedyne tego typu opracowanie w Czechosłowacji 3. Autorzy publikacji podkreślają trudności, na jakie napotykają cyganolodzy, którzy muszą tworzyć nowy aparat pojęciowy, względnie definiować określenia użyte w dawniejszej literaturze cyganologicznej (np. problem cygański, integracja, koczowniczy sposób życia, asymilacja, niski poziom kultury itd.). W 1969 r. założono w Czechosłowacji związek Cyganów-Romów (Romano jekhetaniben), który włączył się do współpracy przy badaniu cygańskiej problematyki. Od tego też czasu rozpowszechnia się w literaturze naukowej i języku potocznym wyraz Rom (Cygan, człowiek) na określenie Cygana 4. 1 Kilka lat wcześniej zalnierzenia te oIDó\vila E. Davidova-Turcinova, citice soućasnelw cikanskeho problemu v Ceskoslovensku. "Sociologicky s. 29-41. K vymezeni Q speCasopis" 1970, t. 6, 2 Ustaleniem zakresu pojęciowego określenia "problem cygański" zajęła się \vłaśnie M. HUbschmannova, Co je tzv. cikanska otazka? tamże, s. 105-120. 3 E. Horvathova. Cigani na Slovensku, Bratislava 1964; zob. też jej naj nowszą pracę, K otazke etnokulttirneho vyvoja a etnickej klasi.jikacie Ciganov. "Slovensky Narodopis" .1974, t. 22, s. 3-14. 4 E. Davidova, op. cit. �288 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Kierunek naj nowszych badań nad Cyganami w CSRR wyznacza dziś socjologia, co widać po sporej ilości artykułów, jakie ostatnio publikuje "Sociologick)' Casopis". Adam Andrzej Kwilecki, 1974, PWN, ss. 320. Łemkowie - zagadnienia migracji asymilacji, Bartosz Warszawa Nowa książka A. Kwileckiego należy do kręgu publikacji o trudnych, niechętnie na ogół podejmowanych przez naszych badaczy zagadnieniach, stanowiących jednak od lat przedmiot zainteresowań autora. Chwała mu za to. Przedmiotem jej jest grupa Łemków, żyjąca od przeszło 25 lat w swoistej diasporze na naszych ziemiach zachodnich po przesiedleniu z "prywatnej" czy ,.etnograficznej" ojczyzny w Karpatach, między Popradem a zlewiskiem Osławy. Zasadniczymi zaś problemami badawczymi są procesy "przystosowania się" lub, jak chce autor, procesy adaptacji, stabilizacji i asymilacji Łemków w nowych ich siedzibach i nowym środowisku. Autor, próbując odpowiedzieć na pytanie: czy i \V jakiej mierze Łemkowie - mimo migracji - zachowali swą odrębność kulturową i etniczną, przedstawia, po pierwsze, przebieg osiedlania Łemków na ziemiach zachodnich, ich warunki bytowe w pierwszym okresie pobytu, pomoc państwa, formy grupowej jedności i solidarności; po drugie, zajmuje się aktywnością gospodarczą Łemków słusznie uznając ją za dogodny wskażnik stopnia zaawansowania procesu wrastania przybyszów w nowe środowisko; wreszcie analizuje współżycie z ludnością polską i proces asymilacji kulturalnej, poświęcając sporo miejsca kwestii świadomości narodowej Łemków oraz ich ocenie przez ludność polską. Recenzowana książka daje czytelnikowi, interesującemu się tymi sprawami, sporo satysfakcji, lecz jednocześnie nasuwa wiele wątpliwości. Wynikają one w znacznej mierze ze zbyt szerokiej, w stosunku do zebranego materiału empirycznego, koncepcji pracy oraz z budzącego pewne zastrzeżenia zastosowania trzech podstawowych pojęć: adaptacji, stabilizacji i asymilacji (s. 18). Wątpliwości budzi zarówno wybór tych pojęć, jak i nadany im zakres pojęciowy oraz niejasno przedsta\viony między nimi związek. Uszeregowanie i analizowanie ich w powyższej kolejności sugeruje mię<izy nimi związek logiczny i psychologiczny: asymilacja najpełniej ujmuje całokształt przeobrażeń społecznych i staje się ukoronowaniem dwóch pierwszych procesów, stanowiących swego rodzaju warunek konieczny jej spełnienia. Tymczasem ograniczenie konotacji terminu "asymilacja" do spraw narodowych (s. 29), nadaje mu węższy zakres niż pierwszym dwom terminom, zaś tytuł jednego z rozdziałów: "Adaptacja i asymilacja ekonomiczna", sugeruje, częściową co najmniej, odrębność zakresów obu terminów, co nie odpowiada ściśle wcześniejszym, teoretycznym rozważaniom autora. Na ogół uważa się, iż pojęcie adaptacji jest związane w jakiś sposób z pojęciem stabilizacji, zaś ostatnia nie musi bynajmniej towarzyszyć asymilacji, która może się przecież dokonywać również w warunkach nieustabilizowanych społecznie i ekonomicznie. Pojęciu "stabilizacji" autor nadaje szczególne znaczenie jako "wiązania się z nową ziemią i wyzbycia się chęci powrotu w góry" (s. 27), co może się odnosić tylko do Łemków. �Recenzje, przeglądy wycLawnictw i czasopism 289 Lecz jeśli młodzi Łemkowie, o czym pisze autor (s. 223), dla realizacji swych osobistych aspiracji przenoszą się często nie do "etnograficznej ojczyzny" swych ojców lecz na inne tereny Polski, to czy można ich uważać za "ustabilizowanych"? Polaków pragnących opuścić ziemie zachodnie określimy bez wahania jako "nieustabilizowanych". Czy nie byłoby więc lepiej pozostać przy potocznym rozumieniu "stabilizacji" jako pewnego stanu trwałości i równowagi, społecznie pożądanego, lecz nie związanego z procesami asymilacji? Rozróżnienie zaś "asymilacji ekonomicznej", "społecznej" i "kulturalnej" (s. 31 i 32) niewiele nam daje, skoro autor nie pozbawia w sposób konsekwentny tego pojęcia konotacji etnicznych, zajmując v: tej sprawie niezdecydowane stanowisko (s. 29, 31, 32, a zwłaszcza s. 35, gdzie c;uto!' omawia czynniki sprzyjające asymilacji etnicznej). Jeśli autor omawianej pracy nie chciał pójść śladem S. Nowakowskiego (Adaptacja ludności na Sląsku Opolskim, 1957) i posłużyć się wyłącznie pojęciem adaptacji, nawet z ewentualnym kj uściśleniem 'r:rzez dodanie orzecznika: "lokalnej", jako zbyt ogólnym, nieprecyzyjnym, to wydaje się, iż byłoby celowe przyjęcie przez niego jako narzędzia analizy pojęcia "przystosowania" lub "akomodacji", która jest pozbawiona elementu wartościującego. Jeśli zaś Autor chciał posunąć się dalej czy sięgnąć głębiej, to mógł wprowadzić jeszcze dwa inne pojęcia: "akulturację" i "integrację", stanowiące dwa pierwsze stopnie asymilacji. Natomiast trzeci stopień asymilacji "amalgamację" mógł Autor śmiało pominąć z uwagi na nieliczne małżeństwa mieszane i brak innych potwierdzających ją faktów. W ten sposób pozbawiłby on pojęcie "asymilacji" jej etnicznego ostrza, które dla jednych o,znacza polonizację, dla innych, niekiedy. wynarodowienie. Operowanie zaś nie zneutralizowanym pod względem etnicznym pojęciem "asymilacji", może budzić u czytelnika podejrzenie o etnocentryzm autora, zapewne niesłusznie, gdyż włożył on wiele wysiłku w możliwie wszechstronne naświetlenie badanej problematyki. Sam autor wydaje się mieć miejscami wątpliwości, czy zjawisko asymilacji, V,l przyjętym faktycznie przez niego znaczeniu, istnieje. Lecz generalnie wydaje się skłaniać do wniosku, iż mamy do czynienia z daleko posuniętym procesem asymilacji Łemków w ich nowym miejscu osiedlenia, przy czym owa a-symilacja okazuje się wyraźna w pokoleniu średnim, którego lata aktywności przypadły już na okres pobytu na ziemiach zachodnich, szczególnie zaś w pokoleniu już tam wychowanym. Istotną rolę przypisuje się tu wpływom szkoły oraz ogólnym prądom urbanizacyjnym, które unifikują wzory kulturowe, choć naj starsze pokolenie Łemków pozostaje przy swej dawnej kulturze. Na przełomie lat 50 i 60-tych, a więc w momencie prowadzenia prac badawczych, liczni starzy Łemkowie odseparowywali się wyrażnie od wpływów nowego środowiska. Szczególnie odnosiło się to do tych, którzy w przeszłości zamieszkiwali wsie pozostające w przestrzennej i społecznej izolacji od środowisk polskich, a przy tym nie uczęszczali do polskich szkół. Bardzo słaba znajomość języka polskiego okazała się w nowej sytuacji istotnym czynnikiem izolacji, choć ostatnich kilkanaście lat przyniosło pewne postępy w procesie "akulturacji", określanej przez autora jako "asymilacja". Na podstawie swych badań Kwilecki skłonny jest zresztą określić występujące wśród Łemków tendencje jako dualizm narodowy (jednoczesne określanie się jako Łemkowie i Polacy). Dowody, które przedstawił, nie uprawniają jednak, naszym zdaniem, do podobnego wniosku. Tytułem przykładu poświęćmy nieco uwagi badaniom, do których, jak się zdaje, autor przywiązuje znaczną wagę. Są to wyniki badań nad podstawami i wyobrażeniami etnicznymi dzieci szkolnych ze szkół wiejskich b. powiatu trzcianeckiego. Pomijając to, iż w stosunku do innych części pracy rozważania te rażą rozwlekłością, zwłaszcza na tle syntetycznej prezentacji 19 - Lud, tom LX �290 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism materiału empirycznego we wcześniejszych partiach pracy, powstaje pytanie, jaką może mieć dla nas wartość samookreślenie narodowe dzieci lub określenie przez nie narodowości rodziców? Zapewne żadne, lub bardzo niewielkie, zważywszy, iż mogą to być reminiscencje opinii usłyszanych w domu, w szkole i w środowisku, gdzie ciągle jeszcze panuje stereotyp Ukraińca mordującego bezbronnych Polaków (w tym i dzieci). Czy to, iż aż 13 łemkowskich dzieci I(połowa próbki) określiło się jako Polacy (a ponadto 3 jako Łemkowie i Polacy, s. 288), nie jest po prostu utożsamieniem narodowości z miejscem urodzenia znajdującego się na obszarze Państwa określonego jako Polska? Podobnie jak owa dziewczynka z rodziny repatriantów, która podała się za Rosjankę, bo urodziła się w Rosji. A czy czasami fakt, że tak wielu Łemków protestuje przeciwko nazywaniu ich Ukraińcami (s. 160, 318), jest nie tyle dowodem rozkładu ukraińskiej grupy narodowościowej (choć autor również uważa, iż Łemkom obca jest ukraińska świadomość narooowa), co raczej wynikiem wspomnianej moralnej presji środowiska oddziałującej zarówno na dzieci, jak i na dorosłych? A to, co autor nazywa "dualizmem narodowym" może przecież być tylko zewnętrznym wynikiem unifikujących wzorów urbanizacyjno-przemysłowych w społeczeństwie poddanym silnemu scentralizowanemu systemowi gospodarki planowej i jednolitej działalności kulturalnej. Jednolita zaś wspólna szkoła, z którą autor wiąże mieszane małżeństwa (! ?), pomijając inne, ważniejsze, jak się wydaje, w tym względzie instytucje, jak np. sąsiedztwo i miejsce pracy, przyspiesza oczywiście akulturację, lecz od niej do asymilacji (etnicznej) lub - używając zaproponowanej przez nas terminologii: amalgamacjidaleka jeszcze droga. Praca nasuwa, oczywiście, wiele innych interesujących problemów. Z uwagi na szczuple ramy recenzji zwrócimy jeszcze uwagę na niektóre tylko sprawy. Autor chce traktować stabilizację jako funkcję pochodzenia środowiskowego i sytuacji gospodarczo-społecznej w dawnym miejscu zamieszkania. Myśl ciekawa, lecz czy nie jest to stwierdzeniem, w innej formie, znanej od dawna prawdy o dodatnim wpływie awansu społecznego na związek z nowym środowiskip.m, jako że ibi pa tria, ubi bene. Oczywiście, ci, którzy mieli w dawnych siedzibach 'vyższy status niż uzyskali w nowych, będą bardziej tęsknić za dawną ojczyzną niż ci, którzy w nowych warunkach urządzili się lepiej niż poprzednio. Nie bez znaczenia jest tu zapewne wiek i wykształcenie, a może nawet i płeć przesiedlonych osadników. Przy okazji wrzućmy tu jeszcze jeden kamyczek do ogródka autora: czy należy rzeczywiście wiązać "pragnienie powrotu niektórych rodzin" z przyczynami o "charakterze psychopatologicznym'''? Pojęcie to ma zabarwienie raczej negatywne, a więc jest tu jakimś dysonansem (s. 222). Jeśli autor słusznie tak silnie podkreśla wpływ środowiska na procesy adaptacyjne Łemków i ich poczucie psychiczne (zapewne i bezpieczeństwa), to wieś L. zamieszkała w 90"/0 przez Łemków, a w 10"/0 przez Polaków (s. 217),. powinna być przykładem OdwI;óconej niejako sytuacji: słabszego poczucia stabilizacji i bezpieczeństwa u Polaków niż u Łemków. Pierwsi mogliby w tym przypadku posłużyć jako próbka kontrolna w badaniach autora. Niestety, niczego na ten temat 5ię nie dowiadujemy ... Podobnie niewiele dowiadujemy się'o tym, jaki jest w istocie charakter związku między poczuciem stabilizacji u Łemków, a dostrzeganiem przez nich pozytywnych reakcji i odruchów ze strony polskiego otoczenia. Sprawa warta chyba refleksji socjologicznej: czy, innymi słowy, te odruchy życzliwości wobec Łemków (lub ich brak) przyczyniły się do ich stabilizacii (lub jej braku), czy �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 291 może odwrotnie: owe odruchy dostrzega się, czy o nich pamięta, gdy uzyskuje się ekonomiczną stabilizację (i pewność siebie); nie dostrzega się ich zaś u obcoplemiennych sąsiadów (lub opacznie je tłumaczy), gdy stabilizacji ekonomicznej nie udaje się osiągnąć. Autor ukazuje w sposób przekonywający liczne zalety ludności łemkowskiej, dusznie zauważając, iż na ukształtowanie swoistych cech osobowości Łemka z ziem zachodnich (wzorowy gospodarz, sumienny, pracowity, zdyscyplinowany, gościnny), wpłynął status członka mniejszości narodowej, starającego się przezwyciężyć status obywatela drugiej kategorii i pozyskać społeczne uznanie. Jest to zapewne ogólna prawidłowość obejmująca wszystkie mniejszości uświadomionee!) narodowo, lub przeżywające proces samookreślenia się pod względem kulturalno-narodowym. Awans społeczny wIększości Łemków został w książce przedstawiony w sposób przekonywający. Nie można jednak zapominać, iż jest to awans indywidualny, będący w znacznej mierze wynikiem interesującego zderzenia kulturowego, przy czym te same czynniki, które o tym awansie zadecydowały, przesądziły w sensie negatywnym o awansie kolektywnym (jako grupy kulturowo-etnicznej). Praca zawiera również wiele interesującego materiału historycznego, świadcząc dobrze o znajomości problemu przez autora. Kto wie, czy materiał ten nie stanowi głównej wartości pracy. Rozdział "Rzut oka na dawną Łemkowszczyznę" daje nam przegląd tak mało u nas znanej, najnowszej historii Łemków. Cenne są zwłaszcza informacje autora o ruchach separatystycznych i państwowotwórczych wśród Łemków w momencie rozpadu monarchii austro-węgierskiej, I choć wobec zasadniczego przedmiotu rozważań ta partia książki ma nieco marginesowy charakter, to jednak jej walory informacyjne wydają się bezdyskusyjne. Dla zrozumienia zaś łemkowskich migracji na ziemie zachodnie rozważania o zabarwieniu historycznym wydają się niezbędne. Równie wiele cennego materiału przynosi rozdział trzeci, poświęcony osadnictwu Łemków w województwach zachodnich, napisany z pewną powściągliwością, lecz jednocześnie z wyraźną troską o obiektywność ogólnego obrazu. Na zakończenie kilka podsumowujących uwag o charakterze bardziej formalnym. Zgodnie z intencjami autora praca ma charakter na wskroś empiryczny i sprowadza się w zasadzie do uporządkowanej prezentacji tak zwanego materiału terenowego. Pewien medosyt warstwy teoretycznej, odczuwany przy lekturze, znajduje jednak uzasadnienie w fakcie, iż współczesne badania nad Łemkami na ziemiach zachodnich nie są zbyt zaawansowane i trudno pokusić się o teoretyczne generalizacje nic dysponując obfitym i wszechstronnie naświetlonym materiałem empirycznym. Ze względu zaś na jednolitą strukturę etniczną naszego społeczeństwa nie dysponujemy szerszym materiałem porównawczym, który zdobyć moglibyśmy przeprowadzając analogiczne badania w ramach innych grup etnicznych. Traktując zaś studium A. Kwileckiego przede wszystkim jako prezentację badań empirycznych, należałoby się spodziewać szczególnej dyscypliny i jasności w przedstawieniu narzędzi badawczych, następnie zaś samego materiału empirycznego. Niestety, narzędzia badawcze nie zostały omówione w stopniu zadowalającym. Wprawdzie obiecuje autor uczynić to w trakcie analizy materiału, jednak w toku lektury sprawa ta ulega pewnemu "zagubieniu", utrudniając czytelnikowi interpretację danych. Nie bardzo jasne są przy tym zasady organizujące cały �292 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism materiał empiryczny. Podobnie nieprecyzyjnie określony jest teren badań, a zwłaszcza kryteria jego doboru. Próby badanych są zadziwiająco niewielkie, przy czym trudno określić, na jakiej podstawie poszczególni respondenci znaleźli 'Się w próbie. Szkoda, że praca nie została uzupełniona tekstami wykorzystywanych kwestionariuszy. Razi też brak bibliografii. Na niewątpliwą korzyść autora przemawia fakt, iż obok wywiadów formalnych przeprowadził wiele wywiadów nieformalnych umożliwiających uzupełnienie skąpych danych ilościowych in teresującyrni danymi jakościow;ymi. Osobne zastrzeżenia odnieść należy do konstrukcji tabel. Ich niejednolitość formalna jest zrozumiała, bowiem przynoszą materiał pochodzący z różnych źródeł i peddany w rozmaity spo'Sób intelektualnej "obróbce". Dobrze byłoby jednak przy poszczególnych tabelach wskazywać źródło informacji. Dane w liczbach bezwzględnych nie są tak dogodne w lekturze jak dane w odsetkach, jednak do obliczania procentów nie zawsze upoważniała wielkość próby. W niektórych tabelach podawano liczebności ogólne N (np. tab. 15 i następne), w innych zaś nie (np. tab. 2 i następne). Wskazane byłoby tu ujednolicenie, przy jednoczesnym r;ozostawieniu litery N w tabelach z odsetkami na oznaczenie liczby, w stosunku do której ustalono odsetki. Drobne zastrzeżenia odnieść także można do układu pracy. Dziwi TIa przykład fakt, że A. Kwilecki najpierw omawia obszar etnograficzny Łemkowszczyzny, potem dopiero przechodzi do kwestii pochodzenia Łemków. W przypadku grupy etnicznej powstałej wskutek intensywnych procesów osadniczych lepiej byłoby chyba omówić najpierw pochodzenie Łemków, później wskazać teren ich osiedlenia. W pracy zdarzają się ponadto zbyteczne powtórzenia, znajdujące jednak uza'Sadnienie w samej koncepcji układu materiału, z racji której te same informacje znależć się muszą w dwóch, jeśli nie w trzech rozdziałach. Mimo wysuniętych zastrzeżeń i stwierdzonych usterek pracę Łemkowie zagadnienia migracji i asymilacji powitać należy z niemałym zadowoleniem, tym bardziej, że wiedza w Polsce a tej ciekawej grupie etnicznej jest niewielka. Zapewne przyjęcie nieco innej koncepcji i nadanie jej większej zawartości poprzez poczynienie pewnych skrótów, podniosłoby jej wartość. Lecz i w obecnej formie powinna spotkać się z zainteresowaniem, zwłaszcza ze 'Strony działaczy społecznych i urzędników władz lokalnych. Jej rola dydaktyczna mogłaby być znaczna. Niestety, po rozwiązaniu Polskiego Związku Zachodniego brak na ziemiach zachodr.ich organizacji społecznej, która korzystając z tej i pOdobnych prac socjologicznych, świadomie wpływałaby na kształtowanie stosunków społecznych między różnymi grupami etnicznymi, w tym i między większością a mniejszościami naroDowymi, zgodnie ze społecznym intere'Sem obu stron i na rzecz rozwoju pluralistycznego modelu kultury. Zbigniew T. Wierzbicki, Andrzej Maria Biernacka, Kształtowanie się nowej społeczności wiejskiej w dach. "Biblioteka Etnografii Polskiej" Nr 29, Wrocław-Kraków-Gdańsk ss. 212. Potocki Bieszcza1974, Formowanie się nowych społeczności wiejskich powstałych na skutek ma'Sowych przesiedleń ludności polskiej po II wojnie światowej interesowało i inte- �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 293 resuje nadal wielu socjologów i etnografów, ale wszyscy oni obejmują badaniami północne i zachodnie ziemie Polski. Bieszczady, zapewne z powodu swej niedostępności, trudnych warunków pracy w terenie górskim, słabo zaludnionym, do niedawna pozbawionym komunikacji, a może i dlatego, że w tym regionie nie działa żadna wyższa uczelnia ani instytut naukowy o profilu humanistycznym, pozostawały poza zasięgiem zainteresowań badaczy. Wyjątek stanowił warszawski ośrodek etnograficzny (Katedra Etnografii UW i Zakład Etnografii IHKM PAN), który od 1960 r. prowadził tam badania. Autorka omawianej książki brała 'W nich udział od pierwszej chwili, publikując w licznych artykułach i rozprawach poszczególne etapy pracy. Ten kilkunastoletni "staż" bieszczadzki, fakt, że Biernacka r.iemal od początku osobiście śledziła proces osiedlania i rozwoju tych ziem, pozwolił jej na niezwykle wnikliwe, pełne zrozumienia i znawstwa ujęcie procesów kształtowania się tam nowej społeczności wiejskiej. Głównym założeniem badawczym - że posłużę się tu sformułowaniem samej autorki - "było uchwycenie procesu kształtowania się nowych stosunków demograficznych, gospodarczo-społecznych i kulturowych w regionie górskim, który w wyniku bezpośrednieh następstw II wojny światowej stał się na znacznych obszarach, a zwłaszcza w pasie południowym, wtórnie pustką kulturową". W postępowaniu badawczym "punktem odniesienia dla obserwowanych współcześnie zjawisk i proce~ów kulturowych był zawsze wzór kultury tradycyjnej" (s. 23). Sam zaś proces przemian badała zawsze autorka w kilku podstawowych dziedzinach życia, jak: warunki bytowe (budownictwo, wypO'sażenie wnętrza mieszkalnego, pożywienie), gospodarka rolna i hodowlana, a przede wszystkim rodzina ;'ozpatrywana na tle społeczności lokalnej. Szczegółowa analiza tych dziedzin życia pozwoliła na "odkrywanie mechanizmu zmian, ustalanie wzajemnych uzależnień i określanie głównych dróg rozwoju wsi tego obszaru" (s. 23), co w ostatecznym wyniku doprowadziło autorkę do celu tej pracy, którym było uzyskanie odpowiedzi na pytanie "jaki jest stopień zaawansowania procesu integracji społecznej i kulturowej w wiejskich społecznościach bieszczadzkich" I(S. 24). Badacze proces(Jw integracyjnych na ziemiach zachodnich i północnych znajdowali się w tak dogodnej sytuacji, że za~hodzące tam procesy ekonomiczno-społeczne były w zestawieniu z Bieszczadami stosunkowo proste. Ludność napływowa za~tała tam warunki geograficzne dogodne, wsi na ogół mało lub zgoła r.ie zniszczone wojną, poziom kultury niejednokrotnie wyższy niż ten, do którego przywykła - nie napotkała więc większych trudności ekonomicznych. Zasiedlenie tych ziem nastąpiło w stosunkowo krótkim czasie, osiedleńcy w dużej większości pochodzili ze wschodu, z terenu o mniej więcej jednolitej kulturze, po~iadali ponadto poczucie wewnętrznej więzi wywołane podobnymi losami. Objęli oni nowe ziemie w wyłączne posiadanie, nie musieli współżyć z poprzednimi ich mieszkańcami (a jeżeli zastawali ludność autochtoniczną, byli to również Polacy). Zupełnie inaczej kształtowało się zasiedlenie Bieszczadów. Osiedleńcy zastawali warunki geograficzne bardzo ciężkie (góry, złe ziemie, ostry klimat), kraj zniszczony wojną wiele wsi w ogóle przestało istnieć, a jeśli zabudowania stały, ich standard był o wiele niższy od tego, do jakiego przywykła ludność napływowa. Brak było dróg, środków komunikacji, zaplecza handlowego, administracyjnego, szkół itd. Osiedleńcy rekrutowali się z różnych stron Polski i różnych środowisk (miejskich, wiejskich), brak im było poczucia więzi. W wielu okolicach zastawali na miejscu autochtoniczną ludność ukraińską, obcą poczuciem narodowym, językiem, religią i kulturą. W dodatku zasiedlanie Bieszczadów trwa już 25 lat i jeszcze nie zostało zakończone, co działa wyraźnie hamująco na �2(l! Recenzje, przeglądy wydawnictw i c.zasopism procesy integracyjne, nie mówiąc już o tym, że trudne warunki bytowania zniechęciły wielu osadników, którzy po pewnym czasie opuszczali te ziemie. Dla tych, którzy pozostali, stwarzało to atmosferę braku stabilności. Nie łatwo badaczowi zorientować się w tak złożonych i skomplikowanych stosunkach, w społeczeństwie, którego nie sposób mierzyć jedną miarą. Autorka wyszła z założenia, że "kultura tradycyjna osadników bieszczadzkich to jeden z ważniejszych elementów podłoża historycznego, który zwłaszcza w pier"vszym okresie osadnictwa określał niekiedy bardzo wyraźnie kierunek i tempo dokonujących się tam przemian" (s. 23). Przystąpiła do badania społeczeństwa bieszczadzkiego nie jako całości, ale do analizy poszczególnych grup osiedleńców, które udało się jej wyodrębnić. Na pierwszy plan wysunęła autochtoniczną ludność ruską (Lemków, Bojków, Pogórzan), następnie ludność tzw. "lubelską" przybyłą tu grupowo i zasiedlającą kilkanaście wsi, wreszcie ludność grecką '(polityczni emigranci). Mieszkańcy innych ziem, rekrutujący się głównie z województw krakowskiego i rzeszowskiego, ale i z innych stron, przybyli tu pojedynczo lub rodzinami, szukając na własną rękę dogodnych miejsc osiedlenia. Prócz wspomnianych grup regionalnych osiedliły się tu zwarte grupy zawodowe, jak np. pracownicy leśni, którzy odegrali ważną rolę w zasiedleniu Bieszczadów. Na tle stałych osadników specyficzne miejsce zajmują zawodowi pasterze z powiatów nowotarskiego (przede wszystkim), limanowskiego i nowosądeckiego, przybywający tu corocznie ze swymi stadami owiec i bydła na letni wypas. Śledzenie dziejów, które doprowadziły do istniejącej obecnie sytuacji, zaczyna Biernacka od opisu regionu bieszczadzkiego przed II wojną, kładąc szczególny nacisk na demografię i kulturę. Stwierdza, że była to kraina znacznie zróżnicowan;;, narodowościowo (Rusini, Polacy, Zydzi, Niemcy), religijnie (rzymski i grecki katolicyzm, mozaizm), biedna i wybitnie zacofana kulturowo (m. in. olbrzymi procent analfabetów). Na tym tle rysuje się budzenie się nacjonalistycznego ruchu ukraińskiego i przeciwdziałanie mu poprzez ruch tzw. szlachty zagrodowej. Po II wojnie następuje wyludnienie tych terenów przez repatriację do ZSRR około pół miliona ludności ruskiej, a później, w następstwie walk z UPA, przez masową ewakuację ludności do Polski zachodniej i północnej. Na w znacznej mierze opuszczone i zniszczone wojną ziemie zaczynają napływać nowi osiedleńcy. Autorka zajmuje się każdą z kolejnych fal osadniczych, badając ich pochodzenie, warunki z których wyszli i te, jakie zastal! na miejscu w Bieszczadach oraz ich póżniej sze losy. Sam proces osiedlenia Bieszczadów potraktowała Biernacka wielostronnie. Bardzo szczegółowo zajęła się m. in. polityką władz w stosunku do tych ziem omawiając różne fluktuacje w planach zasiedlenia (zalesianie, organizowanie PGR i później ich likwidacja) i w stosunku do osiedleńców. Uwzględniła takie sprawy, jak: nadanie ziemi, planowaną wielkość gospodarstw osadniczych, kredyty pańsh'iowe na zagospodarowanie się, budowę wielkich inwestycji w rodzaju zalewu na Solinie, elektrowni, zakładów przemysłowych, zakładanie sieci dróg, plany rozwoju przemysłu letniskowego itp. Wykazała, jak ogromny wpływ na losy osiedleńców miały zarządzenia władz. Dopiero na tle podłoża geograficznego, które tu miało większy niż gdzieindziej wpływ zarówno na proces zasiedlania, jak i na integrację wewnętrzną osiedli, na tle uwarunkowań historycznych i kulturowych oraz polityki osiedleńczej państwa, śledzi autorka losy każdej z następnych fal osadniczych: adaptowanie się do nowych warunków, procesy integracyjne i dezintegracyjne w obrębie I'odziny i wsi. �Rcccn.,je, przeglądy wydawnictw i czasopism 295 Rzetelność badawcza Biernackiej nie pozwala jej na łatwe uogólnienia. Adaptowanie się ludności napływowej 'ii autochtonicznej) do nowych warunków bada więc ona nie tylko w obrębie grup narodowościowych, regionalnych i zawodowych, lecz także na przykładzie wsi reprezentatywnych o różnych układach gospcdarczych, społecznych i kulturowych. Są to: a) wsie o przewadze ludności autochtonicznej, b) wsie o przewadze ludności "lubelskiej", c) wsie uchodźców greckich, d) wsie leżące w zasięgu ośrodków uprzemysławianych, e) wsie tzw. nowoosadnicze i dosiedlane, wreszcie f) osady robotnicze. Dla każdej kategorii alItorka wybiera kilka konkretnych osiedli i poddaje je szczegółowej analizie. DopieiO po uzyskaniu tak bogatego i ścisłego materiału empirycznego prz(:chodzi Biernacka do prześledzenia problemu kształtowania się na całym obszarze bieszczadzkim współczesnej kultury materialnej. W oparciu o bazę materialną omawia wreszcie procesy integracji społecznej w rodzinie i społeczności lokalnej. Przy tym za punkt wyjścia bierze autorka rodzinę i dopiero poprzez nią, poprzez jej wewnętrzną więź (specjalną uwagę poświęca roli zwyczajów i obrzędów) bada stosunki zachodzące między rodziną a społecznością lokalną i rodziną a szerszą społecznością bieszczadzką, starając się dojść do poznania ogólnych procesów społecznych w Bieszczadach. Proce~ integracyjny w pierwszym okresie po osiedleniu był słaby każda rodzina dążyła indywidualnie do zapewnienia sobie jak najbardziej korzystnej egzystencji i znaczenia. Dopiero później zaczęła zawiązywać się więź sąsiedzka, i to raczej między osadnikami i autochtonami tworzącymi grupę ludności już ustabilizowanej, niż między rodzinami nowych osadników, pochodzącymi z różnych stron. Trzecią fazą integracji jest powstawanie więzi ogólnowioskowej, wy;-ażającej się we współdziałaniu dla dobra gromady. Wreszcie, zwłaszcza wśród jednostek, które swój los ostatecznie związały z tym regionem, coraz silniej zaczyna dochodzić do głosu poczucie więzi ogólnobieszczadzkiej. Najbardziej obiektywnym sprawdzianem postępujących procesów integracyjnych są coraz czqściej spotykane małżeństwa mieszane polsko-ukraińskie i polsko-greckie. Autorka zwraca też uwagę, że podstawową rolę w powstawaniu jednolitego i zwartego społeczeństwa bieszczadzkiego odgrywa stabilizacja ludności osadniczej i jej przystosowanie do nowych warunków, co w dużym stopniu uzależnione jest od polityki władz centralnych i lokalnych. Pracę zamykają wnioski. Biernacka stwierdza, że w miejsce regionu o dużym zr(,żnicowaniu narodowościowo-religijnym wykształciło się obecnie w Bieszczadach jednolite społeczeństwo polskie z niewielką domieszką ludności ukraińskiej, w zdecydowanej większości należące do kościoła rzymsko-katolickiego. Zatarte zostały zewnętrzne cechy dawnych grup narodowościowych poprzez unifikację układu przestrzennego wsi, budownictwa, stroju itd. W miejsce dawnego społeczeństwa jednolitego zawodowo (rolnicy), powstaje społeczeństwo dwu zawodowe, chłopo-robotnicy, co zwłaszcza we wsiach o dużych gospodarstwach rolnych jest zjawiskiem niekorzystnym. Zmianie uległa struktura własności ziemi. W miejsce rozdrobnionych gospodąrstw, często karłowatych, powstają gospodarstwa indywidualne 10-20 hektarowe. Zmienił się zasadniczo krajobraz regionu przez zwiększenie w górskich partiach ob::zarów zalesionych, rozbudowę dróg, budowę zapór wodnych w Solinie i :Vlyczkowcach. Wszystkie te i inne ·zmiany spowodowały podniesienie się poziomu umysłowego ludności, wciągnięcic jej w orbitę spraw ogólnonarodowych. Przełamana �296 Recenzje, pl'zegląrly wyrlawnictw i czasopism została definitywnie dawna izolacja poszczególnych wsi i całego regionu. Ludność czerpie wzory postępowania spoza regionu. Książkę kończy Biernacka porównaniem procesów integracyjnych w Bieszczadach i na ziemiach Polski północnej i zachodniej, przy czym stwierdza, że to co dziś dzieje się w Bieszczadach, można porównać jedynie z sytuacją w pierwszych latach po wojnie na zachodzie i północy. W omawianej książce, podobnie zresztą jak w poprzednio wydanych, Biernacka sięga po temat nie zaliczany do tradycyjnego repertuaru tematów podejmowanych najczęściej przez etnografów. Oryginalność zainteresowań, umiejętność dostrzegania problemów dotąd nie poruszanych, stosowanie własnych metod w ich rozwiązywaniu stanowią najbardziej charakterystyczną cechę warsztatu naukowego autorki. Swieżość spojrzenia wiąże się u niej z benedyktyńską pracowitością. Biernacka dociera do wszystkich źródeł jakie mogą przynieść jej dane o życiu wiejskiej ludności w Bieszczadach. Bazuje przede wszystkim na doskonałej znajomości terenu, na własnych obserwacjach i materiałach zebranych drogą bezpośrednich rozmów, wywiadów, ankiet. Tymi ostatnimi posługuje się zwłaszcza tam, gdzie pragnie uzyskać obiektywne, ilościowe dane o występowaniu pewnych zjawisk, aby w ten sposób uchronić się od nieścisłych wniosków wysnuwanych nieraz przez badaczy na podstawie jednostkowych, subiektywnych relacji informatorów. Wykorzystuje Biernacka zarówno literaturę przed- i powojenną przedmiotu, jak i wszelkie plany, rozporządzenia i raporty (publikowane i służące do użytku wewnętrznego) władz państwowych i lokalnych. Czerpie też pełną dłonią z publicystyki i dziennikarstwa. Godną podkreślenia jest zwłaszcza jej doskonała cricntacja w tych dwu ostatnich kategoriach źródeł, dotąd często nie branych pod uwagę przez badaczy współczesności. Na przykładzie Bieszczadów widzimy dopiero, jak zasadniczą rolę w kształtowaniu się współczesnej wsi odgrywa odgórna polityka osiedleńcza, agrarna, kulturalna itd. Natomiast artykuły dziennikarskie eddają z dużą precyzją życie współczesne, reagują na najbardziej aktualne, palące sprawy naszego dnia powszedniego, stanowią więc jedno z najlepszych żródeł w śledzeniu współczesnego nurtu życia. Praca skonstruowana jest w ten sposób, że sam czytelnik niejako współpracuje z autorką w dochodzeniu do ostatecznych wniosków. Krok po kroku obserwujemy dzieje ludności bieszczadzkiej, od jej tradycyjnego obrazu sprzcd 11 wojny, poprzez ciężkie zmaganie się w okresie walk, aż po wzrastanie na dawnych zgliszczach nowego życia, które jakżeż opornie zapuszczało korzenie na tej Eiegościnnej ziemi. Każda nowa myśl autorki znajduje tu pełną podbudowę w udowodnionych faktach, w każdym zdaniu czuje się wszechstronną znajomość zagadnienia, terenu, ludzi i spraw. Przy tym tekst nie jest przeładowany stroną opisową. Wybrano tylko ten materiał dowodowy, który prowadzi do rozwiązania naczelnej problematyki, pomijając inne sprawy, nie związane bezpośrednio z głównym nurtem dowodzenia. I jeszcze jedna uwaga. Oto wyczuwa się w tej pracy, że autorka umie posługiwać się obraną przez siebie metodą, że myśli zgodnie z jej kategoriami. Uwaga ta może wydawać się na pOzór tak oczywista, że aż nie warta pGdkreślenia; niestety, tak nie jest. Jakżeż często w pracach naszej specjalności, po niezwykle ambitnym wstępie metodologicznym następuje właściwy temat potraktowany w kategoriach jak najbardziej tradycyjno-opisowych. Ta deklara tywność, nie poparta umiejętnością zastosowania wyznawanych zasad, w konstrukcji właściwej pracy jest jedną z naszych wad kardynalnych. �Recenzje, ]Jrzegląrly wydawnictw 297 i czasopism Praca nie pozbawiona jest pewnych, niewielkich zresztą usterek, z których r.ajznaczniejsza polega na pewnych powtórzeniach. Wydaje mi się jednak, że nie łatwo ich uniknąć wobec tendencji autorki do wszechstronnego naświetlenia zagadnienia, do przebadania najpierw zjawisk w reprezentatywnych wsiach, a następnie, niejako w poprzek tego podziału, poprzez analizę pewnych dziedzin kształtującej się nowej, zintegrowanej już częściowo kultury w ujęciu całego regionu. W sumie książkę Marii Biernackiej należy przyjąć jako jedną z najciekawszych i najbardziej wartościowych pozycji literatury etnograficznej ostatnich lat. Anna Pożywienie ludności wiejskiej. -Lewickiej. Muzeum Etnograficzne Praca zbiorowa pod w Krakowie, Kraków Kowalska-Lewicka red. Anny Kowalskiej1973, ss. 320. Cechą charakterystyczną rozwoju wielu dyscyplin naukowych jest obserwowane szczególnie w ostatnim ćwierćwieczu dążenie do badania interesujących ich zjawisk w sposób możliwie pełny i wszechstronny. Takie stanowisko pociąga za sobą potrzebę korzystania z wyników badań innych nauk, a częstokroć wymaga tak oczywistego w nauce wspólnego rozwiązywania postawionych kwestii badawczych. W naukach ścisłych proces ten obserwujemy od dawna, przy czym obok caleko idącej integracji nauk dochodzi do atomizacji zagadnień badawczych, co powoduje wyodrębnianie się ich jako nowych kierunków. Procesy te nie są obce naukom społecznym, a wśród nich i etnografii, z której wyodrębniły się już folklorystyka i etnomuzykologia (obecnie sztuka ludowa przejawia bardzo silne tendencje w tym kierunku). Właśnie wyrazem tych nowoczesnych prądów integracyjnych na gruncie etnografii było niewątpliwie zorganizowane w Krakowie Ogólnopolskie Seminarium poświęcone tradycyjnemu pożywieniu ludowemu i narodowemu. Odbyło się ono \V kwietniu 1971 r. pod patronatem Muzeum Etnograficznego w Krakowie i Oddziału Krakowskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Spotkanie to umożliwiło po raz pierwszy w historii bezpośrednią wymianę doświadczeń, przedstawienie metod badawczych i wyników badań wszystkich dyscyplin naukowych zajmujących się zagadnieniem pożywienia. W spotkaniu udział wzięli przedstawiciele archeologii, historii, etnografii, reprezentanci higienistów i fizjologów, lekarzy, ekonomistów oraz tzw. żywieniowców. Wybranie tego tematu za naczelny problem Seminarium jest wynikiem rosnących zainteresowań nauki polskiej tak ważnymi ze społecznego punktu widzenia zagadnieniami pożywienia i dobrze się ~tało, że inicjatywę na tym polu wykazali etnografowie. Organizatorom Seminarium należą się słowa uznania także za udostępnienie szerszemu odbiorcy przedstawionych w toku obrad materiałów w postaci niniejszego wydawnictwa. Artykuły zgrupowano w czterech działach l; piąty dział stanowi cenne uzu- 1 Dział l: Stan i wyniki badali nacI pożywieniem Tradycje i przemiany w pożywieniu wsi polskiej; wienia; IV Gospodal'ka mleczna ludów pozaew·opejskich. II prowacIzonych III Monografia przez różne dyscypliny; Tóżnych cIzialów poży- �298 Recen?je, przeglądy wydawnictw i czasopism pełnienie zasadniczej tematyki w postaci "Materiałów do bibliografii" o pożywieniu 2. Omówienie zawartości ilIDleJszego tomu wypada zacząć od pierwszego zestawu artykułów. Daje on dobry pogląd na metody i wyniki badań nad pożywieniem, właściwe dla różnych dyscyplin naukowych. Pierwszy artykuł zwraca uwagę na rolę pożywienia w kulturze. Podkreśla szczególnie fakt, że pożywienie jest dziedziną, która nie ogranicza się tylko do czynności zaspokajania potrzeb biologicznych człowieka, lecz jest środkiem do określania jego miejsca w danej społeczności 3. Pożywienie spelniając funkcje społeczne jest wynikiem określonych stosunków kulturowych, podziału wewnątrzgrupowego, jest regulowane zwyczajami i normami obyczajowymi. Niestety, badania etnograficzne, jak dotąd, ograniczały się przeważnie do opisowego traktowania pożywienia, nie wykraczając poza ramy opracowań monograficznych 4. Pewnego rodzaju podsumowaniem tych badań mogą być opracowywane w Polskim Atlasie Etnograficznym mapy wybranych zagadnień 5. Podobnie ma się rzecz u archeologów, którzy najwięcej problemów napotykają przy właściwej interpretacji żródeł. Jakkolwiek materiał archeologiczny jest dość obfity, to jednak jest on bardzo wyrywkowy, a co za tym idzie, wszelkie stwierdzenia dotyczące pożywienia są hipotetyczne 6. Jeżeli chodzi o historyków, to badania nad historią konsumpcji żywnościowej prowadzą oni zasadniczo w dwóch dziedzinach - historii gospod:Hczej i historii kultury materialnej. Stan badań i ich wyniki wraz z podstawowymi problemami teoretycznymi ukazuje w swoich artykułach M. Dembińska 7. Zupełnie odmiennie prowadzą badania nad pożywieniem higieniści i fizjolodzy. Rozpatrują oni to zagadnienie od strony wpływu żywienia na budowę, rozwój oraz stan zdrowia człowieka. Zamieszczony w niniejszym zbiorze artykuł z tego zakresu przedstawia wyniki badań Instytutu Medycyny Pracy i Higieny, koncentrujące się na poznaniu aktualnego sposobu żywienia rolników i ich rodzin w okresie nasilonych prac w produkcji roślinnej i zwierzęcej B. Autorka artykułu skrótowo przedstawia metody prowadzenia badań, a ich wyniki ujmuje tabelal ycznie. Lekarze zajmujący się pożywieniem zwracają przede wszystkim uwagę na jego zdrowotny aspekt, określając zapotrzebowanie człowieka na substancje od·· żywcze w różnych okresach jego życia i w różnych warunkach bytowych, a także porównują ilości i wartości pożywienia ze stanem zdrowotnym ludności oraz oceniają jego wpływ na rozwój ludności 9. Żywieniem interesują się również specjaliści z dziedziny rolnictwa i ekonomii, obejmujący badaniami problemy dotyczące analizy poziomu spożycia, jego prz€mi;;n i tendencji rozwojowych oraz ustalenia prognez spożycia, a także zagadnie2.r. P. Dekowski, Materialy do bibliogmfii pożywienia Ilutowe,!o UJ Polsce, s. "1);)-:311: L. Narojek, Wybór. piśrni-ennictwa z :U:..k,1·CSU l)(tclart nad s}>osobel1t iywieni(l 'l{(fn().~ci -wiejskiej .. s. 313-315. 3 Z. Szromba··Ryso\.va, Kulturowe i społeczne znaczenie lJoŻ"ywienia. s. 9-14. J Potwierdza to artykul Z. Szromba-Rysowej, Rozwój etnugm/ic . ,ll!Jcll ."";'lfcre'uwati pożYl.l'ieniel1l. ludności tviejskiej w Polsce, s. 47-5l. 5 J. Bohdanowicz, Pożywienie w pracach Polskiego Atlasu Etnufjlu/iczneuu, s .. i:I-jj2. fi H. Burchard, Stan bada11 nad pożywieniem ludów neolitu na zi.c"miach pol-skich, s. 15--22. '7 M. Dembińska, Badania h'istoryczne nad po.żywienle'ln 10 Polsce, s. l.:i-:Hi; hUlli,e. Z badan nall dziennymi racju1ni żywnościowymi 1V XIll-XIV W., s. 3H-4;1. S Z. Stankiewicz, Współczesne badania nad .i'ywienient ludn()ści tci('js/':icj. s. 1;:;-7r;. 9 K. Dlllżniewska, Metodyka i wyniki badań lekm'slcieh na<l 'pu'ut)('.,,(/{t.':uwillnia Itldnoici wiejskiej w 'wojetvództwie krakowskim, s. 77-&7. �Recenzje, przeglądy wydawnictw 299 i czasopism l1ia adaptacji metod ekonomicznych do badania konsumpcji popytu wśród luóności rolniczEj. Omówienie źródeł i wyników badań znajdujemy w pracy A. Międzybrodzkiej 10. Kolejny zaś artykuł wskazuje, źe również na polu miedzynarodowej współpracy związanej z badaniami nad pożywieniem ludowym jest dużo do dokonania 11. I wreszcie ostatnie dwa artykuły (o charakterze komunikatów) informują « odpowiednich badaniach Instytutu Zywności i 2ywienia w Warszawie 12 oraz o :\luzeum Gastronomicznym w Budapeszcie 13. Pozostałe artykuły niniejszej pracy (a jest ich w sumie 29) mają charakter "zczegółowych opracowań różnych aspektów interesującego nas zagadnienia. IV większości są to artykuły o nastawieniu etnograficznym 1\ inne z kręg,u pracowników Instytutu 2ywności i 2ywienia 15 oraz medycyny i służby zdrowia 16. Podsumowując, żywić należy nadzieję, że wyrażona we wstępie myśl, iż ,.książka ta da początek dalszym, zarówno etnograficznym, jak i międzydyscyplinarnym badaniom nad pożywieniem ludowym i narodowym", doczeka się pomyślnej realizacji. Grzegorz Skalski Bohdan Baranowski, Zycie P\VN, Warszawa 1975, ss. 252. codzienne ma lego miasteczka w XVII XVIII w., Literatura fachowa o polskich małych miasteczkach jest ciągle uboga, chociaż organizmy te, ze względu na swój przejściowy wiejsko-miejski charakter stanowią wdzięczne pole do badań zarówno socjologicznych, historycznych, jak i etnograficznych. Jedn"kże w ostatnim okresie problematyka małych miasteczek zaczyna być podejmowana w większym wymiarze, co wiąże się m. in. z planową aktywizacją tego typu struktur lokalnych. Wiedza o dzisiejszym miasteczku polskim 10 A. szą szkotę Międzybrodzka, Rolniczą w Baaania Krakowie, nad spożyciem ludności wiejskiej, prowadzone przez Wyż- s. a9-9S. 11 M. Markus, Polsko-słowackie powią:ania na przyklaazie pożywienia ludowego, s. 103-109. 12 M. Szczyglowa, Instytut Zywno.5ci i Zywienia w Warszawie nowo powstala placówk" naul.:owa, s. na-102. 13 E. Sergo, Tradycyjna yaslrononUa węgierska i. Muzeum Gastronomiczne w Budapeszcie, s. 1\1-113. 14 W .. Jostowa, Poźywienie pasterzy na polskiej Orawie; IVI. Kopacz, Pożywienie ludowe n" polskim Spiszu w <lru(Jiej potowie XIX i w XX wieku; M. Golubkow, Tradycyjne i wspótc.:'(','me pożywienie rnies.zkańców dolnośląskiej wsi Wr,zosy; A. Kowalska-Lewicka, Tradycyjna produkcja mas/a w Polsce; K .. Tagiela, Typy ma.'lnic w Polsce i ich występowanie w świetle ska rtowań Polskie(Jo Atlasu Etno(Jr"iic.zne(Jo; tegoż, Stępa w Polsce; L. Hajówna, Tradycyjny wyrób chleba w .zachodniej części wojewód.ztw" krakowskie(Jo; J. P. Dekowski, Rośliny d.ziko rosnące w tradycyjnym pożywieniu chtopów kozienickich; S. K. Hamarneh, Tradycyjna proaukcja mlecz n" u; Jordanii; A. Kowalska-Lewicka, Tradycyjna produkcja mleczna w Mauretanii; K. Wolski, Pl'.zetwurstwo mleka u /udno.5ci (Jór Sulejmana (A/(Janist"n-P"kistan). 15 L. Narojek, Anali,za zmian sposobu źy'wienia ludności w jerlnej ze wsi lubelskich w rejonie słabo uprzemysłowionym; 1". Starzyńska, Akcja oświatowa na wsi a zmiany w sposobie żywienia nu pr,:'yklaclzic jecllU! j ze wsi woj. lubelskiego, s. 155-178. 16 L. Szponar, Z. Stankiewicz, \V. \Vrońska-Węclaw, A. Paciorkovvska, 2ywienie i stan ocliywiania luclno<~ci 'wiejskiej w jednej ze wsi w rejonie uprzemysławianym, s. 179-186. �300 Recenzje, pl'zeglqdy wydawnictw i czasopism byłaby niepełna bez uświadomienia sobie historycznych uwarunkowań, które wyznaczyły im tylko właściwą specyfikę· Baranowski, wytrawny znawca obyczajowości małych zbiorowości lokalnych, postarał się o pokazanie, jak wyglądało życie codzienne małego miasteczka \\. XVII i XVIII wieku. Autor oparł się w swej książce głównie na obszernych, dotąd nie badanych materiałach archiwalnych z terenu Polski Srodkowej, zwłaszcza zaś województw: sieradzkiego, łęczyckiego, rawskiego oraz Ziemi Wieluńskiej. Baranowski zaznacza, że chociaż województwo rawskie, historycznie zaliczane jest do Mazowsza, a pozostałe do tzw. Wschodniej Wielkopolski, to wszystkie one stanowią specyficzną całość. Obraz codziennego życia mieszkańców miasteczek osadził autor w realiach ich materialnego wyposażenia, w charakterystyce rozplanowania przestrzen:1ego, jak i w systemie zabudowy mieszkalnej i gospodarczej. Na charakterystykę obrazu życia małych miasteczek składa się dwadzieścia rozdziałów, w których autor zawarł najbardziej typowe problemy. Pisząc np. o organizacji władzy i sądownictwa w miasteczkach, autor zwraca uwagę na mechanizm ich funkcjonowania, na sytuację prawną mieszczan, na istotne różnice, które wynikły z podziałów klasowych oraz z tego, czy miasteczko było własnością kościelną, królewską czy szlachecką. Jednocześnie zwraca uwagę na organizację i rolę gmin żydowskich w miasteczkach, szczególnie zaś na rolę kahału, który posiadał władzę nie tylko odnoszącą się do spraw religijnych, ale także do spraw gospodarczych. Podstawowymi zajęciami ludności małych miasteczek były: rzemiosło, handel i rolnictwo. Baranowski pokazał na konkretnym materiale źródłowym istotne sprawy związane z tymi profesjami. Trzeba powiedzieć, że autor doskonale trafia przykładami, starając się jednocześnie jak najzwiężlej zilustrować całość zagadnienia. Znajdujemy więc zarówno realia związane z działalnością cechó\\', jak również problemy bytowe i socjalne majstra i czeladnika. Bardzo ciekawie i plastycznie przedstawione zostały przez autora zagadnienia związane z rynkiem zbytu, zwłaszcza zaś barwny obraz jarmarku. Typowym zjawiskiem było to, że ludność miasteczek, oprócz uprawiania rzemiosła i handlu, zajmowała się również rolnictwem. Baranowski wyrGlża opinię, że "na ziemiach Polski Środkowej prawie połowa "obywateli" miała mniejsze lub większe kawałki ziemi ornej" (s. 61). W mniejszym stopniu rolnictwem zajmowała się ludność żydowska. Autor podkreśla, że gospodarstwa mieszczańskie stały na wyższym poziomie niż gospodarstwa chłopskie, na których to spoczywał ciężar pańszczyzny. W miasteczkach, podobnie jak na wsi, funkcjonował kalendarz gospodarski, wyznaczany przez daty poszczególnych świętych. Z tematów, które zwykło się zaliczać do tradycyjnego inwentarza etnograficznego, warto wymienić rozdział zatytułowany: "Odzież, pożywienie, higiena". Odnośnie do odzieży zwrócono uwagę, że w końcu XVIII w, dość znacznie zaznaczył się w małych miasteczkach na omawianym terenie wpływ mody \\-ielkomiejskiej, na pograniczu zaś ze Śląskiem, a więc na terenie Ziemi Wieluńskiej, ubiór dyktowany był według mody niemieckiej. Biedniejsze warstwy mieszczańskie nadal jednak nie odbiegały ubiorem od ludności wiejskiej. Nadal produkcja odzieży odbywała się na terenie własnego gospodarstwa, bu ty zaś, jak pisze Baranowski, nosily bogate mieszczki, reszta natomiast chodziła boso. Podobnie rzecz się ma, jeśli chodzi o pożywienie nie różniło się ono zasadniczo od chłopskiego. �Recen:je, przeglądy wydawnictw 301 i czasopism Problem funkcjonowania norm i wzorów w obrębie małego miasteczka zawarty został w wielu rozdziałach. Zdaje się jednak, że został stosunkowo mało \yyeksponowany, chyba na tyle jednak, jak można sądzić, na ile pozwalał autorowi zrekonstruować to zagadnienie materiał żródlowy. I tak dla przykładu, działanie opinii publicznej w małym miasteczku zostało pokazane głównie przy okazji omawiania instytucji małżeństwa. Również przy tej okazji zwrócono uwagę na niektóre aspekty kultury duchowej, zwłaszcza zaś na stronę wierzeniową. Dowiadujemy się więc, że w miasteczkach kwitła wiara w siły nadprzyrodzone, że nCl.porządku dziennym były stosowane przeróżne zabiegi magiczne przekazywane z po<;olcnia na pokolenie. Sprawie działalności czarownic poświęcił autor odrębny rozdział, w którym omówił społeczno-religijne przesłanki powodujące rozwój tego ponurego zabobonu. Przy tej okazji obszernie omówione zostały procesy oczary. Książka Zycie codzienne maI ego miasteczka zawiera wiele cennego materiału historycznego o tematyce etnograficznej. Jak się zdaje, Bohdan Baranowski uprawia historyczną etnogn.fię z nie mniejszą pasją co historię. Godne uwagi są zamieszczone przez autora ilustracje, a szczególnie te, które są reprodukcją starych dziewiętnastowiecznych sztychów. Bolesław Januszkiewicz Aleksander Błachowslii, Skarby w skrzyni maLowanej, czyli o sztuce ludowej Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1974, s. 223, ilustr. 44. inaczej, Wiedza przeciętnego obywatela na temat sztuki ludowej, jej miejsca w kulturze narodowej oraz dalszych jej perspektyw rozwojowych, stanowi pewną sumę poglądów i opinii urobionych przez publicystów i dziennikarzy a opartych na dość powierzchownych obserwacjach zjawiska. Rośnie w ten sposób rozbieżność pomiędzy obiegowymi osądami ogółu społeczeństwa, a rzetelną wiedzą etnograficzną odnoszącą się do tej dziedziny kultury ludowej. Intencja napisania "inaczej o sztuce ludowej", jak to w tytule zaznacza A. Błachowski, wynika z zaangażowanej postawy autora, który w sztuce ludowej widzi ważny czynnik kształtowania kultury współczesnego narodu. Problem postawiony przez autora jest szeroki i bardzo złożony. Błachowski podejmuje bowiem próbę diagnostycznego rozpoznania opinii i sądów odnoszących się do sztuki ludowej. Autor z pasją stara się rozprawić z tymi nagromadzonymi poglądami, które w sposób wartościujący, często nieświadomy, wpływały ujemnie na potoczne rozumienie sztuki ludowej i jej roli w życiu społeczeństwa polskiego. W książce zawarł autor bogaty materiał żródłowy, poczynając od schyłku Oświecenia, a na czasach obecnych kończąc. Błachowski trafnie dobrał materiał ilustrujący różnorakie podejście do sztuki ludowej w Polsce. Autor zaakcentował zmienne społeczno-ekonomiczne uwarunkowania, które w poglądach na sztukę ludową wyraziły się od bezkrytycznego entuzjazmu, przez absolutną jej negację, aż do dnia dzisiejszego, kiedy to sztukę ludową zaczyna się potocznie utożsamiać ze "straganiarską brzydotą". Z poglądami na ludową twórczość artystyczną wiąże się ściśle zagadnienie nadzoru artystycznego i ochrony sztuki ludowej. W książce zagadnienie to potraktowane zostało z dużą wnikliwością w przekroju historycznym. Przy omawianiu �302 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism tych spraw zwrócono uwagę na te czynniki, które działalność opiekuńczą krępowały lub wręcz ją uniemożliwiały, Odnośnie do spraw związanych z zapo'trzebowaniem na rękodzieło ludowe, autor nie podziela opinii, jakoby w przeciwieństwie do dawnego, dzisiejszy twórca nie miał rozeznania potrzeb odbiorcy, że produkuje w "ciemno", Błachowski upraszcza sprawę wyjaśniając, iż "różnica między "wczoraj" a "dziś" polega na tym, że dawny odbiorca lepiej wiedział czego poszukuje i więcej ufał artyście, jego fachowym kompetencjom, a obecny zbyt często czuje się upoważniony do pouczania "prymitywnego" twórcy ludowego, bo posiada więcej od niego cenzurek szkolnych" (s, 217), Zagadnienie rozwoju twórczości ludowej w aspekcie wzajemnego oddziaływania twórcy i odbiorcy jest ciągle sprawą, która wymaga odrębnych etnosocjologiczny{:h badań. Niemniej, jak się wydaje, udział odbiorcy jako użytkownika w kształtowaniu sztuki ludowej jest dzisiaj dość znikomy. Z drugiej strony wiadomo, że cepeliowskie komisje artystyczne nie zastąpiły dawnej miej~cowej społeczności, która opiniowała ludową twórczość według swoich potrzeb i tradycyjnych konwencji artystycznych. Działalność tych komisji w znacznej mierze chroni jednak dawne formy i wartości estetyczne przed szybkim ewoluowaniem w kierunku tandetnych wyrobów pochodzenia mieszczańskiego, w mniejszym stopniu natomiast jest czynnikiem inspirującym zmiany pod względem formy i treści. Ponieważ książka Błachowskiego jest jedną wielką polemiką, dlatego też wypowiedzi i opinie autora nie mają charakteru rozstrzygającego problem. Tak na przykład trudno zgodzić się z autorem na zamknięcie ludowej twórczości artystycznej tylko zasadniczo w obrębie zbiorowości wiejskiej. Autor przyjmuje dziewiętnastowieczne rozumienie pojęcia "lud", odnoszące się wyłącznie do warstw~' chłopskiej, dlatego nie zaliczył do sztuki ludowej ani wiejskiej, ani miejskiej twórczości amatorskiej. Nie wiadomo również, czy kryterium "patologicznych odkształceń umysłu" eliminuje z grona twórców ludowych każdego, czy tylko w przypadku Nikifora i Heródka. W książce Skarby w skrzyni maLowanej nie zabrakło również wielu gorzkich uwag pod adresem etnografii. Autor zwrócił uwagę na szereg niejasności terminologicznych, na brak precyzyjnych kryteriów dla oceny ludowe] działalności artystycznej. Słusznie domaga się naukowego uporządkowania niektórych zagadnień sztuki ludowej i określenia "co jest co". Niesłusznie natomiast twierdzi, że literatura etnograficzna "jest hermetyczna i mało pociągająca" (s. 1(3), Zgodzić się należy z autorem, że powierzchowność opinii i sądów o kulturze ludowej wynika m. in. z braku syntetycznych opracowań tego zagadnienia, szczegól:1ie zaś z braku współczesnego podręcznika ujmującego całość kultury ludowej w Polsce. Na zakończenie mnIejszego omówienia trzeba powiedzieć, że w literaturze etnograficznej jest to pierwsze kompleksowe opracowanie wiążące się z ideologiczną sferą sztuki ludowej w Polsce. W książce zamieszczono sporą liczbę ciekawych ilustracji oraz mały słowniczek terminów i pojęć, adekwatnych do poru~zanej problematyki. BoL.eslaw Januszkiewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/830e9881493c3b20f2cf0539339b66c6.pdf b95a47b8a7f9576d3c9171039f16c1b2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1508 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1395 Title A name given to the resource Komunikaty / LUD 1976 t.60 Description An account of the resource LUD 1976 t.60, s.217-226 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1IJ. K o M u N I K A T y Lud, t. 60, 19'76 REX ANDERSEN KLASYFIKOWANIE SYSTEMEM EDP W MUZEUM FISKERI- OG S0F ARTSMUSEET 1 \1uzeum Fiskeri- og S0fartsmuseet działa jako centrum informacji duńskiego przemysłu rybMkiego i jednocześnie stanowi centrum organizacyjne wszystkich poczynań związanych z gospodarką morską na Morzu Północnym. Instytucja ta musi szybko i skutecznie udzielać dokładnych informacji na żądany temat. Pytania i żądania dotyczyć mogą konkretny{h przedmiotów, fotografii, negatywów, filmów, taśm magnetofonowych, zapisów, nagrań archiwalnych, broszur, literatury itp. Podczas gdy wiele placówek muzealnych jest skrępowanych starym systemem inwentaryzacji, który jest pracochłonny i wymaga dużego nakładu pracy - Fiskeri- og S0fartsmuseet, będące w porównaniu z innym: młodą placówką, mogło pozwolić sobie bez ograniczeń na wprowadzenit nowości. W czasie gdy w Fiskeri- og S0fartsmuseet zaczęto wprowadzać system ElEdronic Data Processing, zbiory muzeum były jeszcze niewielkie, ale wkrótce poważnie wzrosły i zastosowanie systemu elektronicznego EDP stało się sprawą konieczną. Sam zbiór ilustracji i negatywów pojedynczych liczy obecnie około 25 000 jednostek. Muzeum jest jeszcze ciągle w stadium rozbudowy i jak długo prace nad całkowitym wprowadzeniem systemu EDP oraz wszelka praca nad klasyfikacją nie zostanie ukończona - nie będzie mogło ono osiągnąć stuprocentowej skuteczności swych działań. Po raz pierwszy pomysł klasyfikowania przy pomocy systemu EDP został podniesiony podczas konferencji w Lakolk w 1968 r. Autorem i głównym realizatorem koncepcji był dyrektor, Rex Andersen; on także opracował zarys systemu klasyfikacji potrzebnej dla muzeum. System ten zaakceptował zarząd muzeum. W roku 1969 zakupiona została ma: Tłumaczenie artykułu w: "Sjaek'len" reg,',>trerillg, ~'t:-e:":~' H, opublikowanego pt. Fiskeriog Sofartsmuseet EDB 1974, nr 2-3, s. 17-25. Z tegoż żródła przedruk ilu- �218 REX ANDERSEN szyna kodująca, która oprócz zapisu taśmy, łatwej do odczytania, może także być używana do automatycznie prowadzonej korespondencji. Szczegółowa klasyfikacja czekała jednak na opracowanie aż do 1973 roku, gdy podjęto prace nad jej rozwiązaniem. Najwięcej trudności w czasie przygotowań do pracy opartej na systemie elektronicznym sprawiało zastosowanie metod przeprowadzania inwentaryzacji najbardziej poprawnych i sprawdzających się w praktyce. Nowy system wymagał opracowania konstrukcji opartej na podstawie starych wzorów klasyfikacyjnych i połączonej z zasadami systemu EDP. Praca nad wydzieleniem poddziałów klasyfikacji, za co odpowiedzialny jest Andreas M011er i A. Hjorth Rasmussen, nie jest jeszcze zakończona. Mimo, że regionalne muzea opracowują swe materiały i zbiory wedłu~ tzw. "The Green Registrant", okazało się, że klasyfikacja ta nie byłaby przydatna w przypadku Fiskeri- og S0fartsmuseet. Hasła zawarte w "The Green Registrant", np. "ry'bołówstwo" czy "okręty", nie mają poddziałów, podhaseł, są zbyt ogólne. Za punkt wyjścia dla muzealnego systemu klasyfikacyjnego wybrany został międzynarodowy system klasyfikacyjny, tzw. "Outline of Cultural Materials", który pod tytułem "Oversikt over kultur-inventariet" wydany zosłał w 1973 r. w Szwecji i stosowany jest przez Nordisika Museet 2. Podział ten zawiera 631 różnych haseł, ale Fiskeri- og S0fartsmuseet dołączyło do tego własne, potrzebne hasła. Zatem klasyfikację według "Outline of Cultural Materials" w wersji muzeum powiększono trzykrotnie, co mówi samo za siebie, tym bardziej, że klasyfikacja "Outline", według duńskich specjalistów, nie wydaje się być funkcjonalną i logicznie skonstruowaną. Ponieważ jednak żadna inna klasyfikacja nie okazała się przydatniejsza, zaakceptowano istniejącą, dodając do niej własne hasła. Wydaje się, że te uzupełnienia powinny być uaktualnione i akceptowane w skali międzynarodowej. Podczas naszej pracy nad systemem klasyfikacji stwierdziliśmy, że nie jest możliwe ustalenie w pełni logicznego i konsekwentnego systemu. Nie do uniknięcia jest stosowanie różnego rodzaju kryteriów; jednakże powinny istnieć generalnie ustalone zasady, zbudowane w oparciu o typowe przykłady. Problem klasyfikacji typów S'tatków nie sprawia większych trudności, ale już np. tryb życia i aktywność nie mogą być doskonale konsekwentnie rozbite na hasła. Tak więc w pracy nad systemami klasyfikacji musi się iść niekiedy na !kompromis. 2 Od tłumacza: Omówienie systemu OeM znajdzie czytelnik B. Kopczyńskiej-Jaworskiej, Human Relations Area Files (HRAF). t. 58, s. 270-274. artykule "Lud" 1974, w �Klasyjilwwanic systemem EDP Muzeum przechowuje i zbiera pewien zasób informacji. Dostęp do tego typu źródeł wiedzy umożliwia układ kart inwentarzowych, nagrat'l i ludzka pamięć. Założenie rozwoju duńskiego muzeum nasuwa pytanie o to, w jaki sposób może ono zdobywać, nieustannie gromadzić i poprawnie zużytkować olbrzymi zasób wiedzy w postaci przedmiotów, fotografii, rysunków, taśm, notatek, wycinków, literatury itp. Klasyfikacja systemem EDP w Fiskeri- og S0fartsmuseet jest takim modelem klasyfikacji, która dostarczając dane na pierwszy plan wysuwa prawdziwE ich źródło. Muzeum nastawione jest na zmianę dotychczasowych metod klasyfikacji uważając je za bardzo pracochłonne i zdając sobie sprawę z tego, że w przyszłości metody te będą niewystarczające. W tradycyjnym systemie przepisywanie i dublowanie kart inwentarzowych sprawiało, że praca przy opracowywaniu materiałów wymagała wiele wysiłku i czasu, praktycznie uniemożliwiając inne prace muzeum. Poza muzealnictwem system klasyfikacji opracowywany przez muzeum może dostarczać informacji na temat klasyfikowania w ogóle, układu haseł i stosunku do źródeł. Hasła klasyfikacji są w większości przypadków jednoznacznie wyoorębnione i umieszczone pod osobnymi numerami działów. Gdy chodzi Rys. 1. Fotografie mogą być zwykle klasyfikowane w różnych działach. To zdjęcie np. może być klasyfikowane pod hasłami: "mycie", "naczynie", ••patelnie i naczynia kuchenne", "kuchcik", "kołowroty", "wałki do nawijania sieci' itp. �320 REX ANDERSEN E.DB. afdełing MICRO afdełing Rys. 2. Taśma kodowa. Procesy działu EDP, lista błędów, mikrofiszka, dział jednak o inwentaryzację ikonografii, mogą pojawIc się trudności. W bardzo niewielu przypadkach treść ilustracji da się umieścić pod jedną pozycją. Znaczna ilość detali może okazać się równie ważna, zatem dane o treści ilustracji należałoby umieścić w różnych działach. Podobne kwestie dotyczyć mogą zapisów i nagrań archiwalnych. Od początku swego istnienia Fiskeri- og S0fartsmuseet posługiwało się druczkami inwentarzowymi z numerem i detalami dla oznaczenia każ- Rys. 3. Odczytywanie danych z mikrofiszki. Jedna mikrofiszka zawiera informacje odpowiadające 208 stronom papieru o wymliarach A4 �Klasy/ilwwanie systemem EDP 321 Rys. 4. Odczytanie informacji z arkusza kodowego za pomocą maszyny typu Dura Mach, typu przestarzałego według opinii muzeum, ale nie zawsze dostępnego 7 czysto materialnych względów, informacje odczytywane są z arkusza kodowego dego nowego nabytku, a od 1965 r. wprowadzono spis i zwyczajowo przyjęte karty inwentarzowe. Opisanie przedmiotów w spisie i karcie inwentarzowej ma drugorzędne, jak się okazuje, znaczenie i jest bardzo pracochłonne. Uwagi te mają znaczenie istotne. W ich kontekście rozpatrywana jest kwestia współczesnych zapisów inwentarzowych. By zachować jeden ciąg pracy stare druki zastąpiono w ten sposób, że "pierwszorzędne" dane wpisywane są bezpośrednio na zakodowane arkusze. Z nich informacje przenoszone są na papierową taśmę kodową drogą zapisu maszynowego lub kodowego z zachowaniem takiego samego porządku, jak na arkuszu. Poprawny rozdział danych podanych przez zapis na taśmie kodowej zapewnia tak zwana "kontrolna taśma" w odczytującej części maszyny. W systemie klasyfikacji EDP fotografie, klisze itd. oznaczane są czytelnie i dają orientację co do sposobu ich zinwentaryzowania. Kompletna taśma kodowa, z danymi zaklasyfikowanymi różnymi systemami znaków i ich kombinacjami, jest następnie odsyłana do centrum danych (Vestjydsk Data Bureau w Esbjergu), gdzie przeprowadzane są wszystkie prace związane z programowaniem. Centrum przygotowuje materiały w takim układzie, jaki przewidziało muzeum i posyła taśmę magnetyczną de TK-Data w Hellerup. Tu informacje przenoszone są na mikrofiszki i odsyłane do muzeum. Mikrofiszka jest kartą danych, na którą informacje przeniesione zostały z taśmy magnetycznej poprzez naświetlanie kodo- �222 REX ANDERSEN ~ ~'iskeri·og S0fartsmusePI "Saltvandsakvarit't . ~:~bjt'l'g" Rys. 5. Arkusz kodowy: działy l, 2, 3, numery klasyfikacyjne 4, dodatki (odsyłacze) 5, hasła 5, nazwisko (oznaczenie) przedmiot, 5 F (słodka woda) lub S i(słona) 6, lokalne nazwy 7, data i czas 8, ostatnie miejsce przechowywa:-,;2 9, główne miejsce ID, numery topograficzne 11, materiały 12, fotograf (c;ulor), tytuł (producent) nagrywający 13, informator (ofiarodawca) wydawca (miejsce i czas) 14, ostatni u.i:ytkownik lub użycie 15 we. Każda mikrofiszka zawiera informacje z 208 arkuszy wymiaru A4. Zapobiega to radykalnie zwiększającym się liczbom kartotek. których tomy tworzyły góry papieru, grożąc możliwością nieopanowania tego materiału. Dane na mikrofiszkach zajmują tak mało miejsca, że - nawet z drobnymi informacjami o wszystkich muzeach w Danii zajmą szufladę. Mikrofiszki, przesłane pocztą w zwykłych kopertach, używane mogą być przez inne muzea czy centra dokumentacji, jeśli tylko te dysponują urządzeniami do odczytywania. System EDP i mikrofiszki stwarzają, według specjalistów, wielkie możliwości nawet dla regionalnych, małych muzeów. Do praktycznego zastosowania mikrofiszek jak wspomniano konieczne są urządzenia odczytujące. Urządzenie takie może także kopiować informacje. Jest to szczególnie wygodne w przypadku, gdy oryginalne materiały, potrzebne muzeum, wzięte są z odległych placówek archiwistycznych (archiwów fotografii, rysunków, kart czy zbiorów). Podstawą dla całego procesu EDP jest informa{:ja zawarta w bardzo �Kla.sy!ikowanie sy~temem EDP 223 pr(;stym systemie klasyfikowania, zapisana na arkuszu kodowym. W przypadj.;~ Fiskeri- og S0fartsmuseet klasyfikacja zawiera: ]. Działy, np. NE (negatywy), FN (kolorowe negatywy), DP (diapozytywy). GE (przedmioty), OP (noty), MO (przeglądy muzeów), KT (rysunki konstrukcyjne), HE (odsyłacze). Litery oznaczające dział stanowią część oznaczenia inwentarzowego. 2. Numery klasyfikujące - podlegające działom, np. GE 948 1973, NE 820 36, NE 387, FO 387. Numery NE 387 i FO 387 nie występują jalw podwójna rejestracja tego samego obiektu, ponieważ fotografie, których :1egatywy są w posiadaniu muzeum, rejestruje się wyłącznie poprzez negatywy, a nie odbitki. Odbitki gromadzone są w tym samym ciągu co negatywy. Daje to łatwość ustalenia, 'Czy muzeum dysponuje odbitkami danych negatywów. Dla rejestracyjnych i orientacyjnych celów \V zbiorze negatywów używa się kopii stykowych. 3. Dodatki (przynależności) w obrazach i negatywach ten sam przedmiot może być często umieszczany kilka razy, lub stanowi część jakiejś większej całości. Rejestracja NE 820 12 8-14 będzie więc stwierdzała. że jest to negatyw z kliszy 820, obraz 12, który stanowi część serii zdjęć oznaczonych nr 8-14. 4. Hasła - wg systemu "Outline" z własnymi podhasłami muzeum odpc"wiadającymi zakresowi badań. :=;. ::'\azwisko (oznaczenie), przedmiot zależą od odpowiedniego działu. ti. Oznaczenia - F (słodka woda) i S (słona). ~. Lokalne oznaczenia: potoczne nazwy w dialektach, przydomki. 8. Data i czas _._ .. tzn. czas produkcji (dla działu OP - noty lub FB techniczne książki), czas, w którym zrobiono fotografię (dla NE) i czas odn<"szącysię do przedmiotu. H. Ostatnie miejsce przechowywania w przypadku większej niż jedna liczba miejsc dane umieszczane są w dziale HE. Dzieje się tak dlateg':: że poszukiwanie musi być możliwe przez zajrzenie do (umiejscowieJ,;" topograficznego) 10, a także 11 i 9 pozycji. J O. Główne miejsce - w tym przypadku używany jest "Herreds", tj. (rejonowe) ponumerowanie według Topograficznej Rejestracji wydanej przez Główny Zarząd Muzeów Regionalnych. Miasta, które nie są za;}czone do ponumerowanych parafii okręgu zachowują numer okręgu . .T n1r.:\,c·ześnickażde miasto ma oddzielny numer w dziale 11. ] 1. :'\Turnerytopograficzne - dział ten jest w porównaniu z poprzednim .s-krotnie większy, a to ze względu na fakt, że spośród 2488 miast wydzielono jeszcze mniejsze jednostki, np. 2488 a Ilska. Możliwe byłoby zast(,sowanie wojskowego systemu numeracji, ale Elając na uwadze obl• �REX ANDERSEN szar badań muzeum, jest to możliwe, gdy dane mają dotyczyć suchc:go lądu. Gdy dotyczą morza i ląd nie jest widoczny, wtedy w dziale fotografii i w kolumnach 10 i 11 umieszcza się informacje na temat portu macierzystego, dane o statku (łącznie z jego właścicielem). W przypadku gdy ląd jest widoczny topografię ustala się bardzo podobnie. Loka.lizacja ustalona może być także przez podanie szerokości i długości gc'ograficznej. Informacje takie zawiera kolumna 15. W topograficzn.ym sensie ścisłe dane nie są możliwe do podania w tej kolumnie, ale w pr::vpadkach informacji o uratowanych statkach, czy wrakach, tylko kolucnny 10 i 11 nie dostarczą wszystkich danych. RejeS'tracja odnalezion::ch na morzu obiektów może być prowadzona przez łączenie danych w Nymienionych kolumnach. Natomiast pytania o drogi wodne, ich lokalizację, odnoszone mogą być do danych z kolumny 9, np. Zatoka Hellgolandu, Skagerrak itp. 12. Materiały te, które mają być określone w dziale GE. 13. Fotograf (autor), tytuł (producent), nagrywający - dla działu ~-JE (negatywy) -- nazwisko fotografa, dla FE (książki techniczne) tytuł i autor, dla GE nazwisko wytwórcy, a dla OP nazwisko nagrywającego. 14. Informator (ofiaro.dawca - wydawca) miejsce i czas - dla dzi.ału OP (noty) nazwisko informatora i data wywiadu, dla EG (przedmioty) - ofiarodawca lub sprzedający i data nabycia dla FB (książki techniczne) - nazwisko wydawcy i rok wydania. Dla NE (negatywy) - dane o osobie z fotografii jeśli ma to znaczenie drugorzędne, jeśli pierwszorzędne -- osoba ta zaznaczona jest w kolumnie 5. 15. Ostatni użytkownik lub użycie; gdy stosujemy system ldasyflkacji trzeba pamiętać, że nie może dostarczać on żadnych innych danych oprócz tych, które pytający chce uzyskać. Z drugiej strony, to rozwarstwienie danych i możliwość ich kombinacji sprawia, że można uzyskać taką ilość danych o istotnym znaczeniu, że znacznie przewyższą nne możliwość ludzkiej pamięci. Na przykład muzealna klasyfikacja EDP umożliwia podanie zwięzłych odpowiedzi na złożone pytania tego typu, co: "Wszystkie rybackie obiekty z południa wyspy Funen używane w rybołówstwie słodkowodnym, które zostały wyprodukowane w okresie 1914-1918"; albo: "Cały zbiór materiałów muzeum dotyczących a"'tOplanów i hydroplanów z okresu 1914-1918", czy: "Linia brzegowa rejonu Limfjords" itp. System klasyfikacji nie musi być od razu pełen. W miarę upływu czasu i przypływu informacji, system ten może być stosowany do '_L'':yskiwania odpowiedzi na coraz bardziej skomplikowane pytania. Wyższość systemu EDP polega na tym, że możliwości jego zastosowania wzras~dją �Klasyfikowanie systemem EDP wprost proporcjonalnie do liczby informacji zawartych w systemie. Zatem każda nowa informacja podwyższa wartość klasyfikacji. 'Dla ułatwienia praktycznego, codziennego użytkowania powinna być zestawiona seria mikrofiszekzawierających: 1) informacje na temat budowy klasyfikacji; 2) tytuły działów określonych numerami w klasyfikacji; 3) zestawienie alfabetyczne informatorów, autorów, tytułów. wytwórców, miejsca i roku; 4) zestawienie fotografów, tytułów, producentów i nagrywających; 5) omówienie precyzujące zakres działów i system oznakowań numerycznych. Jeżeli zakłada się, że maszyna kodująca ma być także przeznaczona do zaspokajania indywidualnych potrzeb każdego, kto korzysta z klasyfikacji i zapisuje czy wydaje zapisane już taśmy, to dla pokrycia kosztów manipulacyjnych powinna być pobierana opłata w wysokości 25 gre za każdorazowe uzyskanie informacji, czy skorzystanie z mikrofiszki. Fiskeri- og S0fartsmuseet jest pierwszym muzeum w Danii, które przeszło na system klasyfikacji EDP. W Skandynawii podobnego systemu używa tylko Nordiska Museet w Sztokhołmie. A. Hjorth Rasmussen reprezentuje Fiskeri- og Sl'Jfartsmuseet w czteroosobowej grupie badawczej NORDREG, która z poparciem Nordish Rad powołana została do opracowania całościowego systemu klasyfikacji Nordic EDP dla zbiorów muzealnych, obrazów, materiałów itd. Tłum. Katarzyna 15 - Lud, tom LX Klopotowska ��Lud, t. 60, 197& WAL;mIAN SOBISIAK MUZEA NA WOLNYM POWIETRZU W REPUBLICE FEDERALNEJ NIEMIEC 1 Problematyka muzeów na wolnym powietrzu cieszy się u nas dość znacznym zainteresowaniem. Świadczą o tym chociażby prace zbiorowe wydane ostatnio przez muzea w Sanoku i Szreniawie, nadto liczne wystąpienia w różnych czasopismach takich znawców przedmiotu jak: N. Czechowiczowej, A. Kisielewskiego, K. Piwockiego, L. Malickiego i H. Skurpskiego. Lektura tych wypowiedzi, dotyczących różnych problemów związanych ze skansenologią, a zwłaszcza brak w nich wiadomości o skansenologii niemieckiej, była dla autora impulsem do zabrania głosu. Często i całkiem słusznie powołują się ci autorzy na powszechnie znane skanseny w Sztokholmie, Kopenhadze, Bukareszcie, Bokrijk czy Bygdóy, nie wymieniają oni jednak skansenów niemieckich. Dzieje się tak dlatego, że te ostatnie nie należą ani do najstarszych, ani do największych w Europie. Po wtóre dlatego, że są mało znane i nie często odwiedzane przez naszych specjalistów. Stąd prawdopodobnie nie znajdowały dotąd uwzględnienia w literaturze. Lukę tę stara się w pewnym tylko sensie wypełnić niniejsze omówienie. W RFN znajduje się kilkanaście muzeów na wolnym powietrzu, zwanych Freilichtmuseen, z których co najmniej kilka zasługuje na bliższe poznanie. W literaturze przedmiotu wyróżnia się muzea na wolnym powietrzu w zależności od zasięgu przestrzennego, z którego pochodzą eksponowane zabytki. Mogą to być zatem muzea centralne o zasięgu ogólnopaństwowym (takiego brak w RFN), regionalne, obejmujące (jkreśloną krainę, bądź regiony etnograficzne oraz muzea lokalne. Nadto wyróżnia się muzea w zależności od rodzaju ekspozycji. W tym przypadku mamy do czynienia l Niech mi będzie wolno w tym miejscu podziękować L. Hansenowi, A. Kurczew>kiemu i G. Wiegelmannowi za okazaną pomoc w poznaniu niemieckich skansenów. �228 WALERIAN SOBISIAK z muzeami zawierającymi obiekty wyjęte z terenu i przeniesione do skansenu. Tego typu skupiska nazywane są często "sztucznymi bądź martwymi wsiami lub zagrodami". Obok nich istnieją muzea powstałe w celu zabezpieczenia danego lub danych obiektów w ich naturalnym środowisku, tzn. in situ. Spośród muzeów na wolnym powietrzu istniejących w RFN prezentuję poniżej placówki najbardziej charakterystyczne. Nie ma w tym kraju centralnego skansenu, takiego, jaki np. dla Rumunii mieści się pod Bukaresztem, 'Czy dla Szwecji w Sztakholmie. Na razie też nie planuje się jego zorganizowania. I chyba słusznie. Tworzenie "sztucznych wiosek" skupiających typowe obiekty reprezentujące wszystkie regiony w kraju o dużym zróżnicowaniu form budownictwa wiejskiego oraz wielkim bogactwie krajobrazów przesądza zasadność takiego kroku. Właściwszymi są w takim przypadku istniejące liczne muzea regionalne, łatwiej w nich bowiem "zmieścić" - w zbliżonym do naturalnego krajobrazu - najciekawsze obiekty, łatwiej utrzymać bliższy kontakt ze środowiskiem, z którego one pochodzą i wreszcie - występuje większa możliwość oddziaływania na nie celem skłonienia tych placówek do zabezpieczenia tego wszystkiego, co dotąd jest jeszcze w terenie, a nie zostało zinwentaryzowane. Zgromadzone w niemieckich muzeach regionalnych obiekty architektury wiejskiej są zazwyczaj odpowiednio dobrane pod względem: historycznego rozwoju konstrukcji i techniki budowlanej, istniejących różnic społecznych 'znajdujących wyraz w obiekcie, stopnia rozwoju budownictwa fachówkowego oraz różnych form zagospodarowania przestrzennego. Poniżej omawiam jedno muzeum z okresu międzywojennego oraz dwa powstałe w latach sześćdziesiątych; przedstawiają one pod względem ekspozycji koncepcję zamkniętej wsi, bądź prezentację kilku regionów etnograficznych. Kolejne przykłady, to muzea-zagrody: jedna znajdująca się in si.tu, druga przeniesiona w inne środowisko. Najstarsze i do lat pięćdziesiątych największe na terenie RFN muzeum na wolnym powietrzu mieściło się w Kloppenburgu (Freilichtmuseum, Museumsdorf in Cloppenburg) 2. Założył je H. Ottenjan w 1934r., na obszarze 15 ha. W założeniach przewidywano zainstalowanie 70 obiektów, do tej pory przeniesiono z terenu 35. Zgromadzone eksponaty reprezentują wiejską architekturę (zagrody i zabudowania rzemieślnicze) typową dla dolnoniemieckiego i wschodniofryzyjskiego obszaru. Najstarsze obiekty pochodzą z XVI, najmłodsze z XIX w. Zlokalizowano tu dwa typy pomieszczeń: pierwszy - to dom mieszkalny tzw. dolnoniemiecki 2 Por. FrieLichtmuseum die "Burg" Arkenstede. CWppenburg. Fiihrer Wyd. 10, Oldenburg durch 1974. das Museumsdorf und �Muzea na wolnym 229 powiet,·zu w RFN dom halowy (niederdeutscher Hallenhaus), w terenie występujący od Holandii przez całe północne Niemcy aż do Pomorza; drugi - to tzw. wschodniofryzyjski dom zbiorów (ostfriesischer Gulfhaus), a właściwie zabudowanie mieszkalno-oborowo-stodołowo-spichlerzowe. Oba typy reprezentują zabudowanie, w którym pod jednym dachem znajdują się wszystkie pomieszczenia gospodarcze wraz z obszernym klepiskiem i częścią mieszkalną. Mają też podobną bryłę, dach naczółkowy pokryty trzciną. Dom halowy jest zbudowany w fachówkę, a Gulfhaus w cegłę i to je różni między sobą. Z obu typów znajduje się w muzeum - w otoczeniu ogródków - po kilka obiektów, wewnątrz odpowiednio wyposażonych w oryginalne urządzenia i sprzęty pochodzące z tego samego okresu, co domy. Obok nich, jak to na wsi bywa, eksponuje się: luźno stojące stodoły, stodoło-ohary, wozownie, spichlerze, świniarnie, owczarnie, rodzaj brogu do młócenia (Dreschturm); z wiejskiego rzemiosła: wiatrakikoźlak, holender (z 1764 r.) i tzw. Kolzer, chałupę młynarską, olejarnię, browar, chatę do bielenia płótna, chałupę foczkarza, żuraw, drewutnię, karczmę, szkołę i kaplicę. Osobne miejsce zajmuje w muzeum tzw. pański dom (Burg Arkenstende) o powierzchni 100 m2 (datowany 1628) z pełnym wyposażeniem i dodatkową ekspozycją. "Martwotę wioskową" ożywia jedynie czynna karczma (niektóre jej części z przełomu XVIII/XIX w.), częściowo wyposażona w oryginalne urządzenia, w tym w czynny 'kominek. W niej serwuje się oryginalne potrawy; specjalnością karczmy jest herbata (ostfriesischer Tee). Inny przykład muzeum regionalnego (luźna ekspozycja kilku regionów) reprezentuje nadreńskie muzeum na wolnym powietrzu w Kommern (Rheinisches Freilichtmuseum Kommern Eifel) 3. Ekspozycja architektury została tutaj ożywiona wprowadzeniem do pomieszczeń gospodarczych oraz do kopIi i na łąki inwentarza żywego (krów, koni, owiec, ptach~'a domowego), a także została wzbogacona kilkumorgowymi uprawami zbóż, roślin przemysłowych i okopowych, warzywnikami, małymi sadami i ogródkami kwietnymi, co różni poważnie to muzeum od wspomnianego wyżej przykładu. Nadreńskie muzeum powstało w 1958 r. Ulokowano je u podnóża gór Eifel na obszarze 80 ha. Muzeum obejmuje swym zasięgiem terytorialnym cztery regiony: 1) Dolną Nadrenię, 2) Eifel i Kolońsko-Bońską Dolinę, 3) Górski Kraj (Bergisches Land) między Wuppertal a 8iegburg oraz 4) Westerwald i Środkową Nadrenię. Do chwili obecnej (IX 1974) zainstalowano 71 obiektów na 80 projektowanych. Przykłady architektury każdego z regionów zostały tak wyeksponowane i wkomponowane w teren muzeum, aby swoim wyglądem zewnętrznym przypo:; Zob. A. Zippelius, Bonn 1974. Kurzfiihrer. Rheinisches Freźlichtmuseum Kommern Eifel, �230 WALERIAN SOBISIAK minały do złudzenia miejsca, z których pochodzą. Wszystkie zabudowar,ia mieszkalno-gospodarcze reprezentują konstrukcję fachówkową. Budynki z Dolnej Nadrenii mają powiązania architektoniczne z dolnoniemieckim domem halowym, są jednak od niego nieco dłuższe. Wystawione obiekty, to: kurne damy halowe, stodoła (I połowa XVIII w.), wiatraki (koźlak i holender) oraz przydrożny krzyż (datowany 1790). Region Eifel reprezentują dwie zagrody, każda o czterostronnej zabudowie. Ponadto -.vyeksponowano pojedyncze domy mieszkalne, stodoły i stajnie, młyn wodny i wiejską kaplicę. Z Westerwaldu zgromadzono również dwie zagrody j kilka pojedynczych domów oraz zabytkową szkołę wiejską z pełnym wyposażeniem, szopę z ulami i pszczołami, krzyż przydrożny (Prozessionskreuz) oraz kilka nagrobków cmentarnych. Rozmieszczenie przestrzenne poszczególnych grup obiektów bardzo przypomina układ muzeum w Bokrijk (Belgia) 4. Poza obrębem parku etnograficznego znajdują się nowoczesne zabudowania: wspaniała hala wystawowa, dom administracyjny z magazynami, oszklony pawilon z modelem skansenu oraz wejściowy z kasą, nadto super nowoczesna restauracja z pokojami gościnnymi. Warto dodać, że muzeum znajduje się nie opodal miasta, w terenie górzystym ze starym drzewostanem i nowoczesnymi drogami dojazdowymi. Na podobnej zasadzie co w Kommern buduje się od paru lat jeszcze większy obszarowo skansen na przedmieśdu Kilonii. Będzie on reprezentował wiejskie budownictwo nadmorskie. W chwili obecnej (X 1974) w obr~bie skansenu znajduje się kilkanaście obiektów, w tym kilka domów rybaków morsikich i śródlądowych, olbrzymia stodoła i karczma-zajazd, kuźnia oraz leśniczówka, a przy niej klatki z różnymi ptakami. Fantastyczny widok przedstawiają eksponowane obiekty nocą, kiedy są iluminowane (oświetlenie to wykonano z okazji letniej Olimpiady w 1972 r.). W muzeum jest czynna karczma przyciągająca swymi potrawami wielu turystów. Muzea lokalne in situ reprezentuje tzw. zagroda w Curslack położonym w delcie Łaby (VierUinder Frielichtsmuseum Rieck-Haus in Curslack) 5. Obiekt znajduje się pod kuratelą Altońskiego muzeum w Hamburgu. Uruchomiono tę placówkę w 1954 r. W obrębie zabytkowej zagrody znajdują się: dolnoniemiecki szerokofrontowy i bezkominowy dom halowy (datowany 1570), 45 m długi, o konstrukcji fachówkowej, z czterospadowym dachem naczółkowym i pazdurami, kryty trzciną, 2 stodoły (przeniesione z okolicznych wsi), bróg, żuraw oraz wiatrak do odwadniania pól, 9-metrowej długości łódź do przewożenia warzyw. Wyjątkowo 4 Jednym z tamtejszych przewodników jest Polak z pochodzenia. Poznanie skansenu w Bodrijk było możliwe dzięki uprzejmości Jos Petersa z Meer-sen. 5 Zob. G. Kaufmann, Vierliinder Freilichtmuseum Rieck-Haus in Curslack. Wyd. 2, Hamburg 1971. �Muzea na wolnym powietrzu w RFN bogato wyposażono tu wnętrze mieszkalne, wypełniając je XVIII-wiecznymi meblami: szafą, zegarem, skrzynią, piecem, fliskami, łóżkami szafowymi i innymi sprzętami. Wokół ogniska kuchennego zgromadzono interesujące sprzęty i naczynia używane w kuchni. Muzeum tworzy hannonijną całość z resztą wsi. Kolejny przykład muzeum lokalnego, to tzw. zagroda młynarska w Munster (Der Muhlenhof in Munster) 6. Obiekt powstał w 1965 r. z inicjatywy tamtejszych mieszczan, skupionych w towarzystwie przyjaciół wiatraków, dla upamiętnienia 23 wiatraków istniejących w tym mieście do 1944 r. Muzeum zostało usytuowane w pobliżu parku i stadionu miejskiego oraz przepływającej tam rzeki, w miejscu, w którym stały właśnie wspomniane wiatraki. Skansen składa się z 15 zabudowań: wiatraka, chałupy młynarskiej, szopy, wozowni, spichlerza, pieca do pieczenia chleba, studni z kołowrotkiem, chaty do apretury płótna, młynka końskiego, stajni, szopy z ulami, dzwonnicy, bramy wjazdowej typu szamborzy i kapliczki. Całość tworzy miniaturową wieś, przypominającą zewnętrznym wyglądem skanseny na Wyspie Gotland. Chałupa młynarska, to halowy dom kurny z 1619 r.; przeniesiono ją z wyspy Fresenburg. Wchodząc do niej na klepisko po prawej stronie znajduje się stajnia, ohara, chlew dla cieląt, a po lewej rzezalnia, świniarnia i kórnik. Na przeciwko bramy, w tylnej części klepiska, znajduje się część mieszkalna (izby: tkacka, mieszkalna, sypialna). W każdym pomieszczeniu znajdujemy różnego rodzaju archaiczne sprzęty i urządzenia domowe oraz gospodarskie. Główny obiekt - wiatrak koźlak - pochodzi z pobliskiej wsi i nosi datę: 1748 r.; mierzy on 24 m wysokości i - co najważniejsze - jest czynny, mieląc od czasu do czasu zboże na cele charytatywne. Zwiedzając te oraz im podobne muzea niemieckie dało się wszędzie zauważyć dalszą ich rozbudowę. W 'każdym z nich wznoszono jakieś nowe, z terenu przeniesione obiekty. W każdym urządza się, poza stałą ekspozycją, mniejsze lub większe wystawy, wydaje się bardzo udane foldery i bogato ilustrowane przewodniki. Wprowadza się do obejść inwentarz żywy; brakuje tylko mieszkańców i wytworów ich działalności gospodarczej. fi T. Broider, ncr Muhlenhoj in Munster. Wyd. 2, Dortmund 1969. ��Lud, t. 60, 1976 KRZYSZTOF WOLSKI MUZEUM ETNOGRAFICZNE W ANKARZE (ETNOGRAFYA MtJZESI) Wśród licznych muzeów regionalnych i specjalistycznych we współczesnej Turcji, zawierających mniejsze lub większe kolekcje etnograficzne, ankarskie muzeum należy do najciekawszych i naj bogatszych. Muzeum Etnograficzne w Ankarze zostało powołane do życia w roku 1925 rozkazem twórcy współczesnej Turcji i ówczesnego dyktatora, Mustafy Kemala Atatllrka. W roku 1975 obchodziło więc swoje pięćdziesięciolecie. Muzeum było tworzone w ramach ogólnej rozbudowy Ankary, która z rnałej i zaniedbanej prowincjonalnej mieściny 13 października 1923 r. awansowała do roli stolicy unowocześniającej się Turcji. Myślą Atatllrka byle zgromadzenie i pokazanie bogatego zestawu przedmiotów związanych z ludem tureckim, a nawet ludami tureckimi, na przestrzeni ich dziejów, ich wędrówek, podboju Małej Azji a także przedmiotów związanych z ludową (i nieludową) kulturą różnych ludów tureckich poza terenem obecnej Turcji osiadłych. Z takim założeniem zebrane kolekcje ukazują obecnie wyraźnie, jakim wpływom ulegali Turcy i co i gdzie przejmowali od innych ludów (głównie Persów) na 'trasie swych wędrówek. Dla badacza interesującego się kulturami ludowymi i nieludowymi Azji Przedniej jest tu wspaniałe pole do badań i pracy. Zdziwi go wprawdzie zapewne przemieszanie i sposób zakwalifikowania przedmiotów, bowiem znajdzie, że szereg rzeczy nadaje się właściwie raczej do kolekcji ukazywanych zazwyczaj w .muzeach historycznych, a nie etnograficznych, tym niemniej zdoła ocenić i ołbrzymi wkład pracy twórców tej placówki muzealnej, jak i wysoką rangę wartości zebranych przedmiotów. Reprezentacyjny, choć niewielki gmach muzealny, położony na wzgórzu, na terenie dawnego cmentarza muzułmańskiej starej Ankary, wzniósł w latach 1925-1930 architekt turecki, Hikmet Ismet. Do budowy użyto białego i żółtawego marmuru, w którym pięknie wyglądają intarsie �KRZYSZTOF WOLSKI Front gmachu. Muzeum Etnograficznego w Ankarze z marmurów barwnych. Architekt zaplanował duży, przestronny hó,ll. a po jego hokach po cztery spore sale, przestronne i wysokie, jak przystało na reprezentacyjny, choć parterowy budynek. W dalszych partiach gmachu usytuowane zostały pomieszczenia mniejsze, obecnie częściow'J wykorzystane na ekspozycję, a głównie przeznaczone dla celów magazynowych i administracyjnych. Przed głównym wejściem został wzniesiony gustowny portyk, wsparty na kolumnach. W pobliżu zbudowano w tym samym czasie podobny gmach dla biblioteki publicznej. Wkrótce, na niewielkim placyku przed budynkiem muzeum, stanął konny pomnik Atahirka. Otwarcie dla publiczności zbiorów Muzeum Etnograficznego w Ank3rze nastąpiło w roku 1930, a dokonał go osobiście M. K. Atattirk, który zresztą w niedługim czasie, bo w roku 1938, spoczął na 15 lat w r.dltu tego gmachu, zanim w r. 1953 przeniesiono jego ciało do obecnego mauzoleum, Anitkabir, górującego nad Ankarą na szczycie jednego ze \'v"lgórzy nowego miasta. Połączenie to Muzeum Etnograficznego z osobą twórcy nowoczesnej Turcji, dało mu pewną rangę, lecz z drugiej strony. zrobiło z gmachu muzealnego jedno z miejsc pamiątek po Atatiirku. 20 znowu wpływa hamująco na projekty rozbudowy lub przebudowy tej placówki. �Muzeum Etnograficzne w Ankarze Pierwszym dyrektorem Muzeum Etnograficznego w Ankarze został mianowany dr Hamit Ziibeyr Ko~;ay,który sprawował tę funkcję do roku 1943. W latach 1943-1949 dyrektorem był Remzi Oguz Ari'k, zaś w latach 1950-1963 objął tę funkcję ponownie dr Hamit Ziibeyr Ko~ay, a od roku 1963 kieruje placówką obecny dyrektor pani Enise Yener. Personel muzealny składa się z 25 osób, w tym 5 pracowników naukowych kierujących poszczególnymi działami. Pracownicy konserwatorscy (3 osoby) nie posiadają własnej pracowni, lecz potrzebne zabiegi wykonują w pomieszczeniach magazynowych. Biblioteka liczy około 5000 tomów i mieści się w jednej sali, zaś książki przechowywane są w szafach w sali konferencyjnej i w biurze. Niewielka pracownia fotograficzna zajmuje jedną salkę. W sumie 6 pomieszczeń przeznaczono dla administracji, zaś magazyny zajmują 6 pokoi. Zbiory muzealne liczą około 30 000 eksponatów. Podzielono je na dwie sekcje: sztuki i etnograficzną, stosując raczej podział umowny niż faktyczny. W obrębie sekcji etnograficznej pokazano następujące sale wystawowe, które zarazem są odpowiednikami działów: 1. Sala ubiorów. Na manekinach, umieszczonych przeważnie parami w poszczególnych, wolnostojących gablotach - przegląd tureckich strojów regionalnych. Można podziwiać odświętne stroje, lecz nie widzi się ubiorów codziennych ani roboczych. Nie pokazano zależności ubioru od przynależności do grup zawodowych, od grup wieku, a także nie przeprowadzono podziału na strój wiejski, strój miejski (w obrębie danego regionu). Stroje reprezentują głównie wiek XIX i początki XX. Później strój ludowy i tradycyjny uległ szybkim przeobrażeniom w związku z nakazami Ata tUrka. 2. Sala tkactwa - ukazuje tureckie warsztaty ludowe, na których tka się dywany i kilimy, a także prymitywne warsztaty poziome, używane przez koczowniczki do tkania prostych, pasiastych kilimów, przeznaczonych na wory transportowe. 3. Sala tkanin to nie tylko przegląd wełnianych, bawełnianych i jedwabnych tkanin tureckich, obok teftików, tkanych z wełny (sierści) kóz angorskich, ale też duży zestaw z różnych regionów przerozmaitych okazów haftów (w tym hafty nićmi metalowymi) i aplikacji. Zebrano tu i pokazano sporo chust i chustek wyszywanych lub tkanych wzorzyście Bardzo piękne są tu hafty na tiulu i muślinie. 4. Sala wyrobów z metalu sprawia zwiedzającemu wyraźny zawód. Oczekiwałoby się tutaj wspaniałej kolekcji słynnych tureckich wyrobów pobielanych z miedzi, o subtelnym zdobieniu wybijanym lub repusowanym, tymczasem widzi się zestaw przedmiotów o bardzo różnej wartości artystycznej, nie mówiąc już o ich stanie zachowania. Uwagi te odnoszą się tak do pobielanych wyrobów miedzianych (tace, czajniki, imbryki, �23ti KRZYSZTOF WOLSKI misy i miseczki, flasze itp.), jak i do mniej licznych wyrobów mOSlęznych. Przedmioty srebrne należą tutaj do rzadko reprezentowanych i drobnych. Wydaje się, że jeszcze obecnie możnaby ten dział uzupełnić o prawie współczesne wyroby małomiasteczkowych kotlarzy i ślusarzy. 5. Izba turecka pokazuje kompletne wyposażenie tradycyjnej izby-świetlicy anatolijskiego zamożnego domu z Ankary lub jej okolic, z drugiej połowy XIX wieku. Zebrano tutaj same oryginalne eksponaty, a całe urządzenie, łącznie z wystrojem drewnianym, jest przeniesione ze starego domu. Po oglądnięciu tej izby odczuwać się daje brak jakiejkolwiek izdebki warsztatowej. Wybitnie brak choć małej sali - działu kultury materialnej, w 'którym by pokazano choć część wielkiego bogactwa narzędzi zbierackich, rybackich, pasterskich czy rolniczych. Jest przecież co pokazać w tym kraju, o tak zróżnicowanych regionach geograficznych i tak zdecydowanie wyspecjalizowanych grupach gospodarczych. W ramach sekcji sztuki pokazano: 1. Seldżucką rzeźbę w drewnie, ukazując szereg przedmiotów związanych ze sztuką sakralną islamu, a zebranych ze starych wiejskich i małomiasteczkowych meczetów środkowej Anatolii oraz z medres a nawet ttirbesi (grobowców). Przedmioty te żywo przypominają wytwory sztuki perskiej. Eksponaty są rzeczywiście imponujące i unikalne. Doskonałe zachowanie drewnianych okazów płaskorzeźby i rzeźby seldżuckiejbudzi pewne wątpliwości, czy rzeczywiście zabytki te pochodzą z tak odległych czasów (sprzed XIV w.), czy też aby nie zostały wykonane znacznie później, lecz w manierze czasów wcześniejszych, co na głę'bdkiej prowincji mogło się snadnie zdarzyć. Z drugiej strony suchy klimat wyżyny anatolijskiej mógł pozwolić na zachowanie się rzeczy bardzo starych we względnie dobrym stanie; 2. Ottomańską rzeźbę w drewnie, nawiązując do ekspozycji w poprzedniej sali. Wystawiono tu przedmioty późniejsze, już nie tylko pochodzące i zebrane z obiektów sakralnych, lecz także z urządzenia i wy·· posażenia domów mieszkalnych. Eksponaty tu również ciekawe, często z wyraźnymi wpływami manier europejskich, głównie baroku, który przenikał do sztuki tureckiej w XVII a głównie w XVIII wieku; 3. Kaligrafię i miniaturę graficzną, dając bogaty przegląd raczej nieludowej sztuki, choć przepisywanie koranu leżało w naj szczytniejszych obowiązkach każdego muzułmanina (o ile oczywiście umiał pisać). Na miniaturach widać, jak wszędzie, wyraźny wpływ sztuki perskiej. Wśród okazów koranu sporo egzemplarzy pisanych jeszcze manierą kuficką, co być może długo pozostawało w modzie na prowincji. Wiele tu też jest rzeczy późniejszych, dających tym samym przegląd sztuki kaligraficznej �Muzeum Etnograficzne w Anka"ze i malarsko-miniaturowej. Jest tu też kilka ciekawych miniatur o wyraźnym charakterze sztuki ludowej; 4. Obiektom religijnym, a raczej kultowym, pOSWlęconoosobną salę. Głównie wystawiono przedmioty zebrane w okresie po reformach Ataturka, a pochodzące z mienia zniesionych bractw religijnych. Stąd też sporo tu ta wiz (szkaplerze-amulety), tesbi (różańce) a nawet lasek, ubiorów, kołpaków czy dyscyplin używanych przez bractwa derwiszy. Ekspozycja to niezmiernie ciekawa, choć bardzo specjalistyczna; 5. Kolekcja darów mieści się w sali, w której pokazano różne przedmioty, jakie napłynęły do zbiorów muzeum od kolekcjonerów i sympatyków. Trafiła tutaj nawet piękna, wykonana z emaliowanego srebra, gotowalnia jakiejś bogatej uZ'be~kiej damy. Sporo tu jednak znalazło się rzeczy niezbyt ściśle związanych z kulturą ludową Turcji i ludów tureckich. W ekspozycjach obu sekcji można więc zobaczyć niezmiernie cenne i ciekawe eksponaty obok przedmiotów trzeciorzędnych, a przeładowanie wystaw powoduje, że zwiedzający musi się czuć zagubiony wśród niezmiernego mnóstwa różności. Znawca zapewne od razu wyławia perły, a tych tu sporo, podziwia i zachwyca się; lecz mniej obznajomiony z kulturą turecką, czy przednioazjatycką, podziwia z pewnością oszałamiającą wielość. Ekspozycja Muzeum Etnograficznego w Ankarze nie jest nowoczesna. Tak technika ekspozycyjna, jak i wyposażenie w gabloty, są starego typu. Przeładowanie ekspozycji powodują dwa czynniki: brak magazynów i niezmierne 'bogactwo ek"ponatów. Na każdym kroku widzi się tu i odczuwa pragnienie zarządu instytucji udostępnienia zwiedzającym jak najwięcej z zasobów muzealnych. Niektóre przedmioty, jak olbrzymi seldżucki mihrab (wnęka wymoszczona rzeźbionym drewnem), lub późniejszy mimber (drewniana kazalnica) kunsztownie wyrzeźbiony w drewnie, zajmują prawie całą salę. Bardzo ciekawą, choć z natury rzeczy chaotycznie urządzoną, jest sala mieszcząca kolekcję darów. Pokazywanie nabytków, pochodzących od różnych ofiarodawcó\;I;', mobilizuje społeczeństwo do współpracy z muzeum i powoduje stały napływ darów. Obecnie Muzeum Etnograficzne w Ankarze prowadzi rejestrację prywatnych kolekcji etnograficznych, które nie mogą 'być wywiezione za granicę. Przy takiej pewnej zależności od muzeum, prywatne kolekcje stają się jakby oddziałami muzeum, do których można zawsze skierować zainteresowanych. Kolekcje pozostają pod kontrolą muzeum, lecz nie są przez muzeum, ani państw'o, subwencjonowane. Muzeum współpracuje ze szkołami artystycznymi, między innymi z żeńską szkołą odzieżową i kieruje tam pracowniami, wytwórniami strojów ludowych (na użytek zespołów i na eks- �KRZYSZTOF WOLSKI port). W ramach akcji oświatowej prowadzone są prelekcje dla szkół w gmachu muzealnym, urządza się konkursy i kursokonferencje. Pokazuje się małe wystawy okolicznościowe i wyświetla filmy etnograficzne. Wydaje się katalogi i przewodniki w języku tureckim. W roku 1974 frekwencja zwiedzających muzeum wyniosła około 80 000 osób. Muzealna ekspozycja jest otwarta we wszystkie dni tygodnia z wyjątkiem poniedziałku (niedziela w Turcji jest dniem odpoczynku). Wstępy obecnie są płatne w wysokości 4 T.L. od osoby, a w święta 2 '1'1,. Pobiera się także opłatę za zezwolenie na fotografowanie eksponatów, wynoszącą 8,- 'I'L. Budżet muzealny jest zmienny, uzależniony od potrzeb w danym roku. Muzeum, jako własność państwa, jest finansowane z funduszy niedawno powstałego ministerstwa kultury i sztuki. Jak na razie muzeum nie wykazuje tendencji rozwojowych, lecz być może w niedalekiej przyszłości, gdy rozwój turystyki w Turcji da poważniejszy napływ dewiz i zwiększenie dochodu państwowego, nastąpi rozbudowa tej instytucji. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/26309607b6951d5a40cef5fb181474da.pdf 8f3117db98815c0ec991491de21b328b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1507 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource wierzenia ludowe zaklinanie deszczu Afryka - zabiegi magiczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1394 Title A name given to the resource Zaklinacze deszczu i ceremonie sprowadzania deszczu na wyspie Bukerebe w Tanzanii / LUD 1976 t.60 Description An account of the resource LUD 1976 t.60, s.189-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zimoń, Henryk Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 60, 1976 HENRYK ZIMOŃ ZAKLINACZE DESZCZU I CEREMONIE SPROWADZANIA NA WYSPIE BUKEREBE W TANZANII (NA PODSTAWIE ETNOGRAFICZNYCH W 1%8 ROKU) DESZCZU BADAŃ TERENOWYCH WSTĘP Spośród różnych 'kultów agrarnych, czyli obrzędów związanych z sezonowymi pracami rolnymi, ceremonie sprowadzania deszczu mogą być uważane za podstawowe i reprezentatywne dla ogólnej problematyki afrykańskich obrzędów agrarnych. Doroczny cykl opadów wyznacza początek zasiewów i innych prac polowych. Dla klimatu wyspy Bukerebe i całej Afryki Wschodniej charakterystyczną cechą jest duża nieregularność opadów a:tmosferycznych zarówno pod względem rozkładu, jak i ilości w odpowiednich porach roku. Przy prawie całkowitym braku systemów irygacyjnych 1, ta nieregularność opadów i występujące okresowo susze dają się ludności tych terenów dotkliwie we znaki 2. Ten fakt tłumaczy rytualne i społeczne znaczenie "zaklinacza deszczu" 3 w tra1 Jedynym ludem 'W Afryce Wschodniej, którego rolnictwo przy małych opadach całkowicie uzależnione jest od systemu nawadniającego, są prawdopodobnie 80ndżcwie w północnej Tanzanii R. F. Gray, The Sonja oj Tanganyika. An Anthropological SWdy oj an Irrigation-based Society, London 1963, s. 1. 2 Od ;) lat trwająca susza w krajach Sahelu (Czad, Niger, Górna Wolta. Nigeria, Mali, Mauretania, Senegal) jest straszną katastrofą dla tamtejszej ludności rolniczej. Równid ludność Rodezji, a ostatnio również Etiopii, Kenii i północnej Ugandy zagrożona jest posuchą i klęską głodu. 3 Ponieważ w języku polskim brak utartego terminu fachowego, odpo\\"iadającego angielskiemu rainmaker, francuskiemu jaiseur de pluie, niemieckiemu - Regcnmacher, będę się posługiwał znanym w literaturze polskiej terminem "zaklinacz deszczu", który oznaczając specjalistę rytualnego pomagającego społeczności rozumiany jest w sensie pozytywnym. �Ino HENRYK ZIMOŃ dycyjnej społeczności afrykańskiej, przeprowadzającego obrzędy mające na celu sprowadzenie życiodajnego deszczu. Ceremonie religijno-magiczne były dla ludności rolniczej tak samo ważne jak zabiegi agrotechniczne 4. A. Schimmel tłumaczy to następująco: "W strefie, w której deszcz decyduje ożyciu i urodzajności~ oczekiwanie na chmury, od których ta urodzajność zależy, staje się sprawą religijną" 5. W niniejszym artykule opieram się na materiałach, które zebrałem w czasie sześciomiesięcznych badań etnograficznych, przeprowadzonych od 1 czerwca do 30 listopada 1968 roku na wyspie Bukerebe w Tanzanii (Afryka Wschodnia). W czasie badań terenowych studiowałem historię rodu 'królewskiego Siranga oraz ceremonie sprowadzania deszczu. Ramy artykułu nie pozwalają na szczegółowy opis i wyczerpującą analizę tych ceremonii oraz innych funkcji zaklinaczy deszczu w kontekście gospodarczym, społeczno-politycznym i religijnym 6. 1. WPROWADZENIE GEOG RAFICZNO-ETNOG RAFICZNE Wyspa Bukerebe (w jęz. kiswahili Ukerewe), o powierzchni 580 km2, leżąca na południe od równika (2° szer. geogr. płd. i 3:3° dl. geogr. wsch. przecinają się na wyspie) na wysokości 1134 m n.p.m., jest największą wyspą położoną na jeziorze Wiktorii w jego południowo-wschodniej części. Wyspa oddzielona jest od kontynentu wąskim kanałem Rugezi. Sąsiedni półwysep Mwibara w przeszłości należał etnicznie i politycznie do wyspy Bukerebe. Klimat wyspy i obszarów jeziora Wiktorii uzależniony jest pTzede wszystkim od sumy opadów atmosferycznych, na które wpływają takie procesy fizyczne, jak: promieniowanie słoneczne, obieg wilgoci, ciśnienie powietrza, cyrkulacja atmosfery, a te z kolei uwarunkowane są położeniem geograficznym na wyżynie wschodnioafrykańskiej, ukształtowaniem terenu i powierzchnią wodną jeziora Naturvol-ker, [w:] L. Adam - H. TrimStuttgart 1958, s. 225-228; D. Westermann, The African Today and Tomorrow, London 1939 (I wyd. 1934), s. 64 n .. 188. s A. Schimmel, De?" Regen als Symbol in der Religionsgeschichtc, [w:] R. Thomas (red.), Religion und Religionen. Festschrift f UT Gusta1-· M(;nsching zu seinem 65. Geburtstag dargebracht von Freunden und KoUegen, Bonn 1967, s. 179. 6 Temat ten opracowany jest przeze mme szczegółowo w publikowanej rozprawie doktorskiej pt. Regenriten auf der Insel 13ukerebe (Tanzania), Freiburg Schweiz 1974 (odtąd skrót: Regenriten ...; zob. również H. Zimoń, Geschichte des Herrscher-Klans AbasiTanga auf der Insel Bukerebe (Tanzania) bis 181]5. "Anthropas" 1971, t. 66, s. 321-372, 719-752 (odtąd Geschichte ...). O celu i metodach badań por. tenże, Badania etnologiczne na wyspie Ukereu:e w Ta71:::anii. ,.Collectanea Theologica" 1970, t. 40, z. 1, s. 140-145. 4 born Por. K. Dittmer, (red.), LehTbuch Die Wirrschaft deT VOlkeTkunde, der �Zaklinacze dcs'Zc,'!u i ce1'emonie sprowadzania de~zczu l!H WIktorii (68,8 tys. km2). Wyspa Bukerebe wraz z południowo-wschodnim oh'czarem jeziora Wiktorii należy do strefy klimatu równikowego z jedną pOTą suchą w ciągu roku. O ile średnia temperatura miesięczna i roczna jeó;~ równomierna na całej wyspie i wynosi około 23° C, to średnia roczm'.1 sumy opadów atmosferycznych wykazuje poważne różnice wahając SJf. od 1800 mm (obszar płn.-zach.) do 1000 mm (obszar płd.-wsch.). Dla e:m'podarki rolnej decydujące znaczenie ma nie tyle średnia suma opadó\v. ile ich równomierny rozkład w ciągu roku. Nadzwyczaj ważne) sr'l <twą są opady pojawiające się w odpowiednim czasie (np. po zasiewachl. Pora sucha na wyspie trwa mniej więcej od maja do paździerml,a. Pora deszczowa wykazuje dwa okresy nasilenia, pierwszy od połowy listopada do połowy stycznia, drugi od marca do maja, potocznie mówi się więc o porze "krótkich" i "długich" deszczów. --------------------,- 330 'UKARA -- Irugwa MAOŻITA MWI BARA M, __ 5 10 15 =, 20 ." spa Bukercbc " ,~JEZIORO WIKTORIA-- km w południowo-wschodniej części Jeziora Wiktoria (Tanzania) \Varunki klimatyczne, duży potencjał wodny jeziora Wiktorii i stoslmi;.owo dohra gleba są przyczyną gęstego zaludnienia wyspy. W porównaL:U ze średni<l gęstością zaludnienia Tanzanii (13,9 mieszkańców na l ].;,n2), Pukerebe należy do naj gęściej zaludnionych terenów kraju. Wedłuf:- danych statystycznych z sierpnia 1967 r. okręg Bukerebe liczy 10(; :::"i7 mieszkańców, co odpowiada liczbie 170,7 mieszkańców na 1 km2• Wyspe, Bukerebe zamieszkują następujące grupy etniczne: Kerebe, DZlta, Kara. Ruri, Sukuma. Języki tych szczepów należą do grupy językov: bantu. Uderza fakt, że Kerebe nie stanowią większości ludności, �HENRYK ZIMO~ mimo to z wodzem plemienia (omukama) 7 z rodu Siranga, należącego do Kerebów, panowali na wyspie. W życiu gospodarczym mieszkańców wyspy decydujące znaczenie ma gospodarka kopieniacza typu samowystarczalnego, połączona z hodowlą bydła na małą skalę. Ważną rolę odgrywa również rybołó\;vstwo. Najmniejszą grupę społeczną stanowi rodzina, któ,a występuje tu w formie monogamicznej i poligynicznej. Pochodzenie, następstwo i dziedziczenie są regulowane według zasady patrylinearnej. Każdaierlnostka należy do określonego rodu patrylinearnego (oruganda), którego czbnkowie wywodzą się od wspólnego przodka (isenkuru). Na wyspi<' spotykamy przeszło 30 rodów, 'które tworzyły dawniej pewne centra rodowe. Dzisiaj ludność wyspy jest w dużej mierze przemieszana. Wierzenia i praktyki religijno-magiczne złączone są w jedność organiczną z życiem gospodarczo-społecznym. Kerebowie uznają trzy kategorie istot nadnaturalnych: engasani, mizimu i abagurusi. Engasani (etym. od kugasa = być pożytecznym, korzystnym) jest ogólnym określeniem dla wi'zystkich dobrych duchów, które pomagają człowiekowi i strzegą go przed złem. Cztery duchy są wzywane imiennie i czczone jako bó:,twa, są to: Namuhanga, Karungu (zwany również Ljangombe), Mugasa i Rugaba. Namuhanga (etym. od kuhanga = stworzyć) jest Istotą Najwyższą. władcą i stwórcą wszystkich stworzeń. Kojarzy się go ze słońcem i dlatego nazywany jest nieraz Izoba (= słońce) albo Kalyoba (prawdopodobnie od rdzenia w jęz. bantu *yuba albo *juba = słońce) 8. Nie ma jednak specjalnego kultu oddawanego Istocie Najwyższej. Karungu jest patronem myśliwych i stróżem lasów, Mugasa duchem opiekuńczym jeziora i rybaków, a Rugaba opiekunem zwierząt domowych. Kerebowie przyjmują istnienie złych duchów (mizimu, l.p. muzimu), które szkodzą człowiekowi przynosząc nieszczęście czy chorobę (np. malarię). Kerebowie wierzą, że można się przed nimi chronić, nosząc amulety czy używając specjalnych "leków". W życiu religijnym ważną rolę O ile inaczej nie zaznaczono, używam określeń w języku kikerebc. B. Millroth, Lyuba. Traditional ReLigion of the Suku'YIw, Uppsala 1965, s. 19 z notą 16. Kalyoba jest albo nazwą archaiczną, albo zapożyczoną z południa. Njamwezi nazywają Boga Lyuba (także w transkrypcji Lyuva), Kazyoba, Likazyoba; Sukumowie również Lyuba, co oznacza słońce - B. Millroth. ')/1. cit., s. 19, 51, 95; F. Bosch, Les Banyamwezi: peuple de I'Afrique orientale, Munster i. W. 1930, s. 26 n.; W. Blohm, Die Nyamwezi, t. 2, Gesell.~t'haft lind H·el.thiLd, Hamburg 1933, s. 140 n.; F. Spellig, Die Wanjamwesi. Ein Beitrag 2m V6LkeTkunde O:;tafrikas. "Zeitschrift flir Ethnologie" 1927, t. 59, s. 226; P. Schonl·::ik:,,~r. Names for "God" known and used by the Wanyamwezi. "Anthropos" 1961. t. 56, s. 948. E. Hurel mówi o Namuhandze: "On Ie confond volontiers avec Ie solei!. Le solei! c'est Namuhanga et Namuhanga c'est Ie soleiI" - Religion et Ph' domesti.que des Balcerewe. "Anthropos" 1911, t. 6, s. 78. 7 8 �ZUJ..:till([(',:e (;cs:c:'u i cc.renl0r,ic s]J(ol(}ac7::..ania c!es:c;:,/L ~~, 1 .) ;i') spełnia kult przodków (kwetangereza abagurusi). Przodkowie nazy\\"ani abagurusi albo abakuru razem z Namuhangą są wzywani przy okazji l'ÓŻnych obrzędów religijno-magicznych (jak np. w ceremoniach sprowadzania deszczu). Specjalną rolę w tych obrzędach spełnia znachor (omufumu) 9, określając formę rytuału czy też wyznaczając określoną ofiare;, którą trzeba złożyć w danym wypadku (np. w wypadku choroby, niepłodności). Kultura plemienna od dawna znajduje się w stałym procesie akulturacji. Migracja ludności na kontynencie afrykańskim, niosąca ze sobą nowe elementy kulturowe, miała już w przeszłości wpływ na kształtowanie się kultury plemiennej. Kontakty z Arabami i Europejczykami, sięgające XIX w., rozpoczęły nową, ważną fazę przemian kulturowych, które trwają do dnia dzisiejszego. Obecnie w niepodległych państwach Afryki budzi się świadomość narodowa i coraz większe zrozumienie dla tradycji i spuścizny kulturowej ludności afrykańskiej. 2. OSOBA, WYSZKOLENIE I POZYCJA DESZCZU SPOŁECZNA ZAKLINACZA Przeprowadzenie ceremonii obrzędowych sprowadzania deszczu jest na wyspie Bukerebe zadaniem zaklinaczy deszczu. Z 18 zaklinaczy (l.p. omuglmba, omwlga, l. mn. a'bagimba, abega), z którymi przeprowadzałem dłuższe i częstsze rozmowy, 12 należy do plemienia Kerebe, 4 jest członkami plemienia Kara, a 2 Dżita. Biorąc pod uwagę faktyczny stan zaludnienia wyspy, uderza stosunkowo duża liczba zaklinaczy deszczu z plemienia Kerebe w porównaniu z liczbą tych specjalistów z plemienia Dżita, które pod względem liczby ludności zajmuje pierwsze miejsce. Stan ten jest częściowo uzasadniony historycznie. Kerebowie z naczelnikiem plemienia z rodu Siranga panowali na wyspie i sąsiednim półwyspie Mwibara. Wobec tego jedynie zaklinacze deszczu należący do plemienia Kerebe, głównie z rodów Czuma i Gana, w okresie suszy przychodzili z pomocą władcy jako najwyższemu zaklinaczawi deszczu na wyspie, który jako taki był odpowiedzialny za opady. Gdy deszcze zaczynały sie opóźniać i przez dłuższy czas (dwa lub trzy miesiące) nie nadchodziły, król pod naciskiem poddanych wzywał najbardziej znanych zaklinaczy, pochodzących z dwu wspomnianych rodów (czasem również 9 Na wyspie Bukerebe omufumu jest nie tylko lekarzem, leczącym ludzi i rozpoznającym przyczyny ich chorób, lecz spełnia on również pewne funkcje rytualne. Wyraz polski: znachor nie odpowiada więc adekwatnie terminovii cmufumu w języku kikerebe. 13 - Lud, lam I,X �Inl z iYłnych kla:lów), do królewskiej rezydencji (bukindo), gdzie pod jego nadzorem przeprowadzali oni ceremonie sprowadzania deszczu. Sława zaklinaczy deszczu z plemienia Kerebe była \vięc uwarunkowana ich sytiJRCją polityczną. Zaklinacze należący do podpOl'z~!dkowanych politycznie i społecznie Dżitów i Karów wykonywali obrzęd sprowadza:lia deszuu raczej lakalnie, na życzenie członków plemienia lub mieszkańców .vsi zamieszkałych przez nich. "Zawód" ten nie ogranicza się do ściśle określonych rodów -- owych 18 zaklinaczy reprezentuje bowiem 14 klanów. Najsławniejszymi zaklinaczami deszczu są Kerebowie należący do rodu Czuma (bracia Makene. i'.Ipanda) i Gana (Sabaj i jego siostra Muzub\va). Jedyną kobietą na w::spie pełniącą funkcje zaklinacza deszczu jest Muzubwa. Jako najstc:rsze dziecko odziedziczyła ona po ojcu władzę sprowadzania deszczu i odpowiednie do tej funkcji przedmioty magiczne, jak garnki gliniane (ebigcmero) i "kamienie deszczowe". Z reguły dziedziczyli tę władzę pctomkmvie męscy, z tym że ojciec decydowal, który z synów zasłużył na tę godność 10. Dla dziedziczenia funkcji decydujące są więzy pokrewieństwa (przede wszystkim pochodzenie). Wiadomości o rytuale przekazywane są w kręgu hlisldch krewnych i w ten sposób zachowany jest ezoteryczny charakter tego "zawodu". W tej sytuacji jest rzeczą zrozumiałą, iż dokładniejsze informacje o rytuale, przedmiotach rytualnych i częściach składowych magicznych "leków deszczowych" można otrzymać jedynie od samych zaklinaczy i ich najbliższych krewnych. Oprócz członków najbliższej rodziny teoretycznie każdy Kerebe mógłby być uczniem zaklinacza deszczu i za wynagrodzeniem, odpowiadającym np. wartości jednego byka czy dwóch krów, być wprowadzonym w tajniki "zawodu" 11. Warto jednak zauważyć, że żaden ze znanych mi zaklinaczy nie został w ten sposób przyuczony do spełniania funkcji rytualnych. Na wyspie Bukerebe nie ma zinstytucjonalizowanej formy kształcenia przyszłych zaklinaczy deszczu. Młodzi adepci nabywają potrzebne wiadomości przez obserwację i bezpośredni udział w ceremoniach, które odbywają się w zagrodzie ojca. W nieformalnych pouczeniach tłumaczy on poszczególne czynności obrzędowe i znaczenie używanych przedmiotów rytualnych. Istotną rzeczą w tym szkołeniu jest znajomość quasi-leków, lU U niektórych ludów Afryki Wschodniej i Południowej w funkcji zaklinacza óeszczu spotykamy równie:.!: kobiety, choć zgodnie z literaturą etnograficzną zaklinaczami byli przeważnie mężczyźni. 1l Często dawano mi do zrozumienia, że muszę tyle i tyle zapłacić, np. sumę odpowiadającą wartości jednego byka, dwu kró"v itd., aby stać się prawdziwym uczniem zaklinacza i poznać części składowe magicznych leb·)\\· używanych w rytuale sprowadzania deszczu. �Zaklinacze (leszczu i cCl'cTnonie sprowadzania desze,:.'/.[ \,,- <;dad których wchodzą zioła oraz części roślin drzewiastych (liście, ku::zenie, kora). Skład tych "leków" zależy od zaklinacza, stanowiąc jego nc..'większą t&jcmnicę zawodową. Wszystkim tym substancjom przypisyć.)';, jest siła magiczna odgrywająca ważną rolę w rytuale sprowadzania d, 'zczu. Do wykształcenia każdego zaklinacza deszczu należy także znajomość pewnych zjawisk meteorologicznych, które nabywa od swojego mistrza, a którą później doskonali przez wieloletnią obserwację zjawisk naturaljak słońca, księżyca, kierunku wiatrów, chmur na niebie. Nagłe c:J:c:zaniesię owadów (isami) na wyspie czy też zachowanie ptaków (np. pta;~a mutuku) wskazują na zbliżający się deszcz. Wiadomości te pozwa1e::<, mu z pewną dokładnością przewidzieć początek pory deszczowej. Ry7'Jał sprowadzania deszczu przeprowadza się często w ostatnim mon;",ncie, bezpośrednio przed rozpoczęciem pory deszczowej, aby uniknąć r;;fpcJ\vodzenia. Żadnemu zaklinaczowi deszczu nie przyszłoby na myśl, sr!owadzać deszcz w porze suchej. W tym czasie bowiem nikt nie oczedeszczu. Okres szkolenia kończy ceremonia inicjacyjna (kutema obuganga), pc.l,::'gającana podwójnym zadraśnięciu skóry w różnych miejscach ciała małym nożykiem -- np. na głowie, czole, karku, piersiach, plecach, łokciach, palcach ręki i nogi, kolanach. Ceremonię przeprowadza zaklinacz de,c'zczu,którym jest najczęściej ojciec. W każde zadraśnięcie wciera on zmieszany z masłem czarny proszek (obuganga bumwiraguzu), sporządzon>' z kory, innych kawałków drewna, korzeni i ziół. Po tej ceremonii młod:; uczeń staje się zaklinaczem deszczu. Razem z ojcem lub z jego polEcenia może teraz przeprowadzać obrzędy deszczowe. Zaklinacz staje się samodzielnym specjalistą dopiero po śmierci ojca (kilka miesięcy, rok, a nawet później), tj. z chwilą gdy po przeprowadzeniu specjalnego rytuału (kunabya enzula y'ese = dosłownie: obmycie kamienia deszczowego ojca) odziedziczy jego garnki gliniane i deszczowe kamienie. Rytuał ten, w którym używa się tych samych przedmiotów rytualnych (garnki, kamienie) i leków, bardzo przypomina opisane niżej ceremonie sprowadzania deszczu. Można nawet przyjąć, że - przynajmniej w przypadku kilku zaklinaczy - rytuał ten przeprowadzany na początku pory deszczowej traktowany był równocześnie jako właściwy rytuał sprowadzania deszczu. Specjaliści rytualni, jak znachor (omufumu) i zaklinacz deszczu cieszyli się dawniej, a także i obecnie, dużym poważaniem i szacunkiem tradycyjnego społeczeństwa Kerebów. O ile znachor jeszcze dzisiaj w wypadkach choroby, a także przy innych okazjach rytualnych często jest konsultowany, o tyle zaklinacz deszczu stracił dużo na swym znaczeniu w społeczeństwie. Decydującą przyczyną był powolny zanik tradycyjnej l' �19(; HENRYK ZIMOŃ władzy króla, zapoczątkowany jeszcze w okresie kolonialnym i zupeb.e zniesienie politycznej organizacji plemiennej po uzyskaniu niepodległości kraju. Król na wyspie Bukerebe był uważany powszechnie za naj\'v'yż3zego zaklinacza deszczu, który był odpowiedzialny za pomyślność swojego ludu w zakresie materialnym i duchowym t2. Długotrwała susza miała więc równocześnie gospodarcze i polityczne następstwa, gdyż mogła być przyczyną wypędzenia króla przez mieszkańców wyspy. Los taki spotkał w XIX wieku króla Ibandy. Długotrwałe nieszczęścia nawiedzające ludność były w przekonaniu ludu wyraźnym znakiem braku kwalifikacji na władcę t3. Wzajemne relacje i współpraca króla z zaklinaczami deszczu w decydujący sposób podnosiły ich autorytet. Ludność nie była zobowiązana do specjalnych prac na rzecz zaklinacza, np. 'w polu czy w jego zagrodzie. Musiano mu natomiast dostarczyć wszystkiego, co było potrzebne do obrzędu i odpowiednio wynagrodzić. Władca wioski (omukungu, omugerezi) i starszyzna byli odpowiedzialni za dostarczenie czarnego kozła ofiarnego oraz bananów i prosa potrzebnych do przygotowania wspólnej biesiady rytualnej. Czasem dawano zaklinaczowi nieco pieniędzy. Jako wynagrodzenie otrzymywał on po żniwach 'znaczną ilość prosa (10 lub 20 dużych koszy). W czasie świąt i uroczystości plemiennych zaklinacz deszczu był mile widziany i częstowany obficie jedzeniem i piwem. Działalność misyjna Kościoła katolickiego (od 1895 r.) i wprowadzenie szkolnictwa w znacznym stopniu zmieniły tradycyjny obraz kultury. Tradycyjne wierzenia i struktury społeczne zostały stopniowo zapomniane, inne uległy zmianie dostosowując się do nowych warunków. Mimo to i dzisiaj ludzie wierzą w specjalną władzę zaklinaczy nad desz'czem. Sami specjaliści są również przekonani o swojej władzy. Wyraźnie jednak twierdzą, iż sprowadzają deszcz nie z własnej mocy, ale z pomocą Najwyższej Istoty Namuhangi, a przede wszystkim przodków. 12 Uzależnieni~ władzy plemiennej od mocy sprowadzania deszczu byłe z!a I.':iskiem powszechnie znanym w Afryce Wschodniej i Południowej. Władza nad deszczem w znacznym stopniu pomogła przodkom rodu królewskiego Siran~a w założeniu i ugruntowaniu panowania na wyspie Bukerebe. Kankombja, przodek rodu Siranga, zgodnie z ustną tradycją pochodził z Isenji, leżącej na południowy wschód od jeziora Wiktorii. Z Isenji wywędrował przez Sukuma i Zinza do Haja na zachodnim wybrzeżu jeziora Wiktorii, a stamtąd, prawdopodobnie w połowic XVII w., z członkami plemienia Haja przedostał się na wysp~ Bukcrebe. Szczegółowo o pochodzeniu i wędrówce przodków rodu Siranga, ich osiedleniu na 'vvy5pie Bukerebe, początkach panowania Katobahy, syna Kankombji oraz jego następcach zeb. H. Zimoń, Geschichte ..., s. 342-370; por. również tegoż, Regenri:c71 ... , s. 118-124. IS Odnośnie do detronizacji Ibandy zob. H. Zimoń, Geschichte ..., s. 368 n. �Zaklinacze deszczu i cere'lnonie sprowadzania deszczu Hl7 Autorytet zaklinacza opiera się na przekonaniu, że dzięki specjalnej wladz:', z pomocą sił nadprzyrodzonych może on mieć wpływ na zjawiska atmosferyczne, jak deszcz, błyskawica, wiatr i grad wykorzystywany dla dobra społeczności. Sława i autorytet zaklinaczy deszczu z plemienia Kerebe znane były dawniej poza granicami wyspy. Pod względem opadów atmosferycznych znajduje się ona w korzystniejszej sytuacji niż np. obszary położone na wschodnim wybrzeżu jeziora Wiktorii. Jak już wspomniałem, średnia roczna suma opadów kształtuje się na Bukerebe od 1000 mm (obszar płd.-wsch.) do 1800 mm (obszar płn.-zach.), gdy na wybrzeżu wschodnim - między 800 a 1000 mm, a koło Nassy nawet poniżej 800 mm 14. Interesujące jest, że u niektórych ludów Afryki Wschodniej i Południowej zaklinacze deszczu z terenów charakteryzujących się obfitymi opadami uważani są za bardzo dobrych specjalistów. Właśnie ich szczególnym zdolnościom przypisuje się tę obfitość opadów. Niektórzy Kerebowie mówią: "Mamy dużo deszczu, ponieważ mamy sławnych zaklinaczy". Ludy sąsiednie, z terenów o mniejszych opadach, w okresie suszy w latach pięćdziesiątych i wcześniej zwracały się wielokrotnie o pomoc do specjalistów z Bukerebe. Zaklinacze z plemienia Kerebe prowadzili ceremenie deszczowe na półwyspie Mwibara, w Nassie, Madżita, Buzanaki, Bmuri, Sukurna 15. Również ze względów psychologicznych obcy zaklinacze deszczu, jak zresztą i inni specjaliści rytualni, cieszą się często większym poważaniem i szacunkiem niż członkowie własnego plemienia. To samo odnosi się do przedmiotów rytualnych pochodzących z obcych terenów, jak np. kamieni deszczowych, czy dzid używanych w trakcie rytuału sprowadzania deszczu 16. Streszczając możemy powiedzieć, że zawodowi zaklinacze deszczu cieszy]j się dawniej wśród ludności wyspy dużym poważaniem i autorytetem ... Szanujemy ich, ponieważ -- jak wyraził się jeden z krajowców troszczą się a naszą ziemię". Pominąwszy dawnych władców jako zaklinaczy deszczu, nie mieli oni w zasadzie władzy politycznej: żaden z 18 znanych mi zaklinaczy nie był przywódcą klanu ani wioski. 14 H. D. Ludwig, Ukara ein SonderfaU tropischer Bodennutzung im Raum des Vetoria-Sees, Munchen 1967, s. 39. J:, Zob, H. Zimoń, Regenriten ..., s. 40--42. oC Par. np. T. J. Larson, The Significance of Rainmaking for the Mbukushu. "Bc.'1tu Studies" 1966, r. 25, s. 32, 35; I. Schapera, Rainmaking Rites Of Tswana Tricn', Leiden, Cambridge, 1971 s. 44, 117, 134 z notą 34; F. Spire, Rainmaking in ':.c, toriaL Africa. "Journal of the African Society" 1905, R. 5, s. 20; P. GulliVE'I P. H. Gulliver, The CentraL NiLo-Hamites, London 1968 (I wyd. 1953), s. 91; E. E. Evans-Pritchard, Witchcraft, OracLes, and Magic among the Azande, Oxford 1965 ;= wyd. 1937), s. 477. �19t1 HENRYK zmor'< 3. CEREMONIE SPROWADZANIA DESZCZU Najważniejszym zadaniem zaklinaczy deszczu jest bez wątpienia spc".)wadzenie deszczu. Ceremonie sprowadzania deszczu nie odbywają się >-gularnie, np. raz w roku przed rozpoczęciem pory deszczowej (na \vy-;tJie przypada ona mniej więcej między połową października a początki'ó;:n listopada), lecz tylko wtedy, gdy nadejście pory deszczowej się opóźnia przez dłuższy czas. Gdy w grudniu brak deszczu, ludzie zaczynają się niepokoić i dyskutować a tej sprawie. Takie dyskusje odbywały się ::U~gdyś w czasie zebrania wszystkich mieszkańców wioski z ich przywódcą na czele. Na zlecenie zgromadzenia, czy poszczególnych mieszkańców, przywódca wioski i starszyzna prosili specjalistę rytualnego o deszcz. W wyniku przemian społeczno-politycznych ceremonii deszczowych dzisiaj nie odprawia się oficjalnie w imieniu całej społeczności, jedynie prywatnie, na indywidualne prośby poszczególnych mieszkańców, czy mniejszych grup. Zaklinacze deszczu skarżą się często, że ludzie nie wierzą obecnie w ich władzę i nie poważają ich jak dawniej. Jeden z nich wyraził się: "Ludzie wiedzą, że deszcz pochodzi od Boga. Dlatego nie proszą mnie o deszcz i nie dają mi podarunków". Stary niechrześcijanin Kuzaga dodaje: "Ludzie oczekują dzi'Siaj deszczu od przodków i Boga Namuhangi, a nie od zaklinaczy deszczu". Powyższe wypowiedzi są wyrazem przemian społecznych i religijnych, które wpływają na zmianę nastawienia ludności afrykańskiej do tradycyjnych form i obrzędów religijnych. Mimo to i dzisiaj zaklinacze deszczu nadal przeprowa;dzają ceremonie de'szczowe. Każdy z nich posiada odpowiednie miejsce kultowe, w którym przechowuje garnki gliniane i znajdujące się w nich kamienie oraz inne przedmioty służące do kultu, jak rogi antylopy lub czarnego byka, wypełnione ziołami i innymi "lekami". W miejscu tym odbywają się również ceremonie. Prawdopodobnie i dzisiaj wielu Afrykanów, nie wyłączając chrześcijan, w wypadku dług lej suszy zwróciłoby się do zaklinaczy deszczu o pomoc. Zanim omówimy przebieg ceremonii deszczowych chciałbym krótko opisać przedmioty rytualne i "leki deszczowe" używane w tych i innych ceremoniach odprawianych przez zaklinaczy deszczu 17. Najczęściej używane przedmioty rytualne to: garnki, kamienie deszczowe, rogi, dzidy i małe drewniane kołki. Garnki (1.p. ekigemero, 1.mn. ebigemero) i znajdujące się w nich kamienie przechowywane są w specjalnym miejscu. Zaklinacze z rodu Czuma i inni, zależni od nich (jak Muziba z rodu Guza i Muziba z rodu .Tango), przechowują garnki w domu, mianowicie w sypialni, gdyż tam 17 Szerzej zostały one omówione w: H. Zimoń, Regenriten ..., s. 43-64. �Zaldinac:!e Ryc. 1. Garnki (Jes:c:"u i ceremonie sp1'ott:adzania deszczu z<1klinacza deszczu z rodu Czuma, wystawione (wszystkie zdj~'cia autora, wyk. w 1968 r.) przed jego domem są najlepiej ukryte przed obcymi. W czasie rytuału wynosi się je wraz z zawartością na podwórze (por. ryc. 1). Większość zaklinaczy przechowuje jednak garnki na dworze, najczęściej w specjalnym ogrodzeniu z krzewów amagobole, przypominającym kształtem chatkę (enzu y'ebigemera), a znajdującym się poza zagrodą albo w jej obrębie. Wszyscy zaklinacze zważają na to, aby garnki znajdowały się w 'cieniu. Garnki wystawione na słońce oznaczałyby zamiar rozpędzenia chmur deszczowych. Wszyscy znani zaklinacze posiadają garnki przechowywane we wspomnianym miejscu kultowym. Są to garnki gliniane różnej wielkości, podobne do zwykłych garnków kuchennych, wyrabiane przez kobiety z plemion Dżita i Sukuma wyłącznie do celów rytualnych i nigdy przedtem nie używane w gospodarstwie domowym 18. Dekoracja ieh jest prosta i składa się z poprzecznych lekko pochyłych, przerywanych lub ciągłych 18 Garncarstwo jest wyłącznie domeną kobiet. Godne uwagi jest, że kobie;" z plemienia Kerebe niC' zajmują 5ię tym rzemiosłem. Tabu zabrania im dotykać sil; gliny, z której wyrabiane są garnki, oraz wstępować na miejsce, skąd si~ ją wydobywa. Panujący dawniej Kerebowie uważają garncarstwo za rzemiosło :::i.szej rangi, które wykonywane jest jedynie przez inne ludy mieszkające na BL1:~"'rebe, jak Dżita, ~ukum;, i Kara. �HENRYK Ryc. 2. Garnek ZIMO N z kamieniami deszczowymi linii długości do 3-8 cm, które wyryte w górnej części garnka tworzą poziomy pas od 2 do 6 cm szerokości (ryc. 2). Ten sposób dekoracji stosują Dżitowie. Kobiety z plemienia Sukurna natomiast uwydatniają ten pas wyraźnie rytymi liniami i powtarzają go jeszcze raz niżej w formie łuku (ryc. 3). Ilość garnków jest różna i nie ma istotnego znaczenia. U Karów widziałem zawsze dwa garnki i wydaje się, że liczba ta jest dla nich obowiązująca. Zaklinacze z plemienia Dżita posiadali po dwa lub cztery garnki. U Kerebów liczba ta wynosi najczęściej 2 do 8, poza tym spotkałem 14 tMakene), 19 (Sabaj), a nawet 60 garnków. W ostatnim wypadku garnki są własnością rodów Guza i Gembe i znajdują się w małym gaiku w \yiosce Buguza. Mulambo, członek klanu Guza, jest oficjalnym stróżem (omugabiro) tego miejsca kultowego. Samym garnkom nie przypisuje się specjalnej mocy magicznej. Ważne są one jedynie jako naczynia służące do przechowywania kamieni, wody, leków roślinnych i jako takie mają zastosowanie w rytuale. Prawie we wszystkich garnkach znajdują się jeden lub więcej kamieni deszczO\vych (1.p. ibale ly'enzula, 1.mn. amabiUe g'enzula). Ich liczba nie jest ważna, zwykle 2 albo 3 znajdują się w każdym garnku. TE kilkucentymetrcwej długości i grubości palca (choć nieraz zdarzają się �ZaklinaC'.ze Hyc, :3. Garnki c1es::czu i cerem,onie z dekoracją należące sprowadzania deszczu ~Ol do rodów Guza i Gembe i "Większe) kamienie są w kolorach białym, czarnym, czerwonawym, niebie-,'kim i pstrym (ryc. 2). Zwykle są to okazy o uderzającym połysku i kc,]orze, które znajduje się przypadkowo w korytach rzek, w buszu, na wz¥.orzach i ścieżkach. !\ajczęściej spotykany czarny i biały kolor kamieni symbolizuje zdanif:rn zaklinaczy, czarne chmury deszczowe i "biały" deszcz. Same kamieni", nie mogą "sprowadzić" deszczu. Są one skuteczne jedynie w rytuale ra:z.un z innymi przedmiotami rytualnymi i dzięki zastosowaniu leków mc.&:cznych. Spośród kamieni deszczowych specjalne znaczenie przypisuje się biał~·m. kryształowym kamieniom kwarcowym, zwanym enzula (= deszcz). Spc.:\-ka się je rzadko i tylko niektórzy zaklinacze posiadają jeden, dwa, a :?iko jeden z nich - trzy egzemplarze. Puste rogi (1. p. ihembe, 1. mn. amahembe), w których znajdują się różLC' substancje magiczne, są często używane w praktykach religijno-magicznych wyspiarzy. Również zaklinacze deszczu przechowują w nich sF':':,zkowane leki. Są to najczęściej rogi antylopy, krowy, byka i bawelu. YrażniejszC' dla zaklinaczy jest używanie rogu jako tzw. kihandżo k·J',t'mbe. W rogu tym znajduje się kihandżo (= rurka lub kawałek drutu �IIENHYK ZIMOŃ miedzianego) i rozne substancje lecznicze. Róg zawierajc\cy te substaL/= "vypełniony jest małymi drewnianymi kołkami przygotowanymi ze ŚC:,l..: określonych rodzajów krzewów i drzew, ponad które wystaje kihanJżo na 1 lub 2 cm. Niektórzy zaklin2.cze twierdzą, iż róg musi być lmniec: _;.'.,.: z czarnego byka. Czarny kolor przypomina bowiem czerń chmur. E:_)~. jako najwyższy zaklinacz deszczu, miał posiadać kilka takich kiha!·..~~) k'ihembe. Kihandżo k'ihembe używany jest na zakończenie rytuału d-.E:czowego. Po przegotowaniu w garnku określonych leków, wkłada siej.) niego róg, aby w ten sposób skuteczniej "przywołać" deszcz. Róg zrl<-'wiony na słońcu ma również "przywołać" chmury deszczowe. W praktykach kultowych (np. w czasie ofiar składanych przodk,:·tlJ.l używa się czasem dzidy (iczumu). Dzidę z metalowym końcem skrE;cOi;-.--:n w dolnej części w formie spirali nazywa się iczumu ly'obuhotora .'ld obuhotora = spirala). Gdy np. z powodu choroby składa się ofiarę z kl)~~l. ojciec rodziny przed jego zabiciem trzyma iczumu ly'obuhotora w pra\-·<L a kozła przytrzymuje lewą ręką. W modlitwie do przodków i Boga Na~~'-'1.hangi ofiaruje im kozła i prosi o zdrowie dla chorej osoby. Podobnie zaklinacze deszczu z rodu Czuma w tej samej pozycji, zwróceni twa:'q do wschodzącego słońca, modlą się do przodków prosząc o deszcz. Ker'~bowie nie znają dzid "deszczowych", które u innych ludów (np. u lv.iIl Lango w Ugandzie) 19 używane są jedynie w tych obrzędach i któr::,11 przypisuje się w kulcie szczególne znaczenie. W ceremoniach oczyszczających po uderzeniu pioruna i przy inn:,::~ okazjach (gdy np. stłuczony garnek musi być wymieniony) wbija ,ilt: w ziemię małe drewniane kołki (l.p. olumambo, l. mn. emambo). Uważane są one za środki ochronne przeciYv błyskawicy. Są to kołki zaostrzone ela jednym końcu od 5 do 15 cm długości, które sporządzone są z różny.:h rodzajów drzew i krzewów w zależności od specjalisty, jak np. z enta,-'lma, omugobole, omuczwerambogo, omuzungute, omusahwa, omuhunda. ekituruka, omuguruka, omukunu, omulumba. Aby inni nie mogli pozn;}Ć gatunków używanego drewna, smaruje się je sadzą i zwykle parami, mi.eszając różne gatunki, np. entarama, omugobole, wbija do ziemi. Używanie kołków i leków z roślin jest uzasadnione sposobem mag~':'::nego myślenia. Przyjmuje się bO\viem, że pewne siły są utajone w ok:-~ślonych roślinach, które zna jedynie wtajemniczony zaklinacz des z : :'l i które zastosowane przez niego są w stanie chronić ludzi przed złem ~;).::) "sprowadzać" deszcz 20. W obrzędach sprowadzania deszczu i innych ceremoniach przepro',\ Jdzanych przez zaklinaczy deszczu decydują'cym elementem są tzw, "l-:k: 19 J. H, Driberg, 20 E. E. Evans-Pritchard, The Lango: a Nilotic op. cit., s. 448. Tri/Je of U(landa, London 1923, s. 2.•: �Zaklinac,z;c ([es:c:u i ccrc1nonic sprowad,,'Z'ania des::c:zu deszczowe" (L p. omuti gw'enzula, 1.mn. emiti zy'enzula). Ich znajomosc jest nieodzowna dla każdego specjalisty. Skład leków jest tajemnicą zawodową, którą zaklinacz przekazuje jedynie swoim dzieciom i ewentualnie, za odpowiednim wynagrodzeniem, uczniowi. Składniki są różne w za·leżności od specjalisty, choć pewne rodzaje traw, drzew i krzewów są używane przez wielu zaklinaczy w tych samych ceremoniach. Zdaniem zaklinaczy nie tyle przedmioty rytualne, ile raczej te leki z pomocą Istoty Najv,;yższej i przodków sprowadzają deszcz. Leki składają się zasadniczo z produktów roślinnych: traw, liści, korzeni, kory z różnych drzew i krzewów oraz - rzadziej - z substancji zwierzęcych. Na pytanie dlaczego używa sie tych, a nie innych rodzajów roślin, nie było jednoznacznEj i wić~żć1cejodpowiedzi. Najczęściej tłumaczono się starą tradycją przekazywaną z ojca na syna. Z małymi wyjątkami, jak np. ptaki wodne, które gotowane i spalane razem z innymi elementami były częściami składowymi leków w formie proszku, nie można było stwierdzić symbolicznego czy realnego powiązania poszczególnych elementów roślinnych i zwierzęcych z deszczem. Ponieważ skład leków jest tajemnicą zawodową, początkowo było bardzo trudno otrzymać jakiekolwiek informacje. Dopiero po dłuższej znajomości specjaliści skłonni byli pokazać mi używane rośliny na wspólnych wycieczkach po polach i do buszu 21. Rozróżnia się dwa rodzaje leków deszczowych: roztarte leki roślinne pochodzące z określonych traw, liści drzew i krzewów, korzeni i kory, które wkłada się do garnków, oraz leki w formie czarnego proszku (zwane obuganga bumwiraguzu albo obulagazya), w skład których wchodzą również określone gatunki traw, liście, korzenie, kora oraz substancje zwierzęce, jak kości i inne części zwierząt 22. Po spaleniu wszystkich tych elementów powstały proszek jest dokładnie tarty kamieniem i przechowywany całe lata w rogach, tykwach, buteleczkach czy w pustych łodygach rośliny isahunga. Proszek ten jest bardzo ceniony i zawsze używany w ceremoniach deszczowych, oczyszczających i leczniczych przeprowadzanych przez zaklinaczy deszczu. 21 Zbierałem wskazane rośliny i notowałem ich nazwy w języku kikerebe. W sumie posiadam spisy roślin używanych jako elementów składowych leków deszczowych, pochodzące od 11 zaklinaczy. Oczywiście nie można było dokładnie skontrolować czy wskazane rośliny rzeczywiście by ły używane jako leki deszczowe, aczkolwiek wiele roślin powtarza się u różnych zaklinaczy. 22 Szczegółowy opis części składowych 12ków deszczowych znajduje się w: H. Zimoń, Regenriten ..., s. 56-62. Same części skład\owe nie są jeszcze lekami magicznymi. Dopiero po ich przygotowaniu i użyciu stają się one skutecznymi lekami. Siła magiczna utajona w jakiejś roślinie zależy od człowieka, który ją wyzwala używając jej jako części składowej leków; por. E. E. Evans-Pritchard, op. cit .. s. 448. �~O-l HIDNRYK ZIlVION Ceremonie sprowadzania deszczu przeprowadzał sam specjalista rytualny, przy czym wszyscy mężczyźni i kobiety mogli brać w nich udział. Byli oni jak najbardziej zainteresowani w powodzeniu ceremonii i chętnie brali udział we wspólnej uczcie na jej zakończenie. PRZEBIEG CEREMONII Opis ceremonii opiera się na informacjach zebranych od zaklinaczy deszczu. W czasie pobytu na wyspie od czerwca do listopada nie miałem bO\viem okazji do bezpośredniej obserwacji rytuału. Na moją prośbę Ryc. 4. Zaklinacz de5zczu odcina gutc korę z drzewa omuzun- �Zakli.naczc (/cs::czu i cennnonie sprowadzania deszczu trzech zaklin2czy przeprowadziło pokazowe ceremonie, w których jednak nie składano w ofierze czarnego 'kozła na znak, że nie chodziło o autentyczne obrzędy. Zresztą w porze suchej na ten czas przypadał mój pobyt w Afryce - nie przeprowadza się i tak żadnych ceremonii deszczowych. Ceremonie pokazowe, których byłem świadkiem, jedynie w pewnych szczegółach różnią się od poniższego opisu 23. Najważniejsze czynności rytualne odbywają się w miejscu kultowym albo w jego najbliższym otoczeniu, tj. tam, gdzie znajdują się naczynia gliniane z kamieniami deszczowymi. Kolejność czynności rytualnych nie jest "przepisana", gdyż nie ona decyduje o ważności ceremonii. Zależy ona od logiki rytuału i spontanicznej decyzji specjalisty. Obrzędy sprowadzania deszczu składają się z następujących czynności rytualnych (ryc. 4-7): 1. Zaklinacze deszczu z rodu Czuma (Makene, Mpanda) i Muziba z rodu Guza, ubrani w czarną skórę z kozła, trzymając dzidę w prawej, a czarnego kozła ofiarnego przytrzymując lewą ręką, zwracają się twarzą do wschodzącego słońca i modlą się do przodków ofiarując im kozła i prosząc o deszcz: Przodkowie, to jest wasz kozioł, prosimy: niech spadnie deszcz dla ludzi i sprawcie, by nasza rodzina była zdrowa od czasu do czasu. nie chorowała 2. Wcześnie rano zaklinacz deszczu sam z synem szuka na polu i w buszu znanych tylko jemu roślin, tj. traw, liści i korzeni z różnych drzew i krzaków. Siekierką (zwaną embezo) odcina po kilka kawałków kory z pewnych drzew. W domu rozciera zebrane rośliny za pomocą małych kamieni na dużej płycie kamiennej (orukiri), a korę tnie na małe kawałki (ryc. 4-5). 3. Wszystkie naczynia gliniane opróżnia i myje wodą, a następnie smaruje je od wewnątrz czarnym proszkiem zmieszanym z masłem (ryc. 6). Czynnościom tym towarzyszy następująca modlitwa: Przodkowie i Boże Kalyoba Namugaba 24, pomóżcie. Umyliśmy wasze garnki. Namuhanga i wszyscy engasani 2ii, pomóżcie. Zob. opis ceremonii pokazowych w: H. Zimoń, Regenriten ..., s. 84-90. Kalyoba Namugaba są obok Izoba (~ słońce) często używanymi nazwami Namuhangi, Istoty Najwyższej Kerebów. Namugaba oznacza "dający" (od kugaba ., dać); por. również S. Bjerke, The High God among the Zinza of Northwestern Tanzania. "Numen" 1969, t. 16, s. 189. Kalyoba znaczy prawdopodobnie słońce - por. wyżej s. 3 z notą 8. 25 Kerebcwie na oznaczenie bóstw i duchów niższej rangi posługują się terminem: er.g3sani. e3 2~ �Ryc. 5. Przy rozcieraniu leków roślinnych 4. W każdy garnek, od najwi~kszego począwszy, wkłada po kilka kawałków kory, a na nie nieco roztartych roślin (ryc. 7). 5. Następnie obmywa wodą kamienie deszczowe, smaruje je czarnym proszkiem i wkłada po kilka do każdego garnka (ryc. 2). 6. Zaklinacz deszczu składa w ofierze czarnego kozła, dusząc go rękami. Po czym nożem przecina mu gardło, tak by krew tryskała bezpośrednio do garnków. Zdarza się, że kolejność czynności rytualnych jest nieco inna i wobec tego leżące na ziemi rośliny przed włożeniem ich d~ naczyń spryskuje się krwią kozła. Czasem mocz kozła i zawartość żołądka miesza się z roślinami. Maść kozła koniecznie musi być czarna, gdyż kolor ten według zasad magii analogicznej kojarzy się z czernią chmur przynoszących deszcz. Z ofiarą połączona jest modlitwa skierowana do przodków: Przodkowie, przy.icźcic, to .jest mięso przeznaczone dla w~s. Spoźywajcie je, bądźcie zadowoleni i ześlijcie nam deszcz. 7. Po złożeniu ofiary z kozła specjalista rytualny napełnia wodą garnki aż po 'brzegi, "aby obficie padało". Następnie sypie do nich nieco czarnego proszku (obuganga bumwiraguzu). W czterech wypadkach spot- �Z{[/~litlac:c (!e:~ :('~ll i ("('rel/!onie s]JI"CHCa(!?:an;a r/CE:.tc.'!li. S~·· .~ "" Ryc. 6. Mycie garnków w zagrodzie zaklinacza l;óiem się z tym, że specjalista dmucha w wodę przez wydrąźoną łodygę z rośliny omusekeseke. W ten sposób powstaje piana przelewająca się na z;u1ię, która ma symbolicznie sprowadzić deszcz. 3. Wielu zaklinaczy deszczu używa podczas rytuału rogu czarnego byi;a wypełnionego lekami (kihandżo k'ihembe). Smarują go czarnym vcszkiem zmieszanym z masłem i pozostawiają na słońcu na dachu c:haty albo na kamieniu na cały dzień, by "przywołał" chmury deszczowe. Wieczorem kładą go do najwię'kszego, najważniejszego garnka (ekigemero ki~~uru). 9. Na zakończenie rytuału odbywa się wspólna uczta, w której biorą uaział wszyscy obecni, a perspektywa uczestnictwa w biesiadzie i piciu P h'; a przyciąga wielu ludzi. Wyżej opisane ceremonie są poszukiwaniem pomocy świata nadprzyredzonego w zaspokajaniu konkretnych potrzeb. W modlitwach, które tov,-arzyszą wszystkim tym czynnościom rytualnym, zaklinacz deszczu prosi o deszcz Istotę Najwyższą - Namuhangę lub częściej przodków. Momenty religijne przemieszane są z elementami magicznymi. Zaklinacz deszczu nosi w czasie ceremonii czarną skórę z kozła. Kozioł ofiarny musi być również, jak wspomniano, koloru czarnego. Na Bukerebe, jak zresztą i u wielu innych ludów Afryki Wschodniej i Południowej, czerń �HE'lRYK Ryc. 7. Liście z drzewa omuczwerambogo ZIMON i rozcięte kawałki kory w garnku uważa się za kolor chmur, deszczu oraz przodków 26. Wybór tych, a me innych "leków" uwarunkowany jest poglądami magicznymi. Symboliczne znaczenie ma także duża ilość wody, chodzi bowiem o to, aby mieć dużo deszczu. Różne czynności, jak wylewanie, pryskanie i wypluwanie wody, polewanie i mycie wodą kamieni deszczowych, dmuchanie przez wydrażoną łodygę roślinną powodujące pienienie i kipienie wody w garnku aż do przelania na ziemię piany, bez wątpienia przedstawiają w sposób symboliczny opady. Często tym czynnościom przypisuje się siłę magiczną ściągającą deszcz. Należy jednak dodać, że nie poszczególnym czynnościom, ale całemu obrzędowi przypisuje się znaczenie i skuteczność. Oprócz zasadniczego, opisanego wyżej rytuału zaklinacze deszczu znają jeszcze dodatkowe ceremonie i praktyki, które również sprowadzają deszcz. Nie są one jednak absolutnie konieczne i odgrywają raczej drugo~ rzędną rolę. Powodzenie ceremonii zależy jednak ostatecznie od woli sił wyższych. a nie od zabiegów specjalisty rytualnego. Dlatego też istnieje możliwość Na temat wartości symbolicznej koloru czarnego por. H. Zimoń. Regcnri148-150; H. Straube, Gedanken zur FarbensymboUk in afrikanischcn Eingeborenen-Kulturen. "Studium Generale" 1960, t. 13, s. 405-409, 416. 26 ten ..., s. �Znklillac::e cles=c::u i ceremonie S]Jrou;adzania deszczu niepowiedzenia się obrzędów, z czym zresztą zgadzają się sami zaklinacze. Zaklinacz odczekuje zwykle tydzień na skutek rytuału, po czym może go powtórzyć, nawet kilkakrotnie, aż wreszcie spadnie upragniony deszcz. W wypadku niepowodzenia radzi się wróżbity (omufumu w'ebisano), który badając układ ziarn prosa podaje przyczynę niepowodzenia. Zwykle musi być potem złożona przodkom ofiara z 'kozła lub barana. Godne uwagi jest, iż zaklinacze brak deszczu rzadko przypisują ludzkiej winie 27. Przyczyną niepowodzeń mogą być, ich zdaniem, czary innego zaklinacza deszczu, który z zawiści lub innych powodów osobistych, odpędza chmury deszczowe. Najczęściej nikt nie zna tego domniemanego konkurenta. Odnosi się wrażenie, że podany powód jest po prostu wymówką, że zaklinacz, bezskutecznie starający się a deszcz, kieruje U\Yagę społeczności na urojonego przeciwnika. W ten sposób zyskuje on na czasie, a możliwość powodzenia, tj. nadzieja, że życiodajny deszcz wreszcie spadnie, wzrasta 28. 4. INNE FUNKCJE ZAKLINACZA DESZCZU Oprócz sprowadzania deszczu do zadań zaklinacza deszczu należy: wstrzymywanie deszczu, przeprowadzanie różnych ceremonii oczyszczających, leczenie tzw. "choroby deszczowej" i stosowanie sankcji w wypadku kradzieży. a. Wstrzymywanie deszczu. Na gOoi>podarkęrolną wpływa negatywnie nie tyliko brak deszczu, lecz również nadmierna ilość opadów atmosferycznych. Ogólnie mówiąc, niewystarczająca suma opadów w strefie równikowej sprawia ludności Afryki Wschodniej o wiele więcej kłopotów niż ich nadmiar, który zdarza się stosunkowo rzadko. Znajduje to między innymi odbicie w fakcie, że rytuał wstrzymywania deszczu nie jest rozbudowany i polega na indywidualnych praktykach poszczególnych 27 Wina i przekroczenie tabu mogą jednakże być powodem niepowodzenia i)brzędu deszczowego, np. w wypadku prac polowych w pierwszym dniu opadów (tabu surowo zabrania \v tym dniu wszelkich prac rolnych) lub kradzieży czegoś będac('gC' własilością zaklinacza. ~8 Choć u niektórych ludów Afryki Wschodniej i Poludniowej, gdy przez d:łuż.;zy czas nie padał deszcz, zawodowy zaklinacz deszczu bywał bity, wypędzany, C\ nawet zabijany, to u Kerebów, jak również u Nandów (Kenia), Bongów (SUdan) niepowodzenia nie uwłaczały jego honorowi - G. W. B. Huntingford, The .'V(wdi of Kenya. Tribal Control in a Pastoral Society, London 1953, s. 48: tenże, Nandi Witchcraft [\\":1 .I. Middleton E. H. Winter (red.), Witchcraft and Sorcery in East ,1fJ'ica, London 1964 (I \vyd. 1963). s. 184 n.; E. E. Evans-Pritchard, The B0l1g0. ,.Sudan Notes 2nd Recorllls" 1929, t. 12, s. 23. 1-1- Lud, tom LX �::no spfcjalistów 29. Praktyka tym. że wbija on dzidę o wstrzymanie deszczu: HENRYK zaklinacza w ziemię, ZIMOŃ z rodu prosząc Czuma polega na przykład na przy tym Boga i przodków Panie Boże i moi przodkowie, pomóżcie mi wstrzymać deszcz, przekazaliście nam to zadanie. Ktoś inny sypie nieco czarnego proszku na ziemię w zagrodzie z my·ślą o tym samym skutku. Zaklinacz z plemienia Kerebe wyjmuje z wody wieniec zrobiony z liści bananowych (engata), w którym znajduje się czarny proszek 30. Te i podobne praktyki powinny zgodnie z życzeniem zaklinaczy pow~trzymać deszcz. Decydujące wydaje się ich życzenie, ponieważ trudno dostrzec wyraźne powiązania między zastosowanymi środkami a upragnionym celem. Sami zaklinacze nie przypisują tego znaczenia tym praktykGffi, co rytuałowi sprowadzania deszczu. b. Ceremonie oczyszczające. Zaklinacz deszczu ma władzę nad deszCZEm i nad takimi zjawiskami atmosferycznymi, jak piorun, grad i wiatr. Po uderzeniu pioruna, gradzie lub gwałtownej wichurze musi przeprowadzić specjalne ceremonie oczyszczające, które mają na celu oczyszczenie terenu. W przeciwnym razie wg wierzeń Kerebów to samo nieszczęście spadnie jeszcze raz na dotknięte nim osoby lub teren. Kerebowie wyobrażają sobie błyskawicę w postaci czerwonego ptaka, podobnego do koguta z dużym dziobem i twardymi jak żelazo pazurami, mieszkającego w chmurach 31. Istnieje wiele pod6bnych ptaków błyskawic. dlatego też może grzmieć w różnych miejscach w tym samym czasie. Trzech zaklinaczy z plemienia Kerebe uważa błyskawicę za ducha (engasani) szkodzącego ludziom i zwierzętom. W ten sposób potwierdza się zdanie Hurela, według którego błyskawica jest jednym z najzłoś1iwszych duchów 32. Czerwony kogut (zwany enkokoromi mutuku y'enkuba albo enkoko y'enkuba) symbolizuje błyskawicę. Prawie wszyscy zaklinacze posiadają ~~Wstrzymywanie deszczu, określane w języku kikerebc jako kwamura cnwla alb: kugerura obwire (dosłownie: 'zmniejszyć chmury') należy odróżnić od odpęd,,~'-", deszczu (kuloga enzula = zaczarować deszcz), które jako rodzaj czarów skieD\\'ane przeciw dobru społeczności jest przez ludność potępiane; por. H. Zimc,J~. Regenriten ..., s. 82 n. Z~ Wieniec ten wrzucił on do wody po zakończeniu ceremonii deszczowych, aby ..przywołać" deszcz. Wyjęcie wieńca 7. wody ma natomiast symbolicznie po\vs!:-zymać deszcz. c! Podobne wyobrażenia dotyczące błyskawicy są znane u ,,'>ielu ludc,\\' Afryki W ~.chod~iiej i Południowej. ~" E. Hurel, op. cit., s. 75. Większość zaklinaczy nic identyJikuje jednakże bł~:slcć.,c'icy z duchem, albo nie ma co do tego sprecyzowanegc poglądu, �Zaklinacze.' deszcz-u i ceremonie sprowarlzania 211 deszczu \V zapadach takiego koguta, ponieważ zgodnie z przekonaniem obecność jegc chI'oni przed błyskawicą. W przeciwnym razie błyskawica mogłaby zagrażać ich życiu czy mieniu. Kogut ten używany jest czasem w ceremoniach oczyszczających. Obrzędy oczyszczające (zwane w kikerebe kusombe':-a enkuba, kusirika enkuba lub kuyola enkuba) muszą być przepro\<:adzone wówczas, gdy piorun porazi lub zabije człowieka, gdy spali dornczy też zabije krowę lub inne zwierzę domowe, jak również gdy uderzy w banany czy jakieś drzewo znajdujące się blisko zagrody .. Kerebowie przypisują owcy funkcje ochronne przeciw błyskawicy 33. W wypadku zabicia przez piorun mężczyzny, musi być zabity przez uduszenie baran, a w wypadku zabicia kobiety, zabija się owcę. Potem specjalista rytualny kładzie głowę owcy czy barana do grobu po prawej stronie głowy zmarłego. Zwyczaj ten ma tłumaczyć łagodna natura tych zwierząt: piorun na podobieństwo owcy ma być odtąd spokojny, nie po'Nodawać zniszczenia, a szczególnie omijać zagrodę, w której spoczywa zmarły. Gdy piorun zabije krowę, kozę lub owcę, zaklinacz musi przeprowadzie obrzędy oczyszczające, ponieważ w przeciwnym razie nie można byłoby jeść tego mięsa. Jako zapłata przysługuje wtedy specjaliście rytualnemu duży kawał mięsa. Jak zauważył jeden z nich, "jedynie chrześcijanie pozwalają sobie na jedzenie mięsa bez przeprowadzenia rytuału". 21 października 1968 r. byłem świadkiem ceremonii oczyszczającej prnprowadzanej przez zaklinacza deszczu z rodu Czuma po uderzeniu pioruna w drzewo mangowe, znajdujące się niedaleko jego zagrody. Oto opis ceremonii: ]. -"iajpierw zebrał on na polu i w buszu ściśle określone rośliny (kasek(l, ibuzja, kinami), liście z drzewa omuzungute i łodygi trawy stepov.n) (orubingo). :'. W domu z łodyg orubingo sporządził małą wiązkę. Roztarł rośliny i włożył je do małej tykwy wypełnionej wodą. Wsypał następnie do niej nieco czarnego proszku. Przygotował i poukładał parami małe drewniane kołki. posmarowane na czarno sadzą. W czasie ceremonii pomagało mu dwóch chłopców, jeden trzymał tykwę, a drugi czerwonego koguta. ~ądzą ludy Afryki Wschodniej: Nkole, Ganda, Fipa, Njamwezi Płd.) - J. Roscoe, The Northern Bantu: an Account of some Cemmi African Tribes of the Uganda Protectorate, Cambridge 1915, s. 107; tenże, Th€' Bc::andG: an Account of their Native Customs and BeLiefs, London 1911, ~. ·LJ :'\.. Lcehaptois, Aux Rives du Tanganyika, Alger 1913 - cyt. wg J. Zwer;<3 F:c:obnie i ZUl'-";i (Afryka t,em;,:;, Der Widder und seine Verbindung zu Sonne und Gewitter in Afrika. 1959 t. 54, s. 444; W. Blohm, op. cit., s. 179; H. Callaway, The Reli[liv;;: E>stem of the Amazulu, Cape Town 1970 (I wyd. 1870?), s. 405; E. J. Krige, ';'i,,, ~.s::,:l System of t/te Zulus, London 1936, s. 319. ,.AntL:pos" �212 HENRYK ZIMOŃ 3. Dookoła drzewa mangowego wykonał następnie kolejno czynn:>SCl rytualne: trzonkiem kopaczki zrobił mały dołek, włożył do niego dwa kołki, wbił je głębiej kamieniem, skropił wodą i lekami. Następnie przykrył kołki ziemią i skropił to miejsce wodą jeszcze raz. Przy tym ::aklinał błyskawicę słowami: Niech ogień pozostaje i nie przychodzi tutaj dzisiaj z dala jeszcze raz. W końcu wziął trochę ziemi pazurami koguta i wrzucił ją do tykwy. Te same ceremonie przeprowadził w zagrodzie, na progu domu i w palenisku domowym. 4. Po zakończeniu rytuału wyrzucił pozostałe jeszcze w tykwie rośli ny do wody, umył kopaczkę, skropił koguta wodą i umył ręce. Celem powyższej ceremonii jest z jednej strony oczyszczenie terenu, a z drugiej strony (o 'Czym świadczą słowa zaklęć, powtarzane przy każdej czynności) powstrzymanie w przyszłości niszczącej siły pioruna z dala od 'tego terenu. Czerwony kogut wskazuje na poglądy mieszkańców wyspy co do postaci błyskawicy. Za przeprowadzenie ceremonii oczyszczającej dawniej otrzymywał zaklinacz deszczu kilka kopaczek, kozę lub nawet krowę. Dzisiaj w zależności od sytuacji materialnej "petenta" otrzymuje od 10 do 100 szylingów 34. c. Ceremonie lecznicze. W wypadku tzw. "choroby deszczowej" (nazywanej w języku kikerebe kuhurucza enzula, kuhigika enzula albo k'jh~· gikira enzula) jedynie zaklinacz deszczu może chorą osobę wyleczyć. przeprowadzając ściśle określone ceremonie. Z danych etnograficznych trudno określić istotę tej choroby, jak również znaczenie i funkcję ceremonii leczniczych. Określenie w języku kikerebe kurwazibwa enzula albo kurwazja enzula (dosłownie: "chory na deszcz", "choroba deszczowa") wskazuje na jakieś powiązanie choroby z deszczem, albo inaczej mówiąc, w deszczu widzi powód choroby. Nie chodzi tu wcale o jakieś ściśle określone dolegliwości. Różne cierpienia mogą być objawami tej chol';)oy: kurcze brzucha, obłąkanie, uczucie strachu, ślepota, impotencja, jaglica, biegunka, gorączka, bóle żołądka i głowy. Według zaklinaczy desz·~zu z rodu Czuma, chora osoba musi oprócz tego śnić o deszczu. Literatura etnograficzna ludów Afryki Wschodniej zdaje się wskazywać na to, że "choroba deszczowa", spowodowana przez duchy zmarłych przodków, jest znakiem powołania do godności zaklinacza deszczu :I'i. 34 O ceremoniach oczyszczających odprawianych po gradzie i gwałtownl' W:churze zob. H. Zimoń, Regenr'iten ..., s. 102-106. 35 Również u Morów (Sudan) i WugusóW (zach. Kenia) powołanie do ..:·'W:)du" zaklinacza objawia się poprzez chorobę (puchnięcie ciała u Morów, .,2 ;kń- �ZakLInaczc dc~?:e:'lL i cerelnonie sprowadzania c1eSZC.2U 21:3 Ostateczny wybór następcy zależy, jak już wspominałem, od specjalisty rytllalnego. Ceremonia lecznicza polega między innymi na otrzymaniu przEZ chorego własnego garnka "deszczowego" (ekigemero) i na delikatnym zadraśnięciu ciała chorego w odpowiednich miejscach, połączonego z zaaplikowaniem leczniczego proszku (zabieg podobny do ceremonii inicjacyjnej młodego adepta zaklinacza deszczu) 36. d. Zastosowanie sankcji przeciw złodziejom. Według wierzeń Kerebów zaklinacz deszczu swoją władzę nad wiatrem i piorunami może vvy!korzystać jako sankcje przeciw złodziejom (omusuma). Jeszcze dzisiaj wielu vvyspiarzy wierzy, że może on, o ile poszkodowany zwróci się do niego w 1t:j sprawie, ukarać złodzieja za pomocą powodowania huraganu, który może zerwać dach jego domu czy zniszczyć jego pole. O ile to nie pamwe do zmuszenia złodzieja, by oddał skradzioną rzecz, zaklinacz deszczu może zabić go przez posłanie pioruna. Poszkodowany opowiada sąsiadom i innym mieszkańcom wioski o kradziEży. w celu zmuszenia złodzieja do oddania skradzionej rzeczy. Gdy to nie odniesie skutku po kilku dniach bierze nieco ziemi z podwórza, konkretnie z miejsca gdzie znalazł podejrzane ślady uważane za ślady stóp złodzieja, albo z miejsca gdzie znajdował się skradziony przedmiot. Z prosem udaje się do wróżbity, który z układu ziarn określa domniemanego złodzieja. Następnie poszkodowany opowiada sąsiadom o wizycie u wróżbity grożąc, że gdy nie będzie skutku, po pewnym czasie uda się z tą sprawą do zaklinacza deszczu. Presja moralna wywierana na złodzieja. który naj prawdopodobniej pochodzi z najbliższego sąsiedztwa, staje się coraz większa. Musi się liczyć z tym, że jest podejrzany, albo nawet już rozpoznany przez wróżbitę. Z tego powodu zdarza się często, że ::,łodziej sam się zgłasza i oddaje właścicielowi skradziony przedmiot. W przeciwnym razie poszkodowany prosi zaklinacza deszczu o ukaranie złodzieja przez zesłanie na niego gwałtownego wiatru lub pioruna. Rytua! w obu wypadkach jest podobny. Zaklinacz chodzi w sąsiedztwie (albo nawet po całej wiosce) od zagrody do zagrody i zbiera nieco trawy ze wszystkich dachów. W swojej zagrodzie wkłada do jednego ze swoich garnków deszczowych leki magiczne wymawiając następującą formułę: Niech życie jego będzie dzisiaj w niebezpieczeństwie, niech dach jego zostanie zniszczony (albo: niech piorun zabije złodzieja). st\" bóle oczu i śmierć dzieci u Wugusów). Zdaniem Wagnera, Wugusowie wierzą· że choroby te mają być spowodowane przez ducha zmarłego zaklinacza G. ·Wagner, The Bantu of North Kavirondo, t. 1, London 1949, s. 156 n.; L. F. NalGe I,ed.), A Tribal Survey of Mongalla Province, London 1937, s. 165. J Zob. opis rytuału w: H. Zimoń, Regenriten ..., s. 108--111. �214 HENRYK ZIMON" Następnie sypie do garnka trochę ziemi pochodzącej ze śladu ::;tóp złodzieja i trawy z dachu domu domniemanego złodzieja. Zaklinacz z plemienia Dżita mówi przy tym: Omiń inne zagrody, ale idź prosto do zagrody tego, kto ukradł te rzeczy, tylko do jego zagrody. Nie zniszcz innych zagród. Na koniec napełnia garnek wodą i czasem sypie do niego nieco czarnego proszku. Odpowiednio do życzeń zaklinacza gwałtowny wiatr powinien zniszczyć pole złodzieja lub jego zagrodę i w ten sposób zmusić go do oddania skradzionej rzeczy. Gdy po kilku dniach złodziej rzeczy nie odda, zaklinacz, za odpowiednim wynagrodzeniem, może go zabić przez posłanie na niego pioruna. Ogólnie można powiedzieć, że sankcja ta nie była stosowana za często. Nieszczęśliwy przypadek mógł łatwo być tłumaczony przez opinię publiczną jako V\rynik interwencji zaklinacza deszczu. Prócz tego można dodać, że wróżbita, który dkreśla złodzieja, mógł wykorzystać sytuację i rzucić podejrzenie na osobę dla niego ze względów osobistych niewygodną. W tradycyjnej społeczności strach przed surową karą wywierał niewątpliwie niemały przymus moralny na potencjalnego złodzieja i przyczyniał się do poszanowania własności prywatnej i utrzymania porządku społecznego. Jeden z zaklinaczy deszczu porównał swoją funkcję w tym względzie z funkcją policjanta w społeczeństwie cywilizowanym, gdyż obaj na mocy przekazanej im władzy troszczą się o porządek i chronią własność obywateli. ZAKO~CZENIE Zaklinacz deszczu na wyspie Bukerebe oprócz obowiązku sprowadzenia deszczu, które było niewątpliwie jego głównym zadaniem, miał do spełnienia jeszcze inne funkcje, do których wykorzystywał swoją władzę nad zjawiskami atmosferycznymi. Ten logicznie zamknięty system zadań zapewniał mu określoną, uprzywilejowaną pozycję w tradycyjnej społeczności afrykańskiej. Na skutek przemian społeczno-politycznych w ostatnich dziesiątkach lat pozycja ta - jak wspomniałem - została poważnie zachwiana. Na Bukerebe ceremonii deszczowych i innych ceremonii (np. oczyszczających) nie odprawia się już dzisiaj w imieniu całej społeczności, lecz jedynie prywatnie, na indywidualne prośby poszczególnych mieszkańców czy mniejszych grup. U chrześcijan zanika stopniowo wiara w specjalną władzę i zdolności zaklinacza deszczu. �Zaklinacze c1es.?TZU i cCl·elnollie sprowadzania :..>1,", des.:c::::u Pod wpływem szkolnictwa młoda generacja Afrykanów rozumie i tłumaczy zjawiska przyrody racjonalnie, w oparciu o naukowo uzasadnione wiadomości meteorologiczne wyjaśniające przyczynową zależność między opadami deszczu a położeniem geograficznym, promieniowaniem słonecznym, ciśnieniem powietrza i cyrkulacją atmosfery. Wiadomości te jednak nie są zdolne zaspokoić konkretnych potrzeb powstałych na terenach okresowo nawiedzanych przez suszę, ani wyeliminować niepewności wynikającej z nieregularności opadów. Wymienione fakty geograficzno-klimatyczne były i są głóWnym powodem stosunkowo szerokiego rozpowszechnienia ceremonii sprowadzania deszczu na Bukerebe i u innych ludów Afryki Wschodniej oraz ich dalszego kontynuowania, mimo zachodzących przemian. HENRYK ZIMON RAINMAKERS AND RAINMAKING RITES ON THE ISLAND TANZANIA (based on the fieldwork carried out in 1968) (Sum BUKEREBE IN m ar y) O;' all the single factors \vhich control agriculture, rain is the most impor~ant to people living in a country with uncertain rainfall and. dependent for t',eir livelihood solely upon the yield of their fields. The ritual an d social importance of the rainmakers in the traditional African community was conditioneci by the economical anci climatological factors. Although the Siranga chiefs who ruled on the Island Bukerebe were in the past responsible for the welfare of their people, fertility of land and rainfall, in the performance of the rainmaking ceremonies a professional rainmaker played the most important part. His high authority and prestige is based on his power of the 18 rainmarkers known by the author uses in the rainmaking and other over rain and other natural phenomena such as lightning, hail and wind. Each rites rain pots, rain stones, horns filled with medicines, spears, pegs and special rain medicines. Besides the rainmaking the professional rainmaker on the Bukerebe Island has to fulfil the following tasks: rain stopping, purification and protection rites against lightning, hail and wind storm, healing ceremonies and using sanctions against theft. The present political and social changes in Tanzania and Bukerebe considerably influence the beliefs and ceremonies performed by the rainmakers causing their alteration or vanishing. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e7d6fc85db505c9b907a05cdd6f0a418.pdf 25f4bc48dd62d600ad8aa46f5a681564 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:303 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:267 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1968 t.52 Description An account of the resource LUD 1968 t.52, s.2-6 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text u L ORGAN D POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO ORGAN E DE LA SOCIETE POLONAISE ZAŁOŻONY D'ETHNOLOGIE W ROKU 189, PRZEZ ANTONIEGO OGÓLNEGO KALINĘ ZBIORU TOl\tl LII WYDANO POLSKIE Z ZASIŁKU POLSKIEJ TOWARZYSTWO W RO C Ł AW AKADEMII NAUK LUDOZNAWCZE 1968 �LUD TOM LII �L ORGAN u D POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO ORGAN E DE LA SOCIETf: POLONAISE w ROKU ZAŁOZONY D'ETHNOLOGIE 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGOLNEGO ZBIORU TOM LII POLSKIE TOWARZYSTWO W R O C Ł A W LUDOZNAWCZE 1968 �RADA WYDAWNICZA J6ZEF BURSZTA (PRZEWODNICZĄCY RADY), MARIA FRANKOWSKA, JADWIGA KLIMASZEWSKA, ANNA KOWALSKA-LEWICKA, JULIAN KRZYŻANOWSKI, ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA, WŁADYSŁAW KWAŚNIEWICZ, KAZIMIERA ZAWISTOWICZ-ADAMSKA , ... /, ~. . REDAKTOR JÓZEF GAJEK POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCŁAW REDAKCJA, WROCŁAW, NANKERA 4 1969 Nakład 800 egz. Ark. wyd. 28,75, druk. Papier ilustr. kI. III. Oddano do składania 16. IX. 1968 r. Druk ukończono w czerwcu 1969 r. Cena zł 50. Zam. 767/68. R-16. WROCŁAWSKA DRUKARNIA NAUKOWA �Spis rzeczy I. Rozprawy JS t a n i s ł a w W i d ł a k, Zjawisko tabu językowego (Resume) . )S t a n i s ł a w S w i d e r s k i, Tradycyjne związki tajemne szczepu Apindżi jako historyczno-kulturowe tło osobowości (Resume) j 1\1 a r i a P a r a d o w s k a, Polscy badacze Ameryki Łacińskiej (Summary) K r z y s z t o f Z i e l n i c a, Tło etniczne trudności wewnętrznych Ghany (Summary) Z o f i a D o w g i r d, Dorobek Eugeniusza Piaseckiego w dziedzinie zabaw i gier ruchowych (Summary) E d war d P e r c z a k, Wyobrażenia lunarne w poza słowiańskim folklorze literackim (Summary) Z Y g m u n t C i e s i e l s k i, Z badań nad garncarstwem ludowym w województwie białostockim (Summary) J e I' z y S t a I' n a w s k i, Pięćdziesiąt trzy listy Jana Karłowicza do Hieronima Lopacińskiego 1888-1903 . II. S P r a w o z d a n i a i Etnografia ni.ewska) Polska, . I' z. X, Wrocław-Warszawa-Kraków 7 27 63 81 137 153 209 251 ecenzje 1966 (Krystyna Czer. Man. A Record of Anthropological Science. Wyd. The Royal Anthropological Institute. London 1965, rocznik LXV (Wanda Stęślicka) . Man. The Journal of the Royal Anthropological Institute. New Series. London (Wanda Stęślicka) ... Arts et traditions populaires. R. XIII, 1965. (Jadwiga Flasińska) . F r a n c i s z e k K lon o w s k i, Drewniane budownictwo ludowe na Mazurach i Warmii. Wyd. "Pojezierze", Olsztyn 1965 (Ryszard Kukier) . A. K \V i l e c k i, Problemy socjologiczne Lemków na Ziemiach Zachodnich. Kultura i społeczeństwo. R. X, nr 3, 1966 (JG) . A d a m G r z y m a ł a - S i e d l e c k i, Sto jedenaście dni letargu. Wspomnienia z Pawiaka z lat 1942-1943. Wyd. Literackie, Kraków 1965 (JG). . J S t a n i s ł a w H e l s z t y ń s k i, Wśród swoich i obcych w USA. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1966 (JG) Z. N o ż y ń s k a, O wartości i celowości badań przeżytków. Roczniki Naukowe WSWF w Poznaniu, z. 11, 1965. (Roderyk Lange) . R. J e f a b e k, V. F I' o l e c, D. H o l y, Podluzi. Kniha o lidovem umeni. Krajske nakladelstvi Brno 1962 (Ryszard Kukier) . M a g d a l e n a S t e h l i k o v a, Ludove zdobene pIachty. Stredoslovenske Vydyvatelstvo 1966 (Barbara Bazielich) B. S. B u t n i k - S i w i e I' s kij, Ukrainskje radjanskje narodnje mistjectwo. Kijw 1966 (Barbara Bazielich) . Historyczno-etnograficzny atlas Ukrainy, Białorusi i Mołdawii (Jadwiga Ge,'lach-Kłodnicka) 285 288 295 297 300 302 303 304 305 305 307 308 311 �6 Russkije. munt J eno Istoriko-etnograficeskij Klodnicki) atlas. . B a r a b a s, Kartografiai Wyd. "Nauka", módszer a Moskwa neprajzban. 1967 (Zyg- Budapest 314 1963 (J. Gajek). A. J a n k o w s k i, A. O l s z e w s k i, Struktura narodowościowa Rumunii. Czasopismo Geograficzne, t. 37, Wrocław 1966 (Zygmunt Klodnicki). . Kir i l P e n u s l i s k i, Crven se bajrak razveva. Skopje 1965 (KoLe Simiczijew) . . . . . . . . . . ., czijew) . . . . . . . . . . ... .. Glasnik Zemaljskog Muzeja u Sarajevu. Sarajevo 1964 (KoLe Simiczijew) . T o m o M a r e t i Ć, Nasa narodna epika. Beograd 1966 (KoLe Simiczijew). . Zlatna jabuka, hrvatske narodne balade i romanse. Zagreb 1956 (KoLe SimiTragudia tu Helleniku. "Nea Hellada" (KoLe Simiczijew) . Kazachskaja narodnaja poezija (iz obrazcow sobrannych i zapisannych A. A. Diwajewym). Ałma-ata 1964 (KoLe Simiczijew) . S. P. Kraszeninnikow w Sibiri, nieopublikowannyie matieriały. MoskwaLeningrad 1966 (Antoni Kuczyński) I. S. W d o w i n, Oczerki istorii i etnografii Czukczej. Mos·kwa- Leningrad 1965 (Antoni Kuczyński). . M a r g a r e t e Wag n e r, Aus alten (Gerhard 318 320 321 323 324 327 329 331 332 Backstuben und Offizinen. Esslingen 1961 KLoska) 335 W i l h e l m M li h l m a n n, E r n s t M li 11 e r, Kulturanthropologie. Neue wissenschaf1iche Bibliothek, t. IX, Koln-Berlin 1966 (Gerhard KLoska). Wal t e r H i r s c h b e r g, Worterbuch der V61kerkunde. Stuttgart 1965 (Gerhard 316 KLoska) . 336 339 F lor e n c e M a n n S p o e h r, White Falcon. The House of Godeffroy and Its Commercial and Scientific Role in the Pacific. Palo Alto 1963 (Kom·ad Wypych) . 341 G e r d K o c h, Materielle Kultur der Gilbert-Inseln, Nonouti, Tabiteuea, Onotoa. Berlin 1965 (Konrad Wypych). . . . . . Przegląd ważniejszych wydarzeń zagranicznych w zakresie folkloru tanecznego za lata 1964-1966 (Roderyk Lange) . G. Kur a t h, S. M a r t i, Dances of Anahuac. Chkago 1964 (Roderyk Lange). H. S u n a, Novaja sistema kinetografii - zapisiej choreograficeskich dvizenija. Riga 1965 (Roderyk Lange) . III. Kro Pamięci Franciszka Prof. dr Cezaria (L. Klonowskiego (Maria Znamierowska-Priifferowa) Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa Turkowski) . . . . . . 351 . . . . . Protokół z XLI Walnego Zgromadzenia, Poznań 1966 (piotr Protokół z XLII Walnego Zgromadzenia, Łódź 1967 (Piotr Indeks LII tomu (Jadwiga GerLach-Klodnicka) Spisy ilustracji Spis treści w języku angielskim . 353 357 360 363 364 Streszczenia doktoratów z zakresu etnografii i etnologii: Olga Mulkiewicz-Goldbergowa, Zróżnicowanie kulturowe wsi w Bełchatowskiem . .. Krystyna Czerniewska, Sztuka prymitywna ludów Afryki i Oceanii i jej znaczenie w wychowaniu estetycznym młodzieży Klemens Krajewski, Tradycyjne budownictwo chałup Ziemi Chełmińskiej . Janusz Kamocki, Wpływy polityczne na strój ludowy Małopolski Północnej w dobie porozbiorowej 1772-1918.. . Societe Internationale d'Ethnologie et de Folklore (SIEF) (J. G.) . Międzynarodowa Unia Nauk Antropologicznych i Etnologicznych (Kom'ad . 345 351 nika Docent Marian Bazyli Sobieski (Jan Stęszewski) . Prof. dr Sigurd Erixon (KarL OLov Arnstberg). . In memoriam Wolfgang Steinitz (Hermann Strobach) Wypych) 343 KaLeciak) KaLeciak) 369 372 373 374 376 376 378 385 397 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dc0bb8e8789c86b92ad15e02bf7ff17b.pdf 84249b67a7e326dbba12f5c17a85ba50 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3977 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource twórcy ludowi rzeźba ludowa Twardowski, Antoni - rzeźbiarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3722 Title A name given to the resource Antoni Twardowski, nieznany rzeźbiarz ludowy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.4 ; s.252-263 Creator An entity primarily responsible for making the resource Glapa, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text tych f o r m a c h o g o n ó w , p o k r y t e n a całej powierzchni stawie t y c h rysunków projektowano pod kierunkiem _ drobnymi, wielowarstwowymi motywami z kolorowych nauczycielki kompozycje papierków. po z a t w i e r d z e n i u przez ob. Bąkowską były przez dzieci Oprócz t y c h w y c i n a n e k (typu abstrakcyjnego, c h o d z i o sposób t r a k t o w a n i a roślin i p t a k ó w ) sie. w e w s p o m n i a n e j jeśli znajdują tece w y c i n a n k i o m o t y w a c h r o ­ ślinnych i z w i e r z ę c y c h (ptaki), wykonane z wyraźną wykonywane przyszłych w y c i n a n e k , które w postaci w y k l e j a n e k z k o l o r o w y c h p a ­ pierów. I n f o r m a c j e z e b r a n e w czasie w y w i a d u z o b . B ą k o w ­ ską, która p o przejściu n a e m e r y t u r ę zamieszkała w tendencją d o n a t u r a l i z m u . C z a s e m z d a r z a się r ó w n i e ż , sąsiedniej w s i , K a l i n i e W i e l k i e j , p o k r y w a j ą że p e w n e e l e m e n t y a b s t r a k c y j n e , t r a k t o w a n e w sposób n i c z o z t y m , co m ó w i ł y j e j d a w n e n a t u r a l i s t y c z n y , występują d o t y c z y ł y j e d y n i e m e t o d y , j a k ą n a u c z y c i e l k a stosowała, n a jednej wycinance obok siebie. Ażeby zagadnienie wycinanek Śladowskich wyjaś­ dzieci się z a s a d ­ uczennice. starając się w ś r ó d barwnej wyklejanki. Z jej wypowiedzi zaszczepić zamiłowanie do wynika bo­ nić, zostały z r a m i e n i a Z a k ł a d u B a d a n i a P l a s t y k i , A r ­ w i e m , że n i e narzucała o n a d z i e c i o m g o t o w y c h chitektury ale zostawiała tak że s a m e dzone i Zdobnictwa badania Głowa i Jerzy terenowe. Ludowego Brali w PIS nich przeprowa­ udział Z a w o j s k i , p r a c o w n i c y Zakładu, Zofia zaopa­ t r z e n i w w y k a z a u t o r e k , k t ó r y c h p r a c e z n a j d o w a ł y się w muzealnej tece. U d a l i się o n i d o Śladowa, g d z i e n a wstępie p r z e p r o w a d z i l i w y w i a d y z kilkoma wycinan- karkami. J a k w y n i k a z i c h zgodnych wypowiedzi, na t e r e n i e Śladowa i w s i o k o l i c z n y c h — z a r ó w n o wyci­ n a n k i , j a k i w y k l e j a n k i długo b y ł y zupełnie n i e z n a n e . D o p i e r o około r o k u 1926 zapoznały się z n i m i p o r a z p i e r w s z y d z i e c i s z k o l n e , które w I I I i I V k l a s i e uczyła i m w t y m zakresie dochodziły zupełną d o dziś w y k l e j a n k a c h . P o r ó w n u j ą c j e d n a k w y c i n a n k i znajdujące się w M u ­ zeum Etnograficznym w K r a k o w i e z t y m i , które p o ­ siadała u s i e b i e o b . B ą k o w s k a , n i e d o s t r z e g a m y ' i n d y ­ widualnych gdyby różnic, dzieciom które musiałyby istotnie zostawiono s z u k a n i u własnych f o r m w y r a z u z a r y s o w a ć się, pełną s w o b o d ę w plastycznego. Jak w y n i k a z przeprowadzonych wywiadów, j a n k i Śladowskie są z j a w i s k i e m o b c y m , k o w s k a ( s i o s t r a m a l a r z a k r a k o w s k i e g o , Józefa B ą k o w - sztucznie skiego). niego Nauczycielka t a , chcąc rozbudzić w m ł o d z i e ż y zain­ a r t y s t y c z n e , przynosiła d o k l a s y książki i czasopisma i l u s t r o w a n e , b a r w n e pocztówki i t p . R y s o ­ za p o ś r e d n i c t w e m zajmowały Reinfuss ze zbiorów odpowied­ s p o w o d o w a ł , że się już w y k l e j a n k a m i , n i g d z i e dekoracji Roman Brak trwal­ szego r e z u l t a t u . D z i e w c z ę t a p o o p u s z c z e n i u szkoły n i e ci przerysowywały Fotografował wykle­ zaszczepionym w y s i ł k i o b . B ą k o w s k i e j n i e p o z o s t a w i ł y p o sobie j a n F i r o b i o n e w szkole Na pod­ szkoły. podłoża w t r a d y c j i m i e j s c o w e j w a ł a w z o r y m o t y w ó w n a t a b l i c y , k t ó r e następnie d z i e ­ j malowały w zeszytach. wzorów, swobodę, d o t y c h f o r m , które zostały utrwalone w zachowanych robót ręcznych u t a l e n t o w a n a p l a s t y c z k a Salomeą B ą - teresowania Różnice Muzeum n i e znalazły izb wiejskich w Etnograficznego w też w y k l e - zastosowania do Sladowie. Krakowie, A N T O N I TWARDOWSKI, NIEZNANY RZEŹBIARZ L U D O W Y ADAM W i e l k o p o l s k a rzeźba l u d o w a j e s t mało z n a n a i w m i ­ n i m a l n y m s t o p n i u zbadana. W y d r u k o w a n e przyczynki są g ł ó w n i e w y n i k i e m spostrzeżeń p o c z y n i o n y c h w o k r e ­ sie m i ę d z y w o j e n n y m Ze wszech najwięcej l u b jeszcze p r z e d więcej, ale o których nic l u b niewiele w i e m y ze w z g l ę d u n a n i k ł e d o t y c h c z a s k o n t a k t y z t e ­ renem i b r a k badań o d k r y w c z y c h n a szerszą skalę.' r o k i e m 1914. m i a r pożądane w i ę c j e s t d r u k o w a n i e j a k materiałów, b y stworzyć podstawę d o n a p i ­ s a n i a ogólniejszych p r a c . M a j ą c t o n a u w a d z e , chciał­ b y m zapoznać c z y t e l n i k ó w z j e d n y m z w i e l k o p o l s k i c h rzeźbiarzy l u d o w y c h , k t ó r y c h n a o b s z a r z e n a s z y m Ryc. 252 niewątpliwie GLAPA 1. Rzeźba w drzewie jest M g r Stanisław Błaszczyk p r z e z k i l k a l a t w o k r e s i e p o w o j e n n y m , p o 1945 r „ p r o w a d z i ł b a d a n i a t e r e n o w e n a d rzeźbą l u d o w ą w p o ł u d n i o w e j W i e l k o p o l s c e . W y ­ n i k i t y c h badań j e d n a k d o t y c h c z a s n i e zostały o p u b l i ­ k o w a n e a n i w e f r a g m e n t a c h , a n i w całości. 1 zdobiąca łóżko, Wys. 35 cm. dl 120 cm. �Ryc. Ryc. 2. Antoni 3. Dudziarze. Twardowski, rzeźbiarz ludowy. Polichromowana rzeźba Wys. 30 cm. Ok. 1948 r. Rzeźbiarzem tym jest Antoni w drzewie. Twardowski, uro­ d z o n y 23 m a j a 1884 r . w Uścięcicach, p o w . N o w y myśl, a mieszkający dziskiem w obecnie w Piaskach t y m s a m y m powiecie. To­ pod Gro­ Przez długie l a t a pracował o n w majątkach z i e m i a n w c h a r a k t e r z e r o ­ botnika rolnego. Obecnie jest z a t r u d n i o n y w P G R ki Pias­ skrzypiec prace pochodzą z lat minio­ zakończeniami g ł ó w n i e orły, k t ó r e są dekoracją bram triumfalnych stawianych w d n i u 1 M a j a w Grodzisku, Grąblewie i nych. T w a r d o w s k i już j a k o d z i e c k o wykazywał zdolności i z a m i ł o w a n i e d o s t r u g a n i a i rzeźbienia. Będąc chłop­ c e m , k i e d y pasał gęsi i k r o w y , często p r z e z całe d n i e przebywając ptaki, koszyczki, na polu i drzew. Pierwsze te p r a c e — j a k m ó w i n a m d z i s i a j z p e w n y m rozrzew­ z rosnących p r z y robił drodze zające, krzewów Piaskach. W które Stanisławowi na gipso­ i ś w i e c ą c e niż Ostatnie jego l a t t e m u miałem rzeźby, możność oglądać w j e g o m i e s z k a n i u , zostały już w y r z u c o n e n a strych Tomyśl) z drzewa. jeszcze c z t e r y — p i ę ć (mieszka (pow. N o w y jak twierdzi — w e , żelazne, p r z e d m i o t y p o l a k i e r o w a n e t o , co o n w y k o n u j e ku Urbanowie środowisku jego — ogół n i e cenią t y c h rzeźb. L u d z i e w o l ą o d l e w y n i e n i e m i w s t y d e m — ofiarowywał d y r e k t o r o w i mająt­ w rzeźbionymi O b e c n i e , j a k już w s p o m n i a ł e m , mało rzeźbi. W y c i n a j a k o s t e l m a c h . Dziś, k i e d y m a już 70 l a t , r z a d k o rzeźbi. R e p r o d u k o w a n e z fantastycznie szyjek. (ryc 1). razem W mieszkaniu z zięciem) pozostali Twardowskiego tylko dudziarze K o b y l i ń s k i e m u , b y m i e ć u n i e g o dobrą opinię, b y s i e ­ (ryc. 3) p o s t a w i e n i n a k u n s z t o w n i e r z e ź b i o n e j , bie i s w e g o o j c a , k t ó r y p r a c o w a ł p r z y wołach, uchronić n i e s i o n e j z pałacu i z a w i e s z o n e j n a ścianie, p o d s t a w i e . prze­ p r z e d b i c i e m . R z e ź b a m i t y m i w ó w c z a s b a w i ł y się cór­ D u d z i a r z e zdobią w o l n ą przestrzeń p r z y p i e c u i p r z y ­ k i K o b y l i ń s k i e g o , a T w a r d o w s k i cieszył się pominają T w a r d o w s k i e m u d a w n e „ w e s o ł a " i j e g o w y ­ liński n i e b i j e a n i j ego Kiedy Niemiec że Koby­ czyny a n i j ego o j ca w y r ó s ł i m i a ł już około 20 l a t , w y j e c h a ł n a r o b o t y . Pracując ciężko w cegielni, Z do nie rzeźbiarskie. rozmowy z T w a r d o w s k i m j a s n o w y n i k a , że n i e ­ m a l p r z e z całe ż y c i e umiejętność „ w y c i n a n i a " eksploa­ w o j n a świa­ t o w a ł i t r a k t o w a ł j a k o skuteczną broń, zabezpieczającą t o w a zagnała go n a f r o n t w s c h o d n i . T a m w y r z e ź b i ł z j e g o i całą rodzinę p r z e d b i c i e m p r z e z a d m i n i s t r a t o r a drzewa, posiadłości h r a b i o w s k i c h , następnie p r z e d w y s y ł k ą n a miał sił a n i czasu d o rzeźbienia. P i e r w s z a żołnierza dla dekoracji o b o z u , orła 50 c m wielkości, o k . 160 c m w y s o k i e g o długości. Z a narzędzia i d w a l w y 100 c m do w y k o n a n i a t y c h prac słu­ żyły m u : t o p o r e k , nóż k i e s z o n k o w y i piłka d o rżnięcia. Podczas c o f a n i a się f r o n t u z placówki p r z y f r o n t o w e j prace t e zostały Kiedy n a f r o n t z a c h o d n i , do Francji, pozycyjnych podczas kamienia długich kilka rzeźb, walk przedstawiających wykonał postacie ludzkie i psa. dochody. W w a r u n k a c h P o l s k i L u d o w e j istnieją z n a c z n i e w i ę k ­ sze m o ż l i w o ś c i swobodnego kształtowania zdobił łóżka oraz wykonał k i l k o r o Fotografował uzdolnień a r t y s t y c z n y c h d l a t w ó r c ó w pochodzących z d o t y c h c z a s upośledzonych k l a s społecznych. Dziś t w ó r c y c o r a z śmielej poszerzają z a k r e s t e m a t y c z n y s w e j czości, b y jeszcze pełniej w y r a z i ć w f o r m i e W okresie międzywojennym wyrzynał r a m y do o b r a ­ zów, ołtarzyki, go p r z e d nędzą, dając d o d a t k o w e zabrane i w y s ł a n e d o Essen. l o s y przerzuciły T w a r d o w s k i e g o z pierwszą linię f r o n t o w ą p o d c z a s p i e r w s z e j w o j n y ś w i a ­ t o w e j , a w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m w y c i n a n i e broniło ludowi twór­ artystycz­ n e j t e treści, k t ó r e z w i ą z a n e są z naszą n o w ą r z e c z y ­ wistością Kazimierz społeczną. Sledyńskl 253 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/997d6c55936c8c46bda1626118d28073.pdf 733ed48081b8bc9b0e5931664aab4a0d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3978 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3723 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.4 ; s.254-256 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text E R R A T A W n u m e r z e 2/1954 w a r t y k u l e Z o f i i S z r o m b y p t „VIII powojenny k o n k u r s szopek w K r a k o w i e " opuszczono nazwisko a u t o r k i . s. 68, w p o d p i s i e p o d r y c . 2 i 3 n a l e ż y d o d a ć : w g p r a w z o r u B r o n i s ł a w a S z w a j n o s a z Cichego. s. 69, w p o d p i s i e p o d . r y c . 4 błędnie p o d a n o n a z w i s k o a u t o r a , k t ó r y m j e s t Józef Bigos z Brzegów. Fotografię r e p r o d u k o w a n ą n a okładce n u m e r u 2/1954 w y k o n a ł S t e f a n D e p t u s z e w s k i . W numerze 3/1.954 n a l e ż y p o p r a w i ć ważna©jsze jest omyłki w druku: p o w i n n o s. 133, 1. szp., w . 7 d . Postawa niepodlejsea wa." i wytworna mo­ s. 135, 1. szp., w . 14 d . Jeśli ubiór b y ł Postawa mowa." b y ć niepodlejsza i wydworna Jeśli u t w ó r b y ł s. 135, p r . szp., w . 15 g. C o żyło, n a r a m i e n i u w i e l k i e k i j e niosło. Co ż y w o n a r a m i e n i u w i e l k i e k i j e n i o ­ sło. T o s a m o w p o d p i s i e r y c . 17 (s. 146) s. 137, 1. szp., w . 4 d . „Senioires q u i a t u , j a k o p r o s t a k o w i s. 138, 1. szp., w . 4, 5, 6 g. „...Spleśniały, S z e r o k i , w e j maść n a n i m , już ostarziały. „Saniores q u i a t u , j a k o p r o s t a k o w i „...Spleśniały, prawie B a w e ł n a z m e g o lezie, dlziiur w n i m pełno w i d z i s z . " s. 140, 1. ezp., w . 3 g. W w a l k a c h , k i e d y chcą, b y w - s w y c h , gmerają" — s. 143, 1. szp., w . 5, 6, g. M o g ą n i e chodzić n a n o g a c h ; Z a czapką n a pachołeczku." s. 143, 1. sizp., w . 11, 10 d . S z s r o k i , w e j maść n a n i m , już starzały. Bawełna z niego pełno w i d z i s z . " lezie, W wackach, kiedy gmerają" — prawie dziur w n i m chcą, b y w s w y c h , M o g ą n i e chodzić n a n o g a c h ; D o s t a n i e s i e i w pióreczku Z a czapką n a pachołeczku." „Rusticus i n c u s a t p a r a n i e m " „Rusticus i n c u s a t p a r e n t e m " s. 145, 1. szp., w . 13 d . J a k o k i o s k i nawiętrze albo połykałki." „Jako k i o s k i nawiętrze abo połykałki." ?. 146, 1. szp., w . 8, 9 g. „Prosizę o g o m ó ł k ę , Schowam ją sobie n a p o c h w i l oto w tę t o b ó ł k ę . " s. 146, 1. sep., w . 15-7 d . „ S o r o k kiełbas posyła n a kołku, I m e d e u h o r o s z e n k u baryłku z p i w n i c e , I bukłak h o r o s z e n k e j z m a d c e m h o r e lice: M u k i w ó r n a p i r o k i i .burszem kołodu, B y t w a miłost w p u s t tepeir n e zmerła od hłodu; I t a j u k o l i b a k u , i łuk d e r e n i o w a . I n a h a j k u tataraku, i kostur dubowy. Jest i k o c n a s t u d e n o , i w e k i e r a m n o h a , Która wsie dojdet, bolsze koły n e może noha." 179 Drzvx>is 3 w 8 d ' Dalsza l i t e r a t u r a podaje s. 180, p o d p i s p a d r y c . 3: J a k u b Callot. L e Brelau. „Proszę o gomółkę, S c h o w a m ją s o b i e n a p o c h w i l o t o w tę tobołkę." „...Sorok kołbas posyła n a kołku I m e d c u h o r o s z e n k u baryłku z p i w ­ nice, I bukłak horoszenfciiej z m e d c e m h o r e lice; M u k i w ó r n a p i r o h i i b u r s z c z u kołodu, B y t w a miłost w p u s t t e p e r n e zmerła o d hłodu; I t o j u k o l i b a k u , i łuk d e r e n i o w a , I nahajku tatarsku, i kostur dubowy. Jest i k o c n a s t u d e n o , i w e k i e r a m n o h a . Która wsie dojdet, bohme, h d e n e muże noha." s s. 180, 1. szp., w . 2 d . próbą uoęcia efektu „chiaroscuzo" s. 180, p r . sep., w . 2, 3 g. głośna p r a c a „ L e B r e l a u " Dalszą l i t e r a t u r ę podaje J a k u b Callot. Le Brelan. próbą ujęcia e f e k t u głośna p r a c a „ L e „chiaroscuro" Brelan" N a d t o w p o d p i s a c h p o d r y c i n a m i 9, 10, 11, 12 i 16 (s. 168, 169 i 171) p o w i n n o b y ć : Rzepiennik (pow. gorlicki). | ^ • : � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e0aca30d9c8115c9b724b6b2de52a92.pdf 883e78d2a8429d6880c8e5e1590329d0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3980 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3724 Title A name given to the resource Strony tutułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.5 ; s.256-258 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA DWUMIESIĘCZNIK WYDAWANY PRZEZ LUDOWA PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKГ T R E Ś Ć : str. Tadeusz Zofia Seweryn Zakres przedmiotowy sztuki ludowej Cieśla- . . S i w a k i z Białej P o d l a s k i e j 259 273 Reinfussowa J u l i a n Krzyżanowski Nasz najdawniejszy „taniec mieszczańsk." (Pieśń 0 szewczyku) 2U8 A. L. L l o y d O a n g i e l s k i e j pieśni l u d o w e j 301 Roman S z t u k a l u d o w a na w y s t a w a c h w L u b l i n i e 306 Zofia B a r b a r a Głowa P i e r w s z e 25 000 315 R. Rss. P r z y c z y n k i d o badań n a d l u d o w y m l i a r b i a r s t w e m Reinl'uss R. Rss. Wanda Gentil- 1 d r u k a r s t w e m t k a n i n w w o j . białostockim . . 315 R e c e n z j a a l b u m u „Biełoruskoje i s k u s s t w o " . . 317 N e k r o l o g : A n i e l a Gut-Stapińska -t 318 Tippenhauer R O K 1954 P A Ń S WRZESIEN-PAŹDZIERNIK T W O W Y I N S T Y T U T NR 5 S Z T U К I �Hyc. 1. Dziadek wykonana przez leśny przypatrujący się pracującym mrówkom — rzeźba w białym Antoniego Grotkiewicza z Wysiolka Kaliskiego, pow. Miechów. Okaz zeum Etnograficznym w Krakowie. kamieniu, w Mu­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7c38ae1e8e23e54bb9d8bddd0b580ce4.pdf 441b2d4c885256adfd503dd3100b044f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3982 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource garncarstwo Podlasie - garncarstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3726 Title A name given to the resource Siwaki z Białej Podlaskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.5 ; s.273-295 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Kazimierz Rogowski, garncarz z Białej Podlaskiej. SIWAKI Z BIAŁEJ PODLASKIEJ ZOFIA Naczynia gliniane o srebrz/stoszarym albo czarnym o rzadko CIEŚLA spotykanej REINFUSSOWA doskonałości wypału i pięknie kolorze czerepu, czyli t z w . p o p u l a r n i e „siwaki", wystę­ w y g ł a d z o n e j p o w i e r z c h n i . S i w a k i zbliżone p o d w z g l ę ­ powały na terenach dem ziem p o l s k i c h już czasach starożytnych. W i d z i m y ramiki kultury łużyckiej której występują również w odległych to n a przykładzie (1300 — naczynia 500 r.p.n.e.), czarno ce­ wśród wypalane 1 techniki ludowych wykonania znajdujemy w d o współczesnych ceramice wyrobów celtyckiej, która p o j a w i a się u n a s w I I I w . p.n.e.' , o r a z w późniejszych 2 od n i e j w y r o b a c h g l i n i a n y c h z t z w . o k r e s u rzymskiego 273 �Rye. Z. B r a c i a Rogowscy: Kazimierz (z lewej) i Ludwik. �(0-400 n.e.), k i e d y s t o s o w a n o naczyń, a l e r ó w n i e ż nie tylko ciemny i zdobienie ornamentem wypał gładzo­ n y m , w y k o n y w a n y m w sposób i d e n t y c z n y j a k n a n a ­ czyniach współczesnych. historycznych, w zabytków i nielicznych ubiegłych wiekach wy­ r a b i a n e były s i w a k i n a t e r e n i e całej P o l s k i . Z c z a s e m jednak — głównie produkcja zaś w ciągu i malowane . efektowne Obecnie 3 wschodnich skie), o w i e l e ubiegłego zachodnich ośrodki g a r n a r s k i e wyrabiające się g ł ó w n i e w (białostockie, rzadziej zachodnich Na bardziej wschodniej wojewódz­ lubelskie, spotykamy (Lubień, rzeszow­ je na terenie do niedawna chętnie mleka. Handlarze trudniący Polski nabywała strawy i się t a m d o 30. P r z e d p i e r w s z ą n y m 8. Spośród g a r n c a r z y , przecho­ niej, garnków to mało, a d w i e polewanych informatorzy: Siedlakowskich (2), Balickich Serafinowiczów (2), Rogowskich (3), Czeczelewskich i wymieniają Suszczyńskiego. Z e dłużej starej czarnych za dużo"! Rogowski, na naczynia Wzrastająca glazurowane pod niechęć zmieniać wpływem mody do n a b y w a n i a s i ­ w a k ó w p o w o d u j e , że i t u c o r a z t o n o w e ośrodki g a r n ­ carskie ogranic-zają przechodząc lub całkowicie porzucają (np. Pawłów, (Kaznów, rób c z e r w o n y c h się c o r a z czy częściowo pow. ich Dawniej, gdy garncarzy wała nazwę rozrzucone wy­ kurczącej liczbie ośrodków wyrabiających dziś s i w a k i w y b i j a się n a czoło Biała P o d l a s k a , stają były w do stare było pożaru zaczęto na peryferie. kopania ulic Nowej W obrębie i Grabanowskiej o czym w G a r n c a r z e z Białej P o d l a s k i e j ganizacji cechowej, sięgają nie­ świadczy pierwszej fakt, połowie lecz rzecu, gdzie w y z w a l a l i d o ksiąg c e c h o w y c h c y majstra-specjalistę, twórnię fajansów, garncarze . 1 W materiałach po b i a l s k i e j f a r f u r n i czan z a t r u d n i o n y c h w jednak nie pokrywa garncarzy zorganizować mu w z wy­ pozostałych Żadne nazwiskami należący ponoć Balickiego. miesz­ z nich dzisiejszych bądź t y c h , k t ó r y c h z n a m y już t y l k o z t r a ­ s w y c h uczniów cechu garncar­ i i Między­ zapisywali czeladników. zawodem wcale i n ­ w y p a l a l i wówczas po 1 piecu n a ­ a r y n e k b y ł t a k chłonny, że „ i l e b y zapotrzebowaniu, w warsztacie, zwykle cała rodzina pracowała często zaś z a t r u d n i a n o jeszcze majątku, ponadto g a r n c a r z dorobił się jak np. wspomniany przez m a t o r ó w Suszczyński, k t ó r y pracą p r z y k r ę g u sobie niemałą fortunkę, u m o ż l i w i a j ą c ą Począwszy od pierwszej wojny rok spadek naczynia nymi zajęciami Wśród nowie koniunktury. młodych w stawało się c o r a z zjawiskiem nastąpił z roku na się p o p y t porównaniu mniej na z in­ opłacalne. stała się o d g a r n c a r s t w a , b r a k ł o uczniów, n a w e t sy­ powszechnym m i s t r z ó w n i e c h c i e l i się uczyć z a w o d u d o i n n y c h zajęć, zdarzały ki się Zmniejszył gliniane, garncarstwo czynszowych. światowej, w z a w o d z i e g a r n c a r s k i m pogłębiający infor­ uciułał m u kupno kil­ k u n a s t u morgów z i e m i i dwóch domów ojców. W i e l u w y s z k o l o n y c h S. K r u k o w s k i , J . K o s t r z e w s k i , R. J a k i m o w i c z : P r e ­ h i s t o r i a z i e m p o l s k i c h . K r a k ó w 1948, s t r . 260. do o k o l i c y Białej P o d l a s k i e j ucieczka dycji. n i e m i e l i własnej o r ­ i c h n i e z r o b i l i , w s z y s t k o b y ł o za m a ł o " . A ż e b y nadążyć miejscowi parę n a z w i s k manufakturze. się tym historycznych występuje fachow­ d o Białej z z a g r a n i ­ mającego pomagali również miejscowych c ó w . G d y w r . 1738 s p r o w a d z o n o zbiegu Jeszcze z p o c z ą t k i e m bieżącego s t u l e c i a g a r n c a r s t w o wówczas brano a u garncarski, w y ­ się n a m a j s t r ó w pod miejsca wykorzystania daw­ niekiedy s k i e g o w o d l e g ł y m o dwadzieścia k i l k a k m wątpliwie wyborze garn­ ślady i t a k n p . w r . 1925, należeli c z e l a d n i k ó w i uczniów. N i e j e d e n przy niebezpie­ natrafiono pełniony w y p a l o n y m i s i w a k a m i , Nie­ możność zacho­ warsztaty się n a piec X V I I I w . j e d n a z najstarszych w Polsce f a r f u m i . uwagę dużo, z a ­ pracownie miasta do z m a r ł e g o p r z e d l a t y g a r n c a r z a czyń t y g o d n i o w o , odległych, tylko przenosić fundamentów, t r a t n y m . Garncarze czasów Białej nych pracowni garncarskich odkrywa było w wątpliwie w W m i a r ę r o z w o j u m i a s t a , ze w z g l ę d u n a się o s t a t ­ artystyczne. że t u w ł a ś n i e założona została w — i n n y c h częściach m i a s t a l u b s k u ­ ne w a l o r y g a r n c a r s k i e Białej P o d l a s k i e j zastrzelony — Garncarskiej. Nieliczne n i o s z e r o k o w P o l s c e z n a n e ze w z g l ę d u n a s w e w y b i t ­ Tradycje czasie piały się n a p o b l i s k i e j W o l i chełmski) lubartowski) na c e n t r u m g a r n c a r s k i e , którego w y r o b y naj­ w produkcję, pow. naczyń g l a z u r o w a n y c h . W bardziej zmarły z m a r ł y w r . 1954, w w i e k u l a t 74. podczas odbiorców. Pawłowskiego garncarzy i A n t o n i Czeczelewski w związku z r o b o t a m i z i e m n y m i , gusty — 1. 72 1944 p r z e z h i t l e r o w c ó w , terenie województw zaczęły się (4), generacji p r z e t r w a l i : Suszczyński okupacji, Stefan r. (2), W ciągu o s t a t n i c h p a r u d z i e s i ą t k ó w l a t r ó w n i e ż i n a wschodnich Białej (2), pośredni­ sto f u r którzy p o s i a d a l i w Dymitruków carskie „że światową międzywojen­ swe p r a c o w n i e p r z e d pierwszą wojną światową i póź­ wet twierdząc, poważny czynnych wojną było i c h jeszcze o k o ł o 20, a w o k r e s i e czeństwo „siwy" stanowiła kilkadziesiąt pracowni. Pod koniec u b . stulecia liczba garncarzy do­ c t w e m w sprzedaży w y r o b ó w g a r n c a r s k i c h w o l e l i n a ­ towar liczący m i e s z k i w a l i o n i oddzielną ulicę, która d o dziś terenach s i w a k i i używała j e do g o t o w a n i a wywania Pol­ wojewódz­ p o w . włocławski). konserwatywnych ludność wy­ glazurowane s k i ś r o d k o w e j , a już zupełnie w y j ą t k o w o w twach — naczynia c e r a m i k ę siwą koncentrują twach wieku i c h zaginęła, n a t e r e n a c h p a r t a przez bardziej garncarski, chodziła Jak w y n i k a z zachowanych wzmianek W X I X s t u l e c i u Biała P o d l a s k a ośrodek garncarzy swoich przerzucało się się też w ś r ó d n i c h wypad­ emigracji. 1 = j w . , s t r . 290. R. pis). 3 Reinfuss: Według t r a d y c j i , w Białej P o d l a s k i e j podstawą p r o ­ d u k c j i g a r n c a r s k i e j były zawsze s i w a k i . Zupełnie n i e ­ Polskie garncarstwo ludowe (ręko­ Z. P r z y r e m b e l : F a r f u r n i e p o l s k i e d a w n e i d z i s i e j ­ sze. L w ó w 1936, s t r . 32. istotną część w y t w ó r c z o ś c i s t a n o w i ł y w y r a b i a n e w n i e ­ wielkiej ilości n a c z y n i a glazurowane, zdobione wypalane n a czerwono, nie c z a s e m n a brzuścu d w o m a l u b 4 t r z e m a r ó w n o l e g ł y m i p a s k a m i pobiałki. 275 �Ь о w y p a l a n i a naczyń g a r n c a r z e b i a l s c y u ż y w a l i p i e ­ ców p o d o b n y c h d o d z i s i e j s z y c h , t o z n a c z y podłużnych, j ą c y c h dziś g a r n c a r z y , A n t o n i , który p o d z i e l o n y c h n a d w i e części p o z i o m y m r u s z t e m , z z a ­ gruncie, sklepioną komorą o g n i o w ą . P o n i e w a ż p i e c e d o padł n a g a r n c a r s t w o , rokujące w t e d y lania siwaków część p i e c a muszą być w y j ą t k o w o wypa­ szczelne, d o l n a - m n i e j w i ę c e j po r u s z t — b y w a ł a z r e ­ guły w k o p a n a , górna zaś o b s y p a n a ziemią. G d y p r o ­ j a k o syn mato-' r o l n e g o chłopa n i e mając możności g o s p o d a r o w a n i a postanowił uczyć widoki. Do terminu z nazwiska przyjął majster, Garncarskiej. Po się rzemiosła. W y b ó r jeszcze go n i e z n a n y mający ukończeniu nauki niezłe nam pracownię otworzył własny w a r s z t a t , w którym pracował wypełnia palenisko intensywnie. szczelnie ziemią wszelkie a następnie otwory, którymi może dostać się d o w n ę t r z a p i e c a . D a l s z y mienia" naczyń chemicznych. jest Na wynikiem zasypuje powietrze proces „dy­ zachodzących s k u t e k zamknięcia reakcji dopływu po­ Wiodło m u się d o b r z e , 40. Z a w ó d p o n i m o d z i e d z i c z y l i (który do śmierci, która spotkała zwyczajom się czad, czyli tlenek węgla, synowie: A n t o n i i wyemigrował go w 72 r. życia o d g a r n c a r s k i c h , żona S t e f a n a , odnosząca się warty do z a w o d u g l i n i e trójtlenek glinę n a c z e r w o n o ) , żelaza (barwiący o d b i e r a m u d w a a t o m y t l e n u i za­ m i e n i a n a t l e n e k żelaza, nadający glinianym owo Podobnie wypaloną ciemnoszare jak w innych właśnie l u b czarne ośrodkach naczyniom zabarwienie. produkujących ceramikę siwą, t a k i w Białej P o d l a s k i e j powierzchnię naczyń z d o b i się o r n a m e n t e m g ł a d z o n y m . Używa się f i l a , która umiała czynia na kole. W y r o b y ców d u ż y m przeschnię­ Stefan interesów, ornament, złożony z wygładzonych płaszczyzn i li- n i j . Błyszcząca p o w i e r z c h n i a w y g ł a d z o n y c h p a r t i i o d ­ c i n a się o d m a t o w e g o tła r e s z t y c z e r e p u , dając efekty ośrodek przed garncarski, j a k i m kilkudziesięciu laty, była Biała Pod­ reprezentują dziś d w i e p r a c o w n i e . W j e d n e j z n i c h , mieszczącej się przedmieściach B i a ł e j , w y r a b i a j ą Kazimierz swe naczynia i L u d w i k R o g o w s c y , d r u g a zaś należy J a k u b a C z e c z e l e w s k i e g o , który p r z e d k i i k u l a t y niósł się z Białej d o o d l e g ł e g o o 3 k m Rodzina Pierwszym Ryc. :>76 na bracia prze­ Sielczyka. Rogowskich pochodzi garncarzem tego n a z w i s k a b y l dziadek z Białej 3. Forma do pieczenia babek w pracowni Rogowskich. do po g a r n c a r z u Rogowski, prowadził sytuacji — nie tylko toczyła sama n a ­ j e j cieszyły się wśród odbior­ mając widać p o t r a f i ! dorobić 12 m o r g ó w równolegle ziemi wdrażał zmysł Mimo którą korzystnej s w e , a zwłaszcza Rogowski do znacznego m a ­ i piekarnię, z pracownią. m a t e r i a l n e j , dzieci młodości niemały się dosyć do z a w o d u synów, garncar­ s k i e g o . N i e ominęło t o r ó w n i e ż córek, z których j e d n a , Janina, wykazywała magając Najstarszy Kazimierz stym duże zdolności zdobnicze, po­ w p r a c o w n i p r z y d e k o r a c j i naczyń. roku z trzech synów Stefana Rogowskiego, ( r y e . 1), u r o d z o n y w r. 1906, już w d w u n a ­ życia musiał p o d k i e r u n k i e m o j c a rozpo­ cząć żmudną naukę t o c z e n i a naczyń n a k o l e . T r a g e d i ą Podlaskiej. wykonana warszta­ powodzeniem. jątku. Z a k u p i ł od dekoracyjne. Duży laska ciekawe jako wdowa pięknie zdobić, a l e r ó w n i e ż wypaleniem k r z e m i e n i a , którym pogardliwie się j e g o m u natomiast wraz z dwoma czeladnikami matka, Teo­ na tego kawałka męża, n i e interesowała t e m i w żadnych p r a c a c h udziału n i e brała. P o m a g a ł a t y m c z e r e p i e n a c z y n i a w y k o n u j e się p r z e d do kuli panującym w r o d z i n a c h który — mając s i l n e własności r e d u k c y j n e — a t a k u j e z a ­ w bardzo większej do A m e r y k i ) i S t e f a n . T e n o s t a t n i w y t r w a ł w z a w o d z i e okupanta. Wbrew wytwarza dwaj w r. 1914 porzucił g a r n c a r s t w o ku — ale d o zamożności n i e doszedł, gdyż umarł młodo, mając l a t w i e t r z a , p r z y s p a l a n i u się d r z e w a — z a m i a s t d w u t l e n ­ węgla ulicy Rogowski ces w y p a l a n i a naczyń m a s:e już k u końcowi, g a r n c a r z drzewem, dziś przy Antoni na jego ży- chłopca b y ł o t o , że n i e miał w k i e r u n k u garncarstwa a b s o l u t n i e żadnych zainteresowań. N a u k a , j a k z całą Ryc. 4. Doniczka w pracowni „zwyczajna" Rogowskich. wykonana �Ryc. szczerością opowiada tępo", n i e mógł glinę ciągnie 5. Ładyszka Kazimierz bowiem wykonana Rogowski. „szła w pracowni miejscowy. mu kiedy dobrze „ani r u s z pojąć, j a k się t o dobrym do góry". Ojciec co p r a w d a Dokazywał leko m u , j a k sio t o c z y , a l e d o n a u k i cierpliwości n i e miał i tego Rogowskich Kazimierzowi n i e szła robota, wyrywał mu Stefan gorzej od z rynek Rogowski, garncarzem, Kazimierz jednak który b y l co na wypale prawda znał się d a ­ Czeczelewskiego. kolei uczył toczenia naczyń swych młodszych b r a c i , L u d w i k a i M a r i a n a . Zastosował j e d ­ z ręki glinę, a chłopaka przeganiał k i j e m . Po n i e u d a - nak i y c h próbach, kończących się d l a K a z i m i e r z a ojciec. boleśnie, na metodę inną Pokazał o d t e j , którą wobec niego przyjął b r a c i o m , j a k się p r z y g o t o w u j e suro­ chłopak zniechęcony uciekał o d koła, a „jak rzucił g l i ­ wiec, nę, t o go o j c i e c a p o t e m zostawiał i c h s a m n a s a m z materiałem, dając za warsztat c z a s e m i p r z e z pół r o k u n i c mógł zagnać". W rzemieniem takich warunkach następnie —- j a k się „ p r o w a d z i g l i n ę n a k o l e " , uczniom całkowitą swobodę w czasie p r a c y . L u d w i k zawód g a r n c a r s k i obrzydł K a z i m i e r z o w i d o r e s z t y . G d y okazał się b a r d z o z d o l n y m g a r n c a r z e m i s z y b k o miał 15 l a t . murzył o t y m , a b y zostać ślusarzem. „Tu arkana była f a b r y k a samolotów, j a się chciał uczyć, żeby s a ­ Niemcy m o l o t y naprawiać, ale o j c i e c do r o b o t y zaganiał, a o j c u t r z y l i się w k a r t y rzemieślnicze, L u d w i k w y j e c h a ł nie L u b l i n a i zdał e g z a m i n , uzyskując tytuł m i s t r z a g a r n ­ można się było sprzeciwić." Nauka toczenia po­ swego rzemiosła. zarządzili, aby W wsi:yscy rzemieślnicy zaopa­ suwała się w o l n o i długo trwała. D o p i e r o p o 7 l a t a c h carskiego, K a z i m i e r z , mając l a t niespełna 20, nauczył W Białej n i e było w ó w c z a s d r u g i e g o g a r n c a r z a wać na kole wszystkie formy naczyń. się w y k o n y ­ Gdy zaś p o ­ dającego uprawniający go pojął czasie o k u p a c j i , k i e d y do w y z w a l a n i a do uczniów. posia­ d y p l o m m i s t r z o w s k i . N i e d ł u g o później, w r. siadł tę sztukę, r o b o t a w y d a ł a m u się ł a t w ą i t r u d n o 1942, L u d w i k w y z w o l i ł s w e g o b r a t a , K a z i m i e r z a , i J a ­ m u było pojąć, , . j a k j a m ó g ł t e g o n i e u m i e ć " . W y p a l a ­ kuba nia naczyń Czeczelewski, nauczył Kazimierza Rogowskiego A n t o n i uchodzący w ó w c z a s za n a j l e p s z e g o n o l o g a wśród b i a l s k i c h g a r n c a r z y . C z e c z e l e w s k i tech­ poka­ zał K a z i m i e r z o w i , j a k się „ o g i e ń p r o w a d z i " , j a k drzewo dobiera żeby g a r n k i na wypał, osiągnęły jak należytą się barwę piec się uszczelnia, itd. Nie umiał Czeczelewskiego Kazimierz Rogowski n i k i e m , uprawiającym na czeladników garncarskich. jest więc w tej c h w i l i czelad­ rzemiosło g a r n c a r s k i e n a p o d ­ s t a w i e k a r t y rzemieślniczej. O u z y s k a n i e d y p l o m u m i ­ strzowskiego okupacji nigdy się nie starał, stał m u n a p r z e s z k o d z i e ły p o d s t a w o w e j , obecnie gdyż za b r a k 7 klas czasów szko­ zaś, g d y w a r u n e k t e n został 277 �zwężającymi dobne się l e k k o k u p o d s t a w i e ( t a b l . I , 8) i p o ­ do n i c h w kształcie d z b a n k i z a o p a t r z o n e na k r a w ę d z i w y l e w u w n i e w i e l k i dzióbek ( t a b l . I , 9, 10), ( t a b l . I , 11), u ż y w a n e do p r z e c h o w y w a n i a o l e j u l u b w o d y (stąd d r u g a n a z w a b a n i a s t e flasze, t z w . buńki — wodziaki), miski I, ( t a b l . I , 3), m a k u t r y , d o n i c z k i ( t a b l . 1) i p o k r y w k i , bez których dawniej nikt nie k u ­ piłby g a r n k a . Specjalnie niskie, d l a ludności ż y d o w s k i e j pękate garnki dwuuszne, wyrabiane tzw. były szabasówki. służące d o g o t o w a n i a i p r z e c h o w y w a n i a s o b o t n i e j s t r a ­ w y , oraz r y n i e n k i , używane do przyrządzania r y b . Z a czasów o j c a R o g o w s k i c h w y r a b i a n o też s p e c j a l n e g i e l k i d o smażenia słoniny, w p o s t a c i m i s e c z k i ty- zaopa­ t r z o n e j w 4 nóżki o r a z t u l e j k o w a t ą rączkę d o c h w y t a ­ nia. Sezonowy czenia babek c h a r a k t e r miał oraz doniczek, ilości n a wiosnę i w Tradycyjne formy wyrób form do kupowanych w pie­ wielkiej jesieni. naczyń, p o w t a r z a n e dawniej we wszystkich bialskich pracowniach garncarskich, utrzy­ mały się d o dziś z w y j ą t k i e m r y n i e n e k d o p r z y r z ą d z a ­ n i a r y b , t y g i e l k ó w n a słoninę i p o k r y w e k , k t ó r y c h w y ­ rób o d d a w n a już zaginął. W z w i ą z k u ze z m i a n a m i , j a k i e w ciągu o s t a t n i c h dziesiątków l a t zaszły w życiu gospodarczym w s i , niektóre n a c z y n i a użytkowe, zwła­ szcza t y p u z a s o b o w e g o , w y r a b i a n e są o b e c n i e w szych wymiarach. Nie ma bowiem mniej­ zapotrzebowania n a duże, dochodzące d o 10 l i t r ó w pojemności, d w u u s z n e czy garnki ładyszki Zasób e l e m e n t ó w z d o b n i c z y c h , o d z i e d z i c z o n y c h Ryc. 6. Ładyszka wykonana na rynek w pracowni miejscowy. Rogowskich Rogowskich Do po d z i a d k u i ojcu, n i e był najstarszych, stosowanych należą linia różnej łamana szerokości ciągła pasy jeszcze zbyt przez gładzone ( t a b l . I I , 7, 8), przez obfity. dziadka, ( t a b l . I I , 6), lub przerywana ( t a b l . I I , 5) o r a z w y c i ą g n i ę t a s p i r a l a ( t a b l . I I , 10, 12). zniesiony rań dla ludzi starszych, n i e czyni, wychodząc strzowski również żadnych z założenia, że jest m u niepotrzebny, gdyż sta­ tytuł m i ­ „ i t a k już n i ­ Ludwik Rogowski Rogowskiemu przypisują synowie skompo­ literę „ W " ( t a b l . I I , 17) c z y złożonej z ł u k ó w ( t a b l . I I , 9) o r a z wyciągnię­ t e j r ó w n o m i e r n i e s p i r a l i ( t a b l . I I , 11). kogo wyzwalać n i e będzie". zaledwie Stefanowi n o w a n i e z d o b i n y przypominającej prowadził samodzielny d o r . 1942, k i e d y t o przerzucił Z a czasów d z i a d k a i o j c a R o g o w s k i c h warsztat się n a p a r ę czyń było koniecznością, podyktowaną zdobienie n a ­ zarówno l a t do h a n d l u . Obecnie, p o z l i k w i d o w a n i u sklepu, p o ­ s t a m i odbiorców, j a k i o b a w ą p r z e g r a n e j w w a l c e maga kurencyjnej. bratu dorywczo w pracowni garncarskiej. Trzeci z synów Stefana Rogowskiego, toczyć garnki, ale zawodu nieuleczalnie chory Marian, umie nie wykonuje, i pozostaje gdyż na utrzymaniu jest rodzi­ zdobił swe w y r o b y , garnka". Stefan Rogowski, „stać było n a porządne „bo m u ­ niezdobionego k t ó r e g o w e d ł u g słów s y n a zdobienie", traktował deko­ rację j a k o zło k o n i e c z n e . Z d o b i e n i a n i e lubił, u w a ż a ł ny. W dzisiejszej produkcji pracowni braci Rogowskich dadzą się w y r ó ż n i ć d w a zespoły. J e d e n z n i c h stanowią wyroby użytkowe, przeznaczone na rynek lokalny, d r u g i zaś t o t a k z w a n a p r z e z n i c h „ c e r a m i k a a r t y s t y ­ czna", w y k o n y w a n a n a z b y t do m i a s t a . cie w y r o b ó w , j a k i w zdobnictwie formy d r u g i m zaś, p r z e z n a c z o n y m elementy występują tradycyjne obok z zewnątrz, przez ulegają elementów tradycyjne, d o użytku m i a s t a •— pewnej transformacji, nowych, zaszczepionych odbiorców. brzuścach, z („robił zdobie­ n i e naczyń maksymalnym profi­ wychyleniem przerzucał najchętniej n a matkę i jedną z córek. wzory i sposoby zdobienia, d z i a d k u i ojcu, stosowane do dziś przy odziedziczone są w p r a c o w n i dekorowaniu wyrobów t u raczej przeznaczonych ubogi. N a p l a n p i e r w s z y wysuwają ciągnięta s p i r a l a ( t a b l . I I , 10, 12) o r a z l i n i a ( t a b l . I I , 5, 7, 8), a przede po Rogowskich n a r y n e k l o k a l n y . Zespół e l e m e n t ó w z d o b n i c z y c h wata D o f o r m t r a d y c y j n y c h należą g a r n k i o słabo lowanych j e za stratę czasu i w m i a r ę możności z b y w a ł t y l k o a b y prędko, a b y p r ę d k o " ) . W p r a c o w n i Stare W zespole p i e r w s z y m p r z e w a ż a j ą z a r ó w n o w kształ­ w Garncarz siał", g d y ż „ n i k t n i e kupiłby o d n i e g o gu­ kon­ jest się w y ­ zygzako­ wszystkim pasy gładzone ( t a b l . I I , 6). O r n a m e n t zapełnia ściśle po­ wierzchnię naczynia, którego brzusiec podzielony jest p o w y ż e j p o ł o w y wysokości, m n i e j s z e , z j e d n y m u c h e m zwykle ( t a b l . I , 7), u ż y w a n e d o g o t o w a n i a , i w i ę k s z e , d w u u s z - większą w y p u k ł o ś ć brzuśca. Dolną część zdobią n e ( t a b l . I , 6) l u b w o g ó l e p o z b a w i o n e u s z u ( t a b l . I , 4), nące p i o n o w o p a s y , złożone z l i n i i z y g z a k o w a t e j lub służące d o k i s z e n i a o g ó r k ó w , ładyszki — n a k w a s l u b s i l n i e gładzone, m i ę d z y k t ó r y m i p o l a n a zmianę wy­ mleko, o szerokich szyjkach i w y l e w a c h pełnione są g ę s t y m skośnym k r e s k o w a n i e m i w y c i ą g - 278 z brzuścami na dwie części linią rytą, podkreślającą naj­ bieg­ �2 p — ^ > О 1 6 niętą spiralą gładzenie w ( r y c . 6). Górną 10 część brzuśca I I , 5) l u b ł u k ó w ( t a b l . I I , 9), s z y j k i zaś w i pokrywa p o s t a c i krótkich k r e s e k p o z i o m y c h ładyszkach obiega najczęściej motyw (tabl. dzbankach wyciągniętej s p i r a l i ( t a b l . I I , 10, 44, 45) ( r y c . 6). Różnorodność motywów, zajmują się nie Kazimierz i c h k o m b i n a c j i czy na t a r g zdobione są sposo­ wszystkie jednakowo ( r y c . 5). W y g ł a d z a n i e n a zupełnie w y s c h n i ę t y m czere­ i Ludwik Jak wynika sprzedawane z powyższego, na rynku Z zagadnieniem naczynia miejscowym, p r o d u k c j i „artystycznej", г., k i e d y Wanda to po raz pierwszy Kromkowska, dawna wyroby warzystwa „artystyczne" wyroby 15 12 Formy naczyń wyrabianych „odkryła" w i k a R o g o w s k i e g o , k t ó r y posiadał s k l e p w Białej Pod­ o n a n a sprzedaż Ludowego. To­ Lud­ zakupiła Przemysłu miesz­ na Tamce, U laskiej, Popierania ich w Warszawie se- 14 18 17 T a b l . I. Rogowskich. n a sprzedaż l o k a l ­ przezna­ współpracownica czynia, n i e tworząc t y c h r e l i e f o w y c h charakteryzują za­ dekoracyjne. czonej n a u ż y t e k m i a s t a , zetknęli się R o g o w s c y w 1946 czącego się p r z e d w o j n ą w W a r s z a w i e , Z d o b i e n i e m naczyń p r z e z n a c z o n y c h użytkowe, kontynuują kształty, j a k i f o r m y pie p o w o d u j e , że w z ó r leży n i e j a k o n a p o w i e r z c h n i n a ­ zagłębień, j a k i e Rogowscy, t y l k o i c h żony. równo t r a d y c y j n e bów k o m p o z y c j i jest t u m i n i m a l n a . P r a w i e naczynia przeznaczone ną J 19 w pracowni Kazimierza 20 i Ludwika Rogowskich 21 w Białej Podlaskiej. 279 �7. Szabasówka Ryc. rię siwaków towar Kazimierza okazał Rogowskiego, się „ c h o d l i w y " , k i zacząły się zacieśniać Wanda Kromkowska odbiorcą, szą ale i twórczość „artystyczna" nabierać c e c h się inspiratorem artystyczną nie tylko wień aż do Kazimierza w Rogowskiego. „arty­ nowych zamó­ kształtów, się z a s a d n i c z y profil „artystyczny" kształ­ ceramiki Kazimierza Rogowskiego, znanej n a m z w i t r y n wych i licznych weń wystaw szereg f o r m sztuki ludowej. t r a d y c y j n y c h , j a k ładyszki 10), szabasówki ( r y c . 12, 7), g a r n k i d w u u s z n e 15), buńki zachowują (ryc. cji. 13), które dawny zmniejszeniu Zamiast w kształt, i poważnej naczyń nowym ale w sklepo­ Wchodzi ( r y c . 11, (ryc. pewnemu zakresie paru 8, zastosowaniu ulegają zmianie o pojemności w y r a b i a się n a sprzedaż nie p r o d u k c j i Rogowskiego. W okresie współpracy z Wandą K r o m k o w s k a tował dal­ — o d ogólnych szczegółowych wzorów dawnej na dekora­ litrów, które targową, p r o d u k o w a n e teraz naczyńka o pojemności 1 — 2 l i t r ó w kalkulują się l e ­ piej w transporcie i jako drobiazgi dekoracyjne dują ł a t w i e j n a b y w c ó w w ś r ó d m i e j s k i e j W związku zimierz wzory z wzrastającym Rogowski dostarcza su z Warszawy leżą f l a k o n y wiającą 16, wykonuje i inne formy, Ka­ których o d czasu d o c z a ­ o kształtach podpatrzonych przez w zbiorach starej c e a r m i k i egipskiej ułatwiać podstawy trzymanie w pod nich miski roślin o zama­ (tabl. I , ( r y c . 23), ( r y c . 19), w a z y zwisają­ ( r y c . 20, 22) i r kształt t a l e r z a inne ska n i e dawał kompozycji Prócz wych, pełnego swoje­ Kromkow­ rozwinięcia ( t a b l . I , 2). wyżej zaczął R o g o w s k i wienie „po przez Wandę m u możliwości dekoracyjnej opisanych bez z m i a n , rozwiązał bardziej m u " , gdyż wzór dostarczony naczyń wyrabiać W. K r o m k o w s k i e j ) tradycyjnych (również i no­ n a zamó­ różne d r o b i a z g i , dające określić o g ó l n y m m i a n e m g a l a n t e r i i c e r a m i c z n e j . leżały t u m i s e c z k i podstawki pod o średnicy k i l k u flakony, kowo wyrób i czarki t y c h drobiazgów się Na­ cm, popielniczki, maleńkie, w e j wysokości f l a k o n i k i parocentymetro(ryc. sprawiał 21). Począt­ Rogowskiemu z n a c z n e trudności, dziś, g d y się już p r z y z w y c z a i ł , w o l i je toczyć z tym niż fakt naczynia duże, większej opłacalności. zwłaszcza że łączy „Bardzo się lubię robić te małe r z e c z y , b o to nieciężka p r a c a , a s z y b k a , p r ę d k o można t e g o dużo zrobić, a n i e namęczyć ani przy mieszaniu gliny, ani przy Naczynia sposobem Rogowskich wszystkim Naczynia się toczeniu." p r z e z n a c z o n e n a z b y t w mieście różnią się dekoracji zmianie od tych, które sprzedawane na miejscowym uległa „artystyczne" sama Rogowski rynku. technika zdobi n i e m o kształcie o w a l n y m , k t ó r y d a j e nie są Przede zdobnicza. krzemie­ kreskę szeroką i płytką, a l e b e l e m n i t e m , p r z y p o m i n a j ą c y m f o r m ą o ł ó ­ wek. Poza t y m wzór rysuje n a c z y n i u , s k u t k i e m czego na lekko przeschniętym b e l e m n i t równocześnie gła­ d z i i r y j e zdobioną p o w i e r z c h n i ę , t w o r z ą c w z ó r o c h a ­ rakterze reliefowym. opisana wyżej rozszerzających się k u d o ł o w i ( t a b l . I , 14) ( r y c . 24, 25), lazkiem Kazimierza 280 dw uuszne Zamówione f o r m y wykonywał Rogowski jedynie d z b a n k i o brzuścach c y c h łodygach ( t a b l . I , 18—21), Rogowskich. ( r y c . 26). przez Wanda K r o m k o w s k a . Do tej grupy n a ­ 18), t u l e j k o w a t e mające klienteli. zapotrzebowaniem m u przyjeżdżająca znaj­ w pracowni talerze trwałości. poważnym s w o j e zdobił b a r d z i e j zupełnie •— z p o d a n i e m występujących stosun­ wpływającym I n s p i r a c j a t a przybierała różne f o r m y stycznie", ponieważ raz nawiązane i stała wskazówek, a b y w y r o b y a wykonana Trudno jest rozstrzygnąć, t e c h n i k a gładzenia j e s t i s t o t n i e Rogowskiego, czy też czy wyna­ wynikiem �Ryc. 10 i 11. Ładyszki „artystyczne" wykonane w pracowni Rogowskich. �AAA c 3 2 4 8 12 13 14 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 та 30 32 Ł Ł Ł ^ A- A- lilii 1 33 <k 34 36 ijijil 40 56 /^/^/\/^/^/^/<v^/^/^•^• , "jJLUMJL / v w w w w v U J U ПТГШШ1 45 43 Tabl. Л. 282 Elementy i motywy zdobnicze występujące na garnkach z pracowni Rogowskich w Białej Podlaskiej. Kazimierza i Ludwika �czyjejś inspiracji. Faktem monopol pracowni Stosowane stycznych" przez wzory jest, że dziś stanowi ona Rogowskich. Rogowskich są n i e c o wierzchni naczynia, w inaczej one b o w i e m na skutek większe p a r t i e wolnego cinają W się szczegóły rysunku prócz wyrobach „arty­ komponowane c z y c h występują 2b), l i n i a gładzonych wężyk są (ryc. 9). zdobni­ z k r o p k a m i l u b bez ( t a b l . I I , ( t a b l . I I , 3) ( r y c . 18), jest meander kratka, jeszcze l i ­ zespołami paskami i nowe, j a k np. linia falista (tabl. I I , zygzakowata 2c), p i o n o w y dekoracji podzielona głych k r e s e k p i o n o w y c h l u b j e d n o l i c i e widoczne n a m elementów brzuśca, dodatkowo na t a k szczelnie p o ­ czego część niekiedy ( t a b l . I I , 2c). D o l n a , z w y k l e niż tła, n a k t ó r y m t y m l e p i e j o d ­ znanych biegnie nia zygzakowata na „ z w y k ł y c h " n a c z y n i a c h ( r y c . 5), s p r z e d a w a n y c h t a r g u . N i e wypełniają równoległymi na k i l k a pionowy pól z d o b n i c z y c h , wężyk większa równole­ wygładzonymi które wypełniają: ( r y c . 5), rozciągnięta spirala, k i l k a ślimacznic, ułożonych j e d n a n a d drugą ( r y c . 26), w i ą z k i ukośnych k r e s e k . T e o s t a t n i e , a w i ę c ślimacz­ nice niekiedy czy wiązki kresek, oddzielone bywają od siebie linią z y g z a k o w a t ą ( t a b l . I I , 20 — 27) ( r y c . 3). Górna, m n i e j s z a czaj część brzuśca zdobiona jest zazwy­ kilkoma wachlarzykowatymi palmetkami, wionymi podstawami na krawędzi paska, usta­ dzielącego ( t a b l . I I , 4) czy r o d z a j w a c h l a r z y k o w a t e j p a l m e t k t z g a ­ brzusiec n a d w i e części ( t a b l . I I , 15, 3 1 , 41, (ryc. łązkami w y c h o d z ą c y m i z j e d n e g o p u n k t u ( t a b l . I I , 15). spotyka Z d o b i n y t e (których d a r m o szukalibyśmy n a r ó w n o l e g l e ( t a b l . I I , 32, 34). O d d z i e l n i e p r o d u k o w a n e j ceramice użytkowej) w r a z z e l e m e n t a m i ka tradycyjnymi b i o n a p i o n o w y m i p o l a m i w y g ł a d z o n y m i l u b złożonymi układane są w różne zespoły, których różnorodność i l u s t r u j e t a b ' i c a I I (18 — 43). Kompozycja naczynia rytych w z o r u polega na dwie linii na podziale równoległych, przecinających na dwóch naczynie się p r z e w a ż n i e m a k s y m a l n y m w y c h y l e n i u brzuśca. M i ę d z y Ryc. 12. Szabasówka 16). Czasem się linię spiralną (np. w tymi „artystyczna" watą albo zamiast w zakolach potraktowana bywa d z b a n k a c h , ładyszkach wężykowatą 33, 35, 38, wachlarzyków z kropkami z k i l k u kresek rozdzielonych powierzchni n i e r ó w n e części za pomocą h o r y z o n t a l n i e ( r y c . 16), a znajdujących 42) czy buńkach) od siebie ( t a b l . I I , 38 — linią szyj­ zdo­ zygzako­ 43) ( r y c . 22). W dzbankach ponadto na krawędzi w y l e w u (tzw. „ran­ tu" górnego) znajduje której zagięciach się z a z w y c z a j często umieszczone l i n i a łamana, są jedno- w lub d w u s t r o n n i e k r o p k i ( t a b l . I I , 41 — 43) ( r y c . 24). wykonana w pracowni. Rogowskich. 283 �Rye. 'Xl 13. Buńka na olej „artystyczna" wykonana w pracowni Rogowskich. �Ryc. 16. Ładyszka Ryc. 17. Dzieżka „artystyczna" „artystyczna" wykonana wykonana w pracowni Rogowskich. w pracowni Rogowskich. �Ryc. Osobno należy 18. Skarbona omówić wyko-пи па на wystawę. dekorację misek i talerzy. Wys. 33 ст. Wyk. Kazimierz Rogowski. n y c h w p r a c o w n i R o g o w s k i c h , zmuszają d o z a s t a n o w i e ­ Z d o b i o n e są o n e j e d y n i e p o s t r o n i e w e w n ę t r z n e j , p r z y n i a się n a d genezą z d o b i n i d e k o r a c y j n y c h czym w m i s k a c h zazwyczaj które t a k n a g l e całą serią, i t o o d r a z u w c o n a ślimacznica, dająca rowanej gładkiej d n o p o k r y w a silnie skrę­ w efekcie powierzchni wrażenie ( r y c . 14), zaś r z a c h s p o t y k a się częściej j e d n o l u b k i l k a wypole­ p o s t a c i , z j a w i ł y się z chwilą, g d y p r o w i n c j o n a l n y w a r ­ w s z t a t g a r c a r s k i zaczął s w e w y r o b y w y s y ł a ć d o s t o l i c y . tale­ koncentry­ c z n i e ułożonych kół, m i ę d z y k t ó r y m i b i e g n i e l i n i a z y g ­ zakowata lub kropki i talerzy zdobione metkami ( r y c . 19). Ściany się promieniście o d d n a k u k r a w ę d z i Wyroby i wybrakowywane rannie. Usterki formy l u b wady czy misek rozchodzących szabasówka „do świa­ są b a r d z i e j sta­ wypału powodują, zostaje przez że wytwórców k w a l i f i k o w a n a n a r y n e k m i e j s c o w y l u b w ogóle u z n a ­ na za n i e nadającą ceramiki się d o sprzedaży. „ a r t y s t y c z n e j " zajmują ko sami bracia Rogowscy, przy Zdobnictwem się n i e k o b i e t y , tyl­ czym prace Kazimie­ r z a i L u d w i k a są d o t e g o s t o p n i a d o s i e b i e podobne, że prócz n i c h s a m y c h poznać 286 roz­ wykonawcy. Różnice nych" — n i k t n i e jest w stanie zachodzące Interpelowany że n o w e o to K a z i m i e r z z d o b i n y czy f o r m y dekoracji ( r y c . 4) i „ a r t y s t y c z n y c h " naczyń „zwyczaj­ ( r y c . 17), w y t w a r z a ­ opowiada, dekoracyjnych „ w y m y ś l i ł s a m z własnej g ł o w y " , a j e d y n i e szeregu lat w dekoracji meandro­ c e r a m i k i „artystycznej" żadne z m i a n y , nagły i jednorazowy pływ" inwencji artystycznej u Kazimierza go n i e w y d a j e czasie w y w i a d u , d l a c z e g o o b e c n i e wych wzorów, K a z i m i e r z nie „przy­ Rogowskie­ się zupełnie zrozumiały. Zapytany w nie komponuje no­ Rogowski odpowiada dosyć w y m i j a j ą c o . Wyjaśnia, że w y m y ś l a n i e n o w y c h wzorów to rzecz b a r d z o t r u d n a i t r z e b a n a to „dobrej głowy". Jak w y n i k a z rozmowy, Rogowski zasób s t o s o w a n y c h w niczych posłużyłby i chętnie swej chciałby się jakimiś w z o r a m i , ale i c h niestety n i e posiada. waniem m u naczynia oglądał p o k a z a n e Józefa Głuszka z rozszerzyć pracowni motywów łowa i plastycznie zdobione w Rogowski rozwiązań w a ł y w ę ż y k ( t a b l . I I , 4) p r z y p i s u j e b r a t u . P o n i e w a ż o d zachodzą naczynia. t z w . „artystyczne", przeznaczone ta", wykonywane ładyszka zaś są z w y k l e w a c h l a r z y k o w a t y m i p a l - l u b pękami p r o s t y c h kresek, układów, doskonałej Z zdob­ gotowymi zaintereso­ z Paw­ dzbanki, wykonane przez Chałupek. siwe Ornament plastyczny zrobił n a n i m w i e l k i e w r a ż e n i e — w y r a ż a ł się o n i m �Ryc. Ryc. 19. Talerz. 20. Naczynie Forma Forma z dużym u z n a n i e m . O s t a t n i o K a z i m i e r z brał się na Wystawę łem — p o w i a d a inspirowana. dwuszne. Rolniczą do Rogowski Lublina. — zobaczyć n o w e f a s o n y , wprowadzić, bo trzeba odmiany; Wykonany inspirowana. Lublinie, i n n y c h na Wystawie." s k u t k i e m złego przewodnika, Rogowski w y w i a d u — lubię s w o j e g a r n k i i d o śmierci j e robić b ę d ę . " W o k r e s i e , k i e d y zaczynał zdobić swą „ a r t y s t y ­ aby je t u Będąc d w a d n i nie widział ludowej, n i e widział też ceramiki z Lubelszczyzny. szczególnie grupy wystawy go w przez sztuki interesującej Wrócił d o Białej Rogowskich. wy­ chciałem się czegoś oprowadzania Rogowskich. w pracowni „Chcia­ nauczyć o d i n n y c h i zobaczyć, j a k m o j e g a r n k i w y g l ą ­ dają p r z y w pracowni Wykonane rozcza­ c z n ą " ceramikę, napotykał techniczne: znaczne „Krzemień trudności, m . i n . n i e chciał chodzić, chciał, t y l k o chodził, j a k o n chciał". O b e c n i e t e n m a już w dekorowaniu nowym j a k ja garncarz sposobem wielką w p r a w ę i w y k o n u j e tę pracę z dużą łatwością. W c h w i ­ li, gdy bierze naczynie d o ręki, już z g ó r y wie, jak j e m a ozdobić. „Ja czuję, j a k t o m a być, i z a r a z z d o ­ bię, bez n a m y s ł u . " R o z m i e s z c z e n i e d e k o r a c j i n a bry­ r o w a n y : „ C o t o za w y s t a w a , g d z i e ż a d n e g o g a r n k a l u ­ l e i r y s u n e k poszczególnych z d o b i n w y k o n u j e bez n a j ­ dowego nie było". mniejszych Nie przesądzając mierze nym ale dekoracja jego odpowiedzi ceramiki pomysłem, a w na pytanie, „artystycznej" jakiej dyskretnie przemilczanego jakiej Od włas­ kowską wynikiem instruktażu — dzić należy, że i n t e n s y w n a p r a c a d z o n a p o r o k u 1946 w y w o ł a ł a w jest artystyczna w psychice dobrego, w u s t e r e k l u b śladów czasu, gdy wyroby sprzedaży w sprowadzone Warszawie, nimi prowa­ a w ślad za n i m i Kazimierza Po organizatorzy raz pierwszy stawione n i e niechętnie u s t o s u n k o w a n y d o s w e g o z a w o d u , wystawie dziś w roku przez Wandę z pracowni Rogowskich stwier­ Rogowskiego poważne z m i a n y . G a r n c a r z ten, p i e r w o t ­ przypadkowości. zaczęli różnych wyroby 1951 w sztuki ludowej, interesować wystaw C P L i A oraz sztuki Rogowskich L u b l i n i e , na i od zostały t e g o czasu my j e s t ze s w o j e j od rzeczą charakterystyczną, że d o e k s p o z y c j i p r a c y . J a k k o l w i e k toczenie dawna nie sprawia m u już trudności, w o l i żmudne, a l e d a ­ i jące w i ę c e j satysfakcji łu trzeć n a ładnie z d o b i o n y zdobienie garnek naczyń. „ L u b i ę p a ­ — wyznaje w czasie wszystkich wystawowej produkcji większych wy­ spotyka­ wystawach. u ż y w a n e są w y ł ą c z n i e „artystycznej", ludowej, wojewódzkiej zadowolony na się się Dessa. o d n o s i się d o n i e g o z u z n a n i e m i w pełni je Krom- znalazły wyroby posiadające Jest muzealnej z dzia­ tradycyjne f o r m y , a l e odmienną, „ u d o s k o n a l o n ą " już szatę deko- 287 �21, 22 ? 2.3. Wazo?), naczynie Ryc. dwuuszne i miska na podstawce. w pracowni racyjną, robami nie interesowano „zwyczajnymi", n y m Rogowskich się n a t o m i a s t zupełnie w y ­ które w dorobku artystycz­ p o w i n n y być t r a k t o w a n e r ó w n o r z ę d ­ W związku z w a r u n k a m i ekspozycji na w y s t a w a c h rozmiarach. w muzeach — z w r ó c o n o się d o R o g o w s k i c h d a n i e m , aby w y r o b y swoje Kazimierz wykonywali w Rogowski, który micznych, traktuje niechętnie takie czy z żą­ większych przyzwyczaił się już d o w y r a b i a n i a d r o b n y c h p r z e d m i o t ó w cera­ propozycje, „bo t o m o z o l n a p r a c a " , a p o w t ó r e duże n a c z y n i a n i e p o ­ dobają m u się. W y k o n u j e j e t y l k o n a s p e c j a l n e wienie, j a k np. na Wystawę (1954 г.), n a którą k a z a n o Rolniczą w zamó­ Lublinie m u zrobić s z e r e g naczyń w e d ł u g p o d a n y c h r ó w n o c z e ś n i e t y p ó w i w y m i a r ó w (40 i p o n a d 40 c m w y s o k o ś c i ) . R o g o w s k i co p r a w d a z r e a l i ­ zował to zamówienie, ale w y t o c z o n e n a c z y n i a w c a l e m u n i e p r z y p a d ł y d o g u s t u , a n a w e t b y ł y m u jakieś obce. „ T e duże r z e c z y t o d o b r e g o w y m i a r u (proporcji?) mają, n a j l e p s z e są małe, t e mają f o r m ę nie i n a n i c h można dać ładny o r n a m e n t i d o b r z e go rozmieścić. R o b i ę t e d u ­ że p r z e d m i o t y , b o każą i płacą, a l e żeby t o ładne było, to w c a l e nie" — stwierdza zrobić d l a Dessy Rogowski, do Warszawy który p o 10 obecnie analogicz­ n y c h naczyń, j a k i e dał n a w y s t a w ę , i jakoś n i e może się d o n i c h zabrać. P o w o d e m niechęci d o wykonywa­ n i a dużych g a r n k ó w j e s t m . i n . t r u d n y w y p a ł t y c h n a ­ czyń. M a ł e p r z e d m i o t y w s t a w i o n e w w i ę k s z e się równomiernie, osiągając piękną, wypalają gładką po­ wierzchnię, p o d c z a s g d y p r z y dużych n i e u n i k n i o n e są różne s t y k i i p l a m y , s p o w o d o w a n e p r z e z l o k a l n y d o p ł y w p o w i e t r z a w czasie w y p a i u r e d u k c y j n e g o . Od paru ostatnich lat, kiedy pracowni Rogowskich dukcja warsztatu w stały się z n a n e znacznej mierze są w co p e w i e n chwili czas przysyłają mówienia. N i e k i e d y 28X obecnej zdarza CPLiA Wykonane ty, K a z i m i e r z Rogowski nie wstając o d koła d o s ł o w n i e p r a c u j e dzień i noc, garncarskiego. t y l k o trochę n a siedząco cają uwagę jest od wyrobów na rynek przez „Przedrzemię nich się znów dalej robię." P r a c e c e r a m i k i „artystycznej" Rogowskich przeznaczonych dukcji i miejscowy. wyraźnie odwra­ „zwyczajnych", T e n dział lekceważony. pro­ Przy­ czyną t e g o p o z a niższą ceną t y c h naczyń j e s t i t o , że — j a k twierdzi Kazimierz Rogowski — miejscowa ność n i e u m i e poznać się n a „ a r t y s t y c z n e j „Dla nie tutejszych ludzi warto* dobrze lud­ robocie". zdobić, bo Biała w y ś m i e w a się z m o i c h g a r n k ó w , że t o c z e r u p a . " W rozmowie przyznaje „zwyczajnymi" wane wyroby rozkupią. dawał j e d n a k , że g a r n k a m i znajdą „artystyczne", Gdyby na tani jednak rynek takie jak tylko się jakieś między wybrako­ natychmiast je pracochłonne miejscowy, „to ludzie wyroby chleba by nie najadł", m u s i więc d o sprzedaży l o k a l n e j p r o d u k o w a ć , „ c o szybsze i tańsze". Poglądy nych Rogowskiego na temat gustów słuszne. miejscowych Wprost przeciwnie n i e dość odbiorców — Białej, j a k i o k o l i c z n y c h w i o s e k wyrobio­ n i e są zarówno jednak mieszkańcy znakomicie orientują się w t e c h n i c z n e j i a r t y s t y c z n e j wartości k u p o w a n y c h siwaków i garncarza", dlatego, podają być — z braci Rogowskich, Czeczelewskiego, by może, zapytani rzecz c i e k a w a mimo który w ich wykonanie o ale J a k u b a swoje wkłada i dekorację, „dobrego n i e któregoś że i c h znają, przygotowując wyłącznie na r y n e k miejscowy, kliwości — że n e ze „ z w y c z a j n y m i " n a c z y n i a m i z p r a c o w n i s k i c h wybijają garncar­ i pokupne, pro­ w mieście, a d o odległego o 3 k m S i e l c z y k a przeniósł idzie się d o p i e r o w 1934 r „ w z w i ą z k u z m a ł ż e ń s t w e m . oraz Dessa, zaspo­ odbior­ które dość duże i t e r m i n o w e z a ­ się, że mając pilne robo­ s k i w Białej p o o j c u , Czeczelewski odziedziczył Rogow­ pierwszy. pracował na Czeczelewski zestawio­ warsztat wyroby Jakub się s w y m w y g l ą d e m n a p l a n wyro­ tyle tros­ Początkowo „artystyczne" kojenie potrzeb klienteli miejskiej. Głównymi cami inspirowane. związane z w y r o b e m nie. ma Formy Rogowskich. Adamie. pochodzi z rodziny garncarskiej, za­ mieszkałej o d d a w n a w B i a ł e j . „ M y jeszcze R a d z i w i ł lowscy mieszkańcy" — p o w i a d a o swej rodzinie. O j ­ ciec J a k u b a , A d a m , o r a z d z i a d e k , I g n a c y — b y l i g a r n - �carzami. Czy pradziadek pracował w tym t e g o już J a k u b n i e w i e . Oprócz A d a m a Ignacy Czeczelewski zawodzie, miał jeszcze trzech synów: A n t o n i e g o , S t a n i ­ sława i P i o t r a , z k t ó r y c h k a ż d y umiał w y r a b i a ć g a r n ­ ki, jednak zawodowymi g a r n c a r z a m i d o końca swego życia z o s t a l i t y l k o A d a m i A n t o n i . Stanisław przeniósł się około 1905 r . d o W a r s z a w y , g d z i e o t r z y m a ł posadę n a k o l e i , zaś P i o t r , żyjący d o d n i a dzisiejszego, odszedł d a w n o o d z a w o d u g a r n c a r s k i e g o , d o k t ó r e g o n i e miał nigdy zamiłowania. Obecnie kowo trudni Jakub pracuje na r o l i i dodat­ się s t o l a r s t w e m . Czeczelewski, urodzony w 1907 r „ uczyć się t o c z e n i a g a r n k ó w , mając l a t 14, w s w e g o o j c a . N a u k a szła m u dość d o b r z e . I r z e c h l a t a c h umiał już w y k o n y w a ć zaczął warsztacie Po blisko wszystkie formy, s t o s o w a n e w p r a c o w n i ojca, i zdobić j e . D o w y p a l a n i a garnków ojciec n i e dopuszczał syna, n i e dowierzając m u , że d o b r z e „ o g i e ń p o p r o w a d z i " . J a k u b nauczył się w y p a l a ć g a r n k i d a l e k o później, d o p i e r o w czasie c h o ­ r o b y s w e g o o j c a , w 1932 r . E g z a m i n n a c z e l a d n i k a zdał w 1942 г., k i e d y Niemcy zażądali, a b y w s z y s c y pra­ cujący rzemieślnicy b y l i w y k w a l i f i k o w a n y m i f a c h o w ­ cami. J a k wiemy, ladnika Ludwik Czeczelewski Czeczelewskiego wyzwalał n a cze­ Rogowski. pracuje w sw3'm zawodzie d o dziś, łącząc go z u p r a w ą r o l i , s k u t k i e m czego g a r n c a r s t w u n i e m o ż e poświęcić kiedy — wypalania jesieni całego zdaniem jego — garnków. O d wczesnej pracuje przy roli. Zimową porą przygotowanie czasu, zwłaszcza są n a j l e p s z e kole „pieca" wiosny dorywczo, można jest wtedy do zajęty wprawdzie w lecie, warunki do późnej pracą n a wypalać, ale utrudnione, gdyż Ryc. t o c z e n i e i suszenie g a r n k ó w t r w a d a l e k o dłużej. Cały 24. Dzbanek Wykonany „szerszy u dołu". w pracowni Forma inspirowana. Rogowskich. w a r s z t a t C z e c z e l e w s k i e g o z n a j d u j e się w k u c h n i , g d z i e oprócz koła i półek i do suszenia glinę, którą t r z y m a w k u c h e n n y m . Podobnie k u b Czeczelewski naczyń głębokiej ma również jamie pod piecem j a k bracia Rogowscy, t a k i J a ­ w y k o n u j e przede wszystkim siwaki. N a c z y n i a z d o b i o r n a m e n t e m g ł a d z o n y m , uważając, a b y c z e r e p n i e był z b y t p r z e s u s z o n y , g d y ż w t e d y „brzydkc się n a n i m p i s z e " . D e k o r a c j ę w y k o n u j e za pomocą k r z e ­ mienia kształtu Czeczelewski aby były owalnego. bardzo dba o wygląd swych dobrze wypalone wyrobów, i ładnie o z d o b i o n e , mimo że — j a k t w i e r d z i — kupujący n i e umieją t e g o ocenić i t a k samo i za m n i e j s t a r a n n i e w y k o n a n e . „ M i ł o spojrzeć, płacą za n a c z y n i a pięknie o z d o b i o n e , j a k jak n a c z y n i e j e s t d o b r z e w y p a l o n e i ładnie o z d o b i o n e , ale mało j e s t . k t o b y się n a t y m znał." L u b i zdobić i z d o b i dla swojej przyjemności, bo: „Mnie się m o j a praca p o d o b a i z a w s z e podobała, a j a k m : się t o w a r u d a , t o człowiek jest bardzo z a d o w o l o n y ! " Nigdy n i e pragnął p r a c o w a ć w i n n y m z a w o d z i e , j a k n p . b r a t j e g o , Józef, który „ n i e miał ż a d n e g o pociągu d o g a r n c a r s t w a , w o ­ lał zostać na r o l i " . „ T o c z e n i e t o ciężka r o b o t a , w i ę c d o lego t r z e b a mieć z a m i ł o w a n i e ; każdy j e d e n , j a k n i e m a zamiłowania, t p n i c z tego n i e w y j d z i e . " W p r a c y p o ­ magają m u żona, Z o f i a , i s y n , I g n a c y , mający obecnie 17 l a t , którzy zdobią g a r n k i . T r o s k ę J a k u b a C z e c z e l e w ­ s k i e g o s t a n o w i f a k t . że s y n , umiejący naczynia, nie ma garncarstwa. „Przy właśnie owego toczyć i zdobić „zamiłowania" chać z t o w a r e m i t a r g o w a ć — t o l u b i , a l e n i e lepić." Ogromnie ..bylejakie" do k o l e o n n i e chce siedzieć, t a k j e ­ garnki n i e r a z się g n i e w a n a s y n a za j e g o zdobienie. „Nie chce m u się zdobić, bo m ó w i , że t o n i e p o t r z e b n e , a j a k t a k i b r z y d k o z d o b i o n y Ryc. 25. Dzbanek „szerszy u dołu". Wykonany w pracowni Forma inspirowana. Rogowskich. 289 �Ryc. garnek 20. Naczynie wygląda! W s t y d na kwialy. Forma mnie taki garnek inspirowana. komuś p o ­ kazać czy dać n a r y n e k . N i e m o g ę patrzeć n a taką r o ­ b o t ę . " S a m t a k s t a r a się zdobić, a b y „całość jakoś w y ­ Wykonane w pracowni Rogowskich. z b i e r a n i a j a g ó d i duże n a c z y n i a d w u u s z n e d o k i s z e n i a o g ó r k ó w ( t a b l . I I I ) ( r y c . 27 i 29). Naczynia wyrabiane w warsztacie Czeczelewskiego glądała", a b y p o w y p a l e n i u w z ó r „ n i e z m a t o w i a ł " , t y l ­ są r a c z e j k o srebrzyście odcinał się o d c z a r n e g o tła. 4 l i t r y , a g a r n k i d w u u s z n e dochodzą d o 10 l i t r ó w p o ­ Czeczelewski r o b i g a r n k i jedynie Naczynia swe wozi ale n a j w i ę c e j na rynek n a t a r g i d o Piszcząca, do Białej. N a c z y n i a lokalny. Terespola, j e g o są b a r d z o po- duże, n p . ładyszki i d z b a n k i mierzą jemności. M a ł y c h właściwie garnków, nie robi, chyba poniżej litrów, zamówienie. J a k widać z powyższego, p r o d u k c j a Czeczelewskiego k u p n e i n i e m o ż e nadążyć z i c h w y r o b e m . „ W zeszłym charakterem s w y m odpowiada t y g o d n i u t y l e było p r a c y ( n a t u r a l n i e garncarskiej), wykonywanym że dwóch na specjalne ponad przez ojca m n i e j więcej Rogowskich, wyrobom Stefana. Jest m i aż p a l c e o m d g l a ł y (sic!) o d r o b o t y . " S i w a k i u w a ż a ­ przeznaczona n e są p r z e z ludność z o k o l i c Białej za g o r s z e i b r z y d ­ j e g o w y m a g a ń i t r a d y c y j n a , bez o b c e j i n s p i r a c j i i l i ­ sze o d g l a z u r o w a n y c h . „ T o t a k i e s m o t r u c h y i ciekną." czenia Nic wyroby więc dziwnego, że C z e c z e l e w s k i , chcąc zadowolić dla odbiorcy się z g u s t e m przykład f o r m garnków skich garncarzy. na czerwono ( G a r n k i t a k i e widział w Białej w i glazurowanych. okresie międzywo­ miejskiej potrzebowania j e n n y m , przywożone t u na t a r g przez garncarzy z Sie­ wszystkich miatycz.) wykonywanych Niestety dziś rodzajów dostosowana dzięki t e m u bial­ w z w i ą z k u ze zmianą za­ ten nie wyrabia naczyń. N i e w y k o n u j e R e z u l t a t miał c a ł k i e m niezły. G a r n k i dobrze szabasówek, b u n i e k n a o l e j , p o k r y w e k , rozku- słoniny piła. O k a z a ł y się o n e j e d n a k d a l e k o ków, g d y ż glejta, wyrób dlatego icfi ogromnie Czeczelewski droższe o d s i w a ­ podrażała chwilowo kosztowna zaniechał i c h produkcji. Z wyrabia dziś Jakub Czeczelewski, są różnej wielkości d o n i c z k i n a k w i a t y , m i s k i , m a k u t r y , ładyszki n a m l e k o i k w a s , d z b a n k i d o 290 do przyrządzania dużo s p r z e d a j e garnków, więc rynienek ryb, już już do natomiast ładyszek, a w l e t n i m i dzbanków. F o r m y g a r n k ó w j e d n o - l u b d w u u s z n y c h są d o s i e b i e zbliżone. Mają form, jakie najczęstszymi stosunkowo okresie form dobry przez garncarz od dawna się w y p a l i ł y , a ludność m o m e n t a l n i e w s z y s t k i e czy do k l i e n t e l i . Współczesne C z e c z e l e w s k i e g o stanowią kupujących, zrobił w t y m r o k u z wiosną d w a „ p i e c e " wypalanych wiejskiego, o n e dość w y d a t n e m a l n y m w y c h y l e n i u przypadającym brzuśce, o maksy­ m n i e j więcej n a 3'5 wysokości. Górna część brzuśca, p o w y ż e j najwięk­ szej wydętości, s k l e p i o n a j e s t półkuliście, p o d c z a s g d y �d o l n a , o łagodnie w y g i ę t y m p r o f i l u , z w ę ż a się k u p o d ­ stawie z wyraźnie zaznaczoną stopką, c z y l i .jak ją n a z y w a C z e c z e l e w s k i . skich wylewach, „rantem", Krawędź garnków o wą­ rozchylonych p o d kątem 45'', łączy się z j e d n y m , a w dużych n a c z y n i a c h z d w o m a mi, szerokości zgrubiałych. około 3 c m , Stosunek maksymalnego o k r a j a c h od podstawy wychylenia i garnka średnicy ucha­ zewnątrz do średnicy szyjki ma się najczęściej j a k 1 : 1,8 : 1,2. Ładyszki tych i samych z tym, mniej zajmuje Szyjka mają więcej brzusiec średnicy zbudowany proporcjach co mniej więcej podstawy w garnki, g a r n k a c h r e d u k u j e się b r u z d y , t u o t r z y m u j e kształt j e s t pośrodku wydłużony wylewu m a się j a k taśmowe ucho o lekko pomocą k u i o j c u ( t a b l . I V , 3—10, 15, 16), o r a z n o w e , jak twierdzi — przez siebie tzw. ..winca") jakiejś mający obydwoma gła­ wprowa­ (tabl. IV, 2 a b c d , 11—14). N i e k t ó r e ze s t o s o w a n y c h w z o r ó w 1, mają już ustaloną p r z e z C z e c z e l e w s k i e g o nomenklaturę, i t a k np. ślimacznicę, (tabl. IV, która 11), n a z y w a dawniej była „kółkiem", mniej linię zwarta zygzakowatą drugą „ząbkami", schematycznie zdobinę, nieco podobną I V , 13) — „drabinką". Stare przodkach ( t a b l . I V , 5—9) do poprzedniej wzory, — traktowa­ (tabl. odziedziczone po nazywa „pospolitymi". L i n i ę falistą, którą zapożyczył z książki s z k o l n e j uformowany mają nie­ go s y n a , n a z w a ł „wężykiem e g i p s k i m " . Obecnie w y m y ś l a już n o w y c h w z o r ó w , b o „już n i e m a swe­ nie głowy k u t e m u a n i czasu, ż e b y coś n o w e g o w y k o m b i n o w a ć " . dzióbek. dwuuszny, za ( t a b l . I V , 2b) — Jedyną formą obcą, którą C z e c z e l e w s k i wanych naczynia n y m o t y w roślinny ( t a b l , I V , 12) — „ d r z e w k i e m " , zaś D z b a n k i o d ładyszek różnią się t y m , że n a k r a w ę d z i zamówienie swe Stosunek wypu­ wielki zdobi naczynia. brzegach. (czyli Czeczelewski d z e n i a , stosując s t a r e m o t y w y , o d z i e d z i c z o n e p o d z i a d ­ wysokości lenia wylewu n e n a d „ r a n t e m " d o l n y m ( t a b l . I I I , 6). przewężona. cio średnicy biegnie tuż p o d umieszczo­ 1/4 wychy­ brzuśca k r a w ę d z i ą górną, d r u g i e , b a r d z i e j w y d a t n e , łagodnie 1 : 1,4. O d k r a w ę d z i w y l e w u d o m a k s y m a l n e g o kłych l e w u m a się z w y k l e j a k 1 : 2,5. P r o f i l m i s k i m a d w u ­ k r o t n e przewężenie: jedno, l e k k o zarysowane, dzone — że s z y j k a , która p r z y do g ł ę b o k i e j i dzbanki raźnie z a z n a c z o n e . Średnica p o d s t a w y d o średnicy w y ­ kobiety ucha w końcami ( t a b l . I I I , 4). C i e c z t l e w s k i z Terespola, kształcie pętli wykonał n a był wazon przymoco­ do p o w i e r z c h n i brzuśca wykonał zamówienie, ale t a Czeczelewski np. dziadek „pospolite" żowi za b a r d z o nieudaną, zwłaszcza raził go kształt u c h . motywy M i s k i i donice, z w a n e również wierzcioszkami, i podstawy dolne mają wy­ że w jego rodzinie każdy jego, Ignacy, najchętniej stosował ( t a b l . I V , 5, 8, 10), ojciec, Adam, wzory a wła­ ściwie m a t k a , A n t o n i n a , która w y d a t n i e pomagała m ę ­ n o w a f o r m a w y r a ź n i e m u się n i e podobała, u w a ż a ł ją dość g r u b e k r a w ę d z i e w y l e w u opowiada, z g a r n c a r z y „miał upodobanie do innego w z o r u " . I t a k przy „glansowaniu" naczyń, ( t a b l . I V , 7, 8, 10) o r a z lubiła kratki „pospolite" ( t a b l . I V , 15, 16), k t ó r y m i z a k r y w a ł a w o k ó ł całą p o w i e r z c h n i ę n a c z y ­ nia. Stryj, A n t o n i , zazwyczaj zdobił naczynia moty- �Tabl. 292 IV. Elementy i motywy zdobnicze występujące na garnkach z w Siei czy ku, pow. Biała Podlaska. pracowni Jakuba Czeczelewskiego �Ryc. 27. Garnek dwuuszny w a m i ślimacznic (które d a w n i e j te, jakie dziś stosuje Jakub o •pojemności 10 litrów. Wyk. Jakub pow. Biała Podlaska. były m n i e j z w a r t e Czeczelewski), niętymi s p i r a l a m i ( t a b l . I V , 9, 10), z y g z a k o w a t y m i skami ( t a b l . I V , 6) a l b o p r o s t y m i p a s k a m i , niż rozciąg­ kre­ polerowa­ wo, przestrzeń między zygzakowata, s i l n i e gładzcnych ( t a b l . I V , 4, 5) — l u b u j e się we dzo często s t o s u j e czy t y w y roślinne ( t a b l . I V , 12, 13). które przede wszystkim uwarunkowane kształtem n a c z y n i a . P o d s t a w ą k o m p o z y c j i naczynia poziomych nych, na d w a pola linii dzielących zdobnicze równoległych, garnek J a k u b Czeczelewski pasowym, biegnącym przybiera linii formę zygzakowatej. wyciągniętej Rrzadko w z ó r złożony z m o t y w ó w Z motywów tych t w o r z y J a k u b Czeczelewski k o m p o ­ zycje, Część górną, d a l e k o za blisko na dwie są jest podział pomocą dwóch siebie nierówne położo­ części. podziału naczynia wierzchnia umieszcza s p i r a l i ( r y c . 29) n a ogół w i d z i m y t u „ d r z e w k a " , o p a r t e g o o linię ( t a b l . I V , 29—37). szyjki, motyw zygzakowatych W ładyszkach gdzie Czeczelewski pionowych (ryc. najchętniej pasków, skośnych 28), o r n a m e n t „drzewka", ciągniętej s p i r a l i ( t a b l . I V , 38, 39). M i s k i z d o b i lewski sków j e d n a k o w e j nątrz południko- zwykle równoleżnikowo. i d z b a n k a c h j a k o trzecie pole zdobnicze występuje p o ­ Część d o l n a , z n a c z n i e większa, m a z a w y c z a j k i l k a p a ­ szerokości, biegnących wypełnia Złożony o n b y w a z s z e r e g u ślimacznic ( r y c . 27), częściej jednak traktowane mo­ linia ślimacznica mniejszą w s z e l k i e g o r o d z a j u k r a t k a c h ( t a b l . I V . 14 — 16). B a r ­ też i a b s t r a k c y j n i e kratka, czy przedsta­ ornamentem pasków wypełnia spirala w i a t a b l i c a I V (17—28). spiralnych ( t a b l . I V , 9-11) i Sielczyk, ( r y c . 28). S z e r e g k o m b i n a c j i t y c h m o t y w ó w od poprzedniej, ślimacznic nimi rozciągnięta n y m i n a g ł a d k o ( t a b l . I V , 5). S a m i n f o r m a t o r — oprócz linii, Czeczelewski, po stronie cały zewnętrznej ornament sprowadza i linii roz­ Czecze­ wewnętrznej. Zew­ się d o d w ó c h tylko l'93 �Antoniego Czeczelewskiego, stryja Czeczelewski, zmarły w reprezentował starsze Jakuba. Antoni c z e r w c u r b . , w w i e k u l a t 74, pokolenie bialskich garncarzy. C h o r o w i t y o d l a t młodych, niechętnie i t y l k o ulegając woli ojca poświecił się g a r n c a r s t w u . U p r a w i a ł ten ciężki z a w ó d p r z e z l a t z górą 50. W o s t a t n i m dziesię­ cioleciu Chory n i e był już w stanie i n t e n s y w n i e n a gruźlicę, siadał p r z y k o l e w pracować. okresach lep­ szego s a m o p o c z u c i a . Z d a r z a ł o się, że w y p a l a ł j e d e n l u b d w a p i e c e n a r o k , a p o d k o n i e c życia z a l e d w i e jeden p i e c n a d w a l a t a . D r u g a żona, którą poślubił w 1934 г., nie potrafiła cały na trud nauczyć toczenia się z d o b n i c t w a i dekorowania naczyń, t a k że spadał wyłącznie niego. Antoni Czeczelewski garncarza, który uchodził za niejednokrotnie bardzo swych zdolnego mniej doś­ w i a d c z o n y c h k o l e g ó w uczył t a j n i k ó w rzemiosła, z w ł a ­ szcza zaś strem „prowadzenia" wypału, nieprześcignionym. w czym Podobnie rze, t a k i A n t o n i Czeczelewski był jak inni maj­ garnca­ toczył buńki, ładyszki, szabasówki, g a r n k i , d z b a n k i , d o n i c z k i , m a k u t r y , miski i tzw. durszlaki, to jest m i s k i z d z i u r k o w a n y m dnem, służące do głębokiej odcedzania. czerni, namentem na Wyroby gładzonym. F o r m y l e w s k i przejął Wyroby jego powierzchni miały zdobione naczvii A n t o n i o d s w e g o ojca, bialskich, czym granicę zdobi stref or­ Czecze­ Ignacego. jego, p o d o b n i e j a k i w y r o b y carzy odcień były innych garn­ ornament dwustrefowy, przy stanowi maksymalne wychylenie brzuśca, podkreślone p o d w ó j n ą kreską, obiegającą n a ­ Ryc. 28. Łady sika. Wyk. Jakub Czeczelewski, pow. Binla Podlaska. Sielczyk, czynie wał równoleżnikowo. ułożonymi gładzonymi w biegnących w nieznacznej odleg­ brzuśca pokry­ od między siebie nimi wy­ skośnym k r e s k o w a n i e m . Górną partię brzuśca zakreślał l i n i a m i f a l i s t y m i l u b k i l k o m a umie­ szczonymi obok siebie równoległych, część odległościach p a s a m i , zaś przestrzeń pełniał czasem linii Dolną pewnych dzbanków ślimacznicami. i ładyszek wykonywał Na szyjkach pionowe paski lub łości o d k r a w ę d z i g ó r n e j , m i ę d z y k t ó r y m i z n a j d u j e się p o z i o m o biegnącą w y c i ą g n i ę t ą spiralę. O t w o r y w d n a c h l i n i a f a l i s t a ( t a b l . I I I , 6a), w e w n ą t r z zaś częstym m o ­ durszlaków rozmieszczał w t e n sposób, że tywem bywa dekoracyjny motyw s p i r a l a , wypełniająca dno, z wybiegają­ c y m i o d n i e j n a b o k i p ę k a m i p r o s t y c h , rozchodzących się w a c h l a r z y k o w a t o k u g ó r z e ( t a b l . I I I , 6b). Na specjalne uwagę wśród wyrobów s k i e g o zasługują duże d o n i c z k i n a k w i a t y , n i e r a z cie­ 5, której p o w i e r z c h n i ę , podzieloną n a t r z y s t r e f y róż­ n e j szerokości, w y p e ł n i a fali­ ..drzewka" i linii stych. wykonującym który j e s t z d o l n y m g a r n c a r z e m , swe w y r o b y technicznym i na nieprzeciętnym a r t y s t y c z n y m , n i e został czas „ o d k r y t y " p r z e z o r g a n y spełniające w Dziś Porównując pracowni badań, Czeczelewskiego p o k u p e m i ł a t w o rozchodziły biorców. jednak ze trudno sobą pozio­ dotych­ wojewódz­ kuba z Czeczelewskich gowskich. garnki te same z wystaw, organizowanych w stolicy woje­ N i e s p o t y k a się formy pochodzące nicza w ó d z t w a , a n i przesłane do W a r s z a w y . Widzimy kształtowania t w i e l u b e l s k i m opiekę n a d l u d o w ą twórczością p ' a s t y c z - i t u niemal — krzywdząca. jest dla Czynniki Czeczelewskiego terenowe, niewątpliwie sprawujące j e w ó d z t w i e l u b e l s k i m opiekę n a d l u d o w ą artystyczną, powinny wreszcie w wo­ twórczością przełamać tę jaką s t a n o w i odległość 3 k m . dzieląca Białą zaporę, Podlaską Sielczyka. kształty. Wspólna 2i)4 Białej można pominąć działalności t r z e c i e g o czynny t a m był do n i e d a w n a , a trzech identycznych dzbanki czy prawie zdob­ rozwiązywania sposób zdobienia stosowanym w i d z i m y n i e t y l k o sze­ zdobniczych ca, w y c i ą g n i ę t a s p i r a l a , z y g z a k , dobieństwo Ro­ zasady jest także t e c h n i k a elementów i Ja­ produkcji sposób do wspól­ Antoniego identyczne problemu dekoracji. Gdy zestawimy (ślimaczni­ wężyk itp.), ale i p o ­ układów k o m p o z y c y j n y c h , wyrażające się w t e n d e n c j i d o c a ł k o w i t e g o w y p e ł n i e n i a dekoracją p o ­ wierzchni naczynia, zachowania Podlaskiej, obok siebie z garncarzy, łych układów mianowicie cech s t o s o w a n y p r z e z R o g o w s k i c h ze s p o s o b e m działu brzuśca, o p e r o w a n i a Pisząc o ośrodku g a r n c a r s k i m w z p r a c o w n i mają (gładzenie), j a k r ó w n i e ż reg który wiele n p . ładyszki, z różnych przez o b y d w u Czeczelewskich, sytuacja się odszukać. „zwyczajnej" ju nie już pochodzące łatwością i c h r ó w n i e ż w s k l e p a c h C P L i A czy Dessy. T e g o r o d z a ­ od je wyroby, cieszyły się wśród o d ­ g a r n c a r s k i c h , k t ó r e są jeszcze dostępne dostrzegamy ną. W y r o b y j e g o n i e b y ł y d o t y c h c z a s e k s p o n o w a n e n a żadnej Antoniego naj­ gwiazdy. n y c h . O d n o s i się t o d o w y t w ó r c z o ś c i J a k u b Czeczelewski, mie wielkim stanowiły komponowany p o s t a c i ośmiopromiennej Wyroby Czeczelew­ k a w i e zdobione, j a k n p . przedstawiona n a t a b l i c y I I I , wzór częściej w ośrodkowy, zachodzą dwustrefowego kontrastem w czy t o p o j e d y n c z y c h e l e m e n t ó w , czy c a ­ dekoracyjnych. Pewne między poszczególnymi po­ zestawieniu różnice, warsztatami, jakie doty- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a775548946e2d2c1aa7a3cb92f32aae.pdf 69f57beafd4ac36a13c8204039fa666f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3985 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3729 Title A name given to the resource Sztuka ludowa na wystawach w Lublinie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.5 ; s.306-314 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Ekspozycja Ogólnopolskiej Wystawy Ludowej w Lublinie. Sztuki SZTUKA L U D O W A W Y S T A W A C H W LUBLINIE NA (lipiec — sierpień 1954 r.) ROMAN W z w i ą z k u z uroczystościami, które z o k a z j i 10-lecia staurowanym P K W N o d b y ł y się w d n i u 22 l i p c a r b . w L u b l i n i e , z o ­ dwie stała t a m o t w a r t a C e n t r a l n a W y s t a w a dawała strująca dotychczasowe osiągnięcia Rolnicza, Polski w z a k r e s i e p r o d u k c j i r o l n e j i h o d o w l a n e j , dająca postępu, j a k i w ciągu t e g o o k r e s u zaszedł w nie mechanizacji Obok obraz dziedzi­ wystawy które z g o d n i e stanowiły trzon z za­ ekspozycji, u w z g l ę d n i o n o r ó w n i e ż w sposób s z e r o k i i i n n e n i e n i a z życia w s i ; w ś r ó d n i c h b a r d z o zajmowała ludowa twórczość również artystyczna. miejsce W odre­ SZTUKI t e r y t o r i u m całej Przystąpmy WOJ. stawy sztuki dynie w we czy m e b l e — opierając się n a m a t e r i a l e k o w y m . Ekspozycję, n a którą p r z e z n a c z o n o zbyt wielkie sale, z zaznaczonymi ośrodkami miejscowościami, pająki. tkaniny Dalej na tograficznych 306 gdzie mapa tkackimi, zakończenie zaś przedstawiających stroje, — w i drzewie, serię zdjęć niektórych czy hafty garncarskie rzeźby nie­ województwa wycinanki kolejno wyroby k i l k a okazów dwie ceramicznymi, występują pokazano dekoracyjne, szykarskie, cinanki, rozpoczynała zabyt­ i spotkać było g d z i e użyto ich poszczególnych zabytki zespołów sztuki ludo­ okresie ludowej, mapę 10-lecia mapę terenowe, miejscowości, konkursy i wy­ ilustrującą dotychczaso­ prowadzone przez Za­ kład B a d a n i a P l a s t y k i , A r c h i t e k t u r y i Z d o b n i c t w a L u ­ dowego PIS, kilka blikacji dowej z p r a s y , odnoszących się d o l u ­ twórczości a r t y s t y c z n e j Przedstawiony wskazuje pewną twórczość tu n a t o , że w plastyczną jednak scenariusz wystawy pragnęli stworzyć organizatorzy ludu możliwie wszechstronnie Lubelszczyzny. poszczególne działy znaczną Lubelszczyzny. skrócie całość, ilustrującą Studiując my zdjęć z t y c h p r a c o r a z szereg p u ­ i wycinków ko­ fo­ wyłączając specjalnymi, ekspozycji. Lubelszczyzny, się w poszukiwania wy­ twór­ wo­ swym LUBELSKIE czesną twórczość l u d o w ą n a t e r e n i e w o j e w ó d z t w a , j e ­ ludowo, się jedna wej. odbyły działach — j a k n p . s t r o j e ludowej eksponujących ludowych pewnych nie działami sztuki do omówienia wystawowych, gdzie W R N w L u b l i n i e , było pokazać Polski, Paza dla d e k o r a c j i i ożywienia LUDOWEJ przez W y ­ z zakresu plastycznej zaś o b e j m o w a ł a i n n y c h działach w y s t a w y , ców hafty zorganizowanej można w z których twórczości druga Lubelszczyzny. współ­ dział K u l t u r y ludowej lubelskiego, zakresem zagad­ istotne WYSTAWA Założeniem t e j w y s t a w y , przegląd jewództwa FUSS s t a r y m Z a m k u L u b e l s k i m znalazły niezależne o d s i e b i e w y s t a w y , przedmioty w rolnictwie. zagadnień g o s p o d a r c z y c h , łożeniami ilu­ Ludowej REIN wystawy, przypadkowość w dostrzegliś­ dysponowaniu �materiałem. Weźmy jako przykład strój. Na wysta­ czego obraz twórczości R o g o w s k i e g o został przedsta­ w i e m i m o szczupłości m i e j s c a aż d w a e k r a n y p o ś w i ę ­ w i o n y w sposób j e d n o s t r o n n y . P o z a t y m R o g o w s k i n i e cono n a p o k a z a n i e u b i o r ó w k o b i e c y c h z p o w i a t u w ł o - jest j e d y n y m g a r n c a r z e m dawskiego, niego ubiór biłgorajski biała płótnianka, zajmująca mo że d l a z w i e d z a j ą c y c h rwaniu męska znaczną część e k r a n u , m i ­ n i e przedstawiała w ode­ od reszty u b i o r u nic specjalnie ciekawego. ogóle w y d a j e w reprezentowała m i się, że w o b e c r ó w n o c z e ś n i e miejscowym Muzeum specjalnej W otwartej wystawy strojów l u d o w y c h — w o m a w i a n y m t u pokazie sztuki ludowej Lubelszczyzny ły w M u z e u m b o g a t o w reprezentowane. t e n sposób w i ę c e j m i e j s c a na Uzyskałoby ekspozycję się innych działów, które zostały t u n a d m i e r n i e ścieśnione i w s k u ­ t e k tego n i e d a w a ł y pełnego o b r a z u b o g a c t w a , z j a k i m s p o t y k a m y się n a t e r e n i e L u b e l s z c z y z n y . dzo c i e k a w e j Oprócz i wartościowej k o l e k c j i haftów s k i c h można b y n p . pokazać większą serię tiulu nin, (czepce i „ p ó ł c z e p k i ' ) , a p r z e d e na wystawie podane bar­ biłgoraj­ haftów n a wszystkim - które zostały w tka­ wyborze dość słabym, o g r a n i c z o n o j e t u b o w i e m g ł ó w n i e d o p a ­ siaków i kraciaków. W y s t a w i o n o do więc k i l i m y p r z y k r y w a n i a łóżek, zwłaszcza w szerokie pasy zaś służące starsze, pasiaki u b r a n i o w e , używane tkane na za­ p a s k i czy spódnice. T k a n i n y t e , u t r z y m a n e w dość j e d ­ nolitej ciemnej wnosząc t o n a c j i , ciążyły n a d całością nastrój smutku, b y się uniknąć, g d y b y lorystyczny wie którego dało­ więcej u w a g i zwrócono n a k o ­ dobór e k s p o n o w a n y c h niesłusznie wystawy, niewątpliwie potraktowane tkanin. zostały Niewątpli­ na wystawie młodsze o d p a s i a k ó w t k a n i n y p r z e t y k a n e , które w p ó ł ­ nocnych powiatach województwa lubelskiego rozpow­ szechniły się o d l a t kilkudziesięciu. D w i e t e g o ju tkaniny nych (tzw. ,,pleciuchy") o wzorach umieszczone zostały w rodza­ geometrycz­ c i e m n y m przejściu wio­ d ą c y m n a salę w y s t a w o w ą , trzecią z a s t o s o w a n o jako tło stra­ dla portretów, skutkiem czego została ona cona j a k o j e d e n z elementów ekspozycji. T k a n e w ge­ o m e t r y c z n e w z o r y „ p l e c i u c h y " n i e są j e d y n y m i p r z y k ł a ­ dami lubelskich t k a n i n przetykanych, obok nich wy­ stępują r ó w n i e ż k i l i m y l n i a n o - w e ł n i a n e , t k a n e w „ k u ­ le", „gwiazdy", zestawieniami „róże" i i n n e , które s w y m i barwnymi przyczyniłyby śmiałymi się znacznie do o ż y w i e n i a w y s t a w y i — co ważniejsze — d a ł y b y czywisty obraz współczesnego tkactwa rze­ dekoracyjnego Lubelszczyzny. Podobnie j a k z t k a c t w e m , p r z e d s t a w i a ł się n a w y ­ l u b e l s k i e za­ l i c z a się d o t y c h o b s z a r ó w P o l s k i , g d z i e l u d o w e g a r n ­ rodne. jest Na jeszcze wystawie garncarskich najżywsze spośród zaprezentowano i najbardziej ważniejszych Łążek, różno­ ośrodków Baranów, Białą Podlaską, U r z ę d ó w , F i r l e j , K r a s n o b r ó d , a l e n i e p o k a ­ zano n p . Parczewa czy P a w ł o w a , g d z i e s z e r o k i l a r z w y r o b ó w — od s i w a k ó w Mikołaja w spółdzielni — s t a n o w i teriał d o e k s p o z y c j i również dobór problemowej. materiału wach­ P i l i p c z u k a aż d o m a l o w a n y c h naczyń w y r a b i a n y c h p r z e z zrzeszonych garncarzy ciekawy ma­ Zastrzeżenia budzi ilustrującego dorobek po­ szczególnych o ś r o d k ó w czy g a r n c a r z y . I t a k n p . z w y ­ robów K a z i m i e r z a kazano przed R o g o w s k i e g o (Biała t y l k o ceramikę, jedynie na miasta, brakło którą konkursy, wystawy garncarz czy n a t o m i a s t gładzonych stanowią j e g o z w y c z a j n ą Podlaska) na po­ ten wyrabia sprzedaż siwaków, do które produkcję d l a w s i , s k u t k i e m w Białej t a m jeszcze paru Podlaskiej, Antoni miesiącami), a prócz Czeczelewski w niezbyt odleg­ ł y m S i e l c z y k u p r a c u j e d o dziś b a r d z o u z d o l n i o n y J a ­ kub tych trzech g a r n c a r z y dałoby n a l e ż y t e w y o b r a ż e n i e o ośrodku Czeczelewski. garn­ carskim w tło d l a o c e n y Podobne Zestawienie Białej Podlaskiej wyrobów produkcji i stanowiłoby przez właściwe Rogowskiego. niedociągnięcia w y k a z u j e e k s p o z y c j a bów z B a r a n o w a , które reprezentowane są wyro­ wyłącznie ceramikę B o l e s ł a w a Dąbrosza, pokazaną w zbyt dużej ilości, p o d c z a s g d y i n n i g a r n c a r z e z tego ośrod­ k a w ogóle n i e z o s t a l i u w z g l ę d n i e n i . Nieporozumienie zachodzi t e r i a ł ó w ilustrujących w a . Bidaczów, j e d e n carskich również wyroby w doborze z Bidaczowa z ważniejszych p o w . biłgorajskiego, ośrodków założony ma­ i Urzędo­ w garn­ połowie X I X w . przez emigrantów z M e d y n i Głogowskiej ( w o j . rzeszowskie), p r o d u k u j e s i w a k i i skąpo naczynia czerwone, glazurowane s k r o m n i e z d o b i o n e , a l e za t o w y ­ różniające się doskonałą dycyjną formą. Na w y s t a w i e c e r a m i k ę bidaczowską by Józefa L e w k o w i c z a tę reprezentowały ( r y c . 2), ale o b o k n i c h tra­ wyro­ pokazano r ó w n i e ż z d o b i o n e p l a s t y c z n i e d z b a n k i , zupełnie z m i e j ­ scową tradycją rabia (wyłącznie z Bidaczowa, n i e związane, które o d p a r u l a t w y ­ na k o n k u r s y i w y s t a w y ) podpatrzywszy z fotografii J a n Welc sposób de­ k o r a c j i s t o s o w a n y p r z e z Józefa W i t k a z U r z ę d o w a . U r z ę ­ d ó w j e s t t o s t a r y ośrodek g a r n c a r s k i w p o w i e c i e śnickim, w y r a b i a j ą c y kra­ d a w n i e j — prócz s i w a k ó w i n i e z d o b i o n e j , skąpo g l a z u r o w a n e j c e r a m i k i c z e r w o n e j u ż y t ­ kowej Pod — również z a b a w k i odpustowe i k r o p i e l n i c z k i . wpływem bywały konkursów, się n a t e r e n i e j a k i e o d szeregu Lubelszczyzny, lat od­ niektórzy z urzędowskich g a r n c a r z y — g ł ó w n i e b r a c i a J e r z y i P a ­ w e ł W i t k o w i e ( r y c . 9) — ramiki z a b r a l i się d o p r o d u k c j i a r t y s t y c z n e j , wyrabiając swym p r y m i t y w i e kompozycje rodzajowej z gliny ce­ ciekawe figuralne o w tematyce ( n p . w e s e l e g a r n c a r s k i e ) , czy a k t u a l n e j ( o r ­ ka t r a k t o r e m ) i t p . O b o k t y c h wyrobów, które — p o d o b ­ nie j a k f i g u r k i rakter częli iłżeckie czy m e d y ń s k i e — pewnego rodzaju o n i również naczynia zdobione poważniejszych stawie problem ceramiki. Województwo carstwo (zmarł można było r a c z e j z r e z y g n o w a ć z u b i o ­ rów, zwłaszcza że s t r o j e w ł o d a w s k i e i biłgorajskie b y ­ pracował galanterii wyrabiać na konkursy i plastycznie tradycji mają i za­ wystawy i glazurowane. zdobniczych cha­ ceramicznej, Brak posługiwanie się p r z y p a d k o w y m i w z o r a m i s z y b k o s p r o w a d z i ł o g a r n ­ carzy urzędowskich n a zupełne bezdroża, p r z e z które brną n a d a l , zachęcani t y m , że w y r o b y i c h p r z y j m o w a ­ n e są n a k o n k u r s y i p o k a z y w a n e n a w y s t a w a c h . kładem i tych wyrobów, d e k o r a c j i , są d z b a n y wate ( r y c . 7), u k a z a n e pretensjonalnych w ( r y c . 8) i n a c z y n i a pierścieniorównież w Lublinie jako wyroby carstwo urzędowskie. nowych form Przy­ kształcie n a obecnej wystawie mające r e p r e z e n t o w a ć Zamiast ceramicznych, naturalnego garn­ rozwoju nawarstwiających się n i e j a k o n a s t a r y m t r a d y c y j n y m d o r o b k u ośrodka, m a ­ m y t u t a j przykład p o w s t a w a n i a w y t w o r ó w obcych tradycjom miejscowym, zasadniczo wyrastających na n i e p o t r z e b n i e zapożyczonych w z o r a c h c e r a m i k i m a n u ­ f a k t u r o w e j i fabrycznej. F a k t , o którym t u w s p o m n i a ­ łem, n i e obciąża o c z y w i ś c i e w sposób w y ł ą c z n y nizatorów w y s t a w y . Świadczy o n raczej o b r a k u orga­ kon­ s e k w e n t n e j p o l i t y k i n a o d c i n k u o p i e k i n a d sztuką l u ­ dową, s k o r o w j e d n y c h ośrodkach t o l e r u j e się i b o d a j 307 �Wycinankami z kolorowego p a p i e r u i pamiętają, jak się j e w y k o n y w a ł o , p o z a t y m , j a k w y n i k a z doniesień p r a s y ( w y c i n e k znajdował się w g a b l o t c e n a w y s t a w i e ) , i s t n i e j e zbiór s t a r y c h w y c i n a n e k kraśnickiego. N a s u w a ludowych z powiatu się w i ę c p y t a n i e , czy rzeczywi­ ście n i e można b y ł o i c h pokazać n a w y s t a w i e j a k o tła, na k t ó r y m s t a j e się d o p i e r o zrozumiała twórczość D o ­ brzyńskiego i jego techniczne mistrzostwo. R z e ź b y T a d e u s z a Szkodzińskiego z L i s z n e j łą Podlaską gałęzi Z (jedyne sztuki) kilku ujęciu na w y s t a w i e reprezentują jego jest zresztą prac poziom najbardziej „Zimowa jazda", pod Bia­ okazy dosyć tej nierówny. rzeźbiarska w przedstawiająca swym kobietę i m ę ż c z y z n ę w chłopskich s a n i a c h , ciągnionych k o n i e zaprzężone względem w „duhę"; kompozycyjnym inne przez jego prace znacznie są p o d słabsze, jak np. „ T r a c z " czy „ K u r s a n a l f a b e t ó w " . Szczególnie t a o s t a t ­ nia, zakomponowana t a k , że w ł a ś c i w i e n i e m a n a nią skąd popatrzeć, p r z y p o m i n a j a k o całość r a c z e j i z b y s z k o l n e j niż dzieło s z t u k i Ryc. 2. Dzbanek wzorowany na wyrobach J . Głuszka z Kielc. Glazura żółtozielona. Wys. 28 cm. Wykonał Franciszek Lewkowicz z Bidaczoiva (pow. biłgorajski). Meblarstwo wie w ludowe reprezentowane sposób Frampola, symboliczny która dzięki przez barwnej pośrodku s a l i doskonały a k c e n t Poważnym że p o p i e r a pewne zjawiska, które słusznie zwalczane są g d z i e i n d z i e j ( n p . w I ł ż y ) . U w a g i k r y t y c z n e , nasuwające się w z w i ą z k u z o m a ­ wianiem dziatu momentów wanie ceramiki, pozytywnych. nie p o w i n n y Należy k i l k u mało z n a n y c h łudniowych Majdanek powiatach przysłaniać do n i c h o ś r o d k ó w leżących w Lubelszczyzny, i Hrebenne zaprezento­ jak (pow. tomaszowski) po­ Kolonia oraz Jar­ czów ( p o w . h r u b i e s z o w s k i ) . Spośród n i c h n a szczegól­ ną u w a g ę zasługuje s i w a k w y k o n a n y Chmielą z k o l o n i i M a j d a n e k nej części brzuśca niczej biegnie płytko ten stanowi ciekawy nie notowanej polegającej Antoniego ( r y c . 3), z d o b i o n y dwucentymetrowym k i e m , n a którym Garnek przez w czarnym wyryta linia szla­ falista. przykład t e c h n i k i dotychczas gór­ zdob­ w i n n y c h ośrodkach, na m a l o w a n i u p o w i e r z c h n i naczynia glin­ ką, która — ze w z g l ę d u n a s w ó j skład c h e m i c z n y w czasie w y p a ł u r e d u k c y j n e g o o d c i e n i u niż reszta — nabiera czerni w i n n y m W p o r ó w n a n i u z ceramiką wyroby koszykarskie stały n a w y s t a w i e p o t r a k t o w a n e dosyć p o zo­ macoszemu. Ustawione n a podłodze dookoła ścian, p o z b a w i o n e by­ ły napisów się, nawet pozwalających g d z i e i p r z e z k o g o zostały W dziale w y c i n a n e k zorientować wykonane. pokazano prace wybitnego wy- c i n a n k a r z a ze S t a r e g o B o r u ( p o w . l u b a r t o w s k i ) , I g n a ­ cego D o b r z y ń s k i e g o , o r a z niektóre w y c i n a n k i w y k o n a ­ ne p o d j e g o k i e r u n k i e m p r z e z młodzież szkolną n a k u r ­ sie z o r g a n i z o w a n y m w m a j u przez M i n i s t e r s t w o Kul­ było na w y s t a ­ jedną skrzynię malaturze omawianej wystawy terenu i brak oprawy w które postaci napisów, z stanowiła dekoracyjny. ła słaba e k s p l o r a c j a ułatwiałyby by­ naukowej zwiedzającym n a w i ą z a n i e bliższego k o n t a k t u ze z g r o m a d z o n y m i eks­ p o n a t a m i . D a w a ł o się t o , rzecz c h a r a k t e r y s t y c z n a , o d ­ czuć p r z e d e w s z y s t k i m , g d y chodziło o w y c i e c z k i dzieży w i e j s k i e j , która n i e umiała znaleźć stosunku do wystawy, dostrzegając w mło­ właściwego niej jedynie wpadające w oko c i e k a w o s t k i . B r a k u tego n i e p o t r a f i l i również którzy usunąć i niewykwalifikowani ograniczali lej sali m a m y się w y ł ą c z n i e przewodnicy, d o objaśnień, że zabytki sztuki ludowej, stroju, ceramiki", i zostawiali następnie s w y m c i e c z e k zaś plątali się t a m b e z r a d n i e . wo i barwnie wypowiedziany „podopiecz­ dałby j a k n a j l e p s z e nięcie pełnego wego, czego dydaktycznego nie wykorzystano wystawy i należycie twórców szczono f o t o g r a f i e na szczyzny przy pracy, osiąg­ nawet tam, świadomie to z a m i e r z y l i . „Państwo l u d o w y c h " , na którym kilku ży­ propagando­ P r z y k ł a d e m m o ż e być e k r a n z a t y t u ł o w a n y opieką wy­ niewątpliwie r e z u l t a t y i pozwoliłby efektu gdzie organizatorzy Tymczasem komentarz „w tkactwa n y m " parę m i n u t czasu n a z w i e d z e n i e , u c z e s t n i c y otacza czerepu. mankamentem model plastycznej. artystów jednak umie­ ludowych zdjęcia, Lubel­ przedstawiające n p . M . O l e k s i e j u k a p l o t ą c e g o k o s z y k , czy R o g o w s k i e g o siedzącego za k r ę g i e m przekonywającym garncarskim, nie dowodem opieki są jeszcze roztaczanej nad n i m i przez Państwo. O b o k z i l u s t r o w a n i a e l e k t r y f i k a c j i Lążka i mapy wystaw i konkursów które w ciągu 10-lecia odbyły należało pokazać, w j a k i się n a sztuki ludowej, Lubelszczyźnie, sposób P a ń s t w o w k o n k r e t ­ nych przypadkach przychodzi l u d o w y m artystom z po­ t u r y i S z t u k i w Samoklęskaeh ( p o w . l u b a r t o w s k i ) . T e ­ mocą, czy t o materialną go r o d z a j u dawniej, polew była p e n d i ó w i n a g r ó d ) . N a l e ż a ł o też pokazać, .jak w y t w o r y kiedy ekspozycja twórczość oderwany wiemy przed szechniona. czasów 308 żadną na terenie w swej dziesiątkami Żyją uważana Lubelszczyzny, tym kierunku j e d n a k , że t a k n i e j e s t . paru uzasadniona Dobrzyńskiego przypadek poprzedzony byłaby Na zdobiły nie Dziś Lubelszczyźnie l a t była w y c i n a n k a dziś jeszcze s t a r e młodości tradycją. za kobiety, tragarze rozpow­ które za izb k o l i s t y m i i glazur), czy ( n p . dostarczając finansową garncarzom ( u d z i e ając i c h rąk w ł ą c z o n e są w o g ó l n y d o r o b e k k u l t u r y im sty­ narodo­ w e j . N i e k t ó r z y z p r z e w o d n i k ó w p o p r o s t u o m i j a l i dział s z t u k i l u d o w e j , s k u t k i e m czego n p . t a k i K a z i m i e r z Ro­ g o w s k i n i e zobaczył n a w y s t a w i e s w y c h w ł a s n y c h p r a c i w y j e c h a ł g ł ę b o k o przeświadczony, że w L u b l i n i e n i e były o n e wystawione. �OGÓLNA Wystawa omawianą ła ta, n a w e t wyżej przestrzennie wystawą autonomiczną sztuki całość. współorganizatorów WYSTAWA n i e powiązana Jak wynika z wypowiedzi — Wydziału Twórczości Ludowej w Ministerstwie K u l t u r y i Sztuki — naczelnym niem ekspozycji barwnego było stworzenie a k c e n t u , „bukietu z lubelskiej, stanowi­ przede zada­ wszystkim k w i a t ó w " . Chodziło, j a k SZTUKI LUDOWEJ go czy r z e s z o w s k i e g o północną połać w o j e w ó d z t w a do podziału l u b łączącego administracyjnego, etnograficzne kowy, odbiło d z ó w m o g ł y w ciągu k r ó t k i e g o czasu nasycić się w r a ­ i I i bogactwa naszej sztuki datku Trudno bardzo przejść niezręczne przez niewielką obudowaną barwne n i e „ e f e k t e m " stanowić wartości — bez w niej niła się odrębność Trudności, tylko na wystawy. samo działa­ jeden z ele­ sztuki jakie przypad­ przejrzystości Mechaniczne po­ ludowej wynikły z Góralszczyzny i t d . przyjętego podziału, s p o w o d o w a ł y , że o r g a n i z a t o r z y w p r a k t y c e z dużą n i e ­ frasobliwością powinno ujemnie n p . w s p ó l n y w ą t e k k u l t u r y M a z o w s z a , że n i e u w i d o c z ­ do­ eksponaty. I n n a s p r a w a , że, j a k się n a m w y d a j e , sposób najzupełniej również w pełni uczucia z a c h w y t u , j a k i e wywołują zgromadzone piękne, dydaktycznej w ekspozycji s z u f l a d k o w a n i e materiału s p o w o d o w a ł o , że zagubił się i w salkę się dzielącego ludowej. rzeczywiście, c e l t e n został, j a k się w y d a j e , osiągnięty. albo r o ­ k r a k o w s k i e c z y łódzkie). W p r o w a d z e n i e krainy piękna rzeszowskiego), bił w r a ż e n i e n i e p o w a ż n e j twórczości p l a s t y c z n e j ( w o j . w o l n o przypuszczać, o to, a b y p r z e p ł y w a j ą c e m a s y w i ­ żeniem ( g d z i e n i e była zupełnie r e p r e z e n ­ t o w a n a s z t u k a t z w . L a s o w i a k ó w , zamieszkujących całą wypełniali niekiedy poszczególne stoi­ ska m a t e r i a ł e m z różnych zupełnie terenów, b y l e mentów ekspozycji. O b o k b o w i e m t y c h , którzy po p r o ­ których s t u przechodzą p r z e z poszczególne sale czy s t o i s k a , c o ­ teriałem raz już określić j a k o b r a k p o c z u c i a odpowiedzialności liczniejsze są rzesze zwiedzających, dla których w y s t a w a s t a n o w i p r a w d z i w ą , w i e l k ą szkołę. Dlatego nieobojętną sprawą jest tyczna ekspozycji, j a k najda'ej ność. Dotyczy bec wartość dydak­ idąca ścisłość i r z e t e l ­ t o o c z y w i ś c i e n i e t y l k o części mówią­ c y c h o h i s t o r i i czy r o z w o j u n o w e j w s i , spółdzielni p r o ­ tyl­ k o w y p e ł n i ć lukę czy uzyskać estetyczną całość. W n i e ­ wypadkach była swoboda tak daleko licznych rzesz w a c h n i e t y l k o patrzą ry zapamięta, iż w ma­ b y ją zwiedzających, i w którzy podziwiają, Czymże b o w i e m wzbogaci obrazy na szkle dysponowaniu posunięta, że można na wo­ wysta­ a l e i uczą się. swoją w i e d z ę człowiek, k t ó ­ województwie kieleckim malują o t e m a t y c e góralskiej ( o b r a z y H . R o j - d u k c y j n y c h i t p . , a l e i t y c h działów, które stanowią t y l k o Kozlowskiej pewną k o l w i e k n a p i s u objaśniającego), a w w o j . k r a k o w s k i m podbudowę zasadniczego nurtu, j a k to ma tkają m i e j s c e n p . ze sztuką ludową. W t y m w y p a d k u można n a w e t przypuszczać, że k a ż ­ dy ze z w i e d z a j ą c y c h ze zrozumiałą dać będzie e k s p o n a t y s z t u k i satysfakcją ludowej jego oglą­ regionu, sztuki nierzadko tak dobrze m u znanej n i e m a l od k o ­ lebki. Stąd konieczność j a k n a j b a r d z i e j p r z e m y ś l a n e g o , d o ­ kładnego i (właśnie pokazania etnograficznie eksponatów. p o s t a r a m y się d a l e j Na ścisłego!) Ze n i e z a w s z e dobrania t a k było z Zakopanego, wzorzyste dywany umieszczone dwuosnowowe bez jakiego­ „w gwiazdy p a z u r k a m i " , przerzucone t u beztrosko z Wyszkowa Kurpiach? wać Podobnych więcej. umieszczono I wypadków dałoby tak np. eksponaty z się z na zanoto­ Opoczyńskiego w obrębie w y s t a w y w o j . łódzkiego, m i m o że Opoczyńskie o d l a t już należy d o w o j . k i e l e c k i e g o ; misami z Baranowa wiedliwie (pow. puławski) obdzielono d w a sąsiadujące ze sobą (oczywiście spra­ tylko — wykazać. w y s t a w i e , mającej dać przegląd twórczości pla­ s t y c z n e j l u d u całej P o l s k i , z e b r a n y materiał został p o ­ kazany w układzie t e r y t o r i a l n y m . Ponieważ podziału na w i ę k s z e k r a i n y e t n o g r a f i c z n e administracyjny torzy wystawy podział na zamiast zastosowano województwa, organiza­ stanęli o d r a z u w o b e c trudności, k t ó ­ r e w p r a k t y c e okazały się n i e d o p o k o n a n i a . Z b y t w i e ­ le b o w i e m trzeba było w y p e ł n i ć stoisk, a material, k t ó r y m d y s p o n o w a n o , był z n a t u r y r z e c z y b a r d z o n i e ­ r ó w n y . Stąd w y n i k ł a konieczność łączenia n a j e d n y m stoisku eksponatów z województw mniej bogatych pod względem e t n o g r a f i c z n y m , j a k n p . z w o j . poznań­ skiego, bydgoskiego czasami i zielonogórskiego, k l a s a eksponatów, które jak i niższa z konieczności m u ­ siały dostać się n a w y s t a w ę , a b y d a n e województwo mogło być w jakiś sposób r e p r e z e n t o w a n e (np. czarna c h u s t a t k a n a f a b r y c z n i e , która znalazła się wśród z a ­ bytków Inne sztuki znowu zasobnych ludowej w o j . poznańskiego). dla województw i różnorodnych p o d w z g l ę d e m stoiska, przeznaczone etnograficz­ n y m , j a k np. w o j . k r a k o w s k i e , rzeszowskie czy lubel­ s k i e , n i e b y ł y w s t a n i e pomieścić t a k i e g o zespołu e k s ­ ponatów, który dawałby ści a r t y s t y c z n e j d a n e g o rzeczywisty obraz twórczo­ t e r e n u , z konieczności więc m u s i a n o ograniczyć się d o w y b o r u dość w g r u n c i e r z e ­ czy p r z y p a d k o w e g o , który a l b o z b y t upraszczał zagad­ n i e n i e , j a k t o miało m i e j s c e w w y p a d k u w o j . k i e l e c k i e ­ R y c . 3. Garnek siwak. Wys. 18 cm. Wykonał Antoni Chmiel z K o l o n i i Majdanek (pow. tomaszowski). 309 �Ryc. Ryc. 310 4. Traktorzystka. Płaskorzeźba 5. Analfabetka. Płaskorzeźba z Sądeczyzny, w drzewie. Wym. 52 X 37 cm. (рогу, buski). Wykonał Adam Czarnecki w drzewie. Wym. Зв.5 X 25,5 cm. Wykonał Tadeusz obecnie zamieszkały w Półwiosku (pow. grodkowski). Obrzud, z Gumienic rzeźbiarz �na w y s t a w i e ) w o j e w ó d z t w a : łódzkie i l u b e l s k i e , p r z ę - ślicę rzeźbioną wrotka, kiego. zaś, ustawioną o b o k „wypożyczono" Dokładniejsze z okolic wejrzenie lubelskiego Mińska w koło­ Mazowiec­ szczegóły gospoda­ r o w a n i a m a t e r i a ł e m utrudniał f a k t , że większość p o n a t ó w n i e miała napisów informujących szym eks­ o i c h bliż­ pochodzeniu. W i e l e nieporozumień stawy, wywołać gdzie na j e d n y m m o g ł y te p a r t i e w y ­ stoisku rozmieszczone obok siebie z a b y t k i z k i l k u województw. tego może być s t o i s k o w o j e w ó d z t w pionie oznaczonym wały napisem: się czepce dolnośląskie były Przykładem śląskich, g d z i e „Woj. opolskie" w znajdo­ i cieszyńskie żywotki, a obok napisu „Woj. wrocławskie" — suknia z samo­ działowego pasiaka pochodzącego z północnej Opol­ szczyzny. Eksponaty zgromadzone na wystawie — poza pew­ n y m i wyjątkami — reprezentowały poziom dobry, p o ­ chodziły o n e b o w i e m g ł ó w n i e ze s t a r a n n i e o d l a t k i l ­ k u dobieranego wystawowego i wielokrotnie eksponowanego Ministerstwa Kultury zasobu i Sztuki, który uzupełniono materiałami w y p o ż y c z o n y m i z p a r u szych więk­ muzeów. N a w y s t a w i e w i d z i e l i ś m y wśród t k a n i n m . i n . z n a k o nr.tą pracę D o m i n i k i B u j n o w s k i e j , zatytułowaną ga przez wieś". Z „Dro­ c e r a m i k i t a k i e ośrodki, j a k D e n - ków, M a j d a n G ł o g o w s k i , Ł ą ż e k i B o l i m ó w . R z e ź b ę r e ­ prezentowała g ł ó w n i e g r u p a rzeźbiarzy z R z e s z o w s k i e g o , z Kalembą nych i Rozalią Kuźniar rzeźbiarzy Obrzuda zwracały ( r y c . 5) i A d a m a n a czele. Z m n i e j uwagę zna­ płaskorzeźby Czarneckiego T. ( r y c . 4). Z i n n y c h eksponatów należy w y m i e n i ć c i e k a w y ze­ spół m a l o w a n y c h k a f l i m a z u r s k i c h , n o w ą rzeźbę ś w i e c ­ ką Józefa Janosa z Dębna, przedstawiającą Koperni­ ka*, i w y c i n a n k i z Sannik pod Gostyninem. Ryc. 6. Uczestniczka konkursu hodowlanego. w drzewie. Wykonał Józef Grzegory ze Zlakowa wego (pow. łowicki). Rzeźba Boro­ Niestety, te o s t a t n i e połączone zostały n a j e d n e j t a b l i c y z k u r ­ p i o w s k i m i i w s c h o d n i o - m a z o w i e c k i m i , s k u t k i e m czego zagubiły wiele się d l a zwiedzających, i n n y c h eksponatów żadnym napisem Ogólnie — zwłaszcza nie były że — jak wyodrębnione objaśniającym. omawiana t u wystawa sprawiała wrażenie gatej problematyki, jaka wiąże się z zagadnieniami s z t u k i l u d o w e j , budziłaby n i e w ą t p l i w i e głęboki podziw i pochwały w p i e r w s z y c h l a t a c h p o w o j e n n y c h , od t e ­ go j e d n a k czasu d z i e l i n a s już dziesiąć l a t , w n a d m i e r n i e stłoczonej, co zresztą w y n i k a ł o z c i a s n o t y których n i e p o m i e r n i e w z r o s ł y w y m a g a n i a , lokalu ne o d d a w n a nym i niedopracowania ( r y c . 1). S p e c j a l n i e konstrukcja pod względem przykre d r e w n i a n a , ciężka koncepcyj­ wrażenie i konkurująca p o n a t a m i , w której n i e b r a k b y ł o t y p o w e g o okupacji opalania drzewa, wszystkich „heimach". Wystawa t a , dająca jakiejkolwiek oprawy sprawiała tak z eks­ dla okresu powszechnego we wych. sztuki naukowej, ludowej z pominięciem w nowym do m u z e a l n i c t w i e , a n i e zawsze organizatorów Zabytków sztuki wystaw ludowej ekspono­ i bogactwa, j a k to b y w a w w i t r y n a c h sklepowych. N a d wystawy musi panować wspólna bez w o d n i a , jakiś p r o b l e m , który bo- łączy w logiczną i jednolitą t r e ś c i o w o WYSTAWA w y s t a w a m i , eksponaty z dziedziny okolicznościo­ n i e można w a ć w y ł ą c z n i e p o d k ą t e m w i d z e n i a i c h różnorodności całością przegląd CENTRALNA Poza o b y d w i e m a docierające ciągu uwzględnia­ lo zgromadzone myśl prze­ eksponaty całość. ROLNICZA tkaniny świętokrzyskie wyroby (Iłża, stawie c e r a m i k ę z M e d y n i G ł o g o w s k i e j , d o której należy z a ­ obok płodów przetwórczego mniejsze g d z i e poszczególne w o j e w ó d z t w a rolnych i — kolekcje miosło a r t y s t y c z n e . wyrobów wystawiały ilustrujące I rolnego również miejscowe przemysłu wystawiono ludowe kamionkę, z m a l o w a n ą rze­ w kobiecym Pod­ ubiorze dekoracją (ptaszki). W racyjny przypominającej kolorach w o j . k r a k o w s k i m główny stanowiła b o g a t o malowana z W ł o d a w s k i e g o , zastąpiony później p r z e z męski i k o ­ ska, którą następnie z n i e w i a d o m e j to, kieleckie da- w białym i j a s n o z i e l o n y m , o m o t y w a c h roślinnych i z w i e r z ę c y c h biecy ubiór k r z c z o n o w s k i . W o j e w ó d z t w o — zaliczyć r ó w n i e ż n i e s p o t y k a n e d o t y c h c z a s n a ­ czynia o j e d n o l i t e j brązowej polewie, tak np. na stoisku w o j . l u b e l ­ manekin pewne w o j . rzeszowskie większe l u b skiego, obok c e r a m f k i , głównie z Łążka i Białej laskiej, — Rędocin); gliniane Denków, Rolniczej, Szczekociny, i s z t u k i l u d o w e j w i d z i e ć było można n a C e n t r a l n e j W y ­ s k u t k i e m czego n a p i e r w s z e element deko­ s k r z y n i a skawiń­ przyczyny miejsce usunię­ wybiła się b r z y d k a biała g a b l o t a , g d z i e bez w i ę k s z e g o sensu p o ­ * „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " n r 2/1953, s. 167. wieszono pojedyncze części s t r o j u k r a k o w s k i e g o i g ó - 311 �I ralskiego nym (gorsety, elementem wały pęki wstążek, hafty, b u t y k r a k o w s k i e itp.). dekoracyjnym malowniczo tzw. były udrapowanych „krakowskich", z po­ kwiecistych wyrabianych ostatnio p r z e z C P L i A w K r a k o w i e . Całość uzupełniały nia gliniane w Łysej produkowane przez Górze oraz obrazy Uda­ zwisające zakłady naczy­ ceramiczne n a szkle H e l e n y Roj-Ko- znaczono w obrębie poszczególnych stoisk, n i e kiego, i interesujące efektownie nas eksponaty, ułożone w dobrze dobrane miejscu centralnym, istotnie pełniły r o l ę a k c e n t u d e k o r a c y j n e g o , ożywiającego m o ­ notonne n a które dość zespoły się p r z e w a ż n i e wystawowe, składały kosze z j a r z y n a m i , p u s z k i konserw, z ł o w s k i e j . W o j e w ó d z t w o s t a l i n o g r o d z k i e w y s t a w i ł o sze­ kłęby p o w r o z ó w , p r ó b k i l n u czy w e ł n y i i n n e reg n i e w i e l k i c h lalek w bardzo d o b r y c h strojach l u d o ­ nie niewdzięczne e k s p o n a t y w y c h , k o r o n k i cieszyńskie, p a s i a k i z o k o l i c pisanki wierz?.. Zawiercia, spod G l i w i c i k i l k a naczyń g l i n i a n y c h z S i e ­ Skromniej wypadły województwa opolskie i w r o c ł a w s k i e , g d z i e z konieczności o g r a n i c z o n o poszczególnych (czepce) elementów ubiorów l u b współczesnych się d o zabytkowych W podob­ wystawowe. w i e l u natomiast przypadkach — i to nawet t a ­ k i c h , g d z i e z o b i e k t ó w s z t u k i l u d o w e j można b y s t w o ­ rzyć całość, w pełni nadającą się d o w y k o r z y s t a n i a — zepchnięte zostały o n e n a m i e j s c e podane w sposób n i e c i e k a w y zupełnie poślednie, (woj. krakowskie), peł­ ko­ niąc rolę p r z y s ł o w i o w e g o k w i a t k a p r z y kożuchu. B r a k ­ b i e c y z o k o l i c K ł o d z k a ) . W w o j . białostockim zupełnie ło t u w i d a ć j a s n e j k o n c e p c j i , która w sposób j e d n o l i t y słusznie twórczość wszystkim tkaniny, osnowowe, szkoda r e k o n s t r u k c j i (ubiór była j e d n a k o w a . W niektórych, j a k n p . w s t o i s k u w o j . ł ó d z ­ ludową a w reprezentowały szczególności przede dywany d w u - t y l k o , że p o k a z a n o j e bez w y b o r u , s k u t k i e m czego o b o k t k a n i n o w z o r a c h b a r d z o d o b r y c h znalazły się r ó w n i e ż w z o r y ze już stosowania wyżej n a k r y c i a n a łóżka. niekonsekwencje, podziału n i e pracujący p r z e m y s ł l u d o w y ? ) spole i n n y c h materiałów „ k a p o w e " , naśladujące t a ­ nie, p r o d u k o w a n e fabrycznie Omówione określałaby d l a t e j części w y s t a w y t y p e k s p o n a t u s z t u ­ k i l u d o w e j (może należało t u pokazać j e d y n i e wystawie lubelskiej zagadnienie sztuki ludowej Wśród licznych pawilonów, placu które za­ pełniały p l a c w y s t a w o w y , rozciągając się u stóp w z g ó ­ w a ł y , że h a f t y k u r p i o w s k i e znalazły się n a s t o i s k u w o j . rza zamkowego, u w a g ę p a w i l o n roślin białostockiego, a w y c i n a n k i — w zespole m y s ł o w y c h , którego f r o n t o w a ściana u d e k o r o w a n a woj. warszawskiego. łódzkie p o k a z a n o , W dziale prócz spowodo­ wystawowego. ze­ wystawowych. w y ł o n i ł o się r a z jeszcze w z w i ą z k u z dekoracją wynikające administracyjnego, Na aktual­ i jego miejsce w wystawowym reprezentującym tkanin i ceramiki, woj. zwracał stała w y k o n a n y m i p r z e z z a l i p s k i e m a l a r k i prze­ również niami roślin p r z e m y s ł o w y c h , d w i e rzeźby, w y k o n a n e w d r z e w i e p r z e z artystę l u d o ­ wymi d l a Powiśla Dąbrowskiego w i e l o b a r w n y m i wego kietami Józefa G r z e g o r e g o ze Z ł a k o w a B o r o w e g o w Ło­ w i c k i e m : j e d n a z n i c h , zatytułowana „Elektryfikacja", przedstawia n a słupie monterów zakładających druty poprzegradzanych ła, że m a l a r k i zalipskie mogą w zakresie k o m p o z y c y j n y m i w ogóle b a r d z i e j rzeźbiarska w c h a ­ mi" wykształconymi rakterze, n a t o m i a s t n a d s a m y m pomysłem w p r o w a d z e n i a (ryc. 6). K u j a w y , skie, wypadły „Uczestniczka dziewczynę konkursu karmiącą reprezentowane przez dosyć b l a d o . Poza ho­ prosięta woj. bydgo­ fragmentami stroju — bełskiej wystawie ze s w y m i dekoracji współzawodniczyć wyobraża bu­ stono­ w a n a w k o l o r z e , sprawiała d o b r e w r a ż e n i e i ś w i a d c z y ­ godnie zatytułowana typo­ f a n t a s t y c z n y c h k w i a t ó w . Całość, l e k k o e l e k t r y c z n e , d r u g a zaś, b a r d z i e j z w a r t a p o d w z g l ę d e m dowlanego", zo­ wyobraże­ „starszymi plastykami. dekoracji przeniesionych wschodnio-krakowskich. Wprawdzie brać­ Dyskutowałbym na lu» ze wystawa wsi nie b y ­ ła r e g i o n a l n a , l e c z ogólnopolska, n i e m n i e j j e d n a k w y ­ (czepce, c h u s t k a f a b r y c z n a ) , w y s t a w i o n o t u t a l e r z e f a ­ d a j e się, że w o p r a w i e d e k o r a c y j n e j jansowe kiś sposób z w i ą z a ć z miejscową tradycją, zwłaszcza g d y z Włocławka o tematyce oraz serię rzeźb ceramicznych f i g u r a l n e j , w y k o n a n y c h przez Klarę lową z K c y n i . Pokaz sztuki l u d o w e j Pril- województw znańskiego i z i e l o n o g ó r s k i e g o ograniczał się d o po­ kilku sięgano t u już tego d o r o b k u L u b e l s z c z y z n y od województw przykładem przetykanych tkanin i gdańskiego, gdzie prócz twórczości tworzenia uchroniłoby taniej, pseudoludowej były malowane umieszczenia l u d o w y c h znalazły się w y r o b y g a r n c a r s k i e L e o n a Nec- n y m z pawilonów skrzynie na ziarno. komponowania (gdyż t r u d n o byłoby nazwać go za­ re­ konstrukcją) u b i o r u k a s z u b s k i e g o d l a z e s p o ł ó w ś w i e t l i ­ cowych. Wielokolorowe hafty, podobne do w y k o n y w a ­ n y c h n a K a s z u b a c h , znalazły z a s t o s o w a n i e w dekoracji s t o i s k a w o j . koszalińskiego. Z przedstawionego tu w przeglądu obrębie Centralnej Wystawy dublowały, częściowo j a k g d y b y ną p o p r z e d n i o ogólnopolską wystawy Rolniczej częściowo uzupełniały wystawę sztuki Lubelskim na eksponaty fundusze z zagadnienie ważności w życiu które w plastycznej do jed­ zakresu przeznaczone było t r a k t o w a n e z pełnym Niedociągnięcia, na koncepcji twórczo­ zrozumieniem kulturalnym Polski wykazano powyżej, dotyczą j a k się zdaje, stąd, że j e d y n i e r e a l i z a c j i , a wynikają, do p l a n o w a n i a i w s p ó ł p r a c y w e k s p o z y c j i Ludowej. w zbyt m a ­ ł y m s t o p n i u w c i ą g a się f a c h o w c ó w e t n o g r a f ó w , z w ł a s z ­ ludowej. cza wy­ zaś m u z e o l o g ó w , którzy organizowano na t y m odcinku mieliby dużo d o z r o b i e n i a . W Y S T A W A UBIORÓW L U D O W Y C H czasie, g d y n a Z a m k u się omawia­ Rola, jaką e k s p o n a t o m z z a k r e s u s z t u k i l u d o w e j W wyznaczona i znaczne lubelskiej ści l u d o w e j ekspo­ etnograficzne miejsca ludowej znajdujące i c h ekspozycję wskazują n a t o , że w ogólnej jej skrócie natów ł a t w o z o r i e n t o w a ć się, że w k ł a d k i w Ilość sztuki czy której k o g u c i k i cokoły kafli stanowiący p r ó b ę sztandarów w Wy­ boga­ dekoratorów stylizacji, mazurskich i malowanych l a o r a z strój męski i k o b i e c y , ludowej. korzystanie w dekoracji motywów czerpanych z luźnych części s t r o j u . B o g a t s z e n a t o m i a s t b y ł o s t o i s k o olsztyńskiego d o zasobów należało ją w j a ­ WOJ. LUBELSKIEGO j e d n a , p o d hasłem „ O d s o c h y do t r a k t o r a " , wychodzi Centralną W y s t a w ę Rolniczą, k t ó r e j poszczególne f r a g ­ poza z a k r e s n a s z y c h bezpośrednich zainteresowań, d r u ­ menty ga zostały wyżej skim przygotowano 312 omówione, dwie wystawy w Muzeum Lubel­ czasowe, z k t ó r y c h zaś, dająca belskiego, przegląd interesuje ubiorów ludowych nas j a k majżywiej. woj. l u ­ Wystawa ta �R y c . 7. Kołacz skich. Glazura Jerzy Witek Ryc. wzorowany na wyrobach hucul­ zielona. Wys. 21 cm. Wykonał z Urzędowa (pow. kraśnicki). 8. Dzbanek. Glazura zielona. Wys. 33 cm,. Wykonał Jerzy Witek z Urzędowa (pow. kraśnicki). w części w s t ę p n e j d a j e o b r a z d a w n y c h u b i o r ó w l u d o ­ zmarszczonej w y c h Lubelszczyzny, n y c h u b i o r ó w znalazło się k i l k a o k a z ó w r z a d k i c h i m a ­ produkcji eksponowanych przy pomocy z n i e l i c z n y c h zresztą starych ilustracji, re­ w d a l s z y m zaś ciągu z a w i e r a o r y g i n a l n e u b i o r y w p o s t a c i bądź kompletów wdzianych n a m a n e k i n y , bądź n y c h części, j a k s u k m a n y , g o r s e t y , działowe zapaski czy spódnice. M a t e r i a l , ułożony według luź­ samo­ zaryso­ przegląd uwidocznione dowych poszczególnych o d m i a n , których zostały na w s p ó l n e j m a p i e ło z n a n y c h , j a k n p . biała s u k m a n a z W niektórych jak n p . w g r u p i e strojów obok reprezentowanych zespołach, krzczonowskich, zestawiono ubiory dawne, p o większej części samo­ łości z m a t e r i a ł ó w f a b r y c z n y c h . Z e s t a w i e n i a t e n i e z o ­ stały j e d n a k należycie w y k o r z y s t a n e kierunku jej materiałów Lubelszczyzna przedstawia dem l u d o w y c h silnie zróżnicowany, n a któ­ ubiorów siebie bogaciej zasięgi ubiorów l u ­ na w y s t a w i e Hrubieszowskie­ go, u b i o r y mieszczańskie z T a r n o g r o d u i w i e l e i n n y c h . działowe, i f o r m y późniejsze, w y k o n a n e p r a w i e w c a ­ Lubelszczyzny. W świetle z g r o m a d z o n y c h wystawio­ łat­ w u j ą c y c h się w t e r e n i e g r u p t e r y t o r i a l n y c h , d a j e wy t y l n e j części o d z i e n i a . W ś r ó d się j a k o t e r e n p o d w z g l ę ­ ewolucji ubiorów d l a podkreślenia ludowych i objaśnienia przyczyn. Stan zachowania belszczyzny ubiorów l u d o w y c h n a t e r e n i e L u ­ zadecydował, wane były na w y s t a w i e że najbogaciej reprezento­ powiaty wschodnie (szczegól­ r y m krzyżują się e l e m e n t y k u l t u r o w e należące d o r ó ż ­ n i e w ł o d a w s k i ) i p o ł u d n i o w e ( n p . biłgorajski), n y c h zespołów e t n i c z n y c h . W i d a ć t o n a j l e p i e j n a p r z y ­ n i e słabiej zaś t e r e n y północne ( p o w . radzyński i ł u ­ kładzie s u k m a n i płótnianek, Małopolski się krój z małoruską z dwiema i w których fałdami północno-polską CENTRALA Sprawozdanie formą w n i m bodaj o wniesionym w kowski) i szybciej zaginęły bogato z n a c z n e trudności. kompletne, w paru przygotowanie LUDOWEGO gdy­ słowach o C e n t r a l i Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o „wkładzie" dla miesza PRZEMYSŁU niniejsze n i e byłoby by nie wspomniano typowy bocznymi do i jej ną metamorfozą, sięcy CPLiA odbyła jaka się w w ciągu Lublinie, stała się p o s i a d a c z e m ostatnich paru miejscowa placówka reprezentacyjnego p u p r z y u l . Dąbrowskiego (przecznica mie­ skle­ łącząca u l . K r a ­ i znalezienie sklepiku z pamiątkami N i e dostrzegłem obrębie wystawy. Sklep gdzie ich w stroje ludowe terenie nasuwa obrębie Starego ARTYSTYCZNEGO Miasta. na N a w s t ę p i e należy zaznaczyć, że w z w i ą z k u z c u d o w ­ I łożonego uroczy­ stości l u b e l s k i c h . północno-zachodnie, znacz­ przy podstawie w natomiast u l . Dąbrowskiego kiosku CPLiA (nazwę ulicy i n f o r m a c j i przechodniów, wiedniej tabliczki dotychczas obszerny lokal o kilku stownym umeblowaniem dekorację lokalu oknach stanowią z nie odpo­ umieszczono) ciemnego trzy podaję gdyż wystawowych, zespoły t r y c z n y c h , ułożone z m a l o w a n y c h m i s e k dębu. kół w to z gu­ Jedyną koncen­ przymocowa­ kowską z u l . N a r u t o w i c z a ) , urządzonego z w i e l k o m i e j ­ n y c h d n a m i d o s u f i t u , p r z y c z y m m i s k i t e d o b r a n e są s k i m r o z m a c h e m , i m a l u t k i e g o , a l e b a r d z o pięknie p o ­ w sposób d o w o l n y z różnych s t r o n P o l s k i , przewagę �j e d n o k r o t n i e m ó w i się i pisze o t a l e n t a c h h a n d l o w y c h C P L i A , które ponoć mają w życiu t e j i n s t y t u c j i rolę t a k zdumiewającą, że aż t u i ó w d z i e ją w osiągnięciu wyrobów. należytego Tymczasem poziomu obserwując grać przeszkadza­ artystycznego lubelskie sklepy „ c e p e l i o w s k i e " w l i p c u i s i e r p n i u r b „ można było z w ą t ­ pić o słuszności t y c h pogłosek. C P L i A l u b e l s k a n i e z r o ­ biła b o w i e m n i c , a b y w y k o r z y s t a ć w y j ą t k o w ą koniun­ kturę, jaką stwarzał d l a n i e j k o l o s a l n y r u c h wyciecz­ k o w y z o k a z j i w y s t a w y , i rzucić tą drogą n a całą P o l ­ skę w y r o b y l u b e l s k i e g o l u d o w e g o przemysłu a r t y s t y c z ­ nego. J a k w s p o m n i a ł e m scowych wyroby nin, było w ze było, na spółdzielni Dobrzyńskiego malowanych zielona. Urzędowa wyrobów (ceramika na nikt to uwagę mować. W gatszych i parę sposób nie we klienta, Polsce trochę drogich jednym terenów tka­ wy­ skrzynek, a tego, wyeksponować, co zwrócić słowem t e n sposób" L u b e l s z c z y z n a , w Łążka, Frampolu, lubelski), usiłował miej­ z R o g o w s k i e g o z Białej P o d l a s k i e j , głównie cinanki Ryc. 9. Orka sochą. Rzeźba w glinie. Glazura Wym. 9,5 X 14 cm,. Wykonał Paweł Witek z (pow. kraśnicki). poprzednio, ogóle n i e w i e l e zarekla­ jeden z etnograficznych, najbo­ w skle­ pach C P L i A w L u b l i n i e wypadła blado i n i e c i e k a w i e . G d y d o d a m y do tego stan a b s o l u t n e j n i e w i e d z y , w j a ­ kiej zaś stanowią pseudoludowe wyroby wytwórni cera­ m i c z n y c h . W książce p a m i ą t k o w e j , która z n a j d u j e w sklepie, kal wpisał ze Względu charakter ocena ktoś entuzjastyczną n a s w e urządzenie godny stolicy. Wydaje taka, niewątpliwie CPLiA w wątpliwej Lublinie wewnętrzne zaszczytna wartości. umieszczenia wywołuje jest w u sufitu ciężkich punktu już fakt, misek że in­ sprzeda­ raczej że pomysł glinianych nie (a nuż któraś z n i c h r w i e się n a g l e i s p a d n i e n a g ł o w ę ! ) ; ważniejsze to, że l o k a l s k l e p o w y ma każdym komplementem Pomijam miłego wrażenia u w a g ę , że l o ­ m i się j e d n a k , n y m w y p a d k u , dla reprezentacyjnego ży się ode­ bowiem w s w y m urządzeniu i d e k o r a c j i p o z b a w i o n y j e s t zupełnie r e g i o n a l n e g o l u b e l s k i e g o c h a ­ r a k t e r u . Podczas g d y w na K a s z u b a c h czości i n n y c h częściach P o l s k i ( n p . czy n a P o d h a l u ) plastycznej znajdują zasoby l u d o w e j szerokie zastosowanie d e k o r a c j i wnętrz, g d y n a w a r s z a w s k i e j skie kobiety z Dąbrowskiego twór­ w Starówce w i e j ­ Powiśla zdobią jedno wnętrze po d r u g i m , C e n t r a l a Przemysłu L u d o w e g o i A r ­ tystycznego, i n s t y t u c j a powołana kultywowania ludowej twórczości j a k najbardziej artystycznej do jest pogrążony personel sprzedający, będziemy m i e l i o b r a z k o m p l e t n y . K u p u j ą c często t o i o w o w r ó ż ­ nych sklepach C P L i A , niejednokrotnie się, dlaczego t a m t e j s z y personel zastanawiałem (z w y j ą t k i e m d a w c z y ń n a S t a r y m Mieście w W a r s z a w i e czyni ceramiki ludowej nie nabiera wiających żadnych należyte i w krakowskich Sukiennicach) wiadomości obsłużenie fachowych, odbiorcy, umożli­ zachęcenie go d o k u p n a , p o i n f o r m o w a n i e . S p r z e d a w c z y n i pu na N o w y m dową Świecie w W a r s z a w i e ceramikę sprze­ sprzedaw­ z Suwałk jako ze s k l e ­ sprzedaje „wyroby nielu- kurpiowskie z Białegostoku". W K i e l c a c h , gdzie o ceramikę k a s z u b ­ ską b y w a ł a t w i e j niż n a d m o r z e m , n i e wiedzą, k t o t o j e s t N e c e l , i odsyłają p o „ t o " do... s k l e p u żelaznego ( h a cel?), a w L u b l i n i e — z g o d n i e cją — m a l o w a n e ją jako skiego z obowiązującą s k r z y n i e z o k o l i c Biłgoraja w y c i n a n k i Ignacego Dobrzyń­ jako „kurpiowskie" i t p . (autentyczne „kwiatki" zebrane „krakowskie", trady­ sprzeda­ w sklepie na l u b e l s k i e j Starówce w d n i u 26 l i p c a r b . ) . G d y k l i e n t d o p y t u j e się o pamiątki z L u b e l ­ s z c z y z n y , oferują m u blaszane p l a k i e t k i n a laskę, p o ­ za t y m „nic n i e m a " . — nie A przecież pamiątek t y c h mogłoby być mnóstwo, uważała za s t o s o w n e skorzystać z b o g a t y c h zasobów l u ­ czy dowej reprezen­ Urzędowa, p t a s z k i z K r a s n o b r o d u , małe m a l o w a n e n a ­ nabrało c h a ­ c z y n i a z P a w ł o w a , Łążka, B a r a n o w a , s i w a c z k i z P a r ­ sztuki Lubelszczyzny, tacyjnego rakteru ażeby w n ę t r z e sklepu w stolicy województwa indywidualnego, właśnie różnego od sklepów to w postaci drobiazgów czewa, Pawłowa. stołecznych, z w i ą z a n e g o z l u d o w y m i t r a d y c j a m i m i e j ­ (tanie malowane scowymi l u b e l s k u piórniki twórczości plastycznej. Jakże można dzi­ w i ć się l u b e l s k i e m u c h i o p u , k t ó r y n i e r a z jeszcze w s t y ­ do d z i się o d z i e w a ć w stego p a r t u sukmanę p o o j c a c h , s k o r o r ó w n i e ż w s t y d l i w i e o d w r a c a się o d d o r o b k u sztuki ludowej? T o , co p o w i e d z i e l i ś m y p o w y m , o d n o s i się w p e w n e j miejscowej o lokalu m i e r z e i do zgroma­ m n ó s t w o ładnych r z e c z y z całej P o l s k i , ale t o , co w t y m w y p a d k u byłoby najistotniejsze: na twórczość l u d o w a L u b e l s z c z y z n y powodzi, Ryciny 314 skle­ znajdującego się w e w n ą t r z t o w a r u . W o b u s k l e p a c h C P L i A dzono CPLiA stanowiąc nieznaczną 2, 3, 7, S i 9 wykonał artystycz­ — g u b i się w t e j cząstkę całości. Jan Swiderski; Nie­ na, szycia), parciane Bidaczowa), (figurki z drewnianych skrzyneczki lubelskie, malowane „po d l a d z i e c i czy pudełka n a p r z y b o r y t k a n y c h (tanie wycinanek, kim Sielczyka, ceramicznych barwne fartuszki z pasia­ czy droższe w e ł n i a n e n a r z u t k i n a r a m i o ­ przetykane pisanek, n a r z u t y ) , czy rzeźb itp. n i e pomyślano i s k l e p y Ale o też w postaci tym wszyst­ CPLiA w Lublinie, wy­ pełnione „ n i e c h o d l i w y m " t o w a r e m , n i e cieszą się spe­ c j a l n i e o ż y w i o n ą f r e k w e n c j ą . N i c d z i w n e g o , p o cóż ktoś z l i c z n y c h p r z y j e z d n y c h m a kupować aż w L u b l i n i e t o wszystko, co p o t e j s a m e j u siebie - - w W a r s z a w i e , 1, 4 i 5 — Stefan Deptuszewski; cenie kupić może Krakowie 6 — Tadeusz czy również Poznaniu? Każmierski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0e7a206e9cbcfd37414a99e0d62b82be.pdf f17bc24975ed09c0b704aa144bb1d8ae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:102 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:87 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania / LUD 1954 t.41 Description An account of the resource LUD 1954 t.41 s.831-1105 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text U. RECENZJE \ty. I SPRAWOZDANIA ETNOGRAFIA W PIERWSZYCH 12 TOMACH DRUGIEGO WYDANIA WIELKIEJ ENCYKLOPEDII RADZIECKIEJ l.' Pierwsze wydanie Wie~kiej Encyk~opedii Radzieckiej (WER) zapoczątkowane zostało w 9 roku istnienia Państwa Radzieckiego. Pierwszy tom ukazał się w r. 1926, a ostatni w 1947 r. Było ono pierwszą próbą opracowania encyklopedii nowego typu. Jednakże od 1926 r. Związek Radziecki przejawił taki postęp we wszystkich dziedzinach życia i gospodarki, tak rozwinęła się kultura i dobrobyt ludów ZSRR, że I wydanie nie może już zaspokoić wymagań czytelnika, który nie znajdzie w niej omówienia tych zmian, jakie zaszły w życiu Związku Radzieckiego w ostatnim ćwierćwieczu. Drugie wydanie W E R zostało,_~ap9czątkowane w myśl postanowienia Rady Ministrów ZSRR i pd1l\yślane jako najbardziej wszechstronne wydawnictwo encyklopedyczne w świecie. Zasadniczy plan drugiego wydania, jego podstawowe ideowo-polityczne i teoretycznonaukowe założenia zostały wyczerpują'co ,określone w zarządzeniu Rady Ministrów, podpisanym przez J. Stalina, inicjatora tej encyklopedii. Posta~owiono, że drugie wydanie W E R powinno być usystematyzowanym zbiorem wszystkich gałęzi wiedzy, uniwersalnym p'odręcznikiem dla szerokich kół inteligencji radzieckiej. "Drugie wydanie W E R, - mówi zarządzenie Rady Ministrów ZSRR - powinno szeroko oświetlić światowej wagi historyczne zwycięstwa socjalizmu w naszym kraju, osiągnięcia ZSRH w dziedzinie ustroju gospodarczego, nauki, kultury i sztuki, Z wyczerpującą pełnią należy wykazać wyższość kultury socjalistycznej nad kulturą świata kapitalistycznego. Opierając się na marksistowsko-leninowskiej teorii encyklopedia powinna dokonać partyjnej krytyki współczesnych reakcyjnych prądów burżuazyjnych w .róznych dziedzinach nauki i techniki" ("Kultura i Zizń", 20. II. 1949). Pierwszą próbą stworzel'.ia encyklopedii jaiko zbiolp wiadomości naukowych była encyklopedia francuska z XVIII w., dzi~ ';J\1i>derot'a i Ul'.] e 111 b e r t' a. Ff~ncuska encyklopedia była skierowańa przeciwko przeżywającemu się absolulyzmowi, przeciwko reakcji, starającej się powstrzymać nieubłaganv bieg historii. Miała 01\3. ~.naczenie " 53 ~ -.' .~: ~~~ �832 broni ideologicznej w walce z zamierającym feudalizmem. Pisał o niej F. E n g e l s co na.stępuje: "dla XVIII w. charakterystyczną była idea encyklopedii, opierała się ona na świadomości, że istnieje związek między wszystkimi naukami, ale nie była ona w stanie wypełnić przejścia od jednej nauki do drugiej, i potrafiła je tylko uszeregować" (K. M ark s i F. E n g e l s. Prace, t. II, s. 349). Zadanie to spełnił marksizm, który zdołał \vypełnić przejście od jednej nauki do drugiej, wykazać ich wzajemny związek i współdziałanie, nakreślić szeroki obraz świata w jego jedności, w ciągłym ruchu i rozwoju. Jest rzeczą oczywistą, że podobna encyklopedia mGgła powstać tylko wraz ze zwycięstwem Rewolucji socjalistycznej. Fundament pod taką encyklopedię założyli czterej geniusze sacjalizmu - Marks, Eng~ls, Lenin i Stalin. Ich to prace, jak wiemy, stały się podstawą dla wszystkich przejawów wiedzy w ZSRR, dając niezawodny oręż w pracy naukowej - metodę materializmu dialektycznego i historycznego. Nowe wydanie W E R ma za zadanie oświetlić osiągnięcia wszystkich działów nauki i kultury, jakie mogą zainteresować czytelnika radzieckiego w jedynie naukowy sposób, a więc z punktu widzenia marksizmu-leninizmu. Mają lone wykazać triumf ideologii komunistycznej w ZSRR. W 12 wydrukowanych już tomach wiele setek artykułów omawia historyczne zwycięstwa narodu radzieckiego, osiągnięte pod kierunkiem partii bolszewickiej ·i jej wodzów W. Lenina i J. Stalina. Wszystkie te artykuły wykazują mądrość i siłę partii bolszewickiej i przenikliwość twórców partii i Państwa Radzieckiego - W. Lenina i J. Stalina. Z imieniem J. Stalina związane są wszystkie zwycięstwa narodu radzieckiego w okresie wielkiej wojny i w latach powojennych. Z jego imieniem związane są gigantyczne postępy radzieckiej gospodarki i kultury. Drugie wydanie W E R ma dać obraz tego niebywałego rozkwitu kultury socjalistycznej. Zaczęło ono wychodzić w chwili, kiedy to nowe prace J. Stalina stały się drogowskazem dla wszystkich gałęzi wiedzy w ZSRR a historyczne postanowienia K. C. WKP(b) w sprawie zagadnień ideologicznych stały się programami dla całego frontu nauk społecznych. Wybitne osiągnięcia nauki radzieckiej wywierają swój wpływ na kaŻdy wyraz myśli, na każdy artykuł drugiego wydania WER. Pełne wyrazu porównanie W E R z encyklopediami amerykańską i brytyjską podaje "Prawda·'. "Zupełnie inną ideologię. inne cele i zadania wyrażają amerykańska, brytyjska i inne encyklopedie, wydawane w krajach kapitalistycznych. Broniąc Ideologii i interesów reakcji imperialistycznej, encyklopedie te są przepojone duchem mistycyzmu i militaryzmu, zgubnymi ludożerczymi teoryjkami mal- 833 ,, j ~r i r 1 tuzjanizmu, rasizmu i kosmopolityzmu. Encyklopedie burżuazyjne znaczone są pieczęcią ,marazmu i zgnilizny kapitalizmu, skazanego na nieuniknioną zagładę. W encyklopedii radzieckiej odbija się rozkwit socjalistycznej gospodarki i kultury, wykazuje się ten fakt bezsporny, że sprawa socjalizmu jest niezwyciężona, że pod sztandarami socjalizmu skupiają się wciąż nowe i nowe dziesiątki i setki milionów ludzi, że przyszłość do niego należy". ("Prawda", IX, 50). Objętość drugiego wydania W E R została określona na 50 tomów. Każdy tom ma zawierać ca. 50 arkuszy druku i od 500 do 600 ilustracji i map. Do pracy nad układem słownika powołano szerokie kręgi społeczeństwa. W. omówieniu i recenzjonowaniu słowników brali udział uczeni Ak. Nauk ZSRR, pracownicy instytutów i uniwersytetów, akademii republik związkowych, ministerstw, KC Partii Komunistycznej republik związkowych, rejonowych i obwodowych Komitetów Partii, krajowych i obwodowych Komitetów wykonawczych. Wyniki omówień przeszły wszelkie oczekiwania. Główna redakcja otrzymała ponad dwa tysiące wniosków i recenzji. Zawierały one powyżej 36 tysięcy propozycji włączenia nowych terminów. Prócz tego nadesłano około tysiąca projektów wykluczenia wielu słów, około 3 tysięcy różnych poprawek i zmian. W wyniku tej pracy kolektywnej słownik drugiego wydania zawiera przeszło 100 tysięcy haseł. Różni się on 'znacznie od słownika pierwszego wydania nie tylko pod względem ilości haseł, ale też i pod względem swojej struktury. W nowym wydaniu ilość artykułów poświęconych etnografii, archeologii i antropologii przewidziana jest na 2.930 zamiast 1.187 zamieszczonych w I wydaniu. Z 65 tysięcy haseł zawartych w pierwszym wydaniu przyjęto do nowego słownika ca. 40 tysięcy, usuwając pozostałe 25 tysięcy. W ten sposób w liczbie 100 tysięcy haseł słownika nowego wydania okołe' 60 tysięcy stanowią nowe hasła. Już choćby tylko z tego względu nowe wydanie W E R w istocie rzeczy jest nową ency'klopedią. W drugim wydaniu ma być wydrukowane ponad 250 artykułów o ważniejszych pracach K. Marksa, F. Engelsa, W. Lenina i J. Stalina. Do słownika włączono tysiące nowych artykułów omawiających przeszłość i stan terażniejszy narodów ZSRR. np. historia, gospodarka i kultura Ukraińskiej SRR będzie ujęta w 1.500 artykułach, Gruzińska SRR w 700 itp. Każdy tom W E R ma zawierać przeciętnie 2.000 haseł. Dotychczas w pierwszych tomach wydanych norma przewidziana waha się od 1.000 do 1.800, przy średniej wynoszącej 1.500 haseł w większości tomów. Transkrypcja słów i nazwisk obcych podana jest w pisowni rosyjskiej. Drugie wydanie W E R zostało pomyślane jako praca kolektywna. Wzorem takich prac kolektywnych są wydrukowane w W E R artykuły: Azerbajdżanskaja SM (t. 1), Arrnianskaja SRR (t. 2), Beło53* '~. �834 russkaja SRR (t. 4). W każdym z nich dano krótki wykład historii narodu, oświetlono naukowo historię narodów ZSRR, po marksistowsku oceniono fakty i wydarzenia. Zostało to osiągnięte wspólnym wysiłkiem miejscowych kadr naukowych przy współpracy uczonych skupionych w Ak. Nauk. ZSRR. Opierając się na faktach historycznych, autorzy artykułów udowadniają postępowe znaczenie przyłączenia Azerbajdżanu i Armenii do Rosji i utrwaloną w ciągu wieków przyjaźń narodu rosyjskiego z tymi narodami. W świetle tych dowodów jasnym się staje, że starożytna kultura narodów Kraju Zakaukaskiego osiągnęła istotny rozkwit dopiero po Październikowej Rewolucji Socjalistycznej. Artykuły wykazuj q jak wielkie" zwycięstwo w rozwoju gospodarki i kultury osiągnęli ludzie pracy w Azerbajdż'anie, Armenii i Białorusi dzięki .pomocy narodu rosyjskiego, pod kierownictwem partii W. Lenina i J. Stalina. Ukazały się też w W E R w świetle marksistowskim historyczne omówienia dziejów kilku krajów demokracji ludowej, Albanii (t. 2), Bułgarii (. 5), Węgier (t. 7). Do kolektywnej pracy nad W E R zjednano szerokie koła specjalistów. Zasadniczym założeniem redakcji jest zasada, że autorami encyklopedii powinni być wybitni specjaliści w danej dziedzinie wiedzy. Ilość autorów W E R wynosi obecnie 6.758. W skład ich wchodzą specjaliści wszystkich gałęzi nauki, techniki, literatury i sztuki w ZSRR. Główna redakcja stara się skłonić do pisania artykułów wybitnych działaczy partyjnych, gospodarczych i społecznych, kierowników organizacji, dyrektorów przedsiębiorstw, wynalazców itp. Rada Ministrów ZSRR, przejęta troską o wysoki poziom drugiego wydania W E R, poleciła prezydium Ak. Nauk ZSRR i Ministerstwu Szkolnictwa Wyższego ZSRR wskazać naukowym instytucjom Ak. Nauk ZSRR i kierowniczym wyższym zakładom naukowym na potrzebę włączenia do planów prac naukowo-badawczych, po uzgodnieniu z redakcją naczelną W E R, przygotowania i omówienia ważniejszych a'rtyikułów. Nie mniej ważną okazała się dalsza praca nad artykułem, wspólnie już z autorem, pomoc okazywana mu drogą wykwalifikowanej recenzji, ściśle naukowe omawianie artykułów w redakcji, a wreszcie umożliwienie jak naj szerszego omówienia społecznego. Dla ustalenia encyklopedycznej formy artykułów opracowano przeszło 200 typów schematów. Każdy autor wraz z zamówieniem artykułu otrzymuje taki schemat łącznie z wykazem artykułów zbieżnych, jakie mają być umieszczone w W E R. W ten sposób zapobiega się niepożądanym powtórzeniom i wytwarza się związek między całymi cyklami artykułów. Wielkie znaczenie mają kwalifikowane recenzjonowanie i redagowanie artykułów. Ilość recenzentów i redaktorów nie należących do redakcji naczelnej W E Rwynosi 1543. Są to z zasady najbardziej kompetentni 835 i ..:~ -, ,I specjaliści, doktorzy lub ukończeni kandydaci, pracujący nad recenzowanymi. zagadnieniami. Wielką wartość dla W E R posiada społeczne omówienie arykułów, rozsyłanych do ośrod'ków naukowych, do organizacji partyjnych, społecznych i gospodarczych całego Związku Radzieckiego. Redakcja naczelna rozesłała w ten sposób około 5.000 artykułów. Ten sam artykuł bywa wysyłany równocześnie do kilku organizacji. Redakcja naczelna otrzymała już przeszło 8.000 odpowiedzi na 4.000 rozesłanych odpisów rękopisów. Wzmożony wzrost odpowiedzi zaznaczył się po ukazaniu się pierwszych tomów W E R. Ukazanie się pierwszych tomów 2 wydania W E R zaznaczono w prasie radzieckiej z wielkim uznaniem. Zwracano uwagę na wyższy poziom nowego wydania zarówno pod względem zewnętrznym jak i naukowym. Podnoszono, że II wydanie w szerokim zakresie wykazuje pierwszeństwo rosyjskich i radzieckich uczonych i wynalazców w różnych dziedzinach nauki i techniki, co ma wielkie znaczenie dla wykształcenia uczucia radzieckiej ,dumy narodowej. ("Bolszewik"., 1950, 15, s. 63). W sprawie zbyt wysokiego poziomu niektórych artykułów uzgodniono, że artykuły w encyklopedii powinny być popularne, jednakże nie mogą zniżać się poniżej pewnego poziomu popularyzatorstwa pod groźbą zatracenia naukowej wartości artykułów. Przyjęto, że encyklopedia powinna być nastawiona na poziom ludzi, posiadających wykształcenie dziesięcioklasowe. Postanowiono, że artykuły omawiające tematy bardziej zawiłe, będą się składały z dwóch części. Część pierwsza będzie dawała ogólnie zrozumiałe wytłumaczenie przedmiotu, a część druga może zawierać wiadomości dla specjalistów, formuły, wyliczenia itd. Część druga ma być składana nonparelem. Bardzo cennymi okazały się listowne wypowiedzi czytelników. Wskazywano na brak wielu potrzebnych haseł w słowniku. Wielu piszących, wśród których większość stanowili nauczyciele, domagało się wprowadzenia do haseł akcentu wymowy. W związku z tym, począwszy od 7 tomu, wszystkie hasła słownika W E R posiadają już oznaczony akcent wymowy. Pewne trudności napotkała W E R na drodze wydawniczej i technicznej. Rząd zobowiązał redakcję naczelną do wydawania rocznie 10 tomów W E R w ilości 300 tysięcy egzemplarzy, co stanowi trzy miliony oprawionych książek rocznie. Rada Ministrów ZSRR zarządziła przekazanie Gławpoligrafizdatowi Kombinatu im. Mołotowa, po specjalnym przystosowaniu go do drukowania encyklopedii. Tom 12 W E Rbył już drukowany w tym Kombinacie. Obecnie W E Rdrukuje się równocześnie w I wzorowej drukarni i w Kombinacie im. Mołotowa w Moskwie oraz w drukarni Pieczatnyj Dwor w Leningradzie. Prócz �836 837 tego praca nad wkładkami, ilustracją wielobarwną, mapami, kliszami drukarskimi itp., została powierzona 14 innym zakładom drukarskim. Podaję tu wykaz wszystkich artykułów z dziedziny etnografii, archeologii i antropologii, a częściowo i z językoznawstwa, zamieszczonych w 12 pierwszych tomach II wydania W E R. Artykułów tych jest 277, a w ich liczbie - 218 z etnografii, 30 z archeologii, 25 z językoznawstwa i 4 z antropologii. Przypuszczam, że wykaz taki będzie najlepszym dowodem, jak wielkie znaczenie w nauce radzieckiej posiada etnografia i związane z nią nierozdzielnie archeologia, antropologia i językoznawstwo. Dla etnografa wykaz ten będzie drogowskazem w sprawie co, a w wielu wypadkach i jak ujmuje W ER zagadnienia z zakresu etnografii. Hasła podaję w transliteracji alfabetu rosyjskiego przyjętej w bibliografii. T'am, gdzie zaznaczono autora artykułu, ,podaję jego nazwisko. Wykaz wszystkich autorów artykułów ma być podany w ostatnim tomie encyklopedii. W wielu wypadkach przytaczam definicję hasła dla łatwiejszej orientacjiczy;telnika. Przy hasłach obejmujących szersze zagadnienia podaję rozdziały, w k,tórych znajdują się omówienia etnograficzne. W I tomie, drugiego wydania z dziedziny etnografii, archeologii, następującymi hasłami: W E R znajduje się 30 artykułów antropologii i językoznawstwa pod - A b a z i ń c y - lud północno-kaukaski. - A b a s e v s k a jak u It U 'l' a - kultura z końca epoki brązu, z 2000 lat przed n. e., na obszarze zamieszkałym dziś przez Czuwaszów, - A b i ń c y - plemię z 17 w. z górnego biegu r. Tomt - A b i p o n y - wymarłe plemię z Ameryki Płd. _ A b c h a z.Sk a j a A S S R - IV. zarys historyczny. A b c h az s k i.i j a zyk - jeden z iberyjsko-kaukaskich języków. - Ab c h a z y - mieszkańcy Nadczarnomor'za kaukaskiego, zbliżeni do Gruzinów. - A v a r c y jeden ze znaczniejszych ludów Dagiestanu, - A va r s kij j a z y k - jeden z jafetyckich języków Kaukazu. A v a r y - w latopisie ruskim "Obry" lud pochodzenia tiurkskiego z Azji. Stworzyli w Europie w 6 w. samodzielne państwo. A v e s t a - zbiór świętych ksiąg religii zaratustry. ~ A b los - rodzaj fletu z podwójnym języczkiem, instrument dęty, najbardziej ro~powszechniony w Przedniej Azji i w starożytnej Grecji. A v s t r a l i j s kij e j a z y ki - przegląd języków tubylczej ludności Australii, - A v s t l' a l i j s kij s o j u z - II. Ludność, Zarys etnograficzny, Artykuł informuje, że Australijczycy w klasyfikacji ludów ziemi zajmują stanowisko zupełnie odosobnione, a pod względem antropologicznym należą do jednego z wariantów rasy autraloidalnej. Sztuka Australijczyków jest prymitywna. a najbardziej pierwotną formą ich religii jest totemizm, S. Tokarev. S, 123-126. Dwie mapy kolorowe: 1. rozsiedlenie Australijczyków przed kolonizacją europejską, i 2. współczesne rozsiedlenie plemion australijskich. Mapy układu S. Tokareva. - A v u n k u l a t - związek oby- . czajowy między wujem ze strony macierzystej i siostrzeńcem, _ A g r a r- n y j v o P l' o S - zagadnienie ,stosunków rolnych klas i wałki klasowej na wsi, ekonomiczne prawa rozwoju gospodarki wiejskiej. - A g u l y - jeden z pomniejszych ludów Dagiestanu, - A d a l' sk a j a A S S R - IV. zarys historyczny, J eden z najstarszych obwodów gruzińskich. - A d a r c y Gruzini. - A d y g e j s k a j a A. O. - III. Zarys historyczny, V. Sztuka plastyczna, Muzyka ludowa. - A d y g e j c y - Czerkiesi. - A z a n de - ludność tubylc.za w południowej części wsch. Sudanu. - A z e l' b a j d a n skaja S SR IV. Ludność, V. Zarys historyczny, IX. Gospodarka wiejska, XV. Sztuka plastyczna i budownictwo. - A z e l' b a j d a n s kij j a z y k - jego osnowę tworzą języki staronemidyjski i albański. - A z e rh a j d a n c y - naród zamieszkujący wschodnie Zakaukazie. - A z j a n i(,es kij e j a z y k i - starożytne języki Małej Azj i z czasów przed 2-3 tysiącami lat przed n, e. - A z i l s k a jak u l t u r a - kultura plemion ostatniego stadium paleolitu, zamieszkujących Europę zach. i połudn. część Europy wsch. - A z ja - III. Zarys etnograficzny. Na początku artykułu zaznaczono różnorodność geograficznych l politycznych warunków Azji, którym odpowiadają różnice \V układzie gospodarki i bytu zamieszkujących ja narodów. Dalej następuje zwięzły przegląd typów gospodarki pierwot~~j. Na skutek ,zwycięstwa Wielkiej rewolucji październikowej w granicach ZSRR zostało zbudowane społeczeństwo socjalistyczne. za przykładem ZSRR przeobrażają się sąsiednie państwa Chin, Korei, Wietnamu. Budzą się do walki wyzwoleńczej narody republiki Indonezyjskiej, Birmy itd. Na obszarze Azji istnieją jeszcze ludy sztucznie powstrzymywane w swym rozwoju, żyjące w warunkach kolonialnego wyzysku i narodowościowego ucisku. Autor robi przegląd grup językowych Azji, a następnie przegląd .stosunków antropologicznych ,panujących na tym kontynencie. Dalszy ciąg zarysu został ,podzielony na dwa rozdziały. W pierwszym rozdziale, poświęconym Azji zakordonowej, autor robi historyczny przegląd dziejów i kultury ludów zamieszkujących Małą Azję, Iran, Afganistan, Bełudżystan, Indie, Indochiny, Indonezję, Filipiny, Tybet, Chiny i Japonię. W drugim rozdziale, poświęconym Azji radzieckiej, autor daje zwięzły zarys typów gospodarki przed Wielką rewolucją październikową, oraz rysuje przeobrażenia, jakie się dokonały pod jej wpływem, dzięki pomocy wielkiego narodu rosyjskiego, Następuje wyliczenie zasadniczych grup etnicznych, ich liczebności wg spisu z 1926 r., ich rozmieszczenia i przynależności językowej. Artykuł zamyka opis osadnictwa rosyjskiego oraz dobroczynnych skutków pomocy, jaką na polu go~podarczym, społecznym i kulturowym okazali Rosjanie wszystkim bratnim narodom, zamieszkującym azjatycką część ZSRR. Pod kierunkiem partii W. Lenina i J, Stalina, z pomocą nal'odu rosyjskiego, uciemiężone przedtem narody Azji, wchodzące w skład Rosji, dokonały historycznego skoku od stosunków feudalnych i póUeudal!1ych do socjalizmu, mijając kapitalistyczne stadium rozwoju. W artykule A z j znajdujemy charakterystykę demokratycznych prze'Obrażeń w Chinach, w Korei północnej, w Mongolskiej republice ludowej, w Indonezji i w Wietnamie. Setki milionów ludności tych krajów zrzuciło z siebie ucisk imperializmu, Obszar tyc:h krajów wraz z terytorium azja'lyckiej części ZSRR stanowił w 1949 r. ponad trzy piąte powierzchni całego kontynentu azjatyckiego. .. - z z z z z '(' " ,. a �838 839 W drugim tomie znajdują stępującymi hasłami: się 24 interesujące nas artykuły pod na- - A l b a n i a-V. Zarys historyczny, Albański folklor, s. 49., XIV. Albańska muzyka ludowa. - Al b a n c y - Zarys etnograficzny. - A l e u t y mieszkańcy wysp Aleuckich. - A l i I' IV. Zarys historyczny i etnograficzny Algieru. - A l m a - A t i n s k a j a O b l a s t' - Ludność, s. 128. - A l t a j c y - tiurkskie plemiona z radzieckiego Ałtaju. - A l a s k a _ Ludność. - A m e ryk a IV. Zarys etnograficzny, S. Tokarew, G. Debec, J. Zalotarevskaja, s. 249-256. 25 fot. Cztery kolorowe mapy etnograficzne. - A m u r s k a j a Ob l a s t' - Ludność, Zarys ekonomiczno-geograficzny. - A m ch a r y główna ludność tubylcza Abissynii, Język amcharski, s. 319. - A n d a m a n c y - ludność tubylcza wysp Andamańskich. A nd l' o n o v s k a jak u l t u r a - kultura ludności z epoki brązu, zamieszkującej Syberię zach. i Kazachstan w 2 pob. 2 i początku 1 tysiąclecia przed n. e. - A n i ID i z m - wiara w dusze i w duchy, tj. w fantastyczne istoty nadprzyrodzone, mające jakoby działać w przyrodzie, rządzące ws'zystkimi przedmiotami i zjawiskami materialnego i niematerialnego świata. B. Sarevskaja,s. 450-452. - A n t l' o P o g e n e z - nauka o pochodzeniu człowieka, jeden z głównych podrozdziałów antropologii. G. Debec. s. 531-534. - A n t r o p o log i a - nauka o fizycznej naturze i pochodzeniu człowieka i jego ras. M. Nesturch, s. 535-540. - A n t y - nazwa rozległego zrzeszenia plemion wschodnio-słowi.ań~kich w 4-6 w., zamieszkujących międzyrzecze Dnie~tru i Dniepru. - A n u c i n - wybitny etnograf, antropolog i archeolog rosyjski (1843-1923). - A P a c i - plemię indiańskie na pograniczu Stanów Zjedn. Amer. i Meksyku. - A r a b s k a jak u l t u l' a s. 583-595. - A r a b y - nazw.a ludów semickiej grupy językowej, za. mieszkujących Azję Przednią i Afrykę Płn. - A l' a v a k i - jedna z najbardziej roz;przestrzenionych grup językowych Indian Ameryki Płd. Ar aukany grupa plemion południowo-amerykańskich Indian. A. r b a - rodzaj wozu dwukołowego. - A r g e n t i n a - Hr. Ludność, IV. Gospodarka wiejska, Stosunki agrarne. z pod W III tomie W E R znajduje następującymi hasłami: - A l' C h e o log i ja - nauka badająca historyczną przeszłość ludzkona podstawie rzeczowych żródeł historycznych. A. ArciszewSkij, s. 167-174. - A t a l y c e s t v o - zwyczaj oddawania przez rodziców noworodka na wychowanie do drugiej rodziny. - A ta p a s k i - grupa językowa plemion indiańskich w Ameryce Płn. - A t e i z m - bezbożnictwo, powstanie i rozwój A. związane są z rozwojem walki klasowej i z rozwojem wiedzy o prawach przyrody i społeczeństwa. F. Oleścuk. - A f a n a s j e v:;k a jak u l t u l' a - kultuTa wieku brązu, rozpowszechniona na gómym Jenisi.eju i na Ałtaju w końcu 3 i w 1 połowie 2 tysiąclecia przed n. e. A. k. bezpośrednio poprzedzała kulturę Andronowską. - A f g a n i s t a n III. Ludność, IV. Charakterystyka gospodarki, Regiony gospodarcze, V. Zarys historyczny. A f l' i k a Ul. Zarys etnograficzny, D.. Olderogge, s. 5Z7~534. V. Zarys historyczny, s. 541-549. Jedna wielobarwna mapa etnograficzna Afryki, 32 foto. - A c h v ae h c y - grupa etniczna zach. Dagiestanu. - A c t e ki - Aztekowie, jeden z potężniejszych narodów Meksyku. - A ś a n t i - naród należący do sudańskiej grupy językowej. - A ś e l s k a jak u l t u l' a - kul tura plemion wczesnego stadium paleolitu, bytujących w Zach. Europie, na południu Wsch. Europy i na Kaukazie. SCl się 15 interesujących nas artykułów - A I' i j c Y - fałszywe określenie narodów indoeuropejskiego systemu języków, rozpowszechnione w literaturze 19 w. i wyrażające nieprawidłowy pogląd z tego czasu o rzekomej jednoŚci rasowej i kulturowej tych narodów. W literaturze burżuazyjnej obecnie Aryjczykami nazywane są narody irańskiej i indyjskiej grupy języków indoeuropejskich. - Ark t i c e s kij e n a l' o d y umowne oznaczenie tubylczej lud:' noki strefy przypolarnej półkuli północnej. - A l' m i a n i e - naród stanowiący podstawową ludność Ormiańskiej SRR. - A l' m i a n s k a j a S S R - IV. Ludność, V. Zarys historyczny, IX. Gospodarka ludowa, XIV. Folklor ormiański, XV,. Sztuka plastyczna, XVI. Muzyka ludowa. A l' m i a ns kij .i a z y k - stanowi samoi.stną galąż wśród języków indoeuropejskich. 1 .J. W IV tomie W E R znajduje pod następującymi hasłami: się 41 interesujących nas artykułów -. B a b a - j a g a - p:Jstać często występująca w bajkach rosyj.slcich. B a g a n d a - lud, stanowiący główny składnik ludności brytyjskiego protektoratu Ugandy w Afryce. - B a g i l' m i - lud zamieszkujący na płd od jeziora Czad we francuskiej Afryce Zach. - B a g u l a l y - jedna z etnicznych grup Zach. Dagiestan'u, zbliżona do Awarów. B aj bogacz, obszarnik w Średni.ej Azji, na Ałtaju, częściowo na Kaukazie przed Wielką Rewolucją październikową. B a k a i r i - wymierające plemię indiańskie w Brazylii. - B a l a b a n - ludowy, dęty instrument muzyczny rozpowszechniony w Azerbajdżanie, u niektórych ludów PIn Kaukazu i u Irańczyków. - B a,.ł'aJla j k a - ludowy ruski strunny instrument muzyczny. B a l a c h n i. n s k a j a S t o j a n k a - osiedle neolityczne w Obwodzie Gorkowskim. - B a l t i j s kij e j a z y ki - samodzielna grupa językowa indoeuropejskiej rodziny językowej. - B a l u n d a - lud należący do Bantu zach. zamieszkujący Kongo Zach. Ba n tu ludność tubylcza całej połudn. i śro·dk. Afryki, wyodrębniona jako osobna grupa językowa. B a n t u j a z y k i - typowymi cechami tych języków są - aglutynacja i klasy gramatyczne. - B a r o n g o - lud mieszkający w środkowej części portugalskiej koloni.i Mozambiku. - B a r o t s e - jedno z plemion Bantu, zamieszkujące płd. i płn. Rodezję. - B a s k i - B a s k a w i e, naród zamieszkujący obydwa zbocza gór Kantabryjskich i obszary przypirenejskie w Hiszpanii i Francji. - B a s k o v s t r a n a - Kraj Basków, Euskadi. B a s k s k a j a l i t e I' a t u l' a, folklor. - B a s k s kij j a z y k - euskara. - B a s u t o, Basoto - lud należący do płd.-wsch. Bantu. - B a t i k wi.elobarwna tkanina ludów Indonezji zdobiona techniką woskową. - B at rak i - najemni robotnicy w kapitalistycznej gospodarce rolnej. s. 306-- �840 841 308. B a s kir s k a j aASSR III. Ludność, IV. Zarys history,czuy. IX. Sztuka plastyczna, stosowana, X. Muzyka ludowa. - B a kir s kij j a z y k - należy do tiurkskiej grupy językowej. - B a s k i l' Y - naród stanowiący podłoże ludności Baszkirskiej ASRR. - B i.e d o t akr e s t ja nsk a ja biedota wiejska. S. 384--375. B e d u l. n y - kOCZOWniczy lud arabski na Płw.arabskim i w Afryce Płn. - B i e lok l' a i n c y część narodu Słoweńców, mieszkających w Białej Krainie i w Słowenii PIn - B i e lo m o l' s k a jak u l t u r a - kultura archeologiczna myśliwskorybackich plemion społeczeństwa rodowego ze wschodni.ego nabrzeża Morza Białego, z epoki neolitu i brązu. z końca 3 i początku 1 tysiąclecia przed n. e. B e l e r e c e n s kij e kur g a n y grupa kurhanów z 14 w. w Kraju Krasnodarskim. - B e lor u s s k a j a SSR - IV. Ludność, V. zarys historyczny, XIV. Sztuki plastyczne, sztuka ludowa, XV. Muzyka ludowa. - B e lor u s s kij j a z y k. - B e lor u s s y - B e l u d y - naród irańskiej grupy językowej. - B e l u d s kij j a z y k. - B e l y j e C h o rvat y - plemię starosłowiański.e zajmujące w w. 7-10 wierzchowiny Dniestru. - B e n g a l s kij ja zy k język narodu zamieszkującego Indie Wschodnie. - B e i1 g a l c y. - B e n i n - państwo we wschodniej części Górnej Gwinei w Afryce Zach., istniejące od 10 do końca 19 w. Rzeźba w brązie. - B e r b e r s kij e j a z y k i, - B e r b e r y - językowa grupa ludów, stanowi.ących rdzenną ludność zach. części Afryki Płn. s z z W V tomie W E R znajduje pod następującymi hasłami: się 25 interesujących nas artykułów - B e r e z n i a ki grodzisko 3-5 w. n. e., położone nad Wołgą w Obwodzie Jarosławskim. - B e s e r m i a n i e - grupa etniczna zbliżona pod względem języka i kultury do Udmurtów. - B e c u a n y - (Zachodni Basuto) - lud należący do płd.-wsch. Bantu. - B i r m a - III. Ludność, IV. Zarys ekonomiczno-geograficzny, Gospodarka wiejska i leśna. - B i '1'm a n s kij e j a z y k i - języki ludności. rdzennej Indochin Zach. - B i 1'mancy podstawowa ludność Birmy. Biskupinskoje gorod i s c e - grodzisko w okolicy Poznania z 4--3 w. przed n. e., należące do tzw. plemion łużyckich, domniemanych przodków Słowian. - B i c h a r i - zespół dialektów zbliżonych do języków Bengali i Chindi (Indie}. B i. Iia r i n y -. plemiona 'koczownicze, należące do grupy Bedża, przebywające w Anglo-egipskim Sudanie. B o a s F r. antropolog, etnograf ; lingwis:taamery:kański. - B o g - mityczna. zmyślona istota, zasadnicze pojęcie każdego światopoglądu religijnego. - B o g a t y r i - bohaterowie bylin ruskich, wyobr.::':"ni w twórczości ludowej jako obrońcy ziemi ruskiej. - B o g o r a z - T a n. WI. rosyjski, radziecki etnograf, językoznawca i folklorysta. - B o g o r o d i c a - mityczna bogini - matka, według wyobrażeń religijnych, w sposób cudowny, ni.eskazitelnie narodziła boga. B o l ga r ia - lIV. Ludność. W. Zarys historyczny. - Bo loga r i a Wo l 9 k o - k a m s k a ja - państwo feudalne istniejące od 10 do połowy 15 w. nad średnią Wołgą i dolną Kamą. - B o l g a l' y - naród stanowiący podstawową ludność Bułgarskiej Ludowej Republiki Demokratycznej. - Bol i v i. a - III. Ludność. IV. Zarys ekonomiczno-geograficzny. V. Zarys histo- z- rycmy. - B o l lie v i c k a jak l' i t i k a i s a m o k r i t i k a jedna z podstawowych cech metody leninizmu. S. 215-218. - B o l' n e o - Gospodarka. - B o l' o d i n s kij :k l a d - skarb borodziński z wieku brązowego, znaleziony w okolicy Akkiermanu. - B o l' S iS e vo - wieś nad Donem w Obwodzie Woroneżskim. stoiska paleolityczne i grodziska słowiańskie. B o r'b a p r o t i v o po ł o i: n o s t e j - powszechne prawo rozwoju przyrody, społeczeństwa i myślenia ludzkiego. - B o s f o r s k o j e c a l' s t v o - państwo niewolnicze w płd. Nadcz.arnomorzu, od 5 w. przed n. e. do 4 w" n. e. - B o t o k u d y - plemię Indian we Wsch. Brazylii. W VI tomie W E R znajduje pod następującymi hasłami: się 35 interesujących nas artykułów - B o j a n - ruski śpiewak drużynowy z 2 połowy 11 i początku 12 w .. wspomniany w "Słowie o pułku Igora". - B l' a z i l i j a - III. Ludność, V. Zarys historyczny. - B rak - małżeństwo, związek między osobnikami płci męskiej i żeńskiej, za którego pośrednictwem są regulowane stosunki między płciami i określane jest położeni.e dziecka w społeczeństwie. B. Sarevskaja, G. Sverdlov. S. 41-45. - B r a c h m a n i z m - jedna z n3jstarszych religii indyjskiego społeczeństwa niewolniczego. Bra ch m a n y - kapłani w Indiach starożytnych, kierujący rytuałem ofiar. B r e t o n c y - lud zamieszkujący ,półw. Bretonię we Francji, potomkowie Celtów, przesiedleńców z Bry ta ni.i w 5-6 w. - B l' i t t Y - plemię celtyckie, stanowiące od 8 w. przed n. e. do 5 w. n. e. podstawową ludność Brytanii. - B l' o 11 z a - Brąz w sztuce, s. 145-150. B r o n z o v y j v i e k w archeologii, M.· Artamanov, O. Grakova, s. 151----.157.Bu b ien i.nstr. muzyczny, tamburino. Bugi lud malaj'ski zamieszkujący płd.-zach. część wyspy Celebes. - B u d d y z m - ·S. 228-230. - B u r g u nd y plemię germańskie, zamieszkujące pierwotnie wyspę Bornholm, przebywające czasowo w ujściu Odry, na obsza.rze od prawieków zasiedlonym przez Słowian. - B u r l a k i - robotnicy na statkach rzecznych. - B u r t a s y - plemię bytujące w 9 w. na pr,awym brzegu średniej Wołgi, na płd.-zach. od Bułga'rów nadkamskich. - B u r y - Afrykandery, potomkowie kolonistów holenderskich w Afryce płd. - B u l' j a tm o n g o l sk a j a ASSR. - 'IV. Ludność, V. Zarys historyczny, X'I. Sztuki plastyczne, Sztuka ludowa, Budownictwo, XII. Folklor. muzyczny. - B u rj :I t y-, B u r j a t - M o n g o l y -naród mongolski zamieszkujący w okolicy jez. B3jkału w ZSRR. B. Dolgich. B u c h a,l' a -, B u c h a 1's k a j a O b l a s t' - wchodzi w skład Uzbekski:ej SRR. - Ludność. B ue h a r s k o j e C h a n s t v o - państwo feudalne z 16-19 w. - B u sm e n s kij e j a z y k i - B u s m e n y - grup.a plemion San, zamieszkujących Afrykę płd. - B c h i l y - jeden z ludów w zach. części Indii Środkowych. B y l in y ludowe pieśni epiczne Starej Rusi, V. Cicerov, s. 427-430. - Va v i lon i a - pierwotne wczesno-niewolnicze państwo starożytnego Wschodu. V a v i lon o - a s s i l' i j s kij j a zy k naj-starszy z płn. grupy języków semickich. - Va v i lon s k a jar e l ig i j a. - V a v i lon s k o j e i s k u s s t v o. - Vag r y - starożytne plemię słowiańskie, zachowali się do 14 w. - Val a c h i - lud wchodzący w skład �842 843 narodu rumuńskiego. Val a c h i m o r a v s kij e część ludności Czecho-Słowacji. - Vall i j s kij j a z y k. - Vall i j c Y - lud celtyckiej grupy językowej w zach. Anglii. - Van d a l y - plemię należące do wschodnich Gel'Tl"lanów. Jakiś czas zamieszkiwali obszar nad średnią Odrą· pod W VII tomie W E R znajduje następującymi hasłami: się 18 interesujących nas artykułów - Va r j a g i - drużyna Normanów. dokonywująca łupieżczych napadów w Europie zachodniej w 9-10 w. w poszukiwaniu sławy i zdobyczy. Vas i u r i n s kij e kur g a n y grupa wielkich kurhanów z 3 w. przed n. e. na Półwyspie tamańskim. - Va c h a n c y - grupa górskich Tadżyków w Przypamirzu. - V e i. l e K. - etnograf niemiecki i historyk społeczeństwa pierwotnego. Vel i k o b r i t a n i a-V. Zarys historyczny, XV. Sztuki plastyczne, Budownictwo. - Vel i kor u s y - nazwa Rosjan. - V e n g r i a VI. Zarys historyczny, XVI. Sztuki plas.tyczne, Budownictwo. - V e n g r y - naród stanowiący podstawową ludność Węgier. - V e n d e t ta -- patrz Kro v n a j a me s t'. Ve n e d y _ plemiona zach -.słowiańskie, zaludniające w pi.erwszych wiejkach n. e. obszar od północnych zboczy Karpat (Góry Wenedzkie) do Morza Bałtyckiego. - Ve n e c u e l a - III. Ludność, Gospodarka wiejska. - V i e p s k i .i j a zy k język Wepsów. - V e p s y - lud nadbałtycko-fińskiej grupy językowej. - Ve l' b l u d o v o d s t v o - hodowla wielbłądów w pasie pustyń i suchych stepów. Ver tep starodawny rosyjski kukiełkowy teatr ludowy z końca 16 w. - Ve s t g o t Y - zachodnie odgałęzienie germański.ego plemienia Gotów. - V e s t - I n d i a - III. Ludność. - V e ś _ jedno ze starożytnych plemion zach.-fińskiej grupy językowej. pod W VIII tomie W E R znajdują następuj ącymi hasłami: się 4 interesujące nas artykul:v' -. V i g v a m mieszkanie leśnych Indian Algonkinów. Weszło do literatury naukowej jako nazwa indiańskiego mieszkania formy kopulastej. w odróżnieniu od formy stożkowatej, zwanej - tipi. _ V i s a p y - starożytne monolityczne wyobrażenia ryb na Kaukazie. Dochodzą do 5 m wysokości. - V l a d i m i r o v k a - osada kultury tri polskiej z 3 tysiąclecia przed n. e. w Obwodzie Kirowogradskim. _ V o g u l y _ lud z płn. Przyuralu. Patrz - Mansi. pod W IX tomie W E R znajduje następującymi hasłami: się 20 interesujących nas artykułów - Vol o g o d s k o.i e k r u ż e v o - jeden z rodzajów rosyjskiej koronki ludowej techniki klockowej. Vol o k u s a włóki, pierwotny środek transportu składający się z dwóch żerdzi przytroczonych do zwierzęcia pociągowego. Vol o s o v s k a jak ultu ra kultura myśliwsko-rybackkh plemion społeczeństwa rodowego, zamieszkujących w 3 i w 1 połowie 2 tysiąclecia pl'Zed n. e. obszar dolnego biegu Oki. _ Vol 0- ć (;n i e - przeciąganie, sposób obróbki metalów. - Vol y n k a - dudy, in strument muzyczny. - Vol y n i a n i e - ludność słowiańska na Wolyniu w 9-11 w. - V o l' o n e ż s kij e kur g a n y - grupa kurhanów z 5 do środka 3 w. przed n. e. w okolicy Woroneża. - Vo s k o v a j a z i v o P i s' -technika malarska gdzie spoi.wem farb jest wosk. - Vo t i vn y j e p l' e d m e t y - przedmioty ofiarowywane bóstwu w celu zjednania jego przychylności lub spełnienia prośby. Vo t c i n n a j a p'r 0m y s l e n n o s t' - wytwórczo'ść przemysIowa oparta n.a przymusowej pracy chłopów. Votiaki przestarzała nazwa Udmurtów. Vy ch od k r e s t i a n s kij - prawo chłopa na przejście od jednego do drugiego wlaściciela ziemskiego w epoce feudalnej na Rusi. - V y s i v k a - haft lnrodów ZSRR. s. 53·5--540. Vietn am IV. Ludność, Gospodarka w;ejska, VI. zarys historyczny. - V i a z a n i e - robota dziana, trykotowa. -- V i a t i c i - starożytne plemię ruskie zamieszkujące dorzecze Oki. __ G a v a j c y - Hawajczycy, naród stanowiący rdzenną ludność wysp Hawajskich. - G a g a u z s kij j a z y k - język Gagauzów. - G a g a u z y -- lud mieszkający w Mołdawskiej SRR, w Ukraińskiej SRR, w Bułgarii i Rumunii. Przypuszczalni potomkowie tiurkskich plemion Uzów. Polowców, Kumanów i in. -- G a d a n i e - wróżenie ludowe. . W X tomie W E R znajduje pod następującymi hasłami: się 17 interesujących nas artykułów - G a i t i - wyspa, Ludność, Zarys hi·storyczny. _ G a j d a _ plemię indiańskie na płn ..-zach. wybrzeżu Ameryki Płn. Gajduk i _ południowo słowiańscy, mołdawscy, wołoscy oraz węgierscy partyzanc.j, którzy w 17-19 w. prowadzili walkę zbrojną przeciwko zaborcom tureckim. - GaIly - celtycka ludność Galii. - Gallskij jazyk _ język starożytnych Gallów należący do grupy języków celtyckich. G a l s t a tsk a ja kultura kultura plemion płd. części Europy środkowej w okresie wczesnego wieku żelaza (ca. 1.000-500 przed n. e.). - G a m b i a k o lon i a W. Brytanii w Afryce Zach. - G a n a k i - etnograficzna grupa Czechów na Morawach. - G.a n d ż a - Kar a b a c h s k a jaK u l t u l' a - archeologiczna kultura pastersko-rolniczej ludności Azerbajdżanu z epoki póżnego brązu i wczesnego żelaza (koniec 2 i początek l tysiąclecia przed n. e.). - G a n s v u r s t - komiczna postać niemieckiego teatru ludowego. Gau co pierwotnie grupa etniczna, powstala ze zmieszania się Hiszpanów z Indianami Argentyny. - G vat e m a l a - Ludność, Zarys historyczny. - G v i a n a - brytyjska, holenderska. francuska. - G e b r y - wyznawcy re!i.gii Zoroastry, którzy zachowali się w Persji po podboju arabskim w 7 w. - G e j d e l b e l' g s kij C e l o v e k - homo heidelbergensis. G e n e t i c e s k a j a s o c i o log i a dział socjologii burżuazyjnej, zajmujący się badaniem pochodzenia spoleczeńshva ludzkiego, wlasności prywatnej. klas, państwa, rodziny itp. - G e r m a n d a d y _ hermandady, bractwa tworzone w wiekach średnich w miastach i wsiach Hiszpanii \V celu obrony swoich praw i przywilejów wolnościowych. �845 844 W XI tomie W E R znajduje pod następującymi hasłami: się 9 interesujących nas artykułów - Germania - III. Ludność, V. Zarys historyczny. - Germans kij e j a z y ki - G e r m a n c y-s. 133-134. G i l a k i - lud zamieszkujący prowincję Gitan w Iranie. - G i l a k i - przestarzała nazwa ludu zamieszkującego obszar dolnego Amuru i wyspę Sachalin. Patrz - N i v c hi. - G l a z k o v s k a jak u l t u r a - początkowy etap wieku brązowego Przybajkalja. (ca. 1700-1300 lat przed n. e.). - G l a z u r - polewa garncarska. - G n e z d o v s kij e kur g a n y - kurhany słowiańskie z 911 ww. w okolicy Smoleńska. - G o 11a n d c y - Holendrzy. W XII tomie W E R znajduje się 41 interesujących nas artykułów z dziedziny etnografii, archeologii, antropologii i językoznawstwa pod następującymi hasłami: - G o l u t v e n n y j e k a z a k i - najbiedniejsza i najliczniejsza część kozaków dońskich. - G o l d y - Goldowie, starodawna rosyjska nazwa ludu Nanajców na dolnym Amurze. - G o m i n i d y - Hominidae. G o n g - instrument muzyczny. - G e n d y - lud zamieszkujący zach. i środkową część Centralno-Indyjskiego wzgórza. Gon c a r n y j gor n _. przedhistoryczny i obecny ludowy piec garncarski.. - G o n c a r n y j k r u g - koło garncarskie. - G o n c a l' s t vo - garncarstwo. - G o p a k - ludowy taniec ukrai6ski. - G o r b u n o v s kij t o l' f i a n i k - torfowisko z resztkami osiedli z epoki neolitu i wczesnego brązu (3~ tysiąclecia przed n. e.) w Obwodzie Świerdłowskim. - G o r n o-A ł t a j s k a j a A v t. O b l a s t' - IiI. Zarys historyczny, IV. ,Kultura, Folklor. - G o r n o - B a d a c h ś a n s k a j a A v t. O b l a s t'. - II. Ludność, III. Zarys historyczny, IV. Zarys ekonomiczno-geograficzny.. - G o r n o j e d i e lo !l. Zarys historyczny. - G o r n o z a v o d s kij e k r e s t i a n i e - specjalny rodzaj chłopskiej ludności Rosji feudalnej, zmuszony prócz pracy na roli do pracy w kopalni.ach. - G o r n y j e D a m a r y - lud bytujący w płd.-zach. Afryce. - G o r n y j e T a d z i k i - ludność tadżycka w Tadżyckiej SRR. - G o r o d e c k a jak u l t u r a - kultura plemion z 7 w. przed n. e. do 4 w. n. e. w obszarze średniego bi.egu Oki i Wołgi!.- G ol' o d i ś c e gl:odzisko. - G o r o d c o v V. A. - prof. wybitny archeolog radziecki. - G o r s kij e e v r i e i - lud kaukaski. - G o r k o v s k a j a O b l as t' - Ludność. - G o s t' - w starożytnej Rusi, do 1'6 w. kupiec. - G o s u d a r s t v e n y j e k r e s t i a n i e - chłopi w feudalnej Rosj! 18-19 w. osadzeni na ziemi.ach państwowych. - G o s u d a r s t v o - pańs t w o. - G o t s kij j a z y k - język Gotów. - G o t t e n t o t s kij e j a z y ki - języki płd. plemion afrykańskich. - G o t t e n t o t y - KoiKoin - jeden z ludów Afryki płd. - G o t y - Goci. - G o ty kry ms kij e - (Ostgoty. Grejtungi). - G o c e v s k o j e g o r o d i s c e - grodzisko słowiańskie z 7-13 ww. w Kurskim Okręgu. - G l' a v i u l' a rodzaj grafi.ki. - G r a m m a t i c e s kij s t r o j j a z y k a. - G l' a n C a k o - okręg w środku Ameryki Płd. między pogórzem brazylijskim i Andami. - G rek i - Grecy - G rek o - b a k t r i j s k o j e c a r s t v o _ państwo na obszarze Azji Środkowej od 250-130 r. przed n. e..--:-Gr ek o v B D _ historyk radziecki. - G r e n 1a n d l a - Ludnosc, Zarys historyc~ny: _ G l' e c j a, d r e v n i a ja - V. Starogrecka mitologia,. VIII. Starogrecka muzyka, IX. Starogreckl teatr. - G r e c.1a, n o va J a II]). Ludność IV. Zarys ekonomiczno-geograficzny, XIV. Sztuki, plastyczne, XV. MUZYk~ludowa. - G r e c e s kij j a z y k. - G r i m a l d i - groty we Włoszech na brzegu M. Śródziemnego, w pobliżu granicy francuskowłoskiej, gdzie znaleziono szczątki ludzkie z póżnego paleolitu. W E R znalazła krytyczne omówienie na łamach prasy radzieckiej. Prócz ujęć ogólnych w prasie codziennej zjawiły się oceny w czasopismach specjalnych, poświęconych poszczególnym działom nauki. "Sovietslkaja Etnografija" zabrała głos w dwóch artykułach pióra A. P e r s i c a w dziale poświęconym krytyce i bibliografii (S. E., 1951, 3, s. 192 i 1952, 3, 215). Na początku artykułu A. P e r s i c charakteryzuje różnice zachodzące między etnografią zachodnią i radziecką. Następnie omawia szczegółowo wszystkie niedomogi i niedociągnięcia na jakie zwrócił uwagę w artykułach poruszających zagadnienia etnograficzne w pierwszych tomach W E R. "Etnografia burżuazyjna, pisze A. P e r s i c, ostatecznie zwyrodniała w reakcyjną fałszywą naukę, przechodząc otwarcie na służbę polityki imperialistycznej, kolonialnego rozboju, rasizmu i wsteczni-ctwa. Etnografia radziecka, oparta na zasadach marksizmu-leninizmu, wyrosła w istotnie postępową naukę społeczną, służącą wielkim zadaniom so~jalistycznego budownictwa, walce z przeżytkami przedsocjalistycznej świadomości, walce z reakcyjną ideologią bur'żuaźyjną". Wiele artykułów w pierwszym wydaniu W E R, zdaniem autora, zawiera znaczne błędy ideowo-polityczne i teoretyczne. "Wystarczy wykazać, pisze A. P e r s ic, że w artykult\ "Azja", napisanym przez burżuazyjnego etnografa M a k s i m o w a, ludy zostały podzielone n3 kilka prowincji kulturowych, których granice zbiegają się z granicami rozprzestrzenienia się tych lub innych systemów religijnych. W tym samym artykule figuruje "uniwersalna kultura muzułmańska", "arabska albo semicka rasa" i inne podobne pojęcia, zapożyczone z arsenału nauki burżuazyjnej". "Równocześnie w całym etnograficznyrrn zarysie "Azja", w pierwszym wydaniu, nie powiedziano ani słow:! o położeniu ludów azjatyckich w warunkach imperialistycznej koloni:Dacji,o ucisku kolonialnym i o narodowo-wyzwoleńczym i antyimperialistycznym ruchu. Artykuł "Azja" nie jest wyjątkiem. Głęboko apolityczne pod względem swojej orientacji i ordynarnie błędne w szeregu zasadniczych założe6 naukowo-teoretycznych są też i takie artykuły w L wydaniu W E R jak "Australijczycy", Zarys etnograficzny "Afryka i wiele innych". A. P e r s i c podkreśla, że artykuły w no- �846 wym wydaniu W E R w zupełności odpowiadają wysokim wymaganiom jakie zostały postawione naczelnej redakcji. Zasadniczą ich wartością jest przede wszystkim partyjność bolszewicka i ideowo-teoretyczne nastawienie. Główny rozdział artykułu powięconego jakiemuś narodowi stanowi krótka charakterystyka historyczna jego losu w przeszłości i jego obecnej sytuacji. W artykułach o narodach ZSRR zostal omówiony ich stan w Rosji carskiej i ich położenie dzisiejsze w ZSRR, podane są zasadnicze dane, świadczące o rozkwicie gospodarki i kultury w dobie socjalizmu. Podobne podejście zastosowano i w artykułach o narodach z krajów demokracji ludowej. W artykułach omawiających ludy z krajów kolonialnych i zależnych, szczególną uwagę zwrócono na formy wyzysku kolonialnego i na przejawy walki przeciwko kolonizatorom-imperialistom. W artykule "Avunkulat", zdaniem A. P e r s i c a, błędnie podano, że wywodzi się on z epoki prawa macierzystego, wówczas gdy sięga on epoki przejściowej od matr;archatu do patriarchatu. W zarysie etnograficznym artykułu "Afryka" spotykamy się z wyrażeniem "kultura muzułmaIlska". A. P e l' S i c jest zdania, że należałoby raczej mówić o wpływach na pewne obszary Sudanu p.oszczególnych ludów arabskich. W artykule "Araby" podział ludności na osiadłą i koczowniczą rozpatrywany jest jako przeżytek z czasów ustroju wspólnoty pierwotnej. W zarysie etnograficznym artykułu "Azja" przy wyliczeniu tubylczej ludności Średniej Azji pominięto Tadżyków i Turkmenów. A. P e r s i c zwraca uwagę na brak w tym artykule fotografii etnograficznych. W artykule "Ameryka" nie ma wzmianki o religii ludności tubylczej. Brak też danych o życiu Indian w rezerwatach. W dalszym ciągu swej krytyki A. P e r s i c stawia zarzut, że nie zwrócono należytej uwagi na charakterystykę ustroju społecznego opisywanych ludów. W artykule "Buszmeni" nie podano najmniejszej wzmianki o ustroju społecznym, wówczas gdy połowa tekstu poświęcona została ich sztuce. W szeregu artykułów o ludach Bantu (Bakongo, Baluba, Balunda) zaznaczono, że u tych ludów istniały wczesnoniewolnicze państwa, a parę wierszy dalej podaje się, że obecnie u Bantu ustrój pierwotnej spólnoty zastępowany jest przez stosunki kapitalistyczne" . Nie we wszystkich artykułach zwrócono należytą uwagę na .powstawanie narodu, na stosunki narodowościowe, na wyzwoleńczą walkę narodową. W wielu artykułach brak określeil do jakiej grupy językowej należy język danego ludu. W szeregu artykułów nie podano z jakich lat pochodzą dane statystyczne. U\vagi A. P e r ś i c a o nowym wydamu pierwszych 7 tomów W E R cechuje krytyczne podejście i troska o dalsze, wyższe jeszcze osiągnięcia tego wielkiego dz:Pla kultury n.dzieckiej Jakim jest W E R. 847 Na ~akończenie przytoczę wypowiedż "Prawdy" (IX.-50) o nowym wydamu W E R: "Materiały dotyczące nauki, literatury i sztuki przekonywująco świadczą o tym, że w ciągu całego przebiegu historii ludzkości świat nie znał jeszcze takiego rozkwitu nauki, jaki został osią~męty w. ~wiązku Radzieckim, ~akiego bogactwa kultury duchowej ,1akIe pOSIada nasza ojczyzna radzIecka. Wykazując wielkość i niezwycIęz~ność nauki marksizmu-lenjnizmu, historyczne, o światowym znaczemu, ~dobycze Z~ią,zku Radzieckiego, W E R spełnia zadanie wyJątkoweJ wagI. Słuzy ona szlachetnej sprawie komunistycznego Wychowania mas". " Nowe wydanie W E R jest wielkim osiągnięciem kultury stoi ono na po~iomie współczesnej radzieckiej wiedzy naukowej, 'odt~arza po:;tępY.l zdobycze przodującej nauki marksistowskiej i aktywnie walczy przecIwko reakcyjnym teoriom nauki burżuazyjnej. Eugeniusz Frankowski SOVETSKAJA ETNOGRAF'IJA, Wyd. A. N. Z. S. R R, Moskwa 1950. Zesz. 1-4. Treść !CZterechzeszytów Etnografii SowieckieJ' 'za rok 1950 da' .. . . Stę uJąc pe:w?-~zasa~mcze grupy: d.o jednej z nich zaliczyć należy artykuły o. trescI Ideologiczno-metodologICznej, omawiające stosunek i wkład wielkich koryfeusz?",:, materializmu dialektycznego do nauk etnograficznych. ~o grupy drugIej artyk~ł~ z ?adań etnograficznych nad kulturą narodów lJ.ednoczonych w repubhkI zWIązkowe i analiza zmian, jakie w niej nastąpIły pod wpływem ustroju socjalistycznego. Grupę trzecią stanowią rozprawy z za~resu et~ogenezy narodów radzieckich. Materiały etnograficzne spra.wozdama, kromka, recenzje, omówienie oziała'lnoś,ci instytucji etno~ ~r:fICZnych:. wystaw, muzeów:, organi~cji ekspozycji oraz sprawozdania kspedycJI naukowych nalezy włączyc do g:rupy czwartej. Wymienione prace są. dowo.dem wielkiej troskliwości, jaką rząd radziecki otacza nauki etnografIczne l wyrazem pełnego zrozumienia ich ważnej roli w zespole dyscyplm pokrewnych. Znajomość dawnej kultury ludowej narodów które weszł~ do Związku Radzieckiego, pomaga w organizowaniu nowego' życia ~łatw:a t,ru~ne ~adanie przejścia ?d pierwotne.go ustroju rodowego, w któ~ ym zyły mektore z tych narodow, do ustroju socjalistycznego. Poznanie p~a,:"a ludowego, zwyczajów i wierzeń tych narodów nie służy w przeciwhIenstwiedo imperialistycznych państw celom wyzysku lecz do poprawy IC bytu ' podn'IeSIel1lapOZlOmu ····1 ' dawnej częstok' CyWIizacji i nawiązania do roc bogatej kultury. .' . ł Ur~ądzanie licznych ekspozycji i wystaw etnografi,cznych na które Sk adają' . , c d . SIę zarowno wytwory kulturowe zaspakajające potrzeby życia ,o z~ennego, jak i dzieła sztuki wykonane ręką artystów ludowych ogła~zanle drukiem poezJI .. 1ud owej,. k tora, . ' jak czuły seismograf, notuje wszystkie .' \I; 54 �848 849 · y życia w Państwie Rad, urządzanie naukowych ekspedycji etnograo·b Jaw ch do nowopowstalych republik l. skrzętne no t··owame przez y tk'ow f lczny . . . t . d d dawnej kultury oraz przejawów nowego .ZYCl~,Jes wyrazny~ owo em poważnego ustosunkowania się rządu radZieckiego .do etnografll. . Zasadniczą wartość w ogólnym dorobku nauki, a w szczególności dla etnografii posiadają obie prace J. W. S t a l i n a poświęcone zagadnieniom językoznawstwa *. . .' . Do .rozpraw ideologicZJIlo- metodologicznych w Etnografti Sow!eckte, z 1950 r. należy artykuł S. P. T o ł s t o w a o wielkim zwycięstwie leninowsko-stalinowskiej polityki narodowej, napisany przez tego znanego historyka i etnografa radzieckiego ku uczczeniu 25-letniej rocznicy powstania republik . środkowo-azjatyckich: Tadżyckiej, Uzbeckiej i Karakałpackiej. Tołstow na przykładzie tych republik stwierdza niezwykłe wyniki, jakie daje wprowadzenie w życie narodów środkowo-azjatyckich polityki narodowościowej Lenina i Stalina. Przegląd dziejów Tadżyków, Turkmenów i Uzbeków podany przez Tołstowa, mówi nam o niezwykle wysokim poziomie tych narodów w IX-XII w., a więc w czasie, kiedy kraje europejskie tonęły w średniowiecznym obskurantyźmie. Literatura Tadżyków tego okresu pochlubić się może nazwiskiem poety tej miary co Firdoussi, Rudeki, Dakim. Sławny Abu-Ali-ibn-Sina (Avicenna). Abu-Rajchan al Biruni i Muhamed al Chorezmi znani są światu europejskiemu jako wielcy uczeni. Najazdy mongolskie podcięły byt ekonomiczny tych krajów; niszcząc sieć nawadniającą, przez co dalszy ich rozwój został zahamowany- na długie wieki. Rozwijające się stosunki feudalne, podział na zwalczające się aż do zupełnego wytępienia rody, wreszcie 'polityka carskiej Rosji doprowadziły do zupełnego upadku kwitnące niegdyś kraje i do wynarodowienia ich mieszkańców. Wielka Rewolucja Październikowa stosując w życiu teorie swych wielkich wodzów, zjednoczyła rozproszonych pomiędzy poszczególne chanaty Tadżyków, Uzbeków i Karakałpaków w odrębne o określonych granicach republiki związkowe. Narody te osiągnęły ponownie wysoki poziom kultury; obecnie posiadają one swoją literaturę, wyższe i średnie uczelnie, w których kształcą się kadry przyszłych specjalistów. Rozwój przemysłu i techniki i rozwój ekonomiczny kraju są najlepszym dowodem, że komuniści posiadają tajemny klucz do rozwiązywania trudnych problemów narodowościowych. Użupełnieniem artykułu Tołstowa jest opis turkmeńskich kołchozów pióra Winnikowa. Wyzyskiwani przez carskich urzędników i przez własnych duchownych i jeszcze gorszych od nich b a j ó w, którzy trzymali w swych rękach dostęp do wody i większe obszary ziemi, Turkmeni uprawiali ubogie poletka drewnianą s'ochą zwaną o m a c z, zamiast brony używali zębatej deski zwanej m a ł a. Ubogi wieśniak, gnębiony posuchą i podatkami, nie mógł prowadzić samodzielnej gospodarki i szedł na służbę do bogatego b a j a, jako tania siła robocza. Rewolucja październikowa zreformowała stosunki przede wszystkim w dziedzinie władania ziemią i wodą, zmieniła prawo małżeńskie znosząc kał y m i unieważniła rody. • J. W. S t a l i n: "Otnositelno l in: K niekotorym zesz.2. woprosam marksizma w jazykoznanii", J. W. S t ajazykoznanija., Sovetskaja Einografija 1950 f· i \.::. ' " I Dziś, chłop turkmeński uwolniony spod władzy bogaczy ma szerokie możliwości rozwoju rodzimej kultury w ramach nowego ustroju. Z innych artykułów ideologiczno-metodologicznych zwraca uwagę artykuł I. I. P o t e c h i n a pt. Lenin o nacjonalno-oswoboditelnom dwiżenii w kolonialnych i zawisimych stranach. Artykuł ten został napisany w związku z trzydziestoleciem ogłoszenia słynnych tez leninowskich o zagadnieniach narodowościowych i kolonialnych. Zagadnienie narodowościowe przekształciło się w kolonialne z chwilą gdy państwa kapitalistyczne zagarnęły kolonie i włączyły je do imperium. Zagadnienie to wiąże się z problemem wyzwolenia ludów kolonialnych z imperialistycznej niewoli. Przed ogłoszeniem tez łeninowskich nie istniał wcale problem ludów azjatyckich i afrykańskich, które zalicząno bezapelacyjnie do narodów niecywilizowanych, stojących na najniższym stopniu rozwoju, Dopiero Lenin usunął podział na białych i czarnych, cywilizowanych i niecywilizowanych i połączył zagadnienie narodowości z zagadnieniem kolonialnym. Poglądy Lenina były wręcz odmienne od poglądu II Międzynarodówki. Nie uznając podziału na ludy cywilizowane i niecywilizowane, Lenin uważał ludy kolonialne za wiernych sojuszników walczącego z kapitalizmem i imperializmem proletariatu. Lenin nie uznawał błędnej teorii a zgodnym współżyciu narodów w ustroju kapitalistycznym. Tezy Lenina wpłynęły na powstanie partii komunistycznych w krajach kolonialnych i półkolonialnych; istnienie ich związało mocnymi węzłami zacofane i spóźnione w 'rozwoju kraje kolonialne z przodującymi krajami Europy. W ten .sposób zlikwidowano błędne koncepcje burżuazyjne inteligencji kolonialnej, która sądziła, że można zniszczyć system kolonialny nie usuwając kapitalizmu, w przeciwieństwie do poglądu Lenina i Stalina, którzy wytępienie kapitalizmu uważają za nieodzowny warunek wyzwolenia. W artykule tym autor zwraca uwagę na wartość i znaczenie badań etnograficznych, niezbędnych dla zrozumienia ruchów wyzwoleńczo-narodowOściowych w tak zacofanych krajach jak Afryka. Badania te odkryły istnienie resztek ustroju rodowego, kształtowanie się klasy robotnicznej, zarysowanie się warstw i warstewek społecznych w jednolitym dotychczas8'połeczeństwie. Tylko etnograf może zbadać i zdać sprawę z różnorodności odcieni klasowych tubylczego społeczeństwa zwłaszcza tam, gdzie zachował się jeszcze ustrój rodowy. W zeszycie trzecim Etnografii Sowieckiej znajdujemy zwięzłe omówienie etnograficznej spuścizny E n g e l s a. autora książki O pochodzeniu rodziny, własności prywatnej i państwa. Wielki przyjaciel i współpracownik Marksa, Engels napisał to dzieło po śmieci Marksa, spełniając jak gdyby jego ostatnią wolę· Engels w wymienionym dziele w sposób niezwykle prosty rozwiązuje zagadnienie początku nauk historycznych, twierdząc, że rozpoczynają się one równocześnie z ukazaniem się człowieka na ziemi. Engels w swej pracy opiera się na periodyzacji M o r g a n a po uzupełnieniu jej okresem demokracji wojennej. Engels uznaje morganowski podział ewolucji rodziny ?a okres promiskuity, rodzinę kazirodczą. malżeństwo grupowe. parzyste l monogamiczne lecz przewiduje dalszy je; rozwój i dalsze zmiany, Egwgamię uważa Engels tak samo jak i matriarchat za milczący protest rodu przeciw kazirodztwu traktuje jednak to zagadnienie ostrożnie, w czym naśladują go etnografowie radzieccy, wszelkie bowiem próby wyjaśnienia 54* �851 850 tego problemu nie dały zadawalających wyników. Zagadnienie .l'od~ zajmuj.e poważne miejsce w pracy Engelsa. Engels pierwszy zrozur~l1ał I pogłębIł znaczenie matriarchatu jako powszechnego stadium w rozwoJu rodu. W ,ten sposób pojmuje znaczenia matriarchatu uczeń. i sp.adk?blerca .~n.gelsa Jozef Stalin, w ten sposób obaj ci genialni :rczem P~Jn:uJą p:'zeJ,s,cle od ~atriarchatu do patriarchatu i obaj zgodme podkreslaJą zaleznosc stanowIska kobiety od roli, jaką on.a odgrywa w produkcji. Engels nie znalazł dotychczas następcy, który podjąŁby dalszą pracę nad zbadaniem problemu powstania własności prywatnej. i s~erszego .opracowania problemu demokracji wojennej, wspólnoty gmmneJ, kwestll powstawania klas itd. Sto trzydziestolecie urodzin Fryderyka Engel~ ~inno stać się bodźcem dla radzieckich etnografów, historyków i ekonomlstow do dalszego opracowania poruszonych przez wielkiego myśliciela tematów. Do omawianej grupy należy umies,zczony w 4 zesz. artykuł T o ł s .t o o znaczeniu prac J. W. Stalina z zakresu językoznawstwa, w szczegOlnOS~l o ich znaczeniu dla badań nad etnogenezą, w których problem po~ho?zema rodzin językowych posiada zasadnicze znaczenie. Tołstow przyznaje, ze podobnie jak i inni uczeni radzieccy pozostawał pewien czaS' pod ~ływe~ mylnych teorii MalTa o skrzyżowaniu języków. Należy jedna.k s~wlerdzlc, że szereg punktów teorii Marra spotkał się z protestem r~dzlecklch uczonych. Potępiono niejednokrotnie utrzymane w marrowskJm duch~ ~race Rawdonikasa i Grin'kowej. Przeciw samemu Marrowi wystąpIł otwarcIe Jedynie Tokarew w 1948 r. Tołstow stwierdza, że w pracach etnograficznych, archeologicznych i lingwistycznych ciążyły do niedawna trzy błędne założenia marrowskie: te<:>riaglotto.genezy, istnienia mow"y kinetycznej w najdawniejszym stadium rozwoju języka, oraz postulaty o stadia~nym roz",:oj.u języków i ich krzyżowaniu się. Stalin w swej pracy rozgramcza wyrazme metodę porównawczo-historyczną od metody prajęzyka; dzięki metodzie porównawczo-historycznej lingwi,styka posiada możność naukowego po_ równania zjawisk językowych. Teoria prajęzyka należy zdaniem Tołstowa do hipotez nieprzemyślanych. W tym miejscu Tołstow atakuje ostro Milewskiego zarzucając mu że podobnie jak i inni zwolennicy teorii prajęzyka nie m~że podać dokładnych granic praojczyzny prana rodu. Milewski, mówi Tołstow, cytując wyjątki z tekstu, umieszcza pr.aindoeuropejczyków. w Tu~ ryngii i w zachodniej Saksonii, co nie jest zgodne z faktami archeologlcznyml ani antropologicznymi; polski uczony opiera się tylko na da~ych językowych, tłumaczonych z punktu widzenia teorii prajęzyka. Zasadm~zym .błęden: tej teorii jest przenoszenie zjawisk charakterystycznych dla Jedne] epoki rozwoju społecznego do innej, w której absolutnie nie mogłyby istnieć. Tolstow wysuwa swą własną teorię opartą na danych etnograficznych i historycznych a także na badaniach ustroju rodowego. Ród żyjący w zakresie samowystarczalności gospodarczej mówi swym własnym językiem, zmuszony jednak nakazami egzogamii do brania żon z innego rodu zaczyna porozumiewać się z nim. W ten sposób języki rodów zlewają s~ę ze sobą, c~ doprowadza w ciągu tysiącleci do tak zwanej przez Tołstowa p I e r w o t n e J c i ą g łoś c i l i n g w i s t y c z n ej. v: ~ ~l ~,; :i • \ ł Prace i rozprawy metodologiczno-ideologiczne stają się bardziej zrozumiałe po przeczytaniu szeregu sprawozdań i opisów kultury i życia narodów. które weszły w skład Związku Radzieckiego, i w których zastosowano praktycznie tezy i hasła Lenina i Stalina. Do takich artykułów należą: C. A. Kor b e, Kultura i byt kolchoznogo kazachskogo aula (zesz. 4.); Zespołowa praca uczestników ekspedycji naukowej omawia życie kołchozów lwowskiego okręgu; L. P. P o t a p o w daje ciekawe wiadomości o życiu i zwyczajach Szorców w artykule Szorcy na puti socjalisticzeskogo razwitia. (Zesz. 3.); N i k o l s k a jaZ. A. pisze o etnografii dargińskiego kołchozu Krasnyj Partizan; .M. M. B l' o d n e w podaje niezmiernie cenne wiadomości o ustroju i życiu Neńców w artykule pt. Ot rodowego by ta k socjaLizmu, po materialam Jamalo-neneckoj oblasti; M. M. G u l' W i c z pisze o socjalistycznej gospodarce Jakutów w dorzeczu Anabary i Oleneka; Pracę Winnikowa o turkmeńskich kołchozach omówiono już wyżej; G. M. Was i l e w i c z pisze o twórczości poetyckiej Ewenków. Wszyscy wymienieni autorzy podkreślają zgodnie ważną rolę badań etnograficznych, które zaznajamiają z miejscową kulturą, z dawnymi zwyczajami, z prawem ludowym danego narodu i ułatwiają wprowadzenia nowego ustroju. Znajomość starych tradycji pozwala na stopniowe przekształcanie dawnego ustroju na ustrój socjalistyczny, zapewniający dobrobyt i sprawiedliwość wyzyskiwanym dotychczas ludom. Wszyscy też podkreślają korzystne zmiany w poziomie kultury i życia Jakutów, Ewenków, Turkmenów i innych narodów azjatyckich. Do grupy trzeciej należą prace poświęcone zagadnieniom etnogenezy, w pierwszym rzędzie praca T o ł s t o wa Oguzy, Peczenegi, mOre Daukara, oparta na historycznejetnonimke, a więc na źródłach historycznych i na nazwach ludów spotykanych u Ptolomeusza, Strabona, Massudiego i innych autorów starożytnych. Analiza dawnych tekstów, archeologiczny materiał zlokalizowany na mapie badanego obszaru, stwierdzają, mówi Tołstow, nieoczekiwany fakt, że wczesnohistoryczne nazwy narodów nadaralskich odpowiadają w ogólnych zarysach nazwom spotykanym u Ptolomeusza i innych. i E. E. B e l' t e l s naświetla zagadnienie etnogenezy i daje w krótkim zarysie przegląd rozwoju języka nowoperskiego z języka d a r i, inaczej zwanego f a r s i, ·który w epoce Samanidów zastąpił dawniej używany literacki język arabski. Z innych prac zajmujących się zagadnieniami etnogenezy należy wy_ mienić cykl umieszczony w 3 zesz. Sow. Etnogr. Są to prace pięciu autorów: T r e t i a k o w a Wopros o proischożdenii Czuwaszej w swete archeologiczeskich dannych, T. A. T l' o f i m o w e j Antropołogiczeskije materiały k woprosu o proischożdenii Czuwaszej; W o l' o b j e waN. T. Etnogenez Czuwaszej po dannym etnografii, W. G. E g o r o wa Etnogenez Czuwaszej po dannym jazyka i M. M. T i c h o m i l' o wa o przyłączeniu Czuwaszów do państwa rosyjskiego. Zbiorowe opracowanie zagadnienia etnogenezy Czuwaszów jest wzorem dla prac tego rodzaju. Zagadnienie etnogenezy Tunguzów opracowane zostało przez A. P. Ok ł a d n i k o w a w rozprawie zatytułowanej: K izuczeniu naczaLnych etapow formirowania narodow Sibiri. Liczne wykopaliska z nad brzegów Leny �853 852 i Angary pomagają do rozwiązania tego problemu, ponieważ zawierają bogaty materiał antropologiczny i etnograficzny. Na podstawie znalezionych wytworów, takich jak: okulary od słońca, napierśnik zdobiony koralikami i prosty łuk, powstała teoria południowego pochodzenia Jaku-Tunguzów. Napierśnik do niedav"na używany przez szamanów jest wg Koppersa dowodem pokrewieństwa Tunguzów z południowo-chińskim plemieniem Miao, okulary zdaniem Szirokogorowa świadczą o zastosowaniu się południowców do nowych warunków życia. Wasilewicz i Rawdonikas rozwiązują ten probłem w innej płaszczyźnie: naród Tunguzów powstał ich zdaniem ze zlania się kilku czy kilkunastu starożytnych plemion. Do dziś przetrwały nazwy ośmiu głównych etnonimów. G. M. Wasilewicz przypuszcza, że plemiona Edżen i Ewen stanowią zasadniczą podstawę tunguskiej narodowości. Bardzo wcześnie weszły w skład Tunguzów-Ewenków plemiona należące do grupy B a j, związane genetycznie z Zachodnią Syberią. Przodkowie Tunguzów sąsiadowali na południu z plemionami D u l - D a l, ze wschodu zasymilowali plemiona K i l e n i B u l d e, które były autochtonami Kraju Nadamurskiego, oraz plemię K i m o - K i m a nad Angarą i tiurskie plemię Kur e (K r i, F u r i, Kur y k a n i e). Powyższe dane oparte na materiale językowym znajdują również potwierdzenie w materiale archeologicznym i antropologicznym. Dane antropologiczne opracowane przez G. F. D e b e c a stwierdzają, że wśród Tunguzów istnieje do dziś antropologiczny typ dawnych mieszkańców nadbajkalskich. Praca A. F. Okładnikowa jest jeszcze jednym przykładem wzorowego rozwiązania problemu etnogenezy. M. G. L e w i n w pr.acy Antropologiczeskije tipy Sibiri i Dalnego Wo(2 zesz. Sow. Etnografii) podkreśla znaną w nauce radzieckiej tezę o konieczności współpr.acy antropologii, archeologii, lingwistyki i historii w rozwiązywaniu zagadnień etnogenetycznych. Omawia też ważniejsze wyniki badań nad pochodzeniem Tunguzów, Jakutów, narodów nadamurskich i płn. ws;chodnio-azjatyckich. W zeszycie drugim wyróżnia się artykuł M. O. K o s wen a O severoruskom peczyszcze, ukraińskich siabrach i beloruskom dworiszcze, dawnych formach władania ziemią. Nazwa p e c z y s ze z e oznaczała wg A. J. Efi.menko w XVI w.', wieś składającą się z kilku spokrewnionych ze sobą dworów. Istnienie w kraju archangielskim niewielkich kilkudworowych wiosek, których mieszkańcy noszą te same nazwiska, notuje w XIX w. P. Sergejew. W nowszych czasach nazwa ta oznacza wieś w dzisiejszym znaczeniu, czasami kilka wsi wspólnie władających ziemią. Na Północy zanotowano istnienie nazwy s e b r a, która oznacza kilka gospodarstw uprawiających wspólnie ziemię. Są to przeżytki istniejącej niegdyś wielkiej rodziny. Autor omawia wywody Efimenko na temat przypuszczalnego władania ziemią w dawnej Rosji. wspomina o znanej p'racy I. W. Łuczyckiego o siabrach ukraińskich. Trzecią formą władania zi,emią jest białoruskie d w o l' i s z c z e, zbadane również w 90 latach przez Efimenko i Władimirskiego-Budanowa, Dworzyszcze składało się z kilku lub kilkunastu dymów (5-11), wieś natomiast obejmowała kilka' dworzyszcz. Były one własnością grupy krewniaków, czyli wielkiej rodziny. Członkowie dwo- .I I stoka :11 l i r rzyszcza nazywali siebie poplecznikami, braćmi, imiennikami i nosili wspólne nazwisko. M. O. Koswen przytacza pracę Leontowicza i Downar-Z8.polskiego o dworzyszczu i siabrach i dochodzi do wniosku, że wszystkie trzy terminy, a więc peczyszcze, siabry i dworzyszcze oznaczają przeżytkową formę wspólnego władania ziemią. Dziwi i zastanawia brak nazwiska Stanisława Ciszewskiego i Oskara Balcera, Witorta i Grabowskiego, którzy przed niewielu laty pisali o tym samym zagadni.eniu. Z innych prac etnograficznych zwraca uwagę w 3 zesz. dłuższy artykuł A. F. A n i s i m o wa pt. Semejnyje ochraniteli u Ewenkow i problema geneza kulia predkow. Zbadanie materialnych podstaw pierwotnych wierzeń posiada znaczenie nie tyłko naukowo-poznawcze, dla etnografa badającego wierzenia pierwotne staje się ono zagadnieniem powstania religii i dej 1'OZwoju. Dawniejsi Ewenkowie-Tunguzi otaczali czcią religijną antropomorficzne posążki wykonane z drzewa, rogu lub kości, czasami z miedzi i żelaza. Posążki te przedstawiały opiekuńcze bóstwa rodu i rodziny. Enisejscy Ewenkowie nazywali je m u c h d u i przypisywali im moc zsyłania wszelkich dobrodziejstw w postaci pomyślnych łowów i obfitego pożywienia. Posążki otaczano staranną pieczą, smarowano krwią i tłuszczem po udanych łowach, okadza,no dymem ze spalonego tłuszczu. Bożki trzymano zwykle w specjalnym woreczku lub skrzyneczce ,złożonej na sankach, do których zaprzęgano białe reny. Bożki te uważano za opiekunów rodu, przechodziły one drogą spadku w pokolenia następne. Dziedziczenie ich było możliwe tylko w linii męskiej według starszeństwa. Oprócz rodzinnych istniały rodowe m u c h d Y pod opieką szamanów, jako upostaciowanie duszy przodków szamana. Równolegle z kultem opiekuńczych duchów rodu istniał u Ewenków kult bóstwa, którego siedzibą było ognisko domowe. W [przeciwieństwie do poprzedniego kult ten wiąże się z linią żeńską, kobieta jest jego kapłanką. Duch ogniska otoczony jest ciągłą troską szacunkiem i opieką. Nosi miano B a b k i o g n i a, pierwszy kąs.ek jedzenia przeznaczony jest dla niego. Rozpalanie ogniska odbywało się wedle stałego rytuału, gospodyni przenosiła na nowe mieszk.anie popiół i węgle ze starego ogniska. Powracające z pastwiska s.tado renów wita gospodyni z płonącą głownią w ręku, zaklina przy tym ducha ognia aby dbał o reny i ioh wyżywienie. Ognisko domowe jest nie tylko siedzibą b ,a b k i o g n i a ale i miejscem reinkarnacji orlusz, w nim odbywa się przejście dusz ze świata duchów w świat ludzi. Ewenkowie wierzyli w istnienie duszy cielesnej i duszyszczęścia, co przypomina wierzenia naszego ludu w posiadanie ducha i duszy. Cykl wyobrażeń i wierzeń Ewenków związanych z ogniskiem, rola jaką pełni w jego kulcie kobieta świadczy, że wiąże się on z matriarchatem w przeciwieństwie do patriarchalnego kultu opiekuńczych duchów rodu. O dawności kultu b a b k i o g n i a świadczy jego bezpostaciowość i nazwa oznaczająca starą matkę rodu. Kult ducha opiekuna rodu ograniczał się zwykle do jednej rodziny, podczas gdy kult ogniska obejmował cały ród. Oprócz żeńskiego bóstwa opiekuńczego w postaci b a b k i o g n i a. Ewenkowie wierzyli jeszcze w istnienie zoomorficznego opiekuna rodu zwanego u g a, b u g a d a, mieszkającego w tajdze. W wyobraźni Ewenków b u g a Jest panią tajgi, macierzą zwierząt. Mieszkaniem jej są drzewa i skały. ? �854 Przedstawiano ją w postaci łosia lub rena. Zapewnia ona szczęśliwe łowy. Anisimow widzi w tym kulcie .przeżytki totemizmu. Bogaty materiał archeołogiczny znaleziony w miejscach przypuszczalnie będących niegdyś centrami kultu religijneE;o. oraz materiał językowy świadczy o istnieniu ustroju matriarchalnego u dawnych Ewenków. Szersze omówienie tego zagadnienia daje A. F. A n i s i m o w w pracy swej pt. Predstaw!enia Ewenkow o szing k.er/ach i problema proischożdenia perwobytnoj religii. (Sbornik Muzeja Antropołogii i Etnografii. A N. Z. S. R. R XII. 1949). W tym samym zeszycie 3 znajduje się artykuł N. P. G o l' b a c z e we j, K woprosu i proischożdenii odeżdy. Autorka krytykuje panujące w etnografii burżuazyjnej idealistyczne poglądy na genezę odzieży i stara się rozwiązać ten trudny i skomplikowany problem w duchu materializmu dialektycznego, uwzględniając jeden tylko z czynników podawanych przez etnografów burżuazyjnych jako główną przyczynę powstania odzieży. Przyczyną tą jest dążenie do zabezpieczenia ciała przed chłodem i uszkodzeniem. Prototypem odzieży jest zdaniem Gorbaczewej niski dach szała'su pod którym śpią dziś jeszcze Pigmeje. Chęć utrzymania na sobie przykrywającej w czasie snu skóry czy też innego okrycia, zmusiła pierwotnego człowieka do zarzucenia tego okrycia na plecy, nie umiejąc wykroić pasa czy paska przytrzymywał to okrycie z przodu rękami. Gorbaczewa odr·zuca poglądy, jakoby już w neol'icie nosz'Ono odzież zbliżoną krojem do dzisiejszej. Człowiek pierwotny nie wyszedł poza stadium okrycia ciała luźno spadają.cą z pleców skórą. W dziale materiałów etnograficznych (zesz. 4) znajduje się niezmiernie ciekawa praca N. W. L e b e d e w e j i N. P. M i ł o n o wa, O Tipach Poselenij Riazanskoj Oblasti. Praca ta opiera się na dokumentach archiwum Muzeum Krajoznawczego w Riazaniu i na materiale archiwalnym riazańSkiej obłasti. Materiały te zawierają plany wsi, na podstawie których można było określić typy osadnictwa od 1774-1915 r. i zbadać socjalno-ekonomiczną strukturę oraz wyszukać pewne archaizmy w planach, sięgające początków powstania wsi. Zbadanie dawnej historii wsi rosyjskiej należy do dość trudnych zadań z powodu przebudowy jej w latach 1773-1774. Lebedewa dzieli osiedla na następujące typy: gniazdowe (kuczewyje), koliste (krugowyje) i li.niowe. Do typu osad kolistych zalicza Lebe. dewa osady zabudowane około jakIegoś centrum w kS'ztałcie czworoboku.' Nie są to więc nasze owalnice, ponieważ o·koło centralnego punktu, którym jest zazwyczaj wygon, rola, cmentarz, jezioro, cerkiew lub targowisko, zabudowania układają się w linii prostej i tworzą czworoboki. Większa część osiedli grupuje się około ornej ziemi, ogrodów. pól konopnych, pomiędzy którymi znajduje się wygon. Pierwotna gospodarka rolna wg Engelsa polegała na uprawie ogrodów, pierwszym ogrodzeniem byly siedziby ludzkie otaczające je i zabezpieczające zasiewy przed dzikimi zwierzętami. Jeszcze w XVIII w. ogrody i hodowla konopi znajdowały się poza łańcuchem domów. Osady koliste wiąże Lebedewa z pows·taniem w X w. tzw. P o g o s t ó w, to jest miejscem postojów kniazia i jego drużynypodcz.as objazdu państwa w celu zebrania daniny. P o g o f'i t y wprowadziła księżna Olga. 855 , i, ) Specjalne też miejs.ce zajmują plćlJIlYpogostne, na których widać, że osady rozbudowane są wokół placu, na którym mi.eszczą się zazwyczaj sklepy, ku;bnie, gromadzkie spichrze, warsma.ty rzemieślnicze, cerkiew. W czas,ach późniejszych nazyw'ano pogostem jednostkę podatkową. złożoną z pewnej określonej ilości domów chłopskich. które były obowiązane utrzymywać kniazia lub jego pełnomocnika podczas zbierania daniny. Osiedla koliste spotyka się obok starych grodziszez słowiańskich. Większość z nich odnosi się do kultury trypolskiej. na co wskazują dane wykopaliskowe. Zajmują one część dawnego księstwa riazańskiego w trójkącie między rzekami Oką, Pronią i Osetrem. W Etnografii Sowieckiej znajdujemy szereg artykułów naświ,etlających krytycznie zagadnienie związane z życiem narodów kolonialnych. O tragicznych dziejach Indian plemienia Qiuche pisze S z a l' e w s k a j a i Z u b'r i ck i j. S. R S m i r n o w omawia angielską politykę tzw. rządów ubocznych w płd. Nigerii B u t i n o w pisze o polityce szkolnej w koloniach australijskich i na Wyspach Oceanii, T o kar e w o sektach religijnych w Ameryce. Artykuły z historii etnografii i antropologii zaznajamiają czytelnik.a z postaciami podróżników i badaczy rosyjskich jak np. Kra s z e n i n n ik o w autor Opisanja Zemli Kamczatki. Kaźdy zeszyt zawiera prócz tego bogaty dział kroniki i sprawozdań, z których dowiadujemy się o wysokim poziomie pracy radzieckich etnografów i opi·ece, jaką otacza rząd radziecki badania nad kulturą ludową w Republikach Związkowych. Zofia . ~ II l, Malewska . SOv'ETs'KAJA ETNOGRAF1IJA". 1951 r. Zesz. 1-3. Czasopismo "Sovetskaja Etnografija" z roku 1951 posiada układ treści nieco zmieniony w stosunku do układu poprzednich roczników. Na wstępie znajdują się krótkie artykuły od redakcji, omawiające pewne aktualne problemy, które posiadają szczególne znaczenie dla etnografii radzieckiej. Rocznik zawiera 9 następujących działów: zagadnienia ogólnej etnografii i antropologii; zagadnienia etnogenezy i etnografii historycznej; materiały i badania z dziedziny etnografii i antropologii Z. S. R R; materiały i badania z dziedziny etnografii i antropologii zagranicznej; z historii etnografii i antropologii; dyskusje i omówienia; notatki, uwagi, referaty; kronika; krytyka i bibliografia. W pierwszym zeszycie 1951 1'. M. K o s wen w artykule Problem ustroju ~polecznego górskich ludów Kaukazu we wczesnej etnografii rosyjskiej. lProblema obscestvennogo stroja gors kich narodov Kavkaza] dokonywuje przeglądu osiągnięć nauki rosyjskiej w dziedzinie badania UFtroju społecznego górali Kaukazu. Autor podkreśla, że już w najdawniejszych rosyjskich opisach ludów KaUkazu szczególną uwagę zwracano na zagadnienie ustroju spolecznego, przy czym stosunkowo wcześnie zaczęły się pojawiać poza stroną opisową próby dokonania przeglądu i charakterystyki układu stosunków społecznych u różnych ludów tego obszaru. Najdawniejsza notatka o układzie stosunków �856 społecznych u górali Kaukazu pochodzi z wieku XVIII. Autorem jej był W. Bakunin. Pierwszą obszerną charakterystykę ustroju społecznego górali Kaukazu dał na początku XIX. w. S. Broniewskij, który sprowadził występujące na Kaukazie formy ustrojowe do dwóch zasadniczych postaci feudalnej i demokratycznej. Począwszy od tego okresu w literaturze poświęconej Kaukazowi powtarzają się określenia i ujęcia Broniewskiego, stosowane do poszczególnych ludów Kaukazu. Z'\vraca uwagę fakt, że badacze i pisarze rosyjscy już na początku XIX w. zdawali sobie jasno sprawę, że badane przez nich górskie ludy Kaukazu znajdowały się na różnych stopniach rozwoju społecznego, żadnym wypadku jednak nie można ich było uważać za "dzikusów". Około 40 r. ub. stulecia etnografia rosyjska wyodrębniła konkretną formę tego, co dotychczas określane było niejako jako "demokratyczna forma ustroju społecznego". Formą tą była grupa rodowa. W ten sposób stwierdzone zostało istnienie podstawowej społecznej formy u zapóźnionych w rozwoju górali Kaukazu. W laŁadl 50-tych ub. w. K. S ta l w swej pracy "Zarys etJnogra-' liczny Czerkiesów" wysunął zagadnienie ustroju spólnoty rodowej jako początkowej formy społecznej organizacji całej ludzkości i stwierdził jej występowanie u górali Kaukazu. Badanie ustroju społecznego ludów Kaukazu pogłębiało się i rozszerzało w następnych dziesiątkach lat XIX w. Szczególnie ważne były badania etnograficzne, prZJeprowadz.one na Kaukazie w l:atach BO-tych przez M. K ~ wal e w s k i e go. M. Koswen nie neguje wpływu Morgana na Kowalewskiego, którego prace właśnie Kowalewski pierwszy rozpowszechnił na terenie Rosji, ani też innych uczonych zagranicznych. Podkreśla on jednak, że tzw. "teoria rodowa" nie była poraz pierwszy wysunięta przez Morgana, że zagadnienie to posiada swą długą historię, poprzedzającą ujęcia Morgana i że ogromną zasługę w rozpracowaniu tej teorii posiada właśnie nauka rosyjska. Rozprawa A. R oz e n f e l d a : Qual'a (Kala) - typ umocnionego' osiedla irańskiego [Qual'a (Kala) - tip ukreplennogo iranskogo poselenija] ilustr~ wana jest 8 ryc. W dawnych i współczesnych słownikach perskich słowo Qal'a tłomaczone jest jako "forteca", "cytadela" "zamek". W żywym języku perskim istnieje jeszcze jedno jego znaczenie, mianowicie: "wieś otoczona ścianą ubitą z gliny", "umocnioną wieś", w przeciwstawieniu do słowa qarija bądź dih "wieś nieumocniona". W tym znaczeniu używana jest gal'a we współczesnej literaturze perskiej i w folklorze perskim. Na podstawie danych z literatury i osobistych obserwacji autor opisuje w następujący sposób irańskie osiedla tego typu. Umocniona wieś posiada w planie poziomym kształt kwadratu lub prostokąta. Otoczona jest ścianą z gliny ubitej o wysokości 6-10 m. Na narożnikach tej ściany wznoszone są okrągłe baszty. W jednej ze ścian znajdują się ogromne drewniane wrota ze strażniczą wieżą. Wewnątrz czworoboku, zamkniętego umocnionymi ścia- w 857 nami, zbudowane są domy. Są to właściwie oddzielne izby wzniesione wzdłuż ścian ogrodzenia. Bardzo zbliżone do irańskich qal'a są także podobne osiedla w Afganistanie. W umocnionych osiedlach mieszkała również ludność współczesnej Turkmeńskiej SRR. Autor uważa, że istnienie różnego typu umocnionych osiedli na obszarze Azji Środkowej, Afganistanu i Iranu wiąże się ze starożytną historią irańskich ludów. Stwierdza on, że dawna miejscowa ludność irańska Środkowej Azji mieszkała w umocnionych osiedlach i że ludy przybyłe później na te terytoria, asymilując się z tubylcami, przejęły właściwy tym ostatnim sposób wznoszenia osiedli. Świadczą o tym fakty historyczne i wykopaliska archeologiczne. Odkrycia radzieckich archeologów, dokonane w ciągu ostatnich 20 lat na obszarze Środkowej Azji m. in. w Chorezmie, dostarczyły szczególnie bogatych materiałów, które pozwoliły stwierdzić, że współczesny typ umocnionego osiedla z systemem korytarzowego rozmieszczenia oddzielnych, niełączących się ze sobą małych izb - sięga głębokiej starożytności. Istniejące do dziś umocnione osiedla uważa autor za niewątpliwe pozostałości ustroju wspólnoty rodowej, ustroju, którego przeżytki utrzymywały się w ciągu długich stuleci zarówno u ludów tiurkskich, zamieszkujących Azję Środkową, jak i u irańskich. A. R o z e in fe l d jest 'zdania, że nazwę qal',a sbosować należy do wszelkiego typu umoCiilioinych osiedli, a nie tylko do właśdwych wojennych ufortyfikowanych budowli Fakt ten ,pozwala wyjaśnić etymologię nazw wielu osad na tym obszarze, nazw złożonych z określnika i słowa kala. Autor kończy swoją interesującą rozprawę rozważaniami językowym! na temat pochodzenia i znaczenia słowa kala. G. M a s ł o va w pracy: Kultura i byt jednego podmoskiewskiego kołchozu (kołchoz im. Stalina w Łukowieckim rrejonie, moskiewskiego obwodu) [Kul'tura i byt odnogo kołchoza Podmoskov'ja] omawia wyniki, zorganizowanej w 1950 r. przez Instytut Etnografii Ak. Nauk ZSRR, wyprawy do przodujących kołchozów ,podmoskiewskich, celem zbadania ich kultury i bytu. Głównym ośrodkiem dokonywanych badań był kołchoz im. Stalina we wsi Dedinovo, w moskiewskim obwodzie nad rz. Oką. Autorka zaczyna swe sprawozdanie od krótkiego opisu wsi, charakterystyki przedrewolucyjnego układu' stosunków gospodarczych i własnościov;ych oraz przeglądu najważniejszych wydarzeń, związanych z przeobrażeniem dawnej osady we współczesny, przodujący kołchoz, a następnie przechodzi do omówienia obecnego stanu kołchozu, opisując organizację pracy oraz rolę partii i komsomołu w budowaniu kołchozu i wychowywaniu jego kadr. Z kolei G. Masłowa omawia zasadnicze zmiany, jakie zaszły w życiu mieszkańców wsi pod wpływem przejścia do gospodarki kołchozowej. Przejawiły się one w budownictwie, urządzeniu wnętrz, pożywieniu, w ubiorze, w stosunkach rodzinnych, jak również w :l:yciu społecznym i kulturalnym wsi. Zagadnienia te zostały omówione bardzo szczegółowo i wnikliwie. W zakończeniu autorka podkreśla powstanie socjalistycznej świadomości u chłopów w wyniku socjalistycznego przekształcenia gospodarki i układu społecznych stosunków. �858 Na szczególną uwagę zasługuje nastęna praca G. Vas i l e v i c'a i M. L ev i n'a Typy hodowli renów i ich pochodzenie [Tipy olenevodstva i ich proischozdenie]. Autorzy podkreślają, że problem określenia czasu powstania hodowli reniferów, jej pochodzenia i dróg rozpowszechniania się należy do najtrudniejszych i najmniej wyjaśnionych zagadnień historii kultury materialnej ludów Syberii. Badania w tej dziedzinie utrudnia ponadto prawie całkowity brak prac, poświęconych charakterystyce i porównawczej analizie elementów hodowli, ich klasyfikacji oraz historii poszczególnych typów hodowli. Najbardziej znaną dotychczas jest klasyfikacja hodowli renów, dokonana przez V. Bogoraza. Bogoraz wyodrębnił następujące typy hodowli: północna hodowla na tundrze z jazdą na saniach i bardziej południowa z jazdą wierzchem. W obrębie hodowli na tundrze wydzielił on jeszcze zachodnią hodowlę, użytkującą psa przy pasaniu renów i wschodnią - bez psa. Jednakże klasyfikacja Bogoraza jest zbyt ogólnikowa. W. Bogoraz nie wyróżnia cech charakterystycznych dla hodowli tych zwierząt u poszczególnych grup etnicznych. Zdaniem autorów tej pracy, wśród cech które należałoby uwzględnić w nowej klasyfikacji powinny być - dojenie samic renów, sposoby kastracji zwierząt, rozmaite rodzaje zaprzęgów, konstrukcje sanek, siodeł i uprzęży, wreszcie sposoby siedzenia na sankach i kierowa'nia renami itp. Zgodnie z tymi założeniami autorzy dokonywują przeglądu poszczególnych rodzajów użytkowania renów do transportu, jako siły pociągowej i jako wierzchowców. Ważnym elementem klasyfikacji i użytkowania renów jako zwierząt pociągowych jest typologia sanek. Z kolei autorzy przeprowadzają szczegółową analizę składowych części uprzęży, ilustrując swe wywody licznymi rysunkami, a następnie omawiają sposoby siedzenia na saniach i kierowania zaprzęgniętymi zwierzętami. Na podstawie dokonanej analizy wyodrębniają oni 5 głównych typów transportu reniferowego, charakterystycznych dla określonych grup narodowości. Są te: czukocko-koriacki typ, tungusko-jakucki, neniecki, łoparski i orokski. Za podstawę klasyfikacji typów juczno-wierzchowego transportu przyjmują autorzy rodzaje uzd, budowę siodła wierzchowego, sposoby siodłania renów i jazdy na nich. Po omówieniu zasadniczych cech hodowli renów u różnych ludów Azji półn. autorzy wyodrębniają 5 głównych typów tej hodowli, a mianowicie: ioparski, neniecki. saj.ański, tunguski i czukocko-koriacki. W zakończeniu rozprawy Vasilevic i Levin dokonywują krótkiego przeglądu istniejących teorii pochodzenia hodowli renów i czasu jej powstania. Pogląd, że ren jest najdawniejszym po psie udomowionym zwierzęciem wyrażali głównie przedstawiciele szkoły kulturowo-historycznej. Obaj autorzy, na podstawie danych historycznych i etnograficznych, zdecydowanie przeciwstawiają się temu poglądowi, nawiązując do spotykanego już dawno w literaturze fachowej zdania, że hodowla renów rozwinęła się pod wpływem hodowli koni. Z kolei wykazują oni, że hodowla renów przedostała się na północ Eurazji z południowych obszarów Syberii, że powstała ona początkowo na dwóch terenach. a mianowicie na pogórzu Ałtajo-sajańskim 859 i w górzystych rejonach Zabajkalskim i Przyamurskim. ze wreszcie najdawniejszym użytkowaniem rena było juczenie go i używanie jako wierzchowca. Wszystkie przytoczonę wyżej dowody świadczą wyraznIe o tym, że hodowla renów powstała pod wpływem hodowli koni. Na tej podstawie autorzy wysuwają przypuszczenie, że dawne tungusko-językowe grupy górskiego Zabajkalia, sąsiadujące z mongoło-językowymi ugrupowaniami, przejęły od tych ostatnich znajomość hodowli koni. Umiejętność ta z kolei doprowadziła do udomowienia renów. Drugą hipotezą, wymagającą jednak przed jej ostatecznym przyj~ciem przeprowadzenia uzupełniających prac badawczych, jest !pogląd, że analogiczny proces miał miejsce w Sajanach, gdzie neńco-językowe grupy górzystej tajgi zapoczątkowały hodowlę renów pod wpływem swych ti.urkojęzykowych sąsiadów - hodowców bydła. P. T e ludności l' l e c kij w artykule północno-zachodniej Jeszcze raz o zagadnieniu etnicznego składu części Jakuckiej ASRR. [Esce raz k voprosu ob etniceskom sostave naselenija severo-zapadnoj casti Jakutskoj ASSR] rozpatruje sprawę przynależności etnicznej tzw. "anabarskich i olenieckich Jakutów - hodowców renów". Grupa ta określana była jako "samoistna, wyodrębniona grupa kulturowa", posiadająca "organiczną jedność kUltury materialnej". Terleckij przeciwstawia się tym określeniom stwierdzając na podstawie danych historycznych i wyników spisu ludności, że w składzie <!tr.icznym ludności tych terytoriów wyraźnie można wyodrębnić Ewenków, stanowiących element autochtoniczy i Jakutów - element napływowy. Autor uważa za najwłaściwsze kryterium określenia etnicznej przynależności tej lub innej grupy ludności subiektywne zeznania każdego z poszczególnych jej członków. Zdaniem autora tego rodzaju zeznania, ujęte statystycznie, obrazują rzeczywisty układ etniczny danego terytorium. Metoda spisywania indywidualnych zeznań stosowana była przy sporządzaniu spisów ludności, ustalających skład etniczny wielonarodowościowej ludności ZSRR. Terleckij podkreśla konieczność uwzględnienia także przy określaniu stosunków ludnościowych zarówno procesów kształtowania sie poszczególnych grup etnicznych, jak i wyników badań etnograficznych .. W artykule O ludowej pieśni Ewenków [Ob evenkijskoj na rodno] pesne] M. Vo s k o b o j n i k o v omawia pieśni Ewenków, zebrane przez niego w czasie badań terenowych w latach 1930-1935 i 1946-1947. Po krótkim przeglądzie dokonanych w tej dziedzinie prac, autor wyodrębnia trzy rodzaje pieśni spotykanych u Ewenków Bauntowskiego rejonu Buriato-mongolskiej ASRR. Są to "dawławun" czyli pieśni, śpiewane na u:talone melodie ze stałym tekstem oraz pieśni - improwizacje, "egewun"rożne przyśpiewy w ulgur bohaterskim eposie, nimngakan bajce J improwizacje często niezrozumiałe dla współczesnego pokolenia i "ikcWun" - pieśni-tańce. Obok tych dawnych pieśni obecnie rozpowszechniają się coraz bardziej Wśród Ewenków radzieckie pieśni ludowe i masowe, przynoszone przez szkołę. żołnierzy, studentów itp. �860 Nowym zjawiskiem w twórczości poetyckiej i muzycznej Ewenków są coraz częściej pojawiające się pieśni, układane przez młodych tubylczych poetów. Stoją one na pograniczu p~ezji lite:a~kiej i ludo",,:ej twórczoś~~. We współczesnych pieśniach Ewenkow wyrazme zaznacza SIę nowa. trese, będąca wynikiem głębokich przemian, jakim uległo życie Ewenkow po Rewolucji Październikowej. Następna !praca V. Va r o n i n o j O Łaźniach Uzbek¢w [Ob uzbekskich banjach] ilustrowana jest 21 rycinami. Autorka podkr.eśla ogr~~ne znacz~.;. nie tego rodzaju budowli w krajach Wschodu, w ktorych łazme są SWOIstymi klubami, miejscem załatwiania interesów i spotkań towarzyskich. Duże społeczne i lecznicze znaczenie łaźni wpłynęło na rozwój i charakter ich architektury. Autorka jest zdania, że architektoniczny układ łaźni powstał od dawna już na Wschodzie i stąd dopiero przedostał się w swoim czasie do starożytnego Rzymu. O starożytności łaźni na Wschodzie świadczą m. in. wykopaliska i ruiny w Mohendjo-Daro. Łaźnie Azji Środkowej wznoszone były przez majstrów ludowych, specjalistów w tej dziedzinie budowania, a umiejętności ich przekazywane były z pokolenia na pokolenie. V. Voronina omawia obszernie rodzaje pomieszczeń łaźni, zaleźnie od ich przeznaczenia, następnie techniczne urządzenia ze szczególnym uwzględnieniem systemu ogrzewania i zaopatrywania łaźni w wodę, wreszcie architekturę tych budowli. Z kolei przechodzi do przeglądu wybitniejszych łaźni, znajdujących się w miastach Uzbekistanu; porównuje te budowle z zabytkami archeologicznymi i w zakończeniu podaje opis współczesnego budownictwa łaźni typu miejscowego. Wywody swoje zamyka stwierdzeniem, że w przeszłości architektura łaźni w Azji Środkowej wyróżniała się większą różnorodnością i bogactwem, że obecne łaźnie cechuje prostota, monumentalność i umiar w zdobnictwie, a techniczne sposoby, stosowane przy ich budowie, posiadają i nadal swe praktyczne znaczenie. W pracy M. Raj t Plemię Bamangwato i jego wódz Seretse Kama [Plemja bamangvato i ego vozd' Seretse Kama] autorka przedstawia układ stosunków społecznych i politycznych, na którego tle rozegrał się głośny w swoim czasie wypadek z wodzem plemienia Bamangwato Seretse Kama. Wódz ten, w myśl zasady stosowanej przez angielską administrację kolonialną, został wysłany na uniwersytet w Cambrigde. Tam w 1948 r. ożenił się z Angielką. Z tego powodu władze angielskie domagały się od Seretse Kama dobrowolnego zrezygnowania z tytułu wodza. Gdy Seretse Kama kategorycznie odmówił, rząd angielski zabronił mu powracać do rezerwatu, wyznaczonego plemieniu Bamangwato. Autorka podaje historyczny zarys tzw. Bechuanaland'u, na którego terytorium znajduje się rezerwat plemienia Bamangwato, należącego do grupy narodowej Beczuana. Następnie omawia ścieranie się wpływów niemieckich i angielskich na tym obszarze, zwycięstwo odniesione przez Anglię, stosunki gospodarcze i sp8łeczne, panujące w Bechuanalandzie oraz dzieje plemienia B3mangwato począwszy od pierwszego dziesiątka ub. wieku. M. Rajt wyjaśnia właści"\'e powody prześladowania Seretse Kama paez władze angielskie. Małżeństwo jego z białą kobietą było z jednej stl'ony c:-::sem, wymierzonym w politykę 861 rasowej dyskryminacji, stosowanej przez Unię Południowo-Afrykańską, z drugiej zaś podrywało tradycwjne podstawy organizacji plemiennej Beczuana, którą Anglicy starają się za wszelką cenę utrzymać przy życiu. Autorka ocenia wypadek z Seretse Kama jako jaskrawy przykład podejścia władz angielskich do tzw. pośredniego sposobu rządzenia. Jeśli wódz jakiegoś plemienia bezwzględnie poddaje się zarządzeniom władz - utrzymuje się na swym stanowisku, jeśli przeciwstawia się im - traci natychmiast swą pozycję. Autorka uważa walkę plemienia Bamangwato o powrót swego wodza za zjawisko o szerszym znaczeniu, za walkę ciemięźonego ludu afrykańskiego o prawo swobodnego stanowienia o sobie. N. S t e p a n o v w rozprawie V. N. Tatiscev i rosyjska etnografia LV. N. Tatiscev i russ.kaja etnograf ja] omawia wielkie znaczenie dla rozwoju etnografii w Rosji prac Tatisceva, wybitnego uczonego rosyjskiego i działacza państwowego z pierwszej połowy XVIII w. Autor w następujący sposób charakteryzuje działalność TatiSceva - na tle czasów Piotra W.: "Nowy etap w rozwoju państwa rosyjskiego, związany z reformami Piotra wymagał głębszego zwrócenia uwagi i zbadania przyrody kraju, jego sił wytwórczych ludności i wreszcie historii jego ludów ... Tatiscev był tym, który doskonale rozumiał postawione zadania. Rosja powinna była mieć swą geografię, swą historię, opis swych ludów, napisane przez własnych, rosyjskich uczonych. Na tworzeniu takich dzieł zeszło całe źycie V. Tatisceva". Dla etnografii szczególne znaczenie posiada ankieta, ułożona przez Tatisceva w 1734 r. Była ona pierwszym w historii nie tylko rosyjskiej, ale i światowej nauki, programem zbierania materiałów etnograficznych, archeologicznych, historycznych itp. Treścią ankiety były m. in. zapytania, odnoszące się do: nazw i samookreślenia badanego ludu, obszaru przezeń zajmowanego, pochodzenia, zajęć, religii, obrzędów ,rodzinnych, języka, folkloru, medycyny ludowej itp. Ankieta zawierała również wskazówki dla udzielających na nią odpowiedzi. Drugim ważnym dla etnografii dziełem V. Tatisceva był "Leksykon rosyjski, historyczny, geograficzny, polityczny, obywatelski ... " doprowadzony do litery K i ogłoszony po śmierci autora w 1793 r. Była to pierwsza próba stworzenia w Rosji słownika encyklopedycznego. W słowniku tym dużo miejsca poświęcono etnografii. Artykuły etnograficzne, mimo niewielkich rozmiarów, zawierały podstawowe dane o rozmieszczeniu omawianych ludów, o ich zajęciach, wierzeniach itp., jak również krótki zarys ich historii. Szczególną uwagę V. Tatiscev zwracał w s\':ych pracach na zagadnienia etnografii historycznej, a zwłaszcza etnogenezy. W tej dziedzinie osiągnięcia jego, jak na ówczesne czasy, były wyjątkowo duże. Autor jest zdania, że prace V. TatiSceva posiadają wielkie znaczenie dła etnografii rosyjskiej i, że należy go uważać za właściwego twórcę etnografii historycznej w Rosji. Artykuł G. C h a n - M a g o m e d o va Ludowe mieszkania poludniowegO Dagestanu [Narodnoje ziliSce Juznogo Dagestana] ilustrowany jest licznymi rysunkami, planami i fotografiami. Treścią artykułu jest szczc- �863 862 i; gółowy opis wyników badań nad budownictwem ludowym, przeprowadzonych w 1949 r. przez słuchaczów Moskiewskiego Instytutu Architektury na :terenie Południowego Dagestanu. Autor podaje szczegółowy opis dwóch głównych typów domów, występujących na tym obszarze, mianowicie domów budowanych z niewypalonej cegły i domów wznoszonych z kamienia. W artykule O rodzinie u Kabardyńców [Familija Lepk u Kabardincev v XIX vekaj A. P e l' S i c omawia zagadnienie "rodziny-lepk" obejmującej krąg krewniaków z linii ojcowskiej, noszących to samo nazwisko i jej znaczenie w życiu przedrewolucyjnej Kabardy. Członkowie rodziny - lepk, złączeni byli ze sobą szeregiem więzi gospodarczych, społecznych i ideologicznych. Jedność gospodarcza krewniaków, należących do jednej takiej 'rodziny wyrażała się głównie w obowiązku niesienia sobie wzajemnej pomocy. Uchylenie się od takiej pomocy było uważane za czyn hańbiący. Cechami charakterystycznymi rodziny-Iepk były: obecność starszego w rodzinie, z którym należało się radzić we wszystkich ważnych sprawach, tyczących się rodzin, należących do "lepk", dalej - obowiązująca rodzinna egzogamia, przeżytek dawnej rodowej egzogamii i wreszcie krwawa zemsta. Jednoczyła również członków "lepk" wspólna genealogia i wywodzenie się od jednego założyciela rodu. Autor uważa rodzinę-lepk za początkową formę patriarchalno-rodowej .organizacji. Podkreśla przy tym, że te przeżytkowe, wewnętrzno-rodzinne tradycje były wykorzystywane przez szlachtę kabardyńską celem zwiększenia feudalnych powinności chłopstwa. P. K u s z n e l' (Knyszew) omawia nową szkolną mapę etnograficzną ZSRR, wydaną przez wydział etnicznej kartografii i statystyki Instytutu Etnografii Akademii Nauk ZSRR wspólnie z naukowo-redakcyjnym działem opracowywania map przy Głównym Zarz. Geodezji i Kartografii przy Radzie Ministrów ZSRR. Mapa ta jest przeznaczona dla szkoły średniej. Uknala się pod tytułem: Mapa ludów ZSRR w skali 1: 5 000 000. "Sporządzona została według metody etnicznych terytoriów z wydzieleniem rejonów, posiadających mieszany narodowościowy skład ludności. Na mapie wykazano terytorialne rOZll'llieszczenie 82 narodowOŚci i grup etnicznych, przy czym każda z nich została oznaczona odrębną barwą i numerem porządkowym" . Dawne etnograficzne mapy szkolne nie dawały jasnego obrazu wielonarodowościowego składu ludności ZSRR. Obecna - stara się temu zapobiec przez wydzielenie rejonów ze zmieszanym narodowościowym składem zaludnienia. Terytoria, posiadające jednorodną pod względem etnicznym ludność, czyli tzw. "etniczne masywy", zostały pokryte jednolitym zabarwieniem, odpowiadającym użytkowanej skali barw, a terytoria o różnorodnym składzie zaludnienia pokryte zostały barwnymi paskami. Barwa paska oznacza określoną narodowość, a jego szerokość - stosunkową ilość ludności tej narodowości w porównaniu z ogólną ilością ludności, mieszkającej na danym terytorium. W ten sposób mapa daje przejrzyste ujęcie charakteru rozsiedlenia się ludności ZSRR i ułatwia zrozumienie procesu etnicznego zbliżenia sąsiadujących ze sobą zwartych grup ludności. Drugim ważnym osiągnięciem autorów mapy jest zobrazowanie rodzaju laludnienia danego terytorium przez wyodrębnienie za pomocą umownych znaków zwartej osiadłej ludności od ludności koczowniczej i półkoczowniczej. Wyróżnione zostały w ten sposób rejony północne ZSRR z rzadko rozsianą ludnością, prowadzącą ekstensywną gospodarkę myśliwską -i ho~ dowlę re~ów ~raz rejony okresowego pasterstwa w Kazachstanie i Azji Środkowe]. Re]ony te oznaczone zostały rzadkim barwnym zakreskowaniem, przy czym znak ~en nie był umieszczony równomiernie na całym terytOrium, a tylko w .0kolIc.ach, .zajmo:vanych przez koczowników i myśliwych. Metoda ta pozwolIła ul1lknąc błędow poprzedniej mapy, na której etniczne teryto~'la były. pokrywane jednolicie barwą bez zwracania uwagi na to, w .]~klm stopl1lU dane terytorium było opanowane gospodarczo przez ludnosc. Mapa została opracowana na podstawie danych ze spisu ludności w 1926 r. z uwzględnieniem poprawek, wniesionych w latach następnych. . O. ~ o l' b .e . podaje sprawozdanie z obrony dysertacyj kandydackich, Jaka miała mle]sce w Instytucie Etnografii Ak. N. ZSRR w pierwszym półroczu 1951 r. G. S t r a g a n o v i ć omawia wystawę Instytutu Etnografii w Centralnym Parku Kult~ry i Wypoczynku im. S. M. Kirowa w Leningradzie. Instytut Etnografu przez dwa lata z rzędu organizował na terenie Parku Kultury wystawy, poświęcone obrazowaniu z jednej strony życia i walki ludów ~olonij i krajów zależnych z imperializmem, z drugiej strony _ budowlllctwa nowego życia w krajach oswobodzonych od ucisku. Krótkie sprawozdania ze zjazdu naukowego w Chakassji, z prac terenowych Instytutu .Języka, Literatury, Historii i Sztuki Jakuckiej Ak. N. ZSRR, z. pr~c etno~raficznych, jakie wykonywane są w Czechosłowacji, oral: wspoml1lel1le pośmiertne o L. Bergu - zamykają dział kroniki. W d~iale - Kryt~ka i bibliografia - znajdują się krótkie omówienia: e.tnograflcz~ych :vątk?~ w twórczości abchazskich pisarzy (J. Smirnova), literatury piękne], 'poswlęconej ludom skrajnej Północy (L Gurwin) i amerykańskiej falsyfikacji biografii Gorkija (L Dmrtrowa), wreszcie recenzje prac, dotyczących ludów ZSRR i ludów Ameryki. . W. numerze drugim 1951 r. Etnografii Sowieckiej na początku znajdUJe SH~. programowy artykuł redakcji pt.: Do nowych osiqgnięć radzieckie; et~ogr~ftl. [K .novym uspecham Sovetskoj etnografii]. Omówione są w nim oSlągl1lęcla Z'Jazdu Etnograficznego jaki odbył się w Moskwie w dniach 23. L -: 3. II. 1951 r. w Instytucie Etnografii Ak. Nauk ZSRR. Zjazd ten był w~zr:ym bar?zo WYda:zeni~m. naukowym. Był to pierwszy Zjazd po 1~-let~le] pr~er:Vle, w czasie ktore] zaszły bardzo poważne zmiany w ujęcI~ch I załozel1la~h etnografii radzieckiej. W okresie tym etnografia radZiecka przeszła, Jak zaznacza redakcja, ,.od wyłącznego badania archaicznyc~ form kult~ry. i prz~żytków ustroju wspólnoty pierwotnej do badania wspoł~zes.nego. zycla ludow: do badania kultury i bytu socjalistycznych naro~ow. I.rudow ZSRR oraz ludów z innych krajów. Głównymi założeniami radzieckieJ szkoły etnograficznej są konsekwentny historyzm, wierne sto55 �864 865 sowanie jedynie naukowej metody dialektycznego i. history.czn~gO materi~lizmu łączenie naukowych badań z praktycznymi zadaniamI budowania nowego komunistycznego społeczeństwa. . Celem Zjazdu miało być podsumowanie i ocena doko~an~c~ prac, J~~ również określenie dalszych zadań i drogi rozwojowej radzIeckieJ etnografiI. Tematyka obejmowała nie tylko zaga~?"i:nia z dz.iedziny e~n~gra~ii, lecz i z pogranicza folklorystyki, antropologa l muzealr.lctwa. NaJwięceJ uwagi poświęcono na Zjeździe omówieniu zag~dnień z~iązanych z. przekształ~eniem się wsi radzieckiej. Szereg referatow omawIał, ku~t~rę l byt. ch~opow, żyjących w kołchozach. Na Zjeździe postawion.a rowmez zagadnienie konieczności przeprowadzenia badań nad budownictwem, ze wzgl.ędu na wstające na wsi nowe potrzeby. w tej .dzie~zinie. Zazna.czo~o, ze obowiązkiem etnografów jest zapoznanie archltektow z tradycJa~1 ludowe~o ?udownictwa i swoistymi warunkami życia ludności poszczegolnych reglOnow. W myśl zaleceń Zjazdu etnografowie powinni w dalszym ciągu ~adać p~zeżytki przeszłości w życiu rodzinnym i społecznym, aby pomoc radzieckiemu społeczeństwu szybciej je przezwyciężyć. Zjazd podkreślił również koniecznoś~ zbadania, n~ podstawie 'pracy J. S t a l i n a "NacjonaL'nyj vopros i lenimzm" - procesow narodoweJ konsolidacji, jakie przebiegają wśród do niedawna opóźnionych w rozwoju ludów ZSRR. W planie prac Instytutu przewidywane jest zbadanie tego rodzaju procesów w Dagestanie i wśród ludów Syberii. W dziedzinie folklorystyki Instytutu Etnografii włączył do planu robót opracowanie takich zagadnień jak pochodzenie folkloru, folklor jako źródło poznania światopoglądu ludu, oraz gromadzenie i publikowanie materiałów z dziedziny folkloru Wielkiej Wojny Ojczyźnianej i okresu powojennego. W dziedzinie etnogenezy Instytut Etnografii przewiduje opracowanie metodologii etnogenetycznych badań w świetle stalinowskiej nauki o narodzie i języku, przeprowadzenie obszernej dyskusji na te tematy z udziałem nie tylko etnografów, lecz i archeologów, lingwistów, historyków, antropologów, a następnie wydanie specjalnego, .zespołowo opracowanego dzieła, poświęconego zagadnieniom etnogenezy. Dyskusja z udziałem przedstawicieli innych dziedzin wiedzy ma zapoczątkować coraz ściślejszą współpracę między uczonymi różnych specjalności przy opracowywaniu zagadnień etnogenezy. Na Zjeżdzie omówiono również problemy etnograficznego badania ludów krajów kolonialnych. Cele i zadania tych badań dawno już wykroczyły poza krąg problemów, związanych wyłącznie z ustrojem spólnoty pierwotnej. Zjazd zwrócił uwagę etnografom na znaczenie i konieczność badania współczesnego stanu ludów kolonialnych ze szczególnym uwzględnieniem procesów kształtowań się burżuazyjnych narodowości w warunkach kolonialnego reżymu. Jednakże ten zwrot do badania współczesności w żadnym razie nie powinien oznaczać jakiegokolwiek zmniejszenia postępu teoretycznego opracowywania zagadnieil hist::Jrii spJleczeńst'Nd p'Cl'\votnego. Z zagadnień tych na plan pierwszy wysuwa siC; konieczność stworzenia nowej periodyzacji historii pierwotnej, a w związku z tym dalsze po- racowanie problemów powstania i wczesnych form ustroju rodowego. ~fosunku rodu i plemienia, dalej - przejścia od matriarchatu do patriarchatu, od społeczeństwa bezklasowego do klasowego itp. Zjazd etnograficzny był równocześnie do pewnego stopnia i zjazdem antropologów, ponieważ wzięli w nim udział przedstawiciele prawie wszystkich antropologicznych instytucji ZSRR i omówiono najważniejsze zagadnienia z dziedziny antropogenezy i etnicznej antropologii oraz nakreślono plan dalszych prac z tego zakresu. . Zjazd poświęcił wiele uwagi zagadnieniu historii rosyjskiej i radZleckiej etnografii, antropologii i folklorystyki. Instytut Etnografii włączył do planu bieżącego pięciolecia opracowanie obszernego dzieła, poświęconego historii etnografii, antropologii i folklorystyki. Na Zjeździe omówiono również sprawy muzealnictwa etnograficznego. Stwierdzono poważne braki w tej dziedzinie i wytyczono drogi, zmierzające do udoskonalenia i podniesienia poziomu pracy w muzeach etnograficznych. Ustalono program pracy na przyszłość i wykazywano w rzeczowej krytyce i samokrytyce błędy i niedociągnięcia podjętych prac. Zjazd podkreślił również konieczność prowadzenia dalszej walki z reakcyjną, burżuazyjną nauką, w szczególności z rasistowskimi koncepcjami amerykańskiej etnografii, głoszącej niższość opóźnionych pod względem kulturowym ludów i ich "niezdolność" do samodzielnego rozwoju. Rozprawa t1Taficznej L. P o t a p o w'a: Podstawowe zagadnienia wystawy etno- [Osnovnye voprosy etnograficeskoj ekspozicii w Sovetskich muzejach] poświęcona jest omówieniu z.ałożeń etnograficznego muzealnictwa w ZSRR. Autor podkreśla rolę, jaką powinny odgrywać tego typu muzea w badaniach etnograficznych. Omawia następnie teoretyczne podstawy wystawy etnograficznej stwierdzając, że wy~tawa ta powinna opierać się na założeniach klasyków marksizmu i leninizmu, przede wszystkim na ostatnich pracach J. Stalina i na osiągnięciach radzieckiej etnografii, z którą musi być jak naj ściślej związaną. Etnograficzna wystawa ma obrazować kulturę i byt danego ludu i wydobywać na jaw wszystkie jego specyficzne narodowe właściwości, które wyróżniają go od innych ludów. Jedyną naukową metodą tego rodzaju wystawy jest metoda historyczno-materialistycznego wyjaśnienia etnograficznych faktów i przejawów. Wystawa powinna obrazować dwie zasadniczo przeciwstawne sobie epoki historyczne - epokę przedrewolucyjną i współczesną, socjalistyczną. Trudności, jakie się wiążą z realizowaniem tego postulatu należy rozwiązywać zależnie od możliwości poszczególnych muzeów, przy pomocy fotografii, rycin, odpowiedniego tekstu i innych tego rodzaju środków pomocniczych. Specyfikę kulturową jakiegoś ludu należy przy tym obrazować nie w sposób abstrakcyjny, lecz na tle historycznego przebiegu życia tego ludu. Przedstawiając w muzeum przedrewolucyjne życie danego ludu nie można zapominać o należytym wydobyciu na jaw klasowego rozwarstwienia tego ludu. Nie należy również popełniać błędu zbytniego archaizowana kultury ll\dowej, bądź też nadmiernego idealizowania przedrewolucyjnego bytu i kultury takiego lub innego ludu. Zwracać trzeba 55* w muzeach radzieckich �866 867 uwagę także i na to, że nie wszystkie przejawy kultury ludowej powinny być na wystawie dodatnio ocenione. Podejście muzeologa-etnografa do zbiorów musi być aktywne. Ważne znaczenie dla etnograficznej wystawy posiada odpowiednie opracowanie jej wstępnego, wprowadzającego działu. 'Zależnie od rodzaju muzeum etnograficznego zmieniać się może jego tematyka, zwężać lub rozszerzać. Wystawa może obrazować kulturę i byt jednego tylko ludu bąd';. też szeregu ludów, jak np. ludów nadwołżańskich, północnego Kaukazu itp. Ważną rolę odgrywają wystawy czasowe. Są to zazwyczaj wystawy typu problemowego, jak np.: "Sztuka ludowa i ubiór ludów słowiańskich", "Dywany ludów Azji Środkowej" itp. organizowane przez. Państwowe Muzeum Etnografii w Leningradzie. O. B a d e l' w rozprawie: Starożytne Powietluże w zwiqzku z zagadnie- i wczesnej historii Powolża [Drevnee Povetluz'e v svjazi s voprosami etnogeneza Mari i rannej istorii Povolz'ja] omawia na podstawie materiału archeologicznego i wczesno-historycznego zagadnienia, związane z kształtowaniem się plemion maryjskich i ludu maryjskiego. Autor przeprowadza bardzo dokładną analizę materiałów wykopaliskowych, ustala ich chronologię oraz związki kulturowe z innymi terenami i rozpatruje formy gospodarki dawnej ludności tego obszaru. W wyniku dokonanego przeglądu O. Bader stwierdza, że nadwołżańskie maryjskie terytorium w ciągu tysiącleci, poprzedzających przybycie Rosjan, było obszarem, na którym odbywało się bardzo silne wzajemne oddziaływanie na siebie i .mieszanie się uralskich i wschodnio-europejskich składników antropologicznych, kulturowych i językowych. W pewnych momentach historycznych zarysowywała się przewaga jednych, w innych okresach drugich elementów. Zdaniem autora zostało niezbicie stwierdzonym, że zabytki kulturowe, znajdujące się w górnej warstwie szeregu grodzisk, datowanych na rl[-VIH w. w. n. e. są przejawami kultury dawnych Maryjców - Czeremisów. Sądzi on, że kształtowanie się dawnych maryjskich plemion, od których pochodzą współczesni Maryjcy, miało miejsce w I-ej połowie I tysiącolecia n. e. w związku z przesunięciami się ludności z prawobrzeżnego obszaru dorzecza Wołgi na lewobrzeżny .. Dzieje osiedlania się Rosj-an w dorzeczu Wietługi i na sąsiednich terenach zawołżańskich autor uważa za jeden z etapów nieprzerwanego tysiącoletniego posuwania się Rosjan na Wschód. Punktem wyjściowym tej wędrówki był obszar, zajęty w VI-X w. przez dawne słowiańskie plemiona, a mianowicie przez Słowian Nowogrodzkich, przez Krywiczów i Wiat yczów. Rosjanie osiedlali się początkowo nad Unżą, położoną bliżej ich siedziby ojczystej. Osiedlanie się tam prawdopodobnie zaczęło się już w XIII w. Przedostanie się Rosjan do dorzecza Wietługi, jak autor sądzi, nastąpiło dopiero w XIV w. Postępującej na wschód rosyjskiej, etnicznej fali stawiały silny opór w X-XIII w. państwo Bułgarów. a w XVIII-XV w. Chanat Kazański. niami etnogenezy Maryjców Treścią trzech następnych rozpraw są opisy wyników badań dzonych przez Instytut Etnografii Ak. Nauk w różnych ośrodkach zowych. prowakołcho- G. M a s ł o v a w pracy Osiedla i budowle kołchozów obwodu mo[Selenij.a i postrojki kolch-ozov Moskovskoj Oblasti] omawia wyniki wyprawy, zorganizowanej w 1950 r. celem zbadania osiedli i budownictwa kołchozowego i wydobycia na jaw przeobrażeń, jakie zaszły 'IN rozplanowaniu osiedli i budownictwie wiejskim pod wpływem zmiany form gospodarki i ustroju społecznego w nowej socjalistycznej wsi. ~kiewskiego N. N. Kał o e v opisuje w pracy: Wzrost socjalistycznej kultury MoZda{Rybnicki rejon Mołdawskiej ASRR) [Rvst soci.aliceskoj kul'tury Moldavan sela Zury] przeobrażenia jakim uległa wieś mołdawska pod wpływem przejścia na gospodarkę zespołową. Na wstępie autor podaje krótki rys układu stosunków gospodarczych i właśnościowych przed rewolucją, historię założenia kołchozu i dalszego jego rozwoju, przerwanego najazdem hitlerowskim. Z kolei dokonywuje krótkiego przeglądu zmian, jakie zaszły w życiu ludności po założeniu we wsi kołchozu. OmaWlia nowe budownictwo, ulepszenia technicznogospodarcze, ułatwiające pracę i bytowanie, organizację pomocy sanitarnej, rozbudowę ośrodków pracy kulturalno-oświatowej, wreszcie przeobrażenia, jakie zaszły w stosunkach społecznych. Kończy swe wywody stwierdzeniem, że mołdawski chłop-kołchożnik jest świadomym współtwórcą w dziele budowania wielkości swej ojczyzny. Cykl prac, poświęconych opisom współczesnej wsi kołchoźniczej w ZSRR zamyka rozprawa L. T e l' e n t'e v oj: Na drodze do zamożnego wian wsi Zura i kul~uralnego życia (Kołchoz "Selija" Ekabpilskiego rejonu Łotewskiej [Na puti k zazitoćnoj i kul'turnoj zizni]. Celem tej rozprawy było zobrazowanie przebiegu procesu socjalistycznej przebudowy wsi na podstawie wyniku badań, przeprowadzonych w jednym z kołchozów Łotwy. SRR) S m i l' n o va w pracy: AtaZykat i usynawianie u Abchazów ww. [Atalycestvo i usynovlenie u Abchazov w iX[X i XX ww.] analizuje instytucje atałykatu i usynowiania odgrywające w feudalnej Abchazji bardzo zbliżoną do siebie rolę społeczną. . Atałykat jest to oddawanie dzieci na wychowanie do obcych rodzin. Obyczaj ten był ogromnie rozpowszechniony rw Abchazji aż do czasów Rewolucji Październikowej. Występował głównie u uprzywilejowanych warstw społecznych, rzad:ziej wśród chłopów. Dzieci książęce i szlacheckie wychowywały się zazwyczaj w rodzinach chłopskich, rzadziej w innych rodzinach równego sobie stanu, a wyjątkowo we własnej rodzinie. Autorka podziela zd2nie M. Koswena, który uważa atałykat za jedną z przeżytkowych form awunkulatu i wiąże czas jego powstania z okresem przejścia od matriarchatu do patriarchatu. Usynawianie odgrywało w Abchazji podobną rolę społeczną do atałykatu. Instytucja ta nie została jeszcze wystarczająco ani opisana, ani wyjaśniona. Wśród Abchazów istniały trzy rodzaje usynawiania - doroJ. 11) XIX-XX �868 słego człowieka, praktykowane zazwyczaj dla zapewnienia sobie be~pi:czeństwa wśród obcych; następnie dziecka lub dorosłego, tz:-,. :,usyna;:'lame śmiertelnego wroga", którego celem było w razie popełnJ:ma zab.o]stwa, zawarcie pokoju między rodziną zabójcy i zamordowanego l. wreszcIe ~synawianie dorosłego tzw. "przepuszczanie p~zez dom". Os.obm~ usyn.awlany pozostawał nadal członkiem własnej swe] grup~ rodzmne], na:-'lązywał 'edynie określone zwyczajowo więzi z tym, ktory go usynawiał. ~r~y ~SZystkich rodzajach usynawiania głównym. momentem był~ dotkmęcle trzy razy ustami przez usynawianego osobmka p:e~sl matki,. zony lub siostry usynawiającego. Na tej podstawie autorka wląze usynawlame z zawarciem mlecznego pokrewieństwa. Obie te instytucje, atałykat i usynawianie, służyły w przedrewolucyjnej Abchazji interesom feudałów i bogatego chłopstwa i zanikły całkowicie w radzieckiej socjalistycznej Abchazji. Zagadnieniom etnografii obcych krajów poświęcone są dwie r02Jprawy: E. B 10m k v i s t Dyskryminacja Irokezów w Stanach Zjednoczonych Ame_ "yki [Diskriminacia Irokezow v Soedinnennych Statach Ameriki] i M. K udr j a v c e v a Niedotykalni [Neprikasaemye (o nekotorych osobennostiach kastovoj organizacii v IndiiJ]. E. B 10m k v i s t omawia obecne położenie Irokezów w St. Zjednoczonych Ameryki Płn. Nawiązuje on do faktu złożenia w październiku HI50 r. przez grupę wodzów irokezkich na ręce przewodniczącego delegacji radzieckiej ZSRR na V 'sesję Ogólnego Zgromadzenia O. N. Z. Wyszyńskiego kopii skargi na dyskryminacyjne zarządzenia władz amerykańskich w stosunku do Indian w ogóle, a w szczególności - wobec Irokezów. Autor podaje zarys dziejów Irokezów ze szczególnym uwzględnieniem tzw. Ligi Irokezów i roli Irokezów w walkach między Anglią i Stanami Zjednoczonymi. Omawia rozbicie i zniszczenie plemionirokezkich, dokonane w końcu XVIII w. przez karne ekspedycje St. Zjednoczonych, następnie obecne ich rozmieszczenie oraz stan liczbowy. Z kolei zapoznaje z historią badań etnograficznych, prowadzonych nad Irokezami i przechodzi do szczegółowego opisu obecnego położenia Irokezów, posiadających zaledwie znikomą cząstkę dawnych swych ziem. Treścią rozprawy M. K u d l' j a v c e v a o Nietykalnych jest analiza niektórych przejawów organizacji kastowej w Indiach ze szczególnym uwzględnieniem najniższych kast społeczeństwa hinduskiego. Sam problem pochodzenia "niedotykalnych" autor uważa za część bardziej złożonego zagadnienia, mianowicie zagadnienia istoty i pochodzenia ustroju kastowego oraz hinduizmu. Rozstrzygnąć to zagadnienie można będzie, zdaniem autora, dopiero po zanalizowaniu specyfiki warunków wytwórczości i społecznych stosunków Indii, specyfiki feudalizmu i poprzedzających go form organizacji społecznej. M. Kudrjavcev kończy swą pracę omówieniem obecnego położenia "niedotykalnych", wiążących się coraz bardziej z klasą robotniczą Indii. 869 S. T o kar e v w rozprawie: Główne etapy rozwoju rosyjskiej przedi radzieckiej etnografii [Osnovnye etapy razvitija russkoj dorevoljucionnoj i sovetskoj etnografii] wysuwa projekt periodyzacji historii etnografii w Rosji. - Zadanie zespołowego opracowania historii etnografii podjął Instytut Etnografii A. N. ZSRR. Celem tej zbiorowej pracy wybitnych specjalistów ma być wykazanie wielkiego wkładu rosyj .. skiej nauki do etnografii światowej i prioritetu uczonych rosyjskich przy stawianiu i rozwiązywaniu zasadniczych problemów etnografii, rozumianej jako nauki o człowieku i jego kulturze. Autor jest zdania, że pierwszym etapem podjętego przez Instytut Etnografii zadania powinno być opracowanie ogólnego ujęcia periodyzacji historii etnografii. Periodyzacja ta umożliwiłaby ustalenie różnorodnych pod względem jakościowym etapów historycznego procesu, przebiegającego w czasie. Określać ją powinny w zasadzie węzłowe punktyogólnohistorycznego rozwoju Rosji. Historię etnografii w Rosji autor dzieli na dwie epoki _ przedrewolucyjną i po Rewolucji Październikowej. W historii rozwoju etnografii w Rosji przedrewolucyjnej S. Tokarev wyodrębnia 8 okresÓw. Wszystkie te okresy autor kolejno rozpatruje, uzasadniając wynikami przeprowadzonej analizy, proponowany przez siebie projekt podziału chronologicznego historii etnografii. W dziejach etnografii w Rosji po Rewolucji Październikowej S. Tokarev wyodrębnia 4 etapy. Autor końclY swą pracę wyliczeniem zadań, jakie stoją przed radziecką etnografią w obecnym etapie jej rozwoju. rewolucyjnej N. B u t i n o v w dyskusyjnym artykule O pier1l'otnej ciągłości języ. w Australii [O pervobytnoj lingvisticeskoj nepreryvnosti v Avstralii] wykazuje na przykładzie istniejącej wspólnoty słownictwa między wieloma lokalno-rodowymi grupami ludności Australii - słuszność hipotezy prof. S. Tołstowa o pierwotnej ciągłości językowej. Stwierdza on. że wskutek zawieranych związków małżeńskich między członkami rÓŻnych plemion i spotkań międzyplemiennych, urządzanych przy różnych okazjach, np. przy obrzędach inicjacji, języki mniej lub bardziej zbli:,:onych ze sobą plemion wykazują znaczny procent wspólnego zasobu słownictwa. kowej Do rzędu dyskusyjnych artykułów należy również artykuł M. K o swen.a: O historycznym ustosunkowaniu się rodu i plemienia [O istoriceskom sootnośenii roda i plemeni]. Autor polemizuje z wywodami S. Tołstowa, który wystąpił w obronie koncepcji istnienia przedplemien_ nego stadium rozwoju społeczeństwa pierwotnego uważając, że ród poprzedzał powstanie plemienia. - M. Koswen nie zgadza się z tym ujęciem. Jest on zdania, że plemię powstaje równocześnie z rodem w momencie powstania ustroju rodowego, zjawiającego się na miejsce pierwotnego "tada. Z hipotezą S. si~ dyskusyjna praca chodzenia pokrewnych Tołstowa o "pierwotnej ciągłości językowej" wląze V. G u d k o v o j - S e n k e v i c: Do zagadnienia pogrup i rodzin języków [K problemeproischozde- �870 nija l'odsvennych grup i semej jazykov). Autorka uważa, że hipoteza S. Tołstowa o istnieniu w historii społeczeństwa rodowego okresu, w którym istniały oddzielne rody, ale nie było jeszcze plemion, pORiacla dla językoznawstwa ogromne zna~zenie. Równie ważnym wydaje jej się przypuszczenie tegoż samego Rutora. że egzogamia była podstawą ukształtowania się "pierwotnej ciągłości językowej". Autorce odpowiadają w zasadzie przypuszczenia S. Tołstowa. Uważa ona jednak, że na razie nie zostały one jeszcze wystarczająco udowodnione, ale równocześnie sądzi, że zorównawczo-historyczne badania Finno-ugryjskich języków będą w stanie dostarczyć materiału faktycznego który pozwoliłby zamienić hipotezy w teorię. N. S a l'k o w artykule: Dywany południowego Dagestanu [Kovry juznogo Dagestana), ilustrowanym wieloma rycinami, omawia jedną z dziedzin twórczości artystycznej kobiet Dagestanu. Wyrób dywanów szczególnie rozpowszechniony był na terenie południowego Dagestanu. Dywany Dagestanu z dawna słynęły z wysokich swoich zalet. N. Sal'ko opisuje rozwój kobiernictwa po Rewolucji Październikowej, wyróżnia szereg lokalnych ośrodków tej wytwórczości i analizuje cechujące je elementy zdobnicze. Dział kroniki poświęcony jest głównie omówieniu działalności Instytutu Etnografii A. N. ZSRR za rok 1950 i r,siągnięć Zjazdu Etnograficznego. odbytego na początku 1951 r. Rok 1950 był rokiem zakończenia prac naukowo-badawczych Instytutu Etnografii pierwszej pięciolatki powojennej, i opracowania planu nowego pięciolecia. W roku tym Instytut Etnografii zakończył zwrot w rozwoju radzieckiej etnografii, dokonywany w myśl postanowień C. K. W. K. P. (b) w odniesieniu do ideologicznych zagadnień i nowych prac J. Stalina przechodząc zdecydowanie do badania kultury i życia współczesnych ludów. W r. 1950 zaczęto również przeprowadzać badania kultury i życia robotników, jako składowego elementu socjalistycznych narodów. Rozpoczęt() prace nad zagadnieniem, umieszczonym w planie następnej pięciolatki "Mieszkanie ludów ZSRR w związku z socjalistyczną przebudową osiedli kołchoźniczych" . Rozpoczęto również prace wstępne nad dalszymi problemami następnej pięcio~atki, a mianowicie nad "Powstawaniem nowych socjalistycznych narodow w ZSRR" i "Powstawaniem narodów w warunkach ustroju kolonialnego". W roku 1950 przeprowadzone były badania nowych form życia rodzinnego ludów ZSRR. .W związku z opracowywaniem problemu badania etnicznego składu ludow c.ałego świata zakończono redagowanie 4 tomów wielotomowego. wydawnIctwa "Ludy świata". . Poważn?:mi rezultatami pracy wykazał się dział etniczny statystyki I kartograflI Instytutu Etnografii. W dziale tym opracowano w. r. 1950 llzer~g map etnograficznych poszczególnych republik i ogólną mapę etnograficzną ZSRR dla szkoły średniej. Zakończono pracę nad 13 rozdziałami 871 Atlasu etnograficznego Syberii, zawierającymi 50 map i ponad 1000 rysunków i fotografii. Opracowano następujące działy Atlasu: 1) Rozmieszczenie ludów Syberii w XVII w.; 2) Współczesne rozmieszczenie ludów Syberii; 3) Typy gospodarki ludów Syberii; 4) Mieszkanie ludów Syberii; 5) Typy transportu renami; 6) Typy hodowli psów; 7) Typy nart; 8) Typy łodzi: 9) Typu ubioru zwierzchniego ;10) Typy obuwia; 11) Ornament ludów Syberii; 12) Typy bębnów szamańskich; 13) Typy ubiorów szamańskich ludów Syberii. Wśród innych prac, wykonanych przez Instytut Etnografii w r. 1950 należałoby jeszcze wymienić przygotowanie do druku przez Wydział Folkloru zespołowej pracy pt. "Słowiański folklor", opracowywanie przez tenże Wydział zagadnień pochodzenia folkloru i sztuki plastycznej, nastepnie zakończenie Zbiorowej pracy "Anglo-amerykańska etnografia na slużbie imperializmu" oraz przygotowywani.e wraz z katedrą Etnografii Moskiewskiego Uniwersytetu "Kursu og6lnej etnografii". Ukończenie tego podręcznika przewidywane jest na r. 1955. W 1950 r. opracowano również szereg publikacji na podstawie zbiorów muzealnych i zorganizowano szereg wystaw w muzeach Instytutu Etnografii. Nie zaniedbano również ważnej sprawy przygotowywania przez Instytut nowych kadr pracowników naukowych na polu etnografii. Ważnym działem prac Instytutu Etnografii Ak. N. ZSRR w r. 1950 były rozległe badania terenowe, prowadzone w różnych częściach kraju. Instytut Etnografii zorganizował również na początku 1951 r. ogólnokrajowy Zjazd Etnograficzny w Moskwie. W zakończeniu Zjazdu uczestnicy jego uchwalili rezolucję, ujmującą w 16 punktach główne osiągnięcia, trudności i zadania etnografii radzieckiej. Rezolucja podkreśla zasadnicze zmiany i przeobrażenia jakim' uległa w ciągu ostatnich 12-tu lat etnografia w ZSRR i stwierdza, że głównym zadaniem radzieckich etnografów powinno być badanie socjalistycznego życia chłopów w kołchozach i klasy robotniczej ZSRR. W dziale tych prac na plan pierwszy należy wysunąć badanie budownictwa. Dalszymi ważnymi zadaniami etnografii radzieckiej powinno być badanie ludowej twórczości ze szczególnym uwzględnieniem folkloru, następnie zagadnień etnogenezy, zwłaszcza ludów słowiańskich, badanie etnograficzne krajów ludowej demokracji, badanie współczesnego położenia ludów krajów kolonialnych i zależnych. Jednym z najważniejszych zadań w dziedzinie badania społeczeństwa pierwotnego jest opracowanie nowej periodyzacji historii ustroju spólnoty pierwotnej, a w związku z tym teoretyczne zbadanie szeregu zagadnień z tego zakresu. Rezolucja Zjazdu omawia również zadania, stojące przed antropologią radziecką w dziedzinie antropogenezy i antropologii etnicznej. Z kolei podkreśla znaczenie podjętej przez Instytut Etnografii inicjatywy opracowania wielkiego zbiorowego dzieła, poświęconego historii rosyjskiej etnografii, antropologii i folklorystyki. Następnie zwraca uwagę na "konieczność naukowego opracowania podstawowych zagadnień ekspozycji etnograficznej w muzeach radzieckich na podstawie zasadniczych prac klasyków marksizmu-leninizmu i osiągnięć radzieckiej etnografii". Zjazd �873 872 uważa za rzecz niezbędną zwrócenie odnośnym władzom uwagi na konieczność stworzenia wystaw etnograficznych we wszystkich muzeach krajoznawczych i przypisuje wielkie znaczenie zorganizowaniu muzeów kultury ludowej i architektury na wolnym powietrzu. Zjazd uznał za rzecz konieczną zwrócenie się do Ministerstwa Szkół Wyższych z prośbą o utworzenie katedr etnografii w ważniejszych uniwersytetach, a przede wszystkim w ośrodkach uniwersyteckich stolic autonomicznych republik i wprowadzenie etnografii, jako obowiązującego przedmiotu na wydziale geografii i na wydziale wschodu uniwersytetów oraz historii i geografii Instytutów pedagogicznych. W dziedzinie badań terenowych Zjazd wysunął konieczność opracowania przez Instytut Etnografii programu i metodycznych założeń prac terenowych w zakresie przede wszystkim badań etnograficznych kołchozów, klasy robotniczej, budownictwa itp. Zjazd uznał za niezbędne zwrócenie się do Instytutu Etnografii z prośbą organizowania co roku sprawozdawczych zebrań krajowych, poświęconych omówieniu wyników przeprowadzonych badań terenowych. Aprobując decyzję Instytutu przeprowadzenia dyskusji na temat metodologii etnograficznych badań i periodyzacji historii społeczeństwa pierwotnego, Zjazd zalecH organizowanie podobnych dyskusji na inne zasadnicze tematy etnografii. Zeszyt II zamykają sprawozdania z obrony dysertacji kandydackich w Instytucie Etnograi'ii Ak. N. ZSRR oraz recenzje. zakres tematyki dysertacyj obejmował następująoe zagadnienia: Ubiór ludowy zakarpa.ckich likra:ińców; przeżytki ustroju rodowego u południowych Słowian w XIX do XX ww.; skład narodowościowy ludności Holandii w świetle danych etnograficznych; próba etnognaficzmego badania socjaHstycZlI1ej kultuil'Y abchazskiej wsi kołchoźni·czej; typy antropologiczne tubylczej ludności Mołd'.lwski,ej SRR (Do problemu etnogenezy Mołdawian). Na wstępie zeszytu III - 1951 r. czasopisma "Sovetskaja Etnografija" znajduje się rozprawa S. T o ł s t o wa Wyniki' przebudowy praev Instytutu Etnografii A. N. ZSRR w świetle dzida I. V. Stalina "Marksizm i zagadnienia językoznawstwa" [Itogi perestrojki raboty Instituta Etnografii A. N. ZSRR w svete truda L V. Stalina "Marksizm i voprosy jazykoznanija). Jest to referat wygłoszony przez S. Tołstowa na posiedzeniu Rady naukowej Instytutu Etnografii, poświęconym obchodowi roC'znicy ukazania się w druku prac J. Stalina o językoznawst ••.• ie. Autor omawia ujemny wpływ M. Marra i jego szkoły na rozwój etnografii w ZSRR. Wpływ ten etnografowie radzieccy zaczęli przezwyciężać dopiero po 1934-36 r., po opublikowaniu orzeczeń partii ,odnoszących się do historii oraz "Uwag" Stalina, Kirowa i Zdanowa o konspektach podręczni~ów historii ZSRR i historii powszechnej. Publikacje te odegrały zasadmczą rolę w rozwoju etnografii i archeologii na drodze marksizmu i leninizmu. Po ukazaniu się w druku prac J. Stalina o językoznawstwie naukowobadawcze Instytuty ZSRR, a wśród nich i Instytut Etnografii, przystąpiły do rewizji dokonanych prac, stwierdzenia ich błędów i wyszukania dról1 wyjścia z kręgu mylnych założeń marryzmu. '" ·l '.11; i Instytut Etnografii rozpoczął ten krytyczny przegląd od oceny prac, przygotowywanych do druku, Szczególną uwagę poświęcono opracowaniu nowych ujęć zagadnień etnogenezy, zgodnych z założeniami nauki J, St:ll'rn o narodzie i języku. Decydującą rolę w tej dziedzinie prac Instytutu odegrał Wszechzwiązkowy Zjazd etnograficzny, zwołany na początku 1951 r. W zjeździe i w dyskusji nad problemami etnogenezy wzięli udział poza etnografami antropologowie, archeologowie, historycy i lingwiści. Do ważniejszych zagadnień, które wymagają dokonania krytycznej ich oceny z punktu widzenia nowych ujęć etnografii radzieckiej należą według S. Tołstowa m. in. problemy takie, jak pochodzenie sztuki, periodyzacja historii s'połeczeństwa pierwotnego, sprawa procesu konsolidacji narodowej wielu do niedawna opóźnionych w rozwoju ludów ZSRR oraz współczesnych ludów krajów kolonialnych i zależnych. Autor wyraża głębokie prz~konanie, że cała dalsza praca w dziedzinie etnografii będzie rozwijała się na podstawie głębokiego twórczego przyswojenia sobie założeń najnowszych prac J. Stalina, będących wybitnym osiągnięciem marksistowsko-leninowskiej nauki. W następnym artykule: Rozwój radzieckiej antropologii w świette pracy J. Stalina "Marksizm i zagadnienia językoznawstwa" [Razvitie sovetskoj antropologU w svete trud a L V. Stalina "Marksizm i voprosy jazykoznanija") M. L e v i n rozważa znaczenie nowych prac J. Stalina dla antropologii. Stwierdza on, źe prace te odkryły nowe perspektywy przed pracownikami naukowymi różnych gałęzi wiedzy, a w szczególności - historii, w szerokim tego słowa znaczeniu. Antropologia, choć zaliczona do nauk biologicznych, związana jest jak najściślej swą tematyką z historycznymi dyscyplinami zwłaszcza z archeologią i etnografią. Rok, który upłynął od czasu ukazania się prac J. Stalina, był i dla antropologii okresem, w którym dokonano krytycznego przeglądu dawnych prac, przezwyciężono błędne ujęcia i wytyczono drogi nowej, twórczej pracy. Autor stwierdza, że jednym z ważniejszych problemów antropologii jest zagadnienie etnogenezy i związane z nim zagadnienie genezy świadomości, powstania myślenia i mowy. Te problemy rozwiązywane są obecnie w myśl założeń pracy J. Stalina o językoznawstwie. Poświęcona im jest praca V. Bunaka o początkowych etapach rozwoju myślenia i mowy na podstawie danych antropologii. Drugą ważną dziedziną radzieckiej antropologii jest dziedzina antropologii etnicznej, w której może naj silniej przejawiły się błędne ujęcia s~koły Marra. Dalsze wskazania znajduje antropologia radziecka w pracach J. Stalina o językoznawstwie. Antropologia etniczna rozpatrując zagadnienia typów antropologicznych, powstawania skladu antropologicznego współczesnej i dawnej ludności, wiąże się ściśle z lingwistyką, archeologią, historią i etnografią. Jednym z ważniejszych jej zadań jest teoretyczne opracowanie zagadnienia stosunku typów antropologicznych z jednej strony, ludów, języków i kultur - z drugiej, jak również opracowanie zgodnie z założeniami ostatnich prac J. Stalina, zagadnienia procesu kształtowania się �875 874 i przeobrażania !. !.,~ . typów antropologicznych na różnych etapach społeczeństwa ludzkiego. Autor kończy swą rozprawę stwierdzeniem, że praca J. Stalina o językoznawstwie okazała się dla antropologii źródłem twórczych badań i niezawodnym orężem w walce z idealistycznymi, antymarksistowskimi koncepcjami w tej dziedzinie wiedzy. Treścią obszernej rozprawy I. P o t e c h i n a: Niektóre problemy etnograficznego badania ludów krajów kolonialnych [Nekotorye problemy etnograficeskogo iz'ucenija narodov kolonial'nych stran] jest omówienie nowych ujęć etnografii radzieckiej w dziedzinie badań ludów krajów kolonialnych i zależnych. Autor stwierdza, że etnografia zagraniczna, zwłaszcza w krajach posiadających kolonie ,ogranicza się w zasadzie do badania życia i kultury tych ludów, a zgromadzony przez nią materiał wyzyskiwany jest następnie przez kierownicze klasy państw imperialistycznych dla utrwalenia kolonialnego ucisku. Etnografia radziecka do niedawna ujmowała badanie kultury i życia ludów krajów kolonialnych jednostronnie, rozpatrując jedynie tradycyjne formy życia tych ludów bez uwzględnienia współczesnych warunków ich bytowania i współczesnej kultury. Autor uważa to stanowisko za niewłaściwe. Sądzi on, że jednym z ważniejszych zadań etnograficznego badania ludów kolonialnych jest zbadanie charakteru i przyczyn ich opóźnienia w rozwoju oraz opracowanie historii kultury tych ludów z uwzględnieniem dziejów rozwoju konkretnych ludów w okresie poprzedzającym ich uciemiężenie przez kolonizatorów, a następnie przeobrażeina ich życia w warunkach ucisku kolonialnego. Wśród zespołu zagadnień, związanych z tą dziedziną badań etnograficznych autor wyodrębnia i analizuje szczegółowo dwa: l) rozkład ródowoplemiennej organizacji, przeżytków niewolnictwa i stosunków feudalnych oraz 2) kształtowanie się narodów burżuazyjnych. Oba te zagadnienia uważa przy tym za dwie strony jednego procesu - rozwoju stosunków kapitalistycznych. Odrębnym zagadnieniem jest sprawa kształtowania się i rozwoju spólnot narodowych w takich krajach, jak Chiny, Korea, Vietnam, które zostały już oswobodzone od ucisku imperialistycznego. W zakończeniu pracy autor podaje krótki przegląd angielskiej funkcjonalnej oraz amerykańskiej psychologicznej szkoły etnograficznej i wykazuje ich antynaukowe i reakcyjne założenia. Stwierdza on, że etnograficzne badania ludów krajów kolonialnych i zależnych powinny być ściśle związane z nieustępliwą walką z tymi kierunkami współczesnej burżuazyjnej etnografii, które służą reakcyjnej polityce imperializmu. Za takie kierunki uważa przede wszystkim funkcjonalizm i psychologiczną szkołę amerykańską. Autor jest. zdania, że należy również zwalczać poglądy wyrażane w pracach. et~o~raflcznych, pisanych przez przedstawicieli inteligencji tubylczej. przejaWiających s:voiste "narodnickie" nastawienie. Idealizując dawny ustrój spólnot.y .rodo.weJ. autorzy ci ułatwiają imperialistom przeprowadzanie reakcYJne} pohtykl zachowywania starych i przeżytych form źycia i kultury. : Rozprawa V. B li n a k a : początkowe etapy rozwoju myślenia i mowll antropologii [Nacalnye etapy razvitija myślenija i reci po dannym antropologii] była referowana na Zjeździe Etnograficznym. Autor. opierając się głównie na badaniach morfologicznych i paleoantropologicznych w powiązaniu z danymi archeologicznymi i psychofizjologicznymi. podaje schemat początkowych etapów rozwoju myślenia i mowy. Zaczyna pracę od rozpatrzenia stadiów, poprzedzających powstanie mowy, po czym analizuje początkowe stadium rozwoju mowy i myślenia i następne, któ1'(' (;kreśla jako stadium powiązanych wypowiedzi. Stwierdza przy tym istnienie jakościowej różnicy między mową pitekantropusa, sinantropusa, neandertalczyka a mową homo sapiens. Za fakty, które można dowieść uważa "nierozerwalny związek między rozwojem myślenia i dźwiękową stroni:! mowy; przodującą rolę zmieniających się warunków naturalnego i społecznego środowiska; decydujące zwroty w rozwoju intelektu, dostosowane po pierwsze do opanowania umiejętności przygotowania narzędzi; po drugie - do przejścia od dolnego paleolitu do górnego; proces wyprostowania ciała jako siła poruszająca w przebudowie peryferyjnych organów mowy i wnioski, wypływające z badania szkieletów człowieka wykopaliskowego odn.ośnie położenia krtani i pracy dolnej szczęki". V. Bunak jest zdania, że zagadnienie myślenia i wczesnych etapów jego rozwoju - jest podstawowym problemem nauki o pochodzeniu człowieka i jako takie powinno zająć należne mu miejsce w radzieckiej antropolog i i i teorii antropogenezy. wedlug danych S. K l j a sstor ny j w niewielkiej rozprawce: Kangiujska etnotoponirKangjujskaja etno-toponimika w orchonskich tekstach] analizuje szereg dawnych tekstów orchońskich i na ich podstawie próbuje wyjaśnić nazwy pewnych ugrupowań etnicznych i miejscowości na obszarze środkowej Syr-Darii. Po szczegółowym rozpatrzeniu tych tekstów dochodzi do wniosku, że na początku VIII w. oazy środkowej Syr-Darii, zwanej wówczas rzeką Kanga, tworzyły jeden polityczny związek, którego ośrodkiem był Otrar (inaczej Trarband). Plemiona Pieczeniegów, określane jako Kengeresowie "ludzie Kanga" "mężowie Kanga" według omawianych tekstów były jedynym na tym obszarze masywem etnicznym. przeciwstawianym Sogdyjcom i zachodnio-tiurkskim plemionom. Ten wojenno-polityczny blok związku pieczenieżskich plemion z mieszkańcami średniej Syr-Darii, w których panowali władcy pochodzenia tiurkskiego - w dużej mierze tłumaczy, zdaniem autora, powodzenie stuletniej walki tych władców z arabskimi najeźdźcami. Treścią obszernej rozprawy V, K r u p j a n s k oj: Ludowa twórczość pieśniarska w okresie powojennym. (Na podstawie materiałów rosyjskich, ukraińskich i białoruskich). [Narodnoe pesennoe tvorcestvo poslevoennogo perioda] jest omówienie ludowego pieśniarstwa Rosjan, Ukraińców i Białorusinów po ostatniej wojnie światowej. Autorka zwraca uwagę na ścisle wzajemne związki, jakie istnieją od dawna między tymi trzema narodami. Związki te zostały zacieśnione jeszcze bardziej po Rewolucji Październikowej, a w szczególności w czasie wielkiej wojny ojczyźnianej. Rozkwit ludowej twórczości poetyckiej po wojnie mika w tekstach orchońskich �876 877 uwarunkowany był ogromnym podwyższeniem stopnia napięcia twór.czego ludowych mas, przejawiający się we wszystkich niemal dziedzinach życia ludności ZSRR. Współczesna twórczość ludowa przeżywa głębokie ~rzeobrażenia w związku z nowymi formami pracy i życia wsi kołchozowej, ogólnym podniesieniem się poziomu kultury i rozwojem socjalistycznej świadomości wśród ludzi radzieckich. Już przed wojną w folklorze rosyjskim przejawiało się wyraźnie dążenie do stworzenia takich ludowych radzieckich pieśni, które obrazowałyby w pełni nową socjalistyczną rzeczywistość w oparciu o najdoskonalsze wzory rosyjskiego pieśniarstwa. W czasie wojny rozwinęła się ogromnie masowa twórczość pieśniarska, szczególnie źywo przejawiająca się w środowisku frontowym i partyzanckim. Wszystko to wywarło wielki wpływ na powojenną ludową twórczość poetycką, ogniskującą się głównie w twórczych zespołach chóralnych. Dużą pomoc w tych poczynaniach okazują amatorom zawodowi kompozytorzy, wyjeżdżający w teren oraz zjazdy autorów ludowych pieśni, organizowane w różnych miastach kraju. Ludowa radziecka pieśń z reguły powstaje w zespołach chóralnych. zakładanych w ośrodkach pracy, w kołchozach, sowchozach, fabrykach. zakładach przemysłowych itp. Coraz bardziej rozwija się metoda zespołowego opracowywania pieśni, ułożonej przez jednego autora. Kolektyw wprowadza do pieśni zmiany i uzupełnienia tekstu i melodii. Autorka analizuje szereg pieśni, podkreślając ich wysoki poziom ideowy, patriotyzm i miłość do socjalistycznej ojczyzny i do Stalina. Pieśni te odzwierciedlają dążenie ludzi radzieckich do budowania nowego komunistycznego społeczeństwa i obrony pokoju na świecie. B. A l e k s a n d r o w w rozprawie: Tybet i Tybetańczycy [Tibet opisuje współczesne życie i kulturę Tybetańczyków. Omawia on w zarysie historię Tybetu i związki jego z Chinami, a następnie podaje obszerny przegląd stosunków gospodarczych i społecznych kraju. Autor zwraca szczególną uwagę na rolę religii lamaistycznej i duchowieństwa w kształtowaniu się i utrzymaniu do czasów obecnych w Tybecie ustroju feudalnego. Kończy swą pracę omówieniem znaczenia podpisanej w maju 1951 r. umowy między Rządem Ludowym Chin i miejscowym rządem Tybetu. i Tibetcy] A. N o v i c e v a: Koczownicy i półkoczownicy tureccy we [Tureckie kocevniki i polukocevniki v S'ovremennoj !urcii] .poświęcona jest opisom życia i kultury tureckich koczowniczych l nawpoł koczowniczych plemion i rodów zwanych ogó:nie Jurukami. Zamieszkują one głównie południowo-wschodnie oraz zachodnie obszary Anatolii. . Rozprawa współczesnej Turcji Autor omawia szczegółowo rozmieszczenie tych plemion ich liczebność rodowo-plemienną organizację, gospodarkę i uk'lad społecz~ych stosunków: W zakończeniu, w odrębnym rozdziale pod tytułem - reakcyjna polityka tureckiego rządu wobec plemion - analizuje agrarną politykę turecldego rządu, popierającą obszarników i bogatych chłopów ze szkodą dla uboższych warstw ludności wiejskiej. Polityka ta utrudnia, zdaniem autora, przechodzenie Juruków do życia osiadłego, mimo zarządzeń pozornie temu sprzyjających. A. Novicev stwierdza, że w Turcji współczesnej brak odpowiednich warunków, niezbędnych do szybkiego usunięcia istniejących u Juruków przeżytków rodowo-plemiennych i przejścia od nawpół-feudalnych i nawpół-patriarchal. nych stosunków do wyższych form społeczno-gospodarczego rozwoju. V. G u s e v w obszernej rozprawie Hercen i poezja Ludowa [Gercen i narodnaja poezija] czyni próbę usystematyzowania poglądów A. Hercena na poezję ludową i wyjaśnienia jego roli w dziejach folklorystyki, a częściowo i etnografii rosyjskiej. Autor dochodzi do wniosku, że Hercen łącznie z Bielińskim zapoczątkował rewolucyjno-demokratyczny kierunek w badaniach ludowej twórczości poetyckiej i opracował materialistyczną metodę badania tej twórczości, rozpatrując ją w związku z konkretną historią, przede wszystkim z współczesnością i życiem mas pracujących. Poglądy Hercena na ludową twórczość przeciwstawiały się idealistycznym i reakcyjnym teoriom w folklorystyce. Na tej podstawie autor ocenia Hercena jako uczonego, który wyprzedził współczesną mu zachodnio-europejską i rosyjską burżuazyjną liberalno-szlachecką folklorystykę. Do rzędu dyskusyjnych omówień należą tezy referatu V. S o l' o k i n a: Niektóre zagadnienia historii społeczeństwa pierwotnego [Nekotorye voprosy istorii pervobytnogo obscestwa], wygłoszonego na posiedzeniu naukowym w Instytucie Historii Kultury Materialnej. Autor polemizuje z hipotezą prof. S. Tołstowa o "pierwotnej ciągłości językowej". N. Ja s'k o podaje krótką notatkę pt.: Socjalistyczny Donbass w ludowej poetyckiej Radzieckiego Zakarpacia [Socialisticeskij Donbass v narodnom poetickom tvorcestve sovetskogo Zakarpat'ja]. Opisuje on przeobrażenia, jakim uległy, po złączeniu Zakarpacia z Radziecką Ukrainą, popularne na tym obszarze kołomyjki. Pieśni te, śpiewane przy pracy i podczas wypoczynku, w nowych warunkach życia Zakarpacia wypełniają się c,raz bardziej społeczno-polityczną treścią, . związaną z różnymi rodzajamI pracy i wytwórczości. - Autor rozpatruje szczegółowo kołomyjki, układane przez górników Donbassu, pochodzących z Zakarpacia. twórczości 1. G u r v i c w artykule: Współczesna twÓl'CZOŚĆ jakuckich rzeźbiarz11 [Sovremennoe tvorcestvo jakutskich kosterezov] om<1wia twórczość współczesnych rzeźbiarzy jakuckich, wycinających w kości mamutów "zdobne przedmioty, figurki i sceny rodzajowe. Rzeźba w kości jest jedną z postaci dawnej sztuki ludowej jakuckiej. Umiejętność ta rozwinęła sk szczególnie po Rewolucji Październikowej. Artykuł ilustr';:rwany jest fotografiami rzeźb, znajdujących się w muzeach Moskwy i ,Jakucka. w kości r. grupy B a b a c h a n o v w krótkiej Zydów-muzułmanów evreev-musul'man not.atce: Do zagadnienia o pochodzenin [K voprosu o proichezdenii gruppy rozważa wypadki przechodzenia Zydów na w Bucharze v Buchare] �878 879 Islam w dawnym emiracie bucharskim miastach byłego Turk,=stanu. Zmiana wyznania odbywała się zazwyczaj pod przymusem dla unikniecó" więzienia, śmierci bądź teź z powodu nędzy. Niekiedy nawróceni na islam Zydzi stawali ~ię fanatycznymi muzułmanami, czasami jednak zachowywali potajemnie przepisy i obyczaje dawne] swej wlary. Po Rewolucji Październikowej Zydzi-muzułmanie, uwolnieni od narodowego ucisku, włączyli się aktywnie do życia radzieckiej Buchary, przezwycięźając dawne swe odosobnienie i opóźnienie w rozwoju. A. K o l p a k o v podaje krótką notatkę etnograficzną O kurdyj~kim Dżelalawand [Kurdskoe plemja Dżelalavand] mieszkającym w Iranie. W dziale kroniki znajdują się sprawozdania: z posiedzenia Rady Naukowej Instytutu Etnografii A. N. ZSRR, poświęconego obchodowi rocznicy ukazani<a się w druku pracy J. Stalina o językoznawstwil€; 'Z nowych wy5'taw Państwowego Muzeum etnografii ludów ZSRR, przedstawiających kulturę i życie ludów północnego Kaukazu i ludów Powołża; z wystawy Muzeum Ludowego Zycia Estońskiej SRR [Muzej narodnogo by ta Estonskoj SRR], obrazującej przyjaźń narodów rosyjskiego i estońskiego w świetle danych etnografii i historii; z prac folklorystycznych Domu Twórczości Ludowej Abchazskiej ASRR i obrony dysertacji kandydackich w zakresie etnografii w Instytucie Historii im. L A. Dżawachiszwili Ak. Nauk Gruzińskiej SRR. Tematyka dysertacyj obejmowała następujące zagadnienia: Gruzińskie ludowe kołowe środki transportu; Sżatilskie "sapechno" [miejsce zebrań]; materiały do badania dawnej uprawy winorośli w Kiziki; z historii najdawniejszych wierzeń Gruzinów (Kadagoba w Chevsureti); Instytucja małżeńska w Mtilueti (według dawnych etnograf.ii); Młyny w wąwozie Aragwskim. Dział kroniki kończy 7-stronicowe sprawozdanie L K a l c e v o j: Etnograficzna praca w Ludowo-demokratycznej Polsce w latach 1945-1950 [Etnograficeskaja rabota w narodno'-demokraticeskoj Pol 's e w 1945-1950 g.]. W ostatnim dziale - krytyka i bibliografia - znajdują się omówienia etnograficznych artykułów, zamieszczonych w trzech pierwszych tomach "Wielkiej Encyklopedii Radzieckiej", !przegląd krytycZIl1Y rocznika pisma "Afncan Studies" 'Z r. 195'0, a następnie obszerne recenzje wydawnictw z dzi.ałów Ludy ZSRR .~Ludy Ameryki. plemieniu Maria ,SOVETSKAJA ETNDGRAFIJA", zeszyt Akademii Nauk ZSRR, Moskwa-Leningrad. Frankowska 4-ty, rok 1951, Wydawnictwo W czwartym kwartale 1951 roku zaszły dwa wydarzenia, które wyraźnie zaznaczyły nowy etap w pracy sowieckiej etnografii. Pierwszym z nich była konferencja Rady Naukowej Instytutu Etnografii ZSRR w Moskwie, odbyta w dniu 9. 10. 1951, drugim - zorganizowany przez wymieniony Instytut, zjazd etnografów, językoznawców, antropologów, archeologów i historyków, w Moskwie w dniach od 29. 10. do 3. 11. 1951 r. Tematem obu narad były zagadnienia programowe i metodologiczne. 4-ty zeszyt czaso- pisma "Sovetskaja Etnografija" w roku 1951 zredagowany został po wymienionych konferencjach. Nowe nastawienia i zmiany z nich wynikłe znajdują już w tym zeszycie swój wyraz, mianowicie w doborze tematyki. w układzie i w sposobach ujmowania poszczególnych zagadnień. Całość materiałów, podobnie jak w poprzedn:.ch zeszytach, ujęta została w działy. Omawiany tu zeszyt 4-ty zawiera dziewięć działów. Artykuł wstępny, prawdopodobnie opracowany przez kolektyw redakcyjny, gdyż nazwiska autora nie podano, poświęcony jest omówieniu wspomnianej już poprzednio konferencji. Główną tematyką konferencji w dniach od 29. 10. do 3. 11. 1951 były zagadnienia etnogenezy. Artykuł nosi tytuł: Obrady w sprawie metody badań etnogenetycznych w świetle stalinowskiej nauki o narodzie i języku [Sovie3eanje po metodołogii etnogeneticzeskich isledovanii w svietie stalinskogo ucenia o nacji i jazykie]. W części wstępnej artykuł przynosi charakterystykę sytuacji na odcinku badań nad etnogenezą. Zagadnienie etnogenezy jest, zdaniem autora wzgl. autorów, zagadnieniem niezmiernie trudnym i złożonym. Przy tym jednak zagadnienie to ma szczególnie wielkie znaczenie naukowe i polityczne, zwłaszcza za naszych dni, 'kiedy świat podzielił się na dwa obozy, kiedy w Związku Radzieckim i w krajach demokracji ludowych rozkwitają kultury narodowe wolnych narodów a w obozie imperializmu wzrasta ucisk narodów kolonialnych. Odpowiednio do interesów politycznych, nauka buri:ua~yj~a propaguje reakcyjne idee kosmopolityczne, odmawiając racji Istmemu kultur narodowych oraz narodowej suwerenności w imię tzw. "kultury światowej" i "światowej gospodarki". W istocie swej oznacza to podporządkowanie się amerykańskiemu imperializmowi. Zagadnienia etnogenezy, choć często dotyczą odległej przeszłości są jednak ściśle związane ze współczesnością i nie można właściwie rozu~ieć procesu kształtowania się ludów współczesnych, nie rozpatrując zaszłych poprzednio procesów historycznych. Publikacje J. W. S t a l i n a w kwestiach narodowych oraz jego wypowiedzi w sprawie marksizmu w językoznawstwie postawiły przed sowieckimi ba.daczami etnogenezy jako zadanie naj pilniejsze - poddać rewizji wszystkle te prace naukowe, do których przeniknęły błędy teorii językowych N. N. Marra i jego spadkobierców ideowych. Dotyczyło to nie tylko językoznawców, ale również etnografów, archeologów, antropologów i in. Zarazem, w świetle wypowiedzi J. W. Stalina, stało się oczywistym że dla uzyskania. właści\~ych wyników badań na odcinku etnogenezy ni~zbędną .lest. wspołpraca Językoznawców, etnografów, archeologów, antropologów l hlstorykow. W celu omówienia wspólnych metodologicznych zagadnień etnog~nezy zwołana została wymieniona wyżej konferencja. W ciągu jej trwama zos~ał~ wygłoszonych 25 referatów, częściowo poświęconych ogólr.~m zagadm:mom etnogenezy, a częściowo problemom pDchodzenia poszczegolnych ludow lub wreszcie, omawiająCYCh szersze zagadnienia etnicznoięzykowe. W . t~ku dyskusji .i wymiany sądów sluystalizował się pogląd, że zagadmen etnogenezy me mozna rozstrzygać bez udziału, przede ·wszystkim. Językoznawców. Język nie jest jednak jedynym znakiem przynależności �880 I I, "! etnicznei. Narody i ludy różnią się lub zbliżają także pod względem kultury. Materiały etnograficzne pozwalają śledzić i poznawać procesy kształtowania się kulturowej odrębności danego ludu. Toteż udział etnografii w rozstrzyganiu zagadnień etnogenezy jest niezbędny. Cennym w tych badanigch jest także wkład, jaki wnosi antropologia i archeologia. Zagadnienie korzystania z poszczególnych typów źródel du badań nad etnogenezą omawiali S. A. Tokarew i N. N. Czeboksarow w referacie. o którym będzie jeszcze niżej mowa. O roli materiałów archeologicznych w badaniach nad etnogenezą mówiła w swoim referacie A. D. Udalcow. '1'en sam problem omawiany był również w zbiorowym referacip G. F. Debeca, M. G. Lewina i T. A. Trorimowa. Językoznawcy wysunęli jeden z ważniejszych problemów, mianowicie problem kształtowania się oraz rozwoju rodzin językowych. Przewodnją myślą, która przewijała się w referatach tego zagadnierda było stwierdzenie. że "wspó:noty językowe są wynikiem rozwoju, wychodzącego z jednego źródła" (S. E., 4i1951, s. 5). Twierdzenie to nie natrafiało na istotni3j~ze sprzeciwy w toku dyskusji. Jednym z centralnych zagadnień konferencji, było zagadnienie stosunku między jednostkami podziałów i klasyLkacji językowych z jednej strony a wspólnotami etnicznymi, typami antropologicznymi i "k u l t u l' a m i" archeologicznymi z drugiej strony. Granice wspJlnot językowych nie pokrywają się jednak z granicami etnicznymi, a procesy kształtowania się zjawisk antropologicznych, językowych i etnicznych różnią się między sobą zasadniczo. Wnioski, jakie można wyprowadzić z wygłoszonych na ten temat referatów, z dyskusji i wypowiedzi - pozwalają na twierdzenie, że WYmienione tu zjawiska nie dadzą się zamknąć w jeden wspólny schemat. Każde z tych zjawisk pows:aje i rozwija się w odrębnych, konkretnych warunkach historycznych. Bardzo liczne i interesujące materiały metodologiczne zawierały referaty etnografów, archeologów, lingwistów i antropologów - poświęcone etnogenezie poszczególnych ludów m. in. Słowian, Ugro-Finów, Turków i in. W sumie, konferencja stała się ważnym wydarzeniem w rozwoju etnografii radz:eokiej i zapoczątkowała nowy etap w badaniach :nad etnogenezą. W krytycznej ocenie jej przebiegu i wyników stwierdza się, że obok wielcC' pozyty",'nych osiągnięć były również braki i niedociągnięcia. Tak np. etnografowie niedostatecznie zilustrowali zagadnienie, w jakim stopniu materiały etnograficzne są pomocne do rozstrzygania zagadnień etnogenezy. W niedostatecznym stopniu naświetlono także zagadnienie obszarów historyczno-etnograficznych i ich stosunku do archeologicznych "k u l t u r'·. Podobne braki wykazały ujęcia takie, jak zagadnienie etnonimów. W zagadnieniach językoznawczych nie poruszono prawie wcale problemu wewnętrznych praw rozwoju języka. Niedostatecznie naświetlono sprawę rozwoju języków: "od języków rodowych do języków plemiennych, od języków plemiennych do języków ludClwych i od języków ludowych do języków narodowych". (S. E., 4.,'1951, s. 6). Ne dyskutowano także prubIernów takich, jak najwcześniejsze etapy w rozwoju języka, charakter j<;zyków rodowych, procesy przejścia od języków rodowych do plemiennych i in. Tymczasem 881 zagadnienia te należy dobrze poznać, aby móc rozstrzygać pCldstawowe problemy etnogenezy. Tym niemniej wyniki konferencji są niezmiernie ważne i należy je ocenić pozytywnie. Dzięki pracy J. W. Stalina - "Marksizm a zagadnienie językoznawcze" etnografowie i antrop::>logowie stanęli na nowych pozycjach. "W twórczym wsp6łdziałaniu z archeologami i językoznawcami, poprzez spory i dyskusje dążą do dalszych osiągnięć, pamiętając wskazania Stalina, że żadna nauka nie może się rozwijać i postępować bez walki poglądów i bez swobodnej krytyki" (S. E., 4/1951, s. 6). Następny artykuł, którego autorami są S. A. Tokarew i N. N. Czeboksarow omawia zagadnienia metodologiczne z zakresu etnogenezy. Artykuł jest zatytułowany: "Metodologia badań etnograficznych na podstawie materiałów etnograficznych w świetle prac J. W. Stalina o zagadnieniach językoznawczych". [Metodo·logia etnogenetic.eskichisledovanii na materiale etnografii w svietie rabo t J. W. Stalina po voprosam jazykoznanija]. Treść tego artykułu omówiona została na łamach LUDU (tom XLI) w artykule p~św;ęconym zagadnieniom etnogenezy w radzieckiej etnografii. Pomijając zatem szereg szczegółowo rozważanych w tym artykule problemów etnogenezy i metod badawczych należy zauważyć, że wiek e interesującym i ważnym podkreśleniem jest to, że w badaniach językoznawczych, etnograficznych i w badaniach nad etnogenezą, zdaniem autorów, stosować należy metodę historyczno-porównawczą, która, jak to wyraźnie ocenił i określił .J. W. Stalin, mimo p~wnych niedociągnięć daje p::>zytywne wyniki. Poza tym każdego etnografa niewątpliwie mocno interesuje zagadnienie zasięgu oraz charakterystyka tzw. o b s z a l' Ó w h i s t o l' Yc z n o - e t n o g l' a f i c zn y c h oraz tzw. o b s z a l' Ó w g o s p o d a l' c z o - k u l t u l' o w Yc h, a których mowa jest w referacie. Niestety w referacie zagadnienia te zostały wledwie dotknięte i to bardzo ogólnikowo. W dz:ale: Materiały i badania etnograficzne oraz antropologiczne ZSSR - znajdujemy artykuł G. G. F l' a ł o w e j "Rzeka szczęścia" (Budowa kanału Niewinnomyskiego w twórczości ludowej) [Rieka Scastija]. W pierwszej, pClwojennej pięciolatce stalinowskiej została zakończona budowa kanału, nawadniającego obszar Stauropols-kiego Kraju, mianowicie Kanału Niewinnomyskiego. Długi ria około 400 km kanał połączył pełnowodną rzekę Kubań z korytem wyschłej rzeki Jegorłyk. Zbiedniałe, ~s"{utek stałej posuchy i br.aku wody, obszary tzw. Staurapolskiego Kraju l Gubernii Rostowskiej otrzymały kubańską wodę. Klęska, która od szere"u dziesiątek lat zawisła nad ludnością tych obszarów i która stała się prz;czyną strat ogromnych, niedoli i nędzy, została odwrócona. W r. 1935 Socjalistyczne Władze powzięły decyzję zbudowania kanału. Z wielkim rozmachem przystąpiono do prac. Rząd wystąpił z apelem do ludności przede Wszystkim zainteresowanych obszarów, wzywającym do uczestnictwa w budowie. Przeprowadzono umiejętnie agitację. Wynikiem tego był masowy napły,:"" ochotniczych sił roboczych do budownictwa kanału. W czasie h:w~'11la robót. w ciągu szeregu lat. organizowano liczne kul turalnoOSwlatowe imprezy . Ok ol'lcznOSCl .. t e sprzYja '. ł Y t'worCZOOClsamorodnych " l t' '. taen ow, Jakle znalazły się wśród uczestników robót. Powstawały piosenki, �883 882 opowiadania, wiersze itp. o tematyce związanej z budową kanału. Niekiedy utwory te prędko rozpowszechniały się wśród robotników, pracujących tu. Niektóre z tych utworów były drukiem publikowane w gazetach lub choćby tylko w ściennych gazetkach, czasami jedynie recytowane na wieczornicach i akademiach. Ale nie tylko praca i wysiłki związane z budową kanału były przedmiotem tej ludowej twórczości. Dla wieśniaków, dla ludzi gospodarujących w kołchozach, woda z Kubania stała się najważniejszym, życiodajnym, urodzaj i bogactwo niosącym czynnikiem na umęczonych posuchą stepach. Woda nowozbudowanego kanału ożywiła martwiejące życie tych obszarów i zapoczątkowała okres gospodarczej pomyślności i rozkwitu. To też w pieśniach właśnie wieśniaczego ludu tych obszarów kanał Niewinnomyski nazwany został "Rzeką Szczęścia". Autorka zebrała i zapisała w latach 1949-1951 niektóre z owych utworów. Z zapisków tych pochodzą materiały cytowane w tekście artykułu. Artykuł ten daje interesujący obraz twórczości ludowej, w której znajdują odbiCie wielkie zdarzenia, jakie dokonują się w kraju przodującego socjalizmu. L. I. Ł a w r o w, "Formy domostwa u ludów póŁnocno-zachodniego - do polowy XVIII-go wieku". [Formy żilisea u narodov sjevierozapadnogo Kawkaza d'o sjeriediny XVIII wieka). Na temat budownictwa ludowego na Kaukazie ukazało się już dość dużo prac. Wszystkie omawiają jednak formy budownictwa, pochodzące najdalej z końca XVIII wieku. Autor probuje dać zarys historyczny form budownictwa z obszaru północno-zachodniego Kaukazu. Rozpoczyna od omówienia form mieszkalnych paleolitu. Dokonawszy przeglądu znanych mu stanowisk archeologicznych, stwierdza, że w paleolicie na tym obszarze mogły istnieć nast. typy miesz!kań: pieczary skalne, prowizoryczne szałasy z gałęzi i trwałe szałasy, prawdopodobnie wyplatane z gałęzi i być może obrzucane gliną. Istnienie ziemianki na tym obszarze nie znajduje dotąd wyraźnego potwierdzenia. Z okresu neolitu brak, poza pieczarami, do~ statecznie rozpoznawalnych znalezisk mieszkalnych. Z kilku stanowisk wynika możliwość istnienia szałasów oblepionych gliną. Z okresu miedzi znaleziska osad świadczą o planowym budowaniu osiedli. Chaty stanowiska Dolinskiego miały ściany wyplatane z gałęzi, przy czym ściana składała się z dwóch plecionek, zewnętrznej i wewnętrznej. Przestrzeń między tymi ściankami wypełniano gliną. Typ tej chaty, przy tym krytej słomą, stał się typem charakterystycznym dla tego obszaru od okresu metali po dzień dzisiejszy. W okresie brązu pojawia się tu budowla kamienna z kamienia nieciosanego. W okresie scyto-sarmackim wraz z azjatyckimi koczownikami zjawia się "kibitka". Tak więc w średniowieczu, na omawianym obszarze istniały, zdaniem autora, takie typy domostw: Lekka kibitka u koczowników, kamienna sakla, dom kamienny z dachówkowym kryciem i tzw. turłuczny dom. ów plecionkowo-,gl'niany, kryty słomą. Ten właśnie .,turłuczny" typ. pomijając to, że równocześnie obok istniały jednak inne typy domostw, można określić jako ch,u.'akterystyczne domostwo tego obszaru w okresie średniowiecza i w okresie poprzednim. Pozostało ono nadal tY'powym także Kaukazu w okresie pomongolskim, z wielką uporczywością a nawet po dzień dzisiejszy. trwając po wiek XVIII-ty. W. 1. D u ł o w, Przeżytki ustroju wspólnoty rodowej i życia rodowego w XIX i poczqtku XX wieku. [p:erezitki obsc:nno'-rodowogo stroja i rodowogo by ta u Tuvincew w XIX i naczale XX wieka]. Dawny podział terytorialno-rodowy u Tuwinców zanikł w znacznym już stopniu. Przez Chińczyków i Mandżurów zaprowadzony podział tery totorialny na sumony, chszuny i arbany spowodował, że rody w większości przypadków zostały porozrywane. Współistnienie podziałów rodowych z nowymi podziałami administracyjnymi spowodowało liczne przeniesienia cech i znamipn rodowych podziałów na sumony i arbany. Autor pracy znajduje jednak szeręg zachowanych do XIX-go wieku a nawet do początku XX-go wieku przeżytków dawnego ustroju. Śród takich przeżytków wymienia autor jako pozostałość egzogamii rodowej, zachowany u Tuwinców zwyczaj szukania i dobierania sobie żony poza grupą rodową. W uprzywilejowanym niekiedy położeniu kobiety, co zachowało się wyraźniej w biedniejszych rodzinach Tuwinców, autor szuka śladów prawa macierzystego. Zachowała się również jeszcze pamięć wspólnych rodowych modłów i obrzędów, mających na celu zapewnienie pomyślności całemu rodowi. Bardzo dawnym reliktem są pewne zwyczaje, związane z łowiectwem. Zwierzyna, upolowana czy złowiona przez pojedynczego myśliwego lub grupę myśliwych z danego rodu, jest traktowana jako własność wszystkich członków rodu i wszyscy mają prawo uczestniczyć w podziale miesa. Skóra ewn. rogi itp. pozostają własnością myśliwego, który zwierzę złowił. Istnieją także artele myśliwskie. Myśliwska grupa danego rodu poluje w wydzielonym w tajdze rejonie łowieckim. U niektórych Tuwinców zachowały się wspomnienia o wspólnym posiadaniu narzędzi pracy, o wspólnym władaniu pastwiskami i stadami. O dawnym gospodarowaniu wspólnym ma, zdaniem autora, świadczyć fakt m. i. wymiany niektórych produktów między grupami, należącymi do lednego rodu. Bywa tak, że wskutek podzialu administracyjnego, grupy. w.zasadzie należące do jednego rodu, zostały rozdzielone i znalazły się w od~Iennych warunkach gospodarczych. Otóż wtedy czesto grupy te u:'Cup~łmają wzajemnie, drogą wymiany, swoje zap.otrzebowania. N. p. północni C ~ o d u dostarczają swoim rodowym krewniakom na p:Jludniu chleb w Z3.mian za otrzymywane stamtąd wielbłądy. Podobne wymiany mają miejSce m. i. w rodzie Kyrgyz. Śladem pierwotnej, wspólnej gospodarki oraz współodpowiedzialności z~ losy każdego z członkó'.¥ rodu jest, według autora, stosunek wzaiemny błledaków i bogaczy. Jeżeli ubożsi członkowie rodu w okresie jakiejś klęski g nie m alą . co Jesc,o . ,. t b ogatsl . z 1'0 d u malą. obOWiązek . B' odoweJ' d· pomagania. ,e akom przvsługuje w tym przypad1<:u prawo domagania sie pomocv 0'1 b ogatszych J . l' . d . .' eze I Je en z człon k'~ow rodu wskutek nieszczęśliwego zdarze?lslta.IUłb zywiołowej klęski stracił dobytek a w szczególności swoje st:.J.do . d ot k"filęCI takIm . mufila zwyc .- 7a" J, ze me losem członkowie rodu ofiaro\Vvwali ' po .JednE'i lub dwie sztuki zwierząt ze swoich stad. . u Tuwinców �885 884 W XIX w. i początku XX-go w. w Tuwie przestała już istnieć materialna baza stosunków rodowych. Trwały jeszcze nadal przeżytki tych stosunków szybko jednak zanikając wraz z podrastaniem nowego pokolenia. Tym niemniej niektóre ślady dawnych stosunków przetrwały do obecnego czasu i liC7.yć się z nimi należy w rozpatrywaniu obecnych, socjalistycznych stosunków w Tuwie. Stosunki, jakie autor opisuje w odniesieniu do Tuwinców w końcu XIX i na początku XX wieku wraz z cytowanymi przeżytkami stosunków rodowych, dają obraz charakterystyczny dla wczesnego stopnia rozwoju stosunków klasowych. Na stopniu tym nowa formacja ustrojowa jeszcze nie oderwała się całkowicie od dawnej, a grupa żyje w nawpólpatriarchalnych. nawpółfeudalnych stosunkach wewnętrznych. N. 1. Kra w c o w: "Pieśni [piesni zniecow żniwiarzy w bułgarskiej wieku". w bo!g.arskom norodnom twórczości ludowej XIX wieka]. Pieśni żniwne w bułgarskiej poezji ludowej zajmują bardzo wybitną pozycję. Szczególne bogactwo tego typu ,pieśni występowało w górskich okręgach (Gabrowskim, Trewneńskim, Drjanowskim i i.). Pieśni te zaczęto niestety zbierać dopiero od połowy XIX wieku a więc bez wątpienia znacma liczba tych pieśni zdążyła już zaginąć w niepamięci. Tymczasem w p:'~śniach tych znależć można całe bogactwo informacji o warunka::h życia ówcze5nej wsi bu1garsik'ej, 'D technice pracy na roli, o społecznych stosunkach na wsi, ożyciu biedaków i bogaczy i ich wzajemnym stosunku, wreszcie o dążeniu do wyzwolenia z jarzma tureckich najeźdźców i z ucisk'l rodzimych obszarników. W żadnych innych pieśniach nie można znależć tali: Gokładnego opisu .samych żniw, techniki żęcia, podziału pracy przy żniwach, pańszczyźnianego stosunku w odniesieniu do Turków i tzw. czorbadżów. Znakomicie są tu zarysowane postacie żeńców obojga płci, postal:'e turków, czorbadżów, dragomanów i i. W pieśniach ż:1iwnych bardzo często znajdujemy słowa krytyki ówcześnie panujących sto~"n1<ów społecznych, mn'ej lub więcej utajone słowa buntu przeciw .najeźdźcy tureckiemu a obok tego przewija s'ię przepiękny motyw - głęlboka mił-Jść do ojczyzny. Przy tym wszystkim bułgarskie pie:3ni żniwne cechuje realizm w przedstawianiu tak obrazów otaczającej wieśniaka przyrody jak i obrazów jego codziennego ży:ia oraz wysokiej klasy .artyzm. Z charakterystyki tej wynika, że ten rodzaj pieśni winien być przedmiotem szczególnie troskliweg·) b3dania przez etnografów. Autor daje w omawianym artykule przeg.ląd zebranych. na temat CJOdany w tytule materiałów. XIX tworcze5twie I. I. P o t i e c h i n, Skład etniczny ludności Unii Południowo-Afrykań[Etni<'eskii sostaw n,a-sjelenija jużno-afrikanskogo sojuza). Postawione w tytule zagadnienie nabrało szczególnego znaczenia od 19-1B roku, kiedy to w Unii Płd.-Afr. do władzy doszła nacjonalistyczna partia M a II a n a, która w stosunku do kolorowej ludności t~go kraju rozpoczęła faszystowską politykę rasowej dyskryminacji i wzmaganego ucisku. skiej. l Stosunek tubylczej ludności afrykańskiej do napływających tu europejskich kolonistów kształtował się od początku kolonizacji tj. od XVIII-go wieku inaczej niż to miało miejsce w Australii lub np. w Kanadzie. W Australii, w wyniku europejskiej kolonizacji współczesna ludność tubylcza nie sianowi nawet l% obecnej masy mieszkańców Australii. W Kanadzie ludność tubylcza stanowi obecnie zaledwie l% ogółu mieszkańców. Tymczasem ludność tubylcza Afryki Południowej stanowi prawie 75% ogółu mieszkańców tego kraju. Pod względem rasowym i etnicznym skład ludności Unii jest wielce z~ożony. Autor artykułu omawia posz·:zególne elementy tej ludno3ci, przytaczając dane cyfrowe oraz dając trafną i wnikliwą charakterystykę poszczególnych grup i ich sytuacji społecznej i politycznej. Z danych tych wynika. że podstawowy człon stanowi ludność murzyńska Bantu, w ilości ponad 6J% ogółu ludności. Europejczycy stanowią około 20%, mulaci około BO/o, a grupa azjatów ok. 2,5% ludności. Uprzywilejowane stanowisko europejczyków doprowadziło do wewnętrznych konfliktów i sprzeczności w których wyniku toczy się tu zacięta walka o sprawiedliwość społeczną. Właściwe rozwiązanie obecnej sytuacji społeczno-politycznej w Unii Połudn.Afrykańskiej widzi Potiechin w realizacji programu jaki opracowała i ogłosiła Komunistyczna Partia Południowej Afryki. Ż artykułów dotyczących historii etnografii interesujący jest artykuł M. O. K o s we n'a Kowalewski jako etnograf i znawca Kaukazu. [M. M. Kowalewskii kak etnograf-Kawkazowied]. Autor artykułu omawia w sposób krytyczny niektóre pozycje naukowego dorobku Kowalewskiego z zakresu etnografii, wykazując ich niedociągniE:da, błędy, ich wartości pozytywne i zalety. W podsumowaniu wniosków, w ocenie ogólnej, - Koswen daje wyraz uznania dla działalności Kowalewskiego, jako etnografa i wybitnego znawcy Kaukazu. Prace Kowalewskiego są niewątpliwie bardzo pozytywną i poważną pozycją w hisl'orii rosyjskiej etnografii. Niemniej ciekawy jest krótki artykuł I. S. D a s z e w s k i e g o, " W. W. Sta-sow o s.ztuce Azji Środkowej". [W. W. Stas'ow ob iskustwie Średniej Azji]. Stasow był badaczem sztuki ludów Azji Środkowej a nazwisko jego pojawiło się pierwszy raz w związku z odkryciem ruin Dżanketu. Wskazywal on na niewątpliwe związki między wczesno-rosyjskim państwem a średniowiecznymi państewkami Azji Środkowej, które ze swej strony były spadkobiercami dawniejszych kultur środkowo-azjatyckich. Stasow wystąpił również przeciw lansowanemu na Zachodzie poglądowi, jakoby wszystkie przejawy wyższej kultury na obszarze Azji Środkowej były wynikiem wpływów kultury Ariów. kultury jakoby znacznie wyższej niż kultury azjatyckie. W sposób krytyczny autor artykułu omawia poglądy i wystąpienia StasO,wai kończąc podsumowaniem z którego wynika, że mimo pewnych bra~ow I błędów, znaczenie działalności Stasowa na odcinku poznania Wschodu Jest bardzo poważne a prace i nazwisko Stasowa należy .współczesnym przypomnieć. �886 Z :kolei A. 1. P e r s z i c, w artykule pt. Etnograficzne wiadomości o Arabach w ruskich "chożdzieniach" z XII-XVII w. [Etnografil~zeskie swiedienja ob Arabach w ruskich "chożdieniach" XII-XVII ww.] omRwia tzw. "chożdienia" jako źródła etnograficzne. "Chożdienia" były to pielgrzymki wzgl. podróże jakie Rosjanie odbywali. zazwyczaj na Bliski Wschód do miejsc świętych. Bywały też .,chożdienia" o niereligijnym charakterze. Do takich należały podróże kupców, posłów i i. Niektórzy z tych podróżników pozostawili opisy swych podróży. W opisach tych można niekiedy znaleźć informacje etnograficzne. Autor wylicza w kolejności chronologicznej szereg zabytków piśmiennych tego typu, w których można znaleźć dane etnograficzne o Arabach. Następny artykuł B. W. A n d r i a n o w a, nosi tytuł "Archiwum A. L. Kuna". [Archiv A. L. Kuna]. Aleksander Ludwigowicz K u n (ur. w 1840 r.) uczestniczył w latach 1871-1872 w naukowej ekspedycji w kraju Tadżyków i Uzbeków, gdzie zbierał materiały językowe i etnograficzne. W r. 1873 uczestniczył on w kampanii wojennej na obszarze Chiwy a w r. 1874 brał, jako orientalista, udział w międzynarodowym zjeździe orientalistów w Londynie. W poprzednio wspomnianej kampanii przeciw chanowi Chiwy, zadaniem A. L. Kuna było badanie stosunków etnicznych na tym obszarze, co zresztą związane było z koniecznością poznania historii podbitego kraju. Z tego tytułu Kun zebrał bardzo bogate materiały etnograficzne a także wielką ilość danych historycznych, dotyczących tego .obszaru. Główna część tych materiałów nie została dotąd opublikowana i pozostaje nieznana lub mało znana historykom Azji Środkowej. Autor artykułu, Andrianow, dokonuje zasadniczego przeglądu tych materiałów, wskazując na fakt, że zawierają one wiele niezmiernie cennych wiadomości m. i. dotyczących historii oraz etnografii Chorezmu. Całość materiałów świadczy o tym, że Kun wykonał ogromną robotę, zwłaszcza dokonując przeglądu całego archiwum chanów chiwskich i wykonując wielką ilość odpisów, ze znalE>zionych tam dokumentów. Jest to bardzo wartościowy materiał źródłowy dla etnografa i historyka. W dziale artykułów dyskusyjnych zamieszczono pracę S. A. S e m i e n o w a ,,0 budowie urzqdzenia ochTonnego oczu mongolskich typów rasowych". [O słożenii zaszczitnogo apparata głaz mongolskogo rasowogo tipa]. Problem genezy rasy należy d:J tych .zag.adnień, których nie rp.ożna obejść przy badaniu pierwotnych form rozwoju społeczeństwa, przy badaniu procesu zaludnienia ekumeny oraz w badaniach nad etnogenezą. Problem ten jest zarazem jednym z najbardziej spornych a stosunkowo mało zbadanych zagadnień. Sowieccy uczeni zdziałali już na tym odc'nku dość dużo, gdyż problem ten wiąże się z walką przeciw reakcyjnym rasistowskim koncepcjom genezy ras. Mimo to i tutaj niektóre ważne rozdziały są jeszcze bardzo słabo opracowane. Takim rozdziałem jest zagadnienie pochodzenia mongolskiego typu rasowego. Autor rozpatruje zagadnienie kształtowania się cech rasowych jako proces, zachodzący równocze~nie z antropogenezą, głównie jednak w końcowych jej fazach. W cyklu zmian, jakie w ludzkim organizmie zachodziły. w wyniku stałej walki z przyrodą. w różnych warunkach klimatycznych 887 l geograficznych, powstawały specjalne cechy, które nazywamy rasowymi. Były one niezbędne dla dalszego istnienia człowieka w danym środowisku. Bez nich człowiek, przy stosunkowo jeszcze niskim stanie sił wytwórczych na wczesnym etapie kulturowego rozwoju, nie mógłby na trwałe zaludnić danego obszaru i tam się rozmnażać. Aby skutecznie przeciwstawiać się warunkom środowiska przyrodniczego, niejako w walce z nim, człowiek ulegał pewnym zmianom, zróżnicowaniu, nie tracąc jednak zasadniczych cech jedności z ogólną masą ludzką. cech nabytych w procesie antropogenezy. W świetle takich założeń autor rozpatruje następnie charakterystyczne dla twarzy mongolskiej cechy oprawy oczu, mianowicie nabrzmienie górnej powieki, epikantus i wąską szparę oczu. Cechy te, zdaniem autora. wynikły z czynności i zadań jakie narządy oprawy oczu spełniają w specyficznych warunkach przyrodniczego środowiska, i są rezultatem odpowiedniego przystosowania się do jego warunków. Autor daje szczegółową charakterystykę Azji Środkowej i Mongolii, jako geograficznego i klimatycznego środowiska, w którym omawiane tu cechy rasowe się rozwijały. Istniejące w Mongolii centrum tak zwanego "minimum atmosferycznego" zadecydowało o pustynnym klimacie i krajobrazie tego obszaru. Działalność cyklonów, pustynych wiatrów i stale niemal unoszonego w powietrzu pyłu, jako typowych elementów tego środowiska, zmuszała człowieka do specyficznych reakcji samoobronnych. Silne promieniowanie światła słonecznego a szczególnie, - wielkie nasilenie promieni odbitych na zaśnieżonych równinach, wybitnie oddziaływały na urządzenia ochronne oczu. Siemienow wskazuje przy tym na dawność istnienia ludzi na tym obszarze, stwierdzając, że według istniejących śladów należy przyjąć, że obszar ten zamieszkały był przez człowieka od połowy pleistocenu. Kont ynentalność klimatu i wzmiankowane wyżej cechy środowiska istniały już wtedy i to w stopniu większego jeszcze nasilenia. Nikle są coprawda fakty, dostarczone przez antropologię i archeologię na temat zaludnienia Azji Centralnej. Fakty te zdają się jednak świadczyć o tym, że człowiek z okresu paleolitu na tym obszarze wykazywał już cechy mongoloidalne. Zagadnienie, czy sinanthropus był mongoloidem, - autor pozostawia otwarte. Proces rozprzestrzenienia się rasy mongolskiej poza obszar, na którym jej raSOwe cechy się rozwijały, jest procesem stosunkowo późnym. Stwierdzenie to odnosi się szczególnie do infiltracji elementów mongoloidalnych na obszary południowo-wschodniej Azji. . .W rozdziale końcowym S:emi.enow przeprowadza szczegółowe rozwazama, dotyczące reakcji mięśni twarzy i urządzenia ochronnego oczu na specyficzne oddziaływanie środowiska. Autor wskazuje na interesujący przykład, potwierdzający słuszność jego wniosków. Podobny proc,,;!s przystosowania urządzeń ochronnych oczu zachodził u Buszmenów i Hotentotów na pustynno-stepowych obszarach południowej Afrylci. W dziale "Programy i Materiały Metodologiczne" zamieszczony został arty~uł N. l. W o l' o b i e wa, "Plan zbierania materiałów do badań nad ~;~~~czesnq wsiq k?lchozowq oraz historiq jej kształtowania się u ludności owepo POUlolza". [Programma dlja sbora materijałow po izuczeniju �889 Iii I' I sowremiennogo byt a kołchoznoj dierewni i istorii iego formirowanija u narodnostiei sriedniego Powolżj aJ. Jest to poprostu kwestionariusz do badań nad wsią typu kołchozowego. We wstępie daje autor 0'gólne wytyczne w zakresie techniki zbier~nia materiałów i dok)nywania obserwacji terenowych, poczem przechodzI do wyliczenia szczegółowych punktów kwestionariusza. W kwestionariuszu zastosowano podział całości materiałów na 5 działów: 1. Zajęci:i ludności, technika i ekonomika, 2. Zewnętrzne formy bytowania, 3. Stosunki społeczne, rodzinne i familijne, 4. Zwyczaje ludowo:!. 5. Kultura, oświata i wiedza ludowa. Kwestionariusz jest prawdopodobnie schematem ramowym, bardzo ogólnym. Mimo, że autor we wstępie do kwestionariusza kładzie bardzo wyrażny nacisk na historyczne powiązanie zjawisk teraźniejszych z przeszlymi, - w poszczególnych dziala!:h i punktach kwestionarlUsza t~ hl~~o~ ryczne nastaw:enie nie znajduje dostatecznego wyrazu. Tym niemnIe] schemat ten może być wielce pożyteczny dla tych ośrodków etnograficz:nyc~ w Pocsce które prowadzą badania nad powstawaniem i rozwojem spóldzlelni produ:<cyjnych. W dziale "Notatki, Komunikaty i Referaty" zamieszczone zostały <.lwie ciekawe notatki. Autorem pierwszej jest A. N. B i e r n s z t a m. Dotyczy ona etnogenezy Turkmenów i jest przyczynkiem do tego zagadnienia. I~tnieje hipoteza według której ukształtowanie się Turkmenów jako plemienia tiurskiego cyklu oguzskiego· pozostaje w związku z historią Hunów w Azji Srodkowej. W etnonimice Turkmenów bardzo często występuje nazwa "og u z". Poza tym są wśród nich szeroko rozpowszechnione legendy cyklu oguzskiego. Otóż nazwę "oguz" autor notatki wywodzi z totemiczn~go nazwania wśród Hunów środkowo-azjatyckich szeroko rozpowszechmoneS1o, mi~nJwjcie ,gur", ,.oguz". Tak wyjaśniona etymologia n9.Zwy ,.oguz." potwierdza istnienie jakichś ścisłych więzi między Hunami a ~urkme.naml: Druga z notatek jest raczej referatem, na. temat budOWnictwa I ~OSI tytuł "Domostwa Tabasaran". [2iliSce Tabasaran]. Autorem referatu Jest S. C h a n _ M a h o m e d o w. Dział "Kroniki" - zawiera: 1. Artykuł sprawozdawczy z konferencji Rady Naukowej Instytutu Et:log,rafii. Z. S. R. R. w sprawie IPrac czasopisma "Sovetskaja Etnografija". 2. Sprawozdani.a o dysertacjach 1. F. M o n o g a r o w e j, na temat "JazguJemcy. Próba monograficznego opisu", B. W. A n d l' i e a n o wa, na temat "Etniczne terytorium Ka.rakalpaków w pólnocnym Chorezmie (XVIIIIXIX w.)". P. G. T a d yew a, na temat "Proces narodowej konsolidacji Altajców w warunkach socjalizmu", B. J. Wo ł c z a k a, pl. "Ustrój spoleczny Santa/ów", oraz N. N. W i e 1e c k ie j, na temat "Moskwa. w ludowych pieśniach i podaniach". Kronikę kończy notatka o archiwum rękopisów Instytutu Historii, Języka Literatury i Sztuki - Jakuckiego Oddziału Akademii Nauk ZSRR. W dziale krytyk i bibLografii omówiono 5 radzieckich nowy:h pozycji etnograficznych oraz 4 pozycje poświęcone kulturom i obszarom pozaeurcpejskim. Tadeusz Wróblewski TRUDY INS'T'ITUTA ETNOGRAFII IM. N. N. MIKŁUCHO-MĄKŁAJA, Novaja Serija T. 1 - 18, 8°, Moskva - Leningrad 1947-1952. W r. 1947 Instytut Etnografii Akademii Nauk ZSRR zaczął wydawać nową serię (pierwsza wychodziła w latach 1933-1940) swoich wydawnictw ni.eperiodycznych pl. "Trudy Instituta Etnografii". T r u d y I n s t i t u t a E t n o g I' a f i i i m e n i N. N. M i k ł u c h o .. Makłaja T.1 Pamjati D.N.Anucina 1947 S.2&2. T l' e Ś ć: L e v i n M. G., Dimitrij NikoIajevic Anucin, s. 3-17. T o Is t o v S. P., D. N. Anucin etnograf, s. 18-21; K i s e l e v S. V.. D. N. Anucin - archeolog, s. 22-24; Z b l' U j e v a A. V., Wierzenia ludności d;>rzecza Kamy w epoce ananyjskiej, s. 24-54; A l' c i c h o v s kij A. V.. Narty na Rusi, s. 55-64; R a b i n o v i c M. G., Z historii rosyjskiego oręża IX-XV w., s. 65-97; K u d I' j a S o v K. V., Lokalizacja połowieckich osiedli obronnych w północnej części obszaru Morza Czarnego w XII w., s. 98-112: C e I' n e c o v V. N., Przyczynek o przenikaniu wschodniego srebra w dorzecze Obi, s. 113--134; F e d o l' o V V. V.. Rogowa rękoje6ć krzemiennego oręża z menzynskie.'w stanowiska paleolitycznego, s. 134-138; T o k ar e v S. A., Przeżytki kultu rodowego u ludów ałtajskich, s. 139-153; P o t a p o v L. P., Obrzęd "ożywienia" szamańskiego bębna u ałtajskich plemion mówiących językami tureck'mi, s. 159-182: B e l i c e I' N. V.. Przyczynek o pochodzeniu Besermjan, s. 183-193: T l' o f i m o vaT. N., Tatarzy tobolscy i barabińscy, s. 194-215: R o g i n s kij J. J .. Prawidlo'vości przestrzennego rozmieszczenia ludzki.ch grup krwi, s. 216-234; C e b o k s ar o v N. N., Pojezierze jez. I1meń, s. 235-267; A k i m o v a M. S., Typ antropologiczny ludności kultury fatjanowskiej, s. 268-282. Pierwszy tom wznowionego wydawnictwa jest poświęcony znanego rosyjskiego uczonego D. N. Anucina (1843-1923). pamięci M. G. L e v i n w swoim artykule skreślił sylwetkę tego naukowcaantropologa oraz scharakteryzował jego działalność pedagogiczną. Uzupełniają te dane S. P. T o l s t o v pisząc o Anucinie - etnogr:lfje, autorze cennych monografii, jak ,.Plemię Ajnów", 1876 i "Łuk i strzały", 1887 oraz S. V. K i s i e l e v o jego pracach archeologicznych. A. V. Z b r u j e v a w oparciu o dane archeologiczne, historyczne i analogie etnograficzne próbuje rekonstruować niektóre elementy wierzeniowe kultury ananyjskiej. Po uwagach wstępnych, autorka referuje następujące zagadnienia: wyobrażenia o życiu pozagrobowym, stosunek: do zmarłych przodków, składanie ofiar, wyobrażenia o bogach i otaczającym świecie. A. V. A I' C i c h o v s kij w krótki.ej pracy o nartach na Rusi najpierw referuje ich dotychczasową klasyfikację (Montandon, Mason, Wiklund, Zettersten i Svahn). W czasach prehistorycznych na Rusi narty znane są już w neolicie - spotykamy je na rysunkach skalnych w okolicach Morza Białego. Dalej autor przytoczył wiadomości o nartach ze źródeł historycznych. M. G. R a b i n o v i c, znany ze swoich badań nad uzbrojeniem wO.iska nowgorodzkiego, rozszerza swe badania nad uzbrojeniem wojska rosyjskiego na przestrzeni wieków od IX-XV. �fI H91 890 K. V. K u d r jaś o v zajął się granicami ziemi połowieckiej w XII wieku połowieckich osiedli warownych w północnej części obszaru Morza Czarnego. i lokalizacją V. N. C e r n e c o v w swoim przyczynku o przenikaniu wschodnich (częściowo z epoki Sasanidów) wyrobów srebrnych w dorzecze Obi wykorzystał dane archeologiczne, historyczne, językowe i etnograficzne. Zbadał on rolę tych naczyń srebrnych w kulturze ludów ugryjskich z nad Obi. Mają one przede wszystkim znaczenie obrzędowe. Odbicie niektórych wątków ikonograficznych znajdujemy w folklorze, np. ptak - olbrzym Kal"S. Przedrukował też dwa teksty folklorystyczne mówiące o tych naczyniach. V. V. F e d o r o v zamieścił króciutki opis rogowej rękojeści krzemiennego oręża znalezionego w menzyńskim stanowisku paleolitycznym. S. A. T o kar e v pisząc o przeżytkach kultu rodowego u ludów ałtajskich zajął się mniej zbadaną dziedziną wierzeń tych ludów, poprzedni bowiem badacze interesowali się raczej szamanizmem. We wstępie próbuje wyjaśnić współzależność i różnice między szamanizmem, kultem przodków a kultem rodowym. Szuka śladów tegoż kultu u innych ludów syberyjskich, następnie krótko referuje dorobek poprzednich badaczy ludów ałtajskich. W oparciu o własne badania terenowe, prowadzone w latach 1930, 1932 i 1940 wylicza szereg bóstw-opiekunów rodu (m. in. robi marginesowe uwagi o totemizmie). W zakończeniu mówi o społecznym i obrzędowym znaczeniu kultu rodowego. L. P. P o t a p o v referuje obrzęd "ożywienia" szamańskiego bębna wśród ałtajskich plemion mówiących językami tureckimi. Po wiadomościach wstępnych kolejno opisuje sporządzenie szamańsKiego bębna i jego tło obrzędowe u Szorców, Teleutów, Kumańdyńców, Czelkańców, Tubalal' (Sojotów) i Ałtajów mieszkających w dorzeczu rz. Katuni. Reasumując autor stwierdza, że pochodzenie danego obrzędu ma charakter totemistyczny. V. N. B e l i c e l' próbuje ustalić pochodzenie Besermjan (Udmurtska ASSR. i obwód Kirowski). Autorka zbadała ubiory i wyprowadziła wniosek o charakterze etnogenezy: "Zbieżność z Czuwaszami w kroju ubioru, wyszywankach, stroju głowy, sugeruje przy'puszczenie, że Besermjanie są resztką jakiejś starożytnej ludności, według wszelkiego prawdopodobieństwa bułgarskiej, osiadłej niewielkimi grupami w dorzeczu rzeki Czepcy i odciętej od metropolii. Przebywając tak długi okres czasu na danym terytorium, Besermjanie podlegali wpływom kulturowym Tatarów i Ud murtów, przyjęli język udmurtski, pewne zaś elementy kultury tatarskiej i dzisiaj reprezentują grupę etniczną bardzo blisk" Udmurtom, która jednak w swoim ubiorze przechowała ślady swojego bułgarskiego pochodzenia" (s. 193). Przyczynek antropologiczny T. A. T r o f i m o v e j o Tatarach tobolskich i barabińskich jest napisany na podstawie własnych badaó. terenowych w r. 1937 i zawiera: dane historyczne. materiał i porównawczą charakterystykę antropologiczną. wyodrębnienie typów oraz problem genezy rasy. J. J. R o g i ń s k i zajął się "prawidłowośc'ą przestrzennego rozmieszczenia ludzkich grup krwi". Autor w konkluzji pisze: "istnieje możliwość wykorzystania danych o grupach krwi w celu wyodrębn:enia komp·anent populacji mieszanej, w przypadku kiedy populacje mieszane są duże i wyraźnie różnią się jedna od drugiej w koncentracji grup krwi" (s. 234). N. N. C e b o k s a r o v swój szkic antropologiczny c pojezierzu jez. Ilmeń zaczyna od danych historycznych, następnie przytacza materiał zebrany w terenie latem 1939 r., materiał porównawczy z krajów sąsiednich, P;) czym próbuje wydzielić typy antropolog:czne oraz przyta!cza fakty pozwalające zorientować się w pewnej ciągłości rasowej na danym obszarze. M. S. A k i m o v a próbuje określić typ rasowy ludności kultury fatja .. nowskiej. Po przeanalizowaniu materiału kostnego autorka dochodzi do wiosku, że był to: 1) europeid z małą przymieszką mongoloidalną; 2) typ antropologiczny przedstawkieli fatjanowskiej kultury wyraźnie odcina się od typu ludności zamieszkałej na tym obszarze w neolicie. co przeciwstawia się teorii o miejscowym pochodzeniu tej kultury. Trudy k l a jaT. Instituta 2, 19'47,s. 314. Etnografii im. N. N. Mikłucho-Ma- Tr e ś ć: R o g i n s kij J. J., Niektóre problemy póżniejszego etapu ewolucji człowieka w antropologii współczesnej, s. 5-23; C e b o k s ar o v N. N., Zróżnicowanie rasowe w Azji wschodniej, s. 24-83: L e v i n M. G., Typy antropologiczne wybrzeża M. Ochockiego, s. 84-102: D e b e c G. F., Selkupy, s. 103-145; G i n z b u r g V. V. Wzrost w okresie dojrzałości, s. 146-152; A vel' k i e val. P., Przeżytki ~odu macierzystego u Indian Kwakiutlów, s. 153-173; B l i n o v A. I., Partnerstwo, s. 174-195; Jak o v l e v N. F., Starożytne związki języków Kaukazu, Azji i Ameryki, s. 196-204; Vas i l e v i c G. M., Najdawniejsze związki językowe współczesnych narodów Azji i Ameryki, s. 203-232; R u d e n koS. r.. Ostrza ~tarożynych harpunów azjatyckich Eskimosów, s. 233-256: -Z b r uJ e v a A. F., Cmentarzysko ługowskie, s. 257-281; P o P o v A. A .. Otrzymanie "szamańskiego daru" li Jakutów nilujskich, s. 282-293; t e p an o v Gl. M. V., I. Veniaminov jako etnograf, s. 294-314. S . Tom drugi "Trudov" jest poświęcony przede wszystkim etnografii antropologii północnej i wschodniej Azji oraz stosunkom rasowym i etnicznym Azji Płn. i Ameryki Płn. . Połowę tomu (152 s.) zajmują prace antropologiczne. W pierwszej z nich J. J. R o g i ń s kij omówi! czynniki biologiczne pochodzenia cziowieka. Początkowe stadia ewolucji ludzkiej, Neandertalczyka, czynniki pochod7.en \8 Homo sapiens oraz zagadnienia szybkości przejścia od paleo - do ncoantroposa. l N. N. C e b o k s a r o v w swojej pracy spróbował dać systematyke antropologiczna A .. W h d . . W' . matvki d .' Z]l SC o .me]. e .wstę?ie omowił dotychczasowe syst'?. , ale] zbadał matenały kramologiczne. zróżnicowanie się pods(8- �893 wowych cech antropologicznych, podal klasyfikację kraniologiczną wschodnio-azjatyckich typów rasowych, serie mieszane i analogie somatyczne. W spisie literatury znajdujemy prace 3 uczonych polskich: J. Talkl-Hryncewicza, S. Poniatowskiego i M. Reichera, zabrakło natomiast J. Czekanowskiego i S. Klimka, autora samodzielnej systematyki antropologicznej Azji. M. G. L e v i n w swojej pracy wyróżnił następujące typy antropologiczne wybrzeża Morza Ochockiego: amurski, centralnoazjatycki, nadmorski. sacha. liński, paleosyberyjski oraz nadmorsko-ochocki. G. F. D e b e c skreślił krótką monografię antropologiczną Selkup3w (dawniej nazywanych Ostiako-Samojedami). Oparł się na własnych badaniach terenowych z r. 1939 oraz uwzględnił materiał porównawczy z terytoriów sąsiednich. Wśród Selkupów Debec wyróżnił następu;ące komponenty: jasno pigmentowany (europe;dalny), amerykanaidalny i mongoloidalny. V. V. G i n z b u l' g zastanawia się nad się wzrostu ludzkiego w okresie dojrzałości. prawidłowością powiększenia 1. P. A vel' k i e v a w artykule pt. "Przeżytki rodu macierzystego wśród Indian Kwakiutlów" po uwagach wstępnych opisuje ród, terminologię pokrewieństwa, formy małżeństwa i dziedziczenia. W zakońc<:eniu autork3 zajmuje si~ przodkami (założycielami) rodu oraz wn:,osku:e o pierwotności rodu macierzystego u Kwakiutlów, bowiem w chwLli badań (głównie przez F. Boasa) znajdowali się oni na etapie przejściowym do rodu ojczystego. A. I. B l i n o v pisze o "partnerstwie" (podtytuł "Przyczynek do WCZ'2snych form wymiany"). Autor daje następującą deflnicję tego zjawiska, "forma wymiany, kiedy dany osobnik zgodnie ze zwyczajem nawi,ązuje stosunek wymiany tyl!w z jednym czy kilkoma członkami (czy póżniej swojej) spo:eczności p:erwotnych, nazywa się partnerstwem. 030bnicy mniej lub więcej regularnie zawiązujący stosunki wymiany jedni z drugimi nazywają się partnerami" (s. 194-195). Następne dwa artykuły N. F. Jak o v l e v a, "Starożytne związki ję:,:ykowe Kaukazu, Azji i Ameryki" oraz G. M. Vas i l e v i c a, "Naj dawniejsze związki językowe współczesnych narodów Azji i Ameryki" są klasycznymi Drzykładami językoznawstwa spod znaku sźkoły marrowskiej .. S. I. R u d e n k o bada ostrza prehistorycznych harpunów azjatyckich Eskimosów. Wyróżnia tu typ naj starszy (ok. początków n. e.) - należący do zespołu kulturowego Morza Beringa, drugi - typ z Birnirk (pierwsza połowa pierwszego tysią:lecia n. e.), trzeci - Thule 1 oraz czwarty Thule 2. Zdaniem niektórych badaczy - oba pochodzą z końca pierwszego tysiąclecia, Rudenko zaś uważa tę sprawę za nierozstrzygniętą. A. V. Z b l' U j e v a daje opis ługowskiego cmentarzyska bużski Tatarskiej ASSR), należącego do epoki ananyjskiej. A. A. P o p o v zajmuje się mało zbadaną dziedziną pisze o otrzymaniu "szamańskiego daru" (tj. "powołania (Rejon Ala- szamanizmu _ szamańskiego") wśród Jakutów wilujskich, łach terenowych. Praca oparta przeważnie na własnych materia- M. V. S t e p a n o v a (praca z teki pośmiertnej) pisze o działalności etnograficznej I. Veniaminova (1797-1879), który jako misjonarz działał w latach trzydziestych i czterdziestych ub. wieku na Aleutach i wydał trzytomowe dzieło o ich mieszkańcach. T. 3, P o p o v A. A., N g a n a s a n y, v y p. I M a t e l' i a l n a jak u Il' a, 1945, s. 122, tab!. 36, mapa 1. (Rec. D o l g i c h B., S o vet s k a j a E t n o g l' af i j a 1949, nr 2 ~. 219-226). T l' e Ś ć: Od redakcji, s. 3-4; Przedmowa, s. 5-6. Środowisko g~ograficzne. Informacja historyczna. Rozmieszcz~nie, s. 7-14. Roczny cykl gospodarczy. Łowiectwo i rybołówstwo, s. 15-54. Hodowla renifera. Środki transportu, s. 55-68. Narzędzia i sposoby produkcji,s. 69-78. Mies~kania. Sprzęty. Koczowiska, s. 79-92. Pożywienie, s. 93-104. Ubiór, s. 105-122. Mcnografia etnograficzna A. A. Papova o Ngan,asanach (inaczej Neńeuch Tawgi), zam:e5zkujących płn.-wschodnią część pólwysp'c! Tajmy\' (czyli najbardziej północny lud całej Azji), jest owocem dwuletnich (1936,S) badań terenowych. We wstępnym słowie redakcyjnym została przytoczona nie liczna (jedenaście pozycji) dotychczasowa literatura o Nganasanach. Praca Popava jest właściwie pierwszą dającą cały obraz kultury tegoż ludu. Omawiany tom I jest poświęcony kulturze materialnej. Autor w przedmowie zaznacza, że obraz kultury Nganasanów, dany przez niego w tej książce, w chwili obecnej (pisano w r. 1948) należy do przeszłości. Popov naliczył 669 Nganasanów. M;eszkają oni w obrębie trzech ['ad narodowościowych: Awamskiej, Tajmyrskiej i Wadejewskiej. Są to koczownicy: myśliwi i hodowcy renów. Całe ich życie przepływa pod znakiem dwóch cyklów - letniego i zimowego. W zależności od sezonu zmieniają koczowiska. Głównym ich zajęciem jest polowanie na dzikiego renifera (Rangifel' tarandus sibiricus Myrray). Dawniej podstawową ich bronią był łuk, dziś używają strzelb kilku rodzajów. Polują w pojedynkę lub kolektywnie. Opis kolektywnego polowania na renifery za pomocą sieci (s. 36-39 z dużym rysunkiem ilustr.) jest prawdopodobnie pierwszym tego rodzaju zapisem w calej etnograficznej literaturze syberyjskiej. Polują jeszcze na lisy polarne, wilki, kaczki gęsi (kolektywnie za pomocą sieci). RYbołówstwo jest zajęciem dodatkowym, ważniejszą rolę gra tylko u środkowych Nganasanów. Używają sieCi i mają czółna dwóch typów: l obski i 2 jakucki. t U Hodowla renifera stanowi drugie podstawowe zajęcie Nganasanów. Mają dobrze rozwinięty zaprząg i kilka typów sanek. , Istn!eje ściśle rozgraniczony podział pracy "produkcyjnej" między mężczYzną l kobietą. Mężczyzna zajmuje się obróbką drzewa, kości i żelaza. �895 8~4 oraz wykonuje arkany i sieci, kobieta zaś Szyje. wyprawia skóry. Narzędzia: topór, nÓż, świder, szydło, piła (jeszcze dość rzadka), "pieczęcie" (do wytłaczania); kowalskie: miech, obcęgi, młotek i pilnik, skrobacze, igły etc. Mieszkają w przenośnych stożkowatych czumach po 2-5 rodzin w każdym. W środku czumu znajduje się ognisko. ogień w nim rozdmuchuje się za pomocą miecha. Pożywieni.e głównie mięsne, oprócz tego ryby, jaja itd. Znają suszenie, gotowanie i pieczenie. Tłuszcz topią. W dawnych latach często przeżywali głodówki. Strój szyją prawie wyłącznie ze skór reniferów. Wierzchni ubiór zimowy szyją z zimowych skór z długimi włosami, a letni - domowy z letnich skór. Nitki robią ze ścięgien renifera. Recenzent B. D o l g i c h w swoim wyczerpującym omówieniu zgadzając się z wysoką wartością opisową tej pracy, daje nieco uzupełnień historycznych i współczesnych oraz prostuje niektóre niejasności tekstu. Pisze on: "o ile w książce A. A. Popova silna jej opisowa strona, o tyle słaba historyczna i analityczna. Właściwie mówiąc, analizy prawie nie ma, a tam gdzie są takie próby, są one co najmniej nieudane. Poza tym spotykamy je od przypadku do przypadku, czasem zupełnie nieoczekiwanie, poparte mało uzasadnionymi, żeby nie powiedzieć naiwnymi wywodami. Dużo sprzeciwu wywołuje też i zarys historyj:z:ny". (Sovetskaja Etnografija, nr 2, s. 221). Kończy słowami: "wymienione braki, oczywiście obniżają wysoką wartość faktycznego materiału zebranego w książce Popova, niemniej jednak znajdujemy szczegółowe opisy takich ciekawych dla etnografii i już zapomnianych w naszych czasach sposobów polowania, jak "pokołka" (tj. zaganianie reniferów do wody, gdzie ich zabijano) oraz polowanie siecią na dzikie renifery. Zostaną w nauce opisy innych sposobów i cyklów wytwórczości, liczne opisy przedmiotów kultury materialnej. Jedynym materiałem są rysunki i schematy A. A. Popova. W całości - książka bez wątpienia jest ważnym wydarzeniem w etnograficznej literaturze o narodach północnej Syberii" (ibidem, s. 225-6). T. 4. D e b e c G. F., P a l e o a n t r o p o log i ja SSSR, 1948, s. 391, (rec. V. V. G i n z b u l' g, Sov. Etn. 1948, nr 3, s. 196-198. Szczegółowe omówieniE' A. W i e l' c i ń s k i, Przegląd Antropologiczny, t. 17 (1951), s. 415-420). T l' e Ś ć: Przedmowa, s. 5-8; Wstęp, s. 9-33. Rozdział I Okres kamienny. .,. 34-'17. Rozdział II Epoka paleometalu, s. 48-114. Rozdział III Wczesny okres epoki neometalowej, s. 115-185. Rozdział IV Rasowe typy ludności ZSRR w wiekach średnich, s. 186-291. Rozdział V Epokowe przemiany tYI:ÓWrasowych na podstawie danych paleoantl'Cl;JologH ZSRR, s. 292-321. Rozdział VI Materiał paleoantropologiczny jako źródło historyczne. s. 322-331. Pomiary, s. 333-389. G. F. Debec \V swojej pracy zawarł wyniki długoletnich (1927-1944) badań. Tu po raz pierwszy zostały zebrane i opracowane wszystkie dotychczas znane materiały paleoantropologiczne z terytorium całego Związku Radzieckiego. V. V. G i n z b u I' g W swojej recenzji podkreślił, że oprócz wielkiej wartości treściowej, praca Debeca jest niezmiernie ważnym wkładem do antropologii radzieckiej przez swoje bojowe nastawienie w krytyce innych teorii. W trakcie analizy materiału paleo- i neometalowego, autor poddaje krytyce m. in. prace uczonych polskich zarzucając im bądź to oparcie się na niewielkiej liczbie .cech (B. Rosiński, K. Stojanowski), bądź obliczanie składu rasowego metodami Czekanowskiego, które uważa za "pseudogenetyczne", bądź też w:-ęcz rasistowskie (?!) koncepcje wiązania typu nordycznego z ludami indoeuropejskimi (R. Jendyk). (Wd. A. Wiercińskiego). A. W i e I' c ń s k i kończy swoje omówienie słowami: "Praca F. G. Debeca przedstawia olbrzymią wartość naukową, pOl'USza i naświetla wiele nowych, niezmiernie interesujących problemów w zakresie paleoantropologii ZSRR. Z żalem jednak należy jeszcze raz twierdzić że autor nie opublikował diagramów diagnozy różnicowej, krzywych Wa;iaCyjnYCh i parametrów zmienności, co uniemożliwia czytelnikowi obiektywne skontrolowanie wysuwanych przez autora wniosków" (Przegląd Antropologiczny t. 17 (1951), s. 420). T. 5. Z u e v V. F., M a t e r i a l y p o e t n o g l' a f i i S i b i l' i XVIII ve k a (1771-1772). 1947, s. 96, ryc. 4. Tr~ść: Stepanov N., Przedmowa, s. 3-10; Verbov G.D., Vasilij Fe:iorovlc Zuev, s. 11-16. Opisanie żivuscych Sibirskoj Gubernii v Berezovskom Uezde Inoverceskich narodov Ostjakov i Samoedov Socinennoe Studentom Vasilem Zuevym, s. 17-84: (Zawartość: Mieszkania, s. 21; - ich język, s. 21; - granice, s. 22; - pochodzenie I spalame ciał, s. 21-24; - ich ubiór i ozdoby, s. 24-28; - życie i ekonomia, s. 28-:-31; - o wyprawianiu skór, s. 31-32; - przemysły, s. 32-36; - pożywienIe I pIcIe, s. 36-3~; - chO~ObY, s. 38-3; - "ustawy" (tj. wierzenia), s. 40-43; -. TadybowIe czyh Szamam s. 43-50; - o przysięgach samojedzkich s. 50-52; obyczaje 1 pOstępkI s. 52-53; - zabawy s. 53-59; - swatanie i wesele s. 59-63; kobIety s. 63-64; - o rodzeniu s. 64-66; - pogrzeb s. 66-68; rybołówstwo s. 68-74;. - łowIectwo s. 74-80; - ptasznictwo s. 81-82; - o położeniu całej tamtejszeJ kramy, pogodzie, prawach, zorzy północnej i światle s. 82-84). Z u e v V. F., O jeleniach, s. 85-91. Ve r b o v G. i P r y t k o vaN., Komentarze, s. 92-95. N. S t e p a n o v w przedmowie skreślił krótką historię badań Syberii d.o ostatniego ćwierćwiecza XVIII w., uzupełnił wiadomości dane przez Verbova o Zuevie (patrz niżej) i zarysował sylwetkę G. D. Verbova 0909-1942) badacza Neńców i wydawcy rękopisów Zueva. D. Ve I' b o v w swoim artykule biograficznym pisze: Vasilij FedorOVICZuev (1754-1794) będąc jeszcze studentem uczestniczył w ekspedycji P. S. Pallas'a w latach 1768-74. W latach 1771-2 odbył samodzielną wypraw.ę do Ujścia rzeki Obi i brzegów Oceanu Lodowatego. Jego korespondencJę ~raz opis podróży wykorzystał S. Pallas w III tomie swojego dzieła ~t. "ReIse durch verschiedene Provinzen des russischen Reiches in den ahren 1768-73", S1. Peterbourg 1776 (tom ten na język rosyjski przełożył t enze Zuev' l wy dł'a w r. 1788). Lecz porowname. tekstu rękopisu Zueva, .9", 57 �897 896 (Rec. K r u p n o v E., SOY.Etn .. 1950, nr 2, s. 242-244). T l' e Ś ć: Przedmowa, s. 3-4. Rozdział 1. Ogólny zarys kultury materialnej ludu Kubaczyno-dargińskiego, s. 5-56. Rozdział II. Wytwórczość Kubaczyńców w dziedzinie obróbki metalu, s. 57-145. Rozdział III. Z historii ustroju społecznego Kubaczyńców~ s. 146-198. Dodatek 1. Amulety kubaczyńskie, s. 199-201. Dodatek II. Garncarze z Sulevkentu, s. 201-206. Dodatek r-::1. Pieśni Kubaczyńców, opublikowane przez L. 1. Żirkova, s. 206-208. Literatura, s. 209-221. · unl Akademii Nauk z dziełem Pallas'a, dokonane zachowanego w arc h iW .. . b . ł ło że Pallas bardzo skrocił l tym samym zu ozy przez V er b ova wykaza , wiadomości Zueva. .. . ., k . ódł . (' Ponieważ dzieło Pallas'a jeszcze do dZiS dma słuzy .Ja o zr ?' .Wi~ dobrze się stało, że został wydany cały tekst Zueva, ktory w odmesiemu do Ostjaków jest pełniejszy niż li Pallas'a. T. 6. S m i r n o v S. R. Vo s s t a n i e mach d istov v Sudam·. 1950, s. 101. (Rec. P e r s i c A, SOy. Etn., .1951, nr 2, .s. 251-~). . .. _ T l' e Ś ć: I. Sudan w przededmu powstama Mahd)~go, s. 3·-16. I~; PIel"". sze sukcesy powstania Mahdystów, s. 17-24. UL Fiasko maneWlOW polIt cznych Anglii, s. 25-33. IV. Powstanie na obszarz~ Morza Czerwonego, / 34-36. V. Wzięcie Chartumu, s. 37-41; VI. Ideologia p~wstan.a mahdystów s 42-47. VII. Ustrój społeczny panstwa MahdIego l. feu~alne przekszt~łc~nie się górnej warstwy, s. 48-57. ~III. Orgam~acla p'mstwa Mahdiego s 58-63. Organizacja wojskowa panstwa MahdIego, s. 64-70. X. WY;{Q;zy~tan:e Abisynii przez Ang~ię w wojnie z ,państ;vem Ma.hd ego, s 71-79. XI. Rola powstania mahdystow w ruchu wyzwol~n~zym narodów kolonialnego wschodu, s. 80-83. XII. Pochód. K~tchen~r~ l hkwid.acJa. poangIelskIego. ws t·anla, s. 84-. 89 XIII . Sudan J'ako kolom a ImpenalIzmu s. 90-97. Zakończenie, s. 98-101. A. P e ~ s i c podkreślając wkład Smirnova do ra~zieck~e? li~eratury historycznej i etnograficznej, zaznacza pewne br.aki, mIanOWICIe medost~teczność danych etnograficznych, przede wszystkIm brak danych o ustroju społecznym plemion sudańskich przed powstaniem. T. 7.T r o f i m o vaT. A. Etnogenez Ta ta rP O vol ż'j a v s vet e d a n y c h a n t l' o P o log i i. 1949, s. 263. (Rec. S m i l' n o v A, SOY. Etn. 1950, nr l, s. 211-2~4). . T l' e Ś ć: Przedmowa, s. 3-4; część 1. Zarys kramolog:czny Tataró"": Złotej Ordy, s. 5-47; część II. Nogajowie i Karagaszowle, s. 48-:-11.6, część III. Tatarzy środkowego biegu Wołgi, s. 117-261. Uzupełmeme, s. 262-263. .. . . 1939 Jest to praca z dziedziny paleoantropologll u~onczona J.eszcze w r., lecz wciąż przeredagowywana. Została całkiem me~otrz.ebme pops~~a, przez włączenie do rozważań, ówcześnie w nauce ObOWIąZUJących teorIl Ma~Ta. Echo marryzmu znajdujemy również w recenzji Smirnova. który pIsze o jakoby "mających ważne znaczenie dla antropologów pracach Marra" (!l!), SOY.Etn. 1950, nr l, s. 213. Trofimova nie tylko nie rozstrzygnęła sprawy etnogenezy Tatarów dorzecza Wołgi, lecz to zagadnienie zaciemniła. e t T. 8. S i 11 i n g E. M., K u b a c i n c y i i c h k u l t u n o g t' a f i c e s k i e e t j u d y. 1949. s. 223. l' a. I stor ik 0- ,. Autor w przeciągu lat prawie dwudziestu (1926-1944) pięciokrotnie wyjeżdżał na badania do tego małego (2 i 1/2 tysiącznego) ludu, zamieszkującego jedno osiedle w Dagiestanie. Szeroko znana jest sztuka kowalska, którą zajmują się Kubaczyńcy. W pierwszym rozdziale poświęconym kulturze materialnej, po wstępnych danych topograficznych i historycznych autor pisze zwięźle o rolnictwie, środkach transportu, obróbce niektórych surowców, budownictwie, sprzętach i odzieży. Najważniejszy jest rozdział drugi - opis obróbki metalu. Autor opisuje tu gruntownie wszystkie zagadnienia związane z metalurgią Kubaczyńców. Po rejestrze rzemiosł, opisuje szczegółowo obróbkę miedzi, zarówno na zimno, jak i przez odlewanie; stali, montaż, grawiurowanie, karbowanie, wykonywanie drobnych przedmiotów ze srebra, miedzi, rzadziej ze złota ("filigran"), emaliowanie, snycerkę w kamieniu. Następnie analizuje ornament, omawia twórczość niektórych miejscowych majstrów, wyroby wykonane w r. 1947 na konkurs w Moskwie. Szkicuje plan dalszych badań: przede wszystkim zbadania dawnej sztuki Kubaczyńców oraz sztuki ich sąsiadów. Dalej zastanawia się nad odrębnością ich ornamentu. W rozdziale trzecim autor prz.ytacza wiadomości o przeżytkach związków męskich, związkach kawalerów: "batirte" i "cine", przeżytkach matriarchatu, kończy obrazem zasadniczych etapów rozwoju ustroju społecznego Kubaczyńców. Tu m. in. niesłusznie, zdaniem recenzenta Krupnova, doszukuje ~ię śladów feudalizmu. Spis literatury zawiera 98 pozycji. Większość z nich, przede wszystkim starsze i w obcych językach opatrzone są wyczerpującym omówieniem zawartości. M. in. znajdujemy tu znanego polsk:ego podróżnika J. P o t o ck: i e g o Voyage dans les steppes d' Astrakhan et du Caucasse, Paris 1829,i. II. Recenzent F. Krupnov domagał srę od sillinga materiału porównawczego z całego Bliskiego Wschodu. Jego zdaniem książka ma zanadto opisowy charakter. Poza tym, jego zdaniem, wartość np. drugiego rozdziału została osłabiona przez niewykorzystanie materiałów archeologicznych. T. 9. Ż d a n koT. A, O c e r k i i s t o l' i c e s k o j e t n o g l' a ! li kar a k a l p a k o v. R o d o - P l e m e n n a j a s t l' U k t u l' a i r a s s e l e n i e II XIX nacale XX wieka. 19,50, s. 171, map 11. (Ree. B a s k a k o v N. A., Sov. Etn. 1951, nr 4, s. 234-237). �899 898 T r e ś ć: Wstęp, s. 3-10. Przegląd literatury ,i źródeł, s. 11-36. R?zd . ł I System rodowo-plemienny Karakałpakow Chorezmu w koncu Zla .' tkach XX wieku. s. 37-62. Rozdział II. System rodowoXte~i~n~~cz~arakałPaków, jako źródło do badań ich ustroju społec.zneg.~ eJ XIX i początkach XX w., s. 63-95. Rozdział III. Przyczynek do hlStO;lI zaludnienia nizin i delty Amu-Darii przez rody i plemiona Karaka.łpak~w wiązku z zagadnieniem ich etnogenezy, s. 96-157. Zakonczeme. ~~1:8-160. Alfabetyczny spis etnonimów, s.. 161-168 .. podstawą tej pracy są własne badama autorkl w latach 1945-8. w ramach ekspedycji chorezmjańskiej. T. A. Ż d a n k o stwierdziła, źe pierwsze dane o Karakałpakach p?chodzą z końca XVI w., natomiast wia~omości o rodowo.-plemiennym ustroJu pojawiają się dopiero w latach trzydzlesty.ch .XVIII wleku. . W rozdziale pierwszym autorka oplsuJe system rodowo-plemlenny Karakałpaków. Dzielą się oni na 2 "arysy": 1) "On-tert-uru" i 2) ."Kon.grat": Pierwszy z nich dzieli się jeszcze na dwa oddziały. Następnyml. ogmwaml są plemiona, rody, podrody i patronimie. Opisy te autorka zllustrowała licznymi wykresami. W rozdziale II autorka po uwagach o społecznym charakterze "rodu" (cudzysłów autorki) dalej ,pisze o związkac..1J.podzia~u ro.d0v.:0-~,lemienne~o z egzogamią, systemem administrlicyjnym w chanacle .chlwans.klm, o~awl.a podstawowe ogniwa tej struktury i tradycję dualistyczneJ orgamzacJI społeczeństwa. . Rozdział trzeci zaczyna uwagami o historii badań nad etnogenezą KarakałPakóv:. dalej rozpatruje etnonimy karakalpackich .plemion i ~odów. jako źródło do zbadania etnogenezy. Te wywody reasumuJe: ,,0 potwlerdzeniu danymi etnograficznymi faktu udziału Oguzów, Peczenegów, Kangły, Połowców (Kipczaków), Kara-Kitajów (czy im podwładnych miejscowych plemion tiurskich) we wczesno- i późnośredniowiecznym okresie etnogenezy Karakałpaków . .. W późniejszym okresie etnogeneza Karakałpaków była ściśle związana (te'rytorialnie, historycznie i etnicznie) z równoległym procesem formowania się Nogajów, Uzbeków i Kazaków. Drugi wniosek ... zamyka się z koniecznoś~i bardziej szerokiego przytaczania etn?nimik~: tego cennego źródła do rozstrzygnięcia problemu etnogenezy ludow AZJ] Środkowej" (s. 125). Dalej autorka przytacza podanie historyczne o miejscach pobytu Karakałpaków przed przybyciem do południowo-wschodniego wybrzeża jeziora Aralskiego. Omawia podstawowe skupienia Karakałpak6w od końca XVI-XVIII wieku poza obrębem Chorezmu, rozmieszczenie ich w Chorezmie w okresie od XVIII wieku do podboju ich przez Rosjan (r. 1873), dalej ich rozmieszczenie w rejonie Amu-Darii w okresie kolonia1.~ nym. W zakończeniu krótko omawia dzieje Karakałpaków po Rewo1ucJl Październikowej. Recenzent N. A. B a s k a k o v, krytykując niektóre wywody autorki. zaznacza zbyt małą ilość materiału porównawczego z kulturą innych ludów tureckich, podnosi jednak wysoką wartość tej książki. riały T. 10. Belicer etnogenezu. V. N., Narodnaja odeżda 1951, s. 142. Rec. Smirno" udmurtov. MateA.. SOy. Etn. 1952. nr l, B. 216-219. t. XLI Ludu). (Por. recenzję tej pracy zawartą w dziale sprawozdań T. 11. M a s l o vaG. S., N a r o d n y jor 11 a m e n t ve r c h n e vol żk i c h Kar e 1. 1951, s. 139, tab1. 42. (Rec. M. L e b e d e v a, SOy .Etn., 1952, nr 1, s. 219-221). T r e ś ć: Wstęp, s. 3-8. Rozdział I. Przedmioty ozdabiane i ich właściwe przeznaczenie, s. 9-35. Rozdział II. Podstawowe formy, kompozycja i styl ornamentu karelskiego, s. 36-104. Rozdział III. Materiał, koloryt i technika wykonania ornamentu, s. 105-124. Rozdział IV. Historyczno-kulturowe związki Karełów zam. górną Wołgę na podstawie ornamentu, s. 125-137. Autorka zajmuje się ornamentem karelskim już od 20 lat. (1925-1945). W tym czasie brała udział w 6 ekspedycjach. We wstępie Maslova daje przegląd kolekcji muzealnych, nielicznej literatury o tym temacie oraz określa miejsce zamieszkiwania Karełów nadwołżańskich. W rozdziale pierwszym omawia ornamentowane przedmioty, i ich właściwe przeznaczenie, więc ubiór kobiecy i męski, inne wyroby tkackie oraz zdobienie mieszkań, narzędzi pracy i sprzętów. Rozdział drugi jest poświęcony podstawowym formom, kompozycji i stylu ornamentu karelskiego. Tu autorka daje przegląd: 1) ornamentu wyszywanego żeńskiego stroju głowy, 2) ornamentu wyszywanego ręczników, 3) motywów zdobniczych. Materiał, koloryt, technika ornamentu więc wyszywanie, tkane wzory, płótno drukowane, zostało omówione w rozdziale trzecim. W ostatnim czwartym rozdziale autorka próbuje ustalić, na podstawie ornamentu, historyczno-kulturowe związki Karełów zam. górną Wołgę z rejonem Nadbałtyckim, obszarem górnej i środkowej Wołgi oraz basenem Oki, z Nowgorodem, Suzdalem, Smoleńskiem i Jarosławiem (XVI w.). L e b e d e v a w swojej recenzji zwraca uwagę na to, że praca Maslowej, jest właściwie pierwszą monografią o ornamencie ludów ZSRR. Natomiast zarzuca jej zbyt małą ilość kołorowych tablic, oraz niedbałe wykonanie ilustracji. 9 T. 12. A n g l o - a m e r i k a fi s k a j a e t n o g r a f i j a n a s l u ż b e i mp e r i a l i z m a. S b o r n i k s t a t e j. 1951, s. 112. Przekład polski: Angloamerykańska etnografia w służbie imperializmu. Warszawa 1952 str. 221. (Ree. M. P. B a s k i n, SOy. Etn. 1952, nr l, s. 212-215. Szczegółowe omówienie J. K u l c z y c ok i, Zycie Nauki, 1952, nr 5, s. 113-153. Z. M at e w s k a, Lud t. XXXIX 1952, str. 416 i 429). T r e ś ć: T o l s t o v S. P., Kryzys etno.grafii burżuazyjnej, s. 3-16. P o t e c h i n I. L, Kosmopolityzm w etnografii amerykańskiej, s. 17-40. l d e r o g g e D. A. i P o t e c h i n J. J., Szkoła funkcjonalna w służbie im., perializmu brytyjskiego, s. 41-66. L e v i n M. G., R o g i n s kij J. J. i C e ~ o k s a r o v N. N., Rasizm anglo-amerykański. s. 67-91. B u t i n o v. N. A .. sychorasizm w etnografii amerykańskiej. s. 92-111. ° k W r. 1918 Instytut Etnografii ryzysem etnografii burżuazyjnej. zaczął kolektywną pracę badawczą Owocem tych badań jest tom 12. nad �901 900 S. P. T o ł s t o v we wstępie do czołowej pracy podkreśla, że etnografa.-: wie burżuazyjni zgrupowali się obecnie w Ameryce. W obecnej etnografII amerykańskiej, którą autor określa jako rasistowską, widzi 2 kierunki: 1) pseudo biologiczny, który w duchu maltuzjanizmu, darwinizmu społecznego w duchu H. S. Chamberlaina i hitlerowskich teoretyków rasizmu, powołuje się na "prawa" przyrody organicznej, "czystości krwi" itp. i 2) kulturowohistoryczny, argumentujący rasizm z powoływaniem się na amerykański styl życia, cywilizację zachodnią itd. Autor nie widzi zasadniczej różnicy między tymi kierunkami. Podkreśla, że na nowszą etnografię angielską i amerykańską wywarli wielki wpływ m. in. F. N i e t s c h e, O s wal d S p e n g l e 1', S. F l' e u d i freudyści. Recenzent M. B a s k i n dodaje do tego wpływy lokalne - amerykańskie. jak pragmatystów W. J a m e s'a i J. D ew e y'a, personalistów Mary C a loki n s, J. R o y c e'a i innych. S. Tołstov wspomina też o rozszerzeniu się w Ameryce funkcjonalizmu oraz teorii O. S c h m i d t a i jego szkoły. Praca 1. 1. P o t e c h i n a jest poświęcona kosmopolityzmowi w etnografii amerykańskiej, nap~sana jako krytyka etnografii amerykańskiej, której przeciwstawia postępowe tradycje etnografii rosyjskiej oraz etnografię marksi.stowską radziecką. Dając krótki zarys historii rozwoju etnografii amerykańskiej Potechin konkluduje: "etnografia amerykańska zrobiła zawrotne salto mortale z materialistycznych pozycji M o l' g a n a do mistycyzmu K l' o e b e l' a i całej etno-psychologicznej szkoły. Tempo jej rozwoju odpowiada tempu rozwoju kapitalizmu amerykańskiego. Razem z kapitałem ze~starego świata emigrowały do Ameryki i burżuazyjne teorie. Lecz jak kapitał amerykański wyprzedził w swoim rozwoju stare kraje burżuazyjnej Europy, tak i etnografia amerykańska, w swoim upadku, wyprzedziła burżuazyjną etnografię europejską" (s. 29). D. A. O l d e l' o g g e i!.!. P o t e c h i n piszą o funkcjonalnej szkolt: etnograficznej w służbie brytyjskiego imperializmu. Autorzy wiążą funkcjonalizm z holizmem J. S m u t s'a, który jest niczym innym tylko apologetyką współczesnego imperializmu anglosaskiego. Mówiąc o B. M a l i n o w s k i m, autorzy tak charakteryzują źródła funkcjonalizmu: "w rezultacie powstała nieporadna komp:Iacja behawioryzmu, freudyzmu, holizmu, psychorasizmu i innych rodzajów współczesnej socjologii anglo-amerykańskiej, mieszanina do której została włączona i filozofia semantyczna. Słowem funkcjonalizm zawiera w sobie wszystkie najbardziej reakcyjne teorie epoki imperializmu" (s. 54-55). Zespół autorski M. G. L e v i n, J. J. R o g i n s kij i N. N. (';e b o ks a l' o v omawia anglo-amerykański rasizm. Swoje badania zaczynają od narastania rasizmu na przełomie XIX i XX w., wiążącego się z nazwiskami m. in. M. G r a n t a,F. G a l t o n a, K. P e a l' s o n a, V. L a p o u g e'a. Szczegółowo zostali omówieni też i ich kontynuatorzy, jak W. Vo g t, C. S. C o o n, E. H u n t i n g t o n, E. A. H o o t o n itd. Ostatnia praca N. A. B u t i n o v a jest poświęcona psychorasizmowi w etnografii amerykańskiej. Autor podkreśla tu fakt, źe etnografowie amerykańscy starają się argumentować swoje reakcyjne teorie odwołując się do psychologii, psychotechniki. psychiatrii itd. Psychorasizm jest tak samo charakterystyczny dla Ameryki, jak biorasizm dla Niemiec faszystowskich. Recenzent M. P. B a s k i n podkreślając ważność tego zbioru uważa jednak, że nie powinno się na tym zaprzestać, lecz należy wydać jeszcze więcej bojowych, partyjnych tego rodzaju prac, tym więcej, że są to rzeczy interesujące nie tylko etnografów, lecz i filozofów, historyków, ekonomistów itd. T. 13. S l a v j a n s kij f o l k lor. M a t e r i a l y P o i s t o l' i c e s k o j o d n o j p o e z j i s l a v jan. M o s k v a 1951, s. 362. (Rec. M. K. A z a d o v s k i, SOy. Etn. 19'53,nr 2, s. 218-225. T r e ś ć: Od redakcji s. 3-6. S o k o l o v a V. K., Rosyjskie pieśni historyczne XVII wieku (z okresu Iwana Groźnego) s. 7-78. Dodatek: Z nieopublikowanych wariantów pieśni o epoce Iwana Groźnego s. 79-91. L i tv i n E. S., Wojna ojczyźniana 1812 roku w rosyjskich pieśniach ludowych, s. 92-112. S i r jaj e v a P. G., Wątek historyczny w robotniczej twórczości pieśniarskiej lat 190.5-1907, s. 113-142. Dodatek: s. 143-152. L i p e c R S., Byliny w przemysłowym okręgu rosyjskiej północy w XIX - początkach XX w., s. 153-210. Nieopublikowane teksty bylin północnych. s. 211-240. G o l u b e v 1. F. Poves! ob II'e Muromce i Solov'e Razbojenike. (Nieopublikowany tekst ze zbioru poch. z drug:,ej ćwierci XVIII wieku), s. 241-250. S e p t u n o v I. M., Bulgarskie pieśni hajduckie, s. 251-2,65. Teksty s. 266290. S e p t u n o v 1. M., Wrześniowe narodowe - antyfaszystowskie zbrojne powstanie 1923 r. w bułgarskiej pieśni ludowej, str. 291-297. Teksty ~tr. 298-3:J2. K l' a v c o v N. 1. Treść ideowa eposu serbskiego, s. 303-360. We wstępnym słowie czytamy: "Zebrany w tym zbiorze materiał ma za zadanie pokazać odrębność kultury poszczególnych ludów słowiańskich. uwarunkowanych ich historycznymi losami, oraz daje podstawę do rozważań o ogólnych cechach słowiańskiej poezji ludowej ... " (s. 3). "Zamieszczone w tym zbiorze artykuły mają na celu wydobyć na jaw znaczenie łudowej poezji historycznej jako materiału do badań nad historią narodu i jego światopoglądem. Obok wielkiego znaczenia poznawczego ludowy epos historyczny posiadał wielkie znaczenie wychowawcze. Organiwwał on świadomość mas, rozbudzał uczucie patriotyczne, pielęgnował lepsze wartości w ludziach". [Ibidem]. Krytyk, znany folklorysta starszego pokolenia M. K. A z a d o v s kij .po wytknięciu całego szeregu usterek, domaga się, by w następnych tomach tego wydawnictwa zwrócono więcej uwagi na fOlmę artystyczną twórczości ludowej oraz na zagadnienia teoretyczne. na l' T. 14 R o d o v o e o b ś c e s t v o. E t n o g r a f i c e s k i e m a t e l' i a l y s l e d o van i j a. M o s k v a 1951, s. 254. T r e ś ć: B li t i n o v N. A. Problem egzogamii (na podstawie materiałów australijskich), s. 3-27. O l d e r o g g e D. A., Malajski system pokrewieństwa, s. 28-66. K o s v e n M. O., Przejście od matriarchatu do patriarchatu, s. 67-94. D o l g i c h B. O. i L e v i n M. G., Przejście od rodowo-plemiennych do terytorialnych związków w historii ludów północnej Syberii, s. 95108. A n i s i m o v A. F., Przedstawienia Ewenków o duszy i problem pois �903 902 chodzenia animizmu, s. 109-118. I Y a n o Y S. V., Pochodzenie buriackich on gonów z wyobrażeniami kobiet, s. 119-131. A b I' a m z o n S. M., Formy rodowo-plemiennej organizacji u koczowników Azji Środkowej, s. 132-156. Z a d y c h i n a K. L., Przeżytki klas wieku u ludów Azji środkowej, s. 157179. K i s l jak o Y N. A., Kałym i wiano u Tadżyków, s. 180-223. N i k o Is k a jaZ. A, Przeżytki patriarchalno-rodowego ustroju u Awarców w XIX i początkach XX wieku, s. 224-233. P o t e c h i n L L, Demokracja wojenna Matabele, s. 234-254. W grudniu 1949 r. w Instytucie Etnografii odbyła się sesja Rady Naukowej Instytutu poświęcona problemom historii społeczeństwa rodowego (sprawozdanie patrz SOY. Etn. 1950nr 2, s. 193-201). Lwia część prac drukowanych w niniejszym tomie "TrudoY" są to przeredagowane referaty wygłoszone podczas tej narady. Tom otwiera praca N. A B u t i n o Y a o egzogamii. Autor już na wstępie zastrzega się, iż egzogamia należy do najbardziej skomplikowanych zagadnień etnograficznych. Wybrał teren australijski dlatego, że tam zachowały' się stosunki archaiczne prawie do XIX wieku i oparł się przede wszystkim na badaniach starszych. Zajął się opisem klas małżeństwa i ich społecznym uwarunkowaniem oraz powiązaniem ze systemem pokrewieństwa. Jednak żadnych wniosków nie przedstawił. D. A. O l d e I' o g g e zastanawia się nad pewnymi typami tzw. malajskiego systemu pokrewieństwa - poraz pierwszy opisanego przez L. H. Morgana. Szczegółowo omawia systemy pokrewieństwa ludów gwinejskiego wybrzeża w Afryce~ wyspiarzy Oceanii, pewne rysy tegoż systemu w Chinach oraz u ludów płn. wsch. Azji. Te ostatnie, zdaniem autora, są "rezultatem uproszczenia poprzedniego skomplikowanego systemu pokrewieństwa typu turano-ganowańskiego, który jest typowym systemem pokrewieństwa, odzwierciedlającym organizację rodową istniejącą w warunkach ustroju wspólnoty pierwotnej i posiadającej egzogamię rodową· Przy rozpadzie organizacji rodowej, po pojawieniu się społeczeństwa klasowego. dawny system pokrewieństwa zmienia się. W Chinach przy wytwarzaniu się ustroju niewolniczego, później feudalnego, w Azji północno-wschodniej i w Afryce system pokrewieństwa ulega zmianie pod wpływem zróżnicowania majątkowego i częściowego (w Afryce) pojawienia się stosunków towarowopieniężnych oraz nowego - kapitalistycznego sposobu produkcji. Natomiast w Oceanii zmienia się on w specyficznych warunkach rozwoju społeczeństwa polinezyjskiego. Pojawienie się "malajskich" rysów pokrewieństwa w rezultacie uproszczenia systemu turano-ganowańskiego, wszędzie okazały się jako sposób zniknięcia rodu, egzogamii rodowej i pojawienia się nowych form rodziny: wielkiej patriarchalnej w Chinach, u Joruba, Dahomey, czy organizacji rodzinnej bilateralnego typu na wyspach Oceanii" (s. 66) i ostateczna konkluzja autora, że "malajski system pokrewieństwa jest we wszystkich rozpatrywanych wypadkach pochodną systemu turano-ganowańskiego (s. 66). M. O. K o s yen zajmuje się przejściem od matriarchatu do patriarchatu. W pierwszej części referuje historię zagadnienia od T. Hobbesa aż do "spółki" amerykańskich autorów M. Jacobs i B. L Sterne (praca z r. 1947). W drugiej - omawia poglądy F. Engelsa oraz zastanawiając się nad pewW nymi zjawi.ska.mi charakt:rystycznymi, jego zdaniem dla okresu przejściowego,. uwaza z~ one powmny podlec szczegółowym badaniom. Są to: powstame. ~odowh bydła, przeżytki (w ogóle), awunkulat, bilateralny system pokrewIenstwa, powrót kobiety (tj. panny młodej) do domu. · B. O. D Ol g i c ~ i M. G. ~ e Y.i n omawiają przejście od rodowo-plemIennych, d? terytor~a~ny~h zWIązkow w historii ludów północnej Syberii. Au~orzy .sm.lało. stawiają I u~awa~niają tezę, że już na długo przed RewolUCJą ~azdzler.mkową. u ludo:v połnocnej Syberii decydującym czynnikiem b~ło me plemI~,. frat~la CZ! rod, lecz związki terytorialne -. przede wszystkIm społecznoscI sąsiedzkie. Po rewolucji te ostatnie zostały przeorganizowane na zasadach socjalistycznych. · W następnych pracach znajdujemy opisy monograficzne niektórych zjawIsk charakterystycznych dla społeczeństwa rodowego. A F: A n i s i m o Y próbuje wiązać przedstawienia o duszy u Ewenków (Tunguzow) z problemem pochodzenia szamanizmu. S. V. I Y a n o v bada społeczne pochodzenie buriackich ongonów z wyobrażeniami kobiet. S. M. A b I' a m z w s~ojej pracy o formach organizacji rodowo-plemiennej u. koczowmkow AZJI środkowej, m. in. stwierdził, że ród np. u Kazaków me Wyst~po:vał w swej "klasycznej" formie, przeprowadził krytykę pracy ameryka~skleg~ autora. Hu~son.a oraz wypowiedział się o nowszych przeks~tałcen~ach . SIę org~mzacJI. rodowo:pl~miennej. K. L. Z a d y c h i n a opisUJe prz:Zyt~1 klas wIeku (tj .. grup rowIeśniczych) u ludów Azji środkowej. N. A KI; l Jak.~ Y bada zmienną rolę kałymu i wiana u Tadżyków (i innych Iu.dow AZJI środkowej) w okresie rozpadu patriarchalno-rodowych stosunkow społecznych. Z. A N i kol s k a j a rejestruje przeżytki patriarchalno-rodowe~o u~troju ,u. Awarców (w Dagiestanie). Ostatnia praca L L P o t e c h l n a Jest poswlęcona opisowi demokracji wojennej u Matabele (Afryka Płdn.). ?~ · T. 15. K u s n e I' (K n y s e v) P. I., E t n i n j(~ e s k i e g I' a n i c y. M. L. 1951, s. 279. ce s k ie te I' I' ito I' ii i et - · Tr e ś ć: Przedmowa, s. 3-4. Wstęp, s. 5-12. Cz. 1. R u b i e ż e e tn c ~ n e (m e ~ y b a da ń), s. 13-105. 1. Przyczynek do historii posta~Iema. zagadmern~ o rubieżach etnicznych, s. 15-19. 2. Granice etniczne w~ramc~ prz~r?dmcze, s. 20-25. 3. Wpływ jaki i na granicę etniczną wylera blJ~kośc mnych kultur narodowych przylegajacych reionów s 26-34 ~. :rzem~any ~ranic etn~cznych w tO~{l\ procesu historycznego,' s.' 35-39: r~ rytena etn.lczn~ v-: splsa.ch lu~nośclO~y.ch w zagranicznych krajach Euo.~; do II WOjny S.wI<;ttoweJ(ŚwIadomosc l przynależność narodowa. Język ). ysty. Język w ZYClU),s. 40-60. 6. Kryteria etniczne w spisach ludno~~\O~yC~ ZS~~, s. 61-69. 7. O metodach określenia narodowościowego e t ~ iU udnoscl, s. 78-~03. Zakończenie, s. 104-105. Cz. II. P I' Z e s z łoś ć h i s t ~ ~ n a p o ł u d n I o yv o - w s ch o d n i e j N a d b a ł t. Yk i. (P rób a lO Yc z n e g? s t u d l U m t e r y t o I' i u m e t n i c z n e g o), s. 107-272. 2: Za me~odach hls~orycznego studiu~ terytoriów etnicznych,s. 109-UL bytkl archeologIczne. dotyczące historii najdawniejszej ludności połud- l O? �905 904 niowo-wschodniej Nadbałtyki, s. 112-142. 3. Najdawniejsze świadectwa historyczne o narodach płd.-wsch. Nadbaltyki, s. 143-159. 4. Toponomastyka historyczna płd.-wsch. Nadbaltyki, s. 160-175. 5. O drewnianych nagrobkach i niektórych innych drewnianych pomnikach na terytorium płd.wschodniej Nadbałtyki, s. 176-185. 6. Etniczny skład ludności płd.-wsch. Nadbałtyki, w przededniu i podczas wtargnięcia rycerzy niemieckich, s. 186192. 7. Ukształtowanie się narodu litewskiego wśród prusko-litewskiej ludności płd.-wschodniej Nadbałtyki, s. 193-201. 8. O "Skałowach" i zachodnio litewskich mieszkańcach dolnego biegu Niemna, s. 208. 9. Niemieckie statystyki i mapy językowe, jako źródło wiadomości o narodowościowym składzie ludności Prus Wschodnich, s. 209-218. 10. Rozprzestrzenienie się i liczebność Litwinów w Prusach Wschodnich w początku XX wieku według statystyki wyznaniowej, s. 219-229. 11. Zachodnia granica języka litewskiego w Prusach Wschodnich w początku XX wieku, s. 230-240. 12. Rozmieszczenie litewskich mieszkań, strojów i ornamentu w Prusach Wschodnich w pocz. XX wieku, s. 241-265. 13. Zakończenie, s. 266-272. Bibliografia, s. 273-278. We wstępie P. I. Kusner wypowiada się, że skuteczne wyniki przy określaniu przynależności etnicznej lub wykreślaniu granic etnicznych może dać tylko współpraca kilku dyscyplin, jak historii, archeologii, etnografii i lingwistyki. Dla etnografa ważne są przede wszystkim rodzaje mieszkań, rozplanowanie budowli, urządzenie domów, sprzęty gospodarcze, strój i pożywienie. Zaczynając ':zęść metodologiczną autor najpierw daje historię badań nad kwestią rubieży etnicznej. Pierwszym, który to zagadnienie poruszył był czeski slawista P. S a f a r i k w pierwszej połowie ub. stulecia, opracował szczegółowo zaś L. N i e d e r l e na początku bież. stulecia. Następnie autor zastanawia się nad stosunkiem granic etnicznych do granic przyrodniczych, omawia granice etniczne na terytoriach mieszanych, więc dawną gubernię suwalską (granica polsko-litewska), Chełms'zczyznę (polS'ko_ukraińska) i Besarabię (ukraińsko-mołdawska). Dużo miejsca poświęcił rozpatrzeniu kryteriów etnicznych w spisach ludnościowych w Europie zach. i w ZSRR. Przy próbie ustalenia metod określania narodowościowego składu ludności w strefach granic etnicznych, P. I. Kusner vlypowiada się, że tu świadomość narodowa i język ojczysty powinny odegrać największą rolę. Kończąc część metodologiczną autor szeroko omawia sposoby kartografowania narodowościowego składu ludności. Część druga książki Kusnera (Knyseva) "Przeszłość etniczna południowowschodniej Nadbałtyki" (z po.dtytułem "Próba historycmego studium etnicznego terytorium") (s. 109-272) dotyczy tzw. Litwy Małej ew. Pruskiej. Po uwagach wstępnych autor skreślił zarys przedhistoryczny, tu Kusner oparł się na starszych niemieckich badaczach, tylko nielicznie uwzględniając niemieckie publikacje międzywojenne - oceniając je słusznie jako tendencyjne. (W ogóle autor jest bardzo krytyczny i ostrożny w stosunku do źródeł, nie tylko zresztą niemieckich). Następnie zebrał naj starsze wiadomości o ludach płd.-wsch. Nadbałtyki. Tu wykorzystał i omówił Tacyta. Ptolemeusza, Jordanisa, Einharda, Wu1fstama, Ibrahima - ibn - Jakuba i innych. Przytoczył toponomastykę historyczną (głównie na podstawie pracy G. G e r u 11 i s'a, Die altpreussischen Ortsnamen, 1922) oraz omówił archaiczne nagrobki drewniane. Spróbował ustalić skład ludności południowo-wschodniej Nadbałtyki przed oraz podczas przybycia zakonu i uformowania się tu narodu litewskiego wśród pruskolitewskiej ludności. Po kró~k~ej analizie dotychczasowej literatury autor wypowiedział się za litewSkOSClątzw. "Skałowów". Dalej przeprowadził sumienną analizę n:emieckich spisów ludności i map pod względem ich wiarygodności - i w oparciu się n~ d~n~ch statystyk wyznaniowych podał rozprzestrzenienie się i liczebność LItw~no,:, w Pr~sach ~schodnich w początku XX wieku. Ustalił zachodnią gramcę Języka htewskIego w pocz. XX wieku. W ostatnim rozdziale omówił zasięgi litewskich mieszkań, strojów i ornamentu w Prusach Wschodnich w pocz. XX wieku. W zakończeniu Kusner omawia ostatnie dzieje Litwy Pruskiej. W licznej - kilkujęzykowej bibliografii nie ma nowszych prac polskich. np. archeologa J. K o s t l' Z e w s k i e g o, hiJStorYka H. Ł o w m i a ń s k i e g o (zarówno przedwojenne jak i powojenne publikacje) oraz A F i s c h e l' a Etnografii dawnych Prusów, Gdynia 1937. Z Litwinów brak ważnych mate~ riałów A. B r u o ż i s'a, którego prace, wtedy jeszcze nie drukowane, w Pols'ce popular!zowal .j~szcze przed pierwszą wojną M. R o m e r (artykuł "Litwini w Prustech kStązęcych", ••Swiat Słowiański" 1911). . T. 16. P l' o i s c h o ż d e n i e c e l o v e k a i d r e v n e e l' a s s e l e n i e ~ e lo v e c e s t v a, M o s k v a 1931, s. 539, m a p a 1, (Rec., ::. I. B o l' i s k o v s kij, Sov. Etn., 1952, nr 3, s. 223~228). . T l' e ~~: Od redakcji, s. 3-4. R o z d z i a ł 1. P o c h o d z e n i e c z ł o W l e k a l J e g o l' as, s .. 5-:322. Jak i m o v V. P., Wczesne stadia antropogenezy, s. 7~88. Z a m J a t l n S. N., O powstawaniu lokalnych różnic w kulturze pa~eohtu, s. 89-152. o g i n s kij J. J., Podstawowe zagadnienia antropologIczne w problema~ie pochodzenia człowieka dzisiejszego, s. 153-204. B u n a k V. V., Pochodzeme mowy na podstawie danych antropologicznych, s. 205:-2~0. (; e b o k s a l' o v N. N., Podstawowe zasady klasyfikacji antropologIcZej, s. 291"'-322. R;o z d z i a ł. II, D a w n e l' o z m i e s z c z e n i e l u d z koś c i, s. 323-538. L e v l n ~: ~., l (; e o k s a l' o v N. N., Dawne rozmieszczenie ludności we wSc~od:rIeJ l poł~dm?~o-wschodniej Azji, s. 325-354. D e b e c G. F., Zaludl1lel1le ~ołudmowe.J l Przedniej Azji na podstawie danych antropologiczn?,ch, s. 35.~-370. G l n z b u r g V. V., Dawne i współczesne typy antropologlCzne A~JI .środkow~j, s. 371-392. D e b e c G. F., Dane antropologiczne ? zaludl1lemu Afryki, s. 393-408. D e b e c G. F., T l' o f i m o vaT. A l (; e b o k s a l' 0.v N. N., Problemy zaludnienia Europy na podstawie dan~ch antrOp?loąIcznyc~, s. 409-468. L e v i n M. G., Dawne migracje czło~"eka w AZJI po~nocneJ na podstawie danych antropologicznych, s. 469-496. ~.n a k V. V., l T o kar e v S. A, Problemy zaludnienia Australii i Oceanu: s. 497-522. D e b e c G. F., Pochodzenie pierwotnej ludności AmerYki, s. 523-538. p'. ,I. B o l' i s k o v s kij tak ocenia tę pracę: "Zaletą zbioru jest jego wartosc .poznawcza, jest w nim przedstawiony, uogólniony i przeanalizo\~any duzy antropologiczny i archeologiczny materiał, który został udostępmony przede wszystkim w ostatnim dziesięcioleciu. Wobec tego zbiór ten !1 ? �'. 907 906 w pewnym stopniu osiąga znaczenie p~ręcznika i ~.zup:łnia wydany przed dziesięciu laty uniwersytecki podręczmk antrop~lo.gll (tj. Bunak,. N.esturch. Roginskij Antropologija, Moskva 1941). Jednoczesme z przedstawlemem dużego no~ego konkretnego materiału w recenzowanej książce został postawiony i rozstrzygnięty ~zereg ważnych .problemów: hist~ry:znych i te~r.e~ tycznych Jest ona skIerowana .. przeciwko burzuapYJneJ :asJstowsl{JeJ nauce" antropologii i archeologII, przede wszystkIm przecIwko anglo~merykańskiemu rasizmowi. Artykuły przeniknięte są bojowym duchem, - ich autorzy w zupełności władając materiałem faktycznym, demaskują na tym materiale rozkładającą się burżuazyjną rasistowską naukę· W szczególności w myśl uchwały z sierpnia 1948 powziętej na sesji Wszechzwiązkowej Akademii Nauk Rolniczych im. W. I. Lenina, demaskowane są idealistyczne konstrukcje weismanistów - morganistów" (Sov. Etn. 1952. nr. 3, s. 223). T. 17. D e b e c G. F., A n t l' o P o log i c e s k i e i s s l e d o van i ja v K a m c a t s k o j o b l a s t i (T l' u d y S e vel' o - V o s t o c n o j e k s p e di..: c i i I.) M o s k v a 1951, s. 263, (Rec. t e b o k s a l' o v N. N., SOy. Etn. 1952, nr 2, s. 207-210). T l' e Ś ć: Wstęp, s. 3-4. Rozdział I, Materiał, s. 5-9. Rozdział II, Zróżnicowanie etno-geograficzne poszczególnych cech, s. 10-72. Rozdział III, Problemy klasyfikacji i genealogii mongoloidalnych typów Azji północnej, s. 63-118. Zakońezenie, s. 119-120. Dodatek 1, Tablice somatycznych i kraniologicznych materiałów ludów syberyjskich, s. 121-221. Dodatek 2. Tablice materiałów kraniologicznych ludów Ameryki i Azji zagranicznej (tj. poza ZSRR), s. 223-245. Dodatek 3, Dane o pochodzeniu badanych serii czaszek, s. 247-258. Literatura, s. 259-262. . . G. F. Debec prowadził swoje badania w ramach północno-wschodmeJ ekspedycji Instytutu Etnografii w latach 1945-1948. Autor swą pracą dał cenny wkład do poznania składu rasowego całego szeregu ludów Azji pónocno-wschodniej, przede wszystkim Eskimosów, Czukczów, Korjaków, Itelmen ów, oraz tzw. Starożyłów (dawni rosyjscy mieszkańcy Syberii), Lamutów, Ewenków (Tunguzów), Buriatów i Koreańczyków północnych. Bardzo ważna jest klasyfikacja i genealogia tamtejsżych mongoloidów. Recenzent N. N. (; e b o k s a l' o v, sam dobry znawca tego terenu, reasumując liczne zarzuty, pisze: "Przyczyną licznych omyłek G. F. Debeca w znacznym stopniu jest jego pasja do analizy danych cyfrowych bez dostatecznego uwzględnienia realnych właściwości antropologicznych tych etnicznych grup ludności o których mowa", (Sov. Etn. 1932, nr 2, s. 210). Ostatnim, specjalnie podkreślonym zarzutem recenzenta to brak ilustracji fotografii przedstawicieli poszczególnych typów. T. 18. S i b i r s li: i j e t n o g r a f i c e s kij s b o r ni. Ii:. s. 355. T r e ś ć: Paedmowa, s. 3. D o l g i c h B. O.. Pochodzenie s. 5-87. P l' o k o f i e v a E. D., Przyczynek do zagadnienia .l i r M.-L. 1952. Nganasanów, o społecznej organizacji Selkupów, s. 88-107. T o kar e v S. A, Przeżytki stosunków rodowych u Chakasów w XIX w., s. lOB-Hl. P o p o v A A, Życie koczownicze i typy mieszkań u Dołganów, s. 142-172. P o t a p o v L. P., Zarys etnograficzny rolnictwa u ludów ałtajskich, s. 173-19B. A n i s i m o v A E., Szamański czum u Ewenków i problem pochodzenia obrzędu szamańskiego, s. 199-238. lon o v a O. V., Mieszkalne i gospodarcze budowle Jakutów, s. 239-319. Vo b lo v I. K., Święta Eskimosów, s. 320-334. Materiały drukowane w tym zbiorze pochodzą z lat trzydziestych. Redakcja we wstępnym słowie zwraca uwagę, że większość faktów kulturowych opisanych w tych pracach należy dzisiaj już do przeszłości. B. O. D o l g i c h, reasumując swoje wywody na temat pochodzenia Nganasanów, pisze: "z szerszego punktu widzenia powstanie Ngana>:anów było końcowym etapem procesu przesiedlenia się na najbardziej północną część Azji środkowej ludów uralskiJ:h i ałtajskich grup językowych: Neńców na zachód od Jenisieju i Tunguzów - na wschód od n:ego. I Tunguzi i Neńcy okazali wpływ na przodków Nganasanów - neolityczną ludność paleoazjatycką Tajmyru, Chatangii i Anabaru, jednak końcowe zwycięstwo w strefie tundry i tundry - lasu Tajmyru odniósł język neniecki, który zwyciężył nie tylko paleoazjatycki - jukagirski lecz również i tunguski. Tak samo system gospodarczy, kultura materialna i ogólna organizacja życia Neńców wyparły nie tylko f'ormy gospodarki i życia łowców - Juka,girów. lecz i Tunguzów. Kultura neolitycznych łowców paleoazjatów - Jukagirów - tym nie mniej zachowała się u Nganasanów w charakterze przeżytków i osobliwości etnograficznych w większym stopniu, niż u innych ludów na zachód od Leny, z wyjątkiem Enców Madu" (s. 87). E. D. P rok o f i e v a opierając się na materiałach terenowych, częściowo własnych z lat trzydziestych próbuje rekonstruować dawniejszą organizację społeczną Selkupów. Zajęła się opisem rodu, fratrii i plemienia. S. A T o k a l' e v na podstawie głównie dokumentów archiwalnych (z Chakaskiego archiwum okręgowego) zajął się przeżytkami stosunków rodowych u Chakasów (dawniej nazywanych Tatarami minusińskimi) w XIX wieku. Opisał jednostki rodowe, pochodzenie grup rodowo-plemiennych, stosunki wzajemne rodu i wspólnoty wiejskiej, rodu i rodziny, podstawy gospodarczej wspólnoty rodu, przeżytki egzogamii i obrzędy weselne oraz rodzinne. Kończy uwagami o stosunku rodu do administracji stepowej. Znany badacz Syberii północnej A A P o p o v w swojej pracy o koCZownictwie i typach mieszkań u Dołganów oparł się na własnych badaniach terenowych z lat 1930/31. Autor po zwięzłym opisie koczowniczego trybu życia szerzej zajął się mieszkaniami Dołganów. Wyróżnił 5 typów: 1) "urasa" - stożkowaty czum ze żerdzi pokrytych skórami, 2) "golomo", 3) "baltysach" i 4) "balagan" - budowle stałe z pochylonymi ści"anami z pionowo postawionych żerdzi oraz 5) ..syrga dże" - czum na nartach zapożyczony od Rosjan. �909 908 L. P. P o t a p o v dał krótki opis rolnictwa u plemion ałtajskich. Dawniej grało ono rolę drugorzędną, ponieważ głównym zajęciem u północnych plemion było myślistwo, u połUdniowych - hodowla. Tym nie mniej z rolnictwem na tym obszarze spotykamy się już w czasach prehistorycznych. Oprócz techniki autor opisał formy pracy i własności. F. A. A n i s i m o v, konsekwentnie badający wierzenia Ewenków (Tunguzów), tym razem zajął się szamanizmem. Opisał czum szamański i zobrazował społeczną podstawę szamanizmu oraz rolę szamana. O. V. J o n o v a dała większą (80 stron) monografię o budownictwie jakuckim. Praca oparta głównie na literaturze. Po uwagach wstępnych autorka krótko charakteryzuje najdawniejsze (do przyjścia Rosjan) mieszkania Jakutów. Następnie kolejno omawia budowle stożkowe (szałas, "urasa", czum), jurtę, bałagan, budowle wielokątne, obronne, budowle typu rosyjskiego, budowle gospodarcze, wierzenia i obrzędy związane z mieszkaniem, budowle kołchozowe. J. K. Vo b l o v opisał obrzędy i święta Eskimosów z Czukotki. szość obrzędów powiązana jest z rocznym cyklem gospodarczym. Więk- Witold Armon V, N. BELICER, Nal'odnaja odezda Udmul·tov, materialy k e t n o g e n e z u. Trudy Ilnstituta Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja. Nowaja Serija, tofu X) 142 str. in 4°, 76 rys., w tym 10 tab!. kolor. na kredzie, 1 mapa. Moskwa 1951. Wyd. Ak. N. ZSRR. W pracy tej autorka systematyzuje i omawia materiały, odnoszące się do ubioru Udmurtów (Wotiaków), ogłoszone drukiem, znajdujące się w muzeach i zgromadzone osobiście podczas ekspedycji etnograficznych w 1930. 1931 i 1938 r. Stara się ona wykazać pochodzenie poszczególnych form ubioru ludowego, ich ewolucję oraz odbicie w nich stosunków rodzinno-prawnych i różnic społecznych. Równocześnie autorka porusza zagadnienie znaczenia ubioru jako wytworu artystycznej twórczości ludowej Udmurtów. Praca zawiera opisy techniki wykonania ubiorów, formy kroju oraz zmierza do określenia środowiska i czasu występowania poszczególnych części ubrania. Autorka traktuje ubiór jako dokument historyczny, który charakteryzuje etniczną swoistość ll.ldu, jego kulturę oraz wykazuje związki z ludami sąsiednimi. Udmurtowie, dawniej zwani Wotiakami, należą do północno-wschodnich Finnów i liczą ca 600.000 ludzi. Tworzą republikę autonomiczną o obszarze 32 tysięcy klm2 ze stolicą Iżewskiem. Trudnią się uprawą roli. W zaraniu swej historii znajdowali się Udmurtowie pod silnym wpływem dawnych Czuwaszów czyli Bułgarów Nadwołżańskich, a następnie pod panowaniem Tatarów, o czym wspominają ich podania ludowe. W r. 1587 Moskwa, po obaleniu władzy Tatarów, zwolniła Udmurtów od płacenia im daniny. Do Udmurtów należą także tzw. Besermenowie. Stanowią oni zudmurtyzowany szczep tatarski. V. N. Bielicer podzieliła swoją pracę na 10 rozdziałów: 1 - Źródła' 2 -: technika wytwarzania materialów, a więc przędzenie i tkanie, obróbk~ skory, produkcja wojłoku, wyrób obuwia z łyka' 3 odzież kobieca' 4 -. u b'lOry głowy; 5 - obuwie; 6 - ozdoby; 7 - zespoly " ubraniowe w stroju koblec~m; 8 - odzież męska; 9 - odzież Besermenów; 10 - ornament tkany l wyszywany, wreszcie zakończenie i słownik terminów w języku udmurtskim, używanych w pracy. W I rozdziale autorka podaje krytyczny przegląd prac etnograficznych. dotyczących Udmurtów, z których najdawniejsze odnoszą się do XVIIi w. i prac pale<Jetnograficznych, wychodząc z założenia, że zagadnienia etnografii Udmurtów są historycznie związane ze starożytnymi kulturami dorzecza Kamy, a więc ananińską, pianoborską, czepiecką, oraz z wcześniejszymi kulturami epoki brązu. ,:,yniki WYko~alisk wykazują, że w epoce ananińskiej, na pograniczu [a~u l stepu, przebIegał proces mięszania się typów mongoloidalnych i europeIdalnych. Nadb.rzeżna ludność Kamy w epoce ananińskiej nawiązywała stosunki ze swymI południowymi sąsiadami i wchodziła w szeroką orbitę wymiany ze światem scytyjskim. . Na 'p0dst~wie szczątków znalezionych tkanin oraz płaskorzeżby na kalmenneJ płYCH:~rob~wej z tej epoki przypuszcza się, że istnialy podówczas iwa typy odz~ezy: lzejsza - z włókien roślinych i cieplejsza - wełniana t futrzana ..Og.olny wygląd tej odzieży przypomina krótką, ujętą pasem odzież typu scytYJskIego. Materiały do odz~eży z epoki pianoborskiej (III w. przed n. e. - V w. n. e.). są ~ardzo ub~gle. Pewne wyobrażenie o ubiorze dają znalezione 3 figurkI kobIece. Zespoł odzieży przypomina ubiór ludności z epoki ananińskie' . Następna ~poka, od V do IX w. n. e., z powodu braku odpowiednich b;~ dan archeO~OgICznych, nie wnosi żadnych danych do znajomości odzieży. , Z?~czme lepiej przedstawiają się materiały, pochodzące z kultury czepIec~leJ (od IX do ~IV. w.). Analiza tego materiału pozwala wyjaśnić wiele ws~o~czesnych ?rzeJawow kultury Udmurtów, w. szczególności dotyczących odzlezy ludoweJ. Bardzo ubogo przedstawiają się źródła archeologiczne i piśmiennicze dotyczące ~ultury udmurckiej z okresu otl XV do XVII w. Z wieku XVIIi poch~dzą hczne wzmianki o odzieży tego ludu. Źródła literackie z XVIIIw. podaJą tylko ~rzy.godne wypowiedzi o stroju Udmurtów, nie wystarczające ~la odtworzema Ich pełnego zespołu odzieżowego. Znacznie bogatsza jest hteratura etnograficzna o Udmurtach z wieku XIX. A,:torka szczegółowo omawia wszystkie dostępne jej źródła piśmiennicze, n:e wykluczając i prac w językach obcych, jak np. praca M. B u c h' a M, Ttlke'go .. J. Manninen'a i inn ' ~rugi rozdział pracy, poświęcony t~chnice przygotowania materiałów zaWIera' 1 - szczegół owe omOWleme . .. . .' przebIegu przędzenia i tkania opis' llzywanych narzędzi i będących w użyciu technik tkackich; 2 - ob~óbkę . �911 910 I , l !: ,1 l, ! !1 '1 ubkl' czapki pasy i rękawice; ::l produkcj~ . . anych na po -sZ" . skor, uzyw . k" 4 _ wyrób obuwia z łyka tzw, łapcI. 'ł ku na obuwIe, czap l, d wOJ o. . dzież kobiecą. Przegląd swój autorka zaczyna o RozdzIał III oma.wla o h chodzących z X-XI w. n, e. Przechodząc kow mater~al~w wyk?palls ::,' o~~ębnia 3 typy koszul kobiecych, ró~niąc~ch do ubJOrow wspołczesnyc Y 'ł opis ich wykonania i zasIęgu Ich . . P daJ'e bardzo szczego owy .. Sl~ krOJem: o materiał ilustracyjny składa się z fotografll oraz 2 uzytkowama. Załączony b" z przodu i z tylu Na rysunkach . k' d . k szuli wyo razonej . . rysunkow az eJ.? ' n ' r kawy podano wyprostowane. Następme szwy zaznaczono limą pr~eryw~dą,.C; i typowych majtek kobiecych. Ich oIJis autorka prz~chodzi ~o. oP.ls~~~~d~~one. Dalej omówione są zapaska, napieri rysunek me są na eZY~le. W zwi zku z tym autorka wyśniki, zazwyczaj zasobme ,:dobJOne h~;~~~~ie o Pi:rwotności wyszyć srebrpowiada mało .pr~~k~niw~JącehP:ZYfetnią odzieżą kobiet jest płócienny chanymi i złotymI mcm!. wl~r~c mą Po omówieniu płóciennych trzy typy chałata. ł' Wl'ęC kaftan łat , kapota . Autorka rozrózma . k"e odzież we maną a , części kobiecego stroJu, autor a ~p~su.J . Do tej grupy 'należy też kamisięgający do. kolan,. noszony lat~:w~~SI~~~jem upodabnia się do kaftana, z~lka. Kahmlze~~a. ~~~~e~~~b r~o kola~. Autorka porównuje ten ubiór z posIęga troc ę mzeJ l . . isu .e sukmanę z sukna władobnymi ubiorami inknyc.h l~dmOoWw'yNmaS~~~~~yO~aktadałY na siebie po kilka go wyrobu W o reSle Zl . h :~:Uk takich s~kman. Rzadziej używane były szuby ze skór baramc. . W zdziale IV znajdujemy opis licznych odmian ubioru głowy kob~et. ro , . ,'ochy _ okrętacze oraz W rozdziale ~ opisane zostały płoclenne po~cz ł ości załapcie łykowe, które przy gospodarce kołchozoweJ zostały w zupe n stąpione przez obuwie skórzane. VI rozdziale, poświęconym ozdobom, autorka sięga wstec~ do w. x.. Obecnie, w warunkach gospodarczych i kulturowych czasów radzieckich, kobieta Udmurtka ma możność kupowania tkanin i ozdób wyższych gatunków. To też dawny ludowy ubiór uległ szeregom przeobrażeń, uproszczeń i udoskonaleń, będących wyrazem nowego żywiołowego rozkwitu socjalistycznej twórczości ludowej. Rozdział VIII poświęcony jest opisowi odzieży męskiej. Układ tego rozdziału jest taki sam, jak i przy opisie odzieży kobiecej. Autorka zaczyna od analizy koszuli, której wyróżnia dwa typy. Opis spodni męskich ilustrują dwa rysunki dwóch ich typów. Rysunki są mało zrozumiałe, widocznie autorka nie opanowała niezbędnej dla etnografa umiejętności. Na przód koszuli mężczyźni nakładają przodki ozdobnie wyszywane. Zwi,erzchnim odzieniem letnim, nakładanym na koszulę, są chałaty długie do kolan. Cieplejszą odzież stanowią sukmany sukienne. Podczas zimy nosżone są futrzane półszubki, kryte suknem. Od początku XIX w. odzież męska zaczyna ulegać wpływom miasta, co się wyraża w kroju ubrań i doborze materiałów fabrycznych. Wśród młodzieży rozpowszechnione są kamizele. Ważną rolę w ubiorze posiada pas rzemienny, tkany lub wyrobu fabrycznego. W jego formie i materiale zaznacza się związek z grupami wieku. Miał on również znaczenie obrzędowe. Dawny ubiór głowy stanowiły czapki sukienne. Obecnie rozpowszechniły się czapki typu miejskiego, nabywane w sklepach. Nogi owijano onuczami [ powszechnie noszono łapcie z łyka. Analizując ubiór męski autorka zaznacza w nim odbicie warunków ekonomicznych i środowiska geograficznego wykazując, jak ukształtował się on w ciągu wielu wieków. Występują w nim elementy, związane z leśną kulturą myśliwską i ze stepową kulturą hodowlaną podobnie, jak to się przejawia i w ubiorze kobiet. Ubiór Udmurtów równocześnie ze zróżnicowaniem na grupy wytwórcze wcześnie zaczął stawać się oznaką odrębności plemiennej. Autorka analizuje czynniki wpływające na wyodrębnienie się i zachowanie tego ubioru. Obecnie męski ubiór Udmurtów prawie w zupełności zatracił swoją odrębność narodową, został zastąpiony przez ubiory miejskie takie same, jakie noszą sąsiedni rosyjscy chłopi i robotnicy. Rozdział IX poświęcony został opisowi odzieży Besermanów. Ubiór Besermanów jest zbliżony do ubioru Udmurtów. Pewne różnice wyrażają się w występujących bardzo archaicznych elp,mentach ubioru głowy. Wykazują one jakieś przed tatarskie uwarstwienia, sięgające jeszcze epoki bułgarskiej. W rozdziale X rozpatrywany jest ornament tkany i wyszywany na ubiorze Udmurtów i Besermanów. Autorka szczególowo omawia ozdobne techniki tkackie, głównie technikę "braną" - i zastosowanie jej na poszczególnych częściach ubiorów. W kilku wierszach wspomniana jest technika tkania dywanów, które wykonują udmurckie kołchoźnice. Autorka zaznacza, że przed Rewolucją sztuka ludowa Udmurtów ograniczała się głównie do tkactwa wzorzystego i hafciarstwa, obecnie artystyczna twórczość Udmurtów znajduje wyraz w różnorodnych przejawach sztuki. ś~~~~~:. .Jej :ani.em wi~k~zość oZdóbkme~al°:Yąc~kiUZ~~:~~:d:~y~o~~~a Tatarów l BaszkIroworaz wy azuJe z . . d b ab wane Ozdoby te były dziełem wytwórczości ludoweJ. Obecme oz o Y n Y są w miejscowych sklepach. . . R dział VII omawia zespoły odzieżowe (koshumnYJe komPlekS~) w str~;u kobiet, typowe dla pewnych obszarów geograficznych. Autor a > t wyróżnia pięć takich zespołów. . .. . naliza badanego materiału pozwala następnie stwlerdzl~ WystęPuJącłe A " . . . b zędowego kobIecego zespo li w niedalekiej jeszcze przeszłoSCl - lstmeme o r b g' we d .. ego udmurckiego a mianowicie modlitewnego, pogrze ow~ o .1 •• ~el~:~~~ Prócz tego w ubiorach kobiecych. wyraźnie za~naczyłY SIę r~:r::iC; grup wieku. Były to ubiory - dziecięce, dZlewcząte~,. dZJew~ząt r;a :~ześni~ młodych mężatek, mężatek-matek i staruszek. UbJO~ ~oblet r~w ł . to w rażał też rozwarstwienie społeczne wsi udmurckle]. Zazma"za o Sl~ wy ubóstwie materiałów i ozdób u biedoty wsio,,:,ej. Nas:ęP?wała ~~~a~~ ozdób i monet z metali szlachetnych - blasz~aml z ołOWIU Itp. - robu ~azastąpIOne przez sukna wy b . czów - samodziały wcześniej zostały . . dł . . b d o drogie przv rama brycznego. Równocześnie zachowali om uzel ar z . głowy. �913 912 W ostatnim rozdziale, zakończeniu, autorka podsumowuje wyniki swojej pracy. Wykazuje ona, że wyróżnione przez nią 4 kompleksy ubioru Udmurtów mogą być sprowadzone do dwóch zasadniczych. Są to: jeden - północny, związany z ludnością strefy leśnorolniczej, zamieszkującej dorzecze Czepcy i Wiatki, drugi - południowy ukształtował się na obszarze pogranicza lasostepu, gdzie szczególnie wyraźnie zaznaczył się wplyw stepowych kultur hodowlanych. Ostatni rozdział zamyka pracę krótkim opisem życia i kultury materialnej Udmurtów, ich gospodarki, zajęć, mieszkań, jadła i napojów. Autorka zestawia wyniki badań etnograficznych z badaniami archeologicznymi i antropologicznymi starając się wyciągnąć z takiego zestawienia bardziej ogólne wnioski o etnogenezie Udmurtów. "Po wielkiej rewolucji październikowej wraz z utworzeniem Udmurckiej autonomicznej radzieckiej socjalistycznej Republiki, naród udmurcki stał się równoprawnym członkiem w rodzinie narodów Federacji Rosyjskiej. Uczestniczy on aktywnie w budownictwie socjalj~stycznym całego wielonarodowościowego państwa. wnosząc swój wkład do kultury radzieckiej". Do pracy dołączony został słownik udmurckich słów, spotykanych w tekście. V. N. Bielicer bada ubiór Udmurtów w związku z historycznym przebiegiem procesu kształtowania się narodu udmurckiego. W ten sposób ujęty strój ludowy zostaje uwydatniony jako dokument historyczny. Bardziej zrozumiałymi stają się przejawy twórczości ludowej. sztuka i upodobania estetyczne UdmurtÓt'V. Ilnteresująca praca śnienia etnogenezy V. N. Bieli':er Udmurtów. jest cennym przyczynldem Eugeniusz do wyja- Fl'ankowski M. RECHACZEW, Chołmogorskaja rezb,a po kosti. Archangelsk, Obłast. Gosizd. 1949, 8°, s. 92, tab!. 63. Jako motto tej interesującej książki cytuje autor słowa Lenina i Go/"kiego o sztuce, która jest własnością narodu, powinna więc przenikać do najgtębszych jego warstw, winna być zrozumiałą i kochaną przez naród. podwaliny jej bowiem kladli garncarze, złotnicy, kowale, tkacze i wszyscy inni rzemieślnicy. Do nich należą też rzeźbiarze chołmogorscy, mieszkańcy niewielkiej, o 80 km od Cholmogor polożonej Denisówki, rodzinnej wioski Łomonosowa, nazwanej na cześć wielkiego uczonego Łomonosowka. Autor zaznajamia we wstępie z historią Pomorza, z bogatą kulturą mieszkańców Północy, którzy wolni od pańszczyzny, mogli rozwijać swobodnie swe wrodzone zdolności, a pod wplywem kolonizacji nowogrodzkiej, wnoszącej nowe pierwiastki do kultury miejscowej, stworzyli rzeźbę chołmogorską· Chołmogory leżały na wielkim szlaku handlowym prowadzącym z zachodu na wschód; były one przed założeniem Petersburga "oknem do Europy"; tutaj koncentrowały się różne ośrodki handlowe, między innymi ośrodek handlu kością. co wiąże się z powstaniem ośrodków rzeźbiarskich. kt! Nal~ży przyznać. że na rozwój prze m ł' . Istmenie bogatych klasztorów (S ł . y~.OW tystycznych wplynęło też cbrazów, rzeźb i innych ozdób. o OWIec l). ore potrzebowaly pięknych Rzeźba w kości oddawna była uważan o niej. pis~rz bizantyjski Jan Tcetce w XII ~ za sztuk~ ro~yjskąj wspomina LatopIsy l byliny wielkoruskie w ..., nazyw~Jąc Ją rzezbą Russów. morsów, które byly przedmiotem h:;~;:17~ą o. "rybIm zębie" tj. o kłach wprowadzono monopol państwow na h ymlan~?d XI~ w., w roku 1649 tego handl~ był Archangielsk i ~hołmOan~el kOSClą. Głownymi centrami powstają lIczne ośrodki rzeźbiarskie . kgo;;(· W tych samych punktach czegodzk. Chołmogory. ' Ja amugory, Uchtostrow, SolwyO dawności tego przemysłu art st . . historyczne oraz dane lingwist y ycznego SWIadczą znaleziska preNeńców zachowały się dawne y~:~ po~ane. przez Żurawskiego; w języku o tym, źe były one wyrabiane nie d ~ mekto.ry~h przedmiotów świadczące bakowa" tabakierka" mied :.. gkY:'z kOŚCI,Jak np. "drewniana kość ta. " . z,ana osc prochowa" h . WOjowi rzeźby w kości sprzyjały bo" t ' . proc oWnJca, itp. Rozkości innych zwierząt morskich i ląd~~ ec~apasy kł.o~ m~muta, morsa oraz z~wa~e przez wielkich książąt ruskich y ~ ~op~rcle l zamteresowanie okaplękme rzeźbione przedmioty z ko" SIadających w swych skarbcach sztuki chołmogorskiej Na rozk SCI,wp ywało dodatnio na rozwój ludoweJ' A .. az cara Aleksieja Mich'ł . w rsenale (Orużejnej Pałacie) ., . aj OWlcza urządzono runkiem sprowadzonych z Ch łPracowmę r~ezblarską, w której pod kierzeźbienia w kości. o mogor bracI Szeszyninych uczono sztuki 'i .Rze.źba chołmogorska staje się modn . pOpIerającego twórczość ludową N . ~ na ~worze PIOtra Wielkiego d k . aJwspamalszy Jednak .. k Jej roz wit przyPa a na o res panowania Katarz gorscy rzeźbią na żądanie dwor ynYk~I (1762-1796). Mistrzowie chołmob" ... u cars lego szkatułki c d leme, pIersclenie, wachlarze puh . . ., zary, oz obne grzetak modnych w owych czasa~h wary b l tYSIące artystycznych drobiazgów. z niezwykłym polotem artyst . . yro y te łączyły wysoki poziom technik! ycznym Najpięk " . przeznaczone dla ludnościchołmo orsk' . ~leJSZe Jednak .były wyroby narzuconą tematyką ani wymag g. l.eJ, w .ktorych ~rtysta, meskrępowany powiedzieć. amaml odbIorcy, mogł się swobodnie wyZm~erzch rzeźby chołmogorskiej t o.na byc modną na carskim dworze. nas ~P~ł W XIX w., kiedy przestaje 'lę d Artyscl cholmogorscy t ~ o nowych warunków produk" d b' przys osowując chłopów i urzędników i w b' ~JI; o ~waJą nowych odbiorców wśród jak cygarniczki fajki bros:~~ ::Ją la m~h rzeczy bardziej praktyczne skich, których ~łaścidiele traktu .p. Po:vsta~e szereg warsztatów rzeźbiar~ dziej intratnej hodowli bydł Ją hrzezbę Jako zajęcie uboczne obok bark a rasy c ołmogorskiej Zjaw" . ~P?y, oraz majstrowie wyzyskujący czeladn'k' . laJą SIę pośrednicy, dlmlr zarządza zorganizowanie s e . l .ow. W .1885 r. w. ks. WłaScowej szkole im Łomo p cJalnego dZIału rzezbiarskiego w mieJ'. nosowa Prawdziwy jednak następuje od 1924 r. pod opieko rz d .. renesans rzeźby w kości szko~a rzeźbiarska im Łomonos~waą ~ ra~zle.c~lego. W tym. roku powstaje dowI Guriew. Petrowsk" K'k .' kto::eJ mstruktoraml są artyści luo. IJ. n 0\,\·. ZorganIzowane artel. do którego mogą 58* �915 914 należeć byli uczniowie szkoły. Artel daje im pracę, instrumentarium i zaewnia stały zarobek. Dzieje szkoły rzeżbiarskiej uzupełnia życiorys jednego ~ zasłużonych instruktorów, artysty Guriewa. Osubny rozdział poświęcony jest opisowi instrumentów, narzędzi i materiału używanego przez artystów chołmogorskich. Dawniej używano do rzeźby kłów mamuta, tzw. "błękitnej kości", które obecnie są trudniejsze. do zdobyci~. Materiał~~ bardziej dostępnym jest "rybi ząb" jak nazywają kły morsow, oraz kOSCI zwierząt domowych, kości rekina, kręgi wieloryba, róg, czasami w rzadkich bardzo wypadkach kość słoniowa i masa perłowa. Obróbka kości polega na odtłuszczeniu jej przez gotowanie i na wybieleniu przez zastosowanie wapna i terpentyny, wody utlenionej, albo spirytusu z terpentyną. Dalszym ciągiem obróbki kości jest jej barwienie, stosowane coraz rzadziej; dawniej używano barwników roślinnych. Autor podaje wykaz roślin używanych do barwienia, są to rośliny używane również przez polskich chłopów w pisankarstwie i w barwieniu przędzy, jak skrzyp błotny, czarny bez, rzewień, jarzębina, liście szczawiu, marzana, łuski cebuli, kora olchy, czarne jagody. Instrumentarium składa się z warsztatu tokarskiego, pil, pilników, raszpli, świdrów i świderków, igieł i szydła do robienia najdrobniejszych wgłębień na kości. Za pomocą tych prostych narzędzi artyści chołmogorscy wykonywali i wykonują prawdziwe dzieła sztuki tworząc na kości skomplikowany ornament roślinny lub zwierzęcy w reliefie płaskim, wypukłym lub wklęsłym. Nie brak wśród ich prac rzeźby figuralnej i ażurowej, o czym świadczy szereg tablrc z reprodukcjami rzeźby chołmogorskiej. Indeks nazwisk rzeźbiarzy od XVII w. aż do czasów dzisiejszych kończy książkę Rechaczewa i daje wymowne świadectwo zrozumieniu i opiece, jakim się cieszy twórczość ludowa w Państwie Radzieckim. Zofia Matewska CESKY LID. Rocznik 1-6, C€skoslov. Akad. Ved. 'Praha. 1946-1051. Rok 1951 jest rokiem jubileuszowym czasopisma ludoznawczego Czeski Lud; upłynęło bowiem w tym roku 60 lat od jego założenia. Jako czasopismo ludoznawcze Czeski Lud miał wielkie znaczenie dla krzewienia kultury ludowej, dla zaznajamiania czytelnika z bogatą kulturą ludu czeskiego i słowackiego. założenie czasopisma w 1891 r. było wydarzeniem niezwykle ważnym. Koniec stulecia przynosi ogólny kryzys i upadek kultury czeskiej burżuazji, która rezygnuje z ożywczych źródeł ludowych, odwraca się od wszelkiego postępu, o który walczyła w latach 50-tych i 60-tych w imię ludu, w imię jego interesów narodowych i socjalnych. Przeciwn:e, burżuazja zaczyna teraz hołdować kosmopolityzmowi, odrzucając z kultury wszystko co zdrowe, narodowe i ludowe, w ogóle wS'Zystkoco postępowe. Wielką odwagę musieli wykazać założyc:ele czasopisma i jego pierwsi dwaj redaktorzy: Lubor N i e d e l' l e. jeden z najwybitniejszych uczonych sw.ego czas~: .i ~enek Z i b.r t, niestrudzony badacz kultury ludu czeskiego, ktorzy podJ~h SIę tak domosłe~o zadania, Jak szerzenie postępu i oświaty. a przez to .1 kult~ry narodowej, w czasie tak bardzo niesprzyjającym podobnym uSlłowamom. Wśród współpracowników znajdujemy takie wybitne nazwiska jak: A!ojzy J i r a s e k, Zdenek N e j e d l y. Oskar H o s t i n s k y, J. M at l e g k a, Z. W i n t e r i inne. , W pie:w~zym numerze znajdujemy, obok wspaniałej ilustracji na o~ł~dce naJwlęk~zeg? mal~rz.a M. A l e s a, następujące słowa, które ujawnIaJą cha~a~ter l on~n~cJę Ideową czasopisma: "Redakcji czasopisma idzie o poz?~me ~ zrozumleme naszej swoistości narodowej i utrzymanie świad?mOSCl, ktorą zatraca wielu Czechów właśnie dlatego, że dostosowując SIę do o?ecnych nowoczesnych wymagań, stają się obcymi dla ludu l łączą SIę. z o~ólnYr:r prądem współczesnego niwelującego wykształcenia. Czy ':' .cz~s~e, kIedy SIę nam z jednej strony zarzuca odstępstwo od kultury słowlansk:eJ, od ducha. słowia~sk~ego, i z drugiej strony naszą kulturę nazyw~ SIę. z. pog~rd~ : potęplemem obcą, którą nam rzekomo sąsiedzi :aczyl: udzleh~, ,~le Jdzle nam o to, ażebyśmy zbadali swoją przeszłość l wspołcz~snośc? . Te słowa tworzą jakby program całej naszej kultury narod.oweJ w tym czasie i są pięknym wyrazem szlachetnych usiłowań naszej postępowej inteligencji. Redaktorom udało się wciągnąć do współpracy na ~ama~h cza.sopisma nie tylko ludoznawców, lecz także historyków, arche:ologow, fJlologow, historyków literatury i sztuki, stwarzając w ten sposob org,an napr?.wdę naukowy, opierający się o kilka dziedzin nauko~ch: ,,~tory z roznego punktu widzenia naświetlał powstanie, rozwój ~u~,~le, Jednym słowem cały byt narodu czeskiego, reprezentowanego przez C?zasopismo ucierpiało mocno gdy z jego redakcji odszedł L. N i e d e r l e. PomImo tego C. Z i b r t potrafił utrzymać Czeski Lud na wysokim poziomie nauko~m. Ale ?rzed pierwszą wojną światową sytuacja redakcji przede wszystkIm materI~lna, był~ bardzo trudna; wojna zaś wstrzymała zupełnie dalsz~ wy~hodze11le czaso.pJsma. Wznowione zostało ono w 1924 r. pod redakCją Z J l' t a, lecz me potrafiło wzbudzić większego zainteresowania u kosmopolItycznej bur.żuazji, stąd pomimo wszelkich starań ze strony ofiarnego r.edaktora C~?SOpISmo upadało a po jego śmierci w 1932 r. przestało zupełme wychodzJc. Jest to wymownym a zarazem smutnym świadectwem sto~unku b~~żuazji do czasopisma, które odegrało tak wybitną rolę w rozwOJU czeskIej kultury ludowej i narodowej. Cze~ki Lud został wznowiony po kilkuletniej przerwie w 1946 r, pod :-edakcJą K. C h o t k a i W. C e r n e g o jako , mies'ęcznik dla historii wsi l etnogra~ii" .. W .tym samym składzie pozostawała redakcja do 1951 r., tj. do G roczmka-J.ublleuszowego, kiedy powstał nowy zespół redakcyjny z O. SkalnJkową na czele. Przeglądając i oc~niaj~~ p.ięćpowoj~nnych roczników Czeskiego Ludu trzeba . od razu stwl~rdzlc. ze redakCja czasopisma nie zawsze 'zdołała spr?stac tym wszystkIm zadaniom, które przed nią stawia budownictwo SOCJalizmu, n.owego społeczeństwa bezklasowego. W pierwszym numerze nowego roczmka wyszedł wprawdzie artykuł programowy redaktorów czaso- ? �917 916 . kt' m kładą sobie oni za cel nawiązanie do tradycji założycieli pisma, w ory .' . . . " Czes k'tego Ludu , do tradycji N I e d e l' l e g o I Zk'I b l tb'a, ale plawdzlwego . d ł cJa oWlem me z awa a k on t ynu owania tych tradycji nie..' osiągn:ęto, Reda kt' -t ł d t · w pełni sprawy z tych wIelkich zadan, ore ~ anę y prze ego. roso b Ie . . A t k ł . l dzaju czasopismem w epoce budowania nowego zycla. r Y'.~ y me wy uaczały poza obręb burżuazyjnego p~glądu na :ze~ką przesz.łosc nar~dową; co najważniejsze redakcja nie potrahła. ode,rwac ,~Ię od burzuazYJneJ metodologii zarówno w etnografii jak i w hlstonografrl. . To były główne zarzuty stawiane redakcji wznowionego Czeskteuo Ludu co było też powodem zmiany składu redakcyjnego w 1951 r. ~ie można rzecz jasna wszystkiego negować i odrzucać, Czasopismo i W ciągu tych pięciu powojennych lat swego istnienia ~mi~niało swó,j c~arakter. Zwłaszcza zaś po zwycięsk'm lutym w 1948 1'. wldac p~wn~ OZyWI12nie i upolitycznienie czasopisma. Treść ideowa i, jak już powiedzIano, ~o,~maina strona, wyraźnie zmieniają się na lepsze, Należy przy .tym podkresJr:, że zasadniczy przełom nastąpił dop:ero w 1951 r. z rozpoczęciem wydawallla szóstego z kolei rocznika Czeskiego Ludu. W tym jubileuszowym roku czasopismo, kierowane przez nowy zespół redakcyjny: mogło śmiało stać si~ ~rawdziwym szerm:erzem postępu, oświaty krzewicielem kultury ludowej l tłumaczem wspanialej przeszłości historycznej narodu czeski.ego. Omówimy teraz kolejno wszystkie sześć powojennych roczników, zwracając liwagę tylko na artykuły zasadnicze względnie ta,kie. które mogą wzbudzić zainteresowanłe czytelnika polskiego. W pierwszym roczniku znajdziemy stosunkowo mało al:tyikułów te?r~tyczno-naukowych z dziedziny etnografii., występuj~ nat.oml~st .przewazllle artykuły na tematy historyczne, dalej popularyZUjące I OpIsujące pewne dzielnice Czechosłowacji z punktu widzenia kultury ludowej. Rozprawy historyczne dotyczą naj rozmaitszych dziedzi~ historii. No wzmiankę zasługuje artykuł J. F i l i p a O początkach rotmctwa w Czechach w którym autor rozpatruje dwie fazy rozwoju rolnictwa na terenach CzeCh': pierwszą od początków neolitu do początków epoki lateńskiej, ce~hl~jącą się niskim rozwojem i słabą produkcją. Druga faza. ?est to właśC?wle próba industrializacji rolnictwa, trwająca aż do początko~ okresu hls1o~ rycznego. Bardzo ważnym faktem jest, że ta druga faza rolmctwa trwała az do początku średniowiecza. Obszerny artykuł F. R o u b i k a poświęcony jest sytuacji, jaka panowała w Czechach po rewolucji lipcowej, której echa odbily się wśród ludności miejskiej i wiejskiej. Władzcm monarchii austriackiej chodziło przede wszystkim o libvidację ruchów biedoty; pragnęły je zdusić przez wzmocnienie organów policji i żandarmerii, przez ustanowienie specjalnych oddziałów żandarmeryjnych oraz przez bardziej surowe prawo sądowe. J. S k u t i l w artykule pt. IVIorawski ludowy pogląd i wyobrażen~a o dawnych wiekach przynosi niektóre wiadomości z tzw. folkloru prehIstorycznego, oparte na materiale archeologicznym. nie podając 'prz~ ty~ weale żadnych konkretnych wniosków. Zresztą sam autor podluesla ze trzebaby było najpierw zadecydować co pozostało \\' naszej tradycji ludo- • wej z epoki przedhistorycznej, co oczywiście już nie jest tylko przedmiotem zainteresowania etnografa, lecz także filologa i historyka. Historyk F. K u t n a l' poświęcił jeden artykuł zagadnieniu Ludu w historii, drugi Proroctwom w życiu ludu czeskiego, ich rodowodowi. znaczeniu i funkcj i polityczno-społecznej. Dział etnograficzny przedstawiają prace dotyczące różnych dziedzin życia ludu, np. stroju ludowego, tańców, kultury m:eszkaniowej, narzędzi pracy, muzyki i pieśni. Redaktor K. C h o t ek opisuje w krótk'm przyczynku tzw. górski typ domu w dz'elnicy jabłGnkowskiej W okolicach C:eszyna. tut<Ji bowiem, w podkarpackich dolinach, zachowały s'ę bardzo stare dzielnice kultury ludowej. Zwłaszcza '0kolice J.abłonkowa dostarczają wiele szczególnie ciekawego materiału. Przełęczą Jabłonkowską posuwały się plemiona słowiańskie w kierunkach południowym i północnym. Lecz zakątek ten dostarcza też wiele mater:ału dla etnografii współczesnej, spotykają się tutaj bowiem trzy różnokierunkowe dzielnice etnograficzne: od zachodu morawska, od południa słowacka, i od północy śląsko-polska. C h o t e k szczegółowo rozpatruje typ osiedli i mi,eszkań w trzech wioskach Gór Jabłonkowskich Bardzo ciekawe są tzw. .,kurloki", tj. domy z otwartym ogniskiem dzisiaj właściwie tylko resztki. K. F l' e i s l e b e n o v a opisuje niektóre zwyczaje w okresie Bożego Narodzenia, zwłaszcza urządzanie bogato zdobionej choinki u różnych narodów. Zwyczaj ten jest stosunkowo, młody datujący się dopieru od w. XVI. natomiast niezdobiona choinka oraz zielone gałązki stosowane były już w dawnych czasach. Ta ostatnia fm-ma jest właściwym zwyczajem ludowym. natomiast zdobiona choinka jes1; formą typowo miejską, przejawem mieszczańskiej kultury. J. K o p f i v a podaje ciekawe wiadomości a rozwoju naj starszego instrumentu muzycznego, mianowicie "dud". Spotykamy go niemal u wszystkich narodów. W Czechach, gdzie niegdyś dudy należały do najbardziej rozpowszechnionych instrumentów ludowych, tradycja dudziarzy upadła i obecnie tylko nieliczni muzycy ludowi grają na tym instrumencie. Obowiązkiem badaczy kultury ludowej będzie wskrzesić i ożywić ten piękny rodzaj muzyki ludowej. Do każdego numeru dołączony jest dział bibliogra'ficzny i dział literatury, który przynosi recenzje z literatury ludoznawczej i historycznej, sprawozdania, etymologie wyrazów (np. drzew itp.) oraz inne drobne prace. dotyczące różnych zabytków, zwyczajów, życia gospodarczego i kulturalnego ludu. W drugim roczniku uwagę czytelnika zajmą następujące artykuły: J. K o p a c a O sztuce ludowej na Czeskim Horcicku, które kiedyś słynęło w s'zerokiej okolicy z produkcji wspaniałych wytworów szklanych, rzeżbiarskich, stolarskich, malarskich i innych. Niestety obecnie przeważna część tych wytworów znajduje się tylko w muzeach, gdyż 'wyrób ich właściwie niemal całkowicie upadł. A. K o l a f a daje artykuł O dudziarzach na Czeskim Południu, gdzie jeszcze do dzisiaj zachowuje się sławna tradycja tych muzykó'w ludowych; iest to właściwie wyjątek z obszernego opisu autora pt. Dudy. �919 918 L B a l' a fi pisze O ludowym leczeniu na Walaszsku, gdzie się dowiaduje~y o ciekawych sposobach leczenia ludzi i zwierząt, często opartych na różnych zabobonach, wierzeniach i przesądach ludo"?,ch,, . Artykuł J. Kra m a r i k a o tzw. Pis.kvoncu, zwyczaju zlelonośwlą.tecznym na Chodsku w południowo-zachodlllch cz~chachh. Jest Z~YC~J .należacy do zwyczajów wiosennych rozpowszechlllonyc. na ca ym el'J OrI~n: cze~.ko-morawskim. Spotyka się dwie ~or~y tych :v:os,7n~yCh uroczystos.cl: w zachodniej części kraju w postacI "Jazdy krolow , I w.e wschodnIe) w postaci tzw. "uroczystości rusadelnych", wywodzącyc? Sl~ praw.dopodobnie z 'rzymskich rosalii. (Sam wyraz piskvonc" pochodzI z mem .. Pfmgstschwanz, co jest nazwą ogona ostatnio wygnanej krowy Pfmgstkuh, zdobionego czerwoną wstążką). Dwa artykuły J. K a s a, pierwszy O młynach na Dobrussku, drugI o czeskich rzeźbiarzach lalek i drukarzach afiszów w związku z. ju~ile.usz~wym rokiem artysty czeskiego Mateja Kope.ck!ego (setna roczmc~ s.mler~I), którego ludowy teatr lalek był jednym z naJwLększych czynów pIOnIerskICh na początku zeszłego stulecja. Artykuł O muzyce na Hanej pióra J. Vr b ki. Hana jest to najbardziej urodzajna część Moraw, która zwłaszcza w zeszłym stuleciu miała piękną i bogatą tradycję ludową, do niej należy też muzyka ludowa. Skład ,,01'kiestry", zwanej "muzyką", był poniekąd niezwykły: trąbki, klarnet, flet, dalej skrzypce i kontrabas. Niektóre tańce ludowe z Czech opisuje V. V y c p a l e k. Podobny temat poruszają S c h e u f l e r 4 iKr a m a r i k w artykule pt. Przyczynek do studium tańców z rytmem zmiennym, w którym podają dokładny opis melodii, rytmu i kroku tańca ludowego "sikorka", charakterystycznego obecnością taktów n.a dwa i trzy. Mniej zadowalająco przedstawia się dział teoretyczny i historyczny, I tak, już pierwszy numer drugiego rocznika zawiera artykuł historyka F. K u t n a rapt. Sformułowanie materializmu dialektycznego i historycznego przez Stalina, w którym autor usHuje pogodzić "filozofię strukturalistyczną" z marksizmem w sposób co prawda nieudolny i pochopny. To samo dotyczy dwóch artykułów E. B a l a s a. Czy nazwa pogaństwo jest dla oznaczenia religii przechrześcijańskich właściwa? Auto·r odrzuca przy tym nazwę "panteizm animistyczny" stosowaną przez radzieckiego uczonego Dzierżawina, wprowadzając nowy termin dla określenia religii starych Słowian, mianowicie, przedchrześcijańska religia słowiańska (względ. nie starosłowiańska"). W drugim artykule O magii auto·r próbuje sprecyzować i podać naukową defi.nicję magii. Każdy numer z.amykają działy: "Literatura", "Sprawozdania", "Archiwum Rolnicze" i "Materiały Archiwalne". Przy omawianiu trzeciego rocznika Czeskiego Ludu za 1948 rok przytoczę tylko zasadnicze artykuły wybierając przede wszystkim te, które mają większe znaczenie teoretyczne i praktyczne. Rok 1948 jest wielkim rokiem jubileuszowym, stąd przeważna część artykułów poświęcona jest Stułeciu Wiosny Ludów. J. P e t l' t y l zamieści.ł kilka artykułów związanych z tą rocznicą: Rok 1948 w tradycji ludowe1, Społeczny i gospoda'TCZY stosunek Tolników i bezrolnych w pieśniach marskich w 1848 r. oraz Nowe środki płatnicze z lat 1848-49. ;0 I"I], J. R a d i m s k y w związku z 1848 rokiem napisał następujące artykuły: O programie wyborczym dr J. Kozanka do Sejmu Rzeszy w 1848 r., Ankieta stanów morawskich o zniesieniu pańszczyzny r. 1847, Kilka listów morawskich z 1848 r. Są to prywatne listy różnych osób, z których dowiadujemy się o nastrojach panujących wśród społeczeństwa w roku rewolucyjnym, Materiał etnograficzny przynosi artykuł J. V o l' a c k a i L. B a l' a n a pt. Przyczynek do europejskiego i czeskiego folkloru pszczelarskiego, J. S p i r h a n z l a O dworach i wjazdach na Pisecku, tegoż autora O dachu nad głową (dalszy ciąg poprzedniego artykułu), L. K a m e n i c k a O starohanackich stodołach i inne. W 9-10 zeszycie trzeciego rocznika opublikowany został artykuł J. J u nk o w e j pt. O wzorowej pracy polskich etnografów i historyków sztuki, w którym autorka opisuje pracę Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej i omawia I-II numer czasopisma Polska Sztuka Ludowa. Etnografii bułgarskiej poświęcony został artykuł O. N a h o d i l a Kilka słów o współczesnej etnografii bułgarskiej i jej zadaniach. Są to, prawdę mówiąc, białe kruki na łamach Czeskiego Ludu i należy żałować, że właśnie z życia ludów bratnich i zaprzyjaźnionych narodów dowiaduje się czytelnik tak bardzo mało. Cenne są mat~riały etnograficzne, opisujące i rejestrujące różne dziedziny życia ludu czeskiego z naj rozmaitszych dzielnic Czechosłowacji. Tego rodzaju są artykuły B. S o u k u p a O kolędach pfibramskich, E. F l e g l a O dumkach patriotycznych z 1848 r., F. L o m a O budowlach rolniczych w drugiej połowie w. XIX i inne. Czwarty rocznik Czeskiego Ludu otwiera artykuł nowęgo redaktora czasopisma A. Vol a v k i pt. Dwadzieścia lat rozwoju sojuszu robotniczochłopskiego w CSR, w którym autor przypomina dwie znamienne rocznice: rocznicę lutowego zwycięstwa ludu czechosłowackiego w 1948 r., i dwudziestą rocznicę historycznego V zjazdu Komunistycznej Partii Czechosłowacji, kiedy na czoło Partii obrany został wódz czechosłowackiej klasy robotniczej Klement Gottwald. W roczniku tym znajdujemy artykuły dotyczące zarówno etnografii jak historii, przede wszystkim zaś wsi. Z artykułów etnograficznych zwracają naszą uwagę takie, jak L. B a l' a n a O fotografii ludoznawczej, o jej roli i znaczeniu dla etnografii jako dokumencie i jako dziele artystycznym. Artykuł V. B o u c k a O rzemiosłach ludowych, takich jak garncarstwo, obróbka drzewa, rzeżbiarstwo i inne. Bardzo słuszne i cenne wnioski tkwią w artykule E. F. B u l' ia n a O kulturze ludowej. Autor zaznacza, że kultura ludowa, tak jak ją rozumie lud pracujący, jest trochę inną kulturą niż ta, która weszła w skład słowników naukowych, w zbiory artykułów, do muzeów i galerii artystycznych z łaskawą permisją panów feudalnych i burżuazji. Nie można przyjąć, że ludem jest tylko ten, który chodzi w stroju, oraz że pieśń jest ludową tylko wtedy, kiedy się ją śpiewa na wsi. Do skarbca kultury ludowej i narodowej należą także pieśni i inne zabytki po ,pierwszych bojownikach z szeregów I··~ 1 l kra- �920 !:J21 robot!1iczych za sprawiedliwość społeczną. Na tym polu trzeba jeszcze wiele odrobić, o ile już niektóre rzeczy nie ułegly całkowitemu zapomnieniu. Zagadnieniem periodyzacji czechosłowackiej kultury ludowej zajął się w artykule pod tym tytułem K. C h o t e k. Klasyfikacja materiału ludoznawczego może być trojaka: klasyfikacja rzeczowa - na podstawie pokrewieństwa i podobieństwa, klasyfikacja horyzontałna - na podstawie zasięgu terytorialnego, wreszcie klasyfikacja wertykalna w czasie, podług rozwoju historycznego i zmian dziejowych. Oprócz tego robimy też podział na dwie podstawowe grupy: kulturę materialną i duchową. Może istnieć wreszcie trzeci podział materiału ludoznawczego. który właśnie proponuje autor, mianowicie na cztery grupy: 1. praca; tutaj będą należeć metody pracy oraz narzędzia pracy, 2. formy i ustroje społeczne, 3. zwyczaje i obyczaje, 4. sztuka ludowa oraz wiedza we wszystkich swoich przejawach. Podług wyżej podanego schematu rozpatruje autor ziemie czeskie i słowack;e. Materiał ludoznawczy w jego pracy o ludowej kulturze czechosłowackiej pod względem historycznym rozpada się na dwie główne epoki: 1. starą kulturę słowiańską w jej praojczyźnie aż do rozejścia się Słowian do ich obecnych siedzib, 2. ludową kulturę czechosłowacką od osiedlenia ziem czeskich i słowac'kich przez Czechów i Słowaków aż po przebudowę gospodarczą. która rozpoczyna się od zniesienia poddaństwa i pańszczyzny. (W drugiej epoce "'autor odróżnia jeszcze cztery fazy: romańską, gotycką, barok i współczesną). Dla dalszych badań naszych w tej dziedzinie mamy położone naprawdę monumentalne podwaliny w dwóch znakomitych pracach: L. N i e d e I' l e g o Starożytnościach słowiańskich oraz K. M o s z y ń s k i e g o w Kulturze ludowej a,rtykuł Z problematyki najnowszej polskiej historii chlopów wiąże się ze znakomitą książką W. K u l i Historia gospodarcza Polski w dobie popowstaniowej 1848-1918. W czwartym roczniku znajdujemy też dużo ciekawych artykułów, chociaż nierównej wartości, opisujących kulturę ludową różnych dzielnic Czechosłowacji (np.R. K e p k i Jak dawniej pobierano do wojska, H. L a n d sfe l d a Rozwój rzemiosła dzban karskiego na naszych :ziemiach, A. S k alowe j Strój blatski i inne). Należy stwierdzić, że poziom czasopisma podnosi się. Widać to zresztą już z objętości pisma, które znacznie się powiększyło w stosunku do poprzednich rJczników ale to było ,by tylko dowodem pośrednim. Rozmaitość poruszanych zagadnień, szeroki wachlarz tematyki etnograficznej i historycznej świadczą o wyraźnym postępie Czeskiego Ludu. Piąty rocznik za 1950 rok. Redakcja podaje do wiadomości czytelników Czeskiego Ludu, że dotąd był on czasopismem popularno-naukowym, zajmującym się historią wsi i etnografią, "nowy zaś (piąty) rocznik utrzymuje zasadniczo podstawowy charakter czasopisma, lecz rozpoczyna pod tymi dwoma aspektami (historycznym i etnograficznym) systematyczne badania ciekawych dzielnic, miast, względnie dziedzin działalności ludzkiej". Stąd też pierwszy numer nowego rocznika poświęcony został wyłącznie dzielnicy "Hlucinsko", drugi ma ogólny charakter, trzeci przynosi materiał ludoznawczy i historyczny ze "Strażnicy". Następne numery poświęcone są południowej i południowo-zachodniej części Czech (krainie jezior i stawów oraz "Chodsku"). Redakcja zapowiada, że "będzie usiłowała podawać systematyczne opisy każdej dzielnicy Czechosłowacji tak, ażeby w kilku rocznikach był podany pełny obraz ciekawych i pamiętnych z punktu widzenia historycznego i etnograficznego wszystkich częŚCi,Czechosłowacji". Cały pierwszy dwunumer piątego rocznika dotyczy "Hlucinska", północno-wschodniej części Moraw. L. J i s l pisze o Hlucinsku w dawnych czasach przedstawiając etniczne przesunięcia różnych plemion oraz ich kulturę materialną ,aż do trwałego osiedlenia się na tym terytorium Słowian. Slowian. Etnografii polskiej poświęcone zostały dwa artykuły, pierwszy pióra J. J u n k o w e j, Rok działalności Państwowego Instytutu Badania Sztuki Lv.6.owej, w którym autorka ocenia pracę polskich etnografów w ostatnich latach i wielki dorobek przez nich osiągnięty. Drugi artykuł pión) V. Van k a pt. Oskar Kolberg i ludoznawstwo polskie. Autor przypomina w swoim artykule olbrzymie znaczenie założyciela nowoczesnej etnografii polskiej O. K o l b e l' g a we wszystkich niemal dziedzinach etnografIi. R. 1949 jest rokiem jubileuszowym, bowiem w tym roku upłynęło 110 lat od rozpoczęcia pracy naukowej tego zasłużonego badacza polskiego. W 1939 1', nie doszły do skutku wiełkie uroczystości z okazji stuletniej rocznicy początku pracy badawczej K o l b e I' g a z powodu barbarzyńskiego najazdu faszystów na Polskę. Następnie V. Van e k w krótkim szkicu h:storycznym omawia zasługi K o l b e I' g a. zwłaszcza na polu zbierania pieśni ludowych, Oprócz wyżej wymienionych pozycyj polskim zagadnieniom, tym razem historycznym, poświęcone zostały dwa artykuly historyka V. Z it c k a: Nowy pogląd na. polską historię chłopów w związku z dyskusją. która rozpoczęła się wokół książki S. Ś I' e n i o w s k i e g o D.:ie.1e chlopóu' 1e Polsce. Drugi I .I L. P e r i c h w artykule pt. Od przeszłości do teraźniejszości objaśnia. co:>należy rozumieć pod pojęciem "Hlucinslco". Nazwa ta powstała dopierc) po pierwszej wojnie światowej, ,kiedy Niemcy utraciły część górnośląskieg0 terytorium o obszarze 316 km2 na korzyść Czechosłowacji. Następnie opisuje historyczny rozwój i znaczenie tego skrawka ziemi. Po drugiej wojnie światowej, podczas której Hlucinsko należało do Rzeszy, mieszkańcy wrócili do zniszczonych osiedli, aby entuzjastycznie rozpocząć budowę nowego życia. A. T u I' e k podaje dokładne statystyczne dane o mieszkańcach Hlucinska. A. Jer it b e k zapoznaje czytelnika z rozwojem stosunków rolniczych na Hlucinsku J. B Ó. z k o v a napisał artykuł Przyczynek do poznania ludowej kultury materialnej na Hlucinsku, i artykuł pt. Rozwój stosunkóu· społecznych na Hlucinsku. L. H o f' k a w artykule Karmasnice opisuje jeszcze po dziś dzień rozpowszechniony zwyczaj ludowy, który odbywa się w .iesieni (por. polski wyraz "kiermasz"). Z notatki N o v ił k a Hlucinsko kHltHrolne dowiaduiemy �923 922 i 1 si~ o stanie umysłowości, oświaty i ·kultury w pnekroju historycznym. Znany dialektolog czeski prof. K e 11 n e l' opisuje dialekt tej dzielnicy, który należy do tzw. grupy narzeczy lasskich. V. S c h e u f l e l' zaznajamia nas z kulturą QJieśni Hlucinska. Cały numer zaopatrzony jest w liczne fotografie i ilustracje. Inny zeszyt (dwunumer 5i 6) poświęcony jest południowo-wschodnIej czę~:i Moraw - "Straznicku" i "H~nlaćku". Straznicko znana jest w całej Czechosłowacji z dorocznych świąt ludowych, w których dokonuje się przeglądu twórczości artystycznej ludu czechosłowackiego. Straznicko jest zupełnie odmiennym typem kraju niż HOTllacko, które z nim sąsiaduje. Tutaj wzgórza podkarpackie, skały, lasy, tam równina bogata i żyzna, gdzie rośnie krzepkie wino i śpiewa się wesołe pieśni. Z historią miasta Straznicy zaznajamiamy się w artykule J. S k a c e l a; tego samego autora jest artykuł pt. O uprawie wina uStraznicy. Straznicko jest słynne z ludowych wytworów rzemieślniczych (np. bogate fartuchy pa. robków, znakomite dzbanki itp.). Ten temat poruszają artykuły: przyczynki do rzemiosl ludowych w Straznicy oraz z historii dzbankarstwa na Slowaczyźnie. Problemom HOrI'iacka poświęcone są artykuły O kulturze mieszkaniowej na Hornacku V. B o u k a, O problematyce socjalnej Hornacka J. J. J u nk o w e j, O stroju hornackim V. B o u c k a, O ornamentyce hornackicll STrojów ludowych L. L e t o li n i k o w e j i i. c Opublikowane zostałY' dalej drobne urywki beletry;;tyczne pisane gwarą oraz powiastki ludowe. W tym i następnym dwunumerze znajdujemy wiele udanych i pięknych zdjęć z Horiiacka, a zwłaszcza ze Straznicy z dorocznego święta ludowego. W pozostałych numerach należy zwrócić uwagę na niektóre .ciekawsze artykuły jak: W. C e l' n e g o Źródla piśmienne kultury narodowej naszej wsi, w którym autor opisuje obecny stan archiwów byłych folwarków i majątków. Średniowiecznym siedzibom Słowian poświęcony jest artykuł pod tym samym tytułem V. D a v i d k a, gdzie są podane statystyczne dane o stanie osiedlenia ziem czeskich w przekroju historycznym. Autor dochodzi do błędnego wniosku na podstawie udziału Niemców w czeskim życiu narodowym, że w porównani.u z czasami nowożytnymi,' średniowieczne osiedla oraz narodowe poczucie czeskie było bardziej czystym, narodowym. Należy dodać, że tylko państwo ludowe i ustrój socjalistyczny szeroko otworzyły bramę dla pełnego, głębokiego i prawdziwego poczucia narodowego, dla gorącego patriotyzmu z poszanowaniem wszelkich praw innych narodowości i narodów. D. R y c h n o v Et w artykule informacyjnym zaznajamia czytelnika 7; pracą radzieckiego Instytutu Etnograficznego. Artykuł Pieśń ludowa oczyma biologa K. K l u s a k a jest recenzją znakomitej książki V. D l e h l Y Żywa pieśń. V. D l e h l a był nie tylko wybitnym profesorem fizjologii ro- ślin na Uniwersytecie im. Masaryka w Brnie, ale również doskonałym muzykiem i znawcą kultury ludowej, zwłaszcza pieśni ludowej. V. D l e h l a nie doczekał się wydania Żywej pieśni, zmarł bowiem rok przed jej ukaza- niem się. Jego książka pozostanie trwałym pomni,kiem w historii czeskiej pieśni ludowej. O znaczeniu rysunku naukowego dla etnografii pisze J. S c h e j b a l, Etnografia nowoczesna posługuje się nie tylko fotografią, ale bardzo ważnym czynnikiem jest też rysunek naukowy, który ma w Czechach świetną tradycję w dorobku wielkiego malarza czeskiego XIX w. J. M a n e s a (rysunki kolorowe strojów ludowych). "Rysunek jest poglądowy, natomiast fotografia jest dokumentem", co oznacza, że zadaniem fotografii jest wskazanie istnienia i formy pewnego przedmiotu, rysunek zaś ma być bardziej celowy, ma się zajmować konstrukcją oraz analizą rzeczy. W 7-8 numerze V. Va ń k a w szkicu O polskiej pieśni ludowej daje bardzo ciekawe opisy z wesołego życia górniczego. V. K l u s a k uzupełnia podany w poprzednim numerze portret "Horńacka" cennymi wiadomościami o horniackiej pieśni ludowej z licznymi ilustracjami muzycznymi i pieśn~owymi. W ostatnim numerze piątego rocznika zamieszczone są artykuły treści ogólnej, np. Lud w budownictwie Zaglębia Ostrawskiego po wojnie przeciwko faszyzmowi, Kobiety w pięciolatce, opowiadanie J. V l' b k i O koniokradach i inne. Znany muzykolog czeski V y c p a l e k ogłosił rozprawę pt. W o z i c k o w pieśni ze środkowych Czech z bogatym materiałem nutowym. Dodać jeszcze należy, że w tym samym numerze ukazał się szkic informacyjny V. Va ń k a O polskiej pieśni ludowej. Autor we wspomnianym szkicu opisuje pieśni podhalańskie, góralskie, krakowskie, kurpiowskie i inne. Wymienić trzeba też artykuł F. B u l a n k a Podręczniki dla fachowego kształcenia w czasach Józefa Jungmanna i B. S o t k o w e j, która pisze o Straśowie, miejscowości w południowych Czechach, gdzie są produkowane oryginalne drewniane zabawki ludowe. Każdy numer zamyka dział: Literatura, oraz Archiwum; dosyć staranna szata graLcz)',a, wiele reprodukcji i zdjęć uzupełniają piąty rocznik. Na ws~ępje stwierdziliśmy, że pomimo obietnic i szumnycn artykułów programowych, rzeczywistość pozostaje daleko w tyle i pozostawia wi.ele do życzenia. Dopiero poczynając od 6-go rocznika nowy skład redakcyjny zmienił oblicze czasopisma, odtąd bowiem czasopismo otrzymało szkielet ideowo-polityczny. Staranniejszy jest też dobór materiału etnograficmego i historycznego, lepsza też strona graficzna i ilustracyjna. Artykuł wstępny nowego jubileuszowego rocznika podkreśla: "Zadaniem nowej redakcji Czeskiego Ludu będzie nadanie czasopismu nowej treści ideowej, któraby w pełni odpowiadała dzisiejszym potrzebom, wymaganym od nauki w epoce budowania socjalizmu. Czeski Lud będzie cza~opismem popularno-naukowym, które będzie się zajmować przede wszystkim zagadnieniami ludoznawstwa w szerokiej łączności z innymi naukami społecznymi i w ścisłym związku z praktyką. Będz:emy się starać, aby zagadnienia naukowe były zrozumiałe i ciekawe dla naj szerszego ogółu czytelników. Wzorem jak należy popularyzować naukę. będą nam służyły czasopisma 'radzieckie. �92-i Nasze zadanie nie kończy się na popularyzowaniu zagadnień ludoznawstwa. Będziemy uważnie śledzili zmiany zachodzące na naszej wsi. objaśniali problemy z nimi związane. Następnie pragniemy zapoznać czytelnika z naszą sztuką ludową i z jej wpływem na kulturę narodową. Sztuka ludowa nie je,st tylko podziw~ godnym przejawem twórczości ludowej, dlatego musI. byc badan.a w ZWląZ~U z rozwojem gospodarczym i społecznym. Czes'kl Lud będzIe regularl1le przynosi! wiadomości o badaniach etnograLcznych w Słowacji i artykuły słowackich pracowników naukowych. Nasi et.nografowie, którzy zwiedzili Związek Radziecki i kraje demokracji ludowe], będą mformowall naszych czytelników o kulturze tych krajów". Zgodnie z wytycznymi wstępnego artykułu redakcyjnego czasopismo przeprowadza przewartościowanie starych prac naukowych i poglądów odkry:vanie starych,. d~wno już zapomnianych, lecz cennych tradycji, ~rzynOS1 nową ocenę takIch wybItnych i zasłużonych postaci w historii naszej etnog:af!i, jak: P. J. Safar'ika, B. Nemcowej, L. Niederleg~, A. J l r a s k a, K. J. E r b e n a i innych {chciałbym podkreślić zwłaszcza wartościową i obszerną pracę J. K l' a m a f i k a: Artykuły B. Nemcowej Chodsku i jej znaczen.ie historii naszej etnografii (nr 5-6, 7-8, 9-10. 11-1~). Bardzo ~taranl1le ]~st opr.acowany dział bibl'ografii i recenzji, w ~t?r.ym omawIane. są najnowsze wydawnictwa etnograficzne Oraz najwa~l1le]sze. wydarzel1la kulturalne. Każdy numer zaopatrzony jest bogato w ll~strac]e oraz zdjęcia i szkice. Również szata graficzna jest bardzo staranl1le wykonywana. Należy jednak żałować, że czasopismo przynosi stosu~owo mało wiadomości z życia ludów bratnich państw demokracji ludo. ~eJ. Przyczyny tego stan\# rzeczy należy doszukiwać s:ę w braku odpowiedl1lch kores~ondent~w. i . recenzentów, i zupełnie s'łusznym byłoby żądanie. aby czasopIsmo POSWlęClło w przyszłości więcej uwagi właśnie bogatej kulturze ludowej państw zaprzyjażnionych, zwłaszcza słowiańsk:ch. . · Przejdźmy .teraz do bardziej szczegółowego omówienia chociażby niek~orych zas~dl1lczych artykułów, niesposób bowiem w recenzji całego roczmka omówlc wszystkich artykułów, które przynosi czasopismo. • ~rdz.o ciekawe są pr,ace redaktora Czeskiego Ludu O. N a h o d i l a. POSWlęC?ne przeważnie tematom teoretycznym. Na uwagę zasługują przede ws~ystklm: Praca J. Stalma w sprawie językoznawstwa w marksiźmie i nie~~or~ zagadnienia współczesnej etnografii (nr 1-2, wspólnie z K l' a m ar l k l e m), O nowe ujmowanie etnografii (nr 3-4), J. Stalin i współczesna etnografia (nr 11-12). Praca J. Stalina o językoznawstwie ma niezm:ernie ważne znaczenie d~ \~szystkich dziedzin nauki, w tym również i dla etnografii. Przed czeSkl~l. ,etnografami stoją w świetle prac J. Stalina zadania, które można stresclC następująco: . Pierw~z~m i najważniejszym zadaniem jest opanowanie marksistowskol~m~lOwsk1e] metodologii, dokładne poznanie dialektycznej metody matenallzmu historycznego. · D~u~i~ zadaniem jest zaznajamiani.e się ze zdobyczami etnografii 1'adZleckleJ .Jako najbardziej postępowej i przodującej nauki świata. . !rzeclm zadaniem jest wyjaśnienie zasadniczych pojęć i terminów etnografa, zwłaszcza zaś naświetlenie stosunku etnografii do innych pokrew- o :j 925 :v , nych dziedzin naukowych, jak do archeologii. antropologii, lingwistyki i dialektologii, folklorystyki itp, Z powyższym łączy się sprawa nieubłaganej walki 7. wszelkimi przejawami 'kosmopolityzmu, nacjonalizmu i szowinizmu w etnografii, zwłaszcza z nowymi teoriami rasistowskimi i innymi reakcyjnymi teoriami importowanymi przez anglo-amerykański imperializm. Oznacza to nie tylko walkę, ale również krytyczne przewartościowanie całej historii etnografii czeskiej i słowackiej. Nowe zadania dla etnografów powstają w związku z budownictwem socjalizmu, kiedy właśnie dochodzi do olbrzymich zmian kulturalnych i materialnych w życiu czeskiej i słowackiej w.si. Etnografia musi pomagać historii w odkrywaniu i uzupełnianiu zapomnianych kart z historii narodu czeskiego i słowackiego na podstawie materiału etnograficznego i swej specyficznej metodologii. Piątym wreszcie zadaniem stojącym przed etnografią czechosłowacką jest rozpracowanie i objaśnienie problemów ogólnej, a w szczególności sło_ wi.ańskiej etnografii, przede wszystkim zaś zagadnienie etnogenezy Słowian. Artykuł O nowe ujm.owanie etnografii wytycza główne problemy i zagadnienia etnografii, włączającej się w budownictwo nowej . .socjalistycznej kultury. Idzie o naukowe określenie celu badań etnograficznych, opracowanie metody badawczej, opierającej się ściśle na naukowych podstawach marksizmu-leninizmu. Etnografia rozwinęła się w samodzielną naukę w epoce formowania się ustroju kapitalistycznego. Do powstania etnografii jako nauki przyczyniło się z jednej strony zainteresowanie nowymi ludami, z którymi zapoznawała .się Europa w epoce wielkich odkryć i ekspansji kolonialnych, z drugiej strony wzrastająca świadomość narodowa, która świadczyła o formowaniu się narodów burżuazyjnych. Etnografia jest nauką, a ponieważ przedmiotem jej zainteresowania jest lud, tworzy więc część składową marksistow~ko-Ieninowskiej nauki historycznej. Etnografia burżuazyjna w swoim historycznym rozwoju nie miała i nie ma ściśle określonej dziedziny swego zainteresowania i ściśle określonego przedmiotu swego badania, toteż nie mogła się nigdy zdobyć na naukową definicję tej nauki (świadczy o tym np. niejednolitość w nazwach, np. "antropologia kulturaln.a", "etnosocjologia", "Vólkerkunde", ;,Vólkerwissenschaft" itp). Jedynie słuszną naukową definicję etnografii może podać marksistowsko-leninowskie ujmowanie. Podług tego możemy charakteryzować etnografię "jako samodzielną dyscyplinę historyczną zajmującą się za pomocą swej specyficznej metodołogii cechami charakterystycznymi kultury i sposobu życia, bytu poszczególnych etnicznych i narodowych społeczeństw, poczynając od rodu a kończąc na narodzie socjalistycznym, badającą zagadnienia pochodzenia : stosunków historycznych tych społeczeństw" . Ważnym zagadnieniem jest stosunek etnografii do innych nauk pokrewnych, przede wszystkim do archeologii, lingwistyki i folklorystyki. Najściślejsza współpraca między etnografią i archeologią musi pomóc do objaśnienia niezmiernie aktualnego obecnie problemu etnogenezy Słowian. Również ścisła współpraca musi istnieć między etnografią i lingwistyką· zwłaszcza dialektologią. Trzeba też naukowo określić stosunek etnografii do folklorystyki. która tworzyła część składową etnografii, chociaż zupełnie �926 słusznie należy do dziedziny nauk literackich. Współpraca etnografii i folklorystyki umożliwia objaśnienie wielu problemów etnogenezy. Czeska i słowacka etnografia, wzorując się na etnografii radzieckiej, może okazać wielką pomoc w budownictwie ustroju socjalistycznego i kultury socjalistycznej. Artykuł J. Stalin i współczesna etnografia naświetla olbrzymie znaczenie dziel genialnego wodza międzynarodowego proletariatu, takich jak: Anarchizm czy socjalizm, O materialiźmie dialektycznym i historycznym przede wszystkim dla periodyzacji poszczególnych epok, Marksizm i kwestia narodowa zwłaszcza definicja narodu dla badań etnograficznych, wreszcie W sprawie marksizmu w językoznawstwie która oprócz wielu innych, wytycza zagadnienie badania Słowian i ich kultury, sposobu życia itp. Ucząc się na bogatym dorobku i znaczeniu prac towarzysza Stalina dla nauk historycznych, może etnografia położyć fundamenty dla nauki naprawdę postępowej, wielkiej, służącej naj żywotniejszym interesom narodu w walce o socjalizm i trwały pokój. Zagadnieniu powstania narodu czeskiego poświęcił historyk O. R i h a artykuł pt. Powstanie narodu czeskiego i nacjonalizm burżuazyjny. Zakończenie procesu powstania czeskiego i słowackiego nowoczesnego narodu łączy się ściśle z epoką tzw. "Odrodzenia narodowego". Nauka burżuazyjna sprowadzała zagadnienie odrodzenia narodowego wyłącznie na pole literackie. Marksistowskie ujęcie zagadnienia wymaga badania Odrodzenia jako epoki, w której się formują nowe klasy społeczne, burżuazja i proletariat, które powstają prawidłowo w rezultacie rozwoju nowych sił wytwórczych i wytwarzania nowych stosunków produkcyjnych. Wschodnią Europę charakteryzują państwa wielonarodowe w odróżnieniu od przeważnie narodowych państw zachodnich. W monarchii austriackowęgierskiej burżuazja niemiecka okazała się najlepiej skonsolidowana i pod względem gospodarczym najbardziej postępowa. Ale wciąż przybierająca na sile młoda burżuazja innych narodów, czeskiego, polskiego itd., zaczyna prowadzić walkę z burżuazją niemiecką. W Czechach od początków Odrodzenia narodowego tę walkę prowadzi drobnomies'zczaństwo i inteligencja pochodząca z jego szeregów. Ideologowie tej warstwy zwracają się do wiejskiego ludu nie tylko dlatego, że miał on być sojusznikiem w w-1Jce z obq burżuazją, ale także ze względu na to, że lud wiejski, jako na]liczniejsza warst wa społeczeństwa, Amiał odegrać poważną rolę jako odbiorca na rynku wewnętrznym. W 1848 r. drobnomieszczaństwo stoi na czele walki rewolucyjnej przeCiwko ostojom feudalizmu - austriackiemu absolutyzmowi i biurokratyzmowi. Klęska polityczna burżuazji w 1948 r. bynajmniej nie oznaczała jej klęski gospodarczej. Wprost przeciwnie, jej znaczenie i potęga gospodarcza wzrasta. W wyniku tego, że w rękach burżuazji niemieckiej i żydowskiej była skoncentrowana wielka produkcja i wielki kapitał burżuazji czeskiej ud210 się ściągnąć na swoją stronę nieuświadomioną dostatecznie klasę robotniczą, która stanęła po stronie swych klasowych wrogów w ich walce o interesy gospodarcze i polityczne. Świadczy to o znanym fakcie zamaskowania przeciwieństw klasowych hasłami nacjonalistycznymi. 927 Wzrost klasowego wyzysku prowadził do wzrostu świadomości politycznej proletariatu czeskiego. Rezultatem tego było założenie w r. 1878 jedynej dla robotników wszystkich narodowości partii socjaldemokratycznej. Epoka imperializmu przynosiła ze sobą nowe ujęcie kwestii narodowej. Czeska burżuazja idąc śladami całej imperialistycznej burżuazji świata, stała się po_ słusznym narzędziem imperializmu i kapitału finansowego. W tej sytuacji klasa robotnicza miała odegrać rolę wyzwolicielki z wszelkiego ucisku klasowego i narodowego. Lecz przywódcy austriackiej socjaldemokracji zamiast walki rewolucyjnej prowadzili walkę oportunistyczną, reformistyczną. Okazalo się to zwłaszcza na reakcyjnym charakterze programu narodowego austriackiej socjaldemokracji, na co wskazywał jeszcze w r. 1913 J. Stalin. Pierwsza wojna światowa potwierdziła w zupełności reakcyjny charakter socjaldemokracji i jego kierownictwa, które oderwało się od szerokiej rzeszy członków. Jedynie lud czeski prowadził, i to bez kierownictwa, spontaniczną walkę () narodowe i socjalne wyzwolenie. Momentem decydującym była Wielka Socjalistyczna Rewolucja Pażdziernikowa, która oznaczała przełom w życiu narodów świata i przyczyniła się do powstania niepodległej Czechosłowacji. Tylko przez zdradę oportunistycznych przywódców partii robotniczych udaje się burżuazji utrzymać u władzy, co decyduje o tym, że nowa republika nie staje się socjalistyczną łecz burżuazyjną. Dopiero zwycięska walka bohaterskiej Armii Czerwonej nad faszyzmem i walka narodowo-wyzwoleńcza ludu czechosłowackiego, kierowana przez partię komunistyczną, przynosi rozwiązanie kwestii narodowej w sensie stalinowskiej polityki narodowościowej. Historyków zainteresuje też artykuł znanego archeologa czeskiego, docenta J. B o h m a pt. W sprawie powstania feudalizmu na ziemiach czeskich 1 (nr 7-8). Autor próbuje podać tu naukowe rozwiązanie zagadnienia powstania i pierwszych początków feudalizmu w Czechach i na Morawach. Zagadnienie to ma zasadnicze znaczenie dla periodyzacji rozwoju historycznego z punktu widzenia materializmu historycznego, tak jak to dokumentuje historiografia radziecka. Wnioski sprowadza autor do następujących punktów: 1. Słowianie na czeskich zi,emiach w VIII i IX w. (ale 'również przed tą epoką) byli rolnikami na stosunkowo wysokim poziomie. Świadczy o tym nie tylko to, że siedzieli na terenach już z dawna rolniczych, lecz również ich narzędzia rolnicze, wskazujące na zdobywanie ziemi pod uprawę i prowadzenie innych form gospodarki, jak ogrodnictwa i hodowli bydła. Przesunięcie się osadnictwa słowiańskiego na wyższe tereny (np. na Podkarpacie) wskazuje, że Słowianie byli także wyspecjalizowanymi hodowcami bydła. 2. Przy wyłącznie naturalnej gospodarce niektóre rodzaje chałupniczej produkcji rzemieślniczej zaczęły przechodzić w wyspecjalizowaną drobną wytwórczość. Oprócz produkcji żelaza i kowalstwa, które już oddawna były l Czech 59 Terminu "ziemie czeskie" j Moraw :T, D. UŻyWa się w historiografii częskiej na oznaczenie �929 928 stosunków feudalnych chociaż dotąd n'·lezupe ł'me Jeszcze . ..' rozwin' t h. ,Ię yc A WIęC mczemy oznaczyć okres VIII-IX p k wijających się stosunków feudalnych St;' ~ e ę powstających i rozprotofeudalną , ' ą tez B o h m nazywa tę epokę wyspecjalizowane, rozwija się produkcja chałupnicza; najwyrazmej możemy to zaobserwować - na garncarstwie - na bednarstwie prawdopodobnie także i obróbce drzewa, zasięgu tego przejścia nie da s:ę dokładnie wysz:ze-gólnić, pozostanie jednak faktem bezsprzecznym, że jest to produkcja chałupnicza. 3. Przejście niektórych procesów wytwórczych od produkcji chałupniczej do wyspecjalizowanej drobnej wytwórczości, która swymi wytworami zaopatruje szerokie rzesze Spożywców także w zakresie produktów codziennego użycia, jest dowodem dobrze zorg,anizowanej dystrybucji, która wykazuje też specjalną organizację społeczną· 4, Od strony technicznej na podstawie znalezionych przedmiotów daje się zauważyć, że rosną wymagania tak co do jaikości w produkcji żelaza jak i w innych gałęziach wytwórczości W rolnictwie przejawia się to w niebywałym wzroście użycia nowych specjalizowanych narzędzi w drobnej wytwórczości użycie nowych narzędzi pomocniczych. 5. Wszystkie te okoliczności świadczą, że dotychczasowa organizacja społeczna jest w rozkładzie, co się przejawia w tworzeniu się klasowego pod/.fału, Odnośnie charakteru organizacji, którą B 6 h m nazywa ogólną nazwą "rodową", brak na razie archeologicznych źródeł, i dlatego nie określa on jej bliżej, 6, Największy odsetek ludności trudni się rolnictwem, część co prawda niewielka, zajmuje się drobną ,produkcją wyspecjaI:zowaną, Niesposób dokładnie określić stosunku tej wyspecj.alizowanej drobnej produkcji do pierwotnej produkcji. 7, Mniejszość - bogata albo nawet bardzo bogata - tworzynajwyże,t jedną dziesiątą ludności. Mężczyźni tej grupy zostają grzebani jako bojownicy wraz z bronią; kobiety z klejnotami, które przedstawiają nieraz wielką wartość jako przeważnie importowane, Rzecz jasna, że w rękach tej za· możnej warstwy S'kupia się największa część bogactw, nie pochodzących z osobistej pracy w gospodarce naturalnej. 8. Istnienia niewolnictwa nie da się udowodnić bezpośrednio na podstawie źródeł archeologicznych. Musimy przypuszczać o jego istnieniu, ale nie możemy określić j~o udziału w produkcji. Pośrednio przemawiają może za niewolnictwem wielkie fortyfikacje, lecz udział niewolników przy tych wspaniałych budo,wlach nie zawsze jest konieczny; roboty te mogły być wykonane przez ludzi, którzy byli do nich zmuszeni wolą innych, od których byli zależni, względnie także przez ludzi zupełnie wolnych, a to w czasie niebezpieczeństwa. W tym okresie gospodarki naturalnej niewolnictwo nie mogło odgrywać gospodarczo decydującej roli. Z powyższego i z analizy przede wszystkim innych faktów archeologicznych wynika, że w VIII w, doszło do głębokiej strukturalnej zmiany w społeczeństwie słowiańskim na ziemiach czeskich. Podstawowym rysem jest powstanie klas w dotychczasowym bezklasov.rym społeczeństwie, Klasa uprzywilejowana opierała się o wielką własność ziemską, z której wysokie dochody mogą pochodzić tylko z faktu istnienia niewolników albo ludzi zależnych. Tzw, Rzesza Wielkomorawska ujawnia się nam jako rezultat bardzo rozwiniętego procesu historycznego i jako fotma społeczna z wykształconą już strukturą klasową charakteryzującą się wszystkimi cechami. ? Artykuł J. B 6 h m a ma na celu l' ," wO wstania i periodyzacji feudalizmu w C WYh hame dyskusJI w sprawie poże współpraca archeologa z historYkiemz~ch ac, " przy cz~m autor podkreśla, których poglądach, zwłaszcza co do er~o:claz ,:no,gą SIę, rozchodzić w niekowego rozwiązania tego zagadnienia ~ t YZ~CJl~.Jest mezbędna dla naukim przyczynku historyk F G l' . ( ez amt B o h :n a polemizuje w krót, , ' a u s nr 11-12) ktory twie d" h ologla me może jeszcze dać dzisia' k ' r Zl, ze arc emicznej formacji panującej w cz~C~:~h o:;gO określenia społeczno-ekonodyspozycji przeważnie materiał historyc VILI do XII w, Mamy tu do zny. Jak już wspomnieliśmy redakc'a C k' zagadnieniom związan m z' l' ' J z~s tego Ludu poświęca wiele uwagi na wsi. Celem artYku~W pośo~~~~:m c~Zlał~l~OŚCi ~rtystycznej i kulturalnej ę czasowych osiągnięć lec'z I'o'wn: . y WISIJest me tylko opisanie do tych, ' lez pomoc udowy - ł Nowe radosne życie pełne entuzjazmu . . m ze"po o~ artystycznym. cujących w budownictwie soc' . l ~flarne~o wysIłku mas praczości artystycznej jak o ty Ja.1Jz:n~ przyn~Osło mebywały rozwój twórnych Jest to dopiero pocz ~ks,:~ czą tysIące nowych zespołów teatralstarań ażeby J'ak na'b d' ą, l. ząd Czechosłowacki dołoży wszelkich , J ar zIeJ rozwmąć kulturę lud B d . fabryki, ~ółdzielnie produkcyjne szkoł t d' ,ową. u uJą się nowe zakradane są nowe zespoły ,t' t ~ y, s ',a lony sportowe, domy kultury, , . . , ,ar ys ylezne l sportowe lud -k" waCKI staje SIę bardzieJ' w y k sz tał' conym, uswladomionym . , ' d cze" 1 '1. s'1ose l szym, Są mu dane wszelki T ś" , .' z rowszym l wewinąć swe zdolności twórc ee ,moz CI, azeby Jak najbardziej mógł roznieodłą:zną częścią życia ludz lp~aś~lłowania artystyczne. Sztuka staje się d . u. Ie n muzyka i taniec . YCJe w przes1złości narodowe' r~ .. mają swe dawne traruch husycki, ruch we właściw J, ~ ypommJmy tylk,O wielki rewolucyjny niósł również rewolucyjn roz y~ ~gO słowa znaczemu ludowy, który przytury narodowej jest Ciąygl wO JsIł artystycznych wśród ludu. Skarb kulu . k' e wz bogacany nawet w . , , CIS u PGlJtycżnego w XVII-XVIII '. .ep~c: najWIększego Jest bardzo duży, Teraz chodzi rz~d w, rozkw~t muzykt, p:esni i tańca ludu zapomnieni.a i historii WSZyst:' e wSZystkIm. o to, by wydobyć z mroku może naród czeski napr d Je cen~e tradycJe kulturalne, którymi się • , aw ę pOSZCZyCIC, Nalezy ożywić zapomniane i' , , dowe, należy sięgnąć ró " Pdesm, wspamałe tańce i przedstawienia lut artystów-klasyków uc w,me.z ~ olbrzymiego dorobku naszych pisarzy kich i bezustannie c Z!C SIę cIągle z bogatej kultury narodów radziecchwili obecnej, zesp~łicar~r~~lemy kulturalne, z. potrzebami politycznymi c<:y fabryczne muszą' y yczne czy młodzlezowe, wojskowe wieJ'skie mu k ' Jeszcze lepiej pomaga' l d' . , zy ą, teatrem tańcam' , .ł c U OWI pracującemu pieśnią w walce o pokÓj, Jedy ~ J ~ owem w walce budownictwo socjalizmu' Rząd i PrezYdent Kleme~~e G ~ spełmą zadania, które im stawia partia: o waldo (Artykuły: O. S k a l n i k o v a. Budo- 1:"0 I I~ I ł l ° 59* �931 930 . . l' na wsi i kilka uwag etnograficznych., nr wntC~wo socJa .t~mLUdOWeJ' działaLności artystycznej na naszej f a r l k RozwOJ u • ." 5 6" , .k v Lud cieszy się, tan czy t śrnewa, nr I O. S k a l n I o . . Jifi a 1-2, A. S anr 3-4. ) mne .. wsi, Damborsky L'ACADEMJE SLOVENE DES SCIENCES ET DES ARTS A LA PROFONDE DOULEUR DE VOUS F AIRE PART DU DECES DE SON PRESIDENT PROFESSEUR SURVENtJ f • FRAN RAMOVS A LJUBLJANA. LE 16 SEPTF:MBRE 1952 Olomouc CESKOSLOVENSKA ETHNOGRAFIE, Ved. Praha 1953. R. 'I. 1-3. EW A WRABCOWA. R a d z i e ck a s z y m w z o l' e m. wyd. Ceskoslovenska f o l k lor y styka Akademia jest n a- . . h odczytaneto na pierwszej konferencji czeskich I słowackllc folklorystów w marcu 1953 r.) Zachodnie prądy burżuazyjne skierowały l doprowadziły cze~kosłowacdką . . folklorystykę w ślepą uliczkę e k'.e t yzmu 1. formalizmu '.._W śWietle wy arzeń z 1948 r. wykryło się, że czeskosłowacka folklorysty~a ~Ie stOl na po z~omie wymagań narodu, budującego i tworzącego nowe ~ycle: mo raFolkloryści czeskosłowaccy zdali sobie sprawę z tego, ze me ~ą cować według dawnego systemu i rozpoczęli poszuki\:-,a~ia n?wy~ r~:~ Punktem wyjścia jest nauka M. G o l' k i e g o, załozyclela l tw ~Cy dzieckiej folklorystyki. Folklorystyczna koncepcja Gorski~go .pows~a a, ~oz~ wijała s'ę i krzepła w walce z pseudo-naukowymi teonaml bu~zUaz~J~:) folklorystyki i słusznie rozstrzygała największe bolącz.ki ~etodolog:cz~e l:d~ lorystyki w ogóle. Przede wszystkim chodzi o zagadmeme pochodze~la . . Zagadmeme ., t o rOZWl 'ązał ..Gorki w polemice z re-_ wej twórczoścI . poetyckIe]. .. prezentantami tzw. szkoły mitologicznej, odrzucając Ich teone 1 dowo (Resume referatu '. l 'ii ; L ci . dząc, że twórczość ludowa powstaje w ścisłym związku z pracą, że jest w swej istocie realistyczna i że zasadniczą jej treścią jest walka. Jednocześnie Gorki w polemice z tzw .. antropologiczną szkołą rozwiązał w nowy sposób kwestię religii i powstania wiary w bogów w ludowej wyobrażni. Gorki badał również jaką rolę w pracy i w walee klasowej odgrywają dzieła twórczości ludowej i doszedł do wniosku o celowości twórczości ludowej, oddziaływującej aktywnie na kształtujące ją warunki; ta konk:uzja Gorkiego obala teorie burżuazyjne. Osobne zagadnienie stanowi problem autora w twórczości ludowej; w przeciwieństwie do twierdzeń Owsianniko-Kulikowskiego D., W. S. Millera i W. A. Kełtutły, Gorki jest zdania, że ludowa twórczość poetycka jest twórczością zbiorową mas pracujących, jednakże z całokształtu twórczości ludowej słusznie wydzie:a prawdziwie ludowe jej cechy od zmckształceń i zm:an narzuconych przez klasy panujące, a zwłaszcza przez kościół. Zbadanie zagadnienia dlaczego klasy rządzące nie mogły się pogodzić z ideową treścią ludowej twórczości naprowadziło Gorkiego do wspaniałych wniosków o wzajemnym związku ludowej twórczości i historii; lud odzwierciedla w swej twórczości i na swój sposób ocenia proces rozwoju historycznego. Wnioski Gorkiego o historycznym uwarunkowaniu ludowej twórczości są skierowane przeciw antyludowym, kosmopolitycznym teoriom tzw. benfeizmu, fińskiej (skandynawskiej) szkoły, neogeografizmowi itp. Gorki nigdy nie godził się z burżuazyjnym poglądem na twórczość ludową jako na przeżytek, na relikt dalekiej przeszłości. Marksistowska nauka Gorkiego o tym, że "rewolucja wyzwala człowieka nie tylko fizycznie, lecz emocjonalnie i intelektualnie" stała się podstawą radzieckiego pojmowania perspektyw rozwoju ludowej twórczości w ustroju socjalistycznym. Praktyka stwierdza codziennie słuszność tej koncepcji. Gorki oceniał wysoko znaczenie ludowej twórczości dla literatury; zagadnienie to rozwiązał nie tylko teoretycznie, lecz całym swym dorobkiem literackim. Działalność jego w dziedzinie folklorystyk! miała również znaczenie praktyczne; sam zapisywał utwory literatury ludowej, był inicjatorem szeregu ekspedycji i wielu folklorystycznych publikacji, zorganizował folklorystyczną sekcję S. S. P. i in. Radziecka folklorystyka marksistowska, której podstawę stworzyła folklorystyczna koncepcja Gorkiego, różni się zasadniczo od folklorystyki burżuazyjnej; widać to już w samym określeniu folklorystyki jako specjalnej dziedziny nauki. Należy podkreślić, że radziecka folklorystyka pierwsza zaczęła badać i zbierać twórczość klasy robotniczej. Mylnym byłoby jednak twierdzenie, że wystarczy po' obaleniu przez radziecką fo:klorystykę burżuazyjnych wpływów i przeżytków przejąć gotowe już akSjomaty, by czeska folklorystyka w sposób specyficzny stała się marksistowską i socjalistyczną. Przykładem dla folklorystyki czeskiej po,,:inno być nie tylko to, jak pracuje obecnie radziecka folklorystyka, lecz r~wnież i to - w jaki sposób osiągnęła ona swoje zdobycze. Walka radzieckich folklorystów ze szkodliwymi postulatami fińskiej lub historycznej �i \ 933 932 E. B. T y lor odkrył jedną z uniwersalnych form religijnej ideologii, poprzedzaijącej monoteizm. Reakcyjna teoria degeneracji otrzymała w ten sposób silny cios, mimo to i animistyczna teoria pochodzenia religii nie może być przyjęta, ponieważ bierze za punkt wyjścia psychologiczne i logiczne pomylki samotnego dzikusa. Dalsze wyjaśnianie zagadnienia genezy religii sprowadza burżuazyjna nauka do badania poszczególnych form pierwotnej religii i do scholastycznych dysput na temat, którą z danych form należy uznać za nc.jpierwotniejszą· . Metafizyczne i najbardziej ahistoryczne poglądy Fr. M. M i II e l' a konczą się SP?Só? logiczny na agnostycyzmie. Preanimistyczne teorie M~~ett.a, ~relssa 1 Vlerkandta są również ahistoryczne; teoretyczna bezradnosc I meokrzesany agnostycyzm stanowią typowe cechy konstrukc'j Edwarda Lehmana. J . ~o pier~szych początkowych osiągnięciach jdealistycznej nauki w dzie~llme, ?adan n~d ge~ez~ religii (~aitz, Tylor) nastąpił całkowity upadek I zasto~. W burzuazYlJneJ etnografu dyskusja o pochodzeniu religii zakończył~ SIę w. praktyce wydaniem "Pochodzenia idei Boga" W. S c h m i d t a ~zy1J. ZWycIęstwem "teorii pramonteizmu". Uznano, że typowym ryse~ Ide.al.l.styczne~o. rO,zV:iązania problemu pochodzenia religii jest koncepcja re1J~I~ o własc;wos~1 kategorii wieczystej, ale idealistyczna nauka w więkSZOSCIwypadkow n~e za~ała sobie trudu zbadania kiedy i w jakich warunkach kształtowała SIę ta Ideologia. . ~his~or!zm, schematyzacja i agnostycyzm są typowymi cechami I oSlągnIęcw.~i burżuazyj?ej pracy teoretycznej w tej dz'edzin,ie, idealistyczna.. b?wJem nauka me .była w stanie postawić prawdziwie naukowo zagadnienia pochodzenia religii. . Jedyną nauką, która może rozwiązać to zagadnienie jest nauka czerp:ąca. swe źródło ':' dialekt~cznej n:e~odzie historycznego materia:izmu; w dZiełach klasykow markS1Zmu-lemmzmu są rozwiązane najważniejsze zagadni;nia z tej dziedziny. Należy dążyć do tego, aby na podstawie ich wsk~zan ~owstały syntetyczne prace, wyczerpujące bogaty materiał etnografIczny I archeologiczny. szkoły, walka z pozytywizmem w ogóle, jest dla czeskich folklorystów stokroć bardziej pouczającą, niż walka ze szkołą tzw. mitologiczną, rrrimo to iż wielu czeskich folklorystów do dziś pracuje jeszcze pod sztandarem tej szkoły. Radziecka folklorystyka osiągnęła swój charakter w latach 30 naszego stulecia, nie znaczy to jednak iż nie rozwija się w dalszym ciągu i nie doskonali. Rozwój ten nie odbywa się spokojnie i mechanicznie, nie jest zwykłym łączeniem nowych teorii ze starymi, lecz jest wynikiem nieustannej walki przekonań, krytycznej i samokrytycznej wymiany poglądów i do- v: świadczeń. Decydującym posunięciem w dziedzinie radzieckiej folklorystyki byla ,praca J. W. Stalina "Marksizm i zagadnienie językoznawstwa", nie mniej ważną dla folklorystyki jest również ostatnia praca J. W. Stalina "Ekonomiczne problemy socjalizmu w Z. S. R. R." oraz XliX Z1jazd KPSS, zwłaszcza referat Malenkowa. Powinniśmy zrozumieć, że folklorystyka radziecka jest żywą, społecznie aktywną i pożyteczną nauką, że nie jest odseparowana od tego czym żyje rr.dzieckie społeczeństwo; radziecka folklorystyka twórczo odpowiada na wszystkie pytania społeczeństwa i czasu, jest zdolna nie tylko dotrzymać kroku w burzliwym tempie rozwoju, lecz temu rozwojowi pomagać i z nim w!>półdziałać. Nauka nie jest czymś abstrakcyjnym, naukę tworzą i reprezentują żywi ludzie, uczeni i te zalety są właściwe radzieckim uczonym i folk:orystom. Jeśli czechosłowacka folklory.styka chce zwyciężyć kryzys, który przeżywa, chce stać się godną braterstwa z folklorystyką radziecką, powinna włożyć w codzienną swą pracę historyczne doświadczenia, zdobyte przez radzieckich folklorystów w walce o socjalistyczną naukę. Pamiętać jednak należy, że przyswojenie tego doświadczenia powinno być twórcze; nie czas na formalizm i eklektyzm w dziedzinie fol<klorystyki czechosłowackiej, należy skończyć z tym raz na zawsze. Zofia MaLewska OTAKAR NAHODIL, Krytyka nych o pochodt'eniu pewnych religii. . teorii idealistyczl, 2~3 str. 116-13'5. Autor omawia krytycznie w swym artykule najbardziej znane i rozpowszechnione burżuazyjne teorie idea:istyczne traktujące o pochodzeniu religii. Praca tego rodzaju jest bardzo aktualną nie tylko dla etnografii lec7. i innych nauk społecznych, które zajmują się zagadnieniem historii religii. Do liczby naukowych teorii nie wypada zaliczyć tzw. ,.teorii degenerac;i", biorącej swój początek w biblii; teoria ta panowała w nauce przez całe średniowiecze a przetrwała do dziś w scholastycznej- "teorii pramonteizmu" wiedeńskiej szkoły historycznej. Wśród autorów ub. wieku zasługuje przede wszystkim na uwagę T e od o r Wa i t z, którego koncepcja zbliża s:ę do materialistycznego pojmowania pochodzenia i społecznej roli pierwotnej religii. Najpoważnieisza teoria idealistyczna o pochodzeniu religii czerpie swój początek w anirrrizmie. OLGA SKA~NIKOWA, Zagadnienie c z e s k l C h i s ł'O wa ,c k i c h g ) ZOfia. MaLewska Ó l' zbadania kultury i życia n i k ó w I, 2-3, str. 153-162. C~eskosłowacka etnografia W czasach dawniejszych, a więc w 90 latach ub. WI~~U badała wyłącznie byt i kulturę warstw chłopskich, pomijając ~ałk~wlc.le. kulturę robotników. Dziś, wzorując się na przodującej etnografii ladZleckleJ, czeska etnografia zaczyna badać i studiować życie zapomnianYChdo:ychczas klas robotniczych, przede wszystkim zaś zaczyna poznawać k. ulturę l'. ZycIe . gorm . 'k'ow. Gormctwo " Sł posiada stare i piękne tradycje, Czechy 1 owacJa słynęły oddawna z produkcji kolorowych i czarnych metali Nieprzerwany rozwó' J czes k'lego gormctwa " . w XIII-XIV k ' zaczyna SIę w i . trwa z .rotką I?rzerwą do XIX w. kiedy zwiększyło sil; wYdobYci~ węgla Lo u,zczerbklem produkcji metali kolorowych. �935 934 Specyficzne właściwości kultury i życia górników powstały z powodu sytuacji społecznej, jaka wytworzyła się w związku z pracą górników, jej niebezpieczeństwami i trudnościami. Zasadniczą cechą górników jest nie ich ubiór, zwyczaje i artystyczna twórczość, lecz postępowość, wyrażająca się w braniu udziału we wszystkich walkach rewolucyjnych, toczonych przez ludność mieszczańską. Tradycje walk górników powinny stać się podstawą etnograficznego zbadania ich życia i kultury. Etnografia bada kulturę i byt górników, ich osady i mieszkania, odzież, sposób odżywiania się, życie rodzinne i społeczne oraz artystyczną twórczość górniczą. Należy poznać również materiały archiwalne i literackie odnoszące się do tego zagadnienia. Zbadanie epoki kapitalizmu i czasów dzisiejszych można oprzeć na wszystkich wymienionych źródłach. W przeszłości 'kobza istniała w Polsce, na Węgrzech i Łotwie, a w Rumunii i Ukrainie jest dziś jeszcze w użyciu. Bardziej uproszczone pod względem konstrukcji typy spotyka się również u ludów tiul'skich są to instrumenty muzyczne typologicznie p::Jkrewne lutni. Takiego roJzaju instrumentem była czeska kobza w XIV i XV w. Pod nazwą k o b o s, k o b e s należy domyślać się również instrumentu typu lutni. Przeniesienie nazwy k o b z a (k o b e s) na narzędzie muzyczne z młodszej epoki i innego typu (typu cytry) posiada szereg analogii w dziejach' innych instrumentów' muzycznych. przede wszystkim ludowych. Auto'rka kończy artykuł. podając główne wytyczne etnograficznych badań kultury i życia górników; według tych wskazań badanie podzielić należy na trzy główne działy: dział A zawiera wiadomości granicach danego okręgu górniczego, wiadomości o organizacji pracy, technice, wynagrodzeniu, o pracy kobiet w górnictwie. Następnie badacz powinien zbierać wiadomości dotyczące osad i mieszkań górniczych, odzieży codziennej i świątecznej, oraz pożywienia. Dział B obejmuje wiadomości z zakresu życia rodzinnego i społecznego, oświaty, zwyczajów ludowych, zabaw dorocznych; życie reLgijne, sekciarstwo, należy brać pod uwagę tak samo, jak wierzenia ludowe i lecznictwo. Dział C zawiera dane o twórczości umysłowej górników. Zofia Malewska DYMITR KARONDZAŁOW, M a d a r s kiJ e ż d z i e c. Z e t n o g e n e z y Bułgarów I, 2-3, str. 20). Zofia ° LUDWIK w KUNZ, K o b z a, s z k i c o l u d o w y c h i n s t r u m e n t a c h m u z y c z n y c h. I, 2-3, str. 163-173. części wołoskiej Moraw zachował się w kilku wioskach instrument muzyczny zwany k o b z a. W przeszłości instrument noszący tak starożytną nazwę znany był również i w innych okręgach Czech i Moraw, o czym świadczą liczne wzw.ianki historyczne. W Słowacji natomiast nie był znany, brak bowiem o nim wszelkich wiadomości. W Czechach spotykamy nazwę kobzy w XIV i XV w. w przekładach Ksiąg Starego Testamentu i w rękopiśmiennych dykcjonarzach biblijnych w postaci brzmienia k o b o s, k o b e s. W łacińskich wydaniach tych tekstów wyrazowi temu odpowiada nazwa n a b u l u m, c i t h l' a, s a mb u c a, (jako nazwy chordofonów) oraz rzadsze już nazwy t i b i a, c y mb a l u m. W końcu XVI w. wspomina autor Szymon Łomnicki o czeskim instrumencie muzycznym, zwanym k o b z i c k a (od k o b z a). Z całego kontekstu można sądzić, że autor rozumie pod nazwą k ob zick a znany w jego czasach ludowy instrument muzyczny. Jan Amos Komeński cytuie w XVII w. kobzę jako instrument strunowy. Kształt tego instrumentu z XVIII w. znany z rysunku Fr. S. Szporka (ok. 1740). Byla to cytra o dwu strunach melodycznych i czterech strunach do akompaniamentu. Dzisie.isze kobzy uzywane na Morawach posiadalją analogiczny kształt. L. Kum daje szczegółowy opis kobzy i gry na niej. oraz liczne ilustracje. ; \' \ Malewska za g a d n i eń Jednym z atutów, którymi posługuje się burżuazyjna nauka w swym dążeniu do oderwania bułgarskiego narodu od wielkiej rodziny słowiańskiej, zwłaszcza zaś od wielkiego narodu rosyjskiego, któremu zawdzięczają Bułgarzy wyzwo:enie z jarzma tureckiego, jest płaskorzeźba znana pod nazwą m a d a l' s k i e g o j e ź d ź c a. Płaskorzeźba ta umieszczona na ścianie skalnej w pobliżu wioski Madary w półn. wsch. Bułgarii, została odkryta przez Fr. Kanitza w 1876 r. Kanitz zbadał i opisał swe odkrycie, nawiązując płaskorzeźbę do mitu o Herkulesie i legendy o św. Jerzym; a napUi otaczający rzeźbę odczytał jako łaciński pochodzący z czasów Sewera. Prócz Fr. Kanitza 'badał płaskO'rzeźbę K. Irecek, kt.óry ok,reślił napis jako gre:ki 1 zaliczył madarskiego jeźdźca do typu trackkh płaskorzeźb spotykanych często w Bułgarii. W okresie pierwszej wo}ny imperialistycznej szereg uczonych m. in. Szupka, J. Strzygowski, Szkorpi!, Nikołajew doszli do wniosku, że płaskorzeźba zawdzięcza swe powstanie prabułgarom i że jeździec przedstawia osobę chana Kruma, sugestia ta działała w takim stopniu, że umieszczano na drobnych monetach postać madarskiego jeźdźca jako reprezentatywny obraz wysokiej kultury prabułgarów. Prabułgarzy wg burżuazyjnych uczonych posiadali na najwyższym poziomie umiejętność sztuki wojowania, im teź przypisuje się również genezę wałów obronnych znajdujących się w Bułgarii, wspaniałą architekturę. oraz wspomnianą płaskorzeźbę. Karondżałow poddaje surowej krytyce wymienione teorie, dowodząc, że wały są pochodzenia bądź bizantyjskiego, bądź rzymskiego lub trackiego; istnieją też prawdopodobnie wały słowiańskie, lecz nie jest to jeszcze w dostatecznej mierze zbadane. Materiał porównawczy, którym posługuje się nauka burżuazyjna przypisująca powstanie rzeźby madarskiej prabułgarom, jest dość ubogi i mało poważny, burżuazyjni uczeni tendencyjnie głoszą jakoby płaskorzeżba madarska była unikatem, przemilczając fakt, źe w samej Bułgarii znajduje się ok. 1200 podobnych rzeźb z postacią tzw. trackiego jeźdźca. W postaci te} wg postępowej nauki bułgarskiej skojarzyły się podobieństwa różnych bostw i herosów. Wszystkie te płaskorzeżby umieszczone na kamiennych tablicach lub skałach różnią się tylko wymiarami i wartością artystyczną. �937 936 ';, ;; Związek jaki istnieje między m a d a r s k i m j e ź d ź c e m a rzeźbami trackimi wypowiada się w treści obrazu i jego greckim stylu. Madarska płaskorzeźba przedstawia jeźdźca w hieratycznej pozie a więc w jednej z trzech właściwych jeźdźcom trackim póz; jest to niewątpliwie wyobraźenie bóstwa zamieszkującego jaskinię znajdującą się u stóp madarskiej skały. Miejsce to było miejscem kultu, o czym świadczy ołtarz ofiarny znaleziony w jaskini oraz odkopane fundamenty rzymskich świątyń. Początki kultu sięgają zapewne neolitu. Z innych uczonych Vs. Nikołajew zwalcza na pozór prabułgarską teorię o pochodzeniu madarskiego jeźdźca, jednakże dowodzenia jego są bardzo p0wierzchowne i pozbawione wszelkich podstaw naukowych, cała bowiem różnica w jego interpretacji polega jedynie na tym, że zamiast postaci chana Kruma widzi w madarskim jeźdźcu króla Dariusza. Karondżałow w wyniku swych studiów dochodzi do wniosku, że madarski jeździec jest !jednym z największych obrazów skalnych trackiego jeźdźca (2.60 mX3.10 m). Postać taka z psem i lwem u końskich kopyt była bardzo rozpowszechniona na półw. Bałkańskim i w Azji Mniejszej; wg Karondżałowa jest prototypem postaci św. Jerzego. Płaskorzeźba madarska nie ma więc nic wspólnego ani z prabułgarami, ani ze Słowianami. To samo można powiedzieć o teorii która przypisuje prabułgarom skonstruowanie wałów obronnych i wybudowanie Pliski. która z całą pewnością jest pochodzenia słowiańskiego. Z.ofia Malewska CESKOSLOVENSKA ROZWOJ ETHNOGRAFlE wyd. CeskolovenskiJ. Akademi.a Ved. Praha 1954 Rocmik IiI. ZORGANIZOWANYCH BADAŃ TERENOWYCH CZECHOSł"OWACKICH ETNOGRAFOW. i,: Skutkiem powstania ośrodka etnograficznych badań w Czechosłowackiej Akademii Nauk zapewniono koordynację wszystkich prac badawczych oraz organizowanych badań terellowych, po raz pierwszy w dZ'iejach naszej nauki. Kończy się stadium żywiołowej, częstokroć niezupełnie uzasadnionej pracy terenowej odznaczającej się przeważnie osobistym zainteresowaniem po,;zczególnych znakomitszych przedstawic:eli naszej nauki. Gabinet etnografii CZ.S.A.N. i etnograficzny gabinet S.A.N. zapewniają, na podstawie II. ogólnopaństwowej konferencji etnograficznej, badania w s pół c z e s n e g o s p o s o b u ź y c i a i w s pół c z e s n e j k u l t u l' y tak w okręgach rolniczych, przede wszystkim we wsiach spółdzielczych, jak również wokręgach przemysłowych. Badania w Horsovskotynsku, Kladensku, RosickuOslavansku, jak również prace terenowe prowadzone w Słowacji dały obszerny i cenny materiał, a z nim cały szereg nowych problemów, których opracowanie jest niezwłocznie potrzebne. Rezultaty najnowszych prac badawczych ocenia:i czechosłowaccy etnografowie w dniach od 21--23 paźdz;ernika 1953 r. na swojej III. ogólnopaństwowej konferencji zorganizowanej przez Czechosłowacką Akademię Nauk w Liblicach. l , Ostatnia "liblicka" konferencja miała dla naszych badaczy wielkie znaczenie ze względu na fakt radosny, że w tych obradach po raz pierwszy ucze~tniczył rzadki radziecki gość, profesor Paweł Iwanowicz Kuszner, który podzIelił się z naszymi badaczami doświadczeniem uzyskanym przez długoletnie prace badawcze, oraz na ekspedycjach Instytutu Etnografii Akademii Nauk Z S.RR Jego cenny referat o wS'!Jółczesnym wiejskim sposobie życia w Z.S.RR. oraz jego uwagi dotyczące naszej działalności były wielką pobudką i cenną wskazówką dla wytyczenia dalszych zadań i nowych metod w etnograficznej pracy terenowej. Konferencja wykazała, że czechosłowacka etnografia zrobiła znaczny postęp w ostatnich kilku latach, przede wszystkim z tego względu, że marksistowsko-leninowska teoria stała się podstawą pracy badawczej górującą u przeważnych pracowników etnograficznych. Etnograficzne prace terenowe rozwinęły się nadzwyczaj bogato tak ze względu na ilość, jak ze względu na metodę i treść, co jasno wynika z toku konferencji. Dyskusja wskazała na szereg początkowych trudności i niedociągnięć, które na:eży w najbliższym czasie przezwyciężyć. Cała ocena wyników dotychczasowej pracy i wyłaniające się nowe zadania zanotowane są w rezolucji, którą dla informacji załączamy. Materiały z konferenc,ii, zwłaszcza referat prof. P. I. Kusznera podamy w następnym numerze naszego pisma ,oraz na łamach "Czeskiego Ludu". Tłum. REZOLUCJA III OGOLNOPAN'STWOWEJ CZECHOSŁOWACKICH Emilia KONFERENCJI Fischerowa ROBOCZEJ ETNOGRAFOW. III ogólnopaństwowa konferencja robocza czechosłowackich etnografów, która odbyła się w dniach 21-23 października 1953, powzięła uchwałę, ażeby dla udoskonalenia prac wszystkich pracowników naukowych oraz zakładów wykonane zostało: 1. Dla ulepszenia naukowo-badawczych prac w dziedzinie zbadania kultury robotniczej oraz sposobu życia w okręgach przemysłowych: a) Wspó:ny postęp pracy etnografów i folklorystów, zapewniony wspólnym planem pracy i badań, wspólnym wstępnym przygotowaniem metodologicznym i metodycznym pracowników, ciągłym kontaktem pracowników w czasie badań, wzaljemnym przekazywaniem doświadczeń i wymianą potrzebnego materiału - musi się stać zasadą w tej dziedzinie. Za ścisłe przestrzeganie podanych zasad odpowiedzialni są kierownicy placówek pracy oraz legalizowani przez nich kierownicy badań. b) Na zasadzie osiągniętych doświadczeń zorganizować wykonywanie pracy naukowo-badawczej w miarę potrzeby z udziałem historyków oraz innych pracowników Akademii, których odnośne prace potrzebne są do rozwiązania zadania. Dlatego pożądanym jest, ażeby plany robocze i to plany na 1954 rok były zrewidowane na wspólnej naradzie �939 ,. ; li '. r: kierowników zakładów oraz tak skoordynowane, ażeby już w następnym roku można było tworzyć kompleksy brygad pracowników Cz.S.AN. c) Celem pogłębienia doświadczeń pracy umożliwić poszczególnym pracownikom, ażeby w określonym czasie mogli uczestniczyć w pewnych badaniach wykonywanych przez inne etnograficzne i folklorystyczne placówki pracy urządzić w celu wymiany doświadczeń dwa razy w roku narady i to zazwyczaj przed rozpoczęciem i przed zakończeniem ekspedycji. d) Jednolity sposób klasyfikowania i ułożenia etnograficznego i folklorystycznego materiału jak również sporządzania odnośnych rzeczowych, miejscowych i innych katalogów musi się stać zasadą placówe'k pracy. 2. a) Konferencja zaznajamia się z wynikami badań spółdzielczej wsi w Horsovotynynsku na Wołoszczyżnie, na Śląsku, oraz w SłowacjI i pochwala dotychczasowe osiągnięcia przy badaniach kultury i sposobu życia we wsi słowackiej w okresie przejścia do socjalizmu. W myśl cennych uwag prof. Kusznera słowacka organizacja badań kolektywnych okazała się najlepsza. Dlatego postanawia N.K. Cz.S.AN., ażeby w ten sposób zorganizowały się również badania wsi spółdzielczej na ziemi czeskiej. Poleca się N.K. CZ.S.AN. rozszerzyć badania wsi spółdzielczej na dalsze okręgi środkowej części Czech i Moraw. Na podstawie rozpracowania wa:nej uchwały i oświadczenia tow. prezydenta republiki poleca się, ażeby do końca lutego zebrali się pracownicy odcinka badań spółdzielczej wsi z Cz.S.A.N., S.AN. oraz Cz.S.AZ., i wypracowali wytyczne dla koordynacji współpracy przy tych badaniach na przyszłość. Za wykonanie zadania jest odpowiedzialny kierownik gabinetu etnografii CZ.S.AN. b) Konferencja pochwala badania kultury i sposobu życia Ukraińców we wschodniej Słowacji, rozpoczęte w bieżącym roku przez fakultet pedagogiczny Uniwersytetu Słowackiego w Preszowie. Kierownictwu Etnograficznemw po:eca się nawiązanie stosunków z Towarzystwem Kultur ukraińskkh pracowników w Preszowie, objęcie organizacji tych badań, zgromadzenie zebranego materiału w swoim archiwum i starania o jego opracowanie i publikowanie. Za wykonanie zadania odpowiedzialny jest kierownik N.K. S.AN. w Bratysławie. c) Konferencja przyjmuje referat o badaniu kultury i sposobie życia Cyganów w Słowacji, które organizuje N.K. S.AN. Poleca się kontynuować to badanie i zyskiwać dlań nowych pracowników oraz systematycznie popularyzować wyniki. Ze wzg:ędu na ważność tego badania poleca się N.K. CZ.S.A.N. w Pradze zapewnić możność rozszerzenia badania kultury oraz sposobu życia Cyganów również na ziemię czeską. d) Równocześnie poleca się, ażeby materiał uzyskany na podstawie badań był złożony we właściwych zbiorach Cz.S.A.N., lub S.A.N. i ażeby była ewidencja wszystkich badań. . ,. ( 3. W sekcji historii kultury czeskiego i słowackiego ludu: a) Nawiązać współpracę z komisją archeologii historycznej zakładu archeologicznego Cz.S.AN., przy czym koniecznym będzie zbadać metodologiczne zakłady archeologii historycznej. Proponujemy, ażeby na rok 1954 zakład archeologiczny CZ.S.AN. włączył do swych badań odkopanie średniowiecznej osady "Ki'i" w okresie nymburskim, przy współpracy dalszych zainteresowanych instytucji, i ażeby kierownictwo badań powierzone zostało Etnograficznemu Działowi Muzeum Narodowego. b) Koordynować pracę z Państwową Ochroną Zabytków oraz nakazać, ażeby między pracownikami tej instytucji był zawodowo wyszkolony etnograf tak na ziemiach czeskich, j-ak w Słowacji. c) Celem zabezpieczenia zadania nauczania ośmiolatek i jedenostolatek, w których programie są materiały z dziedziny folklorystyki i etnografii, (nag:ąco) gorąco poleca Ministerstwo Nauki i Oświaty, ażeby do programu gimnazjum pedagogicznego i wyższych uczelni były włączone wykłady z podstaw etnografii i folklorystyki. d) W celu wykorzystania cennych zbiorów złożonych w różnych czechosłowackich muzeach pilnie polecać, ażeby odnośne urzędy zaapatrzyły muzea w dostateczną ilość pracowników do wykonania potrzebnej dokumentacji. Proponujemy stworzenie ośrodka dokumentacji etnograficznej oraz folklorystycznej w Brnij:!. Przy tym ośrodku działałaby komisja !bibliograficzna złożona z współpracowników CZ.S.A.N. oraz S.AN. e) .Rozszerzyć przebadanie i spis ikonograficznego materiału oraz uprzystępnić potrzebnymi katalogami pracownikom naukowym dla prac badawczych. f) Należy kontynuować badania nad budownictwem ludowym prowadzonym dotychczasowym sposobem, ażeby w niedalekiej przyszłości . stwierdz;ć tak typy rozwojowo-historyczne, jak również socjalne oraz gospodarcze i budowlane typy na całe okręgi pierwotnych czeskich osiedli. Według zestawionego badania należy :prowadzić w myśl nag:ącej potrzeby w pewnych wybranych gminach dokładne (pogłębione) badania architektury ludowej, metodą kompleksów. Instytucje prowadzące badania architektury ludowej powinny mieć zabezpieczoną wszelką pomoc moralną i materialną· 4. Z referatów i dyskusyjnych uwag jasno wyni:kła potrzeba zwołania narad roboczych: . a) pracowników z dziedziny plastycznej sztuki ludowej i to najdalej do końca marca 1954 r.; odpowiedzialne kierownictwo Gabinetu Etnografii S.AN. b) pracowników etnograficznych oddziałów muzeów i innych specjalistów muzeałnych - na których roztrząsane będą fachowe metodologiczne i metodyczne podstawy pracy muzealnej i naukowo badawcze zadania etnograficznej muzeologii i to naj dalej do końca czerwca 1954 r.; odpowiedzialny przewodniczący związku słowackich muzeów. �941 940 5. aj Przy ścisłej współpracy z katedrą etnografii w Uniwersytetach zapewnić podnoszenie ideolog:czne b:howego uporządkowanego wychowania i wyuczenia nowych pracowników naukowych. b) Zwrócić uwagę prezydium CZ.S.AN. oraz S.AN., ażeby zasadniczo roztrząsała zagadnienia ulepszenia dystrybucji i popularyzacji czasopism i naukowych publikacji Cz.S.AN. oraz S.AN. cl Przez systematyczną pracę i wzajemną pomoc pogłębiać szeroką znajomość teorii marksizmu-leninizmu jako metodologicznej podstawy naszej pracy. Przy tym łącznie z odnośnymi organami opracować wzorowy plan dla wszystkich naukowych pracowników na.szego zawodu. Plan należy opracować do końca grudnia 1953. Odpowiedzialny Oddział Gabinetu Etnograficznego w Brnie. dl Koordynować zbiór etnograficznego i folklorystycznego materiału między wszystkimi instytucjami, które zajmują się tą pracą. Tłum. Emilia ANTROPOLOGIA (Przedmowa z Wielkiej Wojciecha Sowieckiej Fettera do artykułu FischeroW(l M. F. Nesturcha, Karola za dzieło "Przyczynki do antropologii ziem c~eskich'> Póżniej po.~ święcił się archeologii i stał się jego następcą w fIzyczne] antrop?logn Henryk M a t i e g k a, który w r. 1908 założył Instytut ~ntropOIOglCuzn~. W r. 1923 założony został następny Instytut AntropologlCzny przy 111wersytecie w Brnie, pod kierunkiem pro,f. Wojci.echa S uk a. Po r; ~93~ następcą Matiegka został prof. Jerzy M a l y; przez Jego przedwczesną smlerc r 1950 poniosła nasza antropologia dotkliwą stratę. W r. 1937 zostało ~ło~one w Pradze Hrdlicka Muzeum Człowieka z inicjatywy i funduszu ~aszego antropologa światowej sławy Alesa H l' d l i c k i, Ten postę~ow:v badacz współpracujący z prof. Matiegką oraz z prof. ~alYn:' usta.~owlł ~la naszej antropologii plan pracy na następne lata. POl1l~waz. Hrdhcka. ml~ł okazję pracować z radzieckimi antropologami w czaSIe k~l~u odwle~zI~ w Związku Radzieckim dlatego zamierzenia czechosłowackIe] antropo.ogn zgadzają się w głóWnY~h zarysach z progra~em .radzieck~ej antr~pologii o człowieku. Uważamy tudzież za bardzo wazne, azeby naSI czytelmcy zaznajomili się z całokształtem radzieckiej antropologii, który przejrzyście podaje M. N e iS t u l' C h, w dziele "Wielka S?wiecka Enc~k:opedia" (tom. 2, Akty-Arietta, str. 535-539). z którego podaJę tłumaczeme hasła "Antropolog:a". Tłum. Emilia Fischerowa Encyklopedii). Antropologia jest nauką, biologiczną, która przy roztrząsaniu licznych problemów ściśle łączy się z etnografią oraz archeologią. Po wystąpieniu Linneusza w r. 1735 wchodzi w zakres nauk przyrodniczych; zaliczył on człowieka do rzędu MaŁp (Primates), klasy ~saków, w rodzinie Vertebrata. W ten sposób wyrażony związek człowieka z światem zwierzęcym zasadniczo jest pojęciem materialnym, choć nie dialektycznym, dlatego że nie uwzględnia różnicy jakościowej człowieka od zwierząt, od których odróżnił się w czasie swego historycznego rozwoju, w którym decydującym czynnikiem była praca oraz wytwórczość w określonych warunkach społecznych. U nas spotykamy pierwsze antropologiczne publikacje już w 1831 r. w 11 romie encyklopedycznego czasopisma "Krok" w którym J. J u n g_ m a n n opublikował ,,,Naukę o czło~eku, czyli antropologię". W r. 1846 tlaktował o rozwoju człowieka z przodków zwierzęcych Jan Slavomir T om i c e k w swoim dziele "Doba pierwszego człowieczeństwa". Jan Ewangelista P u r k y n e (1787-1869) w swoim pierwszym w Europie zakładzie fizjologicznym w Bratysławie zapoczątkował naukowy 'kierunek w antropologii swoim przemówieniem "Antropologia jako wstępna nauka wszelkiej fizjologii". Jego asystent dr Edward G r e g e r (1829-1907) poświęcił się, za przykładem swego wielkiego nauczycie:a, również antropologii, a czym świadczy jego dzieło "Człowiek w stosunku do zwierząt". Odkrycie klasycznych zna:ezisk człowieka prehistorycznego, zwłaszcza na Morawach, przez J. M a s z k a, M. K t i ż a, J. Wan k l a i innych ugruntowało dalszy rozwój antropologii u nas. Na Uniwersytecie Karola staje się antropologia przedmiotem wykładowym od lat 90-tych ubiegłego stulecia. Pierwszym profesorem fizycznej antropologii był prehistoryk i archeolog prof. Lubor N i e d e l' l e (1865-1944), który uzyskał veniam docendi na Uniwersytecie BULETIN I INSTITUTIT TE SHKENCAVET, Nr str. 86. Botimi i Institum te Shkencavet, Tirane 1951. 1, str. 97. Nr. 2. Albański Biuletyn Instytutu Naukowego w Tiranie zawiera obok artykułów o treści medycznej, technicznej, geologicznej, historycznej, archeologicznej oraz filologiczno-lingwistycznej również artykuły z zakresu ludozn.awstwa mogące zainteresować etnografa. W zeszycie Nr l, str. 56-71' Rrok Zoji w artykule "P u n e d o r e' ("Roboty ręczne") omawia szczegółowo robótki ręczne kobiet albańskich związane z przygotowaniem i ozdabianiem materiałów służących do sporządzania strojów ludowych. Roboty te dzieli autor na dwie kategorie, a mianowicie na takie, które są samodzielnymi częściami ubioru, np. galon~, wstęgi, sznury, oraz wszelkie części ubrania wykonane n.a drutach względme szydełkiem, i na robótl{i aplikowane, do których zalicza hafty. Artykuł poświęcony jest pierwszej kategorii robót. Z uwagi na technikę ich wykonania należy wyróżnić trzy grupy: 1. wykonane wyłącznie przy pomocy ręki, 2. robione na drutach, 3. wykonane przy pomocy igły. 1. Do kategorii ozdób wykonywanych przy pomocy ręki bez użycia jakiegokolwiek narzędzia należą różne rodzaje galonów. Zwyczaj zdobienia strojów ludowych galonami rozpowS'zechniony jest w całej Albanii. Pochodzi on ze wschodu i został przyniesiony do Europy południowo-wschodniej przez krzyżowców. Pierwotnie używano galonów do łączenia różnych części ubioru na szwach, następnie zaczęły one występować jako samodzielne ornamenty o różnych motywach. W zależności od kształtu wyróżnia się ich cztery rodzaje. tzw. gajtan, spik, dredhes i pi!. �943 G a j t a n to galon szeroki w kształcie grubej taśmy, jej przekrój po.przeczny ma' wygląd kwadratu a bokach około 4 mm. Taśma taka może składać się z 8, 6 i 5 pasem (pęczków nici). Do sporządzania jej używa się plecionego kosza w kształcie walca z rozcięciem podłużnym w środk~. U wierzchołka tego kosza uwiązuje się 8 pasem. Pięć z nich odrzuca SIę na jedną stronę (np. na lewą), trzy zaś na drugą (np. prawą). Ze strony, --::::~;:::::::---2 8(1) łOI 3 Rys. Nr. 1 gdzie znajduje się 5 pasem (por. rys. Nr. 1), bierze się pasmo 2. i przekłada się na przeciwną stronę ponad pasmo 8, pasmo zaś 3 przekłada SIę ku dołowi pod pasmo 6. Następnie ze strony, gdzie obecnie znalazło się pięć pasem. przekłada się pasma 2 i 3, licząc od góry, na stronę przeciwną, itd. .Przy należnej wprawie praca posuwa się niesłychanie szybko. Znów odmienny sposób splatania taśmy galonowej z sześciu pasem występuje w miejscowości <;ermenike. Niewiasta wbija przed sobą w ziemię, względnie trzyma między kolanami, kawałek drzewa zakończony widełkami do których wierzchołka uwiązuje się pięć pasem. Pasmo (por. rys. Nr. przekłada się na miejsce piątego (pomiędzy pasma 5 i 6), pasmo zaś 6, znajdując~ .się w tej pozycji .po prawej stronie, przekłada się na lewą stronę, na mIejsce pasma 2 (pomIędzy pasma 2 i 3), itd. Przekrój poprzeczny takiej taśmy ma kształt leżącej ósemki. Barwy galonów są różne, obok jednobarwnych bywają też wielobarwne. ~~te.ri~łe~ służącym. do ~ch splatania są nici wełniane, dopiero w epoce pozmeJszeJ zaczęto uzywac do tego celu jedwabiu. O~~i~nny ro?zaj. galon~ stanowi tzw. spik rozpowszechniony w górach Albann PołnocneJ. Uzywa ' . . SIę go prawie wyłącznl'e do obra mowama. b rzegow szaty, rz~d~o sto~.uJe ~Ię. go do naszywania deseni na powierzchni ubioru. J:st ?n cl.ensz~ ~IZ omowlOny poprzednio gajtan, bo do splatania jego używa Sl~ cIenkIch mCI. Przekró~ ma kszta.1t kwadr.atu, którego bok posiada wymIary 2,5-3,0 mm. Techmka splatama taka sama jak przy galonie szerokim. 1 rf ---~,=__ 2 6 S 3 If 6 2 .} -1 S 'I 2~; 6~ 3 3) I ~~ Rys. Nr. 3 S 1 If Rys. Nr. 2 :1 i ·1; .. '~.~ 1··· Inną metodę stosuje się w miejscowościach MiloH i Mirdita(Alb. Półn.). Kobieta trzyma na prawym ramieniu mały koszyk okrągły, na szyję zakłada już splecioną taśmę, z której końca, trzymanego na wysokości piersi, zwisają pasma nici w porządku wyżej opisanym. Palcami ręki przeplata pasma. Jeszcze inny sposób splatania taśmy galonowej, zwanej k a n d e Ike. występuje w miejscowościach Myzeqe i MaIlakaster. Prostokątny przekrój poprzeczny tego galonu ma wymiary 2X4 mm. Składa się on z 5 pasem. Drewienko, którego koniec górny ma kształt widełek, zatyka się drugim końcem za pas. Przez widełka przerzuca się pięć pasem nici. Ostatnie pasmo z jednej strony przekłada się palcami (por. rys. Nr. 2) pomiędzy pozostałe pasma. Następnie dokonuje się tej samej czynności z ostatnim pasmem strony drugiej, i tak na przemian. Splataną w ten sposób taśmę nawija się na oba odgałęzienia widełek. Przekrój poprzeczny taśmy przypomina wyglądem leżącą ósemkę· Tak zwany dredhes jest właściwie rodzajem sznura którego grubość nie przekracza dwóch mil~metrów: splecionego z czterech' pasem podwójnych. S~nury t są zazwyczaj czarnej barwy i służą do naszywania deseni na powlerzchm szaty. ,N~j~ardziej ni~s~o~?likowaną formę galonów stanowią tzw. penj, czyli w,łasclwle grube mCI roznych kolorów 'służące albo do obramowania brzegow szaty, albo do wyszywania deseni. 2. R?bótki na drutach, czyli tzw. dziewiarstwo 'ręczne, jest dziś po;is:echm~ znane w Albanii, nie ma ono jednak tutaj zbyt starej tradycji. rwo~me. sporządzano w ten sposób tylko skarpetki (pończochy, kamasze). Ręka:VICzkJ, czapeczki, a zwłaszcza swetry i kołnierzyki zjawiły się dopiero w naJ nowszych czasach. . Skarpetki, pończochy i kamasze noszą ogólną nazwę I;arapiłt która J'est pozyczką . . nazw starszych są wyrazy ' (Dibra o z J'ęz~ k a t urec k'lego. Pozostałosclą tiere ). raz te mbath(u)na (Alb. Półn.). Nazwy te służyły pierwotnie nie n a ok reslenie . sk arpe t e,k l ecz oznaczały onuce, względnie skarpetki szyte Z k awał k ow mate 'ał . . nazwy te przeniesiono na k " n u, d oplero w nowszym okreSIe cZYŹ~t~~:łt:; ~zlane. ~o dziś dzień w mieście Gjinokastar (Alb. Płd.) mężaJą obu"Jle na bosą nogę. Rękawice weszły u ludu albańskiego 7 60 �945 944 . . dopiero pod koniec ubiegłego stulecia. Rozpo'A:szechnienie ich jest w uzycle . . k' .... c . d k nieznaczne. Godnym uwagi jest to, ze mlesz ancy prowmcJl, a Wlę Je na .. d . k' . d palcu okolic górskich i wsi, używają zazwyczaJ Je neJ. r~ aWlcy o Je nym .' którą przekłada się z jednej ręki na drugą zaleznle od potrzeby. Rękawice nie służą do ochrony przed :hłode;n, bo w. t?':n wypadku Albań.cz~k chowa ręce do kieszeni, używa się Ich wowczas, Jesh w porze chłodnej trzeba coś trzymać lub nieść w ręku. . . '. Najbardziej rozpowszechnionym matel~lałem. ~t~s~wanym w. dZle:Vla1stwie ręcznym jest przędza wełniana, dople.m pOz~leJ z.acz~to uzywac bawełny. Do tego celu nie używa się nigdy Jedwa~lU ant ~ez lnu. Dla. ~porządzani.a sk.arpetek zimowych noszonych w ok~esl~ chlod~w, gdy w gOl~C~ anują śniegi, używa się przędzy z welny owczej mIęszane) z kOZIą, z u'\\ag, p "'1 . na jej większą odpornosc na WI goc. ., ..' Narzędziami .służącymi do wykonywama tej kategot'll robot są dwa rodzaje drutów. Pierwszy rodzaj nosi nazwę krrabza albo grepa, ~~razy te oznaczają haczyki (małe haczyki). Są to d:uty. n;-etalowe długoscl .1~ cm o zagiętych końcach górnych. Obecnie. kUPUJ; .Slę )~ na targu, dawn.leJ l~d sporządzał je sam z długich kawałkow koscl zWI~rzęcych. Teg? 10dzaJu iglice albo raczej szydelka widział autor artykułu )eszcze. obecTIl~ we ~si Hasana], w okolicy miejscowości Kruja. Podc~s pracy uz~wa ~nę dwoch drutów tego rodzaju. Inny rodzaj to tzw. shttza (wyraz uzywany południu), albo gjytpnere (nazwa używana na pól~ocy). Są t~ druty :V.sClsłym tego słowa znaczeniu, zawsze metalo:ve~ gł;adkle ~a c~łe.J dłUg.osCI o v:y. e 20 cm Podczas robienia robotki uzywa SIę plęClU takIch prętow. mlarz. .. , .' D t te Wyraz shtize wiąże się w wyrazem alb. Sht13 ~cha~, przepycham. ru Y służą rzeczywiście do przeciągania (przepychaI:lla) nICI. pr.zez oczk~. . W Albanii stosuje się taką samą techmkę roblema na dlUtach Jak \V innych krajach bałkańskich. Nić przeciąga s.ię o.d oczka~o?czka ,łącząc rząd następny z poprzednim. Technikę tę ,st~su)e Sl~ w d:V0Ja~1 sposob ~osługując się albo metodą starszą, przy ktore) przec:ąga SIę mc p:zez kazde nowe oczko, taka metoda ma miejsce przy stos~wam:x dwóch prętow, ~zględnie posługując się metodą noWSzą, kiedy nabiera SIę nowe oczka na )ede? pręt, co ma mjejsce przy zastosowaDlu pięc.iu ~rętów. N?wsza n:eto?,a nIe ma szerszego zastosowania na obszarach go:sklch, bo. me nadaJe 'Się ona do stosowania przy robieniu robótk~ w trakCIe chodzema. . . Dziewiarstwo ręczne przechodziło w Albanii trzy fazy rozwoJowe. Kaz?a 7. tych faz znajduje swój wyraz w ro~:naitYn: sposo?ie sca~ama J?o~zczego~= nych części składających się na całosc danej szt~k: .. Z naJ.bardzleJ pryml tywnym stopniem mamy d? czynienia wów~~as, )~sh. Zl'Ob.lOną na .d~uta~~ tkaninę kraje się i zszywa Jak zwykły matellal. DrugI, wyzszy stoplen .1'0 woju mamy wtedy, gdy część ubioru robiona na, drutach, przez stopniowe zmniejszanie oczek, otrzymuje pewne kształty skosne l;\b zackr~~lone, przez co odpada konieczność krojenia, jednakże poszczegolne CZęSCI ~kł~dowe lączone są przez zszywanie. Wreszcie najwyższ~ stopi.e~ repre~entuJe )edn?lite wykonanie calości bez żadnych szwow. Na)bardz:e) prymitywny spo~ob zachov,rał się jeszcze tu i ówdzie w zapadłych zakątkach kraju. Jak wym~a z informacji, które autor zebrał od starych kobiet żyjących jeszcze ?becme, był on bardzo rozpowszechniony w ich młodości. a wi~c na przelomle obec- ;t~ nego i ubiegłego stulecia. Drugi sposób reprezentowany jest nagminnie w górach Albanii Północnej, .JeŚli chodzi o skarpetki, to najpl'ymitywniejszy sposób ich sporządzania występuje w okolicy miejscowości Puka oraz w okolicach miasta Shkoder. Drugi, wyższy stopień techniki reprezentowany jest w górach Albanii półn. Zszywa się tu poszczególne części skarpetki ze sobą. zazwyczaj oczka części okrywającej łydkę idą poprzecznie w stosunku do oczek stopy. Wyroby dziewiarstwa ręcznego posiadają, rzecz jasna, swe kształty, można tu mówić do pewnego stopnia o fasonach poszczególnych części skladowych ubioru. Na specjalną uwagę zasługują tu skarr;etki i pończochy. W Albanii wyróżnia się ich cztery rodzaje: skarpetki krótkie, skarpetki' długie, kamasze (bez stopy) oraz tzw. stópki. Skarpetki krótkie są w powszechnym używaniu, gdyż większość mieszkańców IRJsi długie spodnie. Skarpetki. te sięgają do kostki, mają rozcięcie z boku i zawiązkę u góry, którą okręca się dwukrotni.e dookoła nogi. Skarpetki dlugie sięgają prawie do kolan. Noszą je kobiety, które fałdują nogawice spodni i wpuszczają je do skarpetek. Specjalny rodzaj ubioru nóg stanowią tzw. kattma względnie kalce. Jest to rodzaj kamaszy (bez stóp) sięgających od kostki do kolana. Naciąga się je na krótkie skarpetki. Ostatni wreszcie rodzaj stanowią tzw. shputa. 'stópki', jest to coś pośredniego pomiędzy &karpetką a dzianym papuciem sięgającym po kostkę. Nakłada się je na skarpetki. zapinając na kilka guziczków z boku, górna ich część bywa haf.towana złotem i obramowana sze('okim galonem zwanym gajtan. Specjalnym zagadnieniem, któremu autor poświęca sporo miejsca, jest problem kolorów i deseni. Urozmaicenie powierzchni wyrobów dziewiarstwa ręcznego osiąga się w dwojaki sposób: przez zmianę barw i różnicowanie techniki. Oba sposoby naraz występują bardzo rzadko i to wył·ącznie jako zjawisko indywidualne. Zazwyczaj wiąże się oczka raz od tzw. "dobrej" (zewnętrznej) strony, a raz od "zlej" (wewnętrznej). W ten sposób powstają desenie na powierzchni zewnętrznej. Inaczej postępuje się przy stosowaniu tzw. "oczek wyrzucanych". W pierwszym rzędzie opuszcza się oczka np. przez jedno, w drugim zaś te właśnie oczka "nabiera się", opuszcza się natomias't te, które były "nabrane" w pierwszym rzędzie, itd. Trzeci sposób to ten, gdy dwa lub trzy oczka rzędu drugiego łączy się z jednym oczkiem pierwszego rzędu. Czwarty sposób polega na zmianie oczek: jedno lub więcej oczek łączy się na prawo z nowymi oczkami rzędu następnego. Desenie powstające w drodze zmiany sposobu łączenia oczek mogą różnicować się w zależności od kierunku poziomego lub pionowego. Technika pozioma jest łatwiejsza, ale daje znacznie mniej estetyczne efekty niż pionowa. Różnicując powierzchnię przez zmianę techniki utrzymuje się zasadniczo jednolity kolor całości. Kolorem najczęściej spotykanym jest kolor biały. Różnicowanie powierzchni przez dobór różnych kolorów odbywa się zawsze na tle, które jest jednego koloru. Tradycyjną barwę tła stanowią k.olory: biały, czerwony lub czarny. Na tak:m jednolitym podłożu kształtuje SH:: desenie za pomocą przeplatania rzędami o innych barwach, albo przez stosowanie zmiany kolorów co pewną ilość oczek. Dobór kolorów deseni uzależnion~' jest od indywidualnego gustu. 60* �947 946 U; Podstawowe motywy "'J'stępujące w ręcznym dziewiarstwie albailskim są następujące: . Tak zwane "prążki" zaznaczone czy to przez zmIanę bar~, czy t~ przez różnlcowanie techniki. Prążki poziome noszą n.a~wę r~ądkow (rr,3e.shta), prążki pionowe palców (gishta). Jak j.e~ne ta.k tez l. drugl~ mogą mlec s~erokość jednego lub więcej oczek. Prązkl ukosne mają taki sam wygląd Jak opisane przed chwilą, rozchodzą się jednak ukośnie w prawą i lewą str?nę. Innym starym motywem są tzw. "paluszki" (gis~ta gish~a) powstające dzięki nabieraniu oczek raz od strony zewnętrznej, to znow od strony wewnętrznej, i tak na przemian. . Paski powstają przez łączenie kilku rządków poziomych, często o róznych kolorach. . ., . Pętlicami nazywa lud albański motyw prązkow ukosn~ch łą~z~cych s~ę zygzakowato. Specjalne desenie powstają ~r.zez. zas~osowan~e prązk?w. uko.snych, które zbliżają się ku sobie w CZęSCl gorneJ ale me przecmaJą SIę· Deseń ten jest charakterystyczny dla skarpetek. Ponadto spotykają się także motywy, które lud nazywa kwiatami. Są to zazwyczaj elementy świata roślinnego. Tutaj również zalicza się ~ardzo charakterystyczny element ornamentyki albańskiej, gwiazdkę ośmioramlenną. która występuje we wszystkich okolicach Albanii. Naogół biorąc motywy kwiatowe są jednak rzadkie, jedynie w okolicach miejscowości Lu.ma za~ chodz: wypadek stowwania bogato stylizowanej ornamentyki kWIatoweJ. Dla obszaru całej Albanii należy stwierdzić ogromną przewagę figur geometrycznych jako elementu zdobnictwa. W kraju tym istnieje szeroko roz: powszechniony zwyczaj robienia prezentó~ z robó.tek ręcznych, dlatego tez każda kobieta ma ich spory zapas w swej skrzym. Robótki ręczne są wyłączną domeną kobiet. Jedynie okolice m!ejs~o: wości Dumre stanowią ciekawy wyjątek pod tym względem, tu rowmez i mężczyźni oddają się im z zamiłowaniem i osiągają wysoki stopień doskonałości w tej sztuce. . Na zakończenie omawia autor robótki wykonywane przy pomocy I~ły, czy też cieniutkiego szydełka. Są to rodzaje siatek muślinowych. ?eC~ml~a tych robótek jest prosta. Na długie~ nici. robi się. pętliczkę i zawląz~Je s~ę na węzelek. W ten sposób powstaje dehkatna siateczka. Sz~uka wlązama tych siatek przedostała się do Albanii z' zachodu za pośredmct:vem Wenecjan. Przed dwoma wiekami przeżywała ona szczy.t swe~o rozkWItu w.Shkoder, które słynęło z tego na całe Bałkany. Obecme zamkła ona prawIe całkowicie. . . AUior dał w swym artykule opis kobiecych robótek ręcznych OmaWIając szczegółowo technikę ich wykonania. Całość zagadnienia potrakto~ał z p~rspektywy historycznej. Z danych tych wynika, że zw~czaj splatama g~lonow jest w Albanii dość stary, chociaż nie wytworzył Się tu sa~orzu~me,. lecz pochodzi ze wschodu. W przeciwieństwie do teg.o sztuk~ "~lązama Siatek muślinowych jest przejawem wpływów zachodmoeuropeJsklch. Szt.uka ta nie stała się nigdy sztuką ludową w ścisłym tego słowa znacz~mu,. le<:z kwitła po miastach, osiągając tam wysoki stopień rozwoju. Z.wy~zaJ. rob.lenIa swetrów wzgłędnie czapeczek dzianych noszonych przez gorah me~torych okolic jest całkiem nowy. To samo dotycza t.akże i ·rękawiczek. ktore do ostatnich czasów nie upowszechniły się jeszcze w tym kraju. Rozmaite rodzaje okrycia nóg jak skarpetki, pończochy itp. są tu w powszechnym użyciu, jednakże skarpetki dziane wtargnęły do Albanii stosunkowo późno. Jeszcze dziś w niektórych okolicach górskich Albanii Północnej zamiast skarpetek dzianych używa się skarpetek szytych z materiału, zwanych te mbath(u)na względnie poprostu kawałków materiału, czyli onuc, na oznaczenie których używano wyrazu tiere (Dibra). Dopiero z biegiem czasu zaczęto wyrazów tych używać na oznaczenie skarpetek a ludność tych okolic dotychczas zdaje sobie z tego sprawę. Od siebie dodamy, że ten stan faktyczny pozostaje w całkowitej zgodności z danymi lingwistycznymi. Wyraz służący ogólnie na oznaczenie skarpetek (pończoch) f:arape (f:orape) jest pożyczką z jęz. tureckiego. kaHme 'długa pończocha, kamasz' jest wyrazem, który oznacza właściwie 'trzcina, pióro, rurka, rura', a więc coś, co ma kształt wydłużony i jest próżne w środku. Tak, czy inaczej, jest to pożyczka nowogrecka (r. j'''lw,). Występujący VI tymże znaczeniu wyraz kalce jest oczywista, włoskim calza 'pończocha' zapożyczonym bardzo późno. Nazwa shpute, to nic innego, jak tylko wyraz znaczący 'stopa (nogi)'. Stare i rdzennie albańskie wyrazy, to tiere 'onuca, skarpetka z materiału, skarpetka dziana' (Dibra) oraz te mbath(u)na wykazujące te same znaczenia. Pierwszy z tych wyrazów nie figuruje, jak się zdaje, w dotychczasowej literaturze leksykograficznej, ale etymologia jego nie nastręcza trudności. Dzisiejsza postać wyrazu tiere pochodzi z pierwotnego *ter-a. i pozostaje w związku etymologicznym z alb. czaS'ownikiem tjen- 'przędę' < *ter-no, którego pierwotne znaczenie było 'kręcę, skręcam'. Tak więc tiere *ter-li to 'okrętka, owijacz, onuca', Inny termin te mbathuna, służący na oznaczenie skarpetki szytej, onucy, występuje również jako wyraz w znaczeniu 'obuwie'. Znaczenie takie jest poświadczone już w XVI w. (B'uzuku), co wymownie świadczy o jego starożytności. Wyraz ten jest formą 1. mn. imiesłowu przymiotnikowego strony biernej czas. m-bath 'wkładam coś na nogi', któremu odpowiada z-dath < *ds_bath 'zdejmuję ~obuwie, skarpetki)'. Przeciwstawne znaczenie tych czasowników związane jest z występowaniem przedrostków m-<em<*en'na-, w-' i ds 'roz-, z-'. Właściwy morfem czasownikowy -bath nie występuje już jako czasownik niezłożony. To -bath zostało całkiem błędnie wyjaśnione przez G. Meyera (E. W. 264) jako pożyczka z włoskiego basso 'Unterkleid' (!!), zresztą całkiem niezgodnie z fonetyką historyczną jęz. alb. Omawiane -bath jest f,a·ktem rdzennie albańskim i oznaczało pierwotnie 'czynić bosym, zdejmować wszystko z nóg' Postać -bath pochodzi ze starszej --badh z tak częstym uogólnieniem spółgłoski bezdżwięcznej powstałej na końcu wyrazu. To *-badh może reprezentować .starsze *baz-d- pochodzące z ie. *bhoz-dhi5 < *bhos-dho. Było to więc prastare złożenie typu san. śrad-dha(3. sg. śraddadhati 'ufa, wierzy': łac. credo), posiadające w pierwszej części składowej element *bhos- występujący w lit. blisas, słowo bosr, pol. bosy, niem. bar, w drugiej zaś formę czasownikową zbudowaną na .podstawie pierw. dhe 'kłaść', występującego już b. wcześnie ze znaczeni.em 'robić' (por. łac. fec-i, stwniem. tu om, niem. tue). Złożenie to zachowawszy b~z zmiany swe pierwotne znaczenie uległo licznym zmianom, przeksztaJcemom fonetycznym. i będąc \\' postaci 'barh pozbawionym ""J'kładnika for- < �948 rj " f"1 .1 '.; . l·", .1' i f l" .' [i I': \ .•. i~ Ii "'I J) maInego swej najistotniejszej treści znaczeniowej, którą było pojęcie roz(-bierać), z(-dejmować), otrzymało ten wykładnik w postaci prefiksu *ds-> z-o Wobec stałej korelacji tego przedrostka z przedrostkiem en-(n-, m-) 'Da., w-' musiało zaistnieć m-bath o przeciwstawnym znaczeniu 'nakładać (obuwie)'. Inny krótki artykuł (Nr '2, str. 71-76), pióra tegoż autora, poświęcony jest foluszowi, urządzeniu przeznaczonemu do zbijania, spilśniania sukna. Materiał wełni.any, po jego wytkaniu, poddaje się procesowi folowania (zbijan,a), przez co zyskuje on na spoistości, grubości i ładnym wyglądzie, Dopiero po dokonaniu tej czynności materiał staje się zdatny do noszenia. Zwyczaj folowania sukna jest w Albanii nie'słychanie stary. Tkanie należy do robót kobiecych, zato folowaniem zajmują się wyłącznie mężczyźni. Jak w:<:.domo procesu tego dokonywano w starożytności przez udeptywanie nogami materiału zalanego wodą w kadzi ,drewnianej lub stągwi kamiennej. Autor artykułu stwierdza, że w ALbanii nie ma najmniejszych śladów tego rodzaju prymitywnej techniki folowania. Pomimo to sądzi on jednak, że w bardzo odległych czasach technikę tę stosowano równ;eż w Albanii. Do przypuszczenia tego skłania go ta okoliczność, że czasownik oznaczający 'foLować' shekel, shkal występuje w jęz. albańskim pospolicie jako czasownik oznaczający 'deptać, stąpać, kopać nogą'. Przypuszczenie .swoje wygłasza autor wbrew temu, o czym informuje nas sam, że w Alb. Półn., w miejscowości Kelmendi, występuje jeszcze bardzo prymitywna, a więc stara, technika folowania, która polega na tym, że mężczyzna uderza po zwilżonym materiale umieszczonym w drewnianej rynnie kawałkiem ciężkiego drewna w kształcie maczugi. Stwierdził to zresztą już przed nim znany badacz Albanii Fr. Nopcsa. W wiekach średnich siłę człowieka zastępuje w wielu krajach siła zwierzęcia pociągowego, ewolucja ta nie zaszła jednak w AIbanii. Już w średniowieczu wykorzystano tu do tego celu siłę wody. Dane dokumentarne z r. 1414--1416 dotyczące miasta Sh'mder mówią o foluszach wodnych miejscowości RjoHi. Z tradycji mieszkańców tej miejscowości wiemy, że przodkowie ich przed pięciu wiekami znali folusze o napędzie wodnym. Zwyczaj folowania materiału zachował się w Albanii po dzień dzisiejszy. Folusz albański zwany valanice ~Da póŁnocy) a derstil (na południu) jest prymitywnym urządzeniem podobnym do młyna wodnego. Z tego właśnie względu nazywa się go ogólnie mul!ini i zhgunit 'młyn do (zbijania) sukna' . Folusz jest zazwyczaj, jeśli chodzi o teren Albanii Półn., własnością społeczną kilku rodzin, całego osiedla lub nawet kilku osiedli. Na budowę jego i utrzymanie w stanie użyteczności łożą wszyscy. Pracę folowania wykonUJe się kolektywnie każdy foluje swój materiał według wyznaczonej kolejki bezpłatnie. Są to zazwyczaj folusze mniejsze o jednym młocie. W południowych regionach Ałbanii folusze stanowiCl, przeważnie prywatną własność. Właściciele foluszy są albo zawodowymi foluśnikami. albo uprawiają to zajęcie pobocznie będąc z zawodu rolnikami. Folowania materiałów d~ konuje się w takich foluszach za pobraniem opłaty. Folusz składa się zasadniczo z dwóch odrębnych części, które są ze sobą nierozerwalnie związane. Mieszczą się one w jednym budynku, niekiedy \V dwóch os'Obnych sąsiadujących ze sobą komorach. Są nimi tzw. folusz 949 właściwy oraz prasa (mange albo mangan). Prasa znajduje się niekiedy na zewnątrz, poza budynkiem folusza właściwego. Folusz właściwy jest zasadniczą częścią całego urządzenia. Porusza go siła spadającej wody i dlatego buduje się folusze zazwyczaj w miejscach, gdzie zagwarantowany jest stały dopływ wody bieżącej. Wodę doprowadza się do folusza przewodem drewn'anym, którego część mająca położenie poziome sporządzana jest z jednolitego pnia drzewnego i nosi nazwę lug. Pionowa część tego przewodu, no5ząca nazwę korW!, kieruje strumień wody prawie prostopadle na sam folusz. W zależności od gatunku tkaniny, którą się ma folować. folusze mogą być dwóch rodzai: tzw. folusz mokry i folusz suchy. ' Zasadniczą częścią składową folusza mokrego jest wielka beczka w kształcie sciętego stożka zwróconego podstawą ku górze wyrobiona l. drzewa. Srednica górna tego stożka wynosi 1 m, dolna zaś 0,50 m wysokość waha się w g'ranicach 3-5 m. Stożek ten wkopuje się w ziemię pozostawiając ponad jej powierzchnią 20-30 cm. Na krawędzi górnej robi się nacięcia dla ujścia nadmiaru wody. O krawędź opiera się rynnę drewnianą (korite) w położeniu ukośnym. Strumień wody z wielką siłą wpada na wewnętrzną ścianę stożka i ruchem spiralnym osuwa się na dno. Nie znalazłszy tu ujścia, party naporem wody dopływającej wciąż z góry, odbija się od dna i ruchem spiralnym unosi się znów ku górze. Nadmiar wody wylewa sic: przez nacięcia krawędzi górnej. Oś pi-onowa stoż,ka jest wolna od wody, która cyrkuluje ruchem spiralnym po jego ścianach wewnętrznych. Do wnętrza stożka wkłada się sztukę materiału, który wraz z masą wody opuszcza się ku dołowi i unosi ku górze. Ciśnienie wody dokonuje spilśniania materiału. Proceder ten trwa 24-48 godz. Takiemu folowaniu poddaje się materiały tkane z koziej wełny. Ten rodzaj folusza nie jest zbyt rozpowszechniony w Albanii, występuje on tylko w centralnej części kraju, w dorzeczu rzeki Shkumbini. Drugą odmianą folusza występującego powszechnie w Albanii jest tzw. folusz suchy. Składa się on z wielkiego łoża (koryta) drewnianego zwanego taba.n (wyraz pochodzenia tureckiego, oznacza 'fundament, podstawa łoże'), zrobionego z jednolitego kawałka pnia. Po obu końcach tego łoża wbija się w ziemię dwa pnie prostopadłe, na których umies'zcza się belkę poprzeczną równolegle do łoża. Na niej uwiązuje się dre'N'Tliane młoty w liczbie 1-5 w taki sposób, że mogą one unosić się i opa-dać. Końce trzonków tych młotów przymocowane są do jarzma, a głowice ich mogą uderzać o jeden bok w.ewnętrzny łoża. Równolegle do łoża, pod spodem, przechodzi wał drewnIany mający na jednym końcu koło z łopatkami, jakie widujemy w młynach wodnych. Strumień wody wprawia koło w ruch obrotowy, który przenosi się na wał znajdujący się pod łożem. Na wale nabite są czopy. W czasie ruchu obrotowego unoszą one głowice młotów naciskając na końce ich trzonków, które sp.adając uderzają z siłą o łoże. Czopy na wale nie są umieszczone równolegle jeden w stosunku do drug'ego tak, że młoty unoszą się i opadają jeden pod drugim ruchem periodycznym. W tym łożukorycie umieszcza się materiał. Przez mały otwór wpływa do niego stale strumień wody uchodzący innym otworem umieszczonym na drugim końcu. P? stale zwilżanej sztuce sukna biją nieprzerwanie młoty. Foluśnik zmienIa co godzinę pozycję materiału i przewraca go Cały proces folowania �951 950 trwa ł 11 24-48 godz. Takiemu folowaniu poddaje się wyłącznie materiały wełniane. Po sfolowaniu tkanina idzie do prasy. Na długim, gładkim kawale drewna układa się materiał, przykrywa deską i przywala się ciężkimi kamieniami. Niekiedy używa się w tym celu bardziej skomplikowanego przyrządu podobnego do prasy służącej do wytłaczania oliwy. W literaturze klasycznej spotykamy często wzmianki, że folowanie było czynnością czyszczenia i ,prania starych, poplamionych szat. W Albanii praktyka tego rodzaju nie jest znana. Czyszczenia dokonuje się wyłącznie przy pomocy prania i w tym celu używa się w Albanii ługu, czyli wody, W której wygotowano popiół drzewny. Takie samo zastosowanie znajduje również wywar z liści bluszczu, zwłaszcza przy praniu materiałów kolorowych. Starożytni Grecy używali do prania (folowania) pewnego rodzaju glinki. Glinkę tę znają również i w Albanii. Jest to tzw. argilta smetica, glinka koloru żółtawego, bogata w węglany. W Albanii $rodkowej formuje się z niej kulki i sprzedaje na targu. Używa się jej obecnie do mycia głowy, gdyż ma ona właściwość łatwego rozpuszczania tłuszczu, wydzielanego przez skórę ludzką. Dawniej używano jej również do wywabiania tłustych plam. Z uwagi na to, że folusze położone są zazwyczaj w miejscowościach górskich, ludzie zamieszkujący dalej położone okolice równinne oddając materiał do folowania korzystają z usług pośredników. Pośrednicy ci mają swe placówki (sklepy), w których zbierają materiały przeznaczone do folowania. Po zebraniu większych ilości przesyłają je do folusza. Po sfolowaniu odbierają cały transport zwracając poszczególnym klientom ich sztuki, po pobraniu należnej opłaty. Aby nie zamienić sztuk materiału, których jest wiele, pośrednicy stosują wydawanie swoistych pokwitowań. Do krawędzi sztuki materiału przywiązują prostą, nieokorowaną gałązkę miękkiego drzewa. Następnie nadcinają gałązkę poprzecznie do połowy i od tego punktu przecinają ją wzdłuż aż do końca. Klient otrzymuje odcięty kawałek, za zwrotem którego ma prawo domagać się swego materiału. Na zakończenie autor zwraca uwagę na podobieństwo zachodzące pomiędzy techniką folowania i techniką zbijania filcu, występującą również w Albanii. Wyrób filcu odbywa się w sposób następujący. Strzyżoną wełnę moczy się w ciepłej wodzie z dodath"lem tłuszczu i mydła, w wyniku czego powstaje masa podobna' do ciasta. Masę tę wkłada się do płaskiej formy i następnie pociera się wygładzonym kamieniem ubijając równocześnie. Czynność tę wykonuje się tak długo, ·aż masa nie przekształci się w materiał. Nie ulega żadnej wątpliwości, że technika zbijania filcu jest bardziej prymitywna od techniki tkackiej. Autor przypuszcza, że folowanie tkanin i zbijanie filcu są genetycznie tym samym procesem. Uważa on, iż, w miarę rozwoju tkactwa w Albanii, zbijanie czyli folowanie, zaczęto również stosować do sukna tkanego, które przechodząc proces folowania jednoczy w sobie dwie techniki wyrobu materiału: tkactwo oraz zbijanie. Wnioski autora artykułu odnoszące się do genezy i ewolucji techniki folowania dają okazję do uwag krytycznych. Autor stwierdzając, że w ojczyźnie jego nie zachował się najmniejszy ślad prymitywnej techniki folowania polegającej na udeptywaniu nogami tkaniny namoczonej w wo- dzie, przypuszcza jednak, że technika ta była ongiś znana i stosowana w Albanii. Na poparcie słuszności swego przypuszczenia posługuje się on argumentem natury lingwistycznej, zauważając, że czasownik folować shkat, shket znany na obszarze całego kraju, brzmi tak samo jak czas. w znaczeniu 'stąpać, deptać, tratować, potrącić nogą'. W świetle danych językoznawstwa porównawczo-historycznego argument ten. jak to zaraz zobaczymy, jest błędny .. Język albański zna rzeczywiście wyrazy sh-kat, sh-ket .powszechnie w znaczeniu 'stąpać, deptać tratować' i w tym tylko znaczeniu oraz w innym, jednak już bardzo przenośnym i wtórnym 'czarować, rzucać urok' znają ten wyraz albanolodzy. Et'ymologię tego wyrazu podał N. JakI (SBA W 168, 78). Jest to czas. złożony z przedrostkiem sh_<*she-<*sm-, który łączy się etymologicznie ze słowo S'b- (w takich np. wyrazach jak: stsł. s -zę-ti, ros. C·}f{aTb'ts'.,pol. ś-cisnąć, itp.). Właściwy element czasownikowy tkwi w -kat < *kot-nB oraz ket< *kot-ni6. Pierwiastek kel- (kol-: kela-) występujący tutaj znany jest dobrze z innych jęz. ie., np.: san. kanda*kol-ndo'dziurawy', kiinda(m) 'kawałek, odcinek', kilta*kill-ta'młot', gr.oi-·1.0.Ml .<*O~-'l.2).~a 'siekiera o dwu ostrzach', itp. Pierwotne jego znaczenie było 'bić, uderzać, odbijać, rąbać'. Właśnie w tym wypadku, kiedy sh-kel < *smkot-niB oznacza 'folować', mamy zachowane prastare znaczenie pierwotne 'zbijać, zgniatać'. Znaczenie 'deptać, tratować', czyli 'uderzać nogą' jest bez wątpienia wtór:1e, jak to zresztą słusznie przypuszczano. W ten więc sposób porównawcze dane językowe wykluczają przypuszCl':enie, że 'folować' znaczyło pierwotnie 'deptać', a wykazują zgodnie ze stanem faktycznym, że w Albanii folowanie wywodzi się ;>.enetycznie ze zbijania, jak na to wskazuje prymitywna technika tego procesu, zachowana w miejscowości Kelmendi, gdzie tkany materiał foluje się (zbija się) uderzając ciężkim kawałkiem drzewa. Odnośni,e innego twierdzenia autora, że folowanie tkaniny jednoczy w sobie dwie pierwotnie różne i samodzielne techniki wyrobu materiałów, a mianowicie tkanie i zbijanie (filcu), to ma on bezsprzecznie rację. Nie nal~ży jednak stąd wnosić, do czego autor zdaje się być skłonny, że zbilame było jedyną techniką wyrobu materiału znaną przodkom Albańczy~ów z epoki przedalbańskiej, i że do.piero póżniej, w miarę zapoznania SIę z tkactwem i upowszechnienia się tej sztuki, przodkowie ci zastosowali starą technikę zbijania jako uzupełnienie nowopoznanej techniki tkani::.. Połączenie tych dwóch technik musiało wystąpić już znacznie dawniej w okresie, kiedy obszar językowy (pojmowany wyłącznie w sensie lingwist~cznym), z którego póżniej wyłonił się język albański, nie był jeszcze anI praalbańskim, ani też ogólnoalbańskim, lecz integralną częścią składową obszaru ogólnoindoeuropejskiego. Za takim ujęciem przemawia nie tylko .ta okoliczność, że folowanie jest równie dobrze znane wszędzie poza ~lbamą, ale przede wszystkim dane samego języka albańskiego który poslad~, star~, odziedziczony z epoki przedalbańskiej, czasownik \~ znaczeniu 'tkac ven] * ~eb!l-n la . - m a'Jący a d poWIe . d m'k i w gr. U·~'7.I·"" ' . . .. 'ts.', stwnlem weban. niem. web en•• < < < �953 952 Przy okazji warto zwrócić uwagę na inny czasownik o tymże znaczer niu występujący powszechnie na terenie Albanii, jest nim thur (thur ). Wyraz ten ma zasadniczo kilka znaczeń, a mianowicie: 'splatać, budować płot, łączyć, wiązać, tkać'. Etymologię jego próbował dać G. Meyer (E. W. 92) niesłusznie dopatrując się związku pomiędzy tym wyrazem alb. a lac. eratis 'plecionka z gałęzi', gr. 'l(b.p~Ct).o, 'kosz', itd. Etymologii tej nie można było przyjąć z uwagi na san. krnat-li 'skręca nić, przędzie' wskazujące 11a pierwotne k_(niepalatalne) w nagłosie wyrazu, z którego w żadnym wypadku nie może pochodzić albański spirant interdentalny tho. Czasownik thur należy wywodzić z ie. * I?or-o (jeżeli postać thurr, z TT tzw. mocnym, nie jest wtórnego, czyli póżuego pochodzenia, to należy ją wywodzić z ie. *hor-ni5, czyli z pm:taci obocznej o innym przyrostku). Wyraz ten ma krewniaka w samym języku albańskim w postaci rzeczownika thar-k * }i.or-ko- 'płot, miejsce ogrodzone, zagroda dla owiec'. Różnica samogłosek thur: thar-k odzwierciedla starą apofonię (;;'0 r- pewna stopa redukcji wokalizmu: I;,or- stopa normalna z -0-). Tylko pozorną trudność stanowi tu fakt, że ie. I?-(palatalne) występuje w alb. jako. th- a nie s(Z ie. k powstaje w alb. zawsze th w drodze rozwoju fonetycznego z wyjątkiem pozycji przed -u, przed którym jako ostateczne ·stadium rozwoju fonetycznego powinno dzisiaj występować so). Jeśli się zważy, że mamy tutaj do czynienia z czasownikiem, który wykazywał pierwotnie różne ukształtowanie samogłoski pierwiastkowej w zależności od miejsca starego akcentu właściwego poszczególnym formacjom, to nie będzie to dziwne, że powstała na początku wyrazu oboczność s'półgłosek th-: so, względnie ich wcześniejszych stadiów rozwojowych, musiała ulec analogicznemu wyrównaniu i ujednostajnieniu. Zwyciężyła w tym wypadku spółgłoska, która występowała częściej, tzn. przed jakkolwiek ukształtowanym wokalizmem z wyjątkiem stopy redukcji o' z której powstało w alb. u. stare różnice apofoniczne ulegają w historii jęz. alb. stopniowemu usuwaniu, przeprowadza się jednolitą samogłoskę w całym wzorze odmiany, jedna z postaci zostaje uogólniona. W omawianym czasowniku uogólnieniu uległa postać z wokalizmem na stopie redukcji, co nie jest w tym języku faktem odosobnionym. Omawiane wyrazy alb. (t".ur, thar-k) należy powiązać etymologicznie z stgr. ·/.o.:po'<::'·W.p-w-; 'sznur do uwiązywania tkaniny' i jego derywatem czasownikowym ·/.o.:0ru<·'l.ap-:o-wJ 'związywać tkaninę', arm. sard< "sar-di*; 'i!,-ti- 'pająk', łac. career< *ker-kro- 'ogrodzenie, szranki, więzienie'. W ś\~ietle alb. faktów językowych okazuje się, że pierwotne znaczenie pierwiastka ker- było nie tylko 'splatać, wiązać sznur', lecz również 'splatać płot (plecionkę z gałęzi)', czyli że wobec tego odpadają zarzuty (por. Walde-Pokorny, Wtb. I, 409) podnoszone przeciwko etymologii łac. eareel' pochodzącej od Peterssona (Studier Es. Tegner, 1918. str. 227), które < < rzeczywiście należy tutaj. Wracając do omawianego artykułu należy stwierdzić, iż dane, którymi rozporządzamy, nie pozwalają na ustalenie, od jakiego okresu czasu znane jest w Albanii prymitywne urządzenie mechaniczne zwane foluszem. Jedno jest pewne, że folusz używany dziś w Albanii był już tam znany w XV W. Na żródło .... sWlatło chyba po . . t jego pochodzenia mogłyby rzuclC ba d ama e nograficzne sąsiedniego tere D' e . rownawcze nie udzielić nam jakiejkolwiek po nu. P Językov:e me są tu w staO a valanice, to stosunkowo póżna POŻmYCoZckY' ł n.oc!,lOk lbanska nazwa folusza ł dn' . a s oWIans a WystępuJ' u lU nazwa dersttl, dertil, trestit destil' . . .. ąca na pata z całą pewnością wyraz rodzi J.est Ję~ykow~ n:eJasna. Nie jest jego zapożyczenia. Etyr;'lOlogia G ~' me ~ler:nY Jed~akze Jakie jest źródło mentów łaciński.ch, nie budzi za~fa:i~~ra, Ktory chclał go wyjaśniać z ele- ?t J • Autor powyzszych słów omawia' d .. znawczej napisane przez R. zo'z/ąc wa .alban~k;e .artykuły treści ludosuchego podania ich treści l J P?bZWOlIłsobie me ograniczyć się do ' ecz pro ował porobi' z pun k tu widzenia historii jęz alb ' k' .c pewne uzupełnienia widzimy etnografia może otrz;mać a~~€~~:; tam, gdZie to ~yło możliwe. Jak koznawstwa. Językoznawstwo . śl' h ~ pewne poparcie ze strony języtrudniejszy jego dział ety'mol' gJe lkcOdZI. o podstawowy i za'razem naj"1 ,o lę, s azane Jest w du'e' . nosc SZUKania pomocy ze stron inn ' '. ..z J mlerze na konie:zprzejawami życia idziałalnośc~ łYC~ k11auk zajmujących się konkretnymi ' . t . l cz oWle a Etnografl'a " wasllle yml naukami z kt' h '.' wraz z hlstoną są ł znawstwo, w myśl postulatuO~~\ P~n:o:y tak często musi korzystać językonakazującego badać histo " . J ar zieJ p~stępowego kierunku naszej nauki narodu. Ilę Języka w nierozerwalnej łączności z histori~ Wacław Cimochowski ANDRE LEROI-GOURHAN - E vol u t i o n e t t e . • et la matiere. Edition Albin Mi,che!. Pa'ris 1943; ~t~.n3~iues, L'homme ANDRE LEROI-GOURHAN - E vol u t i o n e t . . . Techniques. Edition Albin Michel P . 1g 4 5t ec h n I q U e s. Milieu et , ans ; str. 512. Obie powyższe prace stanowiąc . ł ś' nych i dlatego może nie 'we wszystk~c~\O c.. ukazały się w latach wojenl w każdym razie wśród WYbitnYCh etn~~a~h s~ ~ne dostatecznie znane; uznanie i weszły w skłao" naJ' .. g . w sWlatowych zyskały one . mmeJszego chocby ze'poł k" rego zaden etnolog obejść się nie może . ~ U. slązek. bez któA. L e l' o i - G o U l' h a n .ede . dyrektor Musee de I'Homm~ J n_ z czołowych etnologów francuskich. profe:;o::, Uniwers tetu' ' profe,or Inst~tl:tu. Etnologicznego w Paryżu, cuskich i międz ~arod VI Lyomc, cz!on.ek wlelt.l JUstytucji naukowych frannych dokument~w o ~;;:.Ch'h przYPls.uJe technIkom. obok sztuki, rolę jedy~m: gdzie zawodzą l'€lac'/eacbez~~~l::~:~: f~r~ez ~ieki, p~zEde wszystkim anIa w wymienion ch .. . u. owo y archiwalne. Jako zanajbardziej materiaine' p~a~~c~ staw:a soble autor opis techniki ze strony nego, religijnego i este~ l a ego nl~ p~ru.sza przejawów życia społeczpod względem całok t~yczn~go, ~o tez uJęcle przez niego tematu zarówno odmienne od trakto~:;łtu, Jak l pos:cz~gólnych elementów, jest zupełnie Przede . la tego zagadnienIa przez innych autorów . wszystklm autor oma . '. dk' ., . . . rYITII Posłl1guja s. . wla SIO I naJuardzleJ elementarne któ'. lę wszystkie Judy; są to: ogień. dzięki któremu ~ożna �954 , gotowac topić. suszyć, zniekształcać; woda, która rozpuszcza, rozgrzac, ' . . . f' l b miękcza, myje, a w różnych ~oztworach dZ.I.ękl proce~om lZ~ctznymkt ~ chemicznym służy do garbowama, konserwacJI, gotowania; powIe rze, ore zasila palenie, które suszy lub czyści. Powyższe środki elementarne są ożywione siłą ludzkich mięśni, .siłą zwierząt, wody i powietrza. Siła jest ujęta w ruchy ~ierowane, wzmacman.e przez dźwignie lub transmisje, oszczędzana przez rownowagę· Syntezą sil jest transport, który z jednej strony zapewn.ia :vszędzie d?starczenie surowców, z drugiej - wpływa na rozprzestrzememe produktow gotowych. A. Leroi-Gourhan wychodzi z założenia, że wszelka technika jest uwarunkowana surowcem obrabianym materiałem. a nie środkami elementarnymi, bądź też rodzajem stosowanej siły. Dla przedstawienia poszczególnych technik omawia kolejno techniki właściwe, zaczynając od surowców trwałych, a kończąc na płynach. Wśród surowców rozróżnia surowce trwałe stałe (kamień, kość, drzewo), trwałe p0ł-plastyczne (metale), plastyczne (garncarstwo), trwałe giętkie (skóra, przędza, tkanina);- wśród płynów autor nie wprowadza żadnych podziałów, włączając w nie i stan lotny płynów. Wszelka obróbka surowca przy pomocy środków elementarnych i siły sprowadza się z jednej strony do gromadzenia produktów potrzebnych do zaspokojenia potrzeb życia materialnego, jak to: produktów zwierzęcych (myślistwo, rybołówstwo, hodowla zwierząt), produktów roślinnych (zbieractwo, uprawa ziemi), produktów mineralnych, oraz do konsumcji tych produktów w postaci ,pożywienia, ubrania, mieszkania. W pierwszym rozdziale zatytułowanym struktura techniczna społeczeństw ludzkich, Leroi-Gourhan, porus'za ogólne możliwości uczonych w zakresie odtworzenia dziejów ludzkości od prapoczątków. Podkreśla brak danych i niebezpieczeństwo operowania fragmentarycznymi dowodami co do dziejów człowieka, ale uwypukla bogactwo świadectw dotyczących technik. W działalności ludzkiej autor rozróżnia dwa zasadnicze przejawy. zjawisko pewnej skłonności, pewnego dążenia, związanego z s~mą natUJ:,ą ewolucji oraz fakty, które są związane nierozerwaJpie z ośrodkIem, w ktorym powstają. Skłonność czy dążność wytyka dla' dz:ałalności ludzkiej tory przewidziane, prostolinijne; ona skł~nia do tego, aby krzemień trzymany w ręku zaopatrzyć w trzonek. Natomiast fakt nie jest przewidziany, gdyż jest on wynikiem skłonności i tysiącznych właściwości ośrodka, w którym się wytwarza. Dlatego odtwarzanie przeszłości na tych przesłankach wymaga wielkiej ostrożności i sprawdzań. By móc otrzymać wyniki ogólne należy najpierw dokładnie ~analizować fakty, wydzielić z nich wszelkie elementy poszczególne. Wtedy dochodzi się do wniosku, że fakty przedstawiają różne stopnie wartości, często odwrotne do tych, jakie wydają się przed przeprowadzeniem szczeg~łowej analizy. Co do samych technik autor przeczy istnieniu technik zamkniętych w sobie rodzajem surowca lub pewnym typem przedmi.otów; uznaje natomiast zespoły techniczne, kierowane ogólną znajomością mech~niczną, ~izyczną i chemiczną, np. technika szycia może być stosowana me tylko do ubrania, ale do szycia naczyń z kory, namiotów i łodzi zszywanych itp. 955 W roz. 11 L e l' o i - G o U l' h a n analizuje poszczególne środki elementarne oddziaływania na surowiec. Jeśli chodzi o ustalenie czasu kiedy można zacząć badania technologiczne, to aczkolwiek nazwa homo faber jest wytłomaczona przez narzędzia, które stanowią jego świadectwo, to jednak narzędzia te są tak mało sprecyzowane w swej formie i użytku, że badania technologiczne trzeba dopi.ero przesunąć na czasy homo sapiens. Przy omówieniach szczegółowych autor zachowuje zasadnicze idee wytyczne: zagadnienie wyrobu, nabycia i konsumcji. W analizie czynności uderzenia, jako jednego ze środków elementarnych oddziaływania na surowiec, autor wydziela rodzaje ruchów zasadniczych: ruch opierający się, ruch uderzający, wreszcie ruch złożony opierająco-uderzający; następnie omawia zastosowanie tych ruchów w poszczególnych narzędziach i technikach, kierunkI uderzenia, wyprowadza wskaźnik zależności między ogólną równowagą narzędzia, ciężarem absolutnym i możliwością ruchu przyśpieszonego na tGorze mniej lub bardziej długim. Początki używania ognia przez człowieka nie są znane. Na podstawie dotychczasowych odkryć wykopaliskowych autor powątpiewa, aby kiedykolwiek wykryto człowieka, który by nie używał ognia i narzędzi. Omawiając używanie ognia autor podkreśla znaczenie uderzenia i ruchu, stosowane przy wydoIbywaniu ognia, poczym przechodzi do konsumcji, ogrzewania, oświetlenia, gotowania. Za właści.wości ognia, jako jednego ze środków elementarnych, autor uważa, prócz zdolności zwęglania, zdolność przetwarzania surowców bądź na twardsze, np. ceramika, bądź na miękkie np. metale. Wodę rozpatruje Leroi-Gourhan w stanie płynnym, zaznaczając, że w stanie trwałym (lód), lub lotnym (para) miała ona i ma bardzo małe zastosowanie w technice poza wpływami cywilizacji przemysłowej. Wad •• w swej postaci naj powszechniejszej, tj. płynnej, jest używana dzięki swym wlaściwoś::om fizycznym, chemicznym, dynamicznym. Powietrze ma znacznie mniejsze zastosowanie niż ogień i woda. Stosowane jest ono jako siła podtrzymująca lub poruszająca (latawce oraz żaglowce, wiatraki, instrumenty muzycZJne) ponadto jako czynnik składowy odgrywa dużą rolę przy konserwacji żywności (wędzenie, przy czym dym uważany jest jako kombinacja powietrza i drobniutkich cząstek stałych), wreszcie ma też znaczenie przy wszelkim suszeniu. Doniosłą rolę odgrywa powietrze przy wzmacnianiu ognia. Źródło siły stanowią muskuły ludzkie i muskuły zwierząt, woda i powietrze. Zagadnienie siły rozpatruje Leroi-Gourhan z punktu widzenia wzmacniania jej wszelkimi możliwymi środkami: obciążanie końca narzędzia, którego istotą jest uderzenie. stosowanie zasady dżwigni, wahadła. przeciwwagi. Znacznie jednak ważniejszym dla mechaniki prymitywnej jest przetwarzanie ruchu prostolinijnego na ruch obrotowy, i następnie POwrót do ruchu prostolinijnego. Jest to kolejne stosowanie zasad: korby, p~dału, pasa transmisyjnego, zazębienia. Następnym zagadnieniem do rozWIązania była sprawa zachowania siły wytworzonej przez żródło siły; znalazło ono rozwiązanie przy zastosowaniu wbijania klina (np w prasach); innym ~agadnieniem było zużycie siły w odpowiednim momencie, której rozwią- �957 956 zanio widzimy w różnych samołówkach aktywnych oraz w różnych przedmiotach z zastosowaniem właściwości sprężyny. III-ci rozdział pracy poświęca Leroi-Gourhan transportowi, przy czym zaznacza, że jest to wbrew przyjętej kolejności, wynika zaś z zastosowania planu: wyrób, nabycie, konsumcja, przy czym transport jest raczej instrumentem nabycia i jako taki posiada olbrzymie maczenie kulturalne, gdyż staje się środkiem rozpowszechnienia, zapożyczenia, wymiany dóbr kulturowych. Z punktu widzenia poszukiwań naukowych transport ma olbrzymi.e znaczenie, gdyż dzięki rozpowszechnieniu różnych przedmiotów możemy poznać szlaki migracji oraz same wędrówki kulturalne i ludzkie. Narzędzia transportu podzielone są na przedmioty przy pomocy których nosi się wlecze, toczy lub płynie. Prócz tego do transportu zalicza się szlaki komunikacyjne i ich urządzenia, drogi, mosty, sygnalizację. W sposobach noszenia przez ludzi ciężarów autor wyróżnia różne sposoby, zależnie od części ciała, która zasadniczo obciążona jest ciężarem np noszenie ~a głowie, na szyi, plecach. W sposobach noszenia przez zwierzęta rozróżnia sposoby zależnie od zwierzęcia używanego; w zasadzie każde zwierzę może być jednocześnie juc.znym i pociągowym (może z wyjątkiem lamy), jednak ciągnienie przy !pomocy kół stosuje się u zwierząt z rodziny koni lub wołów _ ciągnienie sanek jest właściwe psom, choć spotyka się psy ciągnące wózki. Następnie autor omawia poszczególne sposoby i części uprzęży st~ISOwane do POSzc2l::gólnych zwierząt. Przystępując do analizy środkJw transportowych, przy pomocy których wlecze się lub toczy, autor podkreśla, że hipoteza jakoby ten drugi wywodził się z pierwszego, jest właściwa w szeregu wypadków, jednak nie powszechnie, gdyż rozróżnienie tych dwóch sposobów transportu jest uzależnione od powierzchni ziemi. Następnie przechodzi do omówienia włók, sanek i środków przewozowych na kołach wszelkich ty1JÓW; wreszcie do uwypuklenia wykorzystania siły 110ciągowej i jej kierunku. Srodki żeglugi u wszystkich ludów odznaczają się spławnością, równowagą i wytrzymałością na opór przy posuwaniu ·~ę naprzód. Można je podzielić w zależności od materiałów,.,i których są zbudowane, co jednocześnie pokrywa się z typami: drz·ewo (tratwy, czółna, łodzie i różne statki zbudowane z desek), kora (kajaki i czółna), włókno i łodygi roślinne (tratwy), skóra (pływaki, kajaki, umiaki). W IV-tym rozdziale Leroi-Gourhan przedstawia techniki wyrobów, biorąc za podstawę klasyfikacji surowiec z punktu widzenia jego stanu fizycznego w chwili jego ohJ:óbki. W ten sposób te same narzędzia mogą być omówione obok siebi.e, jak również można stworzyć bardziej zwarte schematy techniczne. Klasyfikae.Je surowCÓw przeprowadza podług schematu, jaki był wyżej podany. Linią przewodnią rozważań jest narzędzie rozpatrywane w porządku kolejności rodzaju uderzenia: narzędzia opierane, narzędzia uderzające, ,vreszcie narzędzia opierane i uderzane z uwzględnieniem wariantów. poS'zczególnych ruchów. Po tych rozważaniach szczegółowych autor omawia w ostatnim, V-tym rozdziale swej pracy pierwsze elementy ewolucji technicznej. Prowadzi rozważania co do stosunku wzajemnego między elementami zasadniczymi (ude~·zen.ie, ogien, wo~a, powietrze), a surowcem i narzędziem, przy czym u~'1aza, ze Z<J.stosowame oclJ>owiedniego elementu zasadniczego i. odpowiedniego surowca" uzależnia użycie odpowiedniego narzędzia i warunkuje otr~ymany \o\'Yrob. Po~ tą zależnością autor uwypukla fakt oczywisty. z~ Jest sz:reg ~rZ~dml?tow i narzędzi, które są takie s·ame zarówno w przeciągu tYSiąclecI,. Jak. l na o~brzymich przestrzeniach kuli ziemskiej; jako przykł~dY. podaJe ciosłę, ktora od neolitu na całej kuli ziemskiej służy do obr?bkl drewna, oraz .kołowrotek znany od Europy do Dalekiego Wschodu ltd. M~mo to trzeba z<:lac sobie sprawę, że żaden wynalazek i żadne zapo7.y~ze~le, wytwor~ k~lturowego nie powstanie tam, gdzie ten wytwór z. ]aklChs względow n~e może być używany czy stosowany. przy czym pozwm kulturalny dane] grupy odgrywa olbrzymią rolę. Za ważne zagadnienie badań naukowych uważa Leroi-Gourhan ostateczne ~t,:"ierdzenie, ~zy dany fakt kulturowy 2)ostał stworzony w określony~ m.leJscu c~y tez został pożyczony. W obecnym jednak stanie badań wazne Jest st":'lerdzenie czy ludy, które mogły mieć pewien wytwór kulturowy. w.sweJ kul~urze mają go obecnie, czy też nie mają. Obok tego Po\~s~Je mne pytame, c.zy w wypadka,ch, gdy rozwiązanie pewnych zagadIlJen Jest powszechne na ziemi, mogły być i inne rozwiązania, względnie. co ,,:płY?ęło na za~tosow~nie r·ozwiązań, które są stosowane w mniejS'zości n~ zlem~. Au:?r daJ~ dWl~odpowiedzi, w pewnych wypadkach jest to wynlkJem merCJI techmczneJdanego ludu, w innych specjalizacji, Jak autor zaznaczył na początku pracy, w technice odgrywa olbrzymią rolę pe:vn~ skłom~ość; poszczególne skłonności stają się ośrodkami promie1110wam~ .mnych, l w ten sposób powstaje olbrzymia, skomplikowana sieć skłonnoscl techmcznych. Przy analizie różnych przedmiotów trzeba mieć na uwadze migrację, pożyczki i powstawanie samorzutne. M il i e u e t T e c h n i q u e s. W. książce et Techniques, jako w drugiej częŚCi Evolution et o i - Go u l' h a n analizuje dwie dalsze grupy technik wg grz~.Jęt~] lmll ,Przewodniej.: produ~cja, nabycie, konsumcja. Do technik naY~la ,\ zględme zdobywama środkow potrzebnych do życia fizycznego autol' ~lJcza: łowiectwo, rybołówstwo, hodowlę zwierząt, uprawę ziemi' do techfilk ko n.sumc]l.., SI'Odk'ow zdobytych ' - wyżywienie, ubranie mieszkanie. dl'Uglej części tej książki autor wchodzi w rozważania filo~oficzne i do~lek~n~a nau~owe na temat zagadnień pochodzenia i rozprzestrzenienia się akta\\' techmcznych, a następnie na temat ewolucji technik. ~o krótkim wstępie, Leroi-Gourhan przystępuje w VI-tym rozdziale ~c~łoSCJ) ?o analizy technik zdobycia środków potrzebnych do życia. zas~zega Sl~, że jego plan przejścia od środków produkcji poprzez S'posoby z ob~wama do samego wyrobu, nie jest planem o porządku historycznym raczej d . l ud os kl'ona ame metod i narzędzi odgrywa tu rolę \o\'Ytyczną. W raz- ' u Zl:a~' ty:u ?~awi~ broń, łowiectwo i rybołóv;stwo, hodowlę zwierząt, p łię ZiemI l obrobkę minerałów. pow:~zy klasYfi~ac~i. broni .~ ogólną podstawę przyjmuje wskaźnik, jaki i cie' Je w z~leznoscl od roznych kombinacji długOŚCi części wolnej broni .zaru drązka, który tworzy tę część wolną. W ten sposób otrzymuje Tech.mq~e~, .~ e v.: MiLieu l' �959 958 4 wskaźniki: clęzaru względnie ciężaru-długości, długości względnej i wreszcie długości-ciężaru. Na podstawie tych wskaźników dzieli LeroiGourhan broń na 6 serii. Ta klasyfikacja pokrywa się z drugą, która raczej przeważa w ujęciu Leroi-Gourhana, jest to stosowanie podziału na broń ręczną, rzucaną oraz zbroje. Omawiając poszczególne typy broni autor dajo ich powiązania genetyczne, opis ich charakterystycznych cech, zastosowanie oraz rozprzestrzenienie. Myślistwo i rybołówstwo traktuje autor razem wychodząc z założenia, że wszelka akcja ludzka dążąca do zabijania lub zdobycia stworzenia żywego ma te same sposoby i środki. Wśród sposobów rozróżnia następujące: przy pomocy ręki, zwierzęcia myśliwskiego, broni, przynęty, pętli, pułapki, naczynia, ,sieci. W rozważaniach o hodowli zwierząt autor wysuwa sprawę powszechnej skłonności do udomowienia zwierząt pożytecznych, sprawę początków udomQwienia, które podług niego powstało naj prawdopodobniej w różnych ośrodkach na kuli ziemskiej, wreszcie sprawę pochodzenia poszczególnych l1 l 1- gatunków. Jako wytyczne dla omówienia uprawy roli, autor wymienia przygotowanie roli, sianie. pielęgnal~ję rośl':ny, wreszcie ZJbiory.Przy takim ujęciu zbieractwo włącza do zbiorów, skutkiem czego poszczególne etapy rozwojowo przedstawia w odwrotnym porządku; tłumaczy to faktem, że w pewnym sensie zbieractwo istnieje i przy wysokim poziomie kultury rolnej, np. zbieranie morwy, grzybów oraz przy uprawie roli wśród ludów o różnym poziomie technicznym, Omawiając poszczególne działy autor trzyma się linii rozwojowej narzędzi służących do poszczególnych robót. Na wstępie do rozdziału o minerałach autor podkreśla fakt, że techniki dotyczące minerałów, powinny zajmować najdłuższy rozdział w historii technik, gdyż one dominują w całości dziejów ludzkich, tymczasem wiadomości, jakie posiadamy, są bardzo skromne. Wśród minerałów autor wyróżnia kamienie, a następnie przechodzi do omówienia złota, miedzi i żelaza, wreszcie do samych kopalni. L e l' o i _ G o U l' h a n przechodzi w rozdzi~e VII-ym do technik spożycia. Dzieli je na techniki doty~zące: wyżywienia, ubrania, mieszkania. W wyżywieniu wydziela autor trzy czynności: przygotowanie produktów, konserwację i gotowanie ich, zastrzegając się, że każda z tych czynności możo poprzedzić inną, czego dowodem jest np.: pieczenie zwierzęcia w całości bez wypatroszenia i ściągnięcia skóry, przechowywanie ziarna przed zmieleniem itp. Następnie omawia autor naczynia służące do przechowywania pokarmów, oraz przyrządy do używania narkotyków. Przez przygotowanie produktów żywnościowych autor rozumie różne zabiegi, dzięki którym produkt zdobyty staje się odpowiednim do spożycia. Zaczynając od wykruszania ziarna, filtrowania. poprzez ścinanie, ucieranie itp. aż do gotowania, autor omawia poszczególne narzędzia ;łużące do tych celów, podaje ich cechy istotne i rozmieszczenie na ziemi. Następnie autor przechodzi do omówienia konserwacji produktów przez suszenie, wędzenie, moczenie i wreszcie do omówienia pomieszczeó. i naczyń służących do przechowywania produktów. Produkty ży\\'nościow~ analizuje w porządku następującym: pro- dukty zwierzęce, roślinne, mineralne przyprawy napoje, środki d' cające i odrętwiające. ' , po meLeroi-Gourhan z'e g ranlca . . '. l' . rozróżnia ubiór od stroJ'u " podkreślaJ'ąc mlęi zwyczajów Ważny b d d zy mml za ezna Jest od szeregu warunków 'est stwierdze" ar zo . . nIe, ze "me. ma dwóch technik, a dla tej samej. technikim dwóch J prz~dml~tow, a. dlatego san:ego przedmiotu dwóch regionów, gdzieby ewolucJa l .. op.erała Się...na wartoscIach synchronicznych" . Olb rzymlą. 1'0 l ę W ewoUCJI .odgrywa mercJa techmczna, która daje nowe rozwiązania w zWiązku . ze zmianą warunków ..' geograficznych po ll'n"II naJmmeJszego . .: np. . oporu, z mInimalnym dostosowamem Się do nich wszędzie tam gd ie wadzenie ino W~C]l .... me Jes t k omecznym. . ' wpro. Jako przykład podany , jestz fakt że J~ponczycy .emlgruj~cy na Syberię do klimatu zimniejszego, noszą po kilka kImon. lekkich, zamiast fu tra tak powszechnego dla ludów zamieszku' ą , Sybenę. J cycn . Przyję~ą. k~asYfi~ację ubrania według części ciała modyfikuje autor blOr~c CZę~CICiała, Jako punkty oparcia dla poszczególnych ubrań w ten sposob cZ.ęsCi zupełni; sobie pokrewne, np. rodzaj bluzy do pasa, d'o kolan lub ~o plę~,mogą b!c rozpatrywane w ramach jednego podziału. Dalszym podzla~em .Jest podzIał na ubrania proste i cięte, przy czym pierwsze oznacza ubra~le nIe szyte lub szyte z prostych kawałków materiału, drugie z kawalko:v dostosowanych do kształtów ciała. Rozpatrując poszczególne części ubran.la we~ł~g zasad. wyżej podanych, autor omawia kolejno wszystkie ro~zaJe o~zlezy, .wy~zlela typy, podaje charakterystyczne cechy oraz rozmieszczenie na ZiemI. " VII~ rozdział obejmuje zagadnienia pochodzenia i rozprzestrzenienia ~lę ~aktow ~~lturowy~h. Oba zagadnieni.a są bardzo trudne do rozwiązania, gd~z technIki zasadnIczych czynności ludzkich uprawa roli hodo l zWIerząt, I~etalurgia, tk.actwo, garncarstwo - były już bardzo sz~roko r:z~ powszechnlOne okreSIe: od którego źródła naukowe stają się dostatecznie lIczne .dla bad~n. Jed~nle badania prehistoryczne dają ogólne wskazówki ~o do Ich. rozmJ.eszczema wzdłuż Eurazji, w strefie klimatu umiarkowanego Jednak ~Ie wnoszą one danych co do pochodzenia. ' LerOl-~o~rh~n wylicza rozwój materialny z uwzględnieniem czynnika ~n~laz~zoscI (kIedy fakt techniczny A staje się A+X)' plan rozprzestrzen.ema Się (w Ja . k'I spo~o " 'b np. fakt A francuski • o' ,. staje s'ę - europejskim p.. em sWlato,":,ym) inercję techniczną (dlaczego fakt A australijski wYdaj~ ~lę ~ozo~tav;ac stale australijskim bez oznak ulepszenia); wreszcie stwierzeme zjawIska cofania się. k' hW dziejac~ ludzkości należy oceniać olbrzymią rolę unifikacji wszystI.Ck ele~entow składowych. Unifikacja jest tym dłuższa im obejmuje Wlę .szy .1 bardziej zróżnicowany teren; przerywają ją tylko wielkie wydarzema . ro '. hIstoryczne . . D ru g'lm waznym czynnikiem w rozwoju ludzkości J'est P pewnych o'Sl'Odk'ow specJa . l me . faworyzowanych tUręmIenlOwanle n ł . przez naże raz p .. agodny klImat, bogactwa naturalne itp. Związane jest to z faktem naJ'lep':"~J tec.hmc.zny idzie w kierunku rolniczo-pasterskim Ił kierunek te~ ..,' w pas:e klimatu umiarkowanego. ' Cla"u lej k' moze SIę . ro ZWJJac Z biegiem lerunek rolniczo - pa s te rs k'I wz b ogacił. SIę . Jeszcze . talurgii o elementy me- V; 61 �961 W rozdz. o "Cywilizowanych i dzikich" L e l' o i - G o u r h a n podkreśla trudności ustalenia historii dziejów lub nawet tylko pewnej chronologii dla wszystkich ludów na ziemi. Historia ogólna dotyczy niektórych grup ludzkich; jest historią ludów posiadających dobre narzędzia. Autor stara się przedstawić w grubych zarysach poziom techniczny różnych grup ludzkich. Dla przykładu bierze wschodnie wybrzeże azjatyckie i w formie tabeli, przedstawia istnienie w poszczególnych grupach zasadniczych elementów technicznych, jak ruchy techniczne, podstawowe surowce, narzędzia, formy gospodarki, posługując się metodą ilościową otrzymuje kilka poziomów technicznych; podlug nich oznacza grupy ludzkie jako bardzo pierwotne, pierwotne, pól-pierwotne, pół-przemysłowe i przemysłowe. W podobny sposób, tzn. posługując się wynikami powyższymi, stara się przedstawić chronologię postępu techniczn€go tychże ludów. Elementy które kształtują specjalnie życie techniczne, nazywa LeroiGourhan ośrodkiem technicznym i przypisuje mu duże znaczenie w rozwoju techniki. Innym ważnym czynnikiem są pożyczki techniczne. Po rozważaniach stwierdza, że obserwacje dowodzą istnienia faktów osmozy techniczej w granicach wymagań ośrodka geograficznego i w granicach podatności na przyjęcie pożyczki prz€z ośrodek wewnętrzny, intelektualny. Każda pożyczka wpływa na ośrodek techniczny pośrednio i bezpośrednio, zmuszając go do wprowadzania szeregu zmian w zakresie swego oddziaływania i będących już tylko konsekwencją dalszą przyjęcia pożyczki. W następnym rozdziale Leroi-Gourhan zajmuje się innym czynnikiem, który odgrywa olbrzymią rolę w caiej ewolucji, jest nim inwencja wynalazcza. Bogactwo j€j przejawów wiąże autor ściśle z ośrodkiem wewnętrznym, a nie zewnętrznym, przypisując ją geniuszowi etnicznemu grupy; ośrodek zewnętrzny dostarcza tylko materii, w której się ona przejawia. W praktyce trudno jest rozdzielić całkowicie pożyczkę od inwencji wynalazczej. W analizie grup ludzkich uderza jednak olbrzymia niewspółmierność dorobku w zakresie społecznym i technicznym. W IX-ym i ostatnim rozdziale swej pracy autor porusza problem ewolucji techniki. Stwierdzając banalność częstych porównań mas ludzkich do organizmów żywych, autor uważa za pożyteczne poszukiwania, które by przedstawiły to, co stanowi życie pewnym zespole ludzkim, a co występuje poza poszczególnymi jednostkamI. W zespole ludzkim wyróżnia on jednostkę, grupę i masę; wszystkim im przypisuje wielki wysiłek w kiel'unku indywidualizacji; ta indywidualizacja, czy też dążność do wyodrębnienia się, stanowi podstawę ewolucji ludzkiej. Za jeden z najważniejszych problemów badań naukowych uważa LeroiGourhan zagadnienie wspólności pochodzenia. Przy pomocy oddziaływania i dominowania poszczególnycq grup na grupy sąsiednie, przez tworzenie się w ten sposób zespołów, które w pewnych dziedzinach mogą być przenikane przez wpływ innych grup Locoi-Gourhan obrazuje proces wytwarzania się nowych grup kulturalnych, politycznych, religijnych. stosując metodę w kierunku odwrotnym, tzn. od zi'óżniczkowanych grup współczesnych, do coraz 'wcześniejszych i mniej zróżnicowanych. można otrzymać obraz w procesu rozwojowe~O szeregu grup ludzkich, wywodzących się z jednej grupy; co do samej metody wysuwa jednak autor pewne zastrzeżenia ~a składowe czynniki ewolucji uważa autor czas, rozprzestrzenieni~ się faktow oraz powstawanie ich w 1'0' z'n y ch mleJscac .. h na Ziemi .. · ..kulturowych " mezalezme · 'd od Siebie... Co do postępu technicznego ' .J'est pew' ne ze posuną ł s:ę r:aprzo : czego me mozna stwierdzić z całą pewnością w stosunku do ZJaWisk. socJalnyc.h, moralnych, religijnych. Na zakończenie autor stwierdza ze· WYSiłek techmczny człowieka trwa nadal , że ele m e n t y t ec h I1Iczne . ." orga- • rnz.uH s:ę na, ,wzor organizmów żywych, i że cała twórczość lud k 'l dUJe tworczosc powszechną. z a nas a . Za~adniczą ,,:artością powyższych prac A. Leroi-Gourhana jest to że dają ple~wszą probę syntezy zagadnień technicznych. Cały szereg uwag 'jest b.ardz~ cI~kawyc~, choć niektóre mogą budzić pewne zastrzeżenia jak np k:asYf~acJa brom,. tra~t~wanie zbi~ractwa przy pełnej uprawie roii i inne' trzeba Je~nak prz~znac, ze wszystkie mają swe logiczne uzasadnienie Ci€~ kawą. probą porownawczego przedstawienia poziomu technicznego' gru ludzkich na p€wny~ terytorium jest zestawienie umiejętności techniCznyC~ ~a pewnym te~ytor!Um przy ~0';l0cy metody ilościowej; sposób ten wymaga Jednak daleko Idących zastrzezenco do orientacyjnego charakteru wyników -::0 zresztą autor zaznaczył. • Wi:lką wartością omówionych prac jest operowanie przez autora nadz~cZ;J bogatym mater~a~em dokumentarnym, oraz postawienie zagadnień tecnnlcznych na szerokiej płaszczyźnie naukowej. Podawanie przekrojów cza:owych poprzez dziesiątki stuleci, bądź przekrojów przestrzennych obejmUJących całą powierzchnię ziemi. kKSiąźki ukazały. się podczas wojny, lub zaraz po wojnie i wskutek tego wy on~ne s,ą na lichym papierze, czego należy żałować ze względu na ?sunkl, ktor~ ~~aficznie zyskałyby na odpowiedniejszym papierze. Ry~un~1 te, ~ rl.oscl 577-622 wabu książkach są wykonane przez autora l ~d;'.I1acza]ą Się. w cało~ci ~rzejrzysto~cią i uchwyceniem istoty przedstawIa.nego p~zedmlOtu. Wielkim utrudl11eniem w korzystaniu z nich jest ~mle.szczeme przy końcu książki odnośników, co do ich znaczenia i pocho~el11a. Indeks rzeczowy pozwala natomiast na szybkie znalezienie po szuk Iwanych danych. Janina Tuwanówna Paryź, Palais de Chaillot. Phi~AUL RIVET et GEORGES DE CREQUI-lVIONTFORT. BibliograIe d e s l a n g u e s a y m a r a e t k i c u a. Vol. I (1540-1875). publie avec .,T~z~~~.rs du Ce,?tre National de la. Recherche Scientifique, Paris, et de res de ,mg. Fun~ , New- ~ork. - Ul11versite de Paris. Travaux et Memoil'Hom~elnsht~t d Mhn~logle. - LI. Paris. Institut d'Ethnologie. Mmęe de 3 Mapy. ' Palals de Challlot, Place du Trocadero (16e). 1951. Str. XLII + 499. . pełnaMamy biblioprzedf' sobą.. p'ler:vszy t om wydawl11ctwa, gra lę kSlązek I artykułów odnoszących 61~ które ma z czasem da~ się do języków aymara �963 962 . ki~ua (kiczua). Tom pierwszy obejmujący okres od r. 1540 do ~8?5 skła~a . ś . Częs'c' pierwsza to wstęp (s. VII-XXXV) zakonczony Splsię z pięcIU czę CI. " (XXXVII-XLII) i trzema mapami . (Mapa 1. Dawny o b szal' p l e se:n ~kr~to,,: Mapa 2 Ję!:yki dawnej diecezji Trujillo; Mapa 3, Państwo Inm,:ema r::, d (s' 1-26) obejmuje pozycje 1-23 bibliografii, które omakow) c zęsc ru", ' " t '( 27 wia' ' druki i manuskrypty z lat 1540-1600 wieku XVI. Częsc rzec,la s. n3/~zereguje pozycje 24-l0? bibliog~~fii powstałe w w. XVII. Wle,~ xyIn , 108 189a) przedstawia częsc czwarta (s. 135-221). Częsc piąta, (POtztyc~e(s 223-496) podaje bibliografię (poz. 190-485) z lat 1801-1875 os a ma . .. '. l' ś 'ą oczeTom drugi wydawnictwa, którego ukazanJ.a Się z n.eclerp IWO CI kujemy zacznie się zapewne od bibliografii za r. 18?? . Wstęp omawia cztery warstwy lingwist!czne, k~ore pr::ed przybycle~ Hiszpanów zalewały kolejno pogórze Andow nalezące dZI~ .do repub.lik Ekwador, Peru, Boliwia i Chile. Najstarszą v.:arst~ę ~tanowl J:zyk. pukl~a używany przez plemiona Uru, których szczątki w h~zble 450 ~SO? mleszkaJ~ 1 ;. ad brzegami I'zeki Desaguadero i na wyspie Panza JezIOra Poopo. ~.Sg;yŚ plemiona Uru zajmowały pogórze Andów od jeziora Titicaca po d:'~~iejSzą granicę Argentyny oraz wybrzeża Pacyfiku o~. 16° do 28~ szerokości poludniowej. Częścią ich było zap~wne wy~arłe dZls,. nadbrzeznt; PIe: mię Cango. Uru-pukina jest spokrewmona z Wielką r~d~mą poł~dmowo amerykańską języków arawak, wcześnie się jednak od mej. oddzieliła. . Warstwę drugą stanowi rodzina lingwistyczna m~clk (zwan.a tak:e mocika, yunka lub yunga), która obejmuje obok wł~śClwego. mU~lk takze język kingnam (cimu). Rodzina ta zajmowała wybrz~za ~acyflku i z~c~od, b a Andów m'ędzy 50 a 110 szerokośl~'i poludmoweJ. Centrum Jej obn.e z o~z . d' "'k szaru stanowiła późniejsza diecezja Trujillo. Dzis roo,zma mu,,1 ~e~rezentowana jest tylko przez Indian z Eten (miejscowOSc nad Pacyflkle~ ~a północ od Trujillo), którzy jednak są w przed~d~iu ?statecznego przYJęcia języka hiszpańskiego. Chciałbym tu przypommec dZiełko' F e r n a n d o d e l a C ar r e r a: Arte de ta tengua Yunga de tos vaHes det obisp~do de Trujmo. Lima 1644, które jako nie dotyczące ani kicua an~ aym~ra me v.:es.zło.do bibliografii P. Riveta, ale mimo tego należy do filologu peruwJan~klej. Nl.ateriały zawarte w tym ciekawym druku wykorzystał dla prze.dstawlenla języka mucik-yunka Fr:edrich M u e r, Grundrtss der Sprachwtssenschaft, l CIa n V Eand II Wien 1882, str. 364-8. Trz~cią warstwę lingwistyczną stanowi ~ęzyk ay~a~a, który. ?~nowal w XVI w. między jeziorami Titicaca i Poopo a PacyfikIem, a dZls Jeszcze używany jest przez 600.000 Indian rozproszonych po t~~ obs::arze (plemlOn.a Kolia, Lupaka, Koliaga, Pakase, Karanga, Carka, Klliak.a I Kauka? Na~większe rozpowszechnienie języka aymara przypa~~ ~a plerwsz~ tysI~clecle naszej ery. W epoce tej panował on pomijając terytonum Języka pukina _ na całej wyżynie p~ruwiań~ko-boliwi~s~iej ~~ędz~ 12° a 23° szerokości południowej będąc tu narzędZlem wysokiej cYWilizacji a zapewne i silnej organizacji państwowej. Od tego czasu znaczenie aymara powoli ale stale s'ę Czwartą przyległych język ludzi), zmniejsza. ..' . i naj potężniejszą obecnie 'warstwę lmgwlstyczną Peru I kraJ6w stanowi język kieua (zwany także kecua lub runa-s~mi, ~j. którym mówi dziś 5.500.000 Indian. W pierwszym tysIąclecIu naszej ery tworzyły plemiona kieua niewielkie państwo ze stolicą w Cu~co; W XII w. Inkowie stojący na czele państwa rozpoczęli podboje, które w XIII w. objęły plemiona Aymarów, w XV w. zaś terytoria rodziny mueik. Około r. 1500, tj. w epoce swego największego rozrostu, państwo Inków rozciągało się od rzeki Angasmayo będącej dziś granicą Kolumbii i Ekwadoru na północy do Rio Maule w Chile na południe obejmując obszary, które odpowiadają prowincjom nadmorskim i andyjskim dzisiejszych republik Ekwadoru, Peru i Chile oraz górnej Boliwii i okolicom andyjskim pó!nocnej Argentyny .. W ciągu swego kilkowiekowego istnienia państwo Inków drogą świadomej polityki silnego aparatu administracyjnego narzu::alo ogółowi ludności język kicua, który też stał się środkiem komunikacji międzyplemiennej i narzędziem wysokiej kultury na całym obszarze wielkiego imperium. Nacisk państwa nie dał jednak językowi kicua zupełnego zwycięstwa. W epoce ruiny imperium spowodowanej najazdem Hiszpanów a latach 1532-3 języki ludów podbitych, takie jak aymara, mueik, pukina były jeszcze w pełni żywotne, a podobnie miała się rzecz z mniejszymi grupami lingwistycznymi rozrzuconymi na peryferiach państwa, by wspomnieć tylko o kiliasinga, pasto, kara, puruha, atalian, kuli e używanych na północ od terytorium kicua oraz kunza. kakan, viJela-celupi i araukan występujących na południe od niego. Przybycie białych nie zahamowało jednak procesu unifikacji lingwistycznej lecz przeciwnie przyspieszyło go. Kler hiszpański przyjął w XVI w. kicua za język misyjny i narzucił go tym samym nowonawróconym tubylcom. Dopiero zatem za panowania Hiszpanów i to dzięki nim język kicua osiągnął szczyt swego rozpowszechnienia. Na obszarze dawnego państwa Inków wyparł on w ciągu XVII i XVIIIw. z użycia prawie wszystkie wymienione poprzednio języki warstw dawniejszych, a ponadto zapanował w wielu okolicach leżących poza granicami starego imperium w dorzeczu górnej Beni, Amazonki, Napo, Ucayali itd. Rezrost ten hamował fakt, że język hiszpański usuwał z wybrzeża języki tubylcze a w głębi kraju nawarstwiał się na kicua. Ekspanz;a kicua związana była z jego różniczkowaniem się dialektycznym. Wytworzyło się szereg narzeczy niezbyt zresztą od siebie różnych, jak kiteńo w Ekwadorze lamista, cincasuyu, kuskeńo w okolicach Cuzco, dialekt boliwij ski. 'dialekt argentyński i wiele innych. Wszystkie te narzecza kicua zaświadczone są dokumentami pisanymi. . Cywilizacja peruwiańska z okresu przed przybyciem białych, mimo "';'lego wysokiego poziomu, nie znała pisma. Zwoje różnokolorowych sznurow zwane kipu (quipu) były tylko środkiem mnemotechnicznym. Literatu:-a ustna w języku kicua sięga swymi początkami epoki inków, ale żaden z Istniejących dziś tekstów nie może być uważany za prosty przekaz z tej odległej epoki. Literatura kieua i aYI~a rozpoczyna się dopiero po pod~ bOJU 'peru przez Hiszpanów i jest dziełem białych posh.jgujących się tylko JęzY~lem, a ni.ekiedy także i motywami opowiadań Indian. W zasadzie jest to literatura misyjna złożona z przekładów katechizmów modlitw Biblii ?raz z gramatyk i słowników. Najstarszym pomnikiem tego piśmie~nictw-a lest rękopis pt. "Gramatyka, słownik. modlitwy itd. w języku kicua" (Arte, V~cabutario. sermones, etc, .. , . en quie/wa) spisany przez P i o t l' a A p a r ie lO. dominikanina z klasztoru w Limie ok. r. 1540. a więc zaledwie w kilka �965 964 lat po podboju kraju przez Hiszpanów. Pierwszymi drukami była gramat"ka i słownik języka kicua wydane przez dominikanina Domingo de Thomas w Valladolit w r. 1560. W r. 1584 (z datą 1583) wychodzi w Peru tekst katechizmu w dwu językach kicua i aymara. Nowy typ utworów rozpoczyna rękopis M a l' c i n a d e M o r i a pt. Historia powstania i genealogia królewska królów Inków z Peru. Manuskrypt powstał między r. 1590 a 1600 ale znany nam jest tylko ze słabych odpisów. Jest to pierwsze z licznych prób spisywania po hiszpańsku tradycji ustnej ludności kicua. W roku le03 wychodzi w Rzymie pierwsza gramatyka języka aymara napisana po S. hiszpańsku przez Ludwika Bertonio. Z tego rodzaju manuskryptów i druków składa się piśmiennictwo w języku kicua i aymara w XVI, XVII i XVIII w. obejmujące po r. 1800 około 190 pozycji. Jeden tylko utwór z tego okresu zasługuje na bliższą uwagę, a mianowici.e dramat pt. "Otlantay", obejmujący nieslPełna 2.000 wierszY w języku' kicua. Najstarszy znany rękopis, tzw. boliwijski, pochodzi z r. 1735. Mamy kilka późniejszych rękopisów dość silnie odbiegających od siebie. Dramat został wydany po raz pierwszY w języku kicua przez J. J. von Tschudi we Wiedniu w r. 1853 pt. "Otlanta oder die Strenge eines Vaters und die Grossmuth eines K6nigs Drama in drei Abteilungen. Wyszło szereg tłumaczeń na języki hiszpański, angielski, niemiecki, francuski, łacinę, włoski i czeski. powstała też w związku z problemem powstania utworu obfita literatura naukowa, która ustaliła, że ogólny temat dramatu pochodzi niezawodnie z czasów poprzedzających przybvcie białych. Akcja rozgrywa się za panowani.a Inka (króla) Pacakutek. Tradycja ustna stanowiąca treść dramatu została zebrana i opracowana literacko wierszem kicua na wzór dramatów hiszpańskich przez jakiegoś Hiszpana w XVII w. Rękopisy, które posiadamy są tylko kopiami zaginionego oryH • ginału. Wiek XIX przynosi wielkie ożywienie piśmiennictwa peruwiańskiego.' Za okres od r. 1801 do 1875 mamy 296 pozycji bibliograficznych, podczas gdy w okresie 1540-1800 mieliśmy ich tylko 190. Prócz tekstów fabrykowa·· nych przez duchownych katolickich dotychczasowego typu występują trzy nowe grupy dokumentów. Pierwsząlr z nich stanowią proklamacje stronnictw postępowych z czasóW wojny o niepodległość wzywające Indian do aktywności politycznej, do tych należy p rok l a m a c j a w dwu językach w hiszpańskim i w ldcua podpisana przez Fr. Ksawerego ItUlTi Petino a datowana w Buenos Ayres 9 sierpnia 1810 r. Wzywa ona mieszkańców Cochambamba do życzliwego przyjęcia armii przybywającej z Buenos Ayres. Następne proklamacje hiszpańsko-kicua pochodzą z lat 1811, 1813, 1816, 1817, 1819 i 1822. Druga grupa tekstów związana jest z propagandą protestancką. Są to przekłady ksiąg 'Nowego Testamentu dokonane na język kicua około r. 1824 a na język a~mara przez V. Pazos Kanki w latach 1826-1827. Przekłady te po większej części pozostały w rękopisie. Wyszła tylko w Londynie w r. 1829 Ewangelia Św. Łukasza w języku aymara. Ewangelia Św. Jana w jezyku kicua wyszła w r. 1880, a całość Nowego Testamentu została wydrukowana w kicua i aymara dopiero z początkiem XX w. Trzecią grupę stanowią prace naukowe poświęcone językowi i kul- , turze plemion Kicua. i Aymara. Największe zasługi w drugiej połowie XIX .w. ma wspommany J. J. T s c h u d i. Dzieło jego w dwu tomach pt. ~le Kechua-Sprache (gramatyka, teksty, między którymi pierwsze wyGan:~ ~~amat':l Ollant~, oraz. słownik) wydane we Wiedniu w r. 1853 wraz z ~~zyn~JS~ml ~racda~1 (dr~gle :wy~an.ie OlIanta z r. 1875) stanowi początek pl a au oweJ na Językiem I pismlennictwem k' c Opis bibliograficzny piśmiennictwa w jęzYkaC~ u:icua . d v dziele P R' t' G d " I aymara any \ . . lVe. I '. e CrequI-Montfort jest wyczerpujący i prec z 'n Autorowie omawiaJą me tylko wszystkie druki i rękopisy w tych ję;:;c~' ale na~to wszystkie dzieła i artykuły poruszające problem języka i kultury' są faksymile tubylcow Peru. . Przy cennie'sJ zyc h pozycJa . ch zamieszczone . k~rty tyt~ło::eJ oraz po~zątkowy~h lub końcowych stron druku czy l' koplS~. Zamle~",czone są tez faksymile wraz z transkrypcją wszystkich oiezw :v dęZykU klcua. z .lat 1~~0-1822. Przeciętnie jednej pozycji poświęcona jest Je na strona ?Ibl~ografll. Wszystko to sprawia, że dzieło Riveta i Crequi~~ntf~rta sta!e Się prawdziwą podstawą filologii peruwiańskiej. Przy całym Je na uz~amu dla ogromnych zasług a1ltorów nie można zamykać oczu ~a, zna~,e ~m z~esztą dobrze, ciemne strony badań nad językiem i kulturą ~ru. Plsmlem:llctwo w językach kicua i aymara, którego autorami w oma~vlan~~ 0t~esle 1540-1875 byli wyłącznie biali, jest słabo związane z kul~rą ~ y C?W, ~ pod względem lingwistycznym nie zawsze wzbudza zaufame. h atenał Ję,zyk?wy amerykański został w nim sztucznie wciśnięty :~~c ~maty ~yslema europejskiego. Konieczne są prawdziwe nowoczesne b"d an~a tad zywą mową ludu peruwiańskiego i jego rodzimą kulturą a an:a. ~go typu jak te, które przeprowadza sie obecnie w Ameryce Pół' nocneJ l Srodkowej. ..Tadeusz Milewski d'Et~E MOI:~ D'ETHNOGRAPHIE FRAN<;AIiSE, Bulletin de la Societe Re~h nograph;e F.r~ncaise publie avec Ie concours du Centre National de la 1. e~che SClent~f~que. 6-e annee Nr. 1 Janvier 1952. Nakł. Musee National ce~ AIts et TradItIons Populaires. Palais Chaillot - Paris XVI-e. rzy"~e M~ISdd'Ethnographie Fra.nc;aise, jako czasopismo francuskiego Towaze' "wa u o.znawcze~.o' wychodzi w Paryżu staraniem Narodo~ego :r>lJ:uum ..Sztuk I Tradvcll Ludo yc h" ,prz?, wspolpracy . Badań" N ,.Narodowego Ośrodka . L M . ~uko:vych . V:~mlemone trzy mstytucje występują teź na łamach • e OlS, ktorego tresc składa się z 3 działów. cieteN~,itl;o;z~ika . szóstego. (styczeń 1952) zawiera oprócz sprawozdań Sooraz pl' ~u:IaP.hle Fran~alse, opracowania materiału badawczo-naukowego res p zeg ą dZiałalności Musee National des Arts et Traditions Populai.. . ostatme. nabytkI . dla poszczegolnvch ...,. tego. rzegl ą d te n. obeJmu]e. działów . 1951 r. wystawy pt. Les . gnon' muzeum d T ' OpIS ot war t'eJ w gru d mu Compa~ un our . d'z d wu najbliższych wystaw " wanych k .de France" ' zapOWIe proiektoregionalny a h omec ~zerwca .i lipca 1952 oraz wykaz płyt nagranych pieśni (Compag c , z ktorych większość stanowi piosenki wędrownej czeladzi nons du Tour de France). . H" v: �967 966 Komunikaty jak: zapowiedź czwartego międzyn.arodo:veg~ zjazdu dl~ · dziedziny onomastyki, projektowanego na sierpie n 19,)2 w Upsab, . d ' b a d an z sprawa stypendiów dla pracowników naukowych na wYJ~z zagramcę .w celCich badawczo-naukowych oraz spis nowych wydawmctw zamykaJą całeść czasopisma. Na bliższe omówienie zasługują opracowania materiałl,l. badawczo-naukowego w postaci dwu artykułów, mianowicie 1. Edith M a u l' i a n g e - o sprzętach bressońskich (Bur$undia) oraz 2. Charles P a r r a i n - sprawozdanie z kilku prac dotyczących domu wiejskiego. I. Autorka pierwszego artykułu omawia sprzęty domowe pochodzącę okolic Bresse jako tradycyjną produkcję rzemiosła ludowego tego regionu Francji. Wykonane z drzewa o dwóch odcieniach, ciemnego i jasnego, przypClminają one kształtem stylowe meble Ludwika XV - jednakże, wyt,,:arzane pod koniec XVIII wieku przez rzemieślników wiejskich czy małom:asteczkowych, służyły wyłącznie klasie chłopskiej. Przetr--:ały przez wl.ek XIX do l-ej wojny światowej i dziś jeszcze znaleźć je mo zna w połudOlOwej Burgundii, szczególnie w okolicy Bresse. Opisując nieco dokładniej konstrukcję tych sprzętów wraz z charakterystyką ich ornamentyki, przechodzi autorka następnie od techniki wykonania do samego wykonawcy, tj. rzemieślnika ludowego, który do przyjętego wzoru ornamentyki niewątpliwie wniósł własną inwencję· Istniały w regionie Bresse całe rodziny rzemieślników, którzy z ojca na syna w,!~ konywali ten tradycyjny sprzęt, nadając mu owe ce~?y odrębn~scl występujące zarówno w ornamentyce jak i w konstrukcJI szaf, stołow, krzeseł itp. Zależnie więc 0d sposobu wykonania podzielić mo~n~ sprz~t~ bressońskie na kilka grup. Autorka wymienia je według nazw mIeJscowoSCI, w których występowały dane grupy. Artykuł Edithy Mauriange oparty jest na materiale informacyjn~m zdobytym w drodze ankiety oraz na publikacjach dotyc.zący?h ~p~zęto~ ludowych, zwłaszcza Gabriela Jeanton'a. Autorka podaJe rowmez dosc dużą ilość odnalezionych sprzętów (550), które posłużyły jej do przeprowadzenia dokładnych badań porównawczych. Omawiany artykuł jest szkicem do większej pracy, którą autorka zapowiada na najbliższą przyszłość. Zarówno wszechstronne ujęcie zagadn~eni~. j3k logiczna i zwarta konstrukcja szkicu świadczą o dobrym pozlOr:lle naukowym i rzetelnym wysilku ze strony autorki, która w swym szkicu pewne sprawy mogła tylko pobieżnie poruszyć. Tak np. mając opis sprzętu bressońskiego, technikę je~o produkcji jak i el:'okę. na które; tle powstał chcielibyśmy jeszcze dowiedzieć s:ę czegoś o wspomniane; klasie .c~ło~skiej r~gionu Bresse, dla której produkowali opisani przez auto~kę rzeml.eslm~y .-: czegoś więcej ponad to, że "wzrost ludności w XVIII I XIX Wieku I Je] bogactwa pociągnęły za sobą zwiększone zapotrzebowanie na no:ve sprzęt~, zwiększoną ich podaż i po:ntp". Ta luka, wymagająca uzu,vemJenla, ~lle umniejsza, zasadniczej wartości artylmłu, \v którym autorka, n:e poprzesta!ąc tylko na opisie. podkreśla ważność roli czynnika ekonomIcznego, ktory z w okresie wzrastającego kapitalizmu wywołał przemiany gospodarcze i kulturowe na terenie wsi francuskiej, wyzwalając ją z izolacji. Cały zespół faktów geograficznych, historycznych, ekonomicznych, kulturowych, a nawet psychologicznych, zdaniem autorki, zdeterminował powstan:e rozwój i zani1{ sprzętu bressońskiego. W przyczynach ekonomicznych szczególnie, widzi ona powód stopniowego zanikania w regionie Bresse tradycyjnych domowych sprzętów ludowych, począwszy od drugiej POłO'NYXIX wieku. Tak więc artykuł Edithy Mauriange, jakkolwiek ujęty szkicowo, porusza całość zagadnień historycznych, ekonomicznych i społeczno-kulturo•••.• ych z jakimi wiąże się produkcja omawianego sprzętu i jego występowanie no. terenie regionu Bresse co pod względem metodologicznym jest całkowicie słusznym ujęciem problematyki. II. W swym sprawozdawczym artykule zaznajamia nas Charles P ar l' a i n publikacjami dotyczącymi budownictwa wiejskiego. Są nimi: 1. ogłoszone w Neues Archiv fU?' Niedersachsen, zeszyt 5, 1950 artykuły Wilhelma P e s s l e l' a i innych, o domu saksońskim, który z rac~i swej "trójnawowej konstrukcji" (das dreischiffige Hallenhaus) zaliczon"o do budownictwa Europy północno-zachodniej i który występuje jeszcze przed okresem saksońskim zarówno w Niemczech jak i w Hollandii Jutlandii i Norwegii. ' 2. Dzieło Karola B i e l' m a n n'a "La maison paysanne vaudoise" wydane w 1946 r. w Lozannie, stanowi zdaniem recenzenta znaczny postęp naukowy, polegający na powiązaniu problematyki geograficznej z etnograficzną w zastosowaniu do badań nad budownictwem wiejskim na terenie kantonu Vaud w Szwajcarii. Biermann opisując dom o konstrukcji poprzecznej, na ktcrą składają się część mieszkalna, szopa na siano i chlew twierdzi że b.udowanie z kamienia stanowi bardzo dawny zwyczaj budow~ictwa "ś~ódzlp.mnomorskiego", przeciwstawiającego się zwyczajowi germańskiemu budcwa.nia domów drewnianych, przeważających na terenie Alp. Dalej wy~azuJe autor, że budownictwo poprzeczne jest charakterystyczne tylko dla Jedne.go z trzech odpowiadających mu typów gospodarstw istniejących na tereme J.::~ntonu Vaud, mianowicie: rolniczo-hodowlanego; każdy z dalszych dwu. typow jak winogrodnik i góral-pasterz mają odrębny sposób budowama dom?w, tj .. piętrowy śródziemnomorski, przy którym w tylnej części bl,dynku gorne pIętro (rodzaj wyżki) przeznaczone jest na szopę, dolne zaś na chlew. Wspominając o konsekwencjach rewolucyjnych przemian w rolnictwie ~onstatuje Biermann, że - o ile do niedawna w planie jak i w wyglądzi~ ~ewnętrznym domów wiejskich zachodziły jedynie nieznaczne modyfi,kacje, o wprowadzenie nowej techniki może niewątpliwie zadać cios tradycyjnemu budownictwu. (l 3. G e o r g e s A. M e g a s - "La maison grecque. Son evolution histoTi.1t~ et ses rapports avec l'architectuTe des peuples balcaniques" - wydano w J~Z. greckim w Atenach 1949. . tKsiążka ta prowadzi nas do krajów śródziemnomorskich gdzie budownIc Wo WI . k' l e)s Ie wncentruJe .. SIę przede wszystkim około domu' mieszkalnego 7. �969 968 . łaszcza w Grecji. różnorodnością form zarówno co .do i odznacz~. SIę, ~w 'ak i samych d~mów (piętrowe i zwykłe). W górskIch konstrukcji dachO\~ J t m domy piętrowe u których parter służy do pookolicach .wyst?puJą a. dzi os odarsk'ich i zbiorów. mieszcz.ema .z~lerząp~ś:~~~ au~or pzagadnieniu budownictwa bułgarskiego, Duzo mIejSCa , ., kim oraz dając jego . owiań ski ego i albańskiego, porownuJąc Je z grec , ' Jugos,ł. . b' gł ch stuleciach jak i 7.asięg wpływow: hellenrozwoJ hIstoryczny w u Ie y " skich słowiańskich, a nawet germansklch. .' ., ,k 'k z pobieżnego streszczenia, ogramcza Się autor recenz]l, Ja wym a . d' .ę czy i o ile Charles Parrain, jedynie do sprawozdania, nie WYPowla. ając SI k' . dzieła spełniają pod względem metodologIcznym te warun l omaWIane , 'eśli chodzi o etno. kie s ełniać winna każda praca postępowa zarowno j Ja f' ~ k . pokrewne jej dyscypliny, Cytowane dzieła,. wnoszące nowy ~~:t~~i;t do lzagadnienia budownictwa wiejski~go na tereme Europy, zasługiwałyby na dokładne i krytyczne opracowame. HeLena Przeslawska PROCES-VERBAUX MENSUELS DE LA SOCIETE DAUPHilNOlSE D'ETHNOLOGIE ET D'ARCHEOLOGIE. 27-e anne Nr, 215-216-217. Janvier-Fevrier-Mars 1952. M l T a Wychodzące w Grenoble czasopi.smo Proces-Verbaux ens~e s ow· rlystwa Etno- i Archeologicznego dla Delfinatu, ~awier~ v: zeSZyCIe nr 215217 (styczeń-luty-marzec 1952) sprawozdania 'z dZlałalnoscl t0v.:~rz~stwa ora; pięć artykułów o tematyce regionalnej z dziedziny etnografll hIstorycznej i prawnej. Niektóre z tych artykułów, jak: R ()n EJ R i v i e re _ Les Maitres a Apot.hiccl.ires , . en Dauphme . des origi- La RevoLution frant;:aise - oraz , ..' .. oM m e L. K o f l e l' _ Impressions de Vouage en '1ums,te, ~t?ly~h pl' blematyka jest raczej ogólna niż ściśle etnograficzna, mogą rowmez zamterenes sować historyka kultury. C t'b ti ' i' r e - S e s t i e r daje w dwóch artykułach - (" on fi u .on lVI . me R l v e , d l G e" i La vie dans fi l'etude des Coutumes des hameaux du canton e a rav ." . les hameaux de la Grave a la fin du XVII siecle d'opres l~ LIvre de R~lson de Pierre Berthet) ujęty w sugestywne obrazy ?pis regl~n~ Haut-Olsans w kantonie de la Grav·e (Hautes-Alpes przy granlcy ~vłoskleJ)' .' ' W pi.erwszym z wymienionych dwóch artyku~ow zazna~a~Jamy. SIę z ciężkimi warunkami życia ludu omawianego regIOnu. "Zycie Ich, pls~e autorka przebiega pod znakiem niedostatku: jałowość. gleby waru~kuJe ' 'b' t z kolei brak pieniędzy co w dalszej konsekwencJl pou b ogle z lory, e " . . 1 d 'c' Hodowla woduje prymitywny sposób mieszkania i odżywlama Się u nos l. owiec jest jej jedynym dochodem". . Z prymitywem życia gospodarczego wiążą się ściśle niektóre tradYCYjne formy przygotowywania pokarmów. Do nich zaliczyć trzeba ch.arakter'Yl. .. d d" . w omawianym kantome wspostyczny zwyczaj IstmeJący o ZlS Jeszcze ' . . nego wYPiekani~ czarnego, twardego chleba żytniego, który konserWUje Sl~ przez cały rok, a nawet dłużej. Dziś chleb ten konsumuje lud raczej z przyzwyczajenia i z upodobania tradycyjnego niż z potrzeby, gdyż piekarnia w La Grave sprzedaje przez cały rok normalny chleb pszenny. Tradycyjne wypiekanie chleba czarnego datuje się od dawien dawna. W archiwach Hautes Alpes znalazła bowiem autorka w inwentarzach z XVII w. 'wzmianki dotyczące narzędzi i sprzętu związanego z produkcją lego chleba. Ponadto cytuje ona podobne wzmianki u Ladoucette'a (1820 i 1834), Fauche Prunelle'a (1844) M. Reynaud'a (l894), Y. Sevoz'a (1913) i in. Przechodząc do dokładnego opisu samej czynności przygotowawczej, jak: przyrządzania zaczynu, jego fermentacji, miesienia ciasta chlebowego, wsadzania go do pieca, - informuje nas autorka, że przygotowania te przebiegają według określonego rytuału, który zawiera momenty magiczne. W drodze losowania przede wszystkim następuje kolejność pieczenia chleba dla poszczególnych rodzin z całej wioski, a nawet okolicy. Kogo los wyznaczy na pierwszego, ten ponosi dodatkowy ciężar dostarczenia większej lloścl opału, którego dużo pochłania wielki piec. Pieczenie odbywa się bowiem w wielkich, starych piecach, których kilka jest w regionie. Fakt kolektywnego pieczenia chleba przypisuje autorka brakowi opału w tych wysokogórskich okollcach. Chleb wysadzany z pieca w pięciu kilogramowych tw'ardych bochenkach witany jest przez obecnych radosnymi okrzykami ujętymi w rytualne formułki. Z rąk do rąk podają oni sobie kromkę ciepłego rozkrojonego chleba do skosztowania. Kosztowanie tego pierwszego wypieku przynosi rzekomo szczęście. Pieczenie chleba odbywa się w miesiącach zimowych (listopad-grudzień) równocześnie z zabijaniem świń i z przygotowywaniem różnych innych potraw. Zapraszają się wówczas wzajemnie sąsiedzi. Nie pójść na zaproszenie sąsiada i nie być obecnym przy wypiekaniu jego chleba stanowi poważną dla niego obrazę. . Autorka opisuje następnie jeszcze drugi rodzaj tradycyjnego chleba, /-wanego "Ies ginades" i wypiekanego przez lud miejscowy w podobny sposób z mąki jęczmiennej. Zapowiedziane dokończenie artykułu w następnym numerze ProcesVerbaux Mensuels pozwoli niewątpliwie stwierdzić do jakich wniosków ogólnych doszła autorka w swych rozważaniach na temat tradycyjnych zwyczajów ludowych związanych z przygotowaniami do gromadzenia zapasów żywno~ciowych na zimę wśród ludności kantonu de la Grave. Drugi z kolei artykuł tej samej autorki jest pracą źródłową, opartą na anallzie tekstu kroniki rodzinnej z roku 1692, której autorem jest Pierre Berthelt. mieszkaniec również regionu Haut-Oisans, należący jednakże do klasy mieszczańskiej. Sam on kupiec z zawodu pochodzi z rodziny kuPieckiej, a dwaj jego synowie są jego następcami. Kronika jego jest zatem wiernym odbiciem życia klasy burżuazyjnej na terenie Haut-Oisans, jej ideologii, jej zwyczajów i jej pozycji społecznogOspodarczej. Autorka trafnie wydobyła te momenty z omawianej przez siebie kroniki, której treść jest raczej uboga - zacieśniona jest bowiem li tylko do wydarzeń dotyczących życia jednej rodziny. Wydarzenia te jednak1:e skonfrontowała autorka bardzo umiejętnie z historyczno-politycznym tłem �~71 970 epoki, w której żyła rodzina Berthet i wiele jej podobnych, skoligaconych l nią rodzin burżuazyjnych na terenie Francji. Rzutując w ten sposób na szersze tło zawarte w kronice fakty, dodała im autorka perspektywy historycznej, co ni.ewątpliwie podniosło wartość naukową analizy tego dokumentu. Trz :im z kolei zasługującym na uwagę jest artykuł P a u l B i s c h'a pt. Quelques notes sur les bijoux dauphinois. Zawiera on opis kolekcji zebranych przez autora dawnych ozdób, pochod7:ących z Delfinatu. Do najpowszechniej występującyćh zalicza on: krzyżyki, serca, naszyjniki i pierścionki. Ozdoby te były przeważnie złote. Autor wykazuje na odpowiednich ilustracjach siedem odmian krzyżyków, od naj prostszych konstrukcyjnie do najbardziej ozdobnych. Oddzielny typ stanowią krzyżyki maltańskie, wyrabiane w Lyonie począwszy od XVII stulecia. Służyły one protestantom nie tylko za ozdobę ale przede wszystkim do manifestowania odrębności przekonań religijnych. Krzyżyki te noszone są dziś jeszcze i nabyć je można u jubilerów na całym terenie Delfinatu. Dawniej krzyżyki były ozdobą dziewcząt i kobiet i stanowiły tradycyjny podarunek jaki obowiązany był ofiarować narzeczony swej narzeczonej krótko przed ślubem. Noszono je na czarnej aksamitce, kolorowej wstążce lub na delikatnym złotym łańcuszku. Wszystkie one zakończone były artystycznie wykonanym zameczkiem, służącym do zapinania wstążki czy też łańcuszka. Oprócz krzyżyków wyrabiano w tamtej epoce w królewskiej fabryce w Brianc;on serca z kryształu wydobywanego z miejscowego terenu. Piękne te ozdoby noszone bywały przede wszystkim w bogatych rodzinach, gdzie tradycyjnie przechodziły z matki na córkę przez szereg pokoleń. Wyrabiał je m. in. aż do rewolucji francuskiej słynny z techniki artystycznej rytownik Ludwika XVI, Cayre-Morand. W drugiej połowie XIX wieku rozpowszechniła się na terenie regionu moda całkowicie świeckiei ozdoby, mianowicie: naszY.iników z kolorowych blaszek emaliowanych: białych, czarnych, zielonych, żółtych i czerwonych zdobionych ornamentyką· Inne ozdoby jak bransoletki i pierścionki występowały, zdaniem autora, raczej rzadko. Ciężka bowiem praca, która jak w społeczeństwach pierwotnych, była i tu udziałem kobiety nie pozwalała na ich noszenie. Bransoletki przeszkadzały, a pierścionki niszczyły się szybko przy codziennej pracy. Pierścionek zaręczynowy, to jedyna ozdoba na terenie tego regionu. Był on zazwyczaj robiony z brazu lub z pozłacanej miedzi z wyrytym sercem, podtrzymywanym przez dwie ręce. Później zmieniła się moda I umieszczano na pierścionkach tylko dwie splecione ze sobą rece. Ponadto w okresach wolnych od prześladowań i walk religijnych nosiU protestanci pierścienie z krzyżem maltańskim, a katolicy z wizerunkiem lub inicjałem Chrystusa i świętych. Omawiany artykuł nie może rościć pretensji do wszechstronnie przeprowadzonej analizy zagadnień związanych z występowaniem tych wytworów kultury materialnej jakimi są niewątpliwie opisane przez autora ozdoby. Interesują go szczególnie te spośród nich, które są 'Nyrazem walk ideolo- gicznych między lud.nośc~ą Delf~natu w XVII wieku. Zastrzegając się na po~zątkU a~tyku~u, z~ m~ z~mlerza uwzględnić czynnika geograficznego, ~a~e au~o~ Jedym~ OpIS mektorych ozdób i ich analizę formalną, pomijając łch umleJs.cowlem~ ':" przestrzeni i czasie. Tym się więc tłumaczy brak opracowama wszechstronnego, niektórych zagadnień ' Ja . k np. pro" . bardzIej l . d'b i z kruszców, - spod u k CJI regIOna neJ oz o z miej.scowego kryształu łeczno-gospodarczego aspektu tejo. produkcji ' J'eJ' genezy ,JU rozwo' . .. . l. s t opnla. rozpowszec h mama Się ozdob wsrod poszczególnych klas l u d noscl regIOnu l w poszczegolnych Jego okolicach itp. Wymie~ione braki sprawiają, że artykuł Pawła Bisch'a posiada wartość tylko . . matenałową h b d' i .może służyć za podstawę do dalszych b a d'an nau k owych Slt~gaJącyc ar zieJ w głąb problematyki. • o. o. Helena BULLETIN DE L'INSTITUT FRAN<;AIS Nr. 3; juillet 1952. Dakar, IFAN, s. 735-1142. D'AFRIQUE • Przeslawska NO'IRE t XIV " , . W.nr. 3, t. XI': "Bulletin de l'Institut Francais d'Afrique Noire" znajdUJą Slę..artYku~y l przyczynki z dziedziny przyrody i geografii, historii, etnografn oraz Językoznawstwa tzw. Czarnej Afryki Francuskiej. . W. art~kule ,,~otes d'archeologie sur Tombouctou" R. M a u n y omawia hI~tonę kIlku głown~c~ ?~dowli tego miasta, a ·mianowicie meczetów DJmg~ereb~r, Sankore I Sld I Yahya oraz nie istniejących już pałacu kró:ów Mandmgo l kasby marokańskiej. Autor traktuje pracę swoją jako wstęp do dalszy~h szczegółowych bada1'I. Podkreślając trudności związane z oprac~wyw~mem t~gO te~atu, wysuwa na plan pierwszy fakt nietrwałości zab~t~ow archltektomcznych Timbuktu, wskutek budowania ich z gliny ~s~meJąc~ na terenie miasta dawne budowle są, zdaniem R. Mauny, zapewn~ lUZ trzecIm lub czwartym ich odtworzeniem. J. P. L e b o e u f i M. R o d \~ s o n.w krótkiej notatce pt. "Le s mosquees de Fort-Lamy (Tschad, A. E. F.) poda.Ją wykaz meczetów znajdujących się w Fort-Lam:y, głównym mieście Terytorium Czadu, ' A: L.e ,r; I c h e .w artykule p. t. "De l'enseignement arabe feminin en Ma~ntame. omawia arabskie nauczanie kobiet w Mauretanii, przy czym stwIerd~a,. ze n~ tym obszarze nic są rzadkim zjawiskiem kobiety, znające na pamlęc długie wersety z koranu. Li W M~uretanii. nauka nie była wyłącznym przywilejem chłopców. c~ne dZIewczęta I obecnie pobierają naukę u marabutów-kobiet zdoby wa'ąc n'I.e. k'Ie.d y. d" s" osc zn.~c~ne wykształcenie. Na ogół kobiety Mauretanki ą bardZIej OSWIecone mz mne muzułmanki w Afryce. cz' Aut~~ ~~awia ~awny r~zwój nauczania kobiet muzułmańskich i przyj ny pozmeJ~zego Jego zamku. W Mauretanii, którą Arabowie zawładnęli ~~; dobre dopler~ w X. w., zastali oni silnie zislamizowaną ludność ber bet;~Sk~ o znaCZnIe wyzszym od arabskiego poziomie kulturowym. Obszar Wi~ ~skutek swe~o ~do~obnionego pustynnego położenia, pozostał na uboczu lklch wstrząsow JakIm uległ świat muzułmański. Zachował się tu szereg �972 dawnych instytucji i zwyczajów, międ~Y. innym~ zwyczaj ks~tał~enia ~obiet, obecnie głównie rozpowszechniony wsrod rodow marabutow ! ~bltnych rodzin wojowników. Program zajęć dziewcząt obejmuje recytowame pewnych ustępów koranu na pamięć, Sirę, czyli biografię proro~a, o~ól~e wiadomości z prawa, poezję i gramatykę. Zakres programu naukI zwęza SIę lub rozszerza zależnie od stanowiska społecznego uczącego się dziecka. Artykuł zamykają wzmianki o kilku naj sławniejszych uczonych kobietach m<:.uretańskich. Autor wspomina między innymi o kobietach-lekarzach. pochodzących głównie z rodzip wyspecjalizowanych w tej umiejętności. Lekarki te opiekują się wyłącznie kobietami i dziećmi. Niektóre z nich wyróżniły się w chirurgii. Najciekawszym z punktu widzenia etnografii jest artykuł H. L h o t e'a p. t. "Les boites moulees en peau du Soudan dites «Bata»", z 23 rys. i 6 tab!. "Bata" są to puzderka kształtowane ze skóry na formach glinianych. Są one przedmiotem ożywionego handlu na obszarze Sudanu i Sahary. Liczne ich okazy znajdują się w wielu muzeach europejskich. Wyrobem "Bata" trudni się wyłącznie tubylcza ludność czarna, głównie Haussa. W pracy biorą udział mężczyźni i kobiety. Do mężczyzn należą cięższe czynności kształtowanie form i naciąganie skóry, kobiety zajmują się zdobieniem. Do kształtowania gliny posługują się długim nożem. Krótkim, szerokim nlJżem oczyszczają i tną skóry. Do wyrobu "Bata" używana jest skóra z wielbłądów, wołów, rzadziej kozłów. Przygotowywanie skór poprzedza moczenie ich przez' 2~3 dni w wodzie, po czym usuwa się nożem szerść i resztki mięsa. Z kolei rzemieślnik przystępuje do sporządzenia form glinianych. Kształtuje się je na deseczce, a następnie suszy na słońcu. Dalszym zabiegiem jest wydrążenie formy nożem. po·:zynając od środka podstawy. Zostawia się tylko ściimki o grubości mniej więcej 1 cm. Zabieg ten ma na celu ułatwienie rozbicia i usunięcia niepotrzebnej już formy po wykonaniu i ozdobieniu "Bata". Po wydrążeniu formy, rzemieślnik przystępuje do kształtowania na niej skóry, na dolnej jej części, P::>Sypuiąc przed rozpoczęciem tej czynności formę talkiem dla zabezpieczenia skóry od przylepiania się do gliny. Formę obciągniętą skórą suszy się następnie na słońcu, po czym obcina się skórę nożem u góry wzdłuż ustalonej linii. Po natarciu skóry masłem dla łatwiejszego oddzielenia jej od nakładanego z kolei nowego, górnego płata skóry, kształtuje się z niego pokrywę puzderka. Na tym kończy się praca mężczyzn. "Bata" przechodzi w ręce kobiet, do których należy zdobienie puzderek. Zajmują się tym żony, córki lub krewne 'wytwórców, wdrażane do tej pracy od dziecka. Na wstępie przygotowywują cieniutkie wałeczki z wosku, o średnicy zaledwie 1 mm a długości 10-15 cm. Wałeczki te nakładają na puzderko zaczynając pracę od wierzchołka. K$ztałtują z nich koła koncentryczne, krzyżyki, kółka, spirale itp. Po nałożeniu i umocowaniu wałeczków z wosku zabarwiają puzderko na kolor czerwonawy. Barwę tę otrzymują przez moczenie łodygi prosa rdzawego w wodzie zmieszanej z kryształkami sody. Barwika tego używa ludność Sudanu i Sahary do zdobienia skór, tykw, a nawet i do pisania. Za 'pomocą piórka zanurzonego w barwiku kobieta opryskuje puzderko w taki sposób, aby barwik pokrył wszystkie miejsca nie osłonięte woskiem. Po zabarwieniu przesusza "Bata" w cieniu, a następnie, w kilka godzin 973 później, powtarza zabieg barwienia i suszenia, po czym usuwa się wosk l rozbija formę glinianą, znajdującą się wewnątrz puzderka. Auto~ omawia różne rodzaj~ "Bata" wytwarzane w Agadez. Posiadają one sw.oJe odrębne nazwy w języku Haussa, przejęte następnie przez Tuaregow. "Bata" wykonywane są niemal wyłącznie w Agadez i w Timbuktu. W innych miejscowościach wytwórczość ta jest slabo rozwinięta. Ne. Saharze znany jest dotychczas jeden tylko taki ośrodek wytwórczości przy ty~ ~echnika wyrobu różni się od techniki stosowanej w Agadez: D.c ~doblema puz?erek st?,sują szablony do malowania. Omawiając zagadnJe~le po~hodze~lla "Bat~ ~ Ag.adez Lhote stwierdza pewne ich związki z nIezdobIOnymI naczYnIamI skorzanymi, spotykanymi w Sudanie Płdn. or~z z. powszechn~e używanymi tego rodzaju wyrobami u pasterzy saharyjSklch l u Tua:egow .. W pracy autor opiera się na własnych obserwacjach l na dostępnej mu hteraturze. Należy żałować, że nie omawia warunków pracy r:emieślników agadeskich i nie mówi nic o układzie miejscowych stosunkow gospodarczych i społecznych. Artykuł J. F o u r n e a u p. t. "Sur des perles anciennes de pate de verre provenant de Zanaga (Moyen Congo)" mówi a paciorkach z nieprzezroczystej masy szklanej, pochodzących z Zanaga, w środkowym Kongo. Tego .tyPU ozdoby s~ ogromnie rozpowszechnione na obszarze "czarnej" Afr~kl. A~t?r starał SIę rozwiązać zagadnienie pochodzenia tych paciorków. a ~lanowIcle, czy są one zabytkiem wytwórczości starożytnego Egiptu czy tez w~tworem czasów. znacznie późniejszych. Fourneau uważa, ~e w~stępowame ~z~lanych pacIorków egipskich w odległej miejscowości środkowego Kongo me Jest rzeczą szczególnie zadziwiającą. Wiadomo bowiem, że były one, wyt:va~za~e w s.tarożytnym Egipcie dla celów wymiany z ludami ba:'?arzyn,sklml, u ktorych faraonowie zaopatrywali się w niewolników, kos~ sł?mową, kadzidła i złoto. Drogą dalszych wymian docierały takie ~acI~:kl do wy?rzeży morza Sródziemnego i Czerwonego, do Nubii, TripolIta~ll1, ~a~ary l ;\fryki środkowej aż do wybrzeży Atlantyku. Zdobyły one soble. wsrod ludo:v nie posiadających bezpośredniej styczności z Egiptem osoblIw~ znaczeme. Zamiłowanie to wykorzystali najpierw Fenicjanie nastę~~Ie handlarze niewolników, wreszcie kupcy nowożytni różnych naro~ dowo~cl. W .ty~ celu i w Europie, począwszy od XVI w. wytwarzano tego rodzajU paCIOrkI m. in. w Wenecji i w Niemczech. A. L e r i c h e w krótkim artykule p. t. "Vocabulair'e du chameau en Mauritanie:' omawia słownictwo mauretańskie, odnoszące się do wielbłąd~w. Podaje on około 200 nazw, związanych z tymi zwierzętami, wydziela;oąc.pewnegru~y słów oznaczające poszczególne okresy z życia wielbłądów lub Ich hodowlI. Wyodrębnia m. in. nazwy okresów rozwoju wielbłąda. Osob':ą grup~ stanowi~ liczne bardzo określenia odnoszące się wyłącznie d? WI~lbłądzICY, do rożnych jej stanów, mleczności, dojenia, karmienia CIeląt Itp. ?bszcrne. jest również nazewnictwo związane z poszczególnymi momentamI h~dowlI .. WY~drębn.ione są. także liczne słowa odnoszące się ~~ tre~ury wIelb.ł~~ow? Jucz~ma, okres lania stad itp. Oddzielną grupę ,t«nowlą słowa rozmcuJące WIelbłądy - wierzchowce. Do dziedziny wyłącznie językoznawstwa należą obszerne artykuły _ R. P. C u e no t p. t. ,.Essai de grammaire bobo-oule (dialecte de Massala)" . �975 974 dialectes du Moyen - Togo", ten ostatni ze słownicz. J B e I' t h o P t. " L es . .. h dialektów i 1 mapą· kiem poszczegolnyc. danie Ch L e C o e u I' z misji naukoDalej kwartalnik zadwle:a .sprakwolzUdO'W Ted'a p t Compte rendu d'une . l zba aUla Języ a , . ." . wej wysłane) ce em . d' BI'ura Instytutu Badań Saharyjskich UUl'g r'" wypOWlC z k' N mission au I e .' , tzw nacJ'onalizacji" Sahary; notat I AlgIerze w sprawIe ." "k Wersytetu w d . d . Y zoologl'i etnografii i geografii, wreszcIe krom ę 'bl' f'czne z zle zm • , . d . b J lOgra I k' Afryki Czarnej obejmującą sprawozdama z zlar tytutu Francus lego ."... 't n,s ,. ,,, naukowvch omówienia pubhkacj: odczytow I p, łalnosCJ mIsJI ., k Maria Frankows a 1 BULLETIN DE LA SOCIETE ROYALE BELGE D'ANTHROPOLOGIE ET DE PREHISTOIRE, Rok 1949-1950, t. LX-LXI, str. 321. .. ow ższe czasopismo naukowe, wychodzące w Belgii nakła~em BelglJP y .. ' t k' .. Ministerstwa Oświecenia pubhcznego, poki~j FUnd,aC); ~s~:;;je', zagadnieniom antropolog 'i i arch"o'ogii; śWIęcone )es , ) .' t . wyłącznie artykuły z tych dwu na treść jego składają SIę ,za em prawIe ~7:~~~~~ dziedzin n~~o~~~h~a lata 1949-1950 przynosi, oprócz Statutu i sprawo,Tom . d n' l' z)'azdów organizowanych przez Societe Royale BeIge zdan z posle ze ł b' matyce etno? artykuły o treści ściśle antropologicznej, 4 ar~yku y °bPro .ew 26 artyku" .' b a t materiał archeologIczny ze rany socjografIczne) oraz Oba Y, dokładny przegląd materiałów uzyłach sprawozdawczych. StanowIą one ko aliskowych jak skanych drogą, systematycznie ~u:~~~oan:yc~ ~a~k~~ie Postatnich 15-20 ;również znaleZIsk ?rzypad·~~WYc .k o .. pozaeuropejskich w szczególności lat na tereni.e Belga, Franc)1 oraz raJow· , zaś Konga Belgijskie~o.. '. rodzaju broń i narzędzia krzemienne Materiały te obeJmUją roznego "" h i opracowane są przez z paleolit~ oraz. pr~ed~ioty ~ ~~o~e~~~~I:~:,Z~~OY,Hasse, Hamal-Nandrin, specjalistow, takIch Jak. Ange ro, M. Ophoven i in, . . ' . t t' na terenie Afryki Z zabytkami archeologicznymi znaleZlOnkY~1os ~~~~um Konga Belgij, . M a u I' i c e B e c q u a e I' t, us osz , znpoznaJą nas. k ł h' 1 Ubanghien acquisitien nouveLe pour skiego w Tervuren, ~ arty ~ ac d' . ette cultur~, 2. Seconde contribution la connaissance de ll~~entalrel e ie~-e dans Ie Bassin de la Haute Lulua, i:l la connais~anc~ de l age, de a p , ,_ de la ierre dans la region de 3. ContributlOn a la conalss~nce de l,ag~ MP;m~ue 6. Pierres trouees de Bolobo, 4. Le Likombo, 5, Pierre ~rouee e ' h ~ I' _ Steles et pierla Cote d'Or et essai d'interpretatlOn; M. L a ~ a c 't ~ _ L'age des pierres levees fi l'ile de Pacques i P, L e n ck - C e v 1 c res percees au Congo Oriental. . o is znalezisk należących Są to prace materiałowe daJące. dokład~y B ~ i 'skiego gdzie istniały Jo autochtonicznej kultury na te:'eme ~ong~., eS~~doa, Swiadczą o tym dwa ośrodki ekspansji kulturowej - U a~g, I l l rtu jak: pięściaki zna:ezione przedmioty pochodzące przewazme z pa eo l , , i ostrza jedno- i dwustronne, skrobacze, świdry, drapacze, piłki i rylce oraz kamienie drążone. Niektóre z tych narzędzi i broni jak "likombo" (ostrze) są dziś jeszcze przez tubylców używane i stanowią bardzo typowy przykład stosowania broni jako narzędzi. Wreszcie, krótki przegląd badań archeologicznych i ogólne zestawienie osiągniętych wyników dotyczących całokształtu kultur południowo-afrykańskich na podstawie szeregu zbadanych miejscowości daje Ha s s e w artykule "Bibliographie Sud-Africaine". Równie interesujący jest materiał wykopaliskowy z terE:nu Belgii i Francji, opracowany w siedemnastu różnych artykułach. Obejmują one całokształt prac archeologicznych, których wyniki pozwa:ają na przeg:ąd dokonanych znalezisk należących do wszystkich epok, od paleolitu począwszy a skończywszy na średniowieczu - najnowsze bowiem wykopy pod fundamentami zniszczonych w ostatniej wojnie kościołów w Belgii wykryły w różnych miejscowościach stare zabytki sięgające okresu Karolingów, co nie jest bez znaczenia dla historii architektury średniowiecza 1. Spośród wspomnianych opracowań z terenu Belgii na szczególną uwagę zasługują następujące artykuły: H. A n g e l r o t h - l, Grande pointe double neolithique, 2. Microlithes du paleolithique superieur provenant des cavernes de Goyet et de Spy. G, H a s s e - 1. Le debitage du silex du Boulonnais en Basse-Belgique, 2. Outils de potiers pret-et protohistoriques trouves en Be:giąue. 3. Mors de chevaux protohistoriques en Belgique. A. Un chaudron en bronze de l'age du bronze trouve li Termonlie. Un vase en ,bronze trouve fi Wichelen, H. D a n t i n e - Note sur l'emploi du "quartzite de Wommersom" aux temps prehistoriques. L. E lo y - Grande pointe mousterienne de Goyet. M. O p h o v e n et J. H a m a l - N a n d I' i n - Melanges d'archeologie prehistorique. Przykładowo omówimy nieco obszerniej artykuł pierwszego z powyższych autorów: "Microlithes du paleolithique superieur provenant des cavernes de Goyet et de Spy", w którym autor daje opis mikrolitów, drobnych krzemieni należących do paleoli~u, na które dotychczas mało zwracano uwagi. Literatura bowiem traktująca o nich dotyczy raczej okresów późniejszych. Nie można negować, zaznacza Angelroth, że w paleolicie używano drobnych krzemieni łupanych; ważne też jest by prześledzić rozwój tego przemysłu od początku jego ukazania się, tj. od okresu mustierskiego do końca epoki kamieni, kiedy zanika. Dotychczasowa metoda wykopaliskowa mylnie interpretowała tę produkcję, pod'{reśla autor, bagatelizowała ją lub zgoła ignorowała. Pr6bując dokladnie określić nazwę "mikrolit" opowiada si,ę autor za stosowaniem jej dla pTzedmiotów z krzemienia nie przekraczających swymi rozmiarami 30 mm. Mikrolity występują zawSze równocześnie z narzędziami o rozmiarach zv,,":vkłych,Żadna epoka nie charakteryzuje się wyłącznym używaniem mikrolitów, żadna bowiem rasa ludzka, pisze autor, nie zadawalała się na1 62 Zob. artykuł M, Breuer - ..Quelques feu\l1es recenles en Belgique", s. 309. �977 d' czy bronią wyłącznie mikrolityczną, która występuje ,jak wiadomo rzę .zIem leolicie J'ak w mezolicie i neolicie. Znalezione przez autora zarowno w pa l ..' i innych' archeologów okazy dowodzą, że mikr~1ity są ty ko zn:meJszeme:n arzędzi człowiek bowiem, od paleolItu począwszy, mIał tendencję zwy kł yc h n '. .,. k d k" któ k d dukowania rozmiarow narzędzI. To zJawls o re u CJI, re wy aOj rewszystkie wczesne okresy produkcji ludzkiej i które zmierza do form zu ą . d k .. ·t h o mikrolitycznych, stanowi postęp w techmce pro u CJI pryml ywnyc sp- Na marginesie nasuwa się jeszcze następująca uwaga: tytuł omówionego czasopisma jak i jego treść wskazują na to, że nauka na zachodzie nadal stosuje tradycyjną terminologię, mianowicie: zamiast "archeologia" używa wyłącznie terminu "prehistoria"; ta niekonsekwencja została przez naszą naukę już przezwyciężona. Helena Przeslawska łeczeństw. W konkluzji zwraca autor uwagę na fakt, że istnienie licznych zabytków archeologicznych w formacie zwykłym jak i zmniejszonym ws'kazuje n' to że oba typy okazów stanowią jednolitą całość i że wobec tego mikroli~y badane być winny w powiązaniu z całokształtem przedmiotów krzemiennych znalezionych w obrębie danej stacji archeologicznej. Słuszna ta uwaga metodologiczna świadczy o tym, że autor nie poprzestaje na metodzie tradycyjnej, w której na pierwszy plan wysuwa się szczegółowy opis i analiza formalna, która nie odpowiada złożonemu rozwojowi zabytków i wiedzie do schematu poza którym ginie człowiek i jego działalność pro- "ANTH,ROPOS" Revue Internationale d'Ethnologie et de Lingulstique. t. 48 roczmk 1953. (Wyd. Anthropos-Institut, Szwajcaria). dukcyjna. Ta dbałość o właściwe metodologiczne ujęcie zagadnienia charakteryzuje wszystkie wymienione artykuły i sprawia, że w porównaniu z opracowaniami dotyczącymi zagadnień antropologicznych czy ogó:nych - jak np. artykuł Pierre A. R a d wan s ki - ~ z i ~ a g e 1'a pt. "Pro.~lemes des Syntheses de la Science de l'Homme", ktory Jest tytlOWO f~rmal.lStyczn~ ~ dział archeologiczny omawianego czasopisma przedstawIa mewątpllwle większą wartość naukową. Ponadto, autorzy poszczególnyc~ a~tyku.łÓW podają na zakończenie wykazy bibliografii, co pozwala czytelmko.wl ZOrIentować się w całokształcie publikacji naukowych, które ostatmo ukazały się na zachodzie. Na zakończenie warto również zwrócić uwagę na trzy niezmiernie interesujące artykuły, mianowicie: F. T w i e s s e l m a n n'a pt. "Les representations de l'homme et des animaux quaternaires decouvertes en BelgIque", w którym autor omawia przedmioty sztuki paleoli~ycznej, do ~t?rej zalicza znalezione na terenie Belgii różnorodne rysunkI przedstawIające ludzi i zwierzęta, ponadto ozdoby, paciorki i wisiorki oraz figurki kobiece z kości słoniowej pochodzące z okresu oryniackiego, dalej - artykuł Jeanne G r i p e k o v e n pt. "L'interpretation des Yab- Yum ti~hetains", ~mawiający sztukę związaną z różnymi formami kultu na tereme T~betu, 1. wreszcie artykuł G. H a s s e'g o pt. "Le chien Tarasqu~, Ie chIen. ChIhuahua et Ie culte solaire' les sacrifices des chiens au Mexlque, en Chme, en Europe" - dający ~ historycznym przekroju porów~a,:,cze studi,um dotyczące zagadnienia kultu psa na terenie Meksyku, Chm l w E,:rople. Zaga.dnienie to opracował autor na podstawie licznych eksponatow wystawlO~ nych w 1940 roku na wystawie czasowej w Króle:V7kich M,:ze~ch Szh~kl i Historii (Musees Rovaux d'Art et d'Histoire) (mIeJscowoŚCI me podaje). Zarówno ostatni ~rtykuł jak i większość opracowań materiałowych z dziedziny archeologii posiada liczne i dokładne ilustracje zebranych przed· miotów zabytkowych, co niewątpliwie podnosi ich wartość naukową· ~a 48-y tom czasopisma "Anthropos" złożyły się 3 zeszyty, wydane koleJ~o ~ .1953 r. (F~s~. 1-2, 3-4, 5-6). Zewnętrzna, tradycyjna szata Jak rown?ez układ trescI pozostały nadal bez zmian, a więc jak w tomach poprzedmch. W .tematyce artykułów, składających się na zasadniczą treść tego tom~ na pler,:,szy plan wysuwają się zagadnienia społeczne, religioz~awcze, .Nzykowe. l .folklorystyczne. Zarówno dobór tematyki jak i metoda uJmowama. z?ga~men przez większość autorów nacechowane są idealizmem, często ummeJsza~ącym wartość przedstawianych materiałów. Działy: A n a'" 1~ c t a et d ~;1 ~ a m e n t a a także M i s c e l a n e a w każdym z zeszytow -. zawler~Ją, ~a~ zwykle, bardzo interesujące wiadomości o aktualnych 0~krYC1aC~, oSlągn:ęc1ach i publikacjach. Bywają one podane często między wle~szaffil wYPo::V1edz.idyskusyijnych lub w lapidarnych notatkach działu .,~nl s C e l a n e a . Kazdy zeszyt zamyka obszerna bibliografia, spis wydawmetw otrzymanych oraz nadesłanych do redakcji czasopism. P: Treść l-go zeszytu stanowią artykuły: W. H e i s s i g: Wyparcie szamanizmu przez lamaizm w XVII wieku według źródeł mongolskich (A Mongolian Source to the Lamaist Supression of Shamanism in the 17-th Century). . .Tema:zapowiedziany w tytule rozwija autor w oparciu o materiały ?lb.lIografl.cz~e,. d.otyczące właściwie biografii tybetańskiego lamy "N e y_ l C 1- t o Y l n , zYJącego na przełomie XVII w. Jego to działalność misyjna na ~zecz buddyzmu głównie spowodowała zan:k dawnego, czystego szamam.zmu w Mongolii. Szamanizm ten wraz z bardziej jeszcze archaicz?ym1 .?ozostałościami .pierwotnych religii lokalnych, z praktykami ekstazy l magli, został wchłomęty przez buddyzm, Zasadniczy impuls dynamice tego procesu nadały misyjne metody lamy Neyici-Toyin. Rua M. P a u weI n da). Z . s: Zwyczaje pogrzebowe w Ruanda (Osages funebres au kań .wyczaJe pogrzebowe, jeszcze współcześnie praktykowane przez miesz. cow Ruandy (Afryka środk.), noszą cechy wielkiej archaiczności. Zda~l~r;: autora artykułu, mogą one być tożsame ze zwyczajami pogrzebowymi ~l<; w o~res~ przedi proto-historycznego Europy i Azji. Pozycja w jaką u. ł~da SIę Ciało zmarłego, przedmioty jakie wkłada się mu w ręce luh . " l spow1Jama .... . iumIeszcza z . obok .' niego sposoby w1ązama clała, lIczne zakazy wyczaJe, zWIązane z pochówkiem osób zmarłych. zdają się być cechą 62* �, ~ 'j 978 fi . tylko dla kultury obszaru Ruanda, lecz były niegdyś rozspecy c~n~ me także u wielu ludów obszaru Eurazji. podobnie stosunek powszec łmonektól'y zginął od uderzenia piorunu, jest charakterystycznie do zmar ego, . . l d 'l b . .. d t wy J'aką w takim wypadku zaJmuJa u y Wle u o szarow zbllzony o pos a , • ' poza Ruandą a nawet poza Afryką· H. N a c h t i g a 11: Podwyżkowe pochówki W.północnej i środkowej Azji (Die erhoehte Bestattung in Nord.- und HOc~~sl~n). .,. . Istniał szeroko rozpowszechmony w AZJI połnoclleJ l srodkoweJ zwyczaj umieszczania zwłok osób zmarłych na konst~uowa~ch :0 t~g? ~elu platformach lub po prostu na drzewach. z~yczaJ ten ,ywa wYJa~many jako powstały w strefie długich i. ba~dzo. sIlnych ,mrozow, .powodUJą~yC~ głębokie i długotrwałe zamarzame ZlemL To. zas :utrudmało poch0v.:kl wziemne. Obok tego działała także chęć zabezpIeczema. zwłok przed ZWIerzętami. Zdaniem autora artykułu, wniosek ten me da SIę utrzymać w świetle pełnieljszych materiałów. Pochówki platformowo-palowe praktykowały prawie wszystkie ludy północnej i środkowej Azji, n.awet w ~~runka:::h, gdzie wymienione czynniki klimatyczne były znac~me ł?godn~e~sze. Istnieje natomiast interesująca parale:a tego zwyczaJu, mlano~cle Zwyczaj zawieszania lub składania, na odpowiednich palowyc~ pod.wyzsze~ niach, czaszek i kości zabitych zwierząt. Wiąże się to z wier~em~m. ze kO~CI, jako naj trwalsze z części ciała, niezbędne są do odrodzema SIę .tak z';lerzęcia, jak i człowieka. Obok tego czynnik~em bardzo isto~nym Jest. WIara i wyobrażenia o świecie umarłych, w ktorYI? przl~byv.:aJą dusze l skąd wracają na świat. Są to, względnie były to WIerzema megdyś typowe dla ludów myśliwskich na obszarze przez auto:a om~wianym. ?ne to .właśnie spowodowały powstanie praktyk, na podłozu ktor~ch ro.zw:nęłY. SIę zwyczaje pochowków podwyżkowych. Fakt, że tak WlerZe11'la Jak l ~raktYki pogrzebowe ludów pasterskich Azji środkowej są p.od~bne d~ .połnocn~82ljatyckich świadczy, zdaniem autora, o kulturalne] CIągłOŚCI l zasadmczym kulturowym pokrewieństwie tych ludów. M. Van o v e r b e r.g h: Religia i magia Isnegów (Religion and Magle among the Isneg). . . Przedmiotem artykułu jest opis wyobrażeń duchów oraz OplS zabl~gó:v i praktyk magicznych ludu [sneg, zamieszkałego w górzystym relon1e Luzon'u (Filipiny). J. H a e k e l: Przyczynki do kulturowego uwal'stwienia w Brazylii /Neue Beitraege zur Kulturschichtung Brasiliens/. Jest to dokończenie rozprawy, której część pierwsza została wyd~u~owana w 47-ym t. "Anthropos'u" (s. 96,3-991). Niniejsza część, podobme Jak poprzednia, zawiera niezmiernie interesujące mate~iały, ~tnogr~ficzne, dotyczące szeregu brazylijskich ludów, a w szczegolnoscl ludow ~ o.r o r o, Kar a j a i T u p i. Wnioski, jakie autor wyprowadza po zestawIemu szeregu danych etnograficznych, wskazują na fakt, że u. podstaw kultur l.udów wschodnio-brazylijskich leży dawna kultura myśhwska, która rozmesiona po szerokim obszarze Brazylii, przyjęła różne warianty. Ta najdaw- T r,' j' 979 niej sza kultura łowców przyniesiona została do Ameryki południowej z kontynentu północnego. Przyjęcie tego wspólnego podłoża kulturowego wyjaśnia i tłumaczy wiele wspólnych składników w kulturach poszczególnych ludów brazylijskich, co autor wykazuje na przykładzie ludów B o r o r o, Kar a j a, G e, T u p i i i. Zetknięcie się z ludami o kulturze wyższej, zwłaszcza z wyżyny peruwiańskiej spowodowało zróżnicowania m. i. przejęcie kopieniactwa Wyodrębione przez W. S c h m i d t a w 1913 r. "totemistyczne" oraz "wolno-macierzyste" kręgi kulturowe przedandY.iskiej (zachodniej) części Ameryki połudn., nie dadzą się nadal utrzymać. Dwuklasowe kultury totemistyczne i quasi-totemistyczne w Ameryce tropikalnej zdają się być ze sobą wewnętrznie powiązane. Zarazem są one właściwe ludom kopieniaczym. Jednak nie da się stwierdzić ich wyrastania z konkretnej warstwy kulturowej, jakie autor na tym obszarze wyróżnia. Cechy matriarchatu występują tu w sposób nierówny i w zależności od stopnia rozwoju u różnych ludów, w różnych przejawiają się formach. Występudące tu również tajne związki mężczyzn także wyrastają z dawniejszej warstwy kulturowej. Za taką autor uważa kulturę ustroju macierzystego. W końcowej części artykułu autor rozważa możliwość pochodzenia poszczególnych składników kulturowych ze Starego Świata i przeniesienia ich drogą kontaktów transpacyficznych. Ilość argumentów przemawiających na korzyść tej hipotezy stale wzrasta, mimo to autor wstrzymuje się jeszcze od ostatecznej na temat ten wypowiedzi. Wnioski końcowe, podsumowujące rozprawę, zestawia autor w precyzyjnie sformułowanych punktach, wskazując w zakończeniu, że szereg jeszcze zagadnień kulturowych z obszaru południowo-amerykańskiego należy I'lozwiązać, zan:m zostaną zapełnione luki i rozwiązane wątpliwości związa.ne z historią kultury tego obszaru. F. J. N i c o l a s: Opowiadanie z refrenem śpiewanym z E l a w Górnej Wolcie (Un conte a refl'a,jnC'hal11tE~,des l'Ela de la Haute-Volta (A. O. F.)). W języku "e l e" ten typ folklorystycznego utworu nosi nazwę "esonu". Tok opowiadania przeplata się z refrenem, który w odpowiednich moment"ch podchwytuje i śpiewa audytorium, słuchające narratora. Treść refrenu. oczywiście, sensem swoim uzupełnia tekst opowiadania. Autor przedstawia oryginalny dokument folklorystyczny w fonetycznej transkrypcji i dos~ownym tłumaczeniu. Opowiastka przedstawia bajeczkę o dwóch turkawkach. z których jedna kradnie drugiej 'pisklę. Powołany sędzia stawia przed tur~ kawkami gliniane dzbany, rozstrzygając, że ta jest matką pisklęcia i ta je ofrzyma, która łzami dzban taki napełni. R. M. B e l' n d t: Jeden dzień z życia D i e ri, przed jego zetknięciem się z cudzoziemcami (A Day in the Life of a Dieri Man before Alien Contact). Andrzej Di b a n a. 58-letni Australczyk z plemienia Dieri. w czasie swego pobytu w lecznicy w Adelaidzie, opowiedział o swoim życiu, o stosunkach i zwyczajach ludu Dieri. Ze współudziałem T. Vo g e l s a n g'a. znającego język Dieri, opowiadanie to ujęte zostało w opis jednego ze zwykłych. codziennych dni, jakie ów Dibana przeżywał w koczującej grll- �ie współplemieńców, zanim zetknął się z cywilizacją białych. Na margi~esie wspomnień i refleksji, w opisie tym niezwykły autor odtwarza obraz codziennych zajęć łowcy z grupy Dieri, jego uciech, trosk, obaw i wzruszeń. A obok tego widać dość wyraźnie obraz stosunków rodzinnych, gospodarczych i organizacyjno-plemiennych. Powstał w ten sposób oryginalny dokument, tym wartościowszy, że napisany w dokładnej transkrypcji fonetycznej przy udziale Dibany. D. S Ich r o e d e r: Religia Tujów z obszaru Sining (Kuku-nor) (Zm Religion del' Tujen des Sininggebiets). Jest to końcowa część pracy, której rozdziały poprzednie zostały umieszczone w 47-ym tomie czasop. "Anthropos" (s. 1-79. 620-658, 822-870). Religia Tujów nie przedstawia jednolitego, zwartego kompleksu. Spleciona jest z różnych, co do pochodzenia, wątków. Jest to wynikiem geograficznej sytuacji obszaru Tujów oraz licznych kontaktów kulturowych z ościennymi ludami, a w szczególności z Chinami. Najsilniejszym z procesów religijnych na tym obszarze była, wyrównawczo działająca, fala lamaizmu. Wchłonęła ona wątki dawnych kultów oraz wierzenia i praktyki szamanizmu. Badania tych coraz niklejszych śladów kultowych możnaby, zdaniem autora, wykorzystać dla poszukiwań etnogenetycznych i d~-a odtworzenia dziejów tego obszaru, zwłaszcza gdyby w kierunku tym takze wykorzystano materiały językowe i ludową literaturę tego obszaru. Wielce pomocnymi mogą w tym być także chińskie źródła pisane. Tymczasem jednak liczyć się należy z bardzo szybkim zanikiem kulturowej odrębności Tuj ów, pod wpływem otaczającego ich żywiołu chińskiego. Nie chodzi tu o jakąś ekspansję czy polityczny podbój a1bo podporządkowanie Tujów, lecz o zwyczajny proces wyrównawczy, w którym to, co stare ustępuje przed tym, co nowe i pos'tępowe, tak jak drewniana socha ustąpiła przed pługiem. "Kiedy wnukowie obecnych Tujów, pisze autor, staną się dziadkami, zasięg chińskiej kultury wzrośnie o nowy obszar, który od innych chińskich prowincji będzie się różnił tylko podobnie jak według chińskiego przysłowia prowincje Chin: Co dziesięć mil inna mowa. co IstO - zwyczaj. A przecież mimo to, wszystko to Chińczycy". M i c r o - B i b l i o t e k a A n t h r o p o s'u: Rękopisy niektórych prac, nadsyłanych do redakcji są obszerne, często wysoce wartościowe, ale dotyczą zagadnień, interesują1cych stosunkowo szczupłą garstkę specjalistów. Prace te nie mogą zatem być drukowane na łamach czasopisma. Tym niemniej redakcja zdecydowała się wydawać je w postaci fotokopii filmowych, na taśmach 35 mm, które łatwo można o~: czytywać przy pomocy niewielkiego, domowego rzutnika. W tej kategorll wydawnictw ukazały się m. i. słowniki i gramatyki trzech papuaskich języków, mianowicie języka ,.g e n d e" (A. Aufeningers), c h im b u (A. Schaefer) i jęz. "m u l' i k" (J. Schmidt). Z ciekawszych notatek w dziale "Analecta et Additamenta" zeszytu l-go wymienić należy kilka. Pierwsza z nich to E. A. W o l' m s'auwagi na temat austra-lijskich. obrzę-dowych b~bnóVl'. trąbek i słupów. <po- czynione na marginesie książki R. M. oraz C. H. - B e l' n d t'ó w "Sexual Behavior in Western Arnhem Land" (New York, 1951). Druga z nich - to omówienie wyników, -jakie daje tzw. "kalendarz atomowy". Zrazu entuzjastycznie rozreklamowane próby datowania archeologicznych materiałów o strukturze organicznej, przez zastosowanie urządzenia, którego podstawą jest radioaktywny izotop węglowy, zwany c-l4, nasuwa obecnie wątpliwości. Wahania wyznaczników czasowych są dość znaczne i niekiedy odbiegają od dat ustalanych inną metodą. W sumarycznej ocenie, autor notatki K. J. N a l' l' wnoskuje. że zanim archeologia i paleontologia będą mogły opierać próby datowania na omawianym wynalazku, doświadczenia i badania nad stosowaniem c-l4 muszą ulec znacznemu pogłębieniu i udoskonaleniu. Do interesujących etnografa uwag zaliczyć także należy notatkę K. J e t t m a r'a na temat początków hodowli rena a to w związku z radziecką ekspedycją chakaską - L. R. K y s l a k o w'a w 1950 r. (Sovietskaja Etnografija, 2/19'52, s. 3;9-49). Drugi z kolei zeszy't "A n t h kuły i rozprawy: l' o P o s'u" w 1953 r. zawiera nast. arty- Th. A. S e e b o k: Konstrukcja i treść magicznych zaklęć Czeremis6w (The Structure and Content of Cheremis Charms) Cz. r. Słowo "charm", użyte przez autora rozprawy w jej tytule odpowiada znaczeniem łacińskiemu "i n c a n t a t i o e t a d j u l' a t i o m a g i c aU. W rozprawie tej przedstawiona jest psycho-socjologiczna metoda analizy folkloru oraz logiki ,tzw. "myślenia magicznego". Tematem analizy, demonstrowanej przez autora, są formy słowne, mówione i śpiewane, jako zabieg magiczny, u Czeremisów, podstawy ich związków logicznych i semantycznych. Metodę tę au tor nazywa a n a l i z ą s t l' U k t u l' o W ą. Idealizm tej metody czyni ją powierzchowną. Autor nie sięga do ekonomicznego, materialnego podłoża, z którego wyrasta semantyka pojęć, uźywanych w magicznych formułach i śpiewanych zaklęciach. J. I t t ID a n n: Księżyc i miesi,ące w zachodnim Kamerunie (Mond und Monate im vorderen ,Kamerun). Księżyc zajmuje wyobraźnię tubylców Kamerunu w stopniu daleko większym aniżeli którekolwiek z innych ciał niebieskich. Fakt ten zdaje się wynikać z mnogości form i różnych zabarwień w jakich księżyc się ukazuje. To też według wyobrażeń tamtejszego ludu, tok codziennych zdarzeń pozostaje w stałym związku z księżycem. Fazy i okresy księżycowe stały się więc kalendarzem czynności gospodarczych i cyklów życia społecznego i rodzinnego. U. R. E h l' e n f e l s: Pokrewieństwa ludu K h a s i w czterech tamto dialektach. (K h a s i K:mhip in four Dialects). Autor referuje wyniki terenowych badań nad systemem pokrewieństwa ludu Khasi w Indiach, na pograniczu Assamu. Nazewnictwo różnych stopni i stosunków pokrewieństwa zestawia on w 4-ch kolumnach, zawierających znaczeniowe odpowiedniki w 4-ch dialektach językowych tamt. ludu. �983 982 :l :f d A. G e r s t n e r: Z życia i społecznych stosunków ludu We wa e kB o i k i n w północno-wschodniej Nowej Gwinei (Aus dem Gemeinschaftsleben der Wewaek-Boikin-Leute, Nord-Ost Neuguinea). Autor ogłosi! już kilka artykułów na temat ludu Wewaek-Boikin. Tym razem daje w krótkim zarysie opis życia w tamtejszych wsiach, opis totemistycznej, dwuklasowej organizacji, stosunków własności, zwyczajów wojennych itp. Ciąg dalszy tego artykułu drukowany jest w 3-im zeszycie czasopisma Anthropos 48-go tomu (1953). M. Van o v e r ob e r g h: Religia i magia I s n e g ó w (Heligion and Magic among the Isneg.) Jest to ciąg dalszy artykułu, zapoczątkowanego w poprzednim zeszycie Anthroposu. Niniejsza, druga część, zawiera opisy edukacji, ceremonii wyświęcania oraz czynności tamto czarowników, zwanych w języku Isnegów "d or a l' a k i t". Z kolei następuje omówienie niektórych zabiegów, wykony-' wanych przez czarownika, opis zakazów. jakie go obowiązują oraz pozycji społecznej, jaką zajmuje. F. N i c o l a s: Etnograficzne teksty ze wschodniej części T a m a j e q des lullemeden (Texts ethnographiques de T a m a j e q des lullemeden de l'est.) Teksty te zebrał autor wśród Tuaregów kolonii francuskiej na obszarze dorzeczarz. Nigru. Zawierają one interesujące wypowiedzi tubylców na temat ich pasterskiego trybu życia, techniki wypasania stad na stepowopustynnych obszarach i wędrówek ze stadami, oraz na temat stosunków z innymi, sąsiedZJkimi grupami, wreszcie o hodowanych zwierzętach, o dzikich zwierzętach pustyni, o psach, polowaniach oraz o osiadłym trybie życia grup, zajmujących się rolnictwem w oazach. Teksty spisane są w języku tuareskim w fonetycznej transkryplcji z tłumaczeniem dosłownym oraz stylizowanym. H. A u f e n a n ge r: Próby tekstów języka Nondugi (Środkowa Nowa Gwinea) [Textproben der Nondugl-Sprache (Zentral Neu-Guinea)]. Autor przedstawia fonetyczną transkrypcję trzech podań tubylczych z Nowej Gwinei, zebranych u ludu W i l k a n e. Tytuły OIPowiadań: "Zemsta obrażonej kobiety", "Dlaczego ludzie muszą umierać" i "Zarłoczna staruszka". Teksty objaśnione są dosłownymi oraz stylizowanymi objaśnieniami w jęz.niernieckim. A. F r o e l i c h: Heligijne pogiądy H am b u k u s z u z nad Okawango (Heligioese Anschauungen der Hambukuschen am Akawango im noerdlichen Suedwest-Afrika). Na treść artykułu składają się: Główne wiadomości o grupie Hambukuszu (grupa murzo Bantu nad rz. Okawango). Nazwa naczelnego bóstwa. Znaczenie tej: nazwy i jej pochodzenie. Stosunek owego bóstwa do ludzi i ludzi do tego bóstwa. I:. t li W. H e i s s i g: Wyparcie szamanizmu przez lamaizm w XVII wieku w świetle źródeł mongolskich.) (A. Mongolian Source to the Lamaist SUPlPression of Shamanism) (Dokończenie.) Artykuł zapoczątkowany w poprzednim zeszycie Anthroposu, omówiony został poprzednio jako całość. A. V. G a b a 'i n: Treść i znaczenie starot u reckich napisów (Inhalt und Bedeutung del' alttuerkischen Inschriften.) Najstarszym dokumentem starotureckiego pisma są napisy runiczne na kamiennych nagrobkach, znajdowanych w Azji środkowej, m. i. w stepowej krainie U i g u r, w okolicy T a n g - T u w a, w okolicy M i n u s i n s k a, jeziora B a łka s z, rzeki L e n y i in. Napisy te ryte są na kamieniach kształtu niewielkich obelisków. Treścią ich są zazwyczaj krótkie, lapidarne informac:je o zmarłym. Nad napisem bywa często wyryty rysunek jakiegoś zwierzęcia lub inny, z kilku pros'tych kresek złożony znak. Studium nad tymi napisami pozwala w pewnym stopniu na odtworzenie początkowych faz rozwojowych tureckich ludów. J H. E. D l' i vel': Przestrzenny i czasowy zasięg instrumentu muzycznego ,,1' a s p" - w Ameryce (The Spatial and Temporal Distribution of the Musical R'łsp in the New World.). Instrument zwany przez autora "Hasp", zdaje się być czymś w rodzaju muzycznej piły. Autor niestety nie podaje bliżej szczegółowej konstrukcji owego instrumentu, omawiając jedynie jego zasięg w czasie oj przestrzeni na kontynencie amerykańskim. F. J. E z a n n s: Kilka przys'łowi, zebranych w F a d i'O u t. (Quelques proverbes serer recuellis li Fadiout (senegal). Teksty przysłowi, są podane w brzmieniu oryginalnym w transkrypcji fonetycznej, opartej na wymowie francuskiej oraz wy1jaśnione dosłownym. stylizowanym tłumaczeniem. Th. Vel' h o e v e n: Mikrolityczna kultura centralnej i zachodniej części wyspy F l o l' e s (Ellie Mikrolithenkulturin Mi.ttel- lUnd West- Flores.) Artykuł informuje o wynikach :poszukiwań śladów archeologicznych tzw. kultury mikrolitycznej na wyspie Flores. Znaleziska wymienionej kultury wskazują zresztą na jej szeroki zasięg, obejmujący prócz wysp Indonezji także Filipiny. Autor przedstawia zarazem na 6-u tablicach bogaty i dobrze wykonany materiał ilustracyjny. F. Bornemann: H. E. Kauffmann'a Pieśni ze Wzgórz Naga. <H. E. Kauffmanns Songs of the Naga Hills.) Autor omawia zbiorek pieśni, zebranych przez H. E. Kauffmann'a wśród ludu ze Wzgórz Naga z okazji etnograficznej ekspedycji na obszar Naga w roku 1936/37, w której Kauffmann brał m. i. udział. A. B u r g m a n n: Słownik i gramatyka języka Nondugi z centralnej Nowej Gwinei. - H. A u f e n a n g e r'a. (H. A u f e n a n g e l' s Vokabular und Grammatik del' Nondugl-Sprache in Central-Neuguinea.) �984 Jest to omówienie 5-go tomu Micro-Biblioteki Anthroposu, traktującego o języku Nondugl. Jest to zagadnienie bardzo specjalistyczne, językoznawcze. ,. r ~. w. S c h m i d t: Dawna religia Mongołów za panowania Czyngizyd6w według N. P a 11 i s e n'a (N. P a 11 is e n: Die alte Religion der mongolischen Volkes waehrend der Herrschaft der Tschingisiden.) Jest to również omówienie jednej z prac, wydanej w ramach MicroBiblioteki Anthropos'u, mianowicie tomu 7-go, będącego, zdaniem referenta, dość poważnym przyczynkiem do zagadnień relig:oznawstwa i mongolistyki W dziele A n a l e c t a et A d d i t a m e n t a - z ciekawszych notatek, interesujących etnografa, na:eżałoby wymienić artykuł C. Albisettiego, opisujący wioskę Bororo, artykuł H. E. Kaufmanna na temat śpichrzów ryżowych u ludu Naga oraz relację T. M. Hermanns'a o iPoliandrii w Tybecie. Ten ostatni artykuł jest tym cenniejszy, że prostuje i uchyla niektóre, mocno rozpowszechnione, a przecież błędne relacje o charakterze i przyczynach poliandrii w Tybecie i rzekomo znacznym tam rozpowszechnieniu tej formy trałżeństwa. Dział M i s c e l a n e a zawiera szereg interesujących notatek, poczynionych z okazji publikacji różnych prac, ogólnie dotyczących historii kultury. Trzeci i ostatni zeszyt 48-go tomu Anthroposu zawiera na wstępie zamieszczone 4-y indeksy: Indeks autorów, indeks geograficzny i rzeczowy oraz 'indeks ilustracji, - odnoszące się do całego tomu 48-go tego czasopisma. Cykl artykułów otwiera rozprawa A. E. J e n s e n'a: - Dwuklasowe (dualne) systemy w północno-wschodniej Afryce (Dual-Sy·steme in NordOst-Afrika.) 'Istnienie dwuklasowego podziału grup plemiennych sygnalizowano najwcześniej z obszaru ludów melanezyjskich i australijskich, a następnie u ludów amerY'kańskich. Stosunkowo niedawno ukazały się iPublikacje wyników badań afrykańskich, gdzie stwierdzono również ślady dwuklasowej organizacji plemiennej w Afryce. A. E. Je 11 s e n był jednym z uczestników południowo-abisyńskiej ekspedycji niemieckiej, zorganizowanej przez Instytut L Frobeniusa w latach 1950-1952. Zebrał on, między innymi, materiały, świadczące o istnieniu organizacji dwuklasowej u ludów południowo-abisyńskich, a także z obszaru Erytrei. Autor stwierdza, że dwuklasowy system jest właściwy starożytnej kulturze nilotyckiej, która nawarstwiła się na jeszcze starsze podłoże kulturowe - pre-nilotyckie. Owa kultura nilotycka wniosła na ten obszar, obok uprawy zbóż, hodowli bydła rogatego i i., omawianą przez autora organizację plemienną. Polegała ona na tym, że plemię dzieląc się na klany, tworzyło zarazem dwie klasy. Poszczególne klany przynależały do jednej z tych klas. Małżeństwo mogło być zawierane jedynie między członkami dwóch różnych klas; w tym znaczeniu obowiązy\1I!ułaegzogamia. Ale podział na dwie klasy wyrażał się nietylko w normach, dotyczących zawierania małżeństw. Liczne zwyczaje obrzędy, a nawet zgrupowania domów mieszkalnych i niekiedy posiadanie dwóch odrębnych kacyków - były wyrazem tego dualnego systemu. Podział ten uległ naog6ł 985 dość silnemu zatarciu. Pozostały jednak ,mniej lub więcej wyraźne jego ślady. Zdaniem autora, nilotycka fala kulturowa, która omawiany tu system dwuklasowy rozniosła po Afryce, sięgnęła aż do Rodezji. Autor przypuszcza więc, że ślady tego systemu możnaby odnaleźć także w kulturze Hotentotów i ludu Herero. Th. A. S e b e o kiL. H. O l' Z a k: Konstrukcja i treść magicznych zaklęć Czeremisów. (The Structure and Content of Cheremis Charms) Cz.2-ga. Artykuł jest dokończeniem rOZIPrawy, któraj część 1-szą wydrukowano w 2-im zeszycie 48-go tomu. Artykuł omówiony został poprzednio jako całość. K. J. N a r 1': Do zagadnienia staro-paleolitycznych kręgów kulturowych (Zur Frage alt-palaeolitischer Kultur-Kreise.) Autor krytycznie analizuje archeologiczne periodyzacje H. O b e l' m a i e r'a oraz H. B l' e u i 1'a. Analizie poddaje również techniki obróbki kamienia wyróżniane przez archeologów dla okresu omawianego przez autora. Celem tych dociekań jest stwierdzenie, czy przeciwstawianie "techniki" - wzgl. "przemysłu - tłuków pięściowych" (FausfJkeile) technice wzgl. przemysłowi odłamkowemu - jest dostatecznie uzasadnione w tym senSle, że dwie te techniki reprezentują dwie różne kultury, w znaczeniu dwóch różnych kręgów kulturowych. SIedząc przestrzenny i chronologiczny zasięg występowania odnośnych reliktów, autor stawia hipotezę, w myśl której oba te przemysły pozostają w genetycznym ze sobą związku, i że drugi z nich jest wariantem pierwszego. Hipotezę tę popiera autor szczegółowym zesta-' wieniem materiałów dowodowych, zarazem zastrzegając jednak, że ma ona charakter hipotezy roboczej, która, jego zdaniem niegorzej jest uzasadniona niż hipoteza Obermaiera. Natomiast proponulje on aby pojęcie "kręgu kulturowego" zastąpić pOJęciem "przemysł" - wtedy, gdy mamy do czynienia jedynie z resztkami narzędzi kamiennych, stanowiących zaledwie jeden zt> składników owej dawnej kultury. Pojęcie ",kręgu kulturowego" jest bowiem w takim przypadku używane niewłaściwie. gdyż nawet w sensie arche~ ologicznym, określa ono ugrupowanie przestrzenno-czasowe całego szeregu elementów kulturowych. A. G e r s t n e 1': Z życia i społecznych stosu:nków ludu We wa e kB o i k i n w półno'cno-wschodniej Nowej Gwinei. (Aus dem Gemeinschaftsleben der Wewaek-Boikin-Leute, Nord-Ost Neuguinea.) Cz. II-,ga. Jest to dokończenie artykułu, którego l-sza część została opublikowana w zeszycie 2-im 48-go tomu "Anthroposu". Na treść tego artykułu składają się opisy, dotyczące święta Yam, święta palmy Sago i święta orzechów Be~ te:u, a nadto święto owoców drzewa Ton (w miejscowym języku "waf e u"). Autor przytacza zarazem mity o pochodzeniu Yam. W zakończeniu podaje autor opis dawnych wojennych uroczystości. Notatki te pochodzą z zapisów terenowych, które autor zebrał przy okazji pracy misyjnej na Nowej Gwinei. J. J. H o n i g m a n n: Organizacja społeczna Indian C l' e e z Attawapiskat. (Social Organisation of the Attawapiskat Cree Tnd;ans.) �--- 986 Autor referuje wyniki badań terenowych, prowadzonych przez niego wśród Indian C l' e e nad jeziorem Ontario w Kanadzie. Podaje on przede wszystkim zestawienie określeń, używanych przez wymienionych Indian na oznaczenie różnych stopni pokrewieństwa. Z kolei przechodzi do omówienia ich współczesnej organizacji, rozmieszczenia siedzib, stosunków pokrewieństwa i stosunków rodzinnych. Autor ujmuje zagadnienie raczej socjologicznie. O'pierając się w swoich wnioskach na metodzie analizy organizacji społecznych, rozwiniętej przez amerykańskiego socjo-etnografa - G. P. M u l' d o c k a. (Social Structure, New York, 1949). . G. L e h m a c h e r: D a g d e, główne z irlandzkich bóstw. (Der Dadge. das Haupt der irische Goetter.) W ludowych wierzeniach i folklorze nazwa bóstwa D a g d e uległa zapomnieniu i zatarciu. Znaczenie tej nazwy, jak również miejsce, jakie bóstwo o tej nazwie zajmowało na Olimpie staro-irlandzkich bogów, wynika z dawnych, północnych sag. Autor wydobył z materiałów bibliograficznych to, co stanowi cechy wymienionego bóstwa oraz wskazuje na więzy jego pokrewieństwa z innymi postaciami irlandzkiego panteonu. . " .. " ! ! , J. U l b l' i c h: Kopanie studni w górach Tu-men-tzu (prow. Kan su. Chiny zach.) [Brunnengraben in den Tu-men-tzu - Bergen (prov. Kansu West-:China)]. Ludowe spo'soby na poszukiwanie żył wodnych w ziemi dla oznaczenia miejsca na studnię, w Górach Tu-men-tzu, są jeszcze na ogół bardzo prymitywne. Trudności jakie wynikają z braku właściwych umiejętności tego rodzaju poszukiwań, zwiększa dodatkowo górzystość terenu i cechy glebowego podłoża. Skutkiem tego jest niedostateczna ilość studzien, często zresztą wadliwie umiejscowionych oraz zbyt słabe zaopatrzenie tamto okolic w wodę. Interesujące są podane przez autora opisy metod chińskich geomantów i poszukiwaczy wody, stosowanych na oznaczenie miejsca na studnię· Samo kopanie studni odbywa się w sposób podobny jak i w Europie. Trzeba jednak dodać, że studnie tam kopane sięgają na 40 do 50 metrów w głąb ziemi a średnica otworu wynosi około 1 metr. Ściany studni ścina się pionuwo i gładko. Do usuwania ziemi i kamieni a także do spuszczania i wyciągania robotników, kopiących studnię buduje się na powierzchni nad krawędzią, rusztowanie z umieszczonym w nim wałem korbowym, liną i koszem. Po wykopaniu, umacnia się krawędź studni drewnianym oszalowaniem albo obmurowaniem. Niekiedy z powodu piaszczystości ścian studni, drewniane oszalowanie, zabezpieczające przed osypywaniem się ziemi, sięgać musi znacznie w głąb studni. Ukończenie kopania studni z wynikiem pomyślnym kończy uroczystość. w czasie której studnię skrapia się krwią zabitego na ten cel, koguta. H. P o h l h a u s e n: Do zagadnienia o pochodzeniu Lapończyków. (Zur Frage nach del' Herkunft del' Lappen.) zagadnieniu temu poświęcono już wiele prac. Mimo to zdaje się ono być nadal nierozstrzygniętym. Według jedne; z hipotez, do które; autor tego artykułu nawiązuje. Lapończycy są dalekimi potomkami ludności, która "przezimowała" ostatni okres zlodowacenia Europy. w stosunkowo łagod- ... _-_. 987 nym klimacie nadmorskiego pasa zachodniej Skandynawii. Zdaniem K B W i k l u n d 'a ludność ta żyła zrazu z rybactwa i łowów na zwierzynę m~rską. Z czasem jednak rozwinęła się tam hodowla renów i to w dwóch zasadniczych formach, jako hodowla na wpół-koczownicza na południu, oraz jako hodowla całkowicie nomadyczna na północy. Zetknięcie się owej łudności z Neńcami europejskimi, pozwo,Jiło tym ostatnim przejąć hodowlę rena w jej południowej postaci. Autor artykułu poddaje założenia tej hipotezy krytycznej analizie. Stawia więc pytanie: czy wolna od zlodowacenia strefa przybrzeżna Skandynawii mogła być zaludniona w okresie ostatniego zlodowacenia Europy, jeśli tak, czy była zaludniona i jakie są na to dowody a wreszcie, jeśli była zaludniona, skąd mogła przybyć tam owa ewentualna ludność. Porównując odpowiedzi na te pytania autor zestawia szereg możliwości, z których jako wysoce prawdopodobną określa tę, w myśl której, pierwotn •• ludność owej strefy przybyła tam z Europy zachodniej. Byli to łowcy renów. Ludność ta, według autora, znalazłszy się w strefie nadmorskiej, zajmowała się również łowami na morską zwierzynę. Stworzyła ona swoistą dla siebie kulturę materialną, w skład której wchodziły elementy takie, jak ziemianki okrągłe względnie szałasy budowane z kamienia, w typie eskimoskich "iglo" (gdyż ludność ta żyła trybem osiadłym), harpuny z zadziorami, skórzane, lekkie łodzie, tranowe lampy do oświetlania wnętrza domostw. Kultura ta, wnioskuje autor, musiała pozostawić po sobie ślady, widoczne jeszcze we współczesnej ludowej kulturze na tym obszarze. Autor wymienia więc kamienne szałasy, tranowe lampy itp., spotykane w Skandynawii, dopatrując się w tych przedmiotach reliktów z owej naj dawniejszej kultury tego obszaru. . . Kulturę lapońską uważa Ijednak autor za dopiero czwarte z kolei nawarstwienie kulturowe w Skandynawii. Nie rozstrzygając samego zagadnienia o rasowym pochodzeniu Lapończyków, wymienia on szereg składników 'ich kultury, które wykazują bardzo ścisłe powiązania z kulturami ludów syberyjskiego kręgu pófnQl~nego. To też w końcowyoh wnioskach daje autor wyraz idei, że należałoby szczegółowo ZJbadać, co w kulturze Lapo'ńczyków jest wspólne z kulturą ludów syberyjskich, co w niej jest pochodzenia fińskiego a co północno-germańskiego oraz co ewentualnie może nawiązywać do wymienionej wyżej, owej hipotetycznej kultury ludności okresu dyluwialnego. Zdaniem autora, kultura Lapończyków jest raczej syntezą składników, z jednej strony syberyjskich, z drugiej strony finskich i północno-germańskich. ,,0 ile punkt ciężkości od strony językowej leży w strefie (ugro-)finskiej, a od strony rasowej w specyficznie lapońskim odcinku, o tyle pod względem kulturowym, punktu ciężkości szukać należy w strefie syberyjskiej", pisze autor w zakończeniu artykułu. D. V. G o a l: Rytuały związane z okresem dojrzewania u Ba- Yaka. (Puberteitsriten bij de Ba- Yaka.) Przedmiotem obszernego omówienia są w tym artykule obrzędy, związane z inicjacyjnymi praktykami w okresie dojrzewania płciowego młodzieży szczepu B a - Yak a z okolicy Kwango (Kongo. Afryka). Artykuł napisany w jęz. holenderskim. �989 988 R. de N e b e s k y - Woj k o wi t z: Legenda Lepchów o budowie wieży. (Die Legende vom Turmbau der L e p c h a.) Legenda Lepchów przypomina w swoim zasadniczym zrębie biblij:1ą legendę o budowie wieży Babel. Szczególnie jednak interesującą okolicznością jest w niej to, że wieża ta miała być zbudowana z glinianych garnków, aż pod strop nieba, aby ludzie mogli do sklepienia nieba sięgnąć, oraz fakt, że na miejscu, gdzie według legendy wieża ta miała być wznieS'iona, ludność miejscowa znajduje gliniane skorupy. Legenda ta ma kilka wersji, które przez autora zebrane i spisane zostały w terenie, w maharadżacie Sikkimu, u podnóża środkowego łańcucha Himalajów, gdzie mieszka lud L e p c h a. Autor stwierdził też istnienie owych glinianych skorup, w okolicy wskazywanej przez legendę. W. S c h m i d t: Sexualizm, Mitologia i Religia w północnej Australii. (Sexualismus, Mythologie and Religion in Nord-Australien.) Artykuł jest wyjątkiem z pracy p. ,t. "Totemismus in Australien", która znowu jest jednym z tomów obszerniejszego dzieła, noszącego tytuł "Vorstudien zu einer Geschichte der Kultur". Tematem tego dzieła jest studium totemizmu wyższych kultur łowieckich w zasięgu' światowym. W omawianym artykule autor polemizuje przede wszystkim z wywodami R. M. i C. H. B e l' n d t'ów, zawartymi w ich pracy "Sexual Behavior in Western Arnhem Land" (New York, 1951). W kolejnych 5-ciu rozdziałach omawia autor seksualne życie australczyków północnych w cyklu rozwojowym od dzieciństwa po wiek dojrzały. W ciągu dalszym przechodzi do scharakteryzowania religii, mitologii oraz wierzeń tego ludu. Szczególną uwagę poświęca opisowi tzw. kultu "Kunapipi". W rozdziale końcowym, dając sumaryczną ocenę pracy Berndt'ów, autor pozytywnie wyraża się o zasługach wymienionych badaczy i autorów wyż. nazwanej pracy. J. F. R o c k: Wyjątki z Historii Sikk,imu(Excepts fDom a History of Sikkim). Historia Sikkimu, napisana w Ijęzyku angielskim jest narazie jeszcze maszynopisem, niewydanym drukiem. Jest to zarazem tłumaczenie z oryginału tybetańskiego, którego autorami są maharadża Sikkimu i jego małżonka. Obok dziejów dynastycznych znajdują się w tej pracy fragmenty o charakterze etnogenetycznym dla tego obszaru oraz pewna ilość wiadomości etnograficznych o zwyczajach rodzinnych, o gospodarce tamto ludności, a narzędziach rolniczych itp. Autor przedstawia kilka wyjątków z tej historii przy czym fragmenty o charakterze etnograficznym są interesującym przyczynkiem do wiadomości o materialnej kulturze tamtejszego ludu. Dwa z kolei następujące artykuły są omówieniami 6-go i lO-go tomu Mikro-Biblioteki Anthroposu. Autorem pierwszego z artykułów jest A. B u l' g m a n n. Omawia on gramatykę języka Yap (Mikronezja), opracowaną przez Hermanna B o l' o C C o, zakonnika klasztoru Kapucynów. Przebywając jako misjonarz na wyspach Karolinach, zebrał on materiały, które następnie opracował jako "Gramatykę Ijęz. Yap". Borocco pracował jako zakonnik pod imieniem P a u l i n u s von L o e l' r a c h. stąd praca ta figuruje pod zakonnym nazwiskiem autora, Drugi z artykułów ,napisany przez A. E. W o l' m s'a jest omowleniem pracy H. N e c k l e s'a i E. A. W o l' m s'a pt. Australian Languages". r J W dziale A n a l e c t a et A d d i t a m e n t a znajduje się obszerniejsza notatka archeologiczna M. v. Stijna na marginesie pracy A. Riesenfeld'a "The Megalitic Culture of Melanesia", o znaleziskach kamiennych, przedhistorycznych narzędzi w dolinie rzeki Wahgi na Nowej Gwinei. Tego samego obszaru dotyczy etnograficzna notatka H. Aufenanger'a, o kościannych ostrzach oszczepów i drewnianych łyżkach z charakterystycznym lejkiem, spot)"kanych u tamtejszej ludności. Interesującą jest także notatka S. Hummel'a o obrzędowych maczugach tybetańskich lamów i przypuszczalnym ich genetycznym związku z belemnitami oraz symetrycznymi, podwójnymi toporami z obszaru kulturowego Bliskiego Wschodu i Grecji. Na temat archeologicznego znaleziska szczątków zatopionych renów (w Meiendorf i w Stellmoor w Niemczech), powstały interpretacje w myśl których, są to ślady ofiar ze zwierząt, zatapianych dla obrzędowo-kultowych celów. Miały to być praktyki kultowe pierwotnych ludów łowieckich. Autor notatki A. P o h l h a u s e n, wskazuje jednak na szereg danych etnograficznych, świadczących o tym, że wiele ludów północnych tak łowieckich jak i pasterskich, konserwuje mięso zabitych zwierząt przez zanurzanie w lodowate wody północnych jezior czy strumieni. W wyjaśnieniu oraz interpretacji wymienionych wyżej znalezisk należałoby zatem uwzględnić możliwość czysto eknomicznego podłoża przyczynowego tych zjawisk. W dziale M i s c e 11 a n e a na szczególną uwagę etnografów zasługuje notatka o pracy szwedzkiego badacza kultury, A. C a m p b e 11'a - na temat historii chleba w Szwecji. Poza tym etnografów słowiańskich niewątpliwie zainteresuje notatka o artykule V. G e l' a m b'a o tzw. "dymnych chatach" w rejonie Salzburga w Austrii (VeroeffetI. d. Inst. f. Volkskunde, Salzburg, t. 4, 1950). Chaty te są ogrzewane typowym dla Słowiańszczyzny piecem. Większe skupienie tego typu chat występuje w Styrii i Karyntii, zatem na obszarze niegdyś licznie zaludnionym przez żywioł słowiański. Autor pozostawia otwartym zagadnienie, jak należy tłumaczyć pojawienie się tego typU chat w okolicy Salzburga. Każdy z omówionych trzech zeszytów "Anth'roposu" zawiera dział .,B i b l i o g r a p h i a", w którym omówione zostały w mniej lub więcej obszernych recenzjach aktualne nowości wydawnicze z dziedziny historii kultury i językoznawstwa, głównie z lat 1951 i 1952. Uzupełnieniem tego działu Jest wykaz "P u b l i c a t i o n e s r e c e n t e s", także orientujący w aktualnych wydawnictwach z dziedzin wyżej wymienionych. Oba te działy w tomie 48-ym Anthroposu wymieniają ponad tysiąc tytułów publikacji etnologicznych, archeologicznych, językoznawczych i antropologicznych, jakie w ostatnich latach się ukaz'łły na księgarskim rynku. Wreszcie każdy z omawianych zeszytów w dziale końcowym podaje spis, nadesłanych do redakcji "A n t h l' o P o s'u", czasopism. Tytuł każdego z czasopism uzupełniony jest wykazem artykułów, stanowiących treść każdego z wymienionych periodyków. Tadeusz Wróblewski �991 990 BAKAN FERNHOLM. "L j u s t e r f i s k eH. En ~ve.rsikt over redskap 'v Acta Ethnologica et Folklonshca Europaea. Red. och met od er. F o lk - LI . k S:gurd Erixon. Tom VI 1942. Stockho~m (s:r. 5~7~) 4 rys: 2 ~bl. ;) mape . ' literaturze etnografIczneJ znajduJemy me wIele prac po'l ,. . W nau k o weJ' .. nych wyłącznie zagadnieniom rybołówstwa, a w szczego noscl prymlsWlęco 'sposobom i narzędziom lowu, które zazwyczaj rozpatrywane, są t.ywny m .. . . między innymi sposobami zdobywan'a zywnoscl. . ' W zakresie kultury materialnej, jeszcze do me?a~na ry,tołowstwo na,· l . ło również w muzeach etnograficznych, do dZlałow, ktory~ .mało po· s~~cano uwagi, dzięki czemu odnośne zbiory bywają ~rzewazme b~rd.zo niekompletne, a przewodniki i katalogi rzadko poruszają te zagad,mema, Niedocenianie wartości gromadzenia zbi~rów. z .zakr~su , rybołowst~a odbiło się też wydatnie na literaturze etnograficzne] me da]ąc.eJ wyczerpuJącego pojęcia o jego historii i roli w rozwoju kultury. ludoweJ. , . Rybołówstwo należy do tych dziedzin gospodarki ludu, ktora roz:-Vlj~ł~ się od zarania dziejów ludzkości, a której ślady znamy od. okresu d~lkosCl. Niektóre narzędzia kolne na pewnych terenach zachow~ły Się w. formie prawie niezmiennej bądź od okresu brązu, lub żelaza, bądz czasow wc~esnohistorycznych. Hakan Fernholm poświęca swój artykuł osclom do, kł~cla ryb. narzędziom, które swą genealogią sięgając pierwotnych oszc.zepow I harp~nów, trwają w Europie do chwili obecnej jako zakazane. gmące narzędzia ?~ kłusownicze. . h . Narzędziom kolnym w postaci oszczepów a przede wszy~tklm ~rpunow kościanych poświęcone są liczne prace z zakresu arch~~I~gl1, a t,akze pr~ce etnograficzne dotyczące kultur arktycznych, jednak J:sll chodZI a wspołczesne narzędzia kolne nie wiele im poświęcano uwagI. . . . spośród prac, które się nimi zajmują, na pi;rwsz~~ m~;Jscu nale~ postawić pracę otto H e r m a n a "A magyar lal~sza kon~ve • (BU~ap~z c 1887), który po raz pierwszy daje syste~atYk~ OŚCIdo kłUCia ryb, opierają się przede wszystkim na materiale. węglerskl.m. Jego. u~!ad systematyczny. podejmują inni badacze, wśród ktoryah nalezy wymlen.c pracę ~anko J ~ 'n o s z'a "A magyar Ralciszat eredete. = (HeI'kunft ~er MagyarlSCh~n. FIscherei Budapest-Leipzig 1900), która to praca ?o~ato. Ilustrowana P?SWlęCa dt.ży rozdział ościom do kłucia ryb, dając ich uJęcIe hlstor~czr:o-po:ow?awcze w oparciu również przede wszystkim o materiały z WęgIer I z mektorych krajów sąsiednich. ," k' Narzędziom kolnym poświęca większą uwagę WYbltn~. etnol,Og,fms I Uuno Taavi S i l' e l i u s w swej pracy "Suomalai~en Kal~st~~ (Hels,nkI1906). Nie wspominając o krótszych wzmiaIl!kach nalezy ~.t:~l1emc pracę V. C u re y ć'ia "Narodne Ribarstvo u Bosni i Hercegovmt (Glasn: ~,em. M';J-Z: Sarajevo 1910), K. M o s z y ń s'k i e g o "Kultura. Ludowa Slowtan • Kra~O\\ Eestlands (Tar~u 1931). oraz pracę 1929 J M ~ n n i n e n a Die Sacltkultur A N' . Muzeum poświęconą ościom węgierskim przez S. G o n, y: y a ". epra~zt.. z szigonyygyiijtemenye" Budapest 19381, w ktol'e] autor ten daje pl,erw~ ą mapkę rozmieszczenia różnych form ości na Węgrzech. W 1939 r. autorka niniejszej recenzji daje krótki przegląd systematyczny ości śródlądOwyc.h Wileńszczyzny i Nowogródczyzny pt. "O~ci rybackie" (Wilno 1939), wreSZCIe , • Q " ,., Z. L i g e l' s w pracy pt. "Die Volkskultur der Letten" (Ryga 1942) poświęca wiele uwagi ościom do połowu ryb dając cenny opis tej dziedziny rybołówstwa na Łotwi.e. Najbardziej wyczevpujące monograficzne' opracowania narzędzi kolnych zostały poświęcone rybołówstwu ludów ugrofińskich: Węgrów, Finów i Estończyków. H. F e l' n h o l m w pracy swej Ljusterfiske czyli połowy ryb ościami daje przede wszystkim krótki przegląd narzędzi kolnych znanych z europejskich materiałów archeologicznych ze szczególnym uwzględnieniem kościanych harpunów i ości. Następnie omawia ości brązowe znane ze szwajcarskich budowli palowych z okresu brązu oraz z Neuchiitel z okresu lateńskiego. Mówiąc o trójzębie przynosi wiadomość o używaniu go przez Chińczyków. Autor stoi na stanowisku, iż w Europie rozpowszechnił się on przychodząc z południa, Jego europejski zasięg obejmował Francję, gdzie miał być pospolity jeszcze do 1700 r. podobnie jak 'na wybrzeżach Morza Sródziemnego. W Norwegii trójząb miał również być znany do 1800 'r. Przechodząc do systematyki ości dzieli je autor na 9 większych grup a mialIlowic'ie na: 1. ości w posta/ci samorodnych drewianych wideł 2. ości zwane w Blekinge i w Smaland "narv" , składające się z zębów' osobno przymocowanych do drzewca, 3. ości składane z dwóch części wbijanych w drzewce, 4. ości gałęziowate wykute z jednej części żelaza w kształcie ręki, 5, ości węgorzowe posiadające ramiona zagarniające, odpowiadające naszym bodarzom morskim, wśród których autor wyróżnia kilka odmian, 6. ości piłowate, 7. ości kabłąkowate w kilku odmianach, 8. ości listwowate, które dzieli na gałęziowate i grzebieniaste, 9. ości grzebieniaste w kilku odmianach, uwarunkowanych bądź przez budowę narzędzia, bądź przez technikę wykonania lub formę. Autor podał 5 mapek, z których 4 ilustrują zasięg poszczególnych grup i odmian ości, zaś jedna zasięg połowów ryb na ogień, zasięg różnych form kagańca i połowu na pochodnie. Uwzględnione materiały pochodzą przede wszystkim ze Skandynawii i Danii, poza tym w niewielkiej ilości z Finlandii, Estonii, Łotwy i z d. Prus Wschodnich. Następnie omawia autor inne grabiowate i hakowate narzędzia kolne i daje interesujące opisy letnich i zimowych. dziennych i nocnych połowów ryb oraz relacje, jakie pozostawił Olaus Magnus. Szczególną uwagę poświęca autor połowom ryb na ogień palący się w kagańcu, a także samemu sposobowi kłucia ryb, między innymi ciskaniu ryb na odległość z łodzi, z mostów i z dachów domów. Autor wymienia zabijanie ryb z łuku i strzał znane w Szwecji jeszcze przed około 60 laty, omawia też niezmiernie prymitywne polowanie na węgorze w ok. Blekinge i Kalmar polegające na tym, iż na płytkich wodach budowano kanały zaopatrzone w kamienne daszki, do których wpływały węgorze. Rybak zaś uzbrojony w ość brodząc po wod;:ie z torbą na brzuchu podnosił kamienie i gwałtownie kłuł węgorze, Autor przedstawia ilustracje 15 narzędzi, w tym 4 rysunki 11 fotografii. Praca Fernholma daje cenny zarys historyczny prymitywnego rybołówstwa w zakresie narzędzi kolnych w Szwecji na tle sąsiednich krajów północnych i po raz pierwszy ujęty w ramy systematyki i przedstawiony kartograficznie materiał dotyczący ości skandynawskich. Cenne opisy po63 I, �993 992 , 'ciekawe przedstawienie związku narzęłc)wÓWoraz liczn~ ObSel'\'t~~':zd:J~arakterem wód, a także gwarowe nazwy dzi z poławianymi rybam , narzędzi. fl ks 'i dotyczących zagadnień metodo10gIC~Praca ta nasuwa ,szereg re ,e J t powodu iż wSipółczesna etnologia nych i trudności, ja'1oe wynta,J~i: ;;~ada jeszcze dość precyz~j~ie wyw zakresie kultury matena neJ ani też systematyki WSzystkl,cn dZI~Ch pracowanych metod bada~~zy zachodzą trudności w identyflkowam,u łów kultury, w konsekwencji cze o zn ch szczególnie dzięki różnym przY,Jwyróżnionych jednostek, systen:a~c ~ d'anym wy,padku budowa narzędzia, nym kryteriom podZlału Ja np. moWa , b' 'forma ' technika umocowa~la zę o~ ~ ,. 'racow wanego materiału, nie daje tez H, Fernholm nl~ ?odaJe 1:?S~1OPChfor~ ości ani też ilustracji WSZyS~dość dokładnych OplSOWwyrozm~ny r' i odmian, z tego powodu czytelmk kich typowych, podanych ~rzez ~lego gw~ne ości ze zbiorami z innych kranie zawsze może zident~hkO'Wac oma, d~iany ości oparty został w tym sa'óW szczególnie ,że podział na grupy I o d l'a i formy przy tvm nie zawsze J , k t 'um i budowy narzę z , . d' t' mym szeregu na ry en , d' Autor nie zawsze po aJe ez . t technika wykonam a narzę Zl. zaznaczona Jes odnośną bibliografię. , 'pracy posiadającej niestety Szkoda wielka, iż w cennej in~~::f~i~~~na gospodarcza i społeczna zbyt mało ilustracji nie została rola narzędzi kolnych, . ' ależy podkreślić potrzebę jak najReasumująC POwyższe rozwazan?a n d' gdyż braki w tym zakresie . d l' 'a systematyki narzę Zl, k . szybszego Uje no lcem , . ł' porównawczych zamy aJąc często uniemożliwiają korzystame ~ mate na ow drogę do poznania genezy narzędzia, Maria Znamierowska-priifferowa g " MONTHLY RECORD OF ANTHROPOLOGICAL SCIENCE, "MAN A May 1952, str. 80. Vol. LII, Articles 1-120, JanuaryL d ' nakładem Królewk Man wychodzące w on yme Czasop'smo nau owe .' 'e owtarzający się w poskiego Instytutu Antropologlczne~o.' WYk~:~;ą s~ładają się: 1) artykuły szczególnych zeszytach układ t~es~\ n~ i społecznej ludów pozaeuropejnaukowe dotyczące kultury ma en~ ~eJ ydawnictw we formie recenzji skich, 2) usystematyzo~any .przeg ą dwnia Londyńskiego Instytutu Antrol sprawozdań, 3) komumkaty I sprawoz. ~ pologicznego oraz 4) dział korespo~denc.JI. czonych w zeszytach pierwszego Spośród art~kułó~ nauko.wrC ~:~~SZjest ściśle antropologiczny, miapółrocza styczen-maJ 1952, Je en . i I \ I I ) '~: i, nowicie: , l M surernents of Northern Bushmen, L. H. Well s Physlca ea . b' badaniach w którym autor oparł się na przeprowadZonY~wh ppro'~~~C~lyeC~e zamieszku. f l f' nych wśród Buszmena l pomIarach ce a ogra ICZ. d '. . W niki swoich badań porównał jących Ovamb? i częś~ ~ngoh w~cho n~~. u rnnych szczepów jak HottenWells następ me z takimi samymi ~akny . badań Trevor'a, Lebzelter'a i in. totów, Kwanyama etc., oraz z wym ami Wells doszedł do wniosku, że Buszmeni północni posiadają niewątpliwie domieszkę murzyńską w sensie antropologicznym, oraz że są oni typem bardziej pierwotnym od skarłowaciałych Buszmenów południowych, którzy stanowią późniejszą odmianę tego szczepu. Na bliższe omówienie zasługują poza tym artykuły dotyczące kultury materialnej i społecznej ludów pozaeuropejskich. W zeszytach z lutego i marca 1952 znajdujemy artykuły: M. C. C1arke'a pt. "The Murut House". Są one opisem budownictwa mieszkalnego i związanych z nim zwyczajów u szczepu Murutów. żyjącego w północnej części Borneo, w górzystej i dzikiej okolicy pokrytej gęstymi lasami. Przegląd warunków mieszkania i życia wymienionego szczepu, przeprowadzony w 1941 roku pozwolił na zebranie odpowiedniego materiału nadającego się do analizy badawczo-naukowej dotyczącej jego kultury materialnej. Zwyczaje tego ludu podobne są do zwyczajów i sposobów życia szczepów sąsiadujących z nim na Borneo. Szczególnie interesujące są tam zwyczaje związane z budownictwem. Murut, stojąc często przed niebezpieczeństwem życia i koniecznością jego obrony, musi zabezpieczyć się przede wszystkim przez odpowiednią budowę domostwa. By ochronić dom swój przed najściem nań wrogów, buduje go Murut na podwyższeniu, redukując do minimum rozmiary drzwi i tak je umieszczając by pozwoliły na skuteczną obronę. Ostatnio szczep ten opuszcza góry, lokując się na nizinach, opodal rzek. Ponadto wykazuje on tendencję do opuszczania wspólnych a budowania indywidualnych domostw. Autor daje szczegółowy opis dwu charakterystycznych typów domów (kampong), mianowicie: kampong Mesapoh i kampong Kalugunon. Załączone do artykułu ilustracje dają pojęcie o tym jaka jest konstrukcja i rozplanowanie tego typu domostw. Posiadają one obok izb mieszkalnych dla tubylców, izby przeznaczone dla gości, tzw. papaiing. Najbardziej interesującą częścią domu jest, zdaniem autora, w samym środku umieszczona platforma podłogi, na której cdbywają się tradycyjne tańce, organizowane przy uroczystościach związanych ze zbiorami ryżu. Platforma pomieścić może 20-30 osób. Tańce odbywają się przy akompaniamencie śpiewów i niezwykłe go hałasu, jaki wydaje ruchoma platforma, obluźniająca się wskutek nadmiaru ruchu. Jeśli podczas tańca wydanego na cześć gościa załamie się platforma, znaczy to, że została mu okazana największa gościnność. Oprócz opisu konstrukcji i rozplanowania domu podaje autor również sposoby urządzania wnętrz, rozmieszczania rodzin, a następnie przechodzi do opisu zwyczajów związanych z budownictwem mieszkalnym Murutów. Gdy wspólnie zadecydowano zbudowanie nowego domu lub wioski, wódz szczepu wybiera miejsce, nad którym wspólnie się dyskutuje. Jeśli wybór jest przez wszystkich aprobowany, 2~3-ch Murutów idzie miejsce to oczyścić i splanować, po czym siadają na 20 minut i nadsłuchują dobrej wróżby z odgłosów dżungli. Jeśli wróżba jest pomyślna, kontynuują pracę, jeśli natomiast niepomyślna, opuszczają obrane miejsce i nie jest ono już brane pod uwagę lub, w wyjątkowych wypadkach, wraca się do nie?? po odżegnaniu wróżby przez kapłankę, Po uchwyceniu zaś dobrej wrozby przystępuje się do budowy. Jeśliby przed umieszczeniem słupów pod budowę miał wydarzyć się zły omen, wówczas kapłanka "babalian" pro63' �995 994 . . 'nanie go. Przez trzy miesiące trwa budowa lO-cio szona jest znoW o. o~~~~ ego Na zakończenie następuje duża uczta. PIerwizbowego domu mlesz a n . m palenisku mogą być Spożyte tylko przez sze potrawy ~gotow.aIl;e n~:;:~udoWanego domu. Gościom zaś. nie wolno przyszłych mleszkancoW 3 d' tańcami i śpiewem. KapłankI natomiast ich tknąć. Zabawa t:wa 2m,: domu i jego mieszkańców. modlą się o sZCZęŚCiedl~ nowel? si Zwyczaj każe bowiem odprawiat Starego domostv:a ~llkero~~;e:a. z:~howało _ a duchy długo rzekomo nad nim modły by Się Ja naJ uzeJ d . . go aż samo się nie rozpa me. . 1n krążą naoko ło me . .., 'k" dom jego mies'zkańcom mewo o Jeśli przYJP3.d1klem·Sipah Się Jat' IgSdybY'tam mieli krewnych, mogliby 'ć . w innym domu nawe . schrom SIę d'" nieszczęście. Przez trzy miesiące muszą om bowiem na dom te? sprowa ZIC h 'sk !PO tym okresie dopiero wolno mieszkać w pr~WlZ?rycZ'nym sc ~~n:oz:~cząć budowę nowego domu. 1m według obOWiąZUJącego zwyczaJ Some notes on the Bikom Blacksmiths e f fFI'e y s Ironworking with a Stone Hammer among the William agg . Tula of Northern Nigeria. ..' analizie problematyki dotyczącej Powyższe artykuł~ uzupeł~I~J~ ,SIęn: terenie angielskich kolonii Afryki. obróbki żelaza u prymlty:vuyc u.ow materiałem zebranym na miejscu Celem ich jest zapozname czyteinta, z którzy mieli możnoŚć przyjrzenia w latach 1941 i 1949 przez ob~ au. o.:w~racy Kultura materialna szczepów się z bliska pierwotn!m kowa om 1.1 h 'est obu tym 'ludom wspólna, poliBikom i Tula omawlanY'ch przez me J . . . k się tu z gramcą kulturową· tyczna gram~a .me cp~ ~y~ułach mamy szczegółowy opis prymitywny~h W wymlemony t h 'ki produkcji Kuźma kuźni, obrabianego suro~ca,. narz~dzi p~ac~ or~ro~ie~l podczas gd~ druga Bikom jest typu katalonsklego l prze apIa s , M. D. J obrabia tylko dostarczo?y mate~i~~ materiałów postawić tezę, pisze drugi Można ?a pod~tawle ze~r~ ~ka obróbki żelaza jest pozostałością epoki, z autorów, ze zanahzowana. e~ m t 'e zachodniej Afryki narzędzia w której istniały obok SIebie na erem kamienne I żelazne. Dona ld Notes on Some F. T h o ms on Primitive Watercraft in Northern Australia. h ś dk h komunikacji wodnej poprzedza autor Uwagi o prymitywnyc 1'0. ac bardzie' kurczy się obecnie teren wstępem, ~ którym po~kr~ślal ~~e~~;:h ludy p~łnocnej Australii. Wyludna którym zyją w zespo ac p e. bkim tempie stąd nader niają się one bowiem ,-osta.tnio w ?~~~;;,~e c~:Sie jak największej ilości ważną jest sprawą ze",rame w naJ . . danych o ich kultur~e s~ołec~nej ~ m~ter~aln:~tYChczas żadna dobra praca Thomson zauwaza, ze me u aza a Się . ówno HorneU'a o prymitywnej żegludze australijski;j, prace bowIem zar jak i Thomas'a cechuje niedokładnośc. . ch środków komunikacji Autor podejmuje zadanie opisania prymitywny australiJ'skie żyjące . h" ych przez dwa szczepy , wodnej, wyrablan,YC l ~zywQn y k M"lnklinidji to lud odważnych żeglaw Arnhem i na POłwysple Cape or. a n rzy i rybaków, będący dziś na wymarciu. Budowali oni czółna o długości 20-u stóp, w których odbywali dalekie podróże morskie sięgające 350-u mil odległości od wybrzeży australijskich. Dużą zręcznością i umiejętnością odzI'aczali się w budowaniu owych czółen, których autor wymienia kilka rodzajów, opisując materiał i sposób wykonania. Jako budulec używane byly różne gatunki drzewa, od najbardziej lekkich do masywnych. Forma konstrukcji oraz rozmiary zależne były od tego czy czółno przeznaczone było do podróży dalekich czy na krótki dystans. Niektóre rodzaje czółen j łodzi powstawały pod wpływem wzorów wprowadzonych przez inne ludy, np. z Indonezji. Obszernie rozwodzi się autor nad różnicą i podobieństwem w technice konstrukcji u obu omawianych szczepów. Liczne odmiany konstruowanych środków komunikacji wodnej wskazują na bogactwo pomysłów tych pierwotnych ludów. Fakt ten tłumaczy się niewątpliwie różnorodnością potrzeb oraz rozwojem techniki wykonania. Dodać należy, że niektóre tradycyjne formy konstrukcji zanikają z chwilą ukazania się człowieka białego na terenie wybrzeży australijskich, wyparte przez sposoby nowoczesnej techniki. H. T. N o l' r i s - Rock, Shelter Buildings in the N01'th of Arabia. W pracy tej dowiadujemy się o znalezionych niedawno w miejscowości Umm Marawaq schroniskach skalnych. Znajdują się one w niezamieszkałej, dzikiej okolicy, niedaleko punktu Mudawwara i dotychczas nikomu nie były znane. Są to zręczne konstrukcje wykonane z dużych, kwadratowych bloków kamiennych wyjątkowo dobrze wykończone. Wnętrze przedstawia czworokątną przestrzeń, która jest zbyt mała by mogła służyć za mieszkanie i zbyt starannie skonstruowana by miała być schroniskiem dla owiec czy kóz. Data i cel powstania tych konstrukcji są całkowicie nieznane i osłonięte tajemnicą. Nie ma w nich śladu naczyń, napisów czy krzemieni, ani żadnych innych przedmiotów, które mogłyby naprowadzić na wyjaśnienie do czego służyły. Pozostają więc tylko przypuszczenia. Autor sądzi, że są to grobowce - na południu bowiem od Mudawwara, poza pustynną jej częścią, znajdują się podobne pozostałości luźnych kamieni i schronów. Jeden z takich schronów, zbudowany w ten sam sposób, ma długości 25 stóp a 18 stóp szerokości. Wewnątrz znaleziono dużą ilość wyrobów z krzemienia oraz skorupy naczyń ręcznie lepionych i wypalanych. Wracając do znalezisk z Umm Marawaq, autor powołuje się na H. St. J. Philby twierdzącego, że brak śladów przedmiotów ludzkich wskazuje na grobowce - i stawia tezę, że prawdopodobnie owe znalezione przez niego skalne schrony to nic innego jak grobowce, należące do nieznanej kultury prehistorycznej w Arabii. Wskazują one na to, że były tu niegdyś znaczne osiedla na obecnym bezwodnym pustkowiu. l' e d e l' ik B a l' t h - The Southern MongoLoid Migration. Z poruszoną przez Barth'a problematyką migracji przechodzimy do tych artY'kułów czasopIsma Man, które traktują o zagadnieniach z zakresu kultury społecznej ludów pozaeuropejskich. F �997 996 t k Ie swoim .,The Southern Mongoloid Migration" stwie~~ ~arth IW. ar YdoUtyPUmigr~cji ludów do Indonezji i Indii wyszły z AZll. dza ze na ezący .' h' t . '. d ł kulturę rolną strukturę pol1tyczną oraz pIsaną IS onę· pcsla a Y one , h t' 'dk'em Chiny były bowiem w czasach przedhis:orycznyc po ę~nym osro J. " 'kultury któreJ' wpływ SIęgał do połudmowo-wschodmej promlemowama , , k ł " N' 'ęgały tam wpływy z zachodu, Badania archeologIczne wy aza y A ZJl. Ie SI . . .. t h 'k b 'bk' również, że kultura ludów Azji miał,a ba~d~IeJ rozWlmętą ec m ę o ro l k mienia i lepienia garnków od ludow mIeJscowych. a Artykuł omawiany jest próbą ustalenia na ,podstaw~e ,danych ar~heolo. h ' antropologicznych przy uwzględniemu czynmkow geografIcznych gIcznyc l , , 'h A t licza i ekologicznych, przyczyn tkwiących w pOWyższych ~I~raCJ~c, ,u ~r za do tych przyczyn przede wszystkim napó~ ludn?sc~ Chm, k:.oreJ rozrost ł falę ludów południowych w inwaz]ę Indn l IndonezJI począWS~Y h pc ną , k It h" k' , ustaliły SIę od 500 roku przed naszą erą. Tradycje zas u ury ~ ms, leJ. . ' w południowo-wschodniej Azji przypuszczalnie w czaSIe pOJaWlema SIę tam metali. R a y m o n d F ir t h - of Some southPart l, MaUu. Podczas miesięcznego swego pobytu w Nowej Gwine~ z~~~ał la~~or materiał dotyczący przemian społeczno-ekonomicznych w .ży~lU 1 U. U ow : tamtym terenie. Zajmowało go szczególnie zagadme~lle t.rwama czy nzaa nI'ku ciągłości społecznej" jaka występuje wśród ludzI w I:h ~Pdoł~C~" . t .est w teJ d ZIe zmle nym działaniu. Ważnym elementem, zdamem au ora, J , d l' S e l i g_ s stem ,{)lkrewieństwa zwanego klanem. System klanow b.a a l y PM l i n o w s k i i S a v iII e. Ich prac e dotyczą Jednak okresu m a n n, a " 20 . laty Autor zag rzed lat 40-u praca Saville'a jest sprzed . -ClU '. . ~ierza więc uzupełnić powstałą lukę opisem stanu aktualnego. ~h~e k ' które elementy i jakiego systemu kulturowego wy aJą on wy azac, , , '.' na społeczno,-gosIPOsię być naj trwalsze i najodpormeJsze na. Zr~llany ~ .'. dwa szczepy darcze wpływy. Analiz.uje on te. za~a~me~~athP~;i~n~~~ wiosek Boru MaUu i Koita. W zWIązku z ty~ aJe, r· ten zdaniem autora, nie eastern New-Guinea Notes on the SociaL Structure Communities: te~~o:;:~w~~~e n~yj:by~Zc~:fen~~~~' :OZ~::ty e~rOpetjSkie, fj~kk~IW~~~ , , " du i kupców Dane opogra Iczn działały tam wpływy mISJI, r~ą " , klanów i w sytuacji l' or'en+owac' s'ę w rozmleszczen u .' . . wio,ek pozwa aJ~ z '." ',. i dale' że lukę po zniknięciu społecznej tego srodowls~a. ~owladuJemrn:a ęobecni~ spółdzielczość w dzietradycyjnych form orgamzacYJnych :wype 'f my produkcji zmodyfikowano dzinie życia gospodarczego. TradYCYJne zas or. w rowadzenie intensyfikacją kultury europejskiej na tym k~er~me'rJ~:~: z~ieniłY równowych narzędzi produkcj~. T~. r:o~e warun l : o~ inne znów zachowuje nleż pewne aspekty orgamzacJI zycla społe~:nteb~ , ch wartości kultusię niezwykle rygorystycznie, .ja,k np. zespo ra YC~~~azuje to na utrzych związanych z pokrewlenstwem klanowym, , . h ~;;anie się wśród tubylców symbolicznego system~ k:v~rt~~~o~~:;::O~; dodanych do wszystkiego co biorą z kultury europeJs lej. na razie artykuł nie pozwala niestety zorientować się do jakich końcowych wniosków dochodzi autor w poruszonej w powyższym artykule problematyce. P. Ho well among - Some Observations on the Distribution of BLoodwealth the Nuer. Badania terenowe przeprowadzone w Sudanie anglo-egipskim są podstawą do tego artykułu, Autor nawiązuje do ostatnio wydanej pracy E van s - P r i t c h a r d'a Kinship and Mariage among the Nuer, Oxford 1951, w której tenże stwierdza, że w szczepie Nuer w Sudanie afrykańskim odszkodowanie za zabójstwo dzieli się między krewnych zabitego. Do powyższego zagadnienia dodaje Howell własne uwagi i wnioski. Zabójstwo, informuje on, uważane jest wśród szczepu Nuer za przestępstwo prywatne pociągające za sobą wciąż jeszcze sankcje odwetowe lub restytucyjne, mimo że sankcje karne przez rząd już wprowadzono. Pierwszym obowiązkiem krewnych zabitego u tych ludów jest wywarcie krwawej zemsty na zabójcy lub zabicie kogokolwiek z jego krewnych. Dla Nuer jest to nietylko obowiązek ale i sprawa honoru. Bywa że dochodzi do ugody między stronami i w konsekwencji do zapłacenia odszkodowania w trzodzie; szczególnie jest to wskazane jeśli rodzina zabójcy jest silniejsza i skłonna prowadzić dalej spór ze szkodą dla strony drugiej. Wówczas pertraktacje o restytucję prowadzone są z odpowiednim rytuałem, dzięki któremu zabity uważany jest za pomszczonego. Odszkodowanie dochodzi stosownie do tradycyjnego sposobu wartościowania do 40 sztuk bydła, niektórzy żądają nawet 50 sztuk, jeśli nieboszczyk zabity został dzidą, a 40 jeśli tylko kijem, Za przypadkowe zabójstwo są dalsze obniżki odszkodowania. Odszkodowanie za zabójstwo stanowi zaopatrzenie wdowy po zabitym i nie powinno być niższe od tradycyjnie ustalonej wysokości posagu. Podział odszkodowania jest bardzo charakterystyczną transakcją, podobną do podziału posagu, między krewnych panny młodej, chociaż niezupełnie we wszystkim. Kilka sztuk bydła przede wszystkim otrzymać musi wódz szczepu jako tradycyjny arbiter sprawy, prowadzący negocjacje. Niektóre zaś przeznaczone są na pewne opłaty, inne na ofiarę o znaczeniu rytualnym, inne znów w myśl zwyczaju dla bezpośrednich krewnych, a pozostałość dopiero dostaje żona po zabitym. Z chwilą skierowania przestępstw związanych z zabójstwem i krwawą zemstą na forum sądów - nabrały te dotychczas prywatne i osobiste sprawy charakteru oficjalnego i zwiększyły się zarazem stawiane przez krewnych zabitego roszczenia o odszkodowanie. Naturalnym natomiast następstwem tej sytuacji jest, zdaniem autora, również zwyżka wartości posagu. A d a m C u r l e - Kinship Structure in an EngLish ViLLage. Jest to jedyny artY'kuł czasopisma "Man" omawiający środowi~ko europejskie. CurIe przeprowadza analizę na podstawie odbytych badań w wiosce Ycrkshire w Anglii, w której na ogólną liczbę 20a rodzin - 129 rodzin było spokrewnionych ze sobą, Istnieje we wiosce, pisze autor, silne poczucie ro- �999 998 dzinnej wspólnoty. Przeciętnie raz w tygodniu odwiedzają się wzajemnie członkowie rodzin, w wielu wypadkach nawet codziennie. Najbardziej uznanym stopniem pokrewieństwa jest prawdopodobnie kuzynostwo. Związek ten opiera się na wspomnieniach z dzieciństwa i łączy ściśle ze sobą młode pokolenie. Między kuzynostwem jednakże następuje rozłam gdy jedna ze stron przechodzi do wyższego czy niższego środowiska społecznego. Powoli, bez kłótni, zmniejsza się wówczas wzajemne zainteresowanie i z czaSf:m ustaje wzajemne odwiedzanie się. Bliskie stosunki pokrewieństwa mogą istnieć naj dalej w obrębie 2 generacjL We wiosce, pisze dalej autor, rodzina stanowi potężną siłę społeczną i jak w każdym społeczeństwie, ma ona oprócz innych ważnych funkcji za zadanie dostarczanie jednostce pomocy i oparcia oraz zaspakajanie jej potrzeb. Jednostka znajduje w rodzinie poczucie psychicznej stałości i bezpieczeństwa. Obecnie coraz bardziej zanika potrzeba wzajemnej pomocy, współzależność między członkami rodziny jest zredukowana do minimum, natomiast potrzeba uczuciowego oparcia istnieje nadal. Ten system tworzy się w związku ze specyficzną strukturą społecznogospodarczą. W Anglii zatraca się obecnie system tradycyjnych wzorów kulturowych związanych ze stosunkami pokrewieństwa; występuje on jedynie tam gdzie są warunki społecznej bliskości, t. j. na wsi i gdzie również wolniejsze jest tempo zmian życia społeczno-gospodarczego. Jak dalece osobnik zdolny jest uczuciowo znieść rozłąkę z zespołem bliskich krewnych i do jakich rozmiarów dojdzie nowa struktura Wyłaniająca się z obecnej płynności życia - oto zagadnienia, które zdaniem autora wymagałyby zbadania. Artykuł ten jest odzwierciedleniem stosunków burżuazyjnych, które autor omawia tylko ogólnie i raczej fragmentarycznie, nie dając uzasadnienia ani wyjaśnień dla omawianych faktów. Ma on zatem tylko wartość materiałową, jak zresztą większość artykułów czasopisma. Krytyczna analiza tych artykułów wykazuje niewątpliwe ich braki. Z punktu widzenia bowiem stanowiska historyzmu w nauce dzisiejszej nie v.oystarczające są w tych pracach schematyczne ujęcia zagadnień, które cechująm. in. arty:kuły Curle'a, Clarlke'a, Jeffreys'a, Fagg'a, Thoms o n'a, czy N o I' I' i s'a. Wykazują one tradycyjne metody pracy, charakterystyczne dla nauki burżuazyjnej, nie wychodzącej najczęściej poza opis badanych faiidów czy zebranych materiałów. Autorzy tych prac zaznajamiają nas z -wytworami kultury materialnej bez p:>wiązania ich z historycznym tłem oraz strukturą społeczno-gospodarczą danej społeczności czy klasy społecznej W ramach której występują. Większość bowiem autorów zdaje się zapominać, że omawiane przez nich wytwory kulturowe pełnią określoną funkcję gospodarczą, społeczną i kulturową związaną z całokształtem życia społeczno-gospodarczego odnośnego środowiska, a więc nie mogą być traktowane w oderwaniu od niego. Z powodu zatem braków natury metodologicznej nie można uznać innej wartości naukowej omawianych artykułów jak tylko ich wartość materiałową. Są one wszak po największej części oparte na b~·::laniach terenowych i z tego tytułu wnoszą niewątpliwie cenny wkład do ogólnego stanu naszej wiedzy o ludach pozaeuropejskich. Helena Pr.zeslawska PRIMITIVE oMAN Quarterly gical Conference. Vol. 25 nr 1 & 2 str. 39. Bulletin of the Catholic AnthropoloWashington, January and April 1952, Na treść nr 1 i ,2 (styczeń i kwiecień 1952) kwartalnika "Primitive Man" 3kładają się artykuły R h o d a M e t r a u x i A n t o n i n e S. T i b e s a r. Pierwsza z autorek stawia za cel zbadanie, na podstawie materiałów uzyskanych w drodze zespołowych badań terenowych przeprowadzonych pod kierownictwem Dr Alfreda Metraux - stosunków pracy wśród ludności regionu Marbial (płd. Haiti). Po zapoznaniu się z Marbial pod względem geograficznym i administracyjnym dowiadujemy się, że mówiąca językiem kreolskim ludność liczy ponad 25.000 mieszkańców i rozrzucona jest po terenie, tworząc grupy sąsiedzkie. W całej okolicy nie ma ani jednej wioski ani sioła. Okolica jest biedna, ludność jej składa się przeważnie z drobnorolnych i z dzierżawców. utrzymujących się z rolnictwa, częściowo zaś z zarobków dodatkowych. Podstawową samodzielną jednostką gospodarczą jest tam rodzina. Jest ona wspólnotą gospodarczą opartą o własność indywidualną, w której każdy z członków ma swój przydział pracy. Każda rodzina bowiem obrabia swą własną ziemię. Pewne zajęcia i transakcje gospodarcze wykonywane są przez mężczyzn, inne tylko przez kobiety i dzieci - jeszcze inne są wspólne. Zarobek poszczególnych członków zespołu rodzinnego należy do całości zespołu - jednakże to co zarobi poszczególna jednostka własnym przemysłem jest jej własnością, którą ma prawo dysponować według uznania. Szczegółowo opisuje autorka stosunek rodziców do dzieci, dzieci do rodziców i stosunki między krewnymi oraz ich wzajemne zwyczajowo określone prawa i obowiązki. Następnie omawia stosunki własności, sposoby władania ziemią, warunki jej wydzierżawiania oraz organizację pracy. Duża rodzina, dysponująca dostateczną ilością rąk do pracy podoła jej w gospodarstwie. Zbyt mała rodzina zmuszona jest donajmować ludzi. Zamożne rodziny również wynajmują robotników - na sezon lub na rok. Biedne i przeludll1ione natomia!st gOSiPodarstwa wysyłają nadmiar swoich członków na zarobek w .sąsiedztwo. Mimo, że wiele taki.ej biedoty pracuje na cudzym, informuje autorika, żadna z tych grup nie jest zakwalifikowana jako "robotnicy rolni". Prace ich, zakontraktowane indywidualnie lub grupowo, opłacane są w gotówce (bez utrzymania) - grupa opłacana za całość pracy dzieli wynagrodzenie między uczestników. Ten system pracy najemnej nazywa się apeya, uważany jest za najgorszy sposób zarobkowania i jest bardzo niepopularny z powodu ciężkiej pracy i niskich zarobków. Zarówno małe jak i większe gospodarstwa nie mogą obejść się bez doraźnej pomocy sezonowej w okresach gdy robota Slpiesznie musi być wy~onana. Organizacja pracy całego roku, nieustanne przygotowywanie roh pod uprawę, dwukrotne zbiory z niektórych plantacji i związane z tym tempo pracy wymaga grupowej działalności, a okresy największego nasi- �1000 1001 lenia pracy - zespołowego wysiłku i pomocy szerszego sąsiedztwa. Stąd wytworzyły się na terenie Marbial pewne zorganizowane formy sąsiedzkiego współdziałania i samopomocy. Ten system wspólnego wykonywania większych prac w naglących robotach rolnych uznany jest za wymianę pracy między równymi, zauważa autorka. Nie obejmuje on jednak wszystkich, zależnie bowiem od pozycji społeczno-gospodarczej rozróżnia autorka trzy kategorie ludzi: takich, którzy korzystają z pomocy, a sami dla nikogo nie pracują - takich, co zależni są od wzajemnej pomocy i pracują część dnia na swoim a część u sąsiada lub wędrują od gospodarstwa do gospodarstwa, pomagając innym - wreszcie tych co z reguły pracują najemnie i rzadko tylko uzyskują pomoc. System współdziałania opartego o pomoc sąsiedzką określa się w Marbial mianem "kobit", ("combite"). Nazwa ta obejmuje wszelkie odmiany kolektywnej pracy, a więc zarówno ron, joune, vfljou jak i kove. Wspólną cechą tych odmian je,st fakt, zespolowej pracy wykonywanej przez grupę ludzi w ciągu jednego lub pół dnia w związku z naglącą pracą sezonową na roli - różnice zaś polegają na warunkach w jakich odbywa się ten zespołowy wysiłek. R o n l to najpowszechniejsza forma wzajemnej pomocy sąsiedzkiej w jakiej mała grupa najbliższych krewnych i sąsiadów kolejno pomaga sobie spontanicznie, zazwyczaj po pół dnia 2-3 razy tygodniowo. Ta wzajemna wymiana pomocy nie pociąga za sobą obowiązku wzajemnych świadczeń (w gotówce czy w naturze). Ron obejmuje w zasadzie tylko 2 lub 3 sąsiadów, jest więc małym zespołem samopomocowym, daje on uczestnikom obustronną korzyść indywidualną, jaką jest w szybkim tempie wykonana praca. - W innych formach taka praca zeSiPołowa następuje na innych warunker.h. Zespół bywa zwoływany przez organizatora, który niekoniecznie uczestni.czy w pracach gru;py. Usta,la się też pewne. świadczenia w gotówce lub w żywności - lub jedno i drugie. J o u n e - grupa obejmująca 5-10 osób, zwołanych przez organizatora do żniw lub do przygotowania pod uprawę małego pola i obsadzenia go. Czas pracy trwa niespełna 1 dzień. Pod koniec dnia organizator wydaje poczęstunek mały i drobną zapłatę, lub' tylko zapłatę. V fi j ou - jest tj"pem "kobit" w którym zaangażowanych jest 15-20 osób, pracujących przy siewach tylko przez pół dnia, niekiedy 3-4 godziny rano. Praca ta bowiem musi być wykonana szybko. Warunki wynagrodzenia takie same jak przy joune: posiłek i niewielka zapłata lub tylko zapłata. W latach nieurodzajów jest to największy zespół zwoływany do naglących prac. K o v e - to najpotężniejszy zespół samopomocy na terenie Marbial, liczy on bowiem do 100 ludzi. Zorganizowany jest dla przeprowadzenia większych prac na roli, jak uprawa rozległych pól na wiosnę i jesienią, do zbiorów na plantacjach kawy lub do przetransportowania ciężkich materiałów budowlanych przy budowie domu. Zespół ten pracuje bez wynagrodzenia. Natomiast organizator wydaje pod koniec dnia, na zakońCLenie robót, poczęstunek połączony z zabawą. co stanowi na.iprzyjemniejl :Ron przypomina naszą tłokę sąsiedzką. , '~ szą nagrodę za pracę. Brak twardej dyscypliny uprzyjemnia pracę, której atrakcyjność polega m. in. na tym, że cały zespół pracuje przy akompaniamencie śpiewów i muzyki wykonanej przez przygodnych muzykantów (Protestanci pracują przy Śipiewaniu hymnów religijnych). W ten sposób zorganizowana praca daje okazję do współżycia towarzyskiego, a tym samym wywołuje wśród uczestników największe zadowolenie. Z punktu widzenia gospodarza czy organizatora forma tej pomocy sąsiedzkiej ma pewne n:edogodności. Nie sposób bowiem kontrolować wydajności pracy tak dużej ilości osób. Mimo zachęcania z jego strony do przyspieszenia tempa pracy powstają pauzy i ociągania się spowodowane atrakcyjnością pracy tego ze~łu. Taka forma pomocy uważana jest przez organizatorów za bardzo kosztowną. Zapłata bowiem w poczęstunku wypada na ogół drożej i nie stoi w żadnym stosunku do wartości usługi. Jedyne zadowolenie sprawia organizahrom fakt zdobywania prestiżu. Hojny bowiem organizator może, nawet jeśli zwołuje na ciężką pracę, liczyć na pomoc tych samych ludzi !przy każdej następnej OIkazji: Skąpemu natomiast nie uda się zwołać "kove". Bywają też wypadki nadużyć, pisze autorka, ze strony urzędników i władz, którzy zmuszają ludzi pogróżkami do pracy dla siebie, nie dając im wzamian wynagrodzenia. Ostatnią formą omawianą przez autorkę to formalnie zorganizowane stowarzy1szenia pracy na terenie Marbial, znane pod nazwą Vaksin societies. Tradycja utrzymuje, że pOWls·tały one z szerszych grup rodzinnych i że "lakou" były ich prototypem. Podczas gdy ron i inne z wymieni<)Dych form kobit dbają jedynie o to by praca na roli każdego uczestnika była zrobiona, to Vaksin Societies jako stowarzyszenia zawodowe czuwają nad interesami swych członków, dostarczają zarobków tym, którzy muszą utrzymywać się z pracy najemnej, a gdy kto z członków zachoruje wysyłają zespół ludzi dla obrobienia jego roli. Każde stowarzyszenie pracy ma swą nazwę i sztandar, który grupa zabiera ze sobą i zatyka na polu pracy. Są to organizacje o niewielkiej ilości członków lecz dużej stosunkowo ilości honorowych funkcji. Na czele każdej z nich stoi przewodniczący wybierany spośród notablów sąsiedztwa, citszący się autorytetem największym. Jego głównym zadaniem jest zorganizowanie pracy, w której jednak nie bierze czynnego udziału. Ma on do pomocy kilku członków "urzędników", którzy wykonują różne powierzone im funkcje honorowe: dbają o porządek, dyscyplinę, kontrolują jakość posiłków, organizują zabawy itp. Do Vaksin societies wstępują biedniejsi oraz młodzież. Trwają one tylko przez jeden sezon lub rok rolniczy. Zakłada się je gdy jest prżynajmniej 20-u członków, którzy skłonni są pracować razem. Stowarzyszenie takie trwa nieraz dopóty dopóki możliwe jest utrzymanie dyscypliny między członkami. W organizacjach tych odzwierciedla się m. in. lokalna hierarchia całej społeczności sąsiedzkiej w Marbial. Drugim zadaniem Vaksin societies jest organizowanie życia towarzyskiego całego zespołu, a więc śpiewów, zabaw, orkiestry. Śpiewy przy pracy służą nie tylko do nadania rytmu pracy ale stanowią również rozrywkę, bowiem plotka sąsiedzka krąży za ich pomocą wśród zespołu. Aktualna �1002 1003 piosenka jest ponadto wyrazem opi~ii publicznej .. Drwi ona z tych,. którzy się spóżniają, mało pracują i nadmIernIe Jedzą. PIOsenka taka pełnI zatem rolę wychowawczą· Przez współpracę i wzajemną pomoc w zorganizowanych zespołach sąsiedztwo lokalne połączone jest ściślejszą więzią społeczną. Dla jednych stowarzyszenia pracy są areną dla zdobywania prestiżu i mocy (p.ełniący funkcje społeczne "urzędnicy" widzą w nich przede wszystkim ten cel) ze strony pracujących uważane są za gwarancję zachowania niezależności. Formułując wnioski końcowe, podkreśla .autorka, że nie można tej organizacji pracy nazwać spółdzielczą pracą. Ma ona bowiem cel ściśle indywidualny: pomoc dla poszczególnych rodzin przy zbiorach i obróbce roli, która służy indywidualnemu użytkowi każdego gospodarstwa. Z pracy członków nie korzysta grupa jako całość lecz każdy z członków oddzielnie. Wspólna zabawa jest jedynie tą korzyścią w której udział bierze cała grupa. Praca tak zorganizowana wiążę się ściśle z własnością indywidualną i ze wzajemnymi stosunkami społecznymi sąsiedztwa. Fakt, że każde gospodarstwo potrzebuje dodatkowej pomocy przy pracach pilnych wpływa na sposób grupowego organizowania tej pracy. Grupa taka trzyma się więc dzięki osobistym celom poszczególnych jednostek, dzięki stałej lub przejściowej wspólnocie ich interesów, a doświadczenia i przyjemności tylko \'Iitórnie zespalają sąsiedztwo. . Omawiany artykuł zawiera interesującą problematykę, której sposób ujęcia przez autorkę budzi jednakże wątpliwości i zastrzeżenia. Jeśli chodzi o materiał na którym oparta jest praca - to nie podaje autorka kiedy i w jaki sposób zostały przeprowadzone badania terenowe, jaki był ich rezultat i jaką wartość przedstawia zdobyty materiał. Braki metodologiczne sprowadzają się do następujących zagadnień: Nie przeprowadziwszy krytycznego opracowania materiału, autorka ogranicza się do opisu i segregowania faktów, których nie wyjaśnia i nie podaje w ich historycznym uwarunkowaniu i przyczynowym powiązaniu z całokształtem zagadnień społeczno-gospodarczych, których stosunki pracy stanowią tylko pewną część. Bez uwzględnienia konkretnych historycznych warunków w jakich powstała i istnieje społeczność regionu Marbial obraz tej społeczności przedstawiony nam w artykule staje się czymś schematycznym. Schematyzm występuje szczególnie w klasyfikacji faktów, dla których brak wyjaśnienia. Pomijając tego rodzaju braki jak nie podanie wielkości gospodarstw w cyfrach, ani cen artykułów pierwszej potrzeby, bez których dane dotyczące płac są cyframi martwymi - zasadniczy zarzut jaki trzeba zrobić autorce, to ten, że schematyzm w ujęciu stosunków pracy na terenie Marbial zaciera różnice klasowe wypływające z różnic majątkowych, jakie istnieją wśród omawianej społeczności. Brak powiązania zagadnień pracy z całokształtem stosunków społecznogospodarczych wspomnianego środowiska utrudnia zorientowanie się jak ta społeczność gospodaruje. Dalej, jeśli Marbial, jak twierdzi autorka na str. 1 jest okolicą biedną, to w jaki sposób i skąd wzięli się tam ludzie zasobni, o których wspomina w dalszym ciągu pracy? Powstaje również pytanie co decyduje o doborze współdziałającego zespołu sąsiedzkiej samopomocy w niektórych formach kobit, jak joune, vayou czy kóve? Czy te formy współistnieją ze sobą w czasie i w przestrzeni i o ile? Kiedy powstały i jakim uległy przeobrażeniom? Jaki jest dobór klasowy w ich obrębie - lub w jakiej klasie społecznej występują poszczególne formy współdziałania? Jakie są podstawy prawne ich istnienia? Nie wiemy również wcale na jakim szczeblu rozwoju gospodarczego są ci ludzie. Czy jest to środowisko o jednolitej strukturze goslPodarczej? Wszak różne procesy historyczne mogły zadecydować o ukształtowaniu się odmiennego układu stosunków społeczno-gospodarczych w środowisku pozaeuropejskim jakim jest Marbial. Brak wyjaśnienia pewnych faktów ważnych sprawia, że nie wiemy np. co jest przyczyną, że w Marbial pracujący za wynagrodzeniem ludzie nie są zakwalifikowani jako robotnicy rolni? Zbyt schematycznie jest również potraktowany opis "niepopularnego systemu pracy "apeya", jak go nazywa autorka, a który jest zapewne niczym innym jak znienawidzoną formą wyzysku kapitalistycznego. Podobnych pytań i wątpliwości nasuwa się więceJ Jeszcze. Wypływają one z niedociągnięć metodologicznych omawianego artykułu. Chcąc je usunąć należałoby przede wszystkim zastanowić się czy zebrany materiał daje podstawę do tego rodzaju analizy jaką postawiła sobie autorka za cel swojej pracy. Jeśli nie, powstaje konieczność uzupełnienia go dodatkowymi badaniami. Drugi arlykuł San Antonio de Eneno: A Mission in the Peruvian Montana jest historycznym przeglądem zakładanych wśród Indian górskich okolic wschodniego Peru misji katolickich. Zainicjowany przez Franciszkanów w XVII stuleciu podbój ideologiczny tubylczej ludności rozbił się jednakże o mężny opór Indian. Dopiero w XVIII wieku udało się misjonarzom założyć nie bez trudności i walki, kilka punktów misyjnych, z których San Antonio de Eneno był najważniejszym, liczącym 103 mieszkańców 1. Rozpoczęta walka była przede wszystkim natury gospodarczej, chodziło o opanowanie dostępu do pokładów soli, eksploatowanych przez Indian. Przez zagarnięcie tych terenów spodziewali się misjonarze opanować tubylców. Jednakże wobec stale zaostrzającej się sytuacji postanowiono zastosować łagodniejsze metody: zdobycia za pomocą darów zaufania Indian oraz przekonania ich w drodze perswazji o korzyściach ewentualnego osiedlenia się misji. Metoda ta jednak nie okazała się całkowicie skuteczna skoro trzeba było sprowadzać murzynów jako niewolników do ciężkich robót rolnych i uzbroić ich nawet dla obrony i bezpieczeństwa misjonarzy. Ze zrozumiałych względów stosunek Indian do murzynów był przez długi czas taki sam wrogi jak do mis.ionarzy. Z czasem jednak nastąpiły pewne zbliżenia i wzajemne wpływy kulturowe dzięki mieszanym małżeństwom zawieranym między murzynami a kobietami dwu szczepów indyjskich Amuesha i Campa. Jakie przeobrażenia dokonały się wówczas w środowisku Indian pod wpływem obcej kultury? l Założony w 1710 r. �1005 1004 Na to pytanie nie ma niestety w artykule odpowiedzi. Jest tylko wzmianka o wyższości kultury murzyńskiej; be~ da~szych ",:y~aśnień fakt ten ~edn.a~ ie przedstawia wartości naukoweJ. Nle rozwlmęte pozostało rowmez ~agadnienie zbadania "ogólnych aspektów kulturowych" związan~ch.z powstaniem i rozwojem misji na zdobytych terenach, co było zapowIedzIanym celem tego artykułu. Na jego zakończenie dowiaduje się czytelnik, że największym wrogiem misji były oprócz Indian częste epi.demie, ~tóre nie tylko zdziesiątkowały ludność tubylczą lecz zaostrzyły JeJ wrogosc w stosunku do misjonarzy. Tak więc szalejąca w 1727 r. na terenie Enneno epidemia ora?: krwawe bunty z r. 1742 zadały ostateczny cios miejscowej misji, która przestała istnieć do XIX wieku. HeLena Przeslawska HANDBOOK OF SOUTH AMERJlCAN ,INDIANS, tution, Bureau of American Ethnology, Bulletin 143. Vol. 1. 2. 3. 4. 5. Smithsonian Insti- The Marginal tribes, Washington 1946, s. 19+6'24. The Andean civilizations, Washington 1946, s. 34+ 1035. The Tropical forest tribes, Washington 1948, s. 26+986. The Circum- Caribbean tribes, Washington 1948, s. 18+609. The Comparative ethnology of South American Indians, Washington 1949, s. 26+818. 6. Physical anthropology, linguistics and cultural geography of South American Indians, Washington 1950, s. 14+715. W pierwszych latach XX wieku Biuro Etnologii Amerykańskie; przy Instytucie Smithsońskim wydało, jako swój trzydz'esty Biuletyn, Handbook of American Indians north of Mexico. Inicjatywę tego dzieła podjął jeszcze w r. 1873, a więc na kilka lat przed powstaniem Biura Etnologii Amerykańskiej prof. Otis T. M a s o n, który postanowił przeprowadzić pierwszą w dziejach nauki klasyfikację szczepów Indian Ameryki Północnej. Szczepy te znane były ,pod wieloma nazwami angielskimi, francuskimi, hiszpańskimi, holenderskimi itd. w zależności od tego, jacy osadnicy z nimi się stykali i dawali ich opisy. Niejednokrotnie nazwa jakiejś mniejszej grupy uogólniana była na cały szczep, lub fałszywie przenoszono nazwę jednego szczepu na drugi. Bez zaklasyfikowania i ostatecznego usystematyzowania szczepów nie mogło być mowy o jakimkolwiek ogólniejszym dziele. Z chwilą swego powstania Biuro Etnologii Amerykańskie; wzięło na siebie dalszy trud ustalenia listy szczepów. Przeprowadzono wtedy ich klasyfikację językową 'i to dopiero pozwoliło ostatecznie wyjść z chaosu. Zarówno klasyfikacja etnograficzna, jak i językoznawcza wymagały licznych prac terenowych przy współudziale całego sztabu specjalistów. Po ustaleniu listy szczepów przystąpiono do redakcji dzieła, któr2 rna charakter encyklopedii o układzie alfabetycznym. Stało się ono podstawą dla dalszych badań nad Indianami Ameryki Północnej i doczekało się wielu wydań. W ćwierć wieku póżniej, bo w r. 1932, dzięki zachęcie znanego amerykanisty skandynawskiego Erlanda N o l' d e n s k i' o l d a. powstał projekt stworzenia podobnego dzieła, ale dla Indian Ameryki Południowej. Powolano komitet który miał zbadać, czy wobec 'współczesnego stanu wiedzy takie dzieło da się w ogóle zrealizować, po czym, skoro pierwsze badania dały rezultat pozytywny, przygotowano projekt pracy. . . W r. 1940 projekt został zaakce<ptowany i wszedł w plan BlUra. Ogolną redakcję powierzono Julianowi H. S t e war d o w i i rozpoczęto prace nad jego realizacją· . W tym właśnie okresie w Europie toczyła się wojna, co uniemożliwiło zaproszenie do wspólipracy amerykanistów starego Świata, Handbook jest vlięc wynikiem współpracy uczonych obu Ameryk. W jego realizacji brało udział przeszło 100 badaczy. Od dawna w nauce dawał się odczuć brak dzieła, które by zawierało zbiór dotychczas istniejących wiadomości o Indianach Ameryki Południowej. Redakcja Handbooku wzięła sobie za cel uZUipełnienie tego braku. Chodziło tu, podobnie jak w opracowaniu kultu.r Ameryki Północnej, o stworzenie systematyki szczepów południowo-amerykańskich oraz opis ich kultury, a równocześnie wykazanie braków w naszej znajomości tego terenu i zasugerowanie problemów jakimi powinni zająć się badacze zarówno w terenie, jak i w studiach archiwalnych. Poza tym ?O raz pierw·szy miano zebrać bibliografię żródeł i naukowych opracowan dotyczących Ameryki Południowe}. Stworzenie systematyki szczepów południowo-amerykańskich okazało się niemal równie trudne jak w wypadku szczepów Ameryki Północnej. Po dokonaniu iego przystąpiono do opracowania "ich kultury i tu natrafiono na dalsze trudności. Bodaj największa z nich polegała na tym, że spośród dziś żyjących szczepów jedne zostały odkryte w ostatnich dopiero latach a więc zachowały nieskażoną swą pierwotną kulturę, inne natomiast' już od 400 lat pozostają w ścisłych kontaktach z białymi, dzięki czemu kultura ich uległa bardzo zasadniczym przemianom. Dla uniknięcia tych dysproporcji chronologiczno-kulturowych postanowiono dla wszystkich szczepów wziąć za punkt wJ"jścia opisu moment, kiedy po raz pierw~zy zetknęły się z białymi. Jeżeli okres pierwszego kontaktu kulturowego .z ~lałymi należy już do prehistorii szcz~pu, jak w wypadku kultur andYJskich, jako tło bierze się archeologię, a stan kultury po kontakcie cofa się do daty, z której pochodzą najstarsze wiadomości pisane. . Wszelkie niezwykle interesujące procesy, jakie towarzyszyły przeJmowaniu elementów kulturowych i ;przetwarzaniu się kultur indiańskich pod wpływem kontaktów z Hiszpanami, Portugalczykami, a nawet Murzynami, zostały tu pomini,ęte. Co więcej, nie posiadamy dotąd niemal żadnych innych prac poświęconych temu zagadnieniu. Drugą poważną trudność stanowił brak względnie niekompletność źródeł literatura do Ameryki. Południowej jest więcej niż niewystarczająca. Istnieją co prawda monograficzne opracowania niektórych grup etnicznych oparte na badaniach przeprowadzonych w ostatnich kilkunastu latach. ale wobec ogromnego bogactwa szczepów są one przysłowiową kroplą w morzu. Dawniejsze opisy to bądź relacje podróżników, których interesowały najbardziej zewnętrzne i efektowne elementy kulturowe, jak ozdoby, strój. br:lń, bądź dawniejosze op'racClwania etnograficzne pochodzące jed- �1007 1006 nakże z różnych szkół, skutkiem czego zwracają uwagę na różne strony kultury i rozmaicie je naświetlają. Nielepiej ma się sprawa ze źródłami historycznymi. W ogromnej większości są one zapiskami robionymi przez misjonarzy, niekomiPletnymi, czasem nawet błędnymi lub tak podanymi, że trudno je powiązać z którymś ze znanych szczepów. W obrębie czterech pierwszych tomów Handbooku niejednQkrotnie spotkać można brak jednolitości w proporcjach zarówno poszczególnych monografii jak i ich rozdziałów oraz różay sposób traktowania zagadnień. Pierwsza z tych wad wynika z niejednolitości źródeł. Zupełnie inaczej wygląda opis szczepu oparty o współczesną wyczerpującą monografię i szczepu, jaki opisuje się na podstawie źródeł, dajmy na to, XVH-wiecznych. Druga wada jest wynikiem dużej ilości autorów, w związku z czym nie dało się całkiem uniknąć indywidualnych różnic. Ażeby dzieło było łatwe w użyciu, wszystkie artykuły nie tylko pisam. są wedle jednego porządku, ale także sprowadzone są do jednego mniej więcej rozmiaru, co ma te złe 'strony, że w wypadku szczepów dobrze znanych pominięto całą masę nieraz bardzo istotnych elementów ich kultury. Handbook of S. A. Indians, w przeciwieństwie do poprzedniego, który ma układ alfabetyczny, został oparty na ;podzia:e kultur dokonanym przez C o o p era. Wedle niego cały kontynent dzieli się na 4 strefy: 1) szczepy zbieracko-łowieckie wschodniej Brazylii, Gryn Chaco, Pampów, Patagonii i Ziemi Ognistej, ,2) cywi'lizacjeandyjskie, ,3) szczepy puszcz trop~kalnych i sawan, 4) szczepy karaibskie i pokrewne, połączone w tym opracowaniu ze szczepami Ameryki centralnej pozostającymi pod wpływem Ameryki Południowej. Każdy z pierwszych czterech tomów obejmuje jedną ze stref. Tom piąty poświęcony jest porównawczym studiom różnych działów kultury, tom szósty zajmuje się antropologią, językami, podłożem geograficznym, florą i fauną zarówno roślinami i zwierzętami dzikimi jak i hodowcami. W obu tych tomach uwzględnia się już impakt kultury Starego Swiata. Cztery pierwsze tomy .posiadają identyczną konstrukcję wewnętrzną· Podzielone są one na szereg artykułów, z których każdy mówi o jednym lub o grupie szczepów, przy czym 'kryteria łączenia szczepów są różne bqdź podobieństwo kulturowe, bądź wspólna rodzina językowa. Czasem łączy się je w grupy terytorialne zamiast opierać się na bardzo niepewnych granicach kulturowych. WielośĆ' kryteriów jest metodycznie niedopuszczalna. ale w tym stanie wiedzy, jaki dz~ś panuje w amerykanistyce inne rozwiązanie było niemożliwe. Każdy z artykułów skonstruowany jest wedle jednego porządku (oczywiście tam, gdzie mamy fragmentaryczne dane, nie wszystkie punkty opisu są wypełnione). Zaczyna się on od ogólnego wprowadzenia, które zawiera między innymi dane geol;raficzne. Następnie podane są wszystkie wiadomośći o szczepie: zaklasyfikowanie go do jakiejś większej jednostki etniczneJ, jezykowej i etnograficznej, podział wewnętrzny. omówienie nazw~' i wszelkie synonimy, wreszcie historia szczepu. W większości wypadków historia dotyczy czasów po zetknięciu się z białymi, tam jednak, gdzie znaleziska archeologiczne da się połączyć z historycznym szczepem. przedłuża się jego d2Jieje wstecz. Jeśli zaś istnieje archeologi'czna kultura nie dająca się połączyć z żadną z istniejących po konkwiście grup, omawia się ją oddzielnie. Po wiadomościach wstępnych następuje opis kultury. Zaczyna się on od "czynności podstawowych", w których zakres wchodzą: uprawa roli, zbiór dzikich płodów, łowiectwo, rybołówstwo, przygotowywanie pokarmów i gromadzenie zapasów. Po nich mamy rozdziały zatytułowane: osada i dom, ubiór i ozdoby, transport. Następny rozdział o rzemiosłach zajmuje się głównie ich technologią. O przedmiotach wytwarzanych mowa jest gdzie indziej, w związku z czynnościami, do których są one potrzebne - np. o użyciu ceramiki dowiadujemy się w związku z przygotowywaniem pokarmów, o funkcji ubiorów w rozdziale o ubiorze i ozdobach itd. Rozdział o rzemiosłach dzieli się na następujące podrozdziały: koszykarstwo, tkactwo, ceramika, obróbka kory, wytwarzanie ubiorów, metalurgia, wyrób broni i in. Opis kultury materialnej zamyka omówienie wymiany lub organizacji ekonomicznej, a bywa dołączany jeszcze ,ro~dział o sztuce wojen.nej i kanibalizmie. Z kolei przechodzimy do ogólnego omówienia organizacji społecznej i politycznej, po której mamy rozdział zatytułowany: cykl życiowy. Dzieli się.. o~ na następujące podrozdziały: narodziny, dzieciństwo, rytuał przy do]sclU do dojrzałości płciowej - i inicj'acje, .małżeństwo, zwyczaje związane ze śmiercią. Kolejno omawiana jest estetyka i czynności rekreatywne, które obejmuj~:. zabawy, muzykę, instrumenty muzyczne, taniec, narkotyki, napoje upajające. Rozdział o religii zajmuje się wierzeniami o nadnaturalnych moca::h i istotach, rytuałem religijnym i magicznym, kapłanami czarownikami, 2n~chorami. Dalej następuje rozdział o mitologii i folklor~e; całość zamyka OpiS wiedzy i nauki, w które wchodzi kosmogonia, miary i wagi mierzenie czasu t przes1:rzeni oraz inne ewentualne koncepcje niereligijnej natury. Na końcu każdego rozdziału mieści się krótka bibliografia odnosząca się do tego tylko działu, przy końcu zaś każdego tomu podano pełną bibliografię cytowanych w nim dzieł. Każdy tom posiada mapę przewodnią obejmującą obszar, o jakim dalej będzie mowa z podziałem na szczepy. Ponadto niektóre artykuły zaopatrzone są jeszcze we własne mapy. W tQmie szóstym i ostatnim znajduje się wielka mapa barwna Ameryki Południowej i centralnej z podziałem językowym i szczepowym całego terenu. Zgodnie z założeniami pracy, że za podstawę brać się będzie kulturę Indian z czasu ich pierwszych kontaktów również i mapy dają lokalizację szczepów tam, gdzie one się zna'idował; w czasie pierwszego zetknięcia z biały.mi. . . Pr.aca jest bogato ilustrowana zarówno fotografiami z współczesnego zycla l archeologii Indian, jak i rysunkami i fotografiami ich wytworów. Posiada również ciekawy dział ikonograficzny. Jakkolwiek dzieło to jest tylko sumarycznym zebraniem wiadomości Istniejących o Indianach Ameryki Południowej, a nie syntetycznym opraCOwaniem całokształtu zagadnień związanych z kulturami południowoamerykańskimi. stanowi jednak w tej chwili najlepszy i najbardziej kom64 �1009 1008 pletny podręcznik-encyklopedię . o b'" Się eJsc nI'kt ., kto zamierza styki. ~u,ltu:' tego. terenu, bez .którego nie. mo~e zając sle.. Jakimkolwiek dZIałem amer) kamAmw Kowalska-Lewicka HARRY TSCHOPIK, JR. T h e A Ym a r a o f C h u c u i t o, P e r U. Anthropological Papers of. the American Museum of Natural. History, vol. 44, part 2, New York 1951, s. 137-308. Praca T s c h o P i k a poświęcona jest magii Indian Aymara. Autor zajmuje się wyłącznie białą magią i jej rolą w życiu jednostki i społeczności, na tle typowej dla tych okolic wsi Chucuito. . Chucuito położona jest na brzegu jeziora Titicaca w departamencIe Puno w południowej części płaskowyżu peruwiańskiego .. Wieś .ta :wedle dokumentów i żywych jeszcze tradycji istniała już za czasow '1n~ow 1, b~ła wówczas stoHcą jednej z prowincji ich imperium. Po podboju hIszpansklm Chucuito gra zrazu równie wybitną rolę dzięki odkryciu w pobliżu bogatych kopalni srebra. Jest wtedy ważnym ośrodkiem miejsk~ zbudowanym wokół dwu wielkich placów. W początkach XVU w. powstaJ.ą t.u d:va kościoły w stylu kolonialnym stojące do dziś, lecz opustoszałe 1 me uzywa~e na równi z placami, nad którymi dominują· W r. 1780 wy~uch~ po",:stame Indian pod dowództwem potomka Inków Tupac Amaru 1, mimo ze z~staje krwawo sUu'mione, ruchy wolnościowe trwa'ją do r. 18~1. W. c~asle zamieszek basen jeziora Titicaca· zostaje wyludniony, a C:hucUlto .dzIell ~o~ innych osad. Z kwitnącego kolonialnego miasta schod,zi do r?l: UbOg.IeJ wioski, której mieszkańcy poza rolnictwem, będącYn: g!ownym ~:odłem l.ch utrzymania, trudnią się ubocznie połowem ryb w JeZIOrze. D.ZIS ~hUCUlto liczy zaledwie około 200 domów zamieszkanych przez ~5.4 IndIan 1 ?8. ~etysów - nie ma w osadzie ani jednego białego. Na tę llczbę. ludnoscl Jest aż siedmiu czarowników, z których każdy posiada liczną khentelę rekrutującą się spośród mieszkańców wioski, a częśc,iowo z okolicznych osad. . Autor mieszkał w Chucuito blisko dwa i poł roku w latach ~940-19~2. Mimo tak długiego pobytu nie zdołał wejść "': zażyłe st~SU~kl z Indl~nami. Twierdzi on, że zbliżenie się do Indian 1 pozyskame lC? .zauf~m~ natrafia na tym terenie na niemal nieprzezwyciężone trudn~scl. :VI:kl prześladowań i wyzysku wyrobiły w nich ponury.' 'Ijełen pesym:zmu ~Ieufności charakter, i biały, mimo najgorętszych z Jego strony uSlło:w~n,. Je~~ dla nich zawsze tylko obcym kryjącym w zanadrzu (wedle ich opmn) JaklS podstęp. Toteż autor w wielu wypadkach musiał korzystać z pomocy eksperta społecznego, jakim był młody metys urodzony i wyc.ho.wany. w Chucuito i znający doskonale miejscowe stosunki. Niewąt?llwIe duzą przeszkodą w nawiązywaniu bardzie'j bezpośrednich kontaktow z ~ubylc~ą ludnością był fakt, że autor nie znał języka Aymara, a POsł~~lwa~, SIę ",:"yłącznie językiem hiszpańskim, którego Z kolei nip. znała 'mę'~szosc I~dlan. T s c h o p i k, wychodząc z założenia, że magia pozost~Je w ŚCISłY~ związku z trudnościami i niepokojami nękającymi człOWIeka. stara SIę przede wszystkim poznać omawianą grupę wiejską i zbadać funkcjono- ? warne jej mechanizmu społecznego. W związku z tym dzieli swą pracę na trzy części. P.ierwsza to opis środowiska, na którego tle instytucje magiczne stają się dopiero zrozumiałe. Obejmuje ona również charakterystykę osobowości Aymara. Część druga zawiera opis instytucji magii, tak jak one wyglądają obecnie. Na podstawie nielicznych źródeł pisanych autor stara się ująć je historycznie. Równocześnie przeprowadza porównanie z magią innych współcześnie żyjących grup Aymara. Wreszcie w części trzeciej, na podstawie poprzednich danych, omawia związki między magią a osobowością Aymara, znaczenie magii w życiu jednostki i znaczenie instytucji magicznych w społeczeństwie jako całości. Między innymi stwierdza on, że najbardziej tY'pową z cech ·charakteru Aymara, bierność przejawia się w !pełni w ich magii. Czarownik jest tu tylko jakby mistrzem ceremonii, k'eruje jedynie akcją, podczas gdy działającymi są siły nadnaturalne. Podobnie system hierarchii slPołecznej i ucisku, gdzie każda jednostka jest niższa, a zatem zale:ima od drugiej, przejawia się w strukturze ich świata nad~ naturalnego. Stosunki tam panujące są odbiciem struktury społecznej wioski Chucuito, a święci chrześcijańscy wprowadzeni do panteonu Aymara graią wśród duchów miejscowego pochodzenia tę rolę co metysi wśród Indian. Autor twierdzi, że magia w tych warunkach społecznych, w których Indianin znikąd nie może spodziewać się pomocy i opieki, staje się niezwyk~e ważnym czynnikiem dającym pewne poczucie bezpieczeństwa; jest jedynym dostępnym Indianinowi sposobem działana na otoczenie. Dla typowych w opisanym społeczeństwie trosk i lęków powstały odpowiednie techniki magiczne, mające na celu ich likwidację. Anna PRZEGLĄD ANTROPOLOGICZNY, Antropologicznego i polskich Zakładów przez Radę Naukową T-wa. Kowalska-Lewicka organ Polskiego Towarzystwa Antropologii, redagowany obecnie Czasopismo to założone w 1926' r. 'było dotychczas jedynym czasopismem tego rodzaju w Po~sce, umożliwiającym pracownikom działającym na niwie antropologii i nauk pokrewnych opublikowanie wyników swych prac. Do czasu wybuchu wojny światowej w 1939 r., ukazało się 12 tomów i pierwszy zeszyt 13-go, łącznej objętości 172 arkuszy druku. Wybuch wojny przerwał tę 13-letnią działalność wydawl1lilczą, a w 1945 r., zaraz po ustaniu dzialań wojennych dzięki usilnym wysiłkom ,prof. Adama W r z () s k a założyciela i redaktora tegoż czasopisma - wznowiono jego wydawanie, ratując resztki przedwdjennego nakładu - niezużytego jeszcze przez okupantów hitlerowskich na makulaturę - i publikując zachowane w manu"" skryptach prace przedwojenne autorów zmarłych i szczęśliwie w pożodze wojennej uratowanych. Nieliczne tylko prace i artykuły już przed wojną złożone, urato",vały się w postaci kopii maszynopisów na miejscu, bądź przywiezione przez współpracowników z innych ośrodków badawczych tak, że nie wiele prac złożonych (i jeszcze niezbroszurowanych) w dalszych ze64* �1011 1010 szytach XIII tomu, mogły być zrek~nst:uowane z k~p~i i opublikowane powojennych tomach. Nlektore z prac CZęSClOWO. uratowany~h~ zwłaszcza autorów w czasie wojny poległych, z powodu mekompletnoscl danych i ich odtwarzania, musiały być odłożone na czas póżniejszy. Wskutek tego po wojnie ukazał się najpierw tom XIV, a po nim dopiero w 1948 r. w maju dalsze zeszyty (2-4) tomu XIII, jako uzupełnienie przedwojennego tomu poświęconego 25-letniej rocznicy objęcia katedry antropologii przez prof. 'dra Jana C z e k a n o w.s k i e g o. Sylwetkę Jubilata jako uczonego, podał w XIII tomie uczeń jego prof. dr Jan M y d 1a r s k i z dołączeniem bibliografii. Jakkolwiek w okresie dowojennym osiągnięcia antropologii polskiej 'były n:emałe i znane w kraju i zagranicą, tym niemniej działalność na polu wydawniczym uznać należy raczej za skromną. Brak funduszów na publikacje i zbyt małe interesowanie się nimi ówczesnych władz przyczyniały się do tego, ą niektórzy z badac.zy prace swe musieli drukować zagranicą, bądź też pozostawić je w aktach do czasów bardziej sprzyjających. Dop'ero po wojnie, dzięki poparciu władz Polski Ludowej, przy znacznie większych możliwościach rozwojowych nauki, a tym samym działalności wydawniczej, równieź PrzegLąd AntropoLogiczny może się poszczycić coraz większym rozmachem wydawniczym, a prace w nim opublikowane obejmulją coraz szerszy krąg zagadnień tak, że weszły tu jeszcze ponadto zagadnienia antropo- i etnogenezy Słowian, art)"kuły problemowe, prace źródłowe, materiałowe metodologiczne, konferencje i zjazdy i in. Z działów reprezentowanych obecnie w Przeglądzie Antropologicznym WY1nienić należy: artykuły problemowe, prace oryginalne i monografie, przegląd zagadnień antropologicznych i badań w Polsce, historia antropologii, wiadomości różne i artykuły drobne, przegląd piśmiennictwa antropologicznego zagranicznego, zjazdy i sprawozdania z działalności towarzystw i instytucji naukowych, kronika, polemika, oceny, nekrologi oraz streszczenia prac w językach obcych. Do głównych działów należy dział prac oryginalnych, które możnaby zgrupować następująco: w pierwszych z antropologii e t n i c z n ej: Nawiązania etniczne kalifornijskich systemów pokrewieństwa Przyczynek nad terminologią pokrewieństwa S. K l i m e k, t. XIV), Szlaki migracyjne człowieka na kontynencie amerykańskim (K. S t o ł y h w o. t. XVI), Przyczynek do antropologii Gruzji (Z. S i e m i o n ó w n a, t. XUI), Charakter antropologiczny i skład rasowy chłopów z Kish (R. F r a n k i ew i c z ó w n a, t. XVI), Badania antropo-socjologiczne młodzieży szkół akademickich m. Lwowa (F. Wok r oj, t. XIII), Charakterystyka antropolog~czna Sikhów (I. M i c h a l s k i, t. XIII), W dwudziestopięciolecie objęcia katedry antropologii I etnologii w Uniwersytecie Lwowskim przez prof. J. Czekanowskiego (J. M y d l a r s k i, t. XIII), Łemki z Wierchomli pod względem antropologicznym (F. Kar p i ń s k i, t. XIII), Ludno~ć powiatu Lesko pod względem antropologicznym (J. F a 1 k o w s k i, t. XIV), Z roZważań nad rozmieszczeniem typów antropologicznych (L. J. B y k o w s k i. t. XIV), Przyczynek do badań antropologicznych na Huculszczyźnie (M. N 0- wo g r o d z k a, t. XV), Mapy antropologiczne Polski (J. M Yd l a r s k i. t. XVII), Notatka antropologiczna z polskiej wyprawy badawczej w Ruwenzorii (E. L o t h, t. XVII), Charakterystyka antropologiczna ludności okolic Krynicy (F. Wok r o j, t. XVIII), Zapomniana książka polska z dziedziny antropologii (O rasach ludzkich czyli zasady etnografii przez J. J. D'Omalius-d'Halloy, A. W r z o s e k, t. XVIII). Pierwotna ludność Tasmanii (A. L. G o d l e w s k i, t. XIX), z antropologii o gól n e j i s z c z e g Ó ł o w elj : Cechy barwikowe i ostrość wzroku dzieci szkolnych woj. poznańskiego (A. G o d y c k a, t. XIII), Osobliwości budowy sklepienia cZ<lszki Australijczyków (F. I van i c e k, t. XIII), O dziedziczeniu barwy oczu u człowieka (B. R o s i ń s k i, t. XIV), Wychowanie fizyczne kobiet w świetleantropologii (H. M i l i c e r o wa, t. XIV), Czaszki z Nowosiłki z wieku VI----ilX (M. Woj c i e c h o w s k a, t. XIV), Antropologiczne zróżnicowanie młodzieży szkół akademickich fi. Lwowa, (F. Wok r o j, t. XV), Choroby dróg żółciowych i reumatyzm stawowy a typy antropologiczne chorych (S. S a wc z y n, t. XV), O wzroście człowieka (B. R o s i ń s k i, t. XV), Zjawisko dojrzewania a rozwój wysokości ciała u chłopców (B. J a s i c k i, t. XV), Tymczasowe doniesienie o badaniach antropologicznych starosłowiańskiego cmentarzyska w Ptuju (F. I van i c e k, t. XV), Statystyka porodów i poronień według 'Płci (L. Ż y c h s ki, t. XV), Typologia dzieci szkolnych m. Wrześni w związku z zakażeniem gruż:icą (E. M e jer, t. XV), Badania antropologiczne przestępców z Mazowsza północnego (F. Wok r o j, t. XV), Wyniki badań nad personelem latającym wojskowym i turystycznym oraz nad kandydatami do Ofic. Szkoły Lotniczej (B. R o s i ń s ki, t. XV), Badania antropologiczne mięśni żywych Murzynów Ugandy (E. L o t h, t. XVI), Korpus Kadetów Nr 1 pod względem rozwoju fizycznego i zróżnicowania antropologicznego (F. Wok r oj, t. XVI), Badania antropo-serologiczne nad studentami Uniwersytetu Warszawskiego (J. D ą m b s ki, t. XVI), Wpływ· dojrzewania u chłopców na wskaźniki konstytucyjne Pignet'a i Bornhardta (A. K o t ó w n a, t. XVI), Skład antropologiczny studentów Uniwersytetu i Politechniki we Wrocławiu (K. S t o 'j a n o w s k i, t. XVI), Szczątki ludzkie SlPrzed ok; 2500 lat znalezione w BisIImpinie (F. Wok r oj, t. XV!). Najstarsze wykopaliska afrykańskie z grupy Hominoidea (B. R o s i ń s k i, t. XVI), Szkielet z grobu romańskiego z XII w. z Trzemeszna Wlkp. (J. B ł ę d o w s k a i Ż. D u b a s ó w n a, t. XVI), Analiza materiałów antropologicznych z cmentarzyska Zliwki VII-IX w. (J. S t r a w i ń ska. t. XVI), Badania antropOlogiczne w międzyrzeczu Nilu i Kongo-Crania Africana (J. C z e k a n o w s ki, t. XVII), Zmienność budowy ciała pod wpływem wychowania fizycznego (H. M i l i c e r, t. XVII), Konsekwencje syntetyczne czeskich badań antropologicznych (J. C z e k a n o w s k i, t. XVII), Wały nadoczodołowe i łuki brwiowe w filogenezie człowieka (W. S t ę ś l i c k a. t. XVII), Morfologia mózgowia w filogenezie człowiekowatych (W. S t ę śl i c k a, t. XIX), Kolejność wyrzynania się uzębienia stałego u człowieka na tle zmian filogenetycznych w zakresie tego zjawiska u Naczelnych (S. p a n e k i E. S t o ł y h wow a, t. XVIII). Układ listewek skórnych na dłoniach Polaków (W. Ł a s i ń ski. t. XVIII). Analiza anatomo-porówna",:- �1012 cza Australopithecinae (W. S t ę Ś l i c k a, t. XVIII), Skok w dal a budowa cwła (P. S z t e r e w, t. XIX), Typy kraniologiczne Cejlonu (A. W i e r c i ńs ki, t. XIX), Rzadkie nieprawidłowości uzębienia u ludności polskiej (M. G o n d z i k, t. XIX), Środowisko i domniemany tryb życia Australopithecinae na podstawie towarzyszącej fauny (W. S tę ś l i c k a, t. XIX), Porządkowanie populacji ludzkich według częstości grup krwi (A. K el '.1 S i J. Łuk a s z e w i c z, t. XX), Zagadnienie typów somatycznych (A. Wan k e, t. XIX,), Charakterystyka antropologiczna dawnych mieszkańców WY5JPYWielkanocnej (A. L. G o d l e w s k i, t. XX), Rozwój fizyczny dzieci i młodzieży szkolnej - Sępolno, Tuchola, Świecie (A. S k i b i ń s k a, t. XX), Rozwój fizyczny młodzieży szkolnej miejskiej z Bydgoszczy, Grudziądza i Inowrocławia (J. S a d o w s k a, t. XX), Szczątki kostne ludzkie z okresu wczesnohistorycznego z Sąsiadki pow. zamojskiego (L. S a r a m a, t. XX), Analiza antropologiczna serii -czaszek z Czerska z XVII w. (B. M i s zk i e wi c z, t. XX), Szczątki ludzkie z cmentarzyska wczesnośredniowiecznego z XI-XII w. z Bazaru Nowego (N. Wo l a ń s k i, t. XX), Schweizerische Anthropologische Aufnahme im Lichte polnischer Untersuchungsergebnisse (J. C z e k a n o w s k i, t. XX), Neolityczne ludzkie szczątki kostne z Biskupina (F. Wok r o li, t. XX), Charakterystyka demograficzno-antropologiczna ludności kolonij podkarpackich (F. Wok r o j, t. XX), Rzut oka nr rozwój embrionalny człowieka, Klasyfikacja cech i odmian morfologicznych człowieka, oraz Cechy paleogeniczne w budowie człowieka (E. L o t h, t. XX); z zagadnień p r o b l e m o w y c h : Niedomagania w rozwoju antropologii polskiej w międzywojennym dwudziestoleciu (J. M y d l a r s k i, t. XVn), O nowe oblicze polskiej antropologii (J. M Y d l a r s k i, t. XVIII), Ideologiczne podłoże dyskusji nad antropogenezą (J. M y d l a r s k i, t. XX); z zagadnień m e t o d o log i c z n y c h : Profesora Frassetto nowa klasyfikacja ludzkich ras kopalnych (K. M od r z e w s k a, t· XVI), Próba analizy rasowej metodą przekrojów korelacyjnych (K. S t o ł Y h w o i B. J a s i c k i, t. XVI), Taksonomia wrocławska (Og. Gr. Zastos. Państw. Inst. Matematycznego K. F lor e k, J. Łuk as z e w i c z, J. P e r k a l, H. S t e in h a u si S. Z u b r z y c k i, t. XVII), Nowe metody badania zależności między wzrostem, wagą a wiekiem młodzieży (T. K. N o w a k o w s'k i i J. P e r k a l, t. XVIII), Konferencja antroJjologiczna w sprawie metod taksonomicznych we Wrocławiu w 1951 r. (Praca zbiorowa. t. XIX). Metoda grupowania na podstawie tablic J. Czekanowskiego (W. S k r z y wan, t. XX), Zagadnienie klucza do określenia typów budowy ciała (Z. M a c h i n k o, t. XX), Archeologiczne określanie wieku metodą promieniotwórczego izotopu węgla (J. We s o ł o w s k i, t. XX), Antropologiczne opracowanie uszkodzonego materiału kostnego (K. K u c h a r s k a), W sprawie badań podmiotowych w antropologii (K. Modrzewska, t. XX); z zagadnień h ist or yczn y ch : Wznowienie wydawania Przeglądll Antropologicznego ·f ~.' , i rzut o.ka na jego r " 1013 przeszłość (A. W r z o s e k, t. XIV), Notatka do historii nazwy "antropologia" oraz Notatka do historii antropologii w Polsce (J. M Y d l a l' s ki, t. XVI), Cwierćwiekowa działalność Polsko T-wa Antropologicznego (1925-1950. A. W r z o s e k, t. XVII), Obudzenie zainteresowań antropologią przez ośro-' dek wileński na przełomie wieku XVIII i XIX (.J. M Y d l a r s k i, t. XVIII), Pierwsza książka polska, zawierająca wiadomości z fizjologii, higieny i antropologii (A. W r z o s e k, t. XIX), Jeszcze o systematyce Linneusza (.J. M y d l a r s k i, t. XX), Wiadomości o wykładach antropologii J. lVIajera Uniwersytecie Jagiellońskim (A. W r z o s e k, t. XX). Ponadto ukazało się po wojnie w Przeglqdzie Antropologicznym wiele życiorysów zmarłych antropologów jak L. Krzywicki, E. Loth, M. Wojciechowska- Wierzchowska., A. Maciesza, S. Klimek, E. Piasecki, S. ŻejmoŻejmis, K. Stojanowski, H. Hoyer (jun.), S. Czortkower, R. Broom, jako podzwonne tym, którzy wiele przyczynili się do rozwoju antropo:ogii w Polsce. Zginęło lub zmarło w czasie i po wojnie bezpośrednio wielu da~szych członków Towarzystwa bądż współpracowników Przeglądu, do ktorych należą: mgr Romana Frankiewiczówna, prof. L.Jaxa-By'kowsiki, L. Hoffmann, W. Kapuściński i L. Krzywicki. Pozostali przy życiu antropologowie polscy, dzięki dużemu poparciu władz Polski Ludowej mogli zaraz po odzyskaniu niepodległości wszcząć nietylko ożywioną działalność naukową, ale też wychować nowe kadry młodych, światopoglądowo wyszkolonych antropologów. Badania antropologiczne rażno ruszyły z miejsca i ożywiły się tak dalece, że publikacje w Przeglądzie poważnie przekroczyły poziom lat przedwojennych o znacznie większej o'bjętości w stosunkowo krótkim czasie. Dotychczasowe dzieje Przeglądu można by (za A. Wrzoskiem) podzielić na 3 okresy: p i e r w s z y ód założenia (1926 r) do końca 1937 r, to okres najcięższego borykania się z trudnościami o utrzymanie choćby wydawnictwa, d r u g i (19,38-1950) znamionujący się bujnym rozwojem tego czasopisma (jakkolwiek z przerwą w czasie działań wojennych), zwłaszcza w okresie po ustaniu działań wojennych i t l' Z e c i zapoczątkowany w r. J,951 przejęciem agend Towarzystwa Antropologicznego wraz z redagowaniem Przeglqdu Antropologicznego przez ośrodek wrocławski, dzięki czemu czasopismo zostało należycie zreorganizowane, a prace publikowane podciągnięte na jeszcze wyższy poziom przy współudziale nowo utworzonego Komitetu Antropologicznego Polskiej Akademii Nauk, który to Komitet ześrodkował wysiłki i plany prac badawczych, podejmując kolektywną ocenę prac zgłoszonych do druku. ich uzupełnienia i poprawki. . . Nadmienić należy, że po Kongresie Nauki Polskiej wprowadzono w żyCIe uchwały powzięte na zjeżdzie przedkongresowym Polskich Towarzystw: Antropologicznego i Zoologicznego w Łodzi w 1950 r., włączając się w ramy planu prac badawczych planu B-letniego. Zgodnie zaś z wytycznymi I Kong,0su Nauki Po:skiej, przystąpiono do zaplanowania i zorganizowania różnych badań naukowych ważnych z punktu widzenia nauki polskiej i zreo.rganizowania wydawnictw antropologicznych. Obok Przeglqdu ukazywały SIę. dawniej sporadycznie inne wydawnictwa antropologiczne: Prace i Materw!y Antropologiczne P. A. U. w Krakowie. A rchiwum Nauk Antropolo- v, �1014 gicznych, Instyt. Nauk Antropologicznych Naukowego Towarzystwa Warszawskiego. Reorganizacja polega zaś na tym, że w miejsce dawniej istniejących, wychodzić będzie nadal Przegląd Antropologiczny a prócz tego Materiały i Prace Antropologiczne z siedzibą we Wrocławiu, w którym publikowane będą monografie i prace materiałowe kranio- i osteologiczne. W razie potrzeby założone zostanie jeszcze wydawnictwo poza seryjne. Ideologiczne przestrojenie polskiej antropologii i prac publikowanych ma polegać: a) na .zrewidowaniu dotychczasowych ujęć i teorii opartych na mendelistycznych bądż mechanistycznych koncepcjach, b) na odrzuceniu wszystkiego co w nauce niezgodne z rzeczywistością, c) na oparciu metod badawczych na materialiźmie dialektycznym i historycznym, d) na zrealizowaniu nowego stylu pracy zespołowej i planowanej, e) na zorganizowaniu rzeczowej kolektywnej krytyki naukowej. Jako zasadnicze kierunki badań naukowych wysunięto na naczelne miejsce: antropogenezę, metodologię l systematykę antropologiczną, badania etno genetyczne przy współpracy z Polskimi Towarzystwami: Ludoznawczym i Archeologicznym, badania nad dynamiką rozwojową dziecka, powiązanie nauk antropologicznych z źyciem, celem włączenia się do prac ważnych dla gospodarczego i społecznego życia kraju. Dokonywujące się przemiany ideologiczne w naszej nauce i polskim społeczeństwie, znalazły już wyraz w publikacjach zamieszczanych w Pr.zeglqdzie Antropologicznym. Franciszek WOkTOj MATUSZEWSKII JOZEF: A r t y kuł y s ł o w i ań sik i e "Z w i e re i a d ł a sa s oki e g o" (Czasopismo Prawno-Historyczne .t. I, Poznań 1948, str. 26-74 i odbitka). Temat omawianej pracy należy przede wszystkim do zakresu historii prawa, jednak zagadnienia w niej poruszane mają duże znaczenie również z punktu widzenia badań etnograficznych oraz dla ogólnych dziejów Słowiańszczyzny zachodniej. Zwierciadłem saskim (SachsenSJ)iegel) nazywał ·się spis prawa zwyczajowego wschodniej Saksonii, a więc terytorium, które znalazło się pod władzą Niemiec po ujarzmieniu Słowian połabskich. Spis ten powstał w latach 1220-1235 jako praca prywatna, jednak z biegiem czasu uzyskał moc prawa obowiązującego i rozpowszechnił się nie tylko w Niemczech, ale l w niektórych krajach sąsiednich (między innymi w Polsce), gdzie był częścią prawa Obowiązującego mieszczan i chłopów aż do rozbiorów). W kilku artykułach Zwierciadła znalazły się wzmianki o sytuacji prawnej ludności słowiańskiej określanej przez Niemców ogólną nazwą Wendów. Tekst tych artykułów w średniowiecznym języku niemieckim podał Matuszewski w swojej pracy na str. 70-71 uwydatniając w nim obok redakcji pierwotnej także dodatki (interpolacje) dokonane częściowo przez samego autora Zwierciadła. E i k e' g o von R e p.g o w' a. częściowo późniejsze (z ezasu ok. r. 1270). r 1015 . Praca Matuszewskiego zawiera dokładną interpretację tych "słowiańSkICh" artykułów Zwierciadła saskiego. Nie było to zadanie łatwe ze względu na lakoniczność i niejasność przepisów oraz trafiające się w nich "skoki myślowe" (zwłaszcza wart. II! 73) zrozumiałe tylko przy dobrej znajomości całokształtu ówczesnych stosunków. Bardzo obficie powołuje Matuszewski literaturę niemiecką zajmującą się Zwierciadłem saskim i polemizuje z nią dochodząc w szeregu zasadniczych kwestii do własnych ustaleń. W głównych punktach pracy są omówione kolejno następujące kwestie: I Odrębność Wendów w organizacji sądowej, I! Język sądowy, I!I Stan, IV Podział dzieci poddanych spod różnych panów, V Normy z zakresu prawa familijnego, VI Zależność poddańcza. Oprócz tych głównych punktów oznaczonych cyframi rzymskimi występuje jeszcze szczegółowy podział na drobne paragrafy w liczbie stu, których tytuliki dają doskonały przegląd treści opracowania i pozwalają na szybkie odszukanie każdego z poruszonych zagadnień. Ta przejrzystość bardzo ułatwia korzystanie z pracy. Można by mieć tylko zastrzeżenie co do posługiwania się w utworach naukowych, nawet prawniczych czy historyczno-prawnych, przy ich pcdziale na części, nazwą i znakiem paragrafu - zostawmy ten znak tekstom ustawowym, w których też (gdy chodzi o ustawodawstwo polskie naszych czasów, a podobnie Księstwa Warszawskiego i Królestwa Kongresowego) - odgrywa tylko podrzędną rolę. I! W organizacj i sądowej stwierdził M a t u s z e w IS ik i odrębność Słowian i Sasów. Nie była to odrębność zupełna, jakby wynikało z wyrażenia na str. 37 (p. 30), gdyż dotyczyła przecież (co zostało poprzednio wyjaśnione) tylko sądów ludowych, tzn. funkcjonujących bez "bannu" (= upoważnienia) królewskiego. W sądach ludowych słowiańskich stosowano słowiańskie prawo zwyczajowe i posługiwano się językiem słowiańskim. Późniejszy dodatek do Zwierciadła saskiego wprowadził pewne zmiany na korzyść języka niemieckiego, ale język słowiański nie został jeszcze wtedy zupełnie wyrugowany. Stopniowe usuwanie języka słowiańskiego w poszczególnych terytoriach połabskich dokonywało się dopiero od końca w. XIII i trwało do w. ·XV. (odpowiednie daty są podane w streszczeniu francuskim na końcu pracy, str. 73). Łączyło się to z likwidacją odrębnych sądów i prawa słowiańskiego 1. Artykuły 72 i 73 księgi II! Zwierciadła saskiego zajmują się kwestią dziedziczenia stanu i majątku w małżeństwach stanowo mieszanych oraz podziałem dzieci urodzonych z małżeństw osób, które były poddanymi różn~ch panów. Przy roztrzyganiu tej ostatniej kwestii uwzględniano od czasow arcybiskupa Wichmanna (1152-1192) różnice narodowościowe - mian?wicie ?zieci, których oboje rodzice byli Słowianami, przypadały panu ojca, w mnych wypadkach (tzn. w małżeństwach czysto niemieckich lub narodowościowo-mieszanych) - panu matki. Wydaje się słuszne przypuszW t l O sądownictwie ludowym słowiańskim zob. też T y m 1e n I e c k 1 K., Ludność lejska w krajach połabskich i pomorskich w wiekach średnich (Slav!a Occ!dentalis l. 1920, S. 34). ' �1017 1016 czenie Matuszewskiego, że reforma przeprowadzona przez arcybiskupa WIchmanna ograniczała się tylko do ludności niemieckiej oraz małżeństw narodowościowo-mieszanych. Natomiast obowiązująca wśród Słowian zasada przynależności dzieci do pana, któremu podlegał ojciec, musiała istnieć już poprzednio wywodząc się z dawnego prawa słowiańskiego, a została zachowana przez arcybiskupa Wichmanna, który pod tym względem nie wykazywał szczególnych zapędów germanizacyjnych. Nie usuwano więc zasady prawa słowiańskiego w małżeństwach czysto słowiańskich, a tylko w spornych przypadkach zbi.egu obojga praw ,przyznawano pierwszeństwo prawu niemieckiemu. Nie oznaczało to bynajmniej jakiegoś ułatwienia przy zamianie wolnej ludności słowiańsk:ej w niewolną, ja,k to sobie tłumaczyli niektórzy słowianożerczy historycy niemieccy. Matuszewski rozprawia się z nimi gruntownie wykazując na podslaw;e dokładnego zestawienia wszystkich możliwych kombinacji małżeńskich (których jest 16 przy uwzględn'eniu kryterium płci, przynależności narodowościowej do Sasów lub Wendów l stanu wolnego lub niewolnego str. 69-61) że reforma arcybiskupa Wichmanna nie stwarzała żadnych nowych możliwości zwiększania się liczby niewolnej ludności słowiańskiej. W rzeczywistości chodziło więc tylko o pewne uprzywilejowanie prawa niemieckiego, jednakże nadal utrzymało się i prawo słowiańskie dla małżeństw zawieranych między Słowianami. W zakresie stosunków familijnych stwierdził Matuszewski, że Słowianom przysługiwało prawo zawierania małżeństw (ius conubili) z Niemcami, co wynika z występowania małżeństw narodo\vościowo-mieszanych przynajmniej w klasie chł0iP6w poddanych. Art. IIII 73 § 3 Zwierciadła saskiego stwierdza praktykę dopuszczającą rozwód na mocy jednostronnego oddalenia (repudiacji) żony przez męża; miało to stanowić normę właściwą ów·· czesnemu prawu wendyjskiemu. Można wątpić, czy rzeczywiście występowała zasada o następstwie dzieci za ojcem w małżeństwach czysto wendyjskich, którą Matuszewski uważa za prawdopodobną (p. 95). Według art. III 73 § 3 zasada ta dotyczyła tylko podziału dzieci poddanych podległych różnym panom, a nie dziedziczenia stanu. 'Wśród ludności słowiańskiej daje się ustalić na podstawie artykułów Zwierciadła saskiego istnienie talk wolnych jak i niewolnych. O poddanych Wendyjkach wiadomo z art. III 73 § 3, że były zobowiązane uiszczać swojp.mu panu opłatę w związku z zamążpójściem ("burmede") i w razie repudiacji ("versne penninge"). Uzależnienie chłopów poddanych od właścicieli ziemskich było duże, gdyż prawo odejścia mieli tylko w wypadku zawarcia małżeństwa; dotyczyło to jednak zarówno ludności słowiańskiej jak i niemieckiej. III W zakończeniu pracy (p. 100) stwierdza Matuszewski duże znaczenie Zwierciadla sCLskiego dla poznania stosunków prawnych Słowian zachodnich, zwłaszcza gdy chodzi o te zagadnienia, które nie są oświetlone innymi źródłami. Już z podanego tutaj krótkiego streszczenia pracy wynika, że wnosi ona wiele nowego także do poglądów na przebieg całej akcji germanizacyjnej. Jak podkreśla Matuszewski - przepisy Zwierciadła saskiego "nie zajmują jeszcze stanowiska wrogiego wobec języka i zwyczajów praw- nych słowiańskich. natomiast wyrazme uprzywilejowują język i zwyczaje niemieckie" (str. 67). W nawiązaniu do tego można by wypowiedzieć tezę, że podboje Niemców i llcisk stosowany przez nich wobec Słowian połabskich wynikały początkowo więcej z klasowej istoty ustroju feudalnego. niż z samych tylko przeciwieństwo charakterze etnicznym. Postępy akcji germanizacyjnej łączyły się więc ściśle z rozwojem feudalizmu w Niemczech, który odbywał się wolniej niż w innych krajach zachodniej Europy (zwraca na to uwagę P. N. G a ł a n z a w "Istorii gosudarstwa i prawa", Moskwa 1949, str. 351). Znajdowało to swój wyraz w długotrwałym utrzymywaniu się tam pewnych cech państwa przedfeudalnego, zwłaszcza tzw. wspólnoty wiejskiej (marki), która traciła stopniowo swój pierwotny charakter popadając coraz bardziej w zależność poddańczą I. Na tej właśnie wspólnocie, występującej u Słowian połabskich w formie niewątpliwie jeszcze silniejszej niż u przybyłych na ich ziemie Niemców, polegała przede wszystkim słowiańska odrębność prawna i sądowa. Matuszewski zwraca pr~y tym r.aczej U\,:agę na tzw. zasadę, osobowości praw (str. 28, 37, 56). k~~r~ ?yła J~dnak ~llewątpliwie związana z ustrojem dawnej wspólnoty i jej pozmeJszyml osłablOnymi formami. Bardziej trwałe poczucie odrębności etnicznej o charakterze narodowościowym wykształca się dopiero, jak stwierdza nauka marksistowska, pod koniec epoki feudalnej~. Rozwój niemieckiej państwowości feudalnej po.w?dował w~pieranie resztek ustrojowych wspolnoty pierwotnej zarówno wsro? lud~oŚCl. niemieckiej jak słowiańskiej, prowadziło to jednak nie tylko do ~Jednohce~la p~awnego, ale w dalszej konsekwencji i etnicznego. O tyle a~cJa. germamzacYJna mogła wyprzedzać moment ostatecznego ukształtowan.la Sl~ n~rodowości ~iemieckiej; w początkowym jej przebiegu uwydatn~ał.y .Slę Jedn~k bardzieJ elementy podbojów i ucisku feudalnego niż przeclwlenstw etmcznych. . o~awi~nej. pracy można stwierdzić pewną chwiejność przy posługiwam,:, Się nl~~torymi pojęciami ,etnograficzno-socjologicznymi. Etniczną przeclwstawn~~c Wendów i Sasów ujmuje się w kategorie: "szczepu", (str. 14), ,,~udu (str. 14), "narodowości" (str. 8, 13, 40, 41, 42). nawet "narodu" (str. 32, .3::>,44). Trzeba jednak wziąć pod uwagę, że praca została napisana prze? kilkoma .l~ty, kiedy jeszcze nie było możliwe tak jak dzisiaj korzy~tame z .bardzIej precyzYJnych ustaleń Oipartych na teorii marksistowskiej. Zresztą l n?uk~ :adzi~cka nie rozstrzygnęła dotąd ostatecznie zagadnienia fo.rmy wspolnoscl etmcznej właściwej epoce feudalnej przed wykształcemem się narodowości 3. Niez~pełnie precyzyjne są też w omawianej pracy określenia dotyczące stosunkow społecznych - mianowicie raz jest mowa o "niewolnych" to z!10wu o ,.poddanych" (na str. 47 nawet o klasie .,niewolnych poddanych"), yt n .:. Zob, o tym, np. D o ~s ch A. - Die Ireien Marken in Deutschland, 1933, str. 97 . Genezę maiki gel'mansklej przedstawIl E n g e l s, Pochodzenie rodziny własności pry;-vatnej i. państwa ("Książka", Warszawa 1948), str. 173. ' .. L u t y n s k l, Problemy I metody radzieckiej etnografii, Przeglad Nauk Histo· l ycznych I SpoJecznych. I, Ł6dż 1950, str. 315, ' , ' K u s z n e l' P. L, Uczenije Stalina o nacji i nac,ionalnoj !culture", Sow, Etn. 1949 nr 4, stl·, 4, L li t Y ń s kiJ, L, c, �) 1019 1018 '!j t ll i się do stosunkó~ feuZ pun kt u widzenia poprawnej terminologii odnoszącej . t' . . l' 1 Nlewąt dalnych należałoby mówić tylko o poddans WIe, me o me,,:,o l :. . . . dnak w konkretnym rozwoju historycznym spotyka SIę rozne katel p lWIe Je h ., d . h . ludności z których wykształciła się klasa poddanyc ; wsro mc gone , .. d . l' t Występowały pewne elementy o sta~lOwisku z~llzonym o mewo l, co w S .0sunkach niemieckich, gdzie feudallzm ~Ył .meco zah~mOwany roz:V0J~, . t l'doczne J'eszcze w przepisach Zwtercwdła sasktego. Posługlwame SIt:: Jes w . . . d" pojęciem niewolnych w pracy Matuszews.klego ~a .WlęC swoJe .uzasa mem:-, należało tylko odpowiednio ustosunkowac to pOJęc.le d? p~d~anstw~, by me wywoływać wrażenia chwiejności t~rminologlczne.J. Rowmez przecl.wstawn~ pojęcie "wolnych" nie pokrywało SIę w ty~ cz~s~e z kla~ą. feudałow, g.dYz byli jeszcze wolni chłopi 2, chociaż popadający JUZ w mmeJszym lub WIększym stopniu w zależność feudalną· .' Matuszewski nie zajął się bliżej rozróżnieniem poszczegolnych kategorIi wśród słowiańskiej ludności wolnej i niewolnej (poza przygodnymi :vz~iankami o żupanach i witeziach przy organizacji sądowej). Tekst ZWIercIadła saskiego nie daje bowiem pod tym względem żadnych in~ormacji. W j~~nym ze słowiańskich artykułów (III 73 § 3) spotykamy SIę tylko z odroznieniem wśród ludności niewolnej . ministeriałów od chłopów ("eigen"). W kwestii tej stanął Matuszewski na stanowisku, że chodzi o "j~~t;ą k.ategorię poddańczej ludności wiejskiej" (str. 70). Trudno przYPuscl~, aze~y stanowisko to oznaczało zaprzeczenie różnicy między ministeriałaml a ogołem chłopów poddanych - chodzi chyba tylko o' to, że art. 73 § 3 traktuie jednakowo te dwie kategorie ludności, oraz że ministeriałowie rekrutowa~i się spośród ludności poddanej. W okresie powstania :ego ~rtyku~';l stano'';'llsko ministeriałów było już pod wieloma względamI wyzsze mz chłopow, a proces zlewania się ich z niższym rycerstwem wolnym był daleko posunięty 3. " W pracy jest mowa w ogóle o Słowianach (Wendach) bez bllzsze?o odróżnienia, o jakich Słowian chodziło. Tymczasem na obszarze,. g?ZI~ powstało Zwierciadło saskie, występowały plemiona zachodnio-słowlanskle zarówno z grupy lechicko-połabskiej jak i serbsko-łużyckiej. W związku z tym istniały zapewne różnice tak co do stanowiska prawnego tej ludności jak i w samym prawie zwyczajowym słowiańskim, o czym jednak Zwierciadło saskie nie daje informacji. Nie można jednak stwierdzonych w nim "wendyjskich" zasad prawnych odnosić w ogóle do Słowian bez bliższego określenia. v.: IV Praca Matuszewskiego przynosząc jętym jej tytułem - daje wprawdzie cenne ustalenia w przedmiocie obokazję do wypowiedzianych wyżej , o tym, że w XIII i XIV w. nie było już wśród Słowian połabskich ludzi absolutnie niewolnych, zob. też T y m i e n ; e c k I K., O. c., str. 16. , Także wolni najemnicy nawet u chlopów, o których mowa wart. I 22 § 2.. E b e 1 W., Zum Ursprung des Arbeitsvertrages (Zeitschrift f. die gesamte Staatswls6enschalt, B. 96, s. 325). 3 L a m p e K. H., Die bauerlichen Ministerialen des XIV bis XVI J. h. Im Erzbistum Magdeburg (Geschichtsblatter f. Stadt u. Land Magdeburg, 1911.H. l n, 2). uwag natury ogólnej, które są jednak raczej jej uzupełnieniem w pewnym kierunku niż krytyką. W ogólnej ocenie należy jeszcze raz podkreślić przejrzystość opracowania jak również pewność ustalonych danych faktycznych oraz ich dużą wartość naukową. Stanowi też omawiana praca dobry przykład łączności między różnymi naukami historycznymi (czy ogólniej humanistycznymi), na co zwraca się tak dużą uwagę w nauce radzieckiej, a w szczególności w radzieckiej etnografii l. Warto podkreślić, że łączność między etnografią a historią prawa odczuwano już oddawna i w nauce polskiej, a wyniki każdej z tych nauk często znajdowały zastosowanie w drugiej 2. Władysław Sobociński FRANCISZEK SŁAWSKI, Słownik etymologiczny języka p o l s k i e g o. Zeszyt 1 (A-Czar). Kraków 1952.Nakładem Towarzystwa Miłośników Języka Polskiego. Okładka tymczasowa. Cena 10 zł. Str. 1-112. Zeszyt 1. Słownika etymologicznego S ł a w s k i e g o składa się z trzech części. Część pierwsza (str. 1-7) stanowi wstęp, w którym autor podaje zarys historii badań nad etymologią wyrazów polskich i w ogóle słowiańskich. W krótkich słowach charakteryzuje on prace etymologiczne Miklosicha, Brucknera, Bernekera, Trautmanna, Meilleta, Rozwadowskiego, Preobrażeń ski ego, Mładenowa, Vasmera i Koi'inka. Nowy słownik charakteryzuje autor w następujących słowach: "Obecny słownik etymologiczny języka polskiego ma tylko do ·pewnego stopnia zastąpić słownik Brucknera, uwzględnia bowiem przede wszystkim hasła znane dzisiejszej polszczyźnie literackiej. Objaśnia on przede wszystkim tzw. prasłowa, tj. wyrazy spotykane i w innych językach słowiańskich, często ogólnosłowiańskie. Zadaniem jego jest dać pełny przegląd podstawowych wyrazów ogólnosłowiańskich w dzisiejszej polszczyźnie; jeśli chodzi o derywację natomiast, to wobec ograniczonego miejsca musi się tu dać tylko mniej lub więcej .indywidualny wybór, uzależniony najczęściej od wieku wyrazów, zasięgu w słowiańszczyźnie, ciekawości formacji. Z wyrazów obcych uwzględnia się tylko najstarszą warstwę, która w przeciętnej świadomości językowej często już nie uchodzi za pożyczki" (s. 5). Część druga zeszytu (8-22) obejmuje pełną i bardzo cenną bibliografię przedmiotu oraz rozwiązanie skrótów. Część trzecia (23-112) to właściwy słownik etymologiczny obejmujący wyrazy od a do czar. Całość słownika ma objąć pięć zeszytów siedmioarkuszowych, które mają się ukazywać w odstępach mniej więcej półrocznych. Nakład 6.000 egzemplarzy. Słownik F. Sławskiego przeznaczony jest dla miłośników języka polskiego, którzy nie są zawodowymi językoznawcami, ma więc on charakter popularny i popularyzatorski. Normalnie nie wysuwa on nowych etymologii l L u t Y ń s k l, Problemy 1 metody radzieckiej etnografii, Przegląd Nauk Historycznych i Społecznych I, Łódź 1950,str. 315. t Z historyków prawa zwrócił na to uwagę już D a r g u n L., O zastosowaniu etnografii do historii prawa (Przewodnik Naukowy l Literacki t. I, Lwów 1863). �:!r 'l' 1021 1020 • daJ'e z dotychczasowej literatury l ecz po . . . nia pochodzenia wyrazów. W tym ]asme giczny może oddać wielkie usługi. Zaletą najbardziej rozpowszechnione ob. ł'k t l zakresie nowy s owm e ymo 0.Jego Jest . bf' b'bl' f' o Ita I lOgra la. T. Milewski PIERWSZY ZESZYT "S ł o w n i k a e t y m o log i c z n e g o j ę z Y k a p o l s k i e g o" F r. S ł a w s k i e g o w o b e c "S ł o w n i k a e t y m o 1ogi c z n e g o j ę z y k a p o 1 s k i e g o" A. B l' li c k n e l' a. Aby ocenić we właściwy sposób wartość pracy Sławskiego dla etnografów, najlepiej będzie, jeśli się ją na wstępie porówna ze Slownikiem etymologicznym B r li c k n e l' a. otóż gdyby mnie zapytano, czy dla etnografa, nieprzygotowanego językoznawczo, S:ownik Brlickne'ra jest .pożyteczny, czy też raczej może szkodliwy, - odpowiedziałbym krótko: jest, sądzę, raczej s~kodUw)'. :..- Niewątpliwi:e bowiem Słownik ten zawiera bogaty i cenny materiał leksykalny oraz sporo etymologii trafnych (a między nimi nieco nowych, danych przez autora); z drugiej jednak strony roi się od objaśn~eń bałamutnych, wątpliwych, ryzykownych lub zgoła błędnych. Na domiar złego podano to wszystko z zupełnie wyjątkową pewnością siebie, graniczącą chwilami z arogancją w stosunku do nie wymienianych z nazwiska etymologów innych, choćby byli o wiele krytyczniejsi od Brlicknera. Skrajnie nieporządny wykład jeszcze bardziej przyczynia się do obniżenia wartości dzieła dla niefachowców. oto garść pouczających przykładów. I tak według str. 382 staropolskie słowo orz 'szybki koń, rumak' jest słowiańskim "prasłowem", podczas g~y według str. 175 i 254 - pożyczką z niemieckiego. Na str. 34 apelatyw Bog "samorzutnie urósł, niema bowiem łączności między Persją a Słowianami", aie na str. 283 wyrazowi kur należy "może raczej przypisać... irańskie pochodzenie, pożyczkę (np. z pers. churos 'kogut')". Na str. 15 czytamy, że "prasłowo" barć występuje "u wszystkich Słowian", a ze str. ~6 dowiad;tjemy się, że brak go "na południu". Na str. 507 po podamu wyrazow sosna sośnia sosnowy itd. pisze Brlickner: ,.prasłowiańskie; u wszystkich Słowi~n tak 'samo", co jest błędem, bo Słowia.nom południowym powyższe wyrazy są zupełnie obce. Jakże tu ufać podobnemu "Słownikowi"? Ładnie by wyglądał etnograf, któryby na podobnym źródle oparł swe wywody. A oto parę przykładów etymologii zdumiewających: czumak 'wożący towary' ma się wywodzić z turec. czumak 'buława' (str. 81); krzywonos 'ptak o charakterystycznym dzi.obie zwany też krzywodziobem, po niemiec. Kreuzschnabel, w naukowej łacinie Loxia curvirostris' ma być utworzony od nieść, nosić jak wodonos (str. 361); słowa kozub, kazubek 'torebka z kory czy łubu' są "od kozy urobione" (str. 263); mogiła pochodzi jakoby "od rzeczownika *rnogy, a ten od pnia rnog- 'silny'" (str. 343). Pospolicie uznawany i bez wątpienia słuszny wywód nazwy La.ch, która jest ruską postacią skróconej (jak np. Stach) nazwy *Lędjanin'b od apelatywu lędo 'ziemia puszczona odłogiem' Brlicknerowi się nie podoba; uważa on, że o"ve nazwy to ..może raczej przezwisko od lęd.iwi" (str. 289). No i tak dalej! . ~om~jam już tego rodzaju. d~w?dy krańcowego niedbalstwa w wysłowle~1U, Ja~ n~. WYPlsywame, ze limę Scytów "wywodzą ... od niemieckiego (tak.) Schutze (str. 67), albo że .rogozie zostało "dla kanciastości (tak!) od rogu yrze wane", (str. 461; nawiasem mówiąc rogozie nie ma zdaje się wagole z wyrazem róg 'cornu') l . Między za'I·ty mozna . ., b'" mc wspolnego . w ł 0zyc O }asmeme n~~wy miejscow:j Dziewoklicz, jako wywodzącej się od ,,~rzYku gwałconeJ (str. 276; parown. z tym raczej moje Polesie wschodnte", str. 2115 i n.). " 7 Br~cknel' n.ie ogranicza się zresztą do etymologizowania; informuje też c~tel~lka - clą~le ~ jednakową pewnością Siebie - o wielu przeróżnych sZl;zegoŁach z dZiedzInY etnografii i dawnej kultury Słowian A t . wywody r . " bn' . e Jego l!e mmeJ o I uJą w bałamuctwa i błędy, jak wywody językowe v.:-ystar.c~yc :u n.am .m~si jeden tylko przykład. Oto na str. 281 czytam; ni. mm:J, ,'TIl WI.ęceJ, Jak. tYlk~: że kumys, napój z mleka kobylego, był "me~dYs. zwyczaJZ:-Y Słowianom. - Z natury rzeczy tego rodzaju informacJe TIl; są grozne .~~a etnografów, znających swój przedmiot ale za to m~gą .zno~ wprowadzlc w błąd językoznawców czy przedstawidieH innych dZledzm Wiedzy. Mimo .tych wszystkich braków Słownik Brlicknera jest niewątpliwie ~rdzo p~z!teczny, a.le tylko dla tych, którzy umieją wyszukać szczere ~Larno posrod, zb~t mestety obfitej, plewy. Ponieważ etnografowie na ogół, li powodu bra~u JęzykoL'Jn-a:vczegoprzygotowania, do nich nie należą winni wykorzysty",Vac te~ ?ł.owmk z naj dalej idącą ostrożnością, uclek~jąc się we wszystkich wazmejszych wypadkach do pomocy fachowców. Słownik SIawskiego stoi na wpros't przeciwnym biegunie to k do Sło ik B" k w s sun u , ."".n· a rue. nera .. Jest pi~n~ bez śladów apodyktycznej megaloma~s~I~J pewnoścI Siebie; przeCiwnie, jego autor na każdym nieledwie wazmeJszy~ kr~ku PO.wołuje s~ęna źródła i cytuje je obficie, czego Brlickner zupe~nJe n~e robił. W miejsce brlicknerowskiego niedbalstwa mamy u Sla",Vskleg? memal wzorową pystematyczność i ład. W miejS'ce brlicknerowsklego ~Ip~l'kry:yc?zmu w stosunku do obcych a bezkrytyczności w stosunk,u .d~ sleb!e, ~l'dzlmy u ~Ławskiego ostrożny krytycyzm wszechstronny. Własclwle gło~nJe tylko Większą pomysłOWOŚCią góruje Bruckner nad autorem Słownika now:go. Dla etnografów jednak, niemających językozna.wczego ~rzygot0",Vama, ta zaleta Brlicknera bynajmniej nie r6wno~azy zby~ licznych Je~o wad. To też już przed dłuższym czasem pozwoliłem sobie w 32. tomIe Języka Polskiego 2 ,powitać nie tylko w swym włas~y~, lecz właśni: i w ich imieniu, pierwszy zeszyt pracy Sławskiego z ~aJwlększy~n uznamem. Podkreśliłem tam też, że wyjąwszy drobiazgi, :nozna na. tej .pr~cy ~olegać i że daje ona dobrą orientację w dotychcza,owy.c~ o~lągnJęcJach Językoznawców. poświęcających się m. i. słownictwu SłowIansklemu czy polskiemu. J::'on:iiam tego rodzaju. jak np. że na str. 63 pod sŁowem cierzeń, albo czy tez. powiedzmy. na str. 454 pad rapcie na próżno szukamy etymologii, 193-202. też fak.ty 11: kstl.lej 4I2kPaOldwlekbądź pleszma. l j , Zeszyt 5. stl'. �1023 J a rzecz iż nie jest i ta praca całkowicie wolna od usterek. Na ogół ~::nak są' to, jak powiedziałem przed ~hwilą, .drobiazgi. I tyl~o t~ i owdzie zauważyłem, gdy chodzi o słowa mteresuJące etnografa, Jakąs poważniejszą niedokładność czy też z.naczniejszy lapsus alb~ błąd rzeczowy. W stosunku do informacji SławskIego o wyrazach b oCtan, B6g, br~g, chata chleb, chlew i chmiel podniosłem pewne zarzuty w Języku PolskIm na str. 194-201, i tam czytelnika odsyłam (poważniejsze z nich dotyczą tylko słów Bóg, bróg, chleb i chmiel). W tymże cza~opiś~ie podałem też uwagi lub nowe etymologie w stosunku do apelatywo~: bt.es, brzost,. byk: chalupa, chlop (przy tym i pacholoraz otrok), ~reszcle ~tasto: Pomewaz Język Polski jest łatwo dla każdego dostępny, me będę 'SIę WIęc na tym tu miejscu powtarzał. Najważniejszym brakiem Słownika Sławskiego są w oczach etnografa zbyt szczupłe jego rozmiary, powodujące zbytnią krótkość informacji. Ta wada w zasadzie nie wynika oczywiście z winy autora. Choć czasem (acz zgoła wyjątkowo) i on się do jej zwiększenia prz~cz~nia,. uwzg~ędniając niepotrzebnie etymologie zbyt mało prawdopodobne.l uJmuJą~ sobIe ~ ten sposób miejsca na pożyteczniejsze wywody. Tak, powIedzmy, s.ledem ~Ierszy poświęconych etymologii Sobolewskiego pod wyrazem boctan mo zna .by śmiało skreślić, a za to dodać np na ,str. 27, że apelatywowi baran (u Łuzyczan Górnych boran, u Czechów beran itd.) odpowiadają pewne wyrazy w słynnym słowniku Hezycha z V. w. n. e., oraz wyraz albański beT 'owca' i że apelatywy w rodzaju włoskich gwarowych bera, biir 'baran' występują na przestrzeni od północnych Włoch aż do Belgii i nawet ~o Szwecji włącz.nie, podczas, gdy z drugiej strony do tegoż zespołu nalezą też bez wątpienia osetyń. var 'jagnię' oraz nQwopers. barra 'to samo' « *varnak) wraz z ich odpowiednikami w językach staroindyjskim. Qrmiańskim starogreckim i łacińskim, znaczącymi 'jagnię', 'baran' lub 'owca'. Horyzonty jakie te związki otwierają, są i dla etnografów i dla językoznawcóW bez porównania donioślejsze od tych, jakieby otwierała etymologia wyrazu bocian, dana przez Sobolewskiego, choćby nawet nie była chybiona, lecz trafna. . . . . Jak w stosunku do wyrazu baran, tak i do CZęŚCImnych chCIałoby sią dodać mniej albo więcej istotne uzupełnienia. Dajmy na to pod słowem bosy bardzo by warto dopisać, że prastare jego pierwotne znaczenie 'goły' dochowało się i u Słowian, jak tego dowodzi przy1;Qczone w znanym słowniku B. Hrynczenki wyrażenie ukraińskie ćolovik z bósoju hub6ju 'mężczyzna z gołą wargą, bez wąsów'. Wobec tego i nasze. bos~ :radlo, bose kolo, bosy wóz należy zapewne rozumieć w tymże senSIe, tj. Jako ~chowujące dawne znaczenie wyrazu bosy: 'goły' (chodzi tu o radła, koła l wozy nieokute). . . . W Języku Polskim wysunąłem pewne zarzuty czy zast:zezem~ .tylko w stosunku do objaśnień wyrazów, interesujących etnografow w sClsłym znaczeniu słowa. Możnaby jednak zarzucić coś nie coś i etymologiom latywów z dziedziny toponomastyki, która przecież wielu etnografów 1'0":'nież interesuje. Tak np. wyraz blonie polączył Sławski bardzo ryzykownIe ze słowem blona 'cienka tkanka' i mylnie powołał się tu na Fortunatowa. Apelatyw powyższy jest vvyraźnie spokrewniony z apelatywem błoto i właś- ape- nie tak, a nie inaczej, stawia tę rzecz F o r t u n a t o w w 4. tomie Archiv f~r sl~vische Philot.ogie". na str. 579. Każe co prawda z tymi wyraz;mi porownac (tylko porownac!) i słowo, któremu odpowiada nasza blona ale wyraźnie się co do niego nie wypowiada. ' Czy prasłowiański wyraz, kontynuowany przez nasz brzeg, jest istotnie p l' a p o k r e w n y ze starogermańskim berg 'góra' - to też jeszcze wielka kwesti8:' Należało takie twierdzenie w każdym razie sformułować ostrożniej (analogIczny zarzut stosuje się do wyrazu bróg; ob. Język Polski, 1. c., str. 194 i n.). Myślę, że powyższe uwagi wystarczą, by czytelników Ludu" zorientować w wartości (bardzo znacznej wartościl) pracy SłaWsIkiego a równocześnie ostrzegą, by i jego wywodów nie traktować jako za~sze i we :-vszystkich wypadkach zupełnie nieomylne. Myślę też w kaźdym razie, ze po przeczytaniu tych tu moich uwag czytelnicy, którzy jeszcze Słownika Sławskiego nie znają, zechcą się z nim zapoznać, a, zapoznawszy się, równi~ gorąco zapragną doczekać się jak naj rychlej doprowadzenia go przez autora do pomyślnego końca, jak ja tego pragnę 1. Kazimierz Moszyński HENRYK UŁASZYN, Pochodzenie etniczne nazwy Ukrainiec, Łódzkie Towarzystwo Naukowe, Wydział I, nr 1, Łódź 1947, str. 14. W krótkim, jasno napisanym artykule autor poddaje rewizji nigdzie dotąd nie kwestionowany pogląd, jakoby nazwa Ukrainiec była formacją polską, utworzoną od podstawnika Ukraina. Dochodzi do wniosku, że jest to wyraz zapożyczony w postaci gotowej, sufIksalnej z języka ukraińskiego. Wskazują na to fakty następujące: 1. Znikoma ilość w języku polskim nazw mieszkańców krajów z przyrostkiem -ec, co jest bardzo znamienne wobec obfitości nazw tego typu w języku rosyjskim i ukraińskim. 2. Nieliczne przykłady polskie są nazwami mieszkańców krajów etnicznie nie-polskich, podczas gdy nazwy dotyczące krajów etnicznie polskich tworzy się przy pomocy przyrostków -anin, -czyk, -ak. 3. Obok nielicznych formacji z przyrostkiem -ec istnieją w języku polskim paralelne nazwy z przyrostkami typowo polskimi, a więc mamy nazwę Ukrainiec obok Ukraińczyk Morawiec obok Morawianin i Morawczyk, Zaporożec obok ZapOTożanin ZaporoŻczyk. H. Ułaszyn stwierdza, że w innych językach zachodnio..:słowiańskich p~nuj~ podobny stan rzeczy jak w języku polskim, a więc że brak im odpo~ledmch nazw z przyrostkiem -ec. Wyjątki są, jego zdaniem, właściwie ~d:ntyczne z wyją~ami polskimi, co zdaje się wskazywać na wspólne ich zrodła .. Sp~awa ta Jed.nak wymagałaby gruntowniejszego zbadania, bo jeśli n~. WZląC Język .czeskl, to uderza tu większa niż w polskim liczba przykładow z przyrostkIem -ec. Przytoczę tu (za Fr. T r a w n i c z k i e m Mluvnice spisovne cesHny .1, s. 287); Moravec, Balkanec, Ukrajinec, Litevec: Cernoho- i . l W międ;yCZasie uka.zał się 2 I 3 zesz~t "Słownika" Sławskiego. Pod względem Z~let przewyzsza on bodaj zeszyt l-y. Dośc obszerne moje uwagi do niego znajdują SIę w ostatnim zeszycie Język.a Pol.sk.iego z r. 1953. . 65 �1025 1024 · . 'ec Ll'by;ec GaLite;ec Ko'rejec, Austra!ec, Brazi!ec, Makedonec, AtTee, B o tlV11, J' J'... . t bane". Jest przy tym rzec~~ zna~len~ą, ~e wszy~tkle te nazwy, ~ WYJą.kiem Moravec, dotyczą kraJow etlllczme me-czeskIch, bo dla czeskIch etmy cznie są nazwy z przyrostkami -an, -ak. Obok g:varowego Mora~ec. ma.m zatem Moravan i Moravcik, obok Litevee, jest Lltvan, obok Gat1!eJec Jest nazwa GaLilean i GaLilejan; są też obocznosci AtLstrate~ II Austratan~ Makedonec II Makedonan, Atbanec II Atbanan. Brak natomIast paralelneJ nazwy li przyrostkiem -(In, czy -ak, obocznej do Ukrajinec. Zenon Sobierajski SEBASTIAN FABIAN KLONOWIC, F l i s to jest spuszczanie statków Wisłą i inszymi rzekami do niej przypadającymi, opracował Stefan H l' ab e c Wrocław 1951, Bibl. Nar. seria I, nr 137, stron XXXVI, 104, 2 nlb. Flis Klonowicza W opracowaniu Stefana Hrabca należy do starannych wydawnictw. Za podstawę wydania przyjął v;ydawca drugie,. rozszerzone wydanie autol~skie Flisa z r. 1598, zaznaczaJąc zreszt~ sumiennie partie, których brak w wydaniu pie~wszym z r .. 1595.. Wyda~ml; z 1': 1598 nie miałem, niestety, pod ręką, porownywałem Jedyme tU.l 0v.:~zle, na próbę, tekst z wydaniem pierwszym. Porównanie wykazał? Wlernosc tek~tu w wydaniu Hrabeca, wierność dochodząca - na szczęście w bardzo mewielu szczegółowych wypadkach - do pewnej przesady. I tak np. skrót ••reipub." można było rozwiązać bez zbędnego zaznaczania r:awiasem uz~pełnionej części wyrazu (5) I. Podobnie bez nav-:iasu nalezało. ~zu?ełmć wedle wydania z r. 1595 wiersz 703 (52). Nie nalezało pozostawlac wiersza 1810 wyraźnie zepsutego w wydaniu z r. 1598, lecz poprawić go wedle wyd'ania pierwszego, jak to już zrobił w swym wydaniu T ~ ; ~ s k i. D~l~j, wobec stosowania przez wydawcę także własnych obJasmen w tekscle w nawiasach prostokątnych (20, 21), niejasnym staje się charakter uzup:łnień nieobjaśnionych w przypiskach a umieszczonych opodal.w ~aklc~ samych nawiasach (17). Nie wydaje się też potrzebne zachowywame plsowm .,puł", "dłótem", "fóra" itp. (XXXIII i passim), a ty~ m.?,iej podwój~e;~ nosówki (tęndetę 11) czy też pisowni "Mochetska" , "egiptski , "sarmatskle (74 85 87)' wystarcz'ało zanotować te właściwości we wstępie. Objaśnienia tekstu: jak przystało na wydawnictwo przeznaczone dla szerszych kół, są obfite i staranne 2. Wydawca rozumiał potrzebę nowego Sipojrzenia na Flisa i jego autora. Podkreślił silnie stosunki Klonowicza z protestantami, jego zatarg z potężnymi jezuitami, podejrzewającymi go o autorstwo atakującej z.akon broszury 3, wskazał antyszlacheckie nuty w jego poemacie, hamowane Jedynie lękiem mieszczanina-poety (XX). W charakterystyce Klonowicza. jako V; I Liczby w nawiasach oznaczają strony omawianego wydawnictwa. 'Zupelnie wyjątkowo zdarzają się potknięcia jak np. wyjaśnienia zwykłego błędu drukarskiego rzekomą archaizacją (Kazimirza, wiersz 671), albo objaśnienie niezbyt ściśie i z b i c y jako skrzyni (w. 1393), czy wreszcie niepotrzebne notowanIe pisowni rafa-raffa (w. 1093). , Equitis Poloni in Jesultas actio prima, 1590. nieśmiałego wprawdzie i niezdecydowanego ("dwoista postawa"), ale bądź co bąjź bojownika o !postęp, o sprawę wyzy&kiwanego I:hłopa i poniżanego mie3zczanina, autor przejął ocenę twórczości KJonowicza sformułowaną przez J. 1. Kraszewskiego 4, W ujęciu tym można ,pójść jeszcze dalej, można postawić problem, który dla autora jakby nie istniał, a mianowicie czy słusznie zalicza się Klonowicza do pisarzy postępowych, czy naprawdę próbował on, choćby nieśmiało, zwalczać magnaterię i kler 6. Nie miejsce w krótkiej recenzji na zasadniczą i szczegółową dyskusję. Trudno jednak nie zauważyć, że Flis dedykowany był właśnie magnatowi Stanisławowi Gostomskiemu, synowi znanego Anzelma. Grozi Klonowicz we Flisie biorącemu 'się do spławu zboża Wisłą "chciwemu Polakowi" losem Ikara, losem Iksyjona (32-33) - a nawet jeszcze gorszym losem: ruiną majątkową (39,53). Drwi, porównując go do ryby i pająka wodnego (34-35), a co obrażliwsza, zestawiając go z chłopem, który wynalazł płY'Nanie po wodzie (36). Rozedrze szaty nad upadkiem prostoty i niewinności w ojczyźnie (37), nad wzrostem chciwości i pychy (39), zapłacze nawet nad niedolą chłopów, z których potu pan się nie cieszy, jakby mógł się cieszyć spokojnie, gdyby nie był chciwy (38), a wszystko to są skutki ... spławu zboża do Gdańska. Mimo woli przypomina się święte oburzenie pana Anzelma Gostomskiego, że "sie wsi ubożą i nabożeństwo ginie", bo mu księża robią konkurencję w handlu gorzałką 6. A jeżeli tak wymownie przedstawione argumenty nie poskutkują "Jedź, gdzieś umyślił, jedź w Bożą godzinę, Cnotliwy ziomku ... " (czytaj: Jedź, złam kark, niecnoto!) powiada zniecierpliwiony autor Flisa i próbuje z innej beczki: staje się skwapliwym doradcą, radzi ostrożność, radzi jak najmniejsze i powolńe angażowanie się w żeglugę, a już - Boże uchowaj - nie brać do żeglugi morskiej (51 i nast.). C u i p l' o d e s t? Czy przypadkiem Flis nie był napisany, albo przynajmniej przerobiony przed drukiem na zamówienie i w. interesie Gostomskich i im podobnych wielkich eksporterów zboźa, powIązanych gospodarczo z bogatym mieszczaństwem gdańskim? Czy nie miał za zadanie odstraszać lub przynajmniej hamować niepożądanych konkurentów w handlu zbożem? Ale zostawmy tę rzecz szczegółowej dyskusji 7. Flis Klonowicza !przedstawia dla etnografa wartość jako ciekawy zabytek kultury XVI wieku, wieku głębokich przemian tak gospodarczych jak ideologicznych. Jednym ze świadectw przemian, jakim uległa psychika społeczeństwa polskiego w XVI wieku, jest sam fakt podjęcia przez Klo'. Jest tam mowa i o ant'ymagnackiej postawie Klonowicza, hamowanej strachem l mowa o późniejszym zapomnieniu poety z powodu jego postępowości. ' • Por. ostatnie uwagi O zatracie społecznego charakteru poezji mieszczańskiej pod koniec XVI w. B u d z y k K., O syntezę polskiego renesansu, Pam. Lit. 1952,41. ; G o s t o m s k i A.,Gospodarstwo, WYd.. S. IngIot, Wrocław 1951, 101. Bez takIego tłumaczenIa uwagI KionowlCza muszą się wydawać bezsensownymi, jak to przyjął ostatnio K r z y Ż a n o w s k I J., Historia literatury polskiej, Warszawa 1953, s, 216. lest 65* �1027 1026 nowicza tematu zupełnie nowego w polskiej poezji, jakim była żegluga wiŚlai1a. Klonowicz zdawał sobie sprawę z nowości podjętego tematu i w sposób znowu charakterystyczny dla renesansu - odważył się go podjąć ośmielony wzorami starożytnych poematów traktujących o żegludze. Usprawiedliwiało go to zarówno we własnych oczach, jak i w oczach czytelników. Klonowicz odbiegł jednak od swych wzorów daleko, ponieważ nadał swemu dziełu charakter praktycznego informatora i przewodnika dla żeglujących Wisłą. Napisanie poematu poprzedziły swego rodzaju "studia w terenie" czyli podróż autora Wisłą do Gdańska. Dzięki niej, dzięki poczynionym obserwacjom i notatkom spisywanym na gorąco. Flis zawiera wielkie bogactwo informacji o sztuce flisackiej XVI wieku, o rodzaju używanych środków transportu wodnego uzupełnionych tłumaczeniem ich genezy, bardzo obfity słownik flisacki i dokładny opis zwyczajów połączonych z przyjmowaniem nowego członka do flisackiego bractwa. Z obserwacji własnej Klonowicza pochodzą też opisy miejscowości położonych nad Wisłą wraz z ciekawymi szczegółami obyczajowymi, opis samej Wisły i rzek do niej wpadających, czy nawet - przetworzony już w kierunku satyrycznym - opis rozmowy Polaka z gdańszcz~ninem. Poemat swój przeplata Klonowicz bajkami i opowieściami, częściowo, zdaje się, pochodzenia ludowego, częściowo zaś zaczerpniętymi z literatury starożytnej lub z naszego Długosza. Zamieszcza równiez kilka szczegółów dotyczących ubiorów wsi 8. Wydawcy i wydawnictwu należy się szczera wdzięczność za udostępnienie tak ciekawego i starannie opracowanego utworu. Józef Mitkowski ANZELM GOSTOMSKI, G o s p o da l' s t w o, wyd. S. Inglot, 1951, Bibl. Nar. seria I nr 139, stron XLI, 1 nlb., 132, 1 nlb. Wrocław Epoka feudalna wycisnęła głębokie piętno na życiu i obyczajach wsi polskiej. Nie rzadko okazuje się, że swoi.sty sposób wznoszenia zabudowań czy ogrodzeń, że hodowanie tych a nie innych rodzajów zwierząt domowych, że uprawianie pewnych rodzajów rzemiosł, jest przetrwałym aż do ostatnich czasów śladem dawnych pańszczyżnianych stosunków. pozostałością zarządzeń dworskich czyli tzw. ustaw wiejskich. Cały szereg zjawisk, które jak naj żywiej interesują etnografa, ma bardzo starą metrykę i może znaleźć swe wyjaśnienie w odległej przeszłości historycznej. Taki np. na pozór sielankowy zwyczaj przędzenia przez kobiety wiejskie w długie jesienne i zimowe wieczory, ma swą genezę w przymusowej i wymierzanej robocie dla dworu. Nie jest też wykluczone, że barwny strój regionalny, odmienny w każdej okolicy, a jeśli chodzi o szczegóły w każdej bodaj parafii, spełniał rolę bardzo prozaiczną, utrudniał kmieciowi ucieczkę i osiedlenie się w innych stronach, niczym pasiak obozowy. • Wyzyskanych m. in. w cytowanej wielokrotnie w literaturze pracy M a c i e j o w s k i e g o W. A., Polska aż do I pol. XVII, por. Lud, ser. V, s. 122. etnograficznej 0, K o l b e r g, Wiek XVI, wiek rozkwitu gospodarki pańszczyźnianej, stanowi niewątpliwie jeden z najciekawszych okresów w dziejach wsi polskiej. Jest więc rzeczą jasną, że ponowne - po stuletniej przerwie - wydanie drukiem podstawowego źródła do szesnastowiecznej historii wsi, folwarku i chłopa polskiego, jakim jest Anzelma G o s t o m s k i e g o Gospodarstwo, dokonane ·przez wybitnego znawcę dziejów wsi i spraw gospodarczych XVI stulecia, prof. Stefana I n g lota, wzbudzić musi wielkie zainteresowanie nie tylko wśród historyków i językoznawców, ale i wśród etnografów. Pierwsze wydanie Gospodarstwa ukazało się drukiem w roku 1588. Przedrukowano je dwukrotnie w wieku XVII, póki nie wchłonął go w siebie późniejszy Haur. W wieku XIX zainteresowano się ponownie Gospodarstwem,czego wyrazem były aż trzy wydania, dwa Wójcickiego i jedno Radwańskiego. za autora Gospodarstwa uchodzi Anzelm G o s t o m s k i, wojewoda rawski, bogacz i magnat, który pięciu spośród swych dwunastu synów umial wepchnąć do senatu, a swoje "sobiep.aństwo" dał odczuć nawet królowi Batoremu, ostentacyjnie opuszczając miasto Rawę, gdy Batory przybyl tam bezpośrednio po koronacji. W szesnastu "listach" i paru dodatkach zawarł wojewoda rawski całą "mądrość" szlachcica, pana feudalnego, organizującego swój majątek jako p.aństwo w państwie. Gospodarstwo jest zbiorowiskiem (nieuporządkowanym należycie skutkiem śmierci autora przed drukiem dzieła) rad i nauk, jak należy a d m i n i s t r o wać majątkiem ziemskim; wśród rad tego rodzaju nie brak i znacznej liczby pouczeń dotyczących techniki rolnictwa, nawożenia ziemi orki bronowania siewu itp., oraz techniki pokrewnych rolnictwu gałęzi gospod'a'rki. przede ~szystkim sadownictwa. Myślą przewodnią Gostomskiego jest wyciągnąć jak największy dochód z chłopa poddanego, z jego pracy: "Robota kmiotków, to dochód albo istota nawiększa w Polszcze" NB: (19) t, pisze zaraz w pierwszym liście pan Anzelm. Z dalszych kart można się przekonać, że jakkolwiek główny nacisk kładzie na rentę odrobkową, na pańszczyznę, nie gardzi jednak także rentą produktową ani ,pieniężną. Cały rozbudowany aparat administracyjny, zarówno złożony z oficjalistów (urzędn:k, ekonom, rewizor, klucznik i in.), jak i z chłopów (włodarz, km'barze), między innymi także ze szczątków dawnego samorządu wiejskiego (przysiężnicy) służy wyłącznie do tego, by zmusić chłopa do jak najwydatni,ejszej pracy na rzecz pana. Władza pana, jako najwyżs'zego i ostatecznego sędziego a także ustawodawcy, służy konsekwentnie jako narzędzie wyzysku ekonomicznego. s7.afując hojnie w stosunku do opornych i opieszałych plagami. karami pieniężnymi, konfiskatą plonów, burzenh:m domostw w mróz. wygnaniem ze wsi w rok głodowy, braniem na łańcuch, czy wreszc:e szubienicą. Pouczający jest przy tym -rejestr "instrumentów" służących do karania chłopa (łańcuch, kabat, gąsior, kuna; 23-24). Można powiedz:eć bez przesady. że Gas'tomski opracował wszechstronnie i szczegółowo s y s t e m w yz y s k u c h ł o p a. A było to bardzo "potrzebne mniejszym. śrzednim i nawiętszym Panom, potrzebne urzędnikom i chudym ziemianom" jak zachwalał dzieło na karcie tytułowej poeta Stanisiaw Grochowski. Spokojny, Liczby \\. nćl\viasach oznaczają strony olna\\'ianego wyd~wnict\va. �1028 rzeczowo chłodny ton, w jakim Gostomski zwraca się ze sv.'Ymi niejednokrotnie wprost okrutnymi radami do braci szlachty, czyni Gospodarstwo lekturą daleko bardziej wstrząsającą, niż wszelkie literacko przetworzone "lamenty chłopskie". Nie brak zresztą i w Gospodarstwie scen bardzo plastycznych, jak np. obrazek wzywania chłopów na robotę (43). Radząc szczegółowo jak chłopa wyzyskiwać, trzeba było oczywiście nie mało napisać o życiu chłopa. Gospodarstwo zawiera więc całe bogactwo informacji o życiu wiejskim końca XVI wieku, informacji tym cenniejszych, że nie przeobrażonych wizją poety czy artysty, lecz rzeczowych. Wylicza więc Gostomski dokładnie inwentarz chłopski i narzędzia rolnicze (34-35, 36, 43; sieczkarnia 70). Wylicza naj rozmaitsze sprzęty i naczynia gospodarskie (22, 23, 31, 49, 52 m in. zegar 109). Wspomina o zabudowaniach chłopskich (75), o chatach (23, 75), o pokrywaniu dachu, przy czym gani gonty, zaleca zaś słomiane strzechy (75), o oborach (19, 31 itd.), o spichlerzach, gumnach, stajniach (27), wołowniach (27),cielęcińcach (27), karmnikach (27), gołębińcach (21) i chmielnikach (21). Wspomina o grodzeniu płotów (23), o naprawie mostów i dróg (55). Szeroko omawia sprawy związane z rolnictwem. Nie mało uwagi poświęca hodowli bydła, nierogacizny, drobiu, ,nawet hodowli ryb i pszczół, oraz leczeniu zwierząt (80). Wcale bogaty materiał przynosi do rzemiosła wiej.skiego (przędzenie 61, 63, 85-87; tkactwo 79; kowale 116, stelmachy, kołodzieje; gwożdziarstwo 24, 62; wyrób gontów 24, cegieł 24; tracze 53 itd.), do gorzelnictwa, piwowarstwa (97-100) i młynarstwa (22, 52-55). Ciekawa jest troska Gostomskiego o lasy (23). Bardzo wiele uwagi poświęca wojewoda organizacji i technice spławu zboża (szkuty, komięgi, port, 66, 70-74) i innych produktów do Gdańska, barwnie przedstawia organizację sprzedaży zboża folwarcznego w miastach (44-45). W trosce o majątek pański daje szereg rad, jak zabezpieczać domy, zabudowania gospodarskie a także lasy od pożaru (30, 31, 50, 102-104). Nakazuje dokładne prowadzenie rejestrów, przechowywanie kwitów i ,karbów. Możemy wreszcie dowiedzieć się nie jednego szczegółu o ówczesnych miarach (112) i o cenach. Najmniej stosunkowo dowiadujemy się o życiu obyczajowym, bo te sprawy nie interesowały pana wojewody. Bąknie tylko, by wieczorami paliło się światło w izbach gdzie przebywają kobiety (96). Zakaże klucznikowi towarzystwa wszetecznic - i na równi z nimi towarzystwa chłopów; chodzi mu po prostu o to, aby klucznik w ogóle unikał obcych osób. Wyraz.j troskę o nabożeństwo, które ginie, ale tylko na marginesie ataku na księży, którzy mu robią konkurencję w handlu wódką. Daleko już więcej obchodzi go sprawa marnowania czasu chłops'kiego przez grę w karty (33), albo sprawa "biegunów" czyli włóczęgów, bo ci mogą spowodować zbiegostwo kmieci, a więc każe ich z miejsca brać 'na łańcuch. Najbardziej zaś boli go naruszanie interesów pańskich, co krok więc piętnuje złodziejów i złodziejstwo: złodziejami są chłopi i młynarze, służba leśna i włodarze i dworki, miernicy, celnicy i stróże, klucznicy i urzędnicy; jednym słowem, nie można ufać nikomu. Znamienna jest też przestroga Gostomskiego, by nie dopuszczać do przestawania chłopów z mieszczanami (34), a zwłaszcza ze zubożałą szlachtą (107), gdyż chłopi mogą od nich nabrać ducha oporu. 1029 "l "~ Osobną dziedzinę, na którą warto zwrócić uwagę, stanowią przysłowia i "złote myśli" pana wojewody. Czy je sam wymyślał, czy tylko powtarzał, o co podejrzewał go Aleksander B l' li c k n e r, trudno rozstrzygnąć. Nie podobna w każdym razie odmówić im ciętości i swoistego wdzięku. Oto kilka z nich dla przykładu: ' "Gospodarstwo nawiętsze nie pomoże, kiedy złe szafarstwo" (15). .,Starego sługi z jedną winą nie gardzić. aby nowotnego ze dwiema nie dostał" (16). "Rozum nie tak wiele należy w nauce. (= polega na nauce), jako w eksQ;>eriencyjej" (17). ..Zbytek w domu, jako suchoty ciału: powoli stęka. ale pewna śmierć" (17). "Nie wie człowiek, kiedy co ma. jako to smakuje, aż dopiero, gdy to straci, toż to cukruje" (19). .,Nie płaci bogaty, jedno winowaty" (3B). W sumie "Gospodarstwo daje żywy, barwny obraz życia wsi polskiej z końca XVI wieku, obraz, w którym wyrażnie zarysowuje się walka wsi z dworem, na którą zwrócił już uwagę przed kilkudziesięciu laty I. T. B ar a n o w s k i w swym pięknym studium o GoS'tomskim i jego dziele. Wydanie Gospodarstwa Gostomskiego przez S. Inglota jest pozycją bardzo cenną. Wartość jego osłabia, niestety, znaczna ilość błędów i omyłek druku, nieuporządkowana ortografia i interpunkcja. a także niestaranne objaśnienia. Np. na ospy = na miarę, objaśniono: ospy - otręby ze zbóż (54). Nie wtąż = nie wciąż, objaśniono: nie za to samo (70). Bobek w parzą mieszając, objaśniono: w parzą razem (BQ), gdy parza = jadło dla zwierząt. Rodzicy, objaśniono błędnie: na miejscu urodzeni (118). Tym podobnych błędów jest znacznie więcej, nie mówiąc już o braku potrzebnych objaśnień w miejscach niejasnych, przy równoczesnej dość znacznej liczbie objaśnień nieptrzebnych, notujących np. pisownię "białłego" zamiast .,białego" (94), co <lbsolutnie nie ma żadnego dla nikogo znaczenia. Brak indeksu rzeczowego utrudnia znacznie korzystanie z wielkiego bogactwa materiału zawartego w Gospoda,rstwie. = Józef Mitkowski ARNOLD STANISŁAW: Geografia historyczna W-wa 1951, s. 112, map 3, z iI. zawiera literaturę oraz wykaz kartograficzno-historycznych. Polski. materiałów Spośród szeregu dyscyplin zaliczanych do nauk pomocniczych historii, uczeni polscy zajmowali się stosunkowo najmniej geografią historyczną. Poświęcano jej mało miejsca w pracach dotyczących nauk pomocniczych, istnieje niewiele monografii specjalnych. To też "Geografia historyczna Polski" S1. A l' n o l d a jest "pi.erwszą od czasów Glogera próbą nowego podręcznika". Już sam fakt, że Gloger napisał swoją pracę przeszło 50 lat temu �1031 1030 świadczy o tym, że wydawnictwo to jest niewątpliwie przestarzałe i nie może sprostać wymogom dzisJejszej nauki. Dlatego autor w swej pracy musiał uwzględnić dorobek faktograficzny, ale przede wszystkim "wprowadzić do analizy trudnych zagadnień geograficzno-historycznych założenia metodologiczne materializmu historycznego". Te założenia przesądziły niejako o układzie wewnętrznym książki. Dwa pierwsze rozdziały są bowiem poświęcone zagadnieniom ogólnym, przede wszystkim metodzie badań geograficzno-historycznych, dwa dalsze odnoszą się już ściśle do geografii historycznej Polski. W pierwszym rozdziale wprowadza autor czytelnika w zadania i zakre~ badań geograficzno-historycznych. Przedstawiając krótko rozwój tej dyscypliny w nauce burżuazyjnej przechodzi następnie do założeń materializmu historycznego (poglądy Marksa, Engelsa, Stalina), do określenia zadań geografii historycznej w ramach ogólnych zadań geograficznych, w końcu do sformułowania pełnej definicji. "Geografia historyczna" pisze Arnold "jest nauką, która przedstawiając dzieje krajobrazu kulturalnego i historycznopolitycznego bada rolę i znaczenie danego środowiska geograficznego w rozwoju sił wytwórczych i odpowiadających im stosunków produkcyjnych poszczególnych społeczeństw ludzkich". Z tej definicji wyprowadza autor zadania spoczywające na geografii historycznej w stosunku do historii i innych nauk społecznych. Rozdział drugi zawiera wskazania dotyczące metody badań geograficzno-historycznych, rekonstrukcji krajobrazu naturalnego, kulturalnego, w końcu historyczno-politycznego. Autor poświęca stosunkowo najwięcej miejsca badaniom nad osadnictwem (znaczenie materiału toponomastycznego) zwłaszcza nad położeniem topograficznym osiedli. Liczne ilustracje (przeważnie wycinki map) uzupełniają wykład. Rozdział ten zawiera również przegląd najważniejszych wydawnictw kartograficznych, przedstawiających ziemie polskie. Na podstawie zestawionych przez siebie materiałów autor stwierdza że, "jedyną możliwą" metodą w rekonstruowaniu krajobrazu naturalnego, kulturalnego czy historyczno-politycznego jest m e t o d a l' e t l' o g r e sywna. Arnold dowodzi, że badania historyczno~geograficzne należy przeprowadzać na terytoriach niewielkich, ale stanowiących samodzielny "region geograficzny". Zestawienie wyników prac przeprowadzonych na tych niewielkich terytoriach, ich synteza i generalizacja to dopiero dalszy etap pracy. Na tym kończy autor omówienie kwestii metodologicznych i przechodzi już do prawdziwej geografii historycznej Polski, dając szkic Jej rozwoju terytorialnego od czasów najdawniejszych do chwili obecnej, i wykazując przyczyny licznych zmian jakim podlegało terytorium naszego kraju, (rozwój osadnictwa, kierunki ekspansji, proces odpadania ziem polskich na zachodzie, rozbiory). Stwierdza, że Polska jest państwem "jednonarodowym opartym geograficznie o swe dawne podsta\\'y historyczne". W końcowym rozdziale autor przechodzi do charakterystyki geograficzno-historycznej ziem polskich. dając najpierw szereg uwag ogólnych a następnie przedstawiając rozwój terytorialny i podziały administracyjne poszczególnych ziem. Wiadomości te uzupełnia autor wykazem literatury oraz materiałem kartograficzno-historycznym. Oczywiście szczupły podręcznik w żadnym wypadku nie wyczerpuje całokształtu zagadnień i nie może dać odpowiedzi na wszystkie pytania stawiane geografii historycznej przez nauki społeczne. Należy się jednak spodziewać, że w ślad za pracą Arnolda ukażą się wydawnictwa monograficzne, które wiadomości zawarte w podręczniku poszerzą i uzup·::!łniil. Zofia Semrau BARANOWSKI BOHDAN, Z n a j a m ość Wsch odu w da wn ej p o l s c e d o XVIII w i e k u. Łódź 1950. Łódzkie Towarzystwo Naukowe, Wydział III. Str. 256. Zagadnienie znajomości tego czy innego kraju czy całego obszaru przez ludność innego kraju jest zagadnieniem b. skomplikowanym. Jak obraz jednego narodu, jego cech etnicznych odbił się w wyobrażeniu drugiego narodu? Co należy obejmować pojęciem "znajomości", czy znajomość czynną, wyuczoną czy tę, która przesiąkła przez wszystkie przeszkody i granice, dzielące oba regiony i utrwaliła się w świadomości zbiorowej jako jakiś mglisty obraz? A w związku z tym jakie warstwy wchodzą tu w rachubę jako aperceptorzy tych wyobrażeń, czy tylko dawne warstwy wyższe. których wyobrażenia czy znajomości najlepiej z zachowanych źródeł możemy skontrolować, czy i waTstwy niższe, do których też przenikały pewne wiadomości i które tworzyły, może dokumentarnie ta:k dobrze nie zachowane, ale tym niemniej trwałe i ciekawe wyobrażenia? Te wszystkie problemy naj jaskrawiej występują przy badaniach stanu znajomości krajów odległych, egzotycznych, <> cechach kulturalnych, etnicznych wyraźnie odrębnych. Pogłębianie znajomości, kształtowanie się obrazu odleglych ludów i plemion występuje tu jako jeden z czynników świadomości zbiorowej, dyferencjacji etnicznej. Dlatego badania nad tym problemem mają swe historyczno-społeczne doniosłe znaczenie. Śród tych badań specjalne miejsce zajmują prace dotyczące znajomości krajów orientalnych wśród narodów europ€jskich. W średniowieczu między chrześcijańską Europą a "pogańskim", "saraceńskim", "bisurmańskim" Wschodem wytworzyła się przegroda, która przyczyniła się do specyficznego kształtowania się wzajemnych wyobrażeń. Wyobrażenia te następnie ulegały stopniowej ewolucji. Badano kształtowanie się tych wyobrażeń w literaturze. (M a r t i n o P., L'Orient dans la litteratul'e fran~aise au XVII et XVIII s., 1906, H u l t s c h P., Der Orient in der deutschen Barockliteratur, 1936), w opin ii społecznej (R o u i 11 a l' d, The Turcs in French History, thought and Literature, K p bl M C t< 11H PI" I1cTopl15ł MycYJ1MaHcTBa.1903), odbicie tych wyobrażeń w twórczości ludowej. Spośród krajów, które wytwarzały u siebie wyobrażenie Wschodu, Polska - obok np. Rosji, Węgier, narodów południowo-słow:.ańskich - znajduje się na specjalnym miejscu. W 'przeciwieństwie do takiej np. Francji. Niemiec czy Anglii. Polska stała w bezpośrednim kontakcie z ludami Wschodu �1033 ] 032 i stąd obraz Wschodu w opinii polskiej kształtował się pod wpływem czynników o wiele bardziej złożonych. Przeglądowi wyobrażeń o Wschodzie w Polsce od czasów najdawniejszych do końca XVII wieku poświęcona jest praca prof. B. B a r an o w s k i e g o, Znajomość Wschodu w dawnej PoLsce do XVIII wieku. Autor rozpoczął badania nad dziejami orientalistyki polskiej, niestety przygotowane materiały spłonęły w 1939, a ZiI'ekonstruowane szczątki pracy znów stały się pastwą płomienia w 1944 r. Z podziwu godną wytrwałością autor mimo, że już odbiegł od badań nad dziejami orientalistyki polskiej i poświęccjł się badani.u przeszłości chłopstwa polskiego, jeszcze raz spróbował odbudować poprzedni wątek i dać mu mniej więcej skończoną postać jako pracy, poświęconej analizie znajomości krajów Wschodu w Polsce. Pracę swą autor ujął geograficznie, to znaczy podzielił ją na działy według krajów: Tatarszczyzny, Turcji, krajów arabskich, Afryki, Persji, Kaukazu, stepów kałmuckich, Indii, Indochin, Chin, Japonii. Losy, jakim ta praca ulegała, odbiły się na pewnej nierównomierności poszczególnych części: obszary bliższe, bardziej interesujące autora, opracowane są bardziej szczegółowo, nawet z rękopiśmiennych źródeł, dalsze obszary (Afryka, Indie, Azja Wschodnia) dużo pobieżniej. Jak wspomnieliśmy, autor wyszedł od badań nad historią orientalistyki polskiej i w tym kierunku szły pierwsze jego zainteresowania: to odcisnęło swoje piętno i na kompozycji pracy niniejszej. Szczegółowo opracowany jest np. stan znajomości języka tureckiego wśród ówczesnej warstwy szlacheckiej oraz wśród mieszczan (np. Ormian), który zresztą ibył przedmiotem osobnego cennego studium B. Baranowskiego (w "Roczniku OrientaListycznym" XIV, 1939), zanalizowane są prace przekładowe z języka tureckiego podjęte w XVI i XVIII wieku, omówiona jest organizacja służby tłumaczowskiej, tzw. dragomanów (zob. osobne studium autora o Ormianach tłumaczach języków wschodnich w "MyśLi Karaimskiej" 1946). Nie zostały w pracy Baranowskiego osobno przedstawione drogi i szlaki, którymi znajomość Wschodu przenikać mogła do ziem polS'kich, ale tym niemniej z toku pracy możemy łatwo sobie te drogi wyobrazić. A więc świadomość spraw wschodnich przenikała do Polski za pośrednictwem kupców arabskich, żydowskich, którzy prowadzili we wczesnym ś'redniowieczu rozległy handel między ziemiami słowiańskimi a Wschodem. Zródłem wiadomości o Wschodzie były misje; wyobrażenia krajów Wschodu, urobione za pośrednictwem czynników kościelnych, zaprawione były dużą dozą fanatyzmu religijnego, który odcisnął się na całym obrazie krajów Wschodu w opinii polskiej wczesnego średniowiecza. Jeśli chodzi o źródła bezpośredniej znajomości Wschodu, to były one związane z wyprawami krzyżowymi, następnie pielgrzymkami do Palestyny (zob. R o h l' i c h t, BibLiotheca geographica Palestinae, 1890, Z i m o lon g, Navi3 Peregrinorum, ein PHgerverzeichnis in Jerusalem 1938, G o l u b v i t s BibLiotheca Bio- BibLiographica 1936), a wreszcie z ~oS'elstwami. Bezpośredni kontakt narody ~łowiańskie miały z narodami tureckimi, jak Chazarowie, Pieczyngowie już we wczesnym średniowieczu. Później nastąpił okres zmagań wojennych z Tatarami, Turkami, które wywarły specjalny wpływ na wyobrażenie Wschodu w opinii polskiej. znów zabarwiając go piętnem nie- ° tolerancji religijnej. Atoli ten bezpośredni kontakt, mimo, że nawi.ązany w warunkach wojennych, naniósł pewną korekturę na poprzednim, przez fanatyzm religijny wytworzonym wyobrażeniu. Nastąpiło bliźS'ze poznanie, zamiast mitycznych "saracenów", bezbożnych "bisurmanów" widziano ludzi obcego plemienia, ale nie pozbawionych zwykłych cech ludzkich, w coraz dłuższych okresach między wojnami prowadzono z krajami tureckimi oźYwiony handel, Isprowadzano stamtąd liczne towary, owoce, przedmioty zbytku, które stały się modne w domach szlacheckich w XVII wieku, spowodowały charakterystyczną "orientalizację" życia szlacheckiego i przygotowały grunt pod inny, z innego źródła już płynący ;,orientalizm" kulturalny w XVIII wieku. Autor omawianej pracy nie analizuje głębiej obrazu Wschodu, wytworzonego w opinii polskiej okresu omawianego, daje tylko ogólną ocenę dorobku literatury polskiej o Wschodzie, która to ocena wypada dość negatywnie: "tak bardzo ,pozoS'tawali.śmy pod urokiem wyższej kultury zachodu, że po prostu niewolniczo woleliśmy ko·rzystać z drugorzędnych prac obcych, niż z naprawdę wartościowego dorobku naszej orientalistyki" (s. 240). Wniosek ten należałoby jednak uzupełnić uwagą, że tak jak z jednej strony nasza wiedza o Wschodzie czerpała wówczas z dzieł zagranicznych, tak i z drugiej strony zagranica niejednokrotnie obficie korzystała właśnie z prac polskich. Akademik I. J. K I' a c z k o w s kij w niedawno wydanej świetnej pracy O'lepKH no HCTOpHHpyCCKOH apa6HcH1KH,MoskwaLeningrad 1950, podał np., że szereg polskich dzieł o Wschodzie było przełożonych w XVII wieku na język rosyjski. i wydanych w Moskwie, jak np. Dwór tureckiego sultana S t a r o w o l s k i e g o, który już w r. 1649, tj. 3 lata po wydaniu go w Polsce przywieziony został do Moskwy przez diaka Grzegorza Kunakowa i do końca XVII wieku pięciokrotnie przełożony. Podróż do Palestyny A n s e l m a z Krakowa wydana w Polsce po łacinie w r. 1512 przetłumaczona była na rosyjski w XVII wieku z polskiego wydania, tak samo znana jest po rosyjsku w tymże okresie podróź na Wschód Mikołaja Radziwiłła, (Kraczkowskij, str. 26-27). Nie zaws'ze można się godzić ze wszystkimi uogólnieniami autora, gdy np. traktuje on nienawiść do Turków i Tatarów w XVII wieku jako owoc przede wszystkim fanatyzmu religijnego a pomniejsza fakt, że Turcy i Tatarzy byli bezwzględnie grozą w XVI i XVII wieku dla całej Europy Wschodniej, tak dla Polski, jak i dla Ukrainy, Moskwy, Węgier, Mołdawii i Wołoszczyzny, co zresztą wysunął już w swej recenzji R. M i e n i c k i (zapiski Towarzystwa Naukowego w Toruniu, XVII, 1951, 1-2). Jeśli chodzi o pewne uzupełnienia, to należałoby ·zwrócić większą uwagę na znajomość orientalnej literatury naukowej w Polsce wczesnego średniowiecza. B. Baranowski wspomina tylko o dziełach Alhazena, znanych Ciołkowi-Witelonowi. Ale oprócz Alhazena jeszcze dzieła wielu piszących po arabsku uczonych średniowiecznego Orientu znane były w Polsce, oczywiście w przeważnej części nie z oryginałów w języku arabskim, ale z przekładów łacińskich, jak dzieła Awicenny (Ibn Sina), Awenzoara (Ibn Zohr), ElbukaS'sena (Abu al-Kasim), Halyabalesa (Ali ibn aI-Abbas), Mesue (Jahia ben Maseweih), Serapiona (Jahia ibn Sarafiyun), Rhazesa (Mohammed ben zakariya al Razi), Joanicjusza (Abu Zay<:l Hunayn) i in. �1034 W XVI wieku lekarz wrocławski Kirstenius przełożył nawet niektóre prace Awicenny bezpośrednio z arabskiego. Autorów z z:em zachodnich uwzględnia B. Baranowski zresztą dość pobieżnie, o uczonym gdańskim Fabrycym, który był autorem gramatyki arabskiej i szeregu przekładów z arabskiego pisze tylko, że "znał nietylko hebrajski, ale ponoć jeszcze język syryjski i arabski" (5. 51). Jak już wspomnieliśmy, autor obejmuje swymi rozważaniami przede wszystkim warstwy oświecone, możnowładztwo, szlachtę i część mieszczaństwa. Nie zajmuje się obrazem WS'chodu u ludu, którego wiedza o Wschodzie kształtowała się z jednej strony pod wpływem zdeformowanych wiadomości, przenikających od warstw oświeconych, z drugiej zaś strony pod wpływem własnych spostrzeżeń, z najazdów, wypraw wojennych, niewoli na Wschodzie, służby przy poselstwach czy misjach kup:eckich itd. Mało dotąd z.bad<:lTIąjest rzeczą, w jakim stopniu pewne zainteresowania Wschodem muzułmańskim przenikały za pośrednictwem wyznania aTiańskiego, którego niektórzy przedstawiciele uprawiali swoistego rodzaju "islamofilizm". Baranowski słusznie zwrócił uwagę na ten mało dotąd dostrzeżony moment w dziejach tego tak ciekawego dla dziejów postępowej myśli polskiej kierunku, który płynął jednak przede ws'zystkim z opozycji do fanatyzmu urzędowego kościoła. Jeśli chodzi o odbicie wiadomości o Wschodzie i jego ludach w wyobrażni ludu n.aszego, to tutaj materiału sporo na ten temat zebrał K. W. W ó j c i c k i (Obrazy starodawne, I). Obraz ten ukształtował sie: przede wszyS'tkim z najazdów i niewoli tatarskiej. Tatarzy wyobrażeni są tam jako ludzie "czarni", np. w pieśni o niewolnicy, która "czarnemu Tatarowi czarne nogi myje". Tak samo Turcy jako najezdnicy wspominani są np. w pieśni śląskiej "Wandrowali Turcy" (zob. zaranie Śląskie 1,1, zeszyt 4) czy w opowieściach innych okolic Polski (G l o g e 1', Walka z muzulmanami w pieśniach ludu polskiego, 1877, Kronika Rodzinna). Autor częściowo uwzględnił to zagadnienie w swej nowszej pracy Chlop polski w walce z Tatarami, Warszawa 1952, w rozdziale "Wspomnienia tatarskich najazdów w pieśniach i podaniach ludu polskiego", gdzie wspomniał i o związanej z tatarskimi najaroami tradycji koni·ka zwierzynieckiego. Poza samym wyobrażeniem krajów i ludu Wschodu u ludu polskiego pozostaje - również przez B. Baranowskiego nieuwzględnione - przenikanie wschodnich motywów literackich do wyobrażni i twórczości ludowej polskiej, będące też refleksem obrazu Orientu. W literaturze ludowej spotyka się motywy zaczerpnięte ze średniowiecznych romansów pochodzenia wschodniego, z żywota Buddy znanego jako Zywot Barlaama i Józajata (zob. cjJp a H K o, BapnaaM 11lOaeacjJ. Lwów 1897,s. 159-202, J an ów J., Żywot Barlaama i Józafata, wstęp Lwów 1935 i K l' a c z k o w ski. j j. w. s. 31) i przerobionego zapewne z jakiegoś tekstu pehlewijskiego, z motywów wschodnich W Historii o żywocie i znamienity~h sprawach Aleksandra Wielkiego. S. C i s z e w s k i we wsi Bukowno k. Sławkowa zap:sał opowieść ludową będącą wersją opowieści o lampie Aladyna z Tysiąca i jednej nocy (Wisła. II. 1888. s. 468-474). Słynne anegdoty tureckie Nasreddina 1035 Hodży krążyły i wśród lUdności Wschodnich ziem dawnej Rzeczypospolitej (zob. K y 3 M 11LI e e l<11H n., Typeul<l1e aHel<AoTblB Yl<pal1HCl<ol1 HapoA. enoBecHoem, Kl1eBCl<aSl CTapl1Ha, 1886, II i III). Aczkolwiek praca Baranowskiego nie daje całego obrazu Orientu w opinii i wyobrażni dawnej Polski, to jednak stanowi ona pożyteczny przyczynek do dziejów kultury, przedstawiając nam stan wiedzy naszej o Oriencie w dawnych czasach. Należałoby się więc jeszcze zastanowić, jaki był trwały dorobek tej ówczesnej wiedzy wschodoznawczej, co z tych dzieł ma wartość naukową do dziś dnia? Jeśli chodzi o wiadomości etnograficzne, to szereg dzieł daje nam bezpośrednie i cenne materiały do poznania ówczesnej kultury materialnej wielu ludów Wschodu. Już Benedykt Polak przekazał nam ciekawe wiadomości o życiu ludów Azji Wschodniej. Bezpośrednie spostrzeżenia o sposobie życia Tatarów mamy u wielu autorów, u Pas'zkowskiego, li Bea'uplana, a Miechowita przekazał wiele trafnych wiadomości o etnicznym składzie ludów Europy północno-wschodniej i AzjL U autorów tych spotyka się nawet wiele terminów np. z zakresu pożywienia ludów Wschodu jak "kum iS', (kumys), ".szurb" (czorba, zupa po turecku) i in. Praca Baranowskiego pozostanie cennym wkładem do dziejów naSiZej kultury i wiedzy o obcych ludach. Jan Reychman JAN FIJAŁEK: Pabianice i włość pabianicka w drugiej p o ł o w i e XVII i w XVIII w., Prace Instytutu Historycznego U. Ł. nr 4, Łódż 1952. Czwartą z kolei powielaczową publikacją wydaną przez Instytut Historyczny U. Ł. jest praca Jana F i j a łka, Pabianice i wlość pabianicka w drugiej polowie XVII i w XVIII w. Młody powojenny ośrodek naukowobadawczy skupiający się wokół Instytutu Historycznego U. Ł., związał swą problematykę z rejonem łódzkim, opracowując dzieje przemysłu i powstania klasy robotniczej na tych terenach, a także stosunki gospodarcze i spo. łeczne wsi dawnego województwa sieradzkiego i łęczyckiego. Temat pracy J. Fijałka leży niejako u styku tych dwu kierunków badawczych. Obejmuje tak problematykę wiejską, jak i miejską. Miasta Pabianice i Rzgów stanowiły wprawdzie integralną część feudalnej włości, będącej uposażeniem Kapituły krakowskiej, niemniej jednak jako ośrodki wytwórczości rzemieślniczej i ogniska lokalnego handlu oraz większe skupiska ludności tak swą strukturą ustrojową, jak i społecznym składem różniły się znacznie od innych miejscowości leżących na terenie włości. Wprawdzie słabo przeprowadzony społeczny podział pracy pomiędzy miastem i wsią decydował o rolniczym charakterze tych miast, których ludność utrzymywała się przede wszystkim z uprawy ziemi, ale po okresie głębokiego upadku i ruiny po pierwszej i drugiej wojnie północnej, które nie oszczędziły i dóbr kapitulnych, w połowie XVIII wieku nastąpiło pewne ożywienie gospodarcze, zapoczątkowujące i tutaj okres układu kapitalistycznego i narodzin preproletariatu. �1036 Monografia J. Fijałka daje całokształt rozwoju życia gospodarczego na przestrzeni 150 lat dużej jednostki gospodarczej, jaką była włość pabianicka, stanowiąca kompleks 23 folwarków. Autor nie ogranicza się jednak do rozpracowania stosunków gospodarczych i wykazania zmian w nich zachodzących w ciągu dziesięciolecia. W oparciu o poszerzoną bazę źródłową wprowadził też ciekawe materiały z zakresu życia obyczajowego i kulturalnego mieszkańców włości. Praca oparta jest na starannie zebranym materiale drukowanym i rękopiśmiennym. Prócz dawnych opracowań, ~wiązan~ch z tą samą t:matyką, jak Maksymiliana Barucha i Adama Krzyzanowskiego, wykorzys:uJe bo?ate materiały archiwalne z Archiwum kapitulnego Krakowa, z Archiwum łodzkiego, oraz księgi miejskie, przechowywane w Archiwum Diecezjalnym we Włocławku, które w pierwszym rzędzie dostarczają szczególnie cennego materiału dla stosunków obyczajowych. Autor wyodrębnił 8 rozdziałów objętościowo bardzo niejednolitych oraz wstęp, zawierający krytykę źródeł i omó~ienie lite:-atury pr.ze~mi?tu. ~ytuły rozdziałów są następujące: I. Położeme geografiCzne pabiamckich dobr kapitulnych; II. Miasta, folwarki i wsie włości; III: Stosunki admi.nistracyjne, społeczne i gospodarcze poddanych; IV .Rolmctwo, hodo;v~a i przetwórstwo rolniczo-leśne; V Handel wewnętrzny i zewnętrzny włosci; VI Kredyt produkcyjny i konsumpcyjny; VII Dochód społeczny z włości i jego podział; VIII Zagadnienia obyczajowe, kulturalne i społeczne włości. W oparciu o dane dostarczone przez źródła, a także posługując się metodą porównawczą i retrospektywną, przeprowadził autor wnikliwą analizę stosunków demograficznych we włości, ustalając stan zaludnienia w poszczególnych okresach, zróżnicowanie zawodowe i majątkowe. Liczba mies~kańców największego skupiska ludności Pabianic nie dochodziła 700 osob (okres badany 1685-1700), zamieszkałych w 86 domach. Wśród nich z.amożniej si liczyli nie więcej jak 120 głów, w przybliżeniu 18%• Reszta, tJ. 82% ludności miejskiej składała się z średniozamożnych i ubogich mieszkańców. Podobnie pod wz~lędem zróżnicowania .majątkoweg,o przed~tawiała się. ~ytuacja na wsi, przy czym stosunek zamoznych chłopow do biedoty był roz?y w poszczególnych czasokresach, uzależniony w dużej mierze od kształt~Jących się zmian gospodarczych i gwałtownych klęsk elementarnych. ZruJnowani wojną półrolnicy i kwartownicy staczali się do sytuacji chałupników i komorników. Pomoc materialna kapituły umożliwiała odbudowę gospodarstw chłopskich. Pomoc ta obejmowała przede wszystkim chłopów bogatych. Wnioski narzucające się pozwalają poprzeć sformułowaną przez Rutkowskiego tezę, że w okresie odbudowy wsi po wielkich zniszczeniach wojennych XVII i XVIII w., wielka własność w pierwszym rzędzie pr.zychodziła z pomocą zamożnym chłopom. Wynikiem tej odbudowy było ZWiększenie się z jednej strony ilości bogatych gospodarzy, z drugiej zaś biedoty wiejskiej i ludzi luźnych. Około siedmiuset rodzin, liczących w przybliżeniu 3,600 głów, stanowiło przeciętny stan ludności wiejskiej w dobrach kapitulnych. Dość dokładne dane zebrał też autor odnośnie zajęć ludności i jej powinności feudalnych. Słusznie też podkreśla, że do upadku rzemiosła miej- 1037 skiego przyczyniły się nie tylko niesprzYJaJące warunki gospodarcze, ale też i klęski elementarne, w szczególności dotkliwe dla miast zarazy. Nadmierna ilość obciążeń, pochłaniających cały niemal dochód pracy chłopa czy mieszczanina, uniemożliwiała rpodniesienie stopy życiowej poddanych włości pabianickiej. Jednakowoż ludności miejskiej powodziło się nierównie lepiej, na co wskazują zarządzenia administracji dóbr oraz testamenty mieszczan. Bardzo cenny materiał zawiera rozdział IV, omawiający gospodarkę włości, stan rolnictwa, hodowli oraz przetwórstwa rolniczo-leśnego. Cyfry, na których autor buduje swe konstrukcje, pochodzą z lat 1750-1794, a więc z okresu, gdy w życiu gospodarczym w Polsce nastąpiło wyraźne ożywienie. Ze włość pabianicka należała do przodujących gospodarczo ośrodków wielkiej własności, świadczy o tym poważnie rozwinięte przetwórstwo rolniczoleśne. Liczne młyny, browary, gorzelnie, potażownie, tartaki, wreszcie cegielnie, podnosiły znacznie dochodowość dóbr. Taniość siły roboczej zmniejszała znacznie koszta produkcji. Należy sądzić, czego autor nie precyzuje, że opierała się ona na sile pańszczyźnianej lub przymusowym najmie. Ciekawe wnioski wysuwa autor odnośnie kredytu wiejskiego i miejskiego. Polemizując z idealistycznym ujęciem w pracy Krzyźanowskiego "Zakładka na sprzężaj ... ", autor wykazuje, że wprawdzie w pierwszej fazie po zniszczeniach wojny "Zakładka" przyczyniła się wydatnie do regeneracji gospodarki wiejskiej i folwarcznej, ale warunki pożyczki były bardzo ciężkie dla pańszczyźnianego chłopa. Z chwilą gdy musiał on spłacać roczne raty, popadał w nową ruinę. Korzyści z pożyczki, podnoszące dochód gospodarki chłopskiej, nie wystarczały bowiem na wywiązanie się z powinności feudalnych. Podobnie ocenia Fijałek kredyt miejski, który choć doraźnie likwidował nędzę, w okresie największego upadku miasta, poprzez formy zastawów i wysokość oprocentowania przyczynił się do przewlekłego kryzysu. majątkowego mieszczan. Pożytecznym uzupełnieniem obrazu stosunków we włości pabianickiej, jest wprowadzenie rozdziału o stosunkach kulturalnych i obyczajowych jej mieszkańców. Autor wyodrębnił w nim następujące zagadnienia: obyczajowość, religijność, zdrowotność oraz próby walki z ciemnotą i nędzą przel:. szkołę i szpital dla ubogich. Rozdział ten opracował autor na nowym i nieznanym materiale archiwalnym, wydobytym z ksiąg miejskich wójtowskich. Niedoceniane przez historyków księgi sądów miejskich okazały się Dierwszorzędnym źródłem dla poznania kolorytu obyczajowego mieszkańców małego miasteczka. Jednakowoż jednostronność owego materiału, którego osnową są przeważnie kryminalne przestępstwa, zaciążyła nieco ujemnie na wniosk'lch 1 uogólnieniach autora. Przy tem zbyt naiwe i krzywdzące dla mieszkańców włości jest uzależnienie całego ich morale od ilości skonsumowanej wódki. Przymus propinacyjny zaciążył niewątpliwie na życiu wsi i feudalnego miasteczka, a ponura kronika przestępstw kryminalnych miała bezspornie jedno ze swych źródeł w alkoholu, ale na stosunki obyczajowe nie można spoglądać wyłącznie przez pryzmat ławy ookarżonych. Z drugiej też strony opieranie się na materiałach z ksiąg miejskich prowadzi autora do wręcz naiwnych wniosków. I tak np. mówiąc o muzyce �1039 1038 wiejskiej, grającej do tańca, stw~erdza Fija~ek z całą o~trożnością: ••sp?ty~, kamy ich (skrzypków) kilkakrotm~ W. XV.II I na prz~łomle XVII~ st~lecla ... Przecież do ksiąg sądowych trafIalI om przypadkIem, a gralI me tylko kilkakrotnie w XVII, ale niewątpliwie żadne wesele czy zabawa bez nich się nie odbywała. Inny przyklad. Autor na podstawie przepracowanych ksiąg wójtowskich, w których nie znalazł odnośnych spraw, konkluduje, że życie rodzinne mieszczan płynęło harmonijnie, nie zakłócone cudzołóstwem, ani innym wykroczeniem seksualnym. Gwałcenie kobiet miało natomiast miejsce między rokiem 1640 i 1721. Na poparcie tego cytuje tylko je.:lną sprawę. Czy na podstawie tak nielicznych dowodów można wyciągać tak daleko idące wnioski, aż do próby periodyzacji życia obyczajowego włącznie? Z wybranych przez autora barwnych i jaskrawych przykładów z ksiąg miejskich wójtowskich wynika natomiast, jak dalece na życiu obyczajowym zaciążył przymus ideologiczny stosowany przez feudalną władzę. Struktura społeczno-gospodarcza, przymus pozaekonomiczny znajdywały swe umocnieni.e w organizacji władzy dominialnej i jej organów. Mechanizm sądownictwa, zespół norm i przepisów prawa karnego, przymus praktyk religijnych, odpowiadały ściśle potrzebom feudalnego właściciela, były ważkimi elementami aparatu ucisku, kt6ry zapewniał klasie panującej jej niczem niekrępowaną przewagę i nieograniczony wyzysk mas poddańczych. Kat, pręgierz, tortury stały na straży norm prawnych i moralnych, narzuconych przez panującą klasę. Groźny cień szubienicy zawisł nad włością pabianicką· Reasumując, praca J. Fijałka, będąc wyczerpującą monografią jednej z większych jednostek gospodarczych, jaką była włość pabianicka, stanowi cenny wkład do badań nad rejonem ł6dzkim. Umiejętne wykorzystanie materiału zawartego w inwentarzach, lustracjach i rachunkach administracji kapituły oraz odpowiednie jego usystematyzowanie umożliwiły autorowi zbudowanie właściwej konstrukcji obrazu. Liczne wykresy graficzne i tablice unaoczniają zachodzące zmiany w procesach gospodarczych, ułatwiając czytelnikowi korzystanie z materiału statystycznego i podsumowanie narzucających się mu wniosków. Zofia Libiszowska A. PRZYBOS, P o w s t a n i e K o s t k i N a p i e r s k i e g o 1651 r. J. REYCHMAN, W s p r a w i e n o w y c h b a d a ń n a d p r z e s z ł oś c i ą r u c 11 U W ~ P o Ł e c z n y c h n a P o d h a l u. Wierchy, XX, 1950l51. Ciekawy rocznik Wierchów obok pracy poświęconej pobytowi Lenina w Poroninie, obok rozpraw z zakresu geografii gór, turystyki itp. przyniósł dwa artykuły poświęcone walce klasowej na Podhalu: P l' z y b o s i a "Powstanie Kostki Napierski.ego 1651 r." oraz J. R e y c h m a n a "W sprawie nowych badań nad przeszlościq ruchów społecznych na Podhalu". Artykuł Przybosia oparty na szerokiej bazie literatury i źr6deł daje obraz powstania podhalańskiego, uwzględniając ogólne tło tego ruchu. zarówno w jego wcześniejszej fazie buntu przeciw Komorowskiemu, jak 1 i współczesnych Kostce powstań chłopskich w Wielkopolsce i Lubelszczyźnie. Autor kreśli sylwetkę Kostki, człowieka, który mienił się być synem królewskim i był nim prawdopodobnie, a przez szlachtę uważany był za awanturnika i włóczęgę. Może w samej charakterystyce Kostki dobrze byłoby podkreślić tę ogromną nienawiść do szlachty, jaka bije z jego wszystkich odezw i listów. Czy u człowieka szlacheckiego pochodzenia nie świadczy to o jakiejś· zadawnionej, wiecznie piekącej ranie? Czy obok zrozumienia chłopskiej niedoli nie występuje u Kostki moment jakiejś urażonej ambicji? Autor zajmuje się też postaciami współpracowników Kostki: Zdanowskim Marszałkiem Łętowskim, Radockim. Najbardziej radykalny wśród nich to stary bakałarz z Pcimia Radocki. Z listu jego da się wnioskować o nastrojach panujących wśród chłopów w dobrach kasztelanii krakowskiej. Chłopi gotowi są pójść na szlachtę, czekają tylko uniwersału królewskiego. Pisze autor, że już przedtem chłopi kasztelańscy ••prawowali się w sądach referendarskich, powołując się na rzekomy przywilej kr6lewski, prawdopodobnie pióra Marcina Radockiego". Opiera się w tym twierdzeniu na zdaniu mandatu królewskiego "iż wy wyjąwszy z kancelarii naszej za złym udaniem reskrypt nasz jakiś ... robocizny ... oddawać nie chcecie". (rp l' z yb a ś, Materiały do powstania Kostki Napierskiego ,s. 8). Nie zachodziła tu kwestia podrobienia dokumentu, ale o rzekomo fałszywe przedstawienie sprawy w sądzie referendarskim, które spowodowało przychylne dla chłopów orzeczenie. Wielokrotnie w pismach wychodzących z kancelarii królewskiej do poddanych pojawia się tego rodzaju formułka, gdy chodzi o zmianę przychylniejszego orzeczenia na gorsze. Przy omawianiu testamentu drugiego z przywódców chłopskich Łętowskiego wartoby dodać, o jakich to dokumentach (s. 80) pamiętał sędziwy wódz górali nowotarskich w obliczu śmierci. Wyrażnie zaznacza bowiem swoją troskę o gromadzkie prawa i przywileje, owe inwentarze i dekrety referendarskie będące dla chłopów podstawą obrony w sądach referendarskich. Wydaje się wreszcie, że autor nieco przecenił oddżwięk haseł powstańczych Kostki wśród chłopów (s. 68). Z uważnego śledzenia źródeł wynika, że g¢rale odnieśli się, zwłaszcza początkowo z dużą nieufnością do agitacji K0stki, pytali o radę miejscowych plebanów (por. Przybcś, Materiały do powstania Kostki Napierskiego s. 18), czekali, jak w kasztelanii krakowskiej, na uniwersał królewski. Co ciekawsze, wśród licznych wzmianek współczesnych o ruchu Kostki Napierskiego brak wiadomości o aktach gwałtów ze strony chłopów. Cały ruch cechuje nastrój oczekiwania, który może przemieniłby się w czyn. gdyby si.ę Kostce udalo mieć jaki większy sukces. Na pytanie, dlaczego Kostka zamknął się w Czorsztynie daje w pewnej mierze odpowiedź zapiska w kronice ks. Ranotowicza proboszcza przy kościele Bożego Ciała a Kazimierzu (B. J. rkps 3742 k. 48), który notuje, że czekał on na posiłki z Węgier i Czech, aby w większej liczbie uderzyć na Kraków. �1040 1041 Na zakończenie dodać jeszcze trzeba, że niesłusznie określił autor starostwo nowotarskie, jako ekonomię królewską, gdyż królewszczyzny w tych okolicach zawsze stanowiły "panis bene merentium", chleb dobrze zasłużonych, a dochody z nich nie zaspakajały bezpośrednio potrzeb dworu królewskiego. Artykuł A. Przybosia jest cennym zestawieniem naszego dorobku (do początku r. 1951) o powstaniu podhalańskim. Ciekawe i nowe są wiadomości o oddźwiękach ruchu Kostki w laudach i instrukcjach sejmikowych. świadczące o tym, jak bardzo szlachta przeraziła się tym ruchem i jak cieszyła się z jego ugaszenia. * * * Krótki artykuł J. R e y c h m a n a omawia rozmaite formy walki klasowej na Podhalu. Celem artykułu jest, jak twierdzi autor, zainteresowanie młodszych badaczy przeszłością społecznych ruchów chłopskich w tym rejonie. Wzrastający ucisk ze strony starostów królewskich powodował większe nasilenie walki. Początkowo chłopi próbują tylko drogi skarg i spraw w sądach nadwornych, i taki charakter mają wystąpienia górali przeciw Ratułdowi z końcem XV w. W początkach wieku XVII dochodzi już do zbrojnych wystąpień przeciw staroście Komorowskiemu, w połowie tegoż wieku do powstania Kostki Napierskiego. W stosunku do badań nad rokiem 1651 autor wysuw.a szereg postulatów, częściowo zrealizowanych ostatnio przez historyków. I tak np. w świetle rachunków miejskich wystąpiła wyraźniej sympatia naj uboższych warstw Krakowa i Kazimierza dla ruchu Kostki. Jest rzeczą oczywistą, że ruchów na Podhalu nie można traktować całkiem odrębnie, bez powiązania z sąsiednim terytorium, a więc czorsztyńskim, lanckorońskich, dobrami kasztelanii krakowskiej, wsią Kasinką. Wszędzie tam w ciągu XVII wieku, zwłaszcza w drugiej jego połowie mamy do czynienia z ogniskami oporu. Do równoczesnego niemal wystąpienia chłopów we wszystkich tych królewszczyznach dochodzi w latach 16691672, kiedy to w lanckorońskim zawiązuje się formalna chłopska konfederacja i dochodzi do strajku rolnego, kiedy chłopi napadają na dwory w Czarnym Dunajcu, Dzianiszu i Barwałdzie, kiedy w r. 1670 oddziały górali staczają formalną bitwę pod Nowym Targiem z chorągwiami królewskimi, kiedy w czorsztyńskim widzimy silną agitację przeciw odrabianiu pańszczyzny. Tezy autora moż.rlaby uzupełni.ć twierdzeniem, że bunty czy powstania chłopskie nie wyczerpują formy walki klasowej na wsi w XVII w. Do otwartych wystąpień przeciw szlachcie dochodzi bardzo rzadko, a opór przejawia się głównie w zorganizowanej odmowie powinności odrabiania pańszczyzny i in. I te wystąpienia uważane były przez szlachtę jako bunt. Jest rzeczą bardzo interesującą śledzenie tego rodzaju chłopsJkich wystąpień. Niekiedy mają one oparcie w organizacji gromadzkiej, a na czele stają wójtowie, kiedy indziej, wójtowie pozostają na usługach dworu, a na czele chłopów idą kmiecie. Nazwiska ich mamy często zachowane w aktach: w Ka- since w połowie XVII w. przewodzi Filip Bolisęga, stracony w r. 1654 w Oświęcimiu, w dobrach kasztelanii krakowskiej przez pół wieku czołową rolę odgrywa Walenty Marszałek z Krzeczowa, w dobrach lanckorońskich u schyłku wieku staje na cześć zorganizowanej akcji Jakub Smietana, karczmarz ze Skawicy. W dalszej części swojego artykułu omawia Autor zagadnienie zbójnictwa. Zagadnienie to doczekało się niedawno poważnego monograficznego opracowania w książce O c h m a ń s k i e g o, Zbójnictwo góraLskie. Autor, który tej sprawie poświęcił już szereg artykułów, rozważa źródł.a zbójnictwa, jego skład społeczny. Można by tu dorzucić jeszcze uwagę o związku zbójnictwa z natężeniem klasowego ucisku. W świetle kroniki Andrzeja Komonieckiego pokazuje się, że w "państwie" żywieckim dużo wzmianek o zbójnikach znajdujemy w okresie rządów Komorowskiego, liczba ich ogromnie maleje w ciągu kilkudziesięciu lat, kiedy Żywiecczyzna jest w zarządzie królowych, i znowu wzrasta z nastaniem władzy Wielopolskich, którzy jak się okazuje, potrafili w stosunku do lat poprzednich niemal podwoić dochody. Wówczas też karty kroniki przepełnione są wiadomościami o zbójnickich akcjach i straszliwych egzekucjach. Wydaje się natomiast, że zaliczanie raubritterskich wyczynów szlachty do zbójnictwa, jako owego Jana Pieniążka Jelitczyka jest nieuzasadnione, gdyż raubritterstwo wyrosło na całkiem innym podłożu, jak to wykazał Engels, mianowicie jest wynikiem zubożenia rycerstwa u schyłku feudalizmu. Autor kończy sw6j artykuł krótką charakterystyką ruchów narodowo wyzwoleńczych na terenie Podhala w XIX, ze szczególnym uwzględnieniem działalności Stowarzyszenia Ludu Polskiego, zwłaszcza Tetmajera i Goszczyńskiego oraz powstania chochołowskiego. Obok postulatów badawczych wysuwanych przez autora warto by jeszcze zwrócić uwagę na zagadnienie stosunk6w panujących wśród robotników w rudach i hutach tatrzańskich, gdyż 'j ta kwestia wchodzi w zakres dziewiętnastowiecznej specyfiki Podhala. Janina Bieniarzówna STANISŁA W SZCZOTKA. P o w s t a n i e c h ł o p s k i e p o d w o d z ą K o s t k i N a p i e l' s k i e g o, Warszawa 1951, wyd. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, s. 173. Trzechsetna rocznica powstania chłop6w podhalańskich pod wodzą Kostki Napierskiego skłoniła wielu historyk6w do ponownego zbadania tego najpoważniejszego ruchu antyfeudalnego na ziemiach rdzennie polskich. Zagadnieniu temu poświęcono szereg artykułów, ukazało się też kilka wydawnictw m. in. zdawna oczekiwana monografia wybitnego badacza w zakresie wsi polskiej Stanisława S z c z o t k i. SzJCzotka jeszcze przed woiną napisał obszerną rozprawę, kt6ra uległa zniszczeniu w czasie okupacji. Streszczenie pracy ogłosił we Lwowie w Sprawozdaniach Towarzystwa Naukowego w r. 1938. Napisana jasno i przejrzyście książka Szczotki rzuca światło na dolę chłopów polskich w XVII w. uwzględniając szczególnie specyfikę 66* �1042 ziem południowej części dawnego województwa krakowskiego. Przedstawia tradycje rewolucyjne Podhala, zwłaszcza wa:kę chłopów nowotarskich ze starostą Komorowskim w latach 1624-1633, podkreśla wpływ wojen kozackich na wzrost natężenia ruchów chłopskich w Polsce, wreszcie charakteryzuje samego Kostkę i bezpośrednie przygotowania do wybuchu ruchu podhalańskiego. Maluje przebieg akcji, i oddźwięk jej w obozie szlacheckim pod Beresteczkiem, kreśli oblężenie i zdobycie Czorsztyna, przedstawia proces i śmierć przywódców, wreszcie przebieg ruchów chłopskich w innych dzielnicach Polski zwłaszcza w Wielkopolsce. W zakończeniu nawiązuje Szczotka do wypadków rozgrywających się na Podhalu w 20 lat później, tj. do bitwy górali pod Nowym Targiem z wojskiem koronnym. w r. 1670. . Autor zastanawia się m. in. nad społeczno - ,gospodarczym programem powstania i uważa (s. 104), że program ten "odzwierciedlał najistotniejsze źądania chłopów zrywających się do walki z uciskiem feudalnym" a było nim zniesienie poddaństwa, zniesienie znienawidzonego stanu szlacheckiego i obdzielenie wrE'szcie chłopów majętnościami dziedziców. Wydaje mi się, że w znanych materiałach sprawa programu Kostki nie przedstawia się całkiem jasno. Z jednej strony padają demagogiczne hasła uniwersału Napierskiego z 22. VI. 1651 r. "Obiecuje JKM wszystkie wolności tym wszystkim, którzy teraz przy nim stać będą i będą dwory szlacheckie wasze i to wszystko cokolwiek w nich zastaniecie". "Sami się chciejcie z tej ciężkiej niewoli wybić, kiedy czas macie. Mają li oni was w niwecz obracać do ostatka, lepiej, że ich wy sami obrócicie". W żadnym z tych oświadczeń nie ma ani słowa wzmianki, jak sobie wyobrażał Kostka p:zy~złość po obaleniu szlachty, nie ma też mowy, czyją własnością będzie ZIemia. Z drugiej zaś strony, rzekomy czy teź prawdziwy uniwersał Napierskiego obiecuje uwolnić chłopów od ciężarów i robocizny CI pozostawić na samych czynszach "we wszelakich wolnościach tak jak szlachta" ale nie nadmi~nia, komu te czynsze będą płacone. Kronikarz Goliński stoj~CY bardzo bhsko rozgrywających się wypadków twierdzi, że "chłopów od poddaństwa uwolnić obiecował, tylko aby mu czynsze dawali, od robocizny ich uwalniając". I w tym więc wypadku chodziłoby o postępową zamianę renty odrobkowej na pieniężną. Propaganda Kostki zostawała przyjęta przez chłopów,.., każdym razie w fazie początkowej, z rezerwą. Świadczy o tym list Radockiego z Pcimia, \Ii któl'ym mówi, że chłopi poszliby chętnie, ale czekają na uniwersał kró~ewski. W liście z Nowego Targu z dnia 14. VI. pleban 'l. SzaIlar donosi, ze chłopi radzą się co czynić, gdyż ich namawiają do podniesienia buntu prz:ciw szlachcie. Z zapiski Pastoriusza wynika, że Kostka uciekał się i do p'ozby wobec niechętnych akcji. ,,1 bardzo wielu już zgłosiło się do tego m:c?ego. spisku, którym ten pseudo-Kostka kazał odróżniać się zielcmymi w.lenc~ml grożąc, że spali chaty i wsie tym wszystkim, którzy by tych wie11cow me wystawili". (Przyboś, Materiały do powstania K, N., s. 116). W tych warunkach nie dziwi nas, że tak mało chłopów znalazło się z Kostką w oblężonym Czorsztynie. Chłopi nie dowierzając. czekali na jego 1043 • I • ! zdecydowany sukces. Zamiast niego doczekali się upadku Czorsztyna. Słusznie więc Szczotka podkreśla słabość ruchu chłopsk:.ego (s. 122). Górale nie powstali, nie udało się też Radockiemu zachęcić do wystąpień poddanych kasztelanii krakowskiej. Jest bowi'?m rzeczą bardzo charakterystyczną, że mimo dużej liczby przekazów źródłowych o powstaniu Kostki. nie zachowały się żadne wzmianki o samodzielnych wystąpieniach chłopskich, jak np. napadach na dwory, a niewątpliwie niechętna opinia szlachecka, byłaby takie' fakty jak naj chętniej podkreślała. Odmiennie natomiast od autora można by potraktować postać Stanisława Łętowskiego - Marszałka w świetle jego testamentu zachowanego w aktach grodzkich krakowskich. Chodzi zwłaszcza o fakt wyp;erania się przez Łętowskiego bliższych stosunków z Napierskim. Autor, biorąc w obronę starego przywódcę chłopskiego pisze, "że Marszałek mógł jeszcze wciąż mieć nadzieję, że jego zarzut niekompetencji sądu odniesie jakiś skutek, przewlecze proces i wykonanie wyroku" (s. 135). Jednym słowem, że wypierając się Kostki grał na zwłokę. Tymczasem, gdyby wziąć dosłownie oświadczenie Łętowskiego, to wynika zeń, że do pójścia pod Czorsztyn skłonili go sąsiedzi Jarząbek i Krupowie. Wybrał się do Kostki z dokumentami gromadzkimi, licząc może na jakąś pomoc Kostki w spornych sprawach ze starostą nowotarskim. Jeszcze w obliczu śmierci dużą wagę przywiązuje Łętowski do owych dekretów, skoro w testamencie wspomina o miejscu przechowywania aktu komisarskiego i inwentarza skarbowego, i każe zwrócić się do sług biskupich o oddanie innych dokumentów, zabranych mu na Czorsztynie. I jeszcze jeden szczegół: Marszałek w swojej ostatniej woli przykazuje zwrócić dług dworowi, co również nie wskazuje na zerwanie się z poddaństwa. W świetle więc testamentu Stanisław Łętowski Marszałek nie reprezentuje ogólno-polskiego bojownika chłopskiej sprawy. Nie wyrósł nad własne środowisko, ale do końca życia zostaje natomiast patriotą nowotarskim, dla którego najważniejsze są sprawy dotyczące wsi "państwa" nowotarskiego. Na zakończenie Sz,czotlka omawia krótko inny ruch chłopski z lat 1669-1672. I rzeczywiście ruch ten nie zbadany dotąd szczegółowo, poza krótką rozprawą Czubka o bitwie nowotarskiej, zasługuje na baczną uwagę· To nie tylko starcie poddanych nowotarskich z wojskiem królewskim w r. 1670, z powodu nadużyć przy wybieraniu stacji żołnierskich. Zasięg jego obejmuje bowiem szereg królewszczyzn w okolicach górs'dch: starostwo lanckorońskie, nowotarskie, barwałdskie, czorsztyńskie, poniekąd i dobra kasztelanii krakowskiej. Słychać tam i o agitacji wśród chłop:'Jw, o' organizacji wojskowej, o zdecydowanych wystąpieniach przeciw dworom, że wspomnieć najścia na dwory w Barwałdzie, Czarnym Dunajcu i Dzianiszu . Rysują się postacie przywódców: szlachcica Stanisława Wierzbięty, chłopa Klimuta Czarnego ze Skawicy, Stanisława Buchańskiego, wreszcie agit'ltora wożnego sądowego Szymona Szarkowicza. Na stłumienie ruchu w Nowotarszczyźnie, gdzie działały też oddziały ze starostwa lanckorońskiego wysłano 7 wyborowych chorągwi. Doszło do bitwy pod Nowym Targiem d\\'Ukrotnie: pod koniec 1669 r. i \v kwietniu 1670 r. �. "-:, 1045 1044 Ruch 1669-72 nie wywołał takiego oddźwięku w publicystyce szlacheckiej, jak ruch Kostki. Tłumaczy się to chyba tym, że już czasy były znacznie spokojniejsze niż w okresie wojen kozackich i szlachcie nie groziło uderzenie od tyłu. W każdym bądź razie, pod względem bezpośredniego udziału chłopów w akcji ruch ten przedstawia się znacznie poważniej niż powstanie Napierskiego, gdzie osoba przywódcy wybija się na plan pierwszy. Charakterystyczą dla roku 1651 jest atmosfera wyczekiwania ze strony chłopów: w dwadzieścia lat później chłopi nie czekają, ale działają. . Książkę Szczotki o powstaniu podhalańskim czyta się z dużym zainteresowaniem, gdyż autor umiał pogodzić głęboką znajomość; przedmiotu z lekką formą opowiadania, co w naszej literaturze historycznej jest rzeczą dość rzadką· . Janina Bieniarzówna JOZEF BURSZTA. W i e ś i kar c z m a. Nakład Ludowej Spółdzielni Wydawniczej, Warszawa 19,50. '8°, s,tr. 228 - 4 nlb. ryc. z przedmową Sto Szczotki. Praca J. B u l' S z t y posiada raczej charakter historyczny z wyraźnym akcentem socjologicznym; autor położył główny nacisk na uchwycenie funkcH gospodarczej i społecznej karczmy we wsi, na nakreślenie historii rozW{)ju karczmy w dawnej Polsce i jej roli jako narzędzia ucisku klasowego. Temat, jak też i jego opracowanie nie jest obojętny dla etnografa. W literaturze etnograficznej i w materiałach spotyka się bardzo często wzmianki o roli karczmy w zwyczajach, obrzędach i wierzeniach; powstaje pytanie, jak dawną jest ta instytucja, jak zmieniały się jej funkcje gospodarcze i społeczne w ciągu dziejów. Autor zdawał sobie sprawę z tych zagadnień stwierdzając w zakończeniu, że jest to jedna z naj starszych instytucji na wsi, sięgająca czasów przedhistorycznych. Uderza go też wszechstronność '1 różnorodność funkcji karczmy, służącej jako miejsce styczności towarzyskich miejsce sądów, transakcji handlowych a odgrywającej ważną rolę w życi~ wsi. Przedstawiona przez autora zmienność tych funkcji od wczesnego średniowiecza do upadku Polski szlacheckiej oraz dzieje jej w XIX w. wymaga przeanalizowania materiału etnograficznego, związanego z karczmą, w celu wykrycia, kiedy i w jakich warunkach funkcje te powstawały lub zanikały. Możliwe, że na drodże retrogresywnej eliminacji uda się odtworzyć pierwotne znaczenie tej instytucji, niepoświadczone źródłami pisanymi. Książka J. Burszty, napisana z pasją i niemal literackim zacięciem, będąca zarazem syntezą rozważań historycznych na ten temat, walcząca o prawdziwy postęp· wsi, jest również ważną pozycją w literaturze etnograficznej, jakkolwiek autor nie jest etnografem i celów etnograficznych sobie nie ~tawiał. Natomiast przedstawił funkcje karczmy średniowiecznej - od cZ<l;sow propinacyjnego regale książęcego, poprzez karczmę sołtysi,ą i plebanską, ukazał skutki zwycięstwa karczmy szlacheckiej. Można mieć pewne wą~p~iwości, czy autor nie uogólnił zbyt pośpiesznie zdarzeń zawartych w zrodłach, czy wogóle podstawa doboru źródeł była jasno sprecyzowana nie mniej autor dowiódł, że dzieje karczmy wiążą się ściśle z procesami • feudalnymi i stanowią poważną część historii wsi. Wśród tez autora zasługują na uwagę tezy zawarte w VI-tym rozdziale, w którym autor wykazuje, że szlachta w trosce o zwiększenie konsumcji, wyzys~iw~ła ~wn€' zwyczaje ludowe, jako okazję do zaostrzenia przymusu SpozycIa. Lttkup, zwyczaj wkupywania się, wszelkie formy poczęstnego, ~br~ęd we~elny, ułatwiały ten proces. Co prawda autor dotyka t.ego za~adnIenIa r,acz~J powierzchownie, nie leży ono bowiem w centrum Jego zamteresowan, me zużytkował też materiałów etnograficznych, choć właśnie byłoby ciekawe określenie, które z istniejących zwyczajów wiejskich są rezultatem narzutów dworskich, a które stanowią warstwę starszą. Tak np. w obrzęda~h zaręczynowych i weselnych karczma odgrywa dość ważną rolę, sz~~egol~ nie po powrocie z kościoła weselnicy wstępują do karczmy. W p.ołud~lOW:,J części np. województwa lubelskiego przYbyw~ją ta~ "ze SW~Ją .wodk~ • w Opoczyńskiem zaś kobiety przy tej sameJ ?kaZJI pr~ywozą Je~zeme. W karczmie przepijano pieniądze zebrane w czaSIe rozpl~cm. Powsta.Je p~tanie, czy zakazy biskupów, wzbraniające księżom udzIału w .zawIeran:u małżeństw w karczmie, są tylko odbiciem ówczesnych stosunkow, w ktorych pleban był posiadaczem karczmy, czy też są ś~adem form starszych obrzędu weselnego, w których karczma odgrywała wazną rolę. (Z. G log e 1', Encyklopedia Staropolska). Anal{)giczne przykłady łączą się .z ~ogrze.bem. z chrzcinami, zebraniami maszopskimi na Kaszubach, zwyczaJamI sobotkowymi, świętomarcińskimi, dożynkowymi, jarmar~znY~i. itp. Karczma ?~ła także miejscem sądów świeckich i duchownych, Jak sWIadczą o ty.m ro~ne źródła; najciekawsze w tym względzie są średniowiecz~e zakaz:y bISkupow, zabraniające odbywania tam sądów. I znów wysuwa SIę pytame, c~Y są~~ w karczmie są urządzeniem feudalnym, pozorującym ekst::ytonalnosc. o czym wspomina Świętochowski a tym sa,mym .. bezstronnosc, . cz~ ko~~ tynuacją zwyczajów dawniejszych. Eksterytonalnosc karc.z~y znaJdUje sWOJ wyraz w bogatej literaturze paremiologicznej: "W ~arc~mIe I chł?p w czapce bywa", "W karczmie niemasz pana" itp. powstaJe Wlęc ~ytame~ ~zy cała obyczajowośĆ i obrzędowa funkcja karczmy była wyłączme WynIkIem ~tosunków feudalnych czy też i przedfeudalnych. Sama nazwa występuJąca w różnych formach na całej Słowiańszczyźnie w języku węg.ie~ski~ ~ rumuńskim, a także wschodnio-niemieckim wskazuje na dawmeJsze JeJ powstanie. W języku staro-cerkiewnym wyraz ten oznaczał obok karczmy także napój z chmielu; w bułgarskim kI' C m o vat i oznaczało tyle co "kramarzyć", kupczyć". B r u c k n e l' zestawia ze st.-cerk., k l' c z a ~ . dzban lub kI' k y g a, wóz, nosze. Nie wchodząc w szczegoły zagadmema należ; stwierdzić, że karczma stojąca przeważnie w środku w~i, w pobliżu kościoła, szynkująca miód, jest instytucją starszą od urządzen feudalnych i pańszczyźnianych. Ciekawe zagadnienie na marginesie karczmy stanowią formy budowlane karczem, zajazdów, gospód, oberż, możliwe że studia nad tym ~aga~nieniem rzuciłyby pewne światło na samą genezę i kształtowame SIę karczmy, jako instytucji; interesującym szczegółem jest fakt częstego występowania podcienia. Józef Gajek �1047 1046 A. DOBROWOLSKA, Ikonog a f i a l u d o we j o d z i e ż y z aSłowiański. II, 33 - 60. Kraków Studium Słowiańskiego. l' <: h o d n i o - s ł o w i a ń s k i e j. Pam:ętnik 1951, 80, ryc. 28, mapa 1. Nakładem Ciekawa rozprawa z zakresu kostiumologii należy do serii licznych prac z tej dziedziny, które w ostatnich latach pojawiły się w druku (np. Kusznira, N. Belicerowej, T. A. Kirukowej, N. P. Gorbac z e w e j bułgarskie wydawnictwo albumowe, prace st I' a n s k i e j, B. S o tk o w ej, ,albański album strojów ludowych, 10 zeszytów Atlasu Polskich Strojów Ludowych. A. D o b I' o W o l s k a wydała również w 1948 r. Strój ludowy na Łużycach, drukowany w Bibliotece Studium Słowiańskiego Nr 3). W części wstępnej wymienionej pracy po słusznych na ogół rozważaniach nad metodyką badań ubiorów, wytknęła sobie autorka plan przeanalizowania tych elementów z zespołu ubiorów zachodnio-słowiańskich, które przetrwały do czasów współczesnych w etnograficznym materiale . ikonograficznym, oraz wykreślenia zasięgu elementów na obszarach posłowiańskich tj. w Westfalii, Hannowerskiem, Brunszwickiem, na obszarach dawnej Marchii, Altenburskiem, w Saksonii, Hesji, Turyngii, Frankonii i Bawarii. Podstawę stanowią jej poprzednie studia nad strojem ludowym na Łużycach, w których doszła do wniosku, że na dawnym obszarze posłowiańskim, wokół łużyckiego centrum istnieje, lub do niedawna istniał. zespół odzieżowy środkowo-północno-europejski, jako rezultat oddziaływania podłoża słowiańskiego, Obszar ten stanowi w ujęciu autorki pas przejściowy między kulturą Wschodu i Zachodu. Za naj istotniejszą cechę uznała autorka: 1) płócienną białą płachtę żałobną, noszoną w kombinacji z czółkiem i podgębnikiem, 2) wałek chusty noszonej w rękach lub pod pachą, 3) męską koszulę noszoną "na Wypust". Elementy te zwracały zresztą już dawniej uwagę niemieckich etnografów (R. Drescher, Hottenroht, A. Scholtin, R. Julien, E. Huck), żaden jednak z tych badaczy nie widział zjawisk tych w tym zasięgu, co A. Dobrowolska i w tym jej główna zasługa. Uznając ważność tych etnografi.cznych osiągnięć autorki nie sposób !pominąć milczeniem niedociągnięć wynikających zresztą z niedostępności szeregu pozycji bibliografi.cznych i zbiorów. Główny 7..arzut dotyczy samej metody postępowania; w pracy potraktowano zbyt ogólnikowo szczegółową analizę wymienionych faktów kulturowych, posługując się opisem ogólnym ubioru w oparciu a materiał fotografi.czny. W toku dowodzenia odwołuje s'ię autorka do pracy o ubiorze łużyckim, ale i tam brak np. rysunku naczółka. Mimo to autorka wyprowadza śmiały wniosek. że ubiór ten nie ma ni.c wspólnego z średniowiecznym i renesansowym kobiecym strojem żałobnym; na stronie zaś 31 stwierdza ogólnikowo, że w Kletnie biała usztywniona chusta przypomina kornet klasztorny. Ten brak szczegółowej analizy' i precyzyjnego określenia typów i odmian odzi.eży budzi pewne wątpliwości co do słuszności załączonego na końcu pracy kartogramu. Natomiast dość miejsca poświęcono udokumentowaniu zasięgów Sło. wian zachodnich przy pomocy L. N i e d e l' l e g o. W ten SfPosób umacnia autorka tezę o sło'wiańskości wymienionych elementów. lecz argumenty tE' ~ : •• l \ i i I l 'I. I ~ są raczej pozaetnograficzne. Nie znaczy to, by nie posiadały one swojej wagi, byłoby jednak lepiej, gdyby wnioski opieraly się na zasięgach dobrze określonych pod względem systematycznym faktów etnograficznych. W pracy stawia autorka tezę o wyodrębnieniu się ogromnej grupy lcostiumowej Słowi.an Zachodnich w związku z użyciem białej płóciennej płachty żałobnej (płachta, czółko, podgębnik), która nie ma żadnego genetycznego związku 7. zachodnio-europejskim ubiorem klas uprzywilejowanych. Funkcja obrzędowa tego zespołu odzieżowego stanowi wedle autorki warstwę młodszą, pierwotnie bowiem był to ubiór powszedni. Wobec takiego postawienia tezy powierzchowne potraktowanie zagadnienia dwu stref kulturowych, z których jedna związana jest z apotropicznym, żałobnym kolorem białym, a druga czarnym, jest uchyleniem się od ważnego w tej sprawie problemu. Żałobny kolor biały nie powstał w Europie na tle zróżnicowania klasowego, lecz był etnicznie, kulturowo uwarunkowany . nim został wyparty przez kolor czarny. Pobieżny przegląd literatury np. A. F is c h e l' a. Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego. Z i b l' t a Listy z ceskych dejin kulturnich, wskazuje podobnie jak H o f f m a n - K l' a y e r a Handworterbuch (IX 348), że Czechy, Szwajcaria, środkowe i północne Niemcy do XVI w. nosiły białą odzież jako żałobną Wprawdzie na stronie 52 powołując się na Plutarchą, Weinholda i Eberta stwierdza, że w świecie germańskim żałobnym kolorem jest kolor czarny, ale sprawa ta nie jest zupełnie rozstrzygnięta. R. B e i t l stwierdza np., że w Skandynawii płaczki pogrzebowe posiadały na wzór Nenn biały ubiór głowy (Deutsche Volkskunde, str. 181). Tenże sam autor podkreśla, iż kolor. biały jako żałobny stanowi formę starszą (str. 192, porównaj też Deutsche Volkskunde II, 2·62 oraz K. H e c k s c h e r, Die Volkskunde der germanischen Kulturkreises, str. 257-8; 491-2). Należałoby również przebadać jak zagadnienie to kształtuje się na terenie celtyckim, czy rzeczywiście kolorem żałobnym był kolor żółty. Tej strefie przeciwstawia 'się strefa śródziemnomorska tj. Babilonia i Egipt, a dalej Semici, Rzymianie, Grecy z czarnym kolorem żałobnym, choć nie brak danych, że kolor biały odgrywał u Greków też pewną rolę. Autorka wraca zresztą na str. 47 do tego zagadnienia w ogólnym stwierdzeniu, że kolor biały jako żałobny istniał w Egipcie i jakoby związany był z kulturami rolniczymi. Co do Egiptu sprawa wcale nie jest prosta; F i .sc h e r (Op. cit. 308) podaje za Chudziński.m, że tam był nim kolor czarny, jak u Babilończyków (B. M e i s s n e 1', Assyr. u. Bab. str. 409). przykład rolniczych Indii nie jest argumentem, skoro i nierolniczy Kirgizi uważają biały kolor za żałobny. Przytoczone argumenty niesą więc przekonywujące; wiązanie żałobnego koloru białego z patriarchatem i rolą białego płótna lnianego u Słowian, bez przytoczenia dostatecznych dowodów jest w obecnym stanie wiedzy przedwczesne. Biała płachta noszona na ramionach lub zarzucana na głowę, jako odzienie żałobne, utrzymująca się do niedawna na Łużycach, znana była Niemcom na dawnych obszarach słowiańskich, a także na terenie Kaszub. Mazowsza Pruskiego, a także częściowo w Poznańskiem, Sandomierskiem i Lubelskiem. Natomiast należy wyraźnie stwierdzić. że biała naramienna. �1049 1048 KRYSTYNA PlERADZKA, Uwa,gi o bartnictwie c a c h. Pamiętnik Słowiański, t. I, s. 83-100 i odb. Kraków ł łachta jako odzienie powszednie,. ~yła zna~~ czasem zarl.ucana na g owę P b ' Włoszech Francji, SzkocJI, Rolandn, . k ym obszarze o we , .. . . B na daleko Wlę sz .' h Egipcie Grecji Etrurll I Rzymie. ez a także w czasach sta~ozytnyc w'ę suge~tywne 'mniemanie o wyłącznj( podkreślenia tych faktow stwarza SI . słowiańskim zasięgu płachty. k' k 'u i konstrukcji podkładki trudno Również wobec braku rys~n ow h r~J 'ako część żałobnego odzienia. orzec, czy czółko okrywane. ~Iał~ .c k~:g~'. ~nio5ki A. Dobrowolskiej opiejest przynależne d~ zespołu St~~~~:SIikon~grafiCzi1ym. wydają się słuszne. rające się wyłącznie na. ma ozważaniu tzw. podgębnika, dopóki jednak podobna uwaga nasu",:a Sl~ przy r. talone że 1) nie wiąże się on genew świetle analizy krOJU m~ zostanłle us śre'dniowieczu i 2) że odpowiada tycznie z analogiczny~ ublOren; ~i:w:n:IOgiCZnym formom. bałtyjskim i wsc~odmo-słowla~s. kreślenia czółka i podgębnika przeBrak precyzy]n~go typol0.glczl:ue o t afi rozstrzygnąć, czy ilustracja np. jawia się i w tym, ze czy:el~lk ~~~t~~h: Bauerntrachten (str. 182) u~struzamieszczona u R. R e t z a. a ł Walsertal w kantonie Graubmden jąca kobiece żałobne nakrycie g o~~ z. Jedynie historyczne wiadomości iest właśnie łużyckiego typu, czy. ez me.. wne światło lecz nie jest to ~ pochodzeniu tej ludności z WalliS rzucają pe , prawdziwie etn~gr~ficzny argumet~ agadnienie noszenia w ręku lub pod Ciekawie ujmuje A. Dobrowo. s a z rolle której się nie rozwija i która pachą zrulowanej płachty, zwanej Reg~n eśliW'S~Y na mapie znane punkty nie ma znaczenia praktycznego. wy. r . dawnym zasięgiem Słowian. występowania wałka-chusty, pokrywające Się z tk' za słowiańskie, wyR t t e n r o t h e m te szczą I autorka uznała za ok' Skane i Dalarni w Szwecji uznała stępow~nie zaś w~łnianyC? .w~i~h~~~ek taki, jako dodatek stroju, ma b~ć za przejaw wpływow słoWI~ns ht która straciła swą praktyczną funkcJ~. formą przeżytkOWą da",:neJ płac. ~ łowiańskimi chustkami-płachtamI, Możliwe też, że pozostaje w zWlbąz ud:e WS eselnym Niemniej jednak takich . . . ą rolę worzę zle.· k' . odgrywaJąc~ml :vazn . wschód od Bremy, Łużyc, Ziemi !;,ubus lej chust-wałkow me s~otYka ~Ię ~a . w raźnie do ludowych ubiorow Czech i Dolnego Śląs~a; me nawiązuJą te~vi w. z Gdańska. Możliwe, że pewne i Polski, poza Jednym dow~deJ? z tl ~łownikowym ale autorka podała światło rzuciłyby tu rozwazama na e.. , tylko termin niemiecki. . . l' a Wypust" tvpu poncho (?) Uwagi na temat ~bi?rkukmlę~k;egoą'~y~~z: ~zk7cem zagadni~nia. otwierają białego kitla z guzami, Ja o Wle { s drogę dla poszukiwań dalszy~h: t 'one przez autorkę wyniki poNależy stwierdzić, że zWlęz~e. przeds aV:I dalsz ch badań i uzupełnień, szukiwań etnograficznych, choclaz wy~aga~ą eSj; w oparciu o materiał świadczą o możliwościach historycznej re rogr · moz'll'wości dalszych t . problem OWIera Ś mlało zarysowany etnograficzny. poszukiwań. h ilustracjami nie podano w t?bliCac Szkoda, że pod zestawionymi literatury. z której wykonano reprodukcJe. Józef Gajek Autorka sumiennie zestawiła wiadomości, jakie odnośnie bartnictwa na Łużycach udało jej się odszukać w żródłach średniowiecznych. Rozpoczynając od wzmianki Thietmara i wiadomości, zaczerpniętych z dokumentów, dotyczących danin i dziesięcin w miodzie na rzecz szeregu biskupstw i klasztorów, omawia dokładniej stosunki panujące na obszarze puszcz w dobrach dwu klasztorów cysterskich na Dolnych Łużycach, w Dobrymługu i Sławinie, następnie w ziemi żarskiej i puszczy zgorzelskiej i na pograniczu Górnych i Dolnych Łużyc. Na podstawie tych skąpych zresztą wzmianek stara się ocenić znaczenie bartnictwa dla gospodarki omawianego terenu w okresie średniowiecza, próbuje określić prawne stanowisko bartników, ich stosunek do innych kategorii ludności wiejskiej i do innego typu zajęć, odtworzyć ich organizację wewnętrzną. Jeśli chodzi o okres póżniejszy, od w. XVI po XVIII, dane dotyczące stowarzyszeń bartnych czerpie z literatury, przede wszystkim z pracy pochodzącego z Górnych Łużyc A. G, S c h i r a c h a ,(wyd. 1774). W zakończeniu autorka podkreśla, że "studia nad bartnictwem łużyckim wymagają szerokiego materiału porównawczego przede wszystkim z ustrojem bartnym w Polsce (mającym o wiele liczniejsze prawa i przepisy), a następnie w całej zachodniej Słowiańszczyźnie". Zwraca uwagę na wartość zbierania materiałów ono- i toponomastycznych, mających związek z bartnictwem, oraz słownictwa technicznego, które na tym obszarze mogłoby wykazać wiele powiązań z resztą Słowiańszczyzny, na skutek utrzymującej się przez długi czas odrębności bartników jako zwartej grupy. opierającej się dłużej, niż inne grupy zawodowe wiejskie, procesowi germanizacji. Jest to już jednak - jak podkreśla - dziedzina badań językoznawczych, tak jak - dopowiadamy za autorkę - próba bardziej szczegółowej rekonstrukcji obrazu gospodarki bartnej na Łużycach, wyciąganie wniosków z materiałów porównawczych zebranych z innych terenów. mogłaby być dziedziną, w której historyk spotkałby się w swej pracy z etnografem. Nie ulega wątpliwości, że pierwszy w tej pracy musi mieć głos histQ;Tyk, ustalający na podstawie źródeł konkretne. związane z badanym terenem fakty. To zadanie wzięła na siebie K. Pieradzka w omawianej rozprawce i w pełni z niego się wywiązała. • ,I I 6 Anna \ ~, ; 11 HI, \ q 11 j\ ___ na Łuży1949. L Kutrzeba WŁADYSŁAW RUSIŃSKI, T k a c t w o l n i a n e n a S l ą s k rok u. Przegląd Zachodni, nr 11/12, Poznań 1949 i odb., str. 81. li d o 1850 Klasycznie rozwinięte na Śląsku tkactwo wiejskie ma wiele opracowań monograficznych. W. Rusiński w oparciu o istniejącą bogatą literaturę pocijął się próby syntezy jego historii w okresie feudalizmu a w tym także ruchu i powstań tkaczy śląskich. Z bogatej treści pracy interesuje nas na tym miejscu omawianie przyczyn szczególnego rozwoju tkactwa na Sląsku XVl-XVIII w. i jego formy wytwórcze. �1050 Tkactwo na Sląsku - jak zresztą i gdzie indziej - należało pierwotnie do pospolitych zajęć słowiańskiej ludności kraju. Średniowiecze przynosi miejskie formy cechowe produkcji t~ackiej .. począwsz~ od XV~ ~. Śląsk eksportuje wyroby tkackie na dalekle rynkl zachodmo-europeJskle; Po~~ stawą koniunktury było jednak nie tkactwo cechowe, lecz wytworczosc wsi śląskiej: okazuje się, że wytwórczość wiejska łamie stopniowo monopol cechów (Bannmeilenrecht) i doznaje wspaniałego rozwoju, tak że na eksport L ! idzie właśnie płótno wyrobione na wsi. Szukając przyczyn szczególnego rozwoju tkactwa wsi śląskiej .a~tor podkreśla szczególne właściwości fizjografic~ne i klimat~czne, sprzYjające uprawie i przeróbce lnu (gleba, teren sprzYjający uprawle lnu na małych kawałkach gruntów, obfitość wód, nasłonecznienie, obfitość lasów - stąd łatwość bielenia). Nie te jednak czynniki były zasadnicze. Nie były nimi także szczególne warunki dystrybucji. Zasadniczy wyznacznik rozwoju autor upatruje słusznie w procesie produkcji i w ustroju wsi śląskiej. Uprawą lnu i jego przeróbką zajmowała się w o~ro.mnej większości ludn~ś~ pańszczyźniana. Tkactwo było początkowo zUJęclem ubocznym ludnoscl trudniącej się rolnictwem. To powodowało taniość produktów. Zasadnicze jednak znaczenie autor przypisuje właścicielom ziemskim, a mianowicie ich roli w ukształtowaniu się wytwórczości tkackiej. Właściciele ci pobierali od ludności trudniącej się tkactwem dodatkowe daniny i czynsze i stąd byli zainteresowani w rozwoju tej gałęzi produkcji. W obronie tkaczy wiejskich i własnego interesu podjęli walkę z monopolem cechów i tę walkę wygrali, opanowując róvmocześnie całkowicie produkcję pańszczyźnianą. Do opanowania jej dochodziło różnymi drogami: poza organizowaną produkcją tkacką we dworze siłami czeladzi folwarcznej właściciele narzucili ludności specjalne daniny w lnie SUrowym, przędziwie, przędzy i gotowym płótnie. Poza tym wyznaczyli robocizny, a mianowicie przędzenie dla dworu w określonych dniach, bądź też przerobienie na przędzę odpowiedniej ilości surowca, a nawet tkanie płótna z dostarczonej przez dwór przędzy. Jeszcze ciekawszy jest dalszy rozwój mający związek ze strukturą społeczną wsi śląskiej a nawet z jej kształtem i ustrojem gruntowym. Tkactwo. będące początkowo ubocznym zajęciem, staje się z czasem zawodem głównym. Uprawia go ludność uboga - chałupnicy i komornicy. Wraz z rozwojem ludności coraz więcej ludzi nie znajdujących gdzie indziej utrzymania przechodzi do tkactwa. Właściciele ziemscy regulują ten ruch w imię własnych interesów; na gruntach dawniej gminnych, a potem przejętych przez dwór, takich jak typowe tam skotnie, wygony i nawsie, wielka własność ziemska osadza "wolnych" rzemieślników tkaczy. Powstają w ten sposób wewnątrz lub z boku już istniejących wsi całe kolonie tkackie (Auensiedtungen). Po części tkacze mieszczą się także jako komornicy w chałupach kmieci. Stając się zawodem głównym, tkactwo wiejskie rozdziela się na kilka odrębnych procesów produkcyjnych: uprawę lnu, przesuniętą teraz glównie na północne, nizinne tereny Śląska, dalej przędzenie. tkanie i bielenie. Tkacze zajmują się już tylko samym tkaniem i zostają odizolowani od reszty procesów produkcyjnych. Właściciele ziemscy stają się organizatorami i nakładcami produkcji, a kapitał handlowy. w zasadzie -1 I l I ~ 1051 miejs~i, wciska s.ię mi~dzy :v~tw~r?ę lnu i niei a tkacza oraz między niego a odblOrcę. W tej specJalnoscl zaJęc leżał z jednej strony ciężki los tkaczy a z drugiej zarodki późniejszego upadku tkactwa. . . Tec~n~ka produkcji. mało jest dotąd znana i autor poświęca jej niewlele .ml:Jsca. p:zędzeme za pomocą kądzieli było całkowicie podobne do tego,. Jak.l~ do.. medawna spotykaliśmy na wsi polskiej. Również przyrządzame mCl: .mc była motana na motowidło długości jednego łokcia (57-59 c~). Dwudzlestokrotne omotanie stanowiło "pęczek" (na terenach mało polSklCh zwane "pasmem"), 20 pęczków stanowiło motek, 3 motki "pasmo". zaś z 4 ~asem powsta:wała "sztuka". !,rzędzę tkano na krosnach ręcznych WynalezlOne w P?łOW.l~ ?CyIII w. czołenko szybkobieżne weszło w użycie na Śląs~~ znac~me pozmeJ. Apretury aż do końca XVIII w. dokonywano tradycYJ me, doplero od tego czasu pojawiają się chemiczne sposoby bielenia. . Resz~ę pracy autor poświęca upadkowi tkactwa oraz opisowi rozruchów I powstan tkaczy śląskich. . .Śl~sk - jak powiedziano wyżej - stał się klasycznym terenem tkactwa "':'leJskl~go. Roz,:"in.ięte silnie i uprawiane przez 300 z górą lat wyraziło Sl~ ~arowno w zyClU gospodarczym, położeniu ludności i jej kulturze, jak tez. l W przetworzeniu kształtów wsi tamtejszej. Nasuwa się tu pewna analogIa ~ terenami. południowej ;.wałopolski. Szereg źródeł wskazuje, że syt~acJa na t.ereme ~kact:va panszczyźnianego była tu miejscami mocno zbbzona do tej .we .w~Iach sląskich. Nie mamy niestety dotąd pracy, któraby ~kazywała nasIleme l formy produkcji tkactwa małopolskiego. Jest faktem ~e b~ło ono szczególnie rozwinięte na całym Podkarpaciu w podobnych d~ sl:'łskICh wa~unkach geograficznych i topograficznych. Ciekawe, że szczegol?y r~zwóJ ,tkactwa wiąże się, tak jak i na Śląsku, z typem osadniczym WSI ł~n~w lesn.ych właśnie ze względu na możność osadnictwa tkaczy na ~awslU l sk?tmach. M?żna tu d~ć przykłady z wsi powiatów łańcuckiego l . przewarskIeg? . Pommąwszy klika monografii dotyczących tego terenu, plerws~e bardz~eJ systemat~czne dane znajdujemy u W. S t Y s i a 1. Tkacze we WSI C~ar?eJ łanc~c~im ~zyskują w 1670 r. zwolnienie od pańszczyzny JeSIenneJ. l .zm:oweJ l mają specjalny cech, akceptowany przez pana w 1758 r. SI.ln.le Jest rozwinięte tkactwo w Handzlówce, Husowie, a zwłaszcza. w KosmI~. ,W tej ostatniej na 168 gospodarstw w 1773 r. było 45 "tkacz~ l chału.pmko,,:," 2. Brak niestety u Stysia danych do wsi pow. prze,,:,or~klego. Mozemy SIę tu posłużyć innymi źródłami. Inwentarz z r. 1729 ~Yl:lle~Ia w .Markowej ,127 kmieci, a prócz nich tylko tkaczy na zagrodach % w lud nOSCI ,. Mark lIczbIe . bł' 51 l 12 "tkaczow komorników" 3. Zatem ponad 30 owej . y o wowczas tkaczami. Podobnie zapewne było w Kosinie, skoro tkacze .leszcze w 1800 r. otrzymują specjalne "prawo tkaczów kosińskieh"', v.: ~0v.:. l W. S t Y ś, Rozdmbnianie gruntów ch!opskich w byfym zaborze od roku 1787 do 1931,Arch. Tow. Nauk. we Lwowie, Lwów 1934. austriackim, • Tamze, str. 12-20. 'doSSOÓJineum,rkps nr 9690,Inwentarze, str. 28-36. Inwentarz specyfikuJ'e tkaczy zagro mk w na'.' ,"zagrody tkackl'e . ' , , ' c at"e (13),,,zaglOdy trzycwlerciowe tkackie" (4)"zagrody dwucwlerclOwe tkackIe" (20), "zagrody pelnoćwlerciowe tkackie" (14)' Wszyscy są tkaczami czynszowymi. ' l U J a n o \\' ski. Księgi sądowe wiejskie II nr 7041. �1052 W Albigowej na 40 kmieci w 172~ r. było 26 zagrodników i 1~ tkaczy c~ynowych 5. W Wysokiej (pow. Łancut) spotykamy w tym czaSIe następującą ::rukturę ludności: 57 kmieci, 4 zagrodników, 8 budników, 27 tkaczy czynszowych, 14 "komorników u tkaczów" i 16 komorników u kmieci 6. W Kraczkowej na 59 kmieci i 42 zagr6dników wraz z budnikami mamy 24 tkaczy czynszowych i tkaczy komorników oraz 15 komorników kmiecych 7. Być może, wsie pow. łańcuckiego i przeworskiego były specjalnym okręgiem o silnym rozwoju tkactwa wiejskiego. Jak widzimy, niezależnie od zwykłych danin czy powinności pańszczyźnianych dotyczących przeróbki lnu czy przędzy, mamy tu do czynienia z wykształceniem się - podobnie jak na Sląsku - odrębnej warstwy ludności wiejskiej, zajmującej się wyłącznie produkcją tkacką. Jest to ludność bezrolna bądź małorolna zagrodnicy a zwłaszcza chałupnicy. Charakterystyczne, że jedynie tkacze są tu ludnością czynszową. Sytuacja jest tu podobna także pod względem osadniczym. Omawiane wsie są wsiami łanów leśnych. Ludność bez- i małorolna skupiona jest tu w środku wsi, na nawsiu B. Jest tu ta różnica, że gdy na Sląsku skot nie zostały rozparcelowane i przydzielone zagrodnikom i chałupnikom pod zabudowania i ogrody 9, to we wsiach łańcuckich skot nik i nie przeszły żadnej ewolucji a zabudowana została po części tylko przestrzeń środkowa, to jest wspólna własność gminna. Tłumaczy się to mniejszym rozwojem tkactwa a stąd mniejszym zagęszczeniem ludności we wsiach tutejszych w porównaniu do śląskich. Podobny w wielu punktach rozwój tkactwa małopolskiego nie mial tu z wielu względów takich warunków rozwoju, jak to miało miejsce na Sląsku. Stąd zapoczątkowany po podobnej linii rozwój został zahamowany. Tylko tu i ówdzie powstały osady przemysłu tkackiego (np. w pow. łańcuckim Rakszawa, w pow. jasielskim wieś Nawsie). Również organizacja wytwórczości nie rozwinęła się do takiej formy, jak na Sląsku. Zapoczątkowany przez dwór przemysł nakładczy 10 nie doprowadził do masowej produkcji na eksport, nie rozwinęła się też specjalizacja w uprawie i przeróbce lnu oraz w tkactwie. Tym niemniej wszystkie bodaj elementy tej organizacji spotykamy tu w zarodku: uprawę i przeróbkę surowca przez chłopów, handel przędzą na targach, tkactwo jako wyłączny zawód, nawet pośrednictwo kapitału handlowego w prymitywnej postaci znanego na Podhalu [płóciennictwa. Wygląda jednak na to, że tkactwo małopolskie zaczyna się rozwijać na wzór śląskiego dopiero wtedy, gdy to ostatni~ chyli się już ku upadkowi. Nie miało też ono ani politycznej, ani gospodar• Ossol., rkps nr 9690, str. 19. , Tamże, str. 25-28. , Tamże, str. 19-23. • G. H I l d e b l' a n d t, Dor/untersuchungen in dem alten deutsch-ukralnlschen Grenzbereich von Landshut, w "Beitrlige z. Siedlungsgeographle des GeneraIgouvernem en ts", Kraków 1943, s. 97-169. • Tamże, str. 107. lO Np. w Inwentarzach wsi starostwa ropczyckiego z 1760 r. napotykamy w określeniu powinności t.kaczy na wyznaczanie taksy cen dla tkaczy za przeróbkę dostarczonego lnu dworskiego. - OssolIn. rksp nr 9679, k. 25. 1053 ] czej kon.iunktury, dlatego też pozostało niedorozwinięte. Ciekawa była jego forma, Jaką ono w szeregu wsi przyjęło, mianowicie wiejskich cechów tkackich. Zarówno ta ciekawa forma, jak w ogóle tkactwo małopolskie, czeka na specjalne opracowanie. Jó?ef Burszta ~ I JAN ZOŁNA-MANUGIEWICZ, "P o l s k i s t rój l u d o w y". W miesięczniku "Wiedza i Zycie" (Ul' 11 za rok 1951) ukazał się artykuł Jana Żołny-M a n u g·i e w i c z a "Polski strój ludowy". Jak wynika z samego tytułu, artykuł. ma da~ przegląd różnych typów strojów ludowych, jakie wytworzył narod polskI, czym do pewnego stopnia ubiega akcję Polskiego T-~a Ludoznawczego, które przez wydanie mo'numentalJnego "Atlasu polsktch strojów ludowych" chce ostatecznie ustalić ilość i jakość polskich strojów regionalnych. Trudno przypuścić, aby badania nad tym problo:"mem autor mógł dokonać sam bezpośrednio w terenie, niezależnie od tego w niedużym artykule musiał dokónać tak wielkich skrótów i uogólnień, że wywody I przedstawienia zawarte w artykule wymagają wielu zasadniczych sprostowań i wyjaśnień, bo o uzupełnieniach w ogóle myśleć nie można. Niejako we wstępie - str. 931-32autor zapowiada najpierw jeszcze jeden artykuł, w którym ma wyjaśnić genezę indywidualizmu strojów regional-?Yc~, czyli historyczną stronę problemu. Bezpośrednio jednak po tej zapow~edzl wygłasza zasadę, którą się będzie kierował w omawianym art y~ule, ze "przy charakterystyce tzw. strojów regionalnych trzeba ograniczyć SIę do przedstawienia nasuwających się wyodrębnień lokalnych nie określając ich dawnego zasięgu". W tych dwu wypowiedziach tkw/ zasadnicza sprzeczność. Raz autor sięga głęboko w przeszłość aż do okresów przeddziejowY~h, to znów ogranicza się do wyodrębnień lokalnych, czyli staje na gruncIe rejestrowania faktów i nic więcej. i I I 'I t Należy się zgodzić z autorem, że "prowincje kostiumologicznie nie pokrywają się z regionami etnograficznymi", przy czym autor może raczej miał na .myśli regiony etniczne, bowiem strój również składa się na region etnografIczny. Tutaj musi się zauważyć, że na terenie tej samej grupy etnicznej może być wiele regionów, czy jak chce autor prowincji kostiumologicznych, a które powstawały w różnych czasach, często od siebie znacznie odległych. Działo się to na skutek różnorakich a wielce ciekawych przyczyn i wpływów. Jeśli tedy różne typy strojów na terenie tej samej grupy etnicznej ustawi się i będzie badać na tej samej płaszczyźnie czasowej, tzn. w ostatniej fazie, a nie zbada się tego zagadnienia przy pomocy meto~ ir:nych dys~yplin naukowych, a przede wszystkim historycznej, t~. OP~ŚCI SIę tak wazny problem, jakim jest rozwój kultury ludowej. Przy takIm badaniu za rodzime i własne można wziąć obce wtręty lub naniesienia. Albowiem badania etnograficzne bez uwzględnienia możliwych do wyzyskania przesłanek i źródeł historycznych, w obecnym stadium tej nauk; nie mogą mieć większej wartości; etnografia w dzisiejszym ujęciu musi być nauką o rozwoju rodzimej kultury. �1054 Aby nie być gołosłownym przytoczę fakty. W Haczowie pow. Brzozów w miejscowości, która według podań i faktów w dużej mierze zaludniona bvła swego czasu szwedzkim elementem jenieckim, kobiety aż do dzisiejs;ych czasów noszą bardzo efektowny strój, który wykazuje wiele odrębności w porównaniu z innymi strojami regionalnymi. Powierzchowny badacz nie stosując solidnej metody historycznej, stwierdziwszy odrębny strój mógłby zarejestrować nowy region kostiumologiczny, a nawet ulec sugestii i doszukać się w haczowskim stroju wpływów szwedzkich, czy innych. Tymczasem, jak to stwierdza tradycja a przede wszystkim pamiętni,ki ks. Michny, strój ten został skonstruowany w poł. XIX w. przez dwor, którego właścicielka z pasją uczyła haftu wiejskie dziewczęta. Strój haczowski musi więc być stanowczo wyłączony z szeregu polskich strojów ludowych, a Haczów włączony do regionu, w którym się mieści. Na terenie Lasowiaków (widły Wisły i Sanu), a których Manugiewicz zupełnie pomija, obok zasadniczego stroju tej grupy na peryferiach wytworzył się szereg lokalnych odmian, coś w rodzaju podregionów. Wewnątrz grupy znajduje się bardzo ciekawy i odrębny region kostiumologiczny którego żadną miarą nie można zaliczyć do peryferyjnych odmian. TylkO' przy zastosowaniu metody historycznej można dowieść, że mała grupa Lasowiaków przyjęła strój Rzeszowiaków, a to dzięki temu, że przez centralną miejscowość biegła ongiś droga handlowa, która łączyła ją z ważną miejscowością na terenie Rzeszowiaków. W dalszym ciągu swego artykułu, w którym autor wyliczył i opisuje poszczególne typy strojów ludowych opierając się na grupach "etnograficznych" pozornie jest konsekwentny założeniom umieszczonym v:e. wstę?ie i podtytuły konstruuje bądź w liczbie pojedynczej co ma oznacza c, ze reglOn kostiumologiczny pokrywa się z etnicznym, bądź w liczbie mnogiej, co miałoby oznaczać, źe na terenie tej samej grupy etnicznej istnieje więcej regionów kostiumologicznych. Mówi więc: "Strój sandomierski" .a obok tego "Stroje rzeszowskie". Specjalnie chciałem zająć się tym ostatmm ustępem. b0wiem interesuję się strojami Rzeszowiaków. Przeczytawszy tytuł "Stroje Rzeszowskie" czytelnik mając w p~ini.ęci wstęp, oczekuje opisu conajmniej kilku strojów z terenu. Rzesz?,wlako"·. których region został ogólnie okreś'lony ja'ko :,wschodma częsc M~łopolski". Ponieważ pod pojęciem Małopolska w. rozn~c? cza.s.ach rozumIało de-: różne tereny, niejeden może sobie mylme umleJscowlC na~zą grupę· Faktycznie Rzeszowiacy zajmują dorzecze średniego a następn~e praw:obrzeżne dolnego Wisłoka, ściśle południowy kraniec PodkarpaCIa, a połnocny Niziny Sandomierskiej w powiatach Rzeszów, Łańcut i Prze:vor.sk Dopiero w końcowej fazie rozwoju kostiumologiczn~go teren Rzeszowlak~w podzielił się na trzy regiony kostiumologiczne, VI ktorych ta~ stroJ.e .mę~kle: jak i kobiece znacznie się od si~bie różniły. A wytworzYł; .~Ię mmeJ :"lę:eJ w sześćdziesiątych latach ub. WIeku. Do tamtego czasu soroJ RzeszowJakow był jednolity, na co jest wiele historycznych dowodów. Tedy "brązowe. bufiaste sukmany samodziałowe" nie są wcale charakterystyczne dla Rzeszowiaków, a tylko dla jednego regionu, którego c~ntralnym pu?kt~m jest Rzeszów. Charakterystycznym a wspólnym stro.lem Rzeszowlakow byl 1055 i żupan czarny względnie granatowy u mężczyzn a błękitny u kobiet. a który na w~chodzie regi?nu e~nic~nego, w. okolicach Przeworska ustąpił miejsc~ u męzczyzn okrYCIU, ktore Jest własnie wtrętem wOjskowym. naśladownictwem wojskowego, austriackiego płaszcza. t \~ytłum~czenia wYm.a~a też stwierdzenie, że "wschodnia część MałopolskI prz~Jęła. do odzlezy ludowej zapożyczenia szlacheckie". Prawda. zupan o ktorym Jednak Manugiewicz ani nie wspomni jest rzeczywiście szlach:ckie~o pochodzenia, przejęc.ie go do stroju ludowego nie nastąpiło bezpo~redmo od szlac?ty, a~e dopIero za pośrednictwem mieszczan, i nie jako nasladow~ze zapozyczeme. Przyjęcie żUiPana do stroju ludowego, które nastąpił? J~szcze w pIerw. poł. XVIII w. było aktem świadomym i celowym, był? dązemem chłopa do podwyższenia swego stanu chociażby tylko przez stroJ. I I ·1 ! I ~rzechodząc. do stroju kobiecego, od bardzo dawna, obok płótna na tereme Rzeszowlaków kobiety używały do stroju sukna i jedwabiów a nawe~ .brokatów. Naturalnie tylko bogate kmiotki, bo właśnie one for~owalv ~troj ~udo",:y~ przejęty ?astęp?ie przez uboższe warstwy chłopskie. Prawdą Jest, ze p~oclenne stroJe kobIece, a nawet koszule męskie we Wszystkich trzech reglOnach pokrywane były haftem typU "Richelieu", ale tylko w końco~vym ~kre~i~ ostat:niej..,iazy, u kobiet "fartuchy, zapaski, katanki" nigdy z~s "suklenkI l stamczkI , tych bowiem określeń w stroju ludowym nigdy me było. i ! I i 1 i ~ :v • .Na tereni~, Rzesz~:Vi~,ków, w~ wszystkich trzech regionach nie używały kO?Iety "Z~WIC ~a';.oJow ~o Je ubiera lVIanugiewicz, ale tylko "rań tuc~o:v - la.ntuchow . Okresleme tych części stroju podobieństwem do ręczmkow mo.ze wy~ołać u czytelnika fałszywe \\,-yobrażenie. Otóż rańtuch to płat pło~na fOJedynczej szerokości (półtora łokcia _ 90 cm) a długości ~ztery ~OkCI~.(OK.~,5 m) haftowany nie tylko na końcach, ale bardzo często I na teJ C.ZęSCidłuzsz.ego boku, która przypadała na ramiona względnie nad czoło. Rantuchy bOWIem noszono w jednych regionach wyłącznie na ramionach, w innych na głowie. '. Haft meandrowy uogólnia' autor do całego regionu Rzeszowiaków; fa~tyczl1l.e ~tosowany był tylko w łańcuckim a częściowo w Przewors~lln reg:ome ~o~tiumologi~zny.m, ściśle na tym terenie, na którym w XIV \\ leku mIała. ml~jsc~ kolol1lzacJa na prawie niemieckim, zdaje się w części elem~nten: memlec.klm, a .częśCiowo śląskim. W tym regionie dopiero w końcow~J faZIe rozwoJu stroJU ludowego stare hafty typu meandrowego były wypIerane przez hafty o motywach roślinnych. .Pisze autor w opisie st~Oju sandomierskiego, że rańtuchów używały k?blety przy ,dal~zych. wędrowkach. Czy w Sandomierskiem rzeczywiście uz~wan.o okreslema .rantuch - nie wiem. Natomiast u Lasowiaków, którzy sąs~a~uJą : Sa~domle.rsklem wyraz rańtuch jest n'eznany, na określenie tej :ZęS.CIstro.Ju uzywa s~ę .staropolskich wyrazów "zawicie" i "podwika". Tych l,o~l~ty uzywały własme tylko od wielkiego święta, stroiły się w nie do kosc1oła, na wesela, chrzciny. Natomiast do podróży odziewały się w płachtę.,łOC?tusę - oktuskę". Był to kwadratowy płat płótna o boku trzech łokci a WIęC zszyty z dwu trzyłokciowej długości pojedynczej szerokości kawał~ 67 �1057 1056 .' ht składaną na krzyż ubierało się bądź na głowę bądź .na koW płotna. Płac ę t przewijało na piersiach i zawiązywało dwa konce ramiona, bardzo częs o z tyłu na krzyżach. . . k b' . t wspomnianego artykułu w skład lubelskiego stroJu o lew.edłUg a~r~~~e głowy" wchodziła "chamełka". Ponieważ .chamełka była cego Jako "u h' tak u Rzeszowiaków jak i Lasowiakow, prawdopoużywana powszec me '. t' . rostu d bnie będzie oznaczała to samo. Otóż chamełka to me s rOJ, a po P . o d w kształcie krążka z patyka lub trzciny z dwoma sznurkamJ. ~~~~rz~ czasie czepienia zakładało się na uczesa~e w jeden snope~ wł~sy. . dY . głowy Włosy rozdzielało się następme na dwa "ogony, kazdy az o sameJ . h łk" t .ch skręcało z jednym ze sznurków, uczepionym do c am: I I nas ęp:i~1 owijało naprzemian wokół niej, a końce zawiązywa.ło, ze. powsta:vał . kok" Dopiero na ten ..!kok" nakładało Sl·ę stroJny czepiec. pewnego 1'0d zaJu " . . . . JM g' T Ie skromnych uwag wyłącznie odnośnie WYPOWiedZI '. anu le" Yale l' J'edno i drugie jest bardzo dalekie od wyczerpall1la tematu, w.cza, , . ., t odrębne jakim: są stroje Rzeszowiaków, który~ .też ma~ POSWlęCIC."rzy zła . . monografie. Jedna z niah, a mianOWICie "StróJ Rzeszowskl wys JUz rukiem nakładem Polskiego T-wa Ludoznawczego. d Franciszek Kotula ATLAS POLSKICH Strój I' I: rI I! I' l! Ii I: I STROJOW LUDOWYCH szamotulski Staraniem Minist~rstwa Kultury i Sztuki (Departament Twórc~ośc~~ oraz polskiego Towarzystwa Ludo7.nawczego przystąpiono do realtzacJI cennego wydawnictwa Atlasu Polskich Strojów Ludowych. Cele~ teg? wyd wnictwa jest opracowanie naukowe kilkudziesięciu monografu ~blorów l:dOwych, noszonych jeszcze dziś w poszczególnych regionach POlS~I: . Proces zanikania strojów zaznaczył się wyraźnie w:poce rozWIJaJącego lę kapitalizmu w XIX w. na ziemiach polskich. Stosunki feudalne .wpływały ~aczej statycznie na utrzymanie się odrębności, regiona~nych w stroJa~h ludo· wych ze względu na znaczną izolację poszczegolnych Ziem, a nawet Wlę,k~z~ch kompleksów wsi jednego dziedzica. Te kompleksy wsi, je~nego. własc?cle:a stanowiły izolowane organizmy gospodarcze, co szczegolme uWldaczm~ Się w Polsce XVII i XVIII w. Te same zaś przyczyny wpły:vały z ko~el ,na kształtowanie się odrębności w ubiorach ludowych poszczeg?lnyC? reglOnow. Partykularyzm feudalny - moim zdaniem - wpływał z JedneJ ~t~ony na wykształcenie się prowincji i regionów kostiun:ologi~zn!ch, z. drUgle\.st;o~y na ich zachowanie i przetrwanie, a poniewaz kapltaltzm nJ:e rozw J~ ę równomiernie i równocześnie na wszystkich obszarach polskICh w XI w., było to przyczyną nierównomiernego tempa zaniku strojów ludowych w poszczególnych ziemiach. . Dz:ęki realizacji wielkiego pl.anu przebudowy i rozbudoWJ', gospodarcze: w Polsce Ludowej dokonują się również zmiany w układzl: stosu~ó", społecznych. Z każdym rokiem wzrasta liczebnie klasa robotmcza, zaSilana • głównie przez dopływ ludności ze wsi. Ta migracja ludności wiejskiej do miast i ośrodków przemysłowych bynajmniej nie sprzyja utrzymaniu dawnych strojów ludowych. Na tempo zaniku strojów ludowych w Polsce wpłynął również fakt znacznego przemieszania się ludności na naszych ziemiach w czasie i po wojnie. Pamiętam jeszcze, jak w niektórych regionach Wielkopolski przed drugą wojną światową noszono resztki zanikających strojów ludowych, czego dziś się tam w ogóle już nie spotyka, nawet podczas uświęconych tradycją uroczystości ludowych. Tak. np. w południowej części pow. średzkiego, wśród tzw. Tośtaków, jeszcze w latach 1930-35 wielu wieśniaków nosiło od święta długą sukmanę koloru granatowego, bufiaste spodnie (różnego koloru), wpuszczane w wysokie buty, i czarny, niski, płaski kapelusz. W zimie zamiast czarnego kapelusza nosili wieśniacy wysoką, futrzaną czapkę, zwaną tutaj "baraniówka". Starsze kobiety (mężatki) ubierały się w długą po kostki czarną spódnicę, kabat takiego koloru, na głowę wkładały czepek z karbowanego tiulu z koronkami z tyłu głowy i chustkę. W Dębiczu (środkowa część pow. średzkiego) starsze kobiety w czasie lata nakładały spódnicę perkalową, czarny lub biały kabat, fartuch czerwony z białym haftowanym szlakiem i kolorową chustkę na głowę. Wyraźnie tutaj występowały kolory narodowe przy fartuchach. Stare kobiety z Dębicza twierdziły w r. 1933, że w takich kolorach fartuchy zaczęły nakładać "od Bismarcka i Wilusia", tj. ostatniego cesarza niemieckiego Wilhelma II. Przytoczone wyżej fakty, pochodzące z mojej autopsji w latach 1930-1938, świadczą jak szybko w naszych oczach zanikają resztki dawnych strojów ludowych. Trzeba więc ratować te cenne i stare zabytki naszej kultury ludowej. Tego zadania - wielkiego i odpowiedzialnego - podjęło się Pol. Tow. Ludoznawcze. Wydawnictwo ,.Atlas Polskich Strojów Ludowych" pod naczelną redakcją, J ó z e f a G a j k a 1P0myślane jest jako seria publikacji popularnonaukowych, by mogło również spełniać swą służbę społeczną, swe zadanie w świetlicach, by mogło być pomocą dla teatrów zawodowych i amatorskich, dla coraz więcej rozwijających się zespołów świetlicowych i regionalnych. Atlas składać się będzie z szeregu monografii, obejmujących wszystkie typy strojów ludowych z całego obszaru Polski. Na całość wydawnictwa złoży się 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty, zawierające monografie poszczególnych strojów. Sądzę, że po opracowaniu poszczególnych strojów ludowych w takiej formie przyjdzie dopiero czas na syntetyczne opracowanie naukowe po. szczególnych prowincji kostiumologicznych, wyłowienia cech wspólnych dla stroju ludowego poszczególnych prowincji. Te zaś prace syntetyczne dadzą materiał i podstawę (może?) do opracowania monografii naukowej o polskim stroju ludowym w ogóle. Ta wielka synteza w sprawie polskich strojów ludowych stanowiłaby koronę wysiłków polskich etnografów i etnologów. Fakt faktem, że trzeba było rozpocząć pracę w tej dziedzinie od zebrania materiałów i ich opracowania w formie monografii popularno-naukowych o poszczególnych strojach regionalnych, aby dojść od analizy do większych syntez, aby przejść od indukcji do dedukcji, posiłkując się przy tym marksistowską teorią, o rozwoju społeczeństwa. Droga ta jest słuszna. lecz dziś jeszcze nie wiadomo, czy będzie osiągalna. Końcowa faza tych' wysiłków 67* �1059 1058 . . b dzie od ilościowego i jakościowego zgrom~dze~1ia mate~ia~ów zale~ec ę h . 'r6dłowych dowodów historycznych. VV kazdym razie Jest analltycdzn'YŚct 1 .ze \v teJ' ogromnej pracy polskim etnografom i etnologom Zl o, z. nl'eż i inne dyscypliny ł h'ISt orycy. Pewne , naukowe, zwaszcza pomoc muszą row . . ólnie zaś historycy kultury matenalneJ. . SlCZewg tk'e tego rodzaJ'u wydawnictwa mają spełnić jeszcze inne zadame. szys l . l' t . P l e dac' materiał tworzywo do rozwoju kultury socJa IS yczneJ w 0l\!aJą on, . t' . . . L dowej Opracowane zabytki polskiej kultury ludowej s aJą Się WięC sce bl~nem a·rtystyczno-kulturalnym. Minister Włodzimierz. Sokorski, fo.rmui~fąc zadania polityki kulturalnej. w ~wietle VI ~lenum, pisze: " .... Pler~ szy wniosek, wynikający dla POlltykl kulturalnej z uc~w~ł VI .PI:num . uświadomienie sobie rodowodu naszej kultury, uSW1~dor~1l:me ~obJe t~gO nurtu kulturalnego, do którego śmiało powinniśmy ?aw:ązac, l z,ktorego sami dzisiaj wyrastamy 1 •• , kultura ~o~jalistyczna,. kto:a Jest ws?olna dla wielu narodów w swoich treściach socJallstycznych, J~st Je?n?cześme kulturą głęboko narodową w swoich środkach ~yrazu, w kl:~~cle l formach .artystycznych ... realizm socjalistyczny, to me tylko ogo.mkowo form';lłuJąc . realistyczne formy wyrazu, lecz środki wyrazu narodowe w swej for~le. w swym klimacie, kolorycie i tradycyjnych wzorach" 2. Atlas Polskich Strojów Ludowych przynosi te "tradycyjne wzory", pozwala. .sw~m pop~larno-naukowym ujęciu wykorzystać materiał dla potrzeb dZISieJszeJ kultUIY polskiej przynosi na swoim odcinku "środki wyrazu narodowe", kolory~ polski ~rzez co wielu odcinkom kultury socjalistycznej. w Polsce Ludowe] przyn~si pomoc; podsuwa formę wyrażenia treści socjalIstycznych. zespołom świetlicowym, teatrom amatorstkim i zawodowym, scenarzyst?m Itp. Atlas wypełnia zatem jedną z bardzo ważnych luk w zapotrzebowanJU społecznym chwili obecnej w Polsce Ludowej. .' 3 Jan Zołna - M a n u g i e w i c z, pisząc o polskim stroJu .ludowym , po.wjada: "strój ludowy je'st wykwitem dłu?otrw~łego r~zwoJu kultur~ materialnej SlPołecznej i artystycznej chłopow. Nie w Je.go barwnoścI, lec~ w estet;ce w pozycji dowodu istnienia zaawansowanej bazy. ar:ystyc~eJ i starannego szlifu ·kulturalnego naj szerszych mas narodu tkWI gowna Jego • If' •• • t v: waga. , . b k' do Oto furtka do bajecznego Sezamu, skąd czerpac mozna ez onca budownictwa kultury socjalistycznej". . . .,Z jednej strony je3teśmy świadkami ---: ;pis7;e .J. M .. S. 4 -z~m~an~ stroju ludowego, z drugiej znowu coraz lepie] uswtadamJamy ~o~le, JaklE' bogactwa narodowej tradycji tkwią w tym kulturalnym przeka~le . Dodam do tych słów od siebie, jak wielkie znaczenie ma opraco:vame nauko:ve posz~zególnych strojów ludowych do tworzenia realistyczne] kultury socJalistycznej w dzisiejszej Polsce, na co wyżej zwróciłem uwagę· I ! l Włodzimierz Wiedza I Zycie. S o k o l' S k i: Zadania polityki kulturalnej Nr 6-7, 1951 r. R. XVIII, s. 545. , L. c., s. 54B. 3 J. Z o ł n fi - M a n u g i e w i c z: 1951r. R. XVIII, s. 930. • J. M. S.: Polski strój z dn. IB. V. 1952 r. R. VIII Nr Polskl' str6J' ludowy (Przegląd 20 (374). s 7. ludowy. prasy). w świetle Wiedza T ygo i d'k ni VI Plenum. Zycie. Nr • , :i Atlasspełni.a jeszcze inną rolę. Zaznajamia on z polskimi strojami ludowymi zagraniczne ośrodki kulturalne. "Nasze stroje regionalne, chociaż razem wzięte istotnie wyrażają polski indywidualizm narodowy, są doskonałym przykładem więzi internacjonalistycznej w kulturze. Większość składających się na nie elementów stanowi dziedzictwo bardzo szerokich wspólnot geograficznych, wybiegających daleko poza po:ską jednię narodową. Zostały one tutaj tylko wyselekcjonowane, przeobrażone i w charakterystyczny dla grupy regionalnej sposób sprzęgnIęte'''. I na tym więc odcinku kultury, jak na tylu innych, potwierdza się znana prawda, że nie ma prawie nic narodowego, co by równocześnie nie było międzynarodowe, przynajmniej w swoich elementach składowych, w swoich prametrykach" 5. Poszczególne zeszyty Atlasu przyniosą niewątpliwie wiele materiału, świadczącego o zapożyczeniach obcych w naszych strojach regio·· nalnych. W przyszłej pracy syntetycznej o naszych strojach ludowych da się wykazać te obce zapożyczenia, jednakowe dla wielkich wspólnot geograficznych i wielu narodów i wyselekcjonować w naszych strojach cechy indywidualne, narodowe. Może dopiero wtedy będziemy mogli coś pewnego powiedzieć o genezie polskiego stroju ludowego? Wydaje mi się jednak że co do genezy odzieży ludzi w ogóle należy sięgać aż w odległe czasy starożytne, lecz co do genezy naszych strojów ludowych tak dalekie cofnięcie się aż do starożytności byłoby zbyteczne. Innego zdania jest Jan Zołna-Manugiewicz, który mówi 0: "Wypada tedy poprzestać u wstępu na ' prostej uwadze, że polski strój ludowy w ogromnej mierze jest wykwitem i złożoności dziejów starożytnych i złożoności podłoża gospodarczego, które składało się na rozwój i przekształcenie ludzkiej odzieży". Do problemu tego wrócę przy omawianiu genezy stroju szamotulskiego z punktu widzenia historyka. W każdym razie cytowany autor rozwój odzieży kobiecej na terenie północnej Polski łączy z przewagą matriarchatu, męskiej zaś na południu naszego kraju z panowaniem patriarchatu. W ten sposób cały problem genezy polskiego stroju ludowego został przesunięty do czasów pradziejowych. Jest to zagadnienie bardzo sporne, bo nie posiadamy na to żadnych pewnych dowodów żródłowych. Nie ulega wątJpliwości - i jest rzeczą zrozumiałą, że skrzyżowanie się różnych kultur w dawnych czasach przez najazdy różnych ludów wywarło wzajemnie swój wpływ na kształtowanie się również odmian w odzieży wśród ludów w czasach pradziejowych. Już na pJdstawie dotychczas wydanych drukiem zeszytów Atlasu Polskich Strojów Ludowych d::. się tyle powiedzieć z całą pewnością, że odmienności w polskich strojach regionalnych nie da się dalej wstecz przesunąć niż poza epokę feudalizmu w Polsce. W każdym razie na wszelkie daleko idące wnioski co do genezy odzieży ludzkiej, a poszczególnych strojów narodowych w szczególności, jest za wcześnie z powodu braku dostatecznej jeszcze ilości materiałów dowodowych tak etnograficznych jak i historycznych. lI. powszechny • Jan 'Tamże. Z o l n a - :\-1 a n u g I e w i c z s. 9~5. Op. cit.. s. 95U. �'(---" ... ,! l' i 1060 . Reasumując Polskich to co powiedziałem wyżej o cennym wydawnictwie Atlasu , , ., . d' t' Strojów Ludowych, można by stresclC Jego za ama w nas ępuJący sposób: . L Atlas rejestruje ginące stroje ludowe i jest częścią Pol. Atlasu Etnog'T. 2. Spełnia doniosłą służbę społec.zną. ." . 3. Przynosi wiele materiału, ktory posłuzyc moze do opracowama syntetycznej pracy o polskim stroju ludowym... . 4. Przynosi materiał do rozwoju kultury socJalIstyczne) w Polsce Ludowej. . 5. Opracowane stroje ludowe stanowią problem artystyczno-kulturalny. 6. Wydawnictwo ma znaczenie międzynarodowe. . ,. 7. Zwalcza skutecznie kosmopolityczne wpływy mleszczanskle na stroje ludowe w XIX w. * •• •• * Jako badacza miasta Szamotuł 7 i ziemi szamotulskiej z punktu widzer:ia historycznego interesuje mnie przede wszystkim zeszyt Atlasu Polskich Strojów Ludowych '- Strój szamotulski, opracowany przez' znawcę tego problemu A d a m a G l a p ę. Zeszyt ten ukazał się drukiem w r. 1951 i obejmuje: 1) Wstęp, 2) Obecny stan stroju na, badan~m obs~arze, 3) .Rys historyczny, 4) Zasięg badanego stroju, 5) Ogolny OpIS stroJu ~ęskiego, 6) Szczegółowy opis stroju męskiego (nakrycie gło~y, kosz~la, ubIOry ~zYi, kurtki, kaftan, kożuchy, obuwie, dodatki do męskiego ubl~ru), 7) Ogolr:y opis ubiorów kobiecych, 8) Opis szczególo,:"y u?io~u kO~le~ego (okrycI~ głowy, koszula, kołnierzyki, gorsety, bluzkI, spodmce, blelI~na.' zapa~kl. okrycia wierzchnie, rękawiczki, pończochy, obuwie, uzupełmeme s:r?Ju), 9) Materiały i wytwórcy strojów ludowych, 10) ~harakterystYk~ zrodeł. Poza tym zeszyt, bogato ilustrowany, zaopatrzony. Jest. w ~kaz. lIter.atur~, przypisy, w dwa streszczenia (w języku rosyjskIm I ang.lelsklm) I .SpIS ilustracji. Wszystkie zeszyty Atlasu mają podobny, z gory uzgodmon.y układ, co należy przyjąć z najwyższą pochwałą i uzn?niem. D~kładny op~s stroju szamotuIskiego podany jest w przystępny sposob dla ogołu czytelmków nie stwarzając żadnych trudności. Jako historyka interesuje mnie głównie obecny stan stroju na badanym obszarze i rys historyczny stroju szamotuIskiego. Autor tego zeszytu p~zeprowadził skrupulatne badanie w terenie i zebrał. skr~ętnie. dostępną .mu ~Iteraturę przedmiotu. Szkoda tylko, że nie porozumlał Się z historykami, ktorzy przeprowadzali badania naukowe i przyg?towali do. ~ru~u pracę, doty~zą~ą ziemi szamotuIskiej. To porozumienie wzajemne umozlIwlłoby pr~edstawlen:: pełniejsze rysu historycznego stroju szamotuIskiego. po.staral,? SIę ~zupełmc pE'wne braki w tym rysie historycznym. czego autor me będZie mJał za złe dla dobra nauki. Z dotychczasowych, ogłoszonych zeszytów Atlasu najdokładniejszy najpełniejszy zarys historyczny przynosi zeszyt T. S e wer y n a o stroju , Kronika miasta SzamotuL W przygotowaniu grafia i żródła do dziejów Szamotu! ! okolicy. do druku. Tamże obszerna biblio- I ł 1061 dolno-śląskim (Podgórze) z 1'. 1950. Autor, dysponując bogatym, zachowanym do naszych czasów, źródłowym materiałem historycznym, mógł przedstawić zarys historyczny stroju dolno-śląskiego w poszczególnych wiekach (od XIV-XIX w.), czego nie mógł zrobić Adam Glapa w swoim zeszycie z po. wodu znikomej wprost ilości żródeł historycznych odnoszących się do stroju szamotuIskiego. Siłą rzeczy musiał w wielu wypadkach ograniczyć się do przypuszczeń więcej lub mniej trafnych, ograniczyć się do chronologii względnej, ustalonej na podstawie analizy poszczególnych części ubioru męskiego czy żeńskiego szamotuIskiego oraz do przeprowadzenia pewnych analogii. Była to rzecz konieczna przy braku źródeł historycznych (dawnych opisów i materiału ikonograficznego). Bezsprzecznie zadanie autora w takich warunkach było o wiele trudniejsze niż cytowanego wyżej dla porównania autora zeszytu o stroju dolno-śląskim. "Jak wyglądał strój - pisze autor zeszytu na str. 7 - na terenie Szamotulszczyzny w XVII i XVIII w. nie wiemy z powodu braku źródeł. Przypuszczać można, że dzisiejszy, bogaty i piękny strój Szamotulan rozwinął się głównie w początkach wieku XIX. Najwcześniejszy jego opis pochodzący jednak z drugiej połowy XIX w. zawdzięczamy Oskarowi Kolbergowi ... Dotychczasowe fragmentaryczne dane i badania terenowe pozwalają jednak przypuszczać, że szczytowy rozwój ludowego stroju przypada na lata 1860-1890". Autor w swoich przypuszczeniach stanął na stanowisku, że strój szamotuIski "rozwinął się głównie w początkach wieku XIX". To przypuszczenie autora nie wytrzymuje krytyki historycznej, gdyż właśnie w XIX w. strój szamotuIski już zanikał, na co mamy dowody w zapiskach biblioteki kolegiackiej w Szamotułach. Z nich dowiadujemy się, że w obronie zanikającego stroju toczyli walkę: proboszcz szamotuIski ks. Wincenty Taszarski (1809-1859) i administrator tejże parafii ks. Walenty Kryzan (1864-1912). Od r. 1836 Taszarskiemu "w trzecim roku kapłaństwa poruczoną ... była parafia SzamotuIska, rozległa, ludna i wymagająca wielkiej troskli--vości" 8. Taszarski gorliwie zajmował się obroną polskości i kultury narodowej i ludowej na swoim terenie, szczególnie w okresie poznańskiej Wiosny Ludów. On to zachęcał chłopów i mieszczan swej parafii do wzięcia udziału w tworzących się oddziałach wojska polskiego w obozie dobrojewskim i bukowskim w strojach ludo"vych. Z tego powodu miał zatargi z miejscowymi władzami prusk!mi. Często nawoływał do zachowania i noszenia pięknych strojów ludowych. Zaborcy widząc w strojach ludowych jeden z przejawów polskości występowali przeciwko noszeniu ich, dając temu wyraz na łamach założonej ok. r. 1850 gazety niemieckiej "Samtersches Kreisblatt". Następca Taszarskiego, Walenty Kryzan, robił nawet trudności wszystkim tym osobom, które wstępując w związek małżeński nie posiadały stroju ludowego. Powyższe szczegóły świadczą, że strój szamotulski nie mógł się rozwinąć "głównie w początkach wieku XIX", ani też "szczytowy" rozwój nie może przypadać w żadnym wypadku na lata 1860-90. W tych latach mamy do czynienia z odrodzeniem się stroju, z którego to okresu najwięcej zachowało się strojów. Potwierdza to fakt. że autor zeszytu znalazł . Pamiętnik Religijno-moralny. Warszawa 1859. T. IV. s. 560. �1062 jeszcze dzisiaj najwięcej oryginalnych strojów na terenie parafii szamotulskiej (por. Mapa zasięgu stroju szamotuiskiego, s. 8). Z 24 miejscowości. w których podczas poszukiwań w terenie znalazł dzisiaj autor stroje szamotulskie, 8 przypada na dawną parafię szamotulską, a więc prawie 33°", wszystkich miejscowości, gdzie zachowały się stroje. Podane wyżej dane o akcji Taszarskiego i Kryzana są powszechnie znane również wśród miejscowej ludności, często ich walka o uratowanie stroju szamotuiskiego była tematem licznych artykułów w miejscowej prasie przedwojennej (Gazeta Szamotuiska z dodatkiem "Na ugorach", Słowo Ziemi Szamotuiskiej). Wśród miejscowej ludności (starszego pokolenia) opowiada się wiele anegdot na ten temat, często przesadnych i nierealnych. Świadczą jednak one o nasileniu i popularności tej walki o zachowanie ludowego stroju szamotuiskiego, prowadzonej przez wspomnianych kapłanów parafii szamotulskiej w XIX i z początkiem XX w. Słusznie autor zeszytu na str. 6 podkreśla z zebranych informacji w terenie, że "strój ludowy był oznaką polskości". Dodam jeszcze, że szereg polskich stowarzyszeń na przełomie XIX i XX w. w Szamotułach propagowało noszenie stroju ludowego. Np. pcdczas zorganizowanej pieszej wycieczki "Sokołów" dn. 25. 9. 1910 r. do Niegolewa gniazdo szamotulskie wystąpiło w mundurach sokolich i strojach szamotuiskich. Wycieczka odbyła się z okazji 500-letniej rocznicy zwycięstwa pod Grunwaldem. Mundur sokoli i strój szamotu:ski były wtedy zewnętrznym wyrazem polskości. Ta tradycja polskości stroju była podtrzymywana stale podczas zaboru pruskiego, a sam strój walczył o pierwszeństwo z kosmopolitycznym ubiorem mieszczańskim. Z powyższych danych wynika, że strój szamotulski trzeba podstarzeć, w przeciwieństwie do odmłodzających przypuszczeń autora zeszytu. Strój szamotulski jest o wiele starszy i powstał w ustroju feudalnym przed XIX w. Z pewnością formował się dość długo w ciągu wieków istnienia poddaństwa i pańszczyzny chłopów. Bezpośrednich przekazów źródłowych nie posiadamy na ten temat, co nie pozwala przedstawić "jak wyglądał ,trój na terenie Szamotulszczyzny w XVII i XVIII w." - jak słusznie zauważa autor zeszytu. Należy jednak przypuszczać, że strój ten powstał najprawdopodobniej na przełomie XVI i XVII w., ulegając stale pewnym modyfikacjom pod wpływem naj rozmaitszych czynników. Jego powstanie i kształtowanie się 7.wiązane było z rozwojem ówczesnych stosunków gospodarczo-społecznych. z formami produkcji i rodzajem produkcji w Szamotułach j okolicy. Szamotuły z okolicą słynęły od połowy XVI w. do poło XVII W. jako jeden ze znanych i poważnych ośrodków produkcji sukna w kolorach: białym, niebieskim, czerwonym i czarnym. Wszystkie te kolory znalazły zastosowanie w stroju szamotuiskim. Najbardziej rozpowszechnioną i największą gałęzią produkcji w mieście było właśnie tkactwo, z czego przede wszystkim słynęły w kraju i zagranicą Szamotuły. Tkactwo przynosiło największe dochody mieszczanom i było głównym źródłem utrzymania większości mieszkańców miasta. Z początkiem XVII w. ok. 300 wykwalifikowanych sukienników było w Szamotułach zatrudnionych w przemyśle sukiennym. Zamieszkiwali oni całą dzielnicę miasta wzdłuż ulicy Sukienniczej nad Samą w sąsiedztwiE" murów miejskich, Przeważając,! formą 1063 .j I 1 I produkcji w przemyśle sukienniczym była w nueSCle forma warsztatoworzemieślnicza. W tych warsztatach sukienniczych pracowało od 1-5 wykwalifikowanych sukienników, najemników. Wśród tej formy produkcji sukna przeważały warsztaty, zatrudniające od 3-5 pracowników najemnych. Byli to czeladnicy-sukiennicy. W Szamotułach istniał liczny cech sukienników. którego statut był wzorem dla takiego cechu w Obrzycku. drugiego ważnego ośrodka przemysłu sukienniczego w ziemi szamotuiskiej. Na przełomie XVI i XVII w. pojawia się w Szamotułach inna, nowoczesna forma produkcji, oparta o założenia wczesno-kapitalistyczne. Była nią manufaktura, znajomość której przynieśli do Szamotuł cudzoziemscy protestanci z krajów ~achodnio-europejskich, zwłaszcza Szkoci. Tych manufaktur. było od 2-3 w pierwszej połowie XVII w. Jedna należała do burmistrza miasta Beckera. Niemca z pochodzenia, zatrudniająca ok. 30 osób. Drugą, nieco większą. posiadał Szkot Gordon, wielki kupiec i bankier. W drugiej pol. XVII W. istniała na terenie miasta manufaktura, której właścicielem był magistrat. Szamotuły były ponadto w tym czasie poważnym ośrodkiem handlowym sukna, o czym świadczą zakładane przez obcych kupców składy sukna. Zakładali oni kantory, głównie w celu skupu sukna od właścicieli warsztatów produkcyjnych oraz od. chałupników. Tak np. w końcu XVI w. osiedlają się w mieście dwaj bracia Franciszek i Szymon Johnston z Szkocji. Poza tym swoje domy handlowe posiadali w Szamotułach Forbesowie i Gordonowie, również Szkoci. Forbesowie mieli ponadto wielki dom handlowy VI Poznaniu. Swoje placówki skupu sukna posiadały w Szamotułach jeszcze dwie osiadłe w Poznaniu rodziny kupieckie: Winklerowie i Watsonowie. Kupcy wysyłali sukno szamotulskie do Anglii, Szkocji i Rosji. Wszystkie gatunki produkowanego sukna w Szamotułach i okolicy. znane i cenione z swej dobrej jakości i barwności za granicami, zwały się w języku kupieckim "suknem szamotuIskim" . Te wszystkie względy natury gospodarczej wpłynęły na zamożność i dobrobyt mieszczan, szczególnie kupców i producentów sukna. Jeszcze w drugiej poł. XVII w. zamożność mieszczan szamotuiskich i mieszkańców okolicznych była znaczna, gdyż podkreśla to wyraźnie vi swych krótkich wiadomościach relacja z podróży Włocha Aleksandra Bichi z r. 1696. Ta sama relacja podkreśla bogaty strój kupca szamotuiskiego, u którego na obiedzie był wspomniany Włoch. Główną więc przyczynę, która zadecydowała o powstaniu bogatego stroju szamotuiskiego, należy upatrywać w tym, źe Szamotuły i okolica były ośrodkiem produkcji wysokogatunkowego sukna. Z tego solidnego i barwnego sukna szamotuiskiego powstał prawdopodobnie w owym czasie barwny ludowy strój szamotuiski. Był to strój mieszczańsko-chłopski, może nawet zrazu tylko mieszczański. Produkowane w Obrzycku pstruchy znalazły również zastosowanie w stroju ludowym. Obrzycki ośrodek produkcji sukna rozwinął się dopiero w latach czterdziestych XVII w. Jest to bardzo ważna uwaga, która nas orientuje co do ewentualnego powstania stroju szamotuIskiego. Strój szamotulski był bardzo kosztowny i nie wszyscy chłopi i mieszczanie mogli sobie nań pozwolić. Był to raczej strój odświętny i okazały. Na codzień noszono inny, skromniejszy ubiór. podobny do powszechnie �1065 1064 używanego przez ogół chłopów i mieszczan. Że był to strój odswiętny i okazały, świadczy najlepiej fakt używania go w XIX w. do ślubów. podczas procesji oraz ważnych uroczystości rodzinnych, narodowych itp. Po jakości sukna i barwach jego, z jakiego uszyto strój, odróżniano pochodzenie społeczne, stan zamożności. st.an cywilny, co słusznie podał na str. 5 i 6 autor omawianego zeszytu. W XVIII w. produkcja sukna w Szamotułach upadła prawie zupełnie. W związku z tym zaczyna zanikać i strój szamotuIski. Wspomniany wyżej ks. Taszarski, który bardzo niedbały był w zapisywaniu wszelkich wiadomości i czuł wstręt do pióra, zapisał tę uwagę na kartce kont.rolnej od spowiedzi wielkanocnej z r. 1839, powołując się na zeznania starych ludzi z swej parafii. Kartkę powyższą znalazłem w formie zakładki w książce podczas przeglądania biblioteki kolegiackiej w Szamotułach w r. 1947. Jest to więc niezbity dowód, że strój szamotuIski powstał najpóżniej w XVII w., skoro - jak nas informuje ta luźna zapiska - zanikał on już w XVIIIw. Ta kartka zawierała jeszcze jeden ciekawy szczegół, że "jaki męskie szyto z sukna zielonego, niebieskiego' i czerwonego". W tych wszystkich kolorach produkowano gatunki sukna w Szamotulszczyźnie w XVI i XVII w. W noszeniu białych spodni i niebieskiej "jaki" u mężczyzn dopatruję się wpływu barw miasta, które występują w herbach Szamotuł w XVI i XVII w. oraz takie same barwy herbowe mieli Szamotulscy, feudalni właściciele miasta i całego wie:kiego klucza dóbr w parafii Stare i Nowe Szamotuły. Byli oni dziedzicami miasta i Szamotulszczyzny do końca XVI w. Kolor czerwony wywalczył sobie obywatelstwo w stroju męskim na przełomie XVIII i XIX w. Sam autor zeszytu podaje również na str. 16: "Z biegiem czasu "marynus" podobnie jak i materiał zielony został zastąpiony suknem czerwono-amarantowym", co potwierdza trafność zapiski. Nie trudno dopatrzeć się tutaj przyczyny. Zadecydowały o zwycięstwie koloru czerwonego względy narodowe podczas zaborów. Kolor zielony i niebieski były charakterystycznymi w strojach chłopskich w feudaliżmie dla większych obszarów dawnej Polski. Leon Z i e nk i e w i c z w wydanym "Zbiorze ubiorów ludu polskiego" (Paryż 1841 r.) tak np. opis).lje stroje wielkopolskie: "Ubiór zwyczajny mężczyzn jest kaftan z sukna zielonego lub granatowego, podszyty najczęściej materyą białą, czerwoną lub jasno niebieską; wyłogi i kołnierz są z aksamitu czarnego lub niebieskiego. Spodnie latowe są z grubego białego płótna, zimowe ze skóry lub sukna granatowego lub zielonego ... Mała, miałka czapka, z sukna zielonego lub niebieskiego ... W niedzielę obłóczą na kaftan, któryśmy dopiero co opisali, dwie suknie z sukna granatowego lub zielonego: jedna krótka, ozdobiona sznurami i spięta z przodu, jest nazwana spodnią suknią, a druga wierzchnią albo sukmaną; ostatnia zachodząc aż za kostki, podszyta jesL materyą koloru czerwonego, białego. albo jasno zielonego, przystrojona sznurkami jedwabnymi. mocno fałdzista i zawsze rozwarta. Na głowie mają czapkę kształtu wysokiego, z sukna zielonego lub granatowego ... ". Rzekomo opis ten ma się odnosić do wygasłych strojów z okolic Srody i Wrześni. Niemniej ma wiele cech wspólnych z strojem szamotuIskim. Dodaję przy tym, że wiele materiału co do ubiorów ludowych w Wielkopolsce przynoszą listy gończe, ogłaszane w niemieckim Dzienniku Urzędowym Królewskiej Regencji w Poznaniu (Amtsblatt der Koniglichen Regierung zu Posen) i takiż dla regencji bydgoskiej. Smiało można wykorzystać to jako materiał porównawczy, czy kontrolny, choć są to lakoniczne opisy ubiorów. Co prawda opisy są zbyt krótkie, lecz za to jest ich dużo w pierws7ej połowie XIX w. Dla przykładu podaję chociaż jedną taką próbkę. Paweł Bremberowicz z Wielichowa: "Odzież - Przy ucieczce miał na sobie: l) brunatno-sukienną czworograniastą czapkę; 2) surdut niebiesko-sukienny; 3) kamizelkę czarno-sukienną z żółtemi spicastemi guzikami; 4) spodnie latowe z ż6łtemi paskami; 5) buty iałowicze; 6) kaftanik niebiesko-sukienny stary; 7) koszulę zwykłą lnianą" 9. Nieodzowną częścią ubioru szamotuIskiego jest u mężczyzn kapelusz. Pojawić się on mógł tylko wtedy, kiedy rozwinięta była już tutaj produkcja pilśnienia sukna. Na przełomie XVI i XVII w. znajdowały się w Szamotułach dwa folusze do tego celu. W sąsiedztwie tychże istniały farbiarnie sukna. Tak farbiarze jak pilśniarze czyli folusznicy należeli do cechu sukienników w tym mieście. Z zanikaniem produkcji samodziałowej w XIX w., wypieranej coraz bardziej przez wyroby fabryczne, zanika - mimo starań niektórych ludzi i stowarzyszeń polskich - strój szamotuIski. Nie miał podstaw utrzymania się w warunkach rozwijającego się kapitalizmu i przy fabrycznych formach produkcji. Pozostały do dnia dzisiejszego tylko szacowne resztki oryginalnego stroju szamotuIskiego. Skoro rzuci się okiem na załączoną w zeszycie na str. 8 mapę zasięgu stroju szamotuIskiego, to nasuwa się od razu myśl, że zasięg obecnego stroju pokrywa się mniej więcej z granicami historycznej ziemi szamotuIskiej, która po większej części należała wraz z Szamotułami do jednego właściciela feudalnego lub bliskich krewnych. Ta wielka włość szamotuIska w XVI-XVIII w. stanowiła odrębną jednost.kę gospodarczą, prawie samowystarczalną. Odrębność gospodarcza sprzyjała wyselekcjonowaniu pewnych odmienności w stroju ·chłopów i mieszczan w tej okolicy, lecz równocześnie działała statycznie na powstały strój szamotuIski aż do momentu załamania się tej odrębności gospodarczej w kapitaliźmie. Trudno natomiast zgod iĆ się z autorem, aby dawny zasięg stroju szamotuIskiego był większy' od historycznego obszaru ziemi szamotuIskiej. Autor jest skłonny do przyjmowania str~ju szamotuIskiego za pewien typ, z którego powstały odmiany na. obszarze srodkowego dorzecza Warty. Opiera się przy tym na pewnych cech.ach podobieństwa stroju szamotuiskiego z wygasłym na tym obszarze stroJem. Zresztą, może autora dobrze nie rozumiem? Na mapie zaznacza w leg:n.dzie wyraźnie: "dawny zasięg stroju szamotuIskiego", tymczasem w tekscle na str. 9 pisze: "Na reprodukowanej mapie obok miejscowości. 7 ,. Amtsblatt der Koniglichen Regierung zu Posen. Jahrgang 1832. Dziennik U~ędOWY Królewskiej Regencji w Poznaniu na rok 1832. Oeffentlicher Anzeiger. Bellage zu Nro 14 des Amtsblatt der Konig!. Regierung zu Posen. POSen, den 3. April 1832. Nro H. Publicz.ny Donosicie!. Dodatek do Nr. H Dziennika Urzęd. Król. Regencyi w Poznamu. Poznan. dnia 3 kwietnia 1832. Nr 14. s. 193. �'.: '" t I i .. 1066 w których do dzisiaj zachował się szamotuiski strój ludowy, zaznaczono również zasięg stroju, wyglądem bardzo zbliżonego do szamotuIskiego". a to już mówi coś innego. Zachodzi tutaj pewna niekonsekwencja. Trudno dziś rozstrzygnąć, które z tych strojów (szamotuiski czy też zaginiony) były pierwotniejsze, miały starszą metrykę. Wiadomo zaś mi, że etnografowie przyjmują coś w rodzaju zasady, że to, co znikło jest starsze i pierwotniejsze od tego, co trwa i zachowało się. W zasadzie tej jest wiele logiczności, lecz w omawianej sprawie autor zeszytu stoi (według mapy) na innym stanowisku. Na marginesie omawianego zeszytu należy wyrazić dwa życzenia: 1) aby na przyszłość autorzy wiązali więcej swoje opracowania z przemianami w bazie gospodarczo-społecznej na poszczególnych terenach, co jest jednym z kluczy do poznania skomplikowanego procesu genezy stroju ludowego, i 2) aby ściślejszą nawiązano współpracę z historykami poszczególnych regionów. Wzajemna współpraca przyniesie niewątpliwie lepsze wyniki. Sądzę, że moje tutaj skromne rozważania dadzą zachętę do podjęcia dyskusji na ten temat przez różnych specjalistów, co ułatwi drogę do poznania problemu genezy polskich strojów ludowych. Ludwik ODPOWIEDŹ Gorrwlec NA' RECENZJĘ Na tle założeń ogólnych i wartości ideowych A t l a s u P o l s k i c h Strojów Ludowych Ludwik Gomolec w recenzji, zamieszczonej w niniejszym tomie, szeroko i wnikliwie omawia moją pracę o stroju szamotuiskim, zwracając specjalną uwagę na historyczne powiązania i wnioski. Szeregu szczegółów w niej podanych nie znałem i w pracy mej nie umieściłem. Dotyczą one przede wszystkim: 1. noszenia stroju szamotulskiego jako munduru przez .,Sokołów". którzy np. w 500-letnią rocznicę zwycięstwa pod Grunwaldem. ubrani w ludowy strój, manifestowali swe uczucia patriotyczne; 2. iPropagowania stroju !przez księży: Taszarskiego IKrSzana; 3. istnienia na terenie Szamotuł większej liczby warsztatów tkackich; 4. wiadomości zawartych w listach gończych, mogących niekiedy służyć za cenny materiał informacyjny. Z innymi wywodami i zastrzeżeniami Ludwika Gomo\ca się nie zgadzam. W związku z sugestiami recenzenta jakoby strój szamotuiski "powstał najprawdopodobniej (tylko przypuszczenie przyp. A. G.) na przełomie XVI i XVII w.", pozwalam sobie przytoczyć moją wypowiedź. zawartą w pracy, którą L. Gomolec pominął i nie zwrócił na nią uwagi. Jest nią zdanie: "Niektóre prymitywne formy odzieży, jak: "płachty", krajki wełniane, kożuchy, zapaski, jak i zachowane do niedawna nazwy ubioru i materiałów ("czechoł", "duchenka", "portki", "gacie", "warp", "pilśń") pozwalają przypuszczać, że w ubiorze Szamotulan istnieją elementy, których wykształcenie należ:,; odnieść do czasów odległych" (str. 6). Źe powstaniE' i I • I 1067 części tych zjawisk należy odnieść do średniowiecza, a może czasów przedhistorycznych, wiadome jest każdemu historykowi interesującemu się zagadnieniami kultury. W celu jednak naszpilenia pewnych form stroju piszę dalej w pracy: "W przypuszczeniu tym utwierdza nas fakt, że szereg szczegółów znanych nam ze współczesnego ubioru szamotuiskiego znajdu.ie swe odpowiedniki w polskim materiale historycznym lub ikonograficznym, pochodzącym z XV. w. Przykładem może być publikowana przez T. S e w e r y n a reprodukcja z tzw. Kodeksu Hornigowskiego". W zdaniu tym stwierdzam więc, że pewne formy występujące w stroju szamotulskim istniały już na terenie kraju w XV w. Jeśli chodzi o "dzisiejszy, bogaty i piękny strój Szamotulan", jego rozwój i szczytową fazę, to podtrzymuję swoje wypowiedzi i datuję ten okres na wiek XIX, ponieważ pewne części odzieży wspó'czesnej, jej forma oraz surowiec w XVI i XV:II w. w ogóle nie były znane. Myślę o kabatku _ ruro ku, jedwabnicy, tiulowych czepkach i kryzikach, o butach kropowych, formie kapeluszy, wiązaniu chust barwnych na kołnierzu, kroju spodni itd. O niemożności powstania stroju współczesnego w XVI i XVII w. utwierdza mnie również ogólnie znana ciężka sytuacja chłopów i mieszczan w XVII i XVIII w., których warunki bytowania poprawiły się dopiero pod koniec XVIII w. i na początku XIX w. pod wpływem rozwoju kapitalizmu i uwłaszczenia. Nawoływania do zachowania stroju przez księży Taszarskiego i Kryzona siolw moim mniemaniu podobnymi sygnałami zwracającymi uwagę w okresie trwania stroju, jak liczne głosy naszych pisarzy z XVI w., stwierdzające chylenie się Rzeczypospolitej do upadku w okresie jej największej potęgi. Innym powodem o zabarwieniu wybitnie społecznym mogło być odwrócenie uwagi chłopów od narastających międzynarodowych ruchów i przemian socjalnych, a zainteresowanie ich wartościami lokalnymi. Charakterystycznym jest, że podobne nawoływania do zachowania stroju ludowego i opisy stroju przez księży w XIX w. miały również miejsce na innych terenach, podczas gdy w tym samym czasie postępowe jednostki nawoływały do zrzucenia stroju ludowego. Ciekawe to zagadnienie o charakterze wybitnie społecznym wymaga jednak szczegółowych badań. Rozwój tkactwa w Szamotułach mógł mieć pewien wpływ na strój ludowy, ale nie decydujący. W wielu ośrodkach na terenie kraju w średnio''''ieczu, jak i w okresie odrodzenia i oświecenia, istniały liczne żywe ośrodki tkackie, a stroju ludowego w tych okolicach od dawna już nie widać. W Wielkopolsce w XVIII w. istniały manufaktury wyrabiające sukno (s). jedwab (j) i płótno (p) w następujących miejscowościach: Międzychód (s), Poznań (sj), Wschowa (sp), Koźmin (s), Zduny (sp), Bojanowo (sp), Rawicz (s), Leszno (p). Na Ziemi Lubuskiej wielkimi ośrodkami tka,;:kimi były Gorzów, Drezdenko, Biała, Radolin, Trzcianka (tkacze wywędrowali do Łodzi i Ozorkowa), Piła, Brójce, Międrzyrzecz eksport na Daleki Wschód). Gubin, Zielona Góra, Lubsko, Świebodzin (eksport do Szwecji, Holandii. Ameryki), Sulęcin, Bobrowice. Patrząc jednak na mapę tych ośrodków tkackich widzimy, że nie zawsze one wpływały na zachowanie stro.ju ludo:v~go. Poza ośrodkami produkcyjnymi. których nie można nigdy zlekcewazye. wpływa.ją jednak na strój ró'''''nież inne liczne czynniki. �..... ::":.-:::: ... - --:-.-",-,.- 1069 1068 Zanotowana przez Taszarskiego uwaga, że "jaki męskie szyto z sukn& zielonego niebieskiego i czerwonego" oraz dopatrywanie się w tych kolorach prz~z Gomolca silniejszych powiązań z Szamotułami, szczególnie jeśli chodzi o kolor niebieski, wydaje mi się bardzo wątpliwe. Kolory te w ubiorach były noszone na wielkich obszarach, wyrabiały sukna w tych barwach liczne manufaktury w XVIII w. i XIX w. między innymi w Wielkopolsce wyrabiała je np. manufaktura we Wschowie, której dobrze zachowane próbki sukna można było oglądać na wystawie "Wieku Oświecenia" w Warszawie. Jaki, kamizelki w barwie bławatkowej, niebieskiej są znane w hist.orii kostiumologii. Kolor ten był modny wśród wszystkich warstw społecznych pod koniec XVIII i na początku XIX w. w stroju ludowym na terenie Wielkopolski np. w okolicach Poznania i Krobi przetrwał on nawet poważną część drugiej połowy XIX w. Wspomina o nim wielokrotnie K o l b e l' g. Przy końcu swej recenzji Ludwik Gomolec wskazuje mi na niezgodność z: tekstem pracy jednego podpisu pod mapą. Uwaga ta jest słuszna. Powstała ona jednak nie z mojej winy. Praca była ;pisana w Poznaniu, redagowana w Lublinie, a drukowana w Krakowie. Mapę wykonano poza Poznaniem i w związku z tym nie miałem możności w odpowiedniej chwili poczynić właściwej korekty. Kończąc swą odpowiedź na recenzję dziękuję L. Gomolcowi za pracę i trud, włożony w napisanie cennej i twórczej recenzji. Szkoda, że nie miałem możności poznać i skorzystać z wyników Jego badań nad regionem Szamotuł w toku pisania pracy o stroju szamotuIskim. Adam Glapa WŁODZIMIERZ HOŁUBOWICZ, G a rn c ar s two wie.js k i e z ac'h o d n i c h t e l' e n Ó w B i a ł o l' U s i. Prace Historyczne, t. 3/4. Toruń 1950 r., str. 286, ryc. 66, fot. 4.3, mapy 2. Obszerna rozprawa Włodzimierza H o ł u b o w i c z a wydana w Pracach jest w istocie swej dziełem etnograficznym, które złożyły się wyniki badań terenowych i poszukiwania autora z lat 1937-1939, a dalej materiał pochodzący bądź z informacyj bądź 'też oparty na danych urzędów gminnych i izb rzemieślniczych. Ogółem badania objęły 149 miejscowości z obszaru litewskiego, polskiego i białoruskiego, tj. obszar zamknięty w granicach średniej Dźwiny, górnej Prypeci, średniego Bugu, górnej Narwi, a więc całe górne i średnie dorzecze Niemna. Autor podaje na stronie 24 i 25 wykaz przebadanych wsi w dwu tabelach z których wynika, iż w Hl miejscowościach zebrał materiał osobiście, w 23 pośrednio, razem więc 39 miejscowości, natomiast w szczegółowym zestawieniu str. 15-30 podaje 149 wsi. Skutkiem tego zaciera się zagadnienie pochodzenia materiału i trudno się zorientować, gdzie autor gromadził materiał bezpośrednio, a gdzie tylko pośrednio, zwłaszcza że podając charakterystyki ośrodków garncarskich niekiedy podaje informacje o swoim pobycie. w innych wypadkach pomija t~ sprawę. Historycznych na Całość dzieła składa się zasadniczo z 5 obszernych rozdziałów, których przedmiotem jest obróbka surowca (U); podstawki, koła i inne narzędzia (III); technika garncarska (IV); typy naczyń (V) oraz obróbka naczyń (VI). 00 tych rozdziałów dodany jest wstęp w którym omawia autor głównie teren badań i ośrodki garncarskie, oraz zakończenie (VII) zawierające uwagi na temat folkloru i terminologii związanej z garncarstwem, a także stanowiska społecznego garncarza i techniki sprzedaży; całość zamykają uwagi ogólne (VIII). Każda z tych części jest właściwie studium porównawczym Qlllawianych zagadnień, nawiązujących do materiału archeologicznego bądź teź do ceramiki społeczeństw pierwotnych. Wprawdzie rysujące się w umiejętnie dobranym materiale analogie, dalekie w czasie i przestrzeni od faktów badanych przez autora, urzekają ostrożnością oceny zjawisk, nie mniej należałoby je traktować ostrożniej, tak jak wszelką komparatystykę o charakterze formalnym. Przechodząc do uwag nad wartością dzieła nie sposób pominąć faktu, iż zaobserwowany i opracowany przez autora materiał etnograficzny stanowi najwyższe oSią,gnięcie w [Jolskiej literaturze etnograficznej na temat garncurstwa. Szereg opisów i spostrzeżeń, jak uwagi wiążące jakość gliny z techniką budowania naczynia, uwagi' dotyczące żaren płaskich służących do rozcierania domieszki, oraz ich znaczenia przy sporządzaniu pieczywa obrzędowego; uwagi o roli kobiet w garncarstwie, analiza podstawek i kół, techniki formowania naczyń, uwagi na temat związku techniki z kształtem naczyń należy uznać za wzorowe. Szczegółowe obsarwacje pozwoliły autorowi dostrzec wie:e istotnych momentów posiadających duże znaczenie dla systematyki form i technik; za przykład posłużyć może wyraziste określenie techniki ślizgowo-taśmowej. Bezpośrednie badania autora pozwoliły mu również w wielu wypadkach poczynić kontrolę i ,podać krytycznej analizie i ocenie dotychczasowe materiały i opisy. Oczywiście nie brak tu szeregu drobnych niedomówień czy przeoczeń, zwłaszcza jeśli chodzi o takie drobiazgowe, lecz ważne zagadnienie., jak sposób zachowania się garncarza w procesie wytwarzania, choćby np. jak siada garncarz przy kole czy okrakiem, czy z boku. wiele mogłyby wyjaśnić rysunki, które nie są najlepszą częścią pracy. Dość słabo wyszedł rozdział V,I, daleko tu do precyzji poprzednich rozdziałów, opisy wypalania. hartowania, odymania nie są tak dokładne jak w innych rozdziałach. Byłoby również bardziej celowe, gdyby autor materiał słownikowy, zawarty w vn roz. (Varia), podał w układzie alfabetycznym na końcu pracy. a nie jako wyjaśnienia do poszczególnych rozdziałów - są to jednak drobne usterki w porównaniu z wartością całego dzieła, które w bibliotece etnografa, a zwłaszcza pracującego nad zagadnieniami z zakresu kultury materialnej jest nieodzowne. Józef Gajek �1071 1070 KSAWERY PIWOCKI: O historycznej genezie polskiej s z t u k i l li d o we j. Studia z historii sztuki polskiej pod redakcją K. Piwockiego, Tom 1. Wrocław 1953. str. VII .+ 45 .i- 80 ilustracji. Praca K. P i wo c k i e g o ukaz ala się w pierwszym kwartale 1953 roku. Stcmowi ona w ramach badań nad marksistowską syntezą dziejów sztuki polskiej pierwszy tom nowej 'serii wydawniczej pod nazwą:Studia i monografie do dziejów Sztuki Polskiej, wychodzącej z ramienia Państwowego Instytutu Sztuki. Problem poruszony przez K. Piwockiego jest szczególnie ważny w chwili obecnej, kiedy toczą się dyskusje mające na celu zarówno teoretyczne jak i historyczne ujęcie zagadnienia narodowej formy w dawnej jak i dzisiejszej sztuce polskiej oraz związane z tym zagadnienie stosunku twórczej inwencji artystów do dziedzictwa i aktualnych nurtów samorodnej twórczości ludu wiejskiego, jak to podkreślił w swym słowie wstępnym do powyższej książki dyrektor Państwowego Instytutu Sztuki, Juliusz S tarzyńskL . Praca K. Piwockiego obejmuje 8 rozdziałów. W pierwszym z nich postawił autor zagadnienie i określił cel i zakres pracy, rozdziały 2-7 stanowią rozwinięcie problematyki w oparciu o licznie zebrany materiał z dziedziny plastyki, ostatni zawiera wnio-ski końcowe autora. Za podstawę do swoich założeń teoretycznych przyjmu.ie K. Piwocki sformułowanie Lenina dotyczące dwu antagonistycznych nurtów w kulturze soołeczeństwa klasowego, stanowiących dialektyczną jedność kultury nan~rodowej, oraz Stalinowską definicję narodu. Do zdefiniowania zaś sztuki ludowej posługuje się tezą uczonych radzieckich N i e d o s z i w i n a i F i o d o r o w - D a w y d o w a, według których "ludową jest ta sztuka, która wyraża przodujące dążenia ludu... jego uczucia i myśli i to bez względu na to czy jest to sztuka "uczona" czy "samorodna". Ludowość bowiem przestaje oznaczać jedynie twórczość artystów chłopskich, a staje się synonimem każdej postępowej, "ludowej" w swej. najgłębsze~ treś?i działalności artystycznej". Tak pojęta sztuka ludowa Jest ,- zdamem Plwockie"o - ściśle związana ze sztuką zawodową. Fakt ten, sądzi on, pozwala;;a "wydobycie brakujących ogniw w rozwoju samorodnej twórczości naszego ludu w przeszłości". W pracy swej więc, opierając się na powyższej definicji: stawia sO?ie Piwocki za cel: a) wydobycie w naszej sztuce ubiegłych wiekow elementow szczególnie związanych z życiem najszerszych mas ludowych a występujących '\" bezimiennej twórczości prowincjonalnej, b) wykazanie, że w "pe-. ryfery}nej działalności mistrzów [cechowych" tkwi źródło nieuczone,i sztukl ludowej wieku XIX i XX. Tak postawioną tezę rozwija autor w swej pracy przy pomocy metody historyczno-opisowej, z zastosowaniem periodyzacji dziejów sztuki polskiej. ustalonej na konferencii historyków sztuki w łJagowie w r. 19:)0. a oP~blikowanej w ..Materiałach do studiów i dyskusji ... " w roku 1951 (nr ;». ZE'brany :Jrzez nutora materiał fakt·Jgraf:czny obejmujący budownictwo. malarstw~ i rzeźbę stanowi egzemplifikację mającą służyć do uzasadnienia post.ulowanych przez niego tez. RJzważan:a jego dotyczą w~'łącznie plastyki. Analizę sztuki polskiej w 'jej. historycznym rozwoju przeprowadza Piwocki w powiązaniu z procesami przemian społeczno-gospodarczych i politycznych jakie dokonały się w poszczególnych epokach, od protofeudalnej począwszy. Sztuka okresu p r o t o f e u d a l n e g o, jako sztuka nierozwarstwionego i nieukształtowanego ·jeszcze w naród społeczeństwa, uprawicma jest przez "szerokie masy ludu", jest ,.ludową" - stwierdza Piwocki. Świadczą o tym garncarstwo ówczesne, tkactwo, budownictwo, ciesielstwo oraz nieco póżniej kaflarst'\vo, w których autor widzi pewne, bliżej przez niego niesprecyzowane elementy rodzime, ja.k, ,.charakterystyczne dla puszczaóskiej Polski budownictwo drzewne i pewne procedery garncarskie", decydujące o rozwoju niektórych gałęzi naszej sztuki. W swoim całokształcie jednak ma sztuka okresu pro to feudalnego "zasięg o wiele szerszy niż póżniejsze terytorium narodowe" i jest - zdaniem autora - "w pewnym sensie kosmopolityczna", co nie pozwala mu obszerniej omówić tych "reliktów sztuki n.ieskrystalizowanego jeszcze w naród społeczeństwa i włączyć je do naszej sztuki narodowej, która przed wiekiem XVI na terenie naszym nie występuje." (str. 5-£), Powyższe stanowisko autora, zmierzające do pominięcia sztuki ludowej okresu protofeudalnego jako "w pewnym sensie kosmopolitycznej" i nie mieszczącej się w sztywnych ramach zakreślonych przez niego dla sztuki n a l' o d o w e j, jest sprawą podstawową, która zaważyła na pracy Piwockiego, a do której omówienia powrócimy jeszcze nieco dalej. . Charakteryzując następne dwa etapy dziejów plastyki przypada')ące na okres wczesnego feudaHzmu i monarchii stanowej, podkreśla autor, że f e u d a l i z m jest w istocie swej antynarodowy, gdyż w chwili pełnego rozkwitu "pielęgnuje patriotyzmy lokalne i autonomizm prowincjo.nalny" Sztuka zaś tego okresu jest niemal wyłącznie religijna i kosmopolityczna, zunifikowana szerzoną przez kościół ideą ponadnarodowościowej jedności chrześcijańskiej. Dwa ważne momenty składają się, zdaniem autora, na rozwój sztuki "rodzimej" tego okresu, mianowicie: .... 1) reforma franciszkańska, dzięki której w Polsce sztuka rellg1Jna zostaje dostosowana do potrzeb szerokich mas ludowych. (Wprowadzom~ bowiem wówczas do ikonografii elementy "bardziej ludzkie" przetrwają jako stały motyw VI późniejszej sztuce ludowej); 2) rozwój cechów dokonywujący się w większych ośrodkach miejskich na tle emancypacji miast i powstające w związku z tym u schyłku XV wieku warsztaty rzeźbiarskie i malarskie. Wymienione momenty stwarzają ,,p o c z ą t k i n a I' o d o w e j t r a d y c j i n a s z e j s z t u k i, w c h o d z ą c g ł ę b o k o w l u d o w y n u I' t d a l s z e g o l' o Z woj u n a s z e j p l a s t y k i", pisze autor (str. 8). Jak widać z powyższej cytaty, koncentruje Piwocki swe rozważania głównie na zagadnieniu sztuki narodowej, wiążąc ją wtórnie z "nurtem ludowym". Do sprawy tej wypadnie ·nam również powrócić. Pierwsze trzy ćwierci w i e k u XVI to okres, który Piwocki nazywa okresem przejściowym. Odbiega przy tym podziale nieco od przyjętej periodyzacji, nie uzasadniając bliżej dokonanej zmiany. Wymieniony okres char'lkteryzu.ią z .jednej strony: wzrost dobrobytu gospodarczego. a pod wzglę68 �.:'f;a 1072 dem politycznym gwałtowne starcia i walki klasowe między dworem, kościołem, magnaterią, szlachtą i mieszczaństwem, zakończone klęską miast wypartych ze sejmu - z drugiej strony: wzrost fali reformacji religijnej. W 'starciach tych, podkreśla autor, zaczyna krystalizować się poczucie jedności n a l' o d o w e j ówczesnego społeczeństwa polskiego, co z kolei ma wielki wpływ na sztukę tego okresu. Drugim ważnym wydarzeniem, które pod względem ideologicznym jak i warsztatowym zrewolucjonizował.) rodzimy nurt" ówczesnej sztuki, to wtargnięcie do naszego kraju renesan~owej sztuki dworskiej wraz z naplywem artystów obcych, u których terminują i z którymi walczą starzy nasi mistrze cechowi. Zostają oni jednak przez przybyszów odsunięci od zamożnych mecenasów i, przenosząc się na prowincję, tworzą tam dzieła które odczuwamy "jako szczególnie rodzime", a które łączą "modne nowinki formalne i zdobycze metody realistycznej renesansu z tradycjami odziedziczonymi po dawnych średniowiecznych warsztatach cechowych", pisze Piwocki, podkreślając następnie, że "proces ten ma niezmierne znaczenie dla dalszego kształtowania się n u l' t u l u d o we g o i n a l' o d o w e g o naszej sztuki". (str. 10, podkreślenie moje - H. P.). Na uzasadnienie swych twierdzeń przytacza autor liczne przykłady cech rodzimych występujących: w architekturze sakralnej tego okresu, w dominującym budownictwie drewnianym i we wzorującym się na nim budownictwie murowanym, w tradycyjnych cechach ciesiółki i rodzimego snycerstwa, w rzeźbie oraz w malarstwie (szczególnie w polichromii o spolszczonej tematyce ewangelicznej). Ponadto pojawia się w omawianym okresie drukowana książka jako narzędzie propagandy religijnej oraz drzeworyt, z którego później rozwinie się drzeworyt ludowy. Zagadnienie "rodzimości" sztuki tego okresu wiąże autor zatem wyraźnie z faktem emigracji mistrzów cechowych na prowincję. W związku z tym powstaje pytanie, czy fakt ten jest jedyr.ym i wystarczającym Warunkiem rozwoju cech rodzimych ówczesnej sztuki. Zagadnienie to wymagać będzie oddzielnej analizy -. Okres od końca XVI d o p o ł o w y XVII wieku cechuje na początku, jak już wspomniano, faza wielkiej koniunktury gospodarczej, dzięki której wzbogacają się szlachta i miasta, a następnie: zapowiadający się zwolna upadek miast oraz całkowite zwycięstwo demokracji szlacheckiej. Rokosze drobnej szlachy i rewo:ucyjne ruchy mieszczaństwa i chłopów dopełniają całości obrazu tego okresu. - W dziedzinie sztuki występuje wzmożony n.ch budowlany kościelny i świecki, spowodowany zwycięstwem koptrrefcrmacji oraz powstaniem na kresach Rzeczpospolitej magnackich centrów ,kulturalnych i artystycznych jak Nieśwież, Zamość, Zółkiew, przyciągających zarówno obcych jak i miejscowych artystów i rzemieślników. Ten odrębny od warunków na zachodzie Europy układ sił społecznych wpłynął na rozwój pierwiastków "rodzimych" przede wszystkim w naszej architekturze tego okresu, podkreśla autor, wykazując je na bardzo licznych przykładach, występujących w detalu architektonicznym (jak: szczyty fasad, absydy i sklepienia kościołów, pilastry i głowice kolumn, attyki i portale domów mieszczańskich) w ornamentyce roślinnej, której motywy powtarzać się będą w późniejszej sztuce ludowej, a które, jako "swojskie przekształcenia ornamentyki renesansowe,; obok reminiscencji motywów gotyckich ... 1073 świadczą o poczuciu rodzimej formy rzemieślnika i artysty polskiego." Pierwsza połowa XVII wieku ma więc, zdaniem autora, decydujące znaczenie dla ludowej tradycji naszej sztuki i to nie tylko w dziedzinie architektury, ale również w rzeźbie, płaskorzeźbie, snycerstwie i malarstwie. Między in. omawia autor obszerniej rodzimy rozwój polskiej rzeźby nagrobkowej tego okresu, dostosowanej do prymitywnych wymagań i gustów szlachty prowincjonalnej, wskazuje na swoiste cechy rzeźbionych kap:iczek drewnianych i słupów przydrożnych, tak charakterystycznych dla naszego krajobrazu, w dziedzinie malarstwa zwraca szczególną uwagę na zapoczątkowany przez naszych malarzy cechowych typ tzw. portretu sarmackiego, na obrazy wotywne oraz malowidła ścienne i na szkle, odzwierciedlające "rodzimą" atmosferę ówczesnego społeczeństwa. "Ten rodzaj sztuki cechowej, konkluduje autor, przekaże późniejszym ludowym świątkarzom pewne ikonograficzne formy oraz motywy ornamentacyjne." Wreszcie, nader ważne stwierdzenie autora, że odbiorcami dzieł prowincjonalnej sztuki cechowej są przedstawiciele szlachty, drobnego mieszczaństwa oraz miejscowego kleru, posłuży nam jeszcze do dalszych rozważań. W i e k XVII, czyli okres tzw. sarmatyzmu, sięga od połowy XVII wieku do czasów Stanisława Augusta. Dokonuje się w tym okresie zróżnicowanie szlachty i całkowity podział klasowy społeczeństwa. Ustrój Rzplitej staje się wówczas na skutek nierządu magnatów ustrojem wstecznym, a kraj stopniowo uboźeje. Po ostatecznym upadku miast obejmuje szlachta monopol nad obrotem towarowym i manufakturami, zwłaszcza zaś nad przemysłem artystycznym. - W zakresie sztuki mamy w tym okresie ciekawe próby z\viązania architektury murowanej z drewnianą. Po zniszczeniach jakie w kraju dokonały wojny szwedzkie, rośnie ruch fundacji kościołów i klasztorów, a masowym zjawiskiem stają się pielgrzymki do różnych miejsc cudownych i odpustowych, dookoła których grupuje się wielu artystów cechowych, szukających u pielgrzymów zbytu na swe wytwory. Charakterystycznym także zjawiskiem tego okresu jest liczbowy wzrost cechów prowincjonalnych oraz silne zróżnicowanie artystów cechowych, z których część przyjmuje nowe wzory, większość natomiast kontynuuje dawne tradycje, szczególnie w dziedzinie budownictwa sakralnego. Wśród nich celują cieśle w mistrzowstwie przenoszenia barokowych form świątyń murowanych do budownictwa drewnianego. Kościelna barokowa sztuka cechowa tego okresu dostarczyła więc, zdaniem Piwockiego, sztuce ludowej pewnych schematów, które przetrwały w niej do ostatnich czasów. Szeroko omówione przykłady c'?ch "rodzimych" sztuki siedemnastowiecznej, do których autor zalicza: w budownictwie - łamany dach polski i "znane od prawieków" podcienie występujące powszechnie u lamusów, śpichlerzy oraz domów miejskich i wiejskich, - dalej, prymitywną figuralną rzeźbę kościelną, drzeworyt ludowy rozwijający się na tle ruchu odpustowego czy wreszcie wciskającą się do ~antlfaktury rodzimą transpozycję motywów rokokowych, - dowodzą zdanIem jego, że przejścia od sztuki oficjalnej do warsztatów cechowych, a od nich do dzieł wyraźnie ludowych są u nas nieznaczne. Jak widzimy, rozwinął autor w rozdziałach IV-VI swojej rozprawy Szczegółowo zagadnienie rozwoju sztuki cechowej i zawartych w niej ele68" �1074 1075 mentów rodzimych" iako zagadnienie kluczowe. Przy czym należ~" zwrócić uwagę, analizę s;t~ki cechowej. przeprowadził na po~staw~e zebranego materiału faktograficznego wyłączme od strony formalneJ, a me od strony treści co wskazywałoby nato, że w badaniach nad sztuką nie została jeszcze ~rzezwyCiężona dotychczasowa tradycyjna metoda badań. Pewne zastrzeżenia budzić może również brak zróżnicowania przestrzennego tego materiału, a w konsekwencji tak przedstawiona sztuka cechowa nie daje nam integralnego obrazu jej przemian rozwojowych w ramach czasowoprzestrzennych. Ponadto - mylne wydaje się stanowisko autora, k!óry zdaje się widzieć "nieznaczne przejścia od sztuki oficjalnej do warsztatow cechowych, a od nich do dzieł wyraźnie ludowych" w ten tylko jednokierunkowy sposób. Zjawisko to wszakże w dialektycznym procesie rozwoju nie przebiegało jednokierunkowo i nie może być ujmowane w taki schemat. Piwocki kończy swą pracę na po ł o w ie XIX wieku czyli na okresie. w którym ustrój kapitalistyczny narasta w Polsce, a który na terenie rodzimej twórczości artystycznej cechuje ogromny rozkwit sztuki ludowej. Rozkwit ten warunkują, zdaniem autora, cztery przyczyny: 1) postępujące rozwarstwienie wsi z chwilą oczynszowania włościan, 2) wzrost jej zamożności, a co za tym idzie wzrost stopy życiowej i po~ trzeb estetycznych warstwy chłopskiej, 3) budzenie się wśród chłopów poczucia odrębności i świadomości klasowej, co znalazło wyraz w sztuce ludowej tego okresu, 4) upadek cechów spowodowany rozwojem manufaktur, przemysłu artystycznego i artystycznych szkół zawodowych. Odrębność "ludowego nurtu" tej sztuki i jej odskok od sztuki oficjalnej wyraża się, zdaniem Piwockiego, w rodzimym charakterze ornamentyki. występującej zarówno w ceramice, w meblarstwie, (np. kolbuszowskim), w snycerstwie itp. Ostatni ten rozdział, podobnie jak dwa pierwsze, ujęty jest sumarycznie; brak w nim przykładów tak licznie przytoczonych dla trzech poprzednich okresów, stąd zaciera się wyrazistość naszkicowanych przez autora momentów przejścia od sztuki cechowej do sztuki ludowej, nie wiemy bowiem w jaki sposób przekształca się produkcja cechowa w czysto ludową, co w niej zachowało się z tradycyjnych treści. a w czym wyrażają się treści nowe. Przechodząc w rozdziale VIII do podsumowania rezultatów swej rozprawy stwierdza autor, że artyści cechowi byli bezpośrednimi poprzednikami ludowych twórców, którzy przejęli od dawnych warsztatów cechowych sporo gałęzi produkcji artystycznej oraz, że ta ich produkcja służyła wyłącznym potrzebom warstwy chłopskiej w XIX i XX wieku. Prowincjonalna sztuka cechowa, stwierdza autor dalej, zawiera cechy, które "uderzają nas swą ludowością i które szczególnie żywo odczuwamy jako narodowe". Trzeci wniosek wreszcie, że współczesna "nieuczona" sztuka ludowa wykazuje nieprzerwany rozwój historyczny "od najdawnieiszych czasów", natomiast "nurt sztuki chłopskiej" był zbyt. nikły by st.worzyć "pełnię tradycji artystycznych naszego ludu". Pozostawiając historykom sztuki ocenę zanalizowanego materiału faktograficznego - z którego ..nieco chaotyczny wybór zabytków ... jako w dużej mierze przypadkowy" . : " Ciak przyznaje autor s. 4). istotnie budzić może l~ pewne wątpliwości - zajmiemy się wyłącznie analizą pracy Piwockiego od strony jej podstaw teoretycznych. Omawiana rozprawa jest próbą zakrojonej na szeroką skalę syntezy historycznej obejmującej rozwój naszej sztuki w historycznym przekroju na przestrzeni kilku wieków. W związku z tym powstaje pytanie: czy autor konsekwentnie przeprowadził cel swojej pracy i czy wnioski jego końcowe zgodne są z tokiem rozważań i z tematyką zapowiedzi·aną w tytule pracy? Inaczej mówiąc, czy praca Piwockiego daje nam integralny obraz genezy i rozwoju polskiej sztuki ludowej w jej nieprzerwanej ciągłości przemian dziejowych, od najdawniejszych czasów począwszy. W trakcie naszej analizy zwróciliśmy kilkakrotnie uwagę na fakt, że mimo zapowiedzianej w tytule historycznej genezy sztuki ludowej interesuje się autor głównie sztuką narodową i cechową, wiążąc obie z tzw. nurtem ludowym. Należałoby więc prześledzić na zasadzie jakich przesłanek logicznych przeprowadza Piwocki tę podstawową zmianę. By odpowiedzieć na to pytalnie, trzeba 'przyjrzeć się kilku terminom występującym w !pracy. Mianowicie terminom: "rodzimy", ,,,nurt ludowy", "nurt narodowy". Wszystkie trzy jako terminy bliżej niesprecyzowane wprowadzają do pracy pewien chaos. Oto jak rozumie autor pojęcie "rodzimy": "w każdorazowym przekroju historycznym, pisze on, (s. l) istnieją zespoły form, odczuwane jako szczególnie rodzime, w dużej mierze przez nawiązanie do starszych, zadomowionych już w kulturze danego narodu tradycji". Innymi słowy - za "rodzime" uważa autor jakieś bliżej nie sprecyzowane a oparte o tradycję zespoły form kulturowych. W oparciu o tradycję występuje również i "nurt lt]dowy" w sztuce polskiej, podkreśla dalej Piwocki. I, nie precyzując bliżej terminu "nurt", konkluduje: "nurt ludowy w sztuce polskiej ... jest równocześnie nurtem narodowym" (s. 2). Z przytoczonej cytaty W)"nika, że Piwocki stawia znak równania między terminami: rodzimy - ludowy - narodowy. Takie stanowisko budzić musi poważne zastrzeżenia. Powyższe bowiem terminy nie są synonimami. Istnieje między nimi różnica znaczeń, która wymaga dokładnego i jasnego sprecyzowania oraz rozgraniczenia tych pojęć celem uniknięcia logicznych pogmatwań. Słusznie zwrócił ·już na to uwagę R. R e i n f u s s w artykule Z zagadnień sztuki ludowej I. Artykuł ten zawiera wiGle cennych wytycznych mogących służyć do uporządkowania pojęć i definicji przy tego rodzaju syntetycznej pracy jakiej podjął się nasz autor, zamierzając przedstawić historyczną genezę sztuki ludowej. Nie może więc być znaku równania między terminami "sztuka ludowa" i "sztuka narodowa". Sztuka narodowa jest bowiem bardziej złożoną i historycznie pó~niejszą fo'rmą twórczości artystycznej od sztuki ludowej " pojętej szerzej, tj. jako sztuki ,.ludu", która w okresie protofeudalnym jest sztuką owej masy etnicznej, o której autor· mówi, że zasięg jej obejmuje całą Sło: Polska Sztuka Ludowa, R. VI, 1952, nr 2. • Zagadnienie ta poruszyliśmy obszerniej w pracy p. t. "Zagadnienie nurtu ludowego i narodowego w sztuce polskiej. Kilka uwag na mal'ginesie dyskusji". (Maszyno_ pis dostarczono redakcji Polskiej Sztuki Ludowej \\' lipcu 1953 r. Dotvchczas prac~' tej nie wydrukowano an! też nie zwrócono). �1077 1076 wJanszczyznę, a którą E. F r a n k o w s k i słusznie nazywa "praźródłem kultury ar:ystycznej" 2, ' Takiej ""łaśnie sztuki ludowej autor nam w pracy swej nie pokazał. Definicja natomiast przejęta przez niego od radzieckich uczonych odnosi się raczej do sztuki społeczeństwa socjalistycznego 3, w którym pojęcie "ludu" pokrywa się z pojęciem "narodu", a pojęcie sztuki ludowej ze sztuką narodową. Dlatego to, nie rozgraniczając tych pojęć i usiłując stosować terminologię współczesną do zjawisk sztuki wczesnodziejowej, wikła się Piwocld w sprzecznościach przy ustalaniu genezy sztuki ludowej. Początek rozwoju sztuki ludowej ustala autor, jak wiemy, na koniec wieku XVI i widzi jej źródło w prowincjonalnej sztuce cechowej. Powstaje w związku z tym pytanie czy słusznie uwaźa on sztukę cechową za najbardziej rodzimą i tak charakterystyczną by ją uznać za wyłączne źródło sztuki ludowej XIX i XX wieku? I to wbrew stwierdzeniu, że sztuka okresu protofeudalnego i feudalnego jest sztuką ludową, "uprawianą przez szerokie masy ludu, zawierającą elementy rodzime decydujące o rozwoju przyszłej sztuki". Jeśli tak jest, a co do tego nie może chyba być wątpliwości, to nieuwzględnienie przez autora sztuki tych okresów oraz przesunięcie początków sztuki ludowej na koniec XVI wieku jest uproszczeniem niezgodnym z prawdą historyczną. Ta niekonsekwencja metodologiczna, - wynikająca, jak wykazaliśmy, z braku sprecyzowania i rozgraniczenia pojęć, - występuje najjaskrawiej w chwili kiedy autor, przyznając, że sztuka okresu protofeudalnego jest sztuką mas ludowych, odrzuca ją z kolei jako "w pewnym sensie kosmopolityczną" dlatego, że ma zbyt szeroki zasięg terytorialny, bo szerszy od późniejszego terytorium narodowego. Na określenie sztuki ówczesnej jako "kosmopolitycznej" żaden historyk kultury materialnej zgodzić się nie może. Szeroki bowiem zasięg terytorialny jakiegoś zjawiska kulturowego dowodzi jego pierwotności i nie może być identyfikowany z ko~mopolityzmem czyli ze zjawiskiem z okresu imperializmu. Łączenie zaś genezy sztuki ludowej z późniejszą od niej sztuką cechową 1 z okresem tworzenia się w XVI wieku sztuki narodowej, c;:zyli procesem, który narastał wiekami przez ścieranie się kultur, - jest podstawowym błędem metodologicznym, który zaważył na całej pracy Piwockiego. Ponadto, definicja sztuki ludowej Niedosziwina, - mająca szerszy zakres oj tej. k!óra ujmowała ją dotychczas jako sztukę .,chlopską", - stosowana przez Piwockiego, stawia go niejednokrotnie przed trudnością, gdy chodzi o przykładowe zastosowanie zebranych materiałów. Przechodząc bowiem od teorii do praktyki czyli do uzasadnienia swoich tez, wraca Pi'wocki często do tradycyjnego podziału sztuki na sztukę ludową czyli ,.chłopską" i sztukę nieludową czyli "elitarną". Podział ten jest w stosunku do bIAdanej przez niego sztuki społeczeństwa klasowego podziałem jedynie słusznym. , E. F r a n k o w s k i - Z metodologii badań nad sztuką ludową. Materiały do studiów I dyskusji ... , t. V, 1951, s. 372. , Zob. G. N i e d o s z i w i n - O zagadnieniu ludowości w sztuce radzieckiej. Przekład z ros. Polska Sztuka Ludowa, R. V, 1951, nr 3. Poza tym, w związku z przyjętą definicją sztuki ludowej jako "sztuki, która wyraża przodujące dążenia ludu ... która daje korzyści ludowi i służy jego potrzebom ... " wyłania się jeszcze jedna trudność. Przy konsekwentnym bowiem skonfrontowaniu tej definicji z wybranymi przez autora przykładami niektórych zabytków, powstać musi wątpliwość czy tego rodzaju dzieła prowincjona:nej sztuki cechowej jak nagrobki i portrety szlacheckie, port<'le i wnętrza domów mieszczańskich z XVI, XVII czy XVIII wieku istotnie .,służyły potrzebom ludu i odbijały historię życia" tej upośledzonej wówczas klasy społecznej? Wiemy natomiast, że jak niegdyś w podgrodziach wczesnofeudalnych rzemieślnicy pracowali na potrzeby panów grodów i ich drużyn. tak i praca mistrzów cechowych XVI-XVIII wieku była przede wszystkim na usługach szlachty, magnatów, mieszczan i kleru, o czym autor zresztą wspomina (s. 23) - a następnie dopiero zaspakajała potrzeby ludu, a więc tylko ubocznie "służyła" ludowi. Inna rzecz, że twórczość ta, z uwagi na jej wątki tematyczne jak i formalne, słusznie zaliczona być może do "nurtu ludowego" naszej sztuki narodowej. Definicja więc Niedosziwina, odnosząca się do sztuki realizmu socja~i~ stycznego, nie jest adekwatnym narzędziem dla ustalenia genez! .P?lskleJ sztuki ludowej i nie może być stosowana do sztuki Dormacji wczesmeJszych. Tak samo i sztuka ,cechowa jako zjawisko o wiele późniejsze nie reprezentuje sztuki ludowej całkowicie. Skoro bowiem 'pewne zawarte w niej elementy rodzime (jak p()dcienie, które m. in. autor wymienia) znane są "od prawiekó~', to n.ie stanowią one wyłącznego kryterium "rodzimości" czy "ludowoŚCI", nie są najhardziej charakterystyczne wyłącznie dla sztuki cechowej. Dlatego też twórczość mi'strzów cechowych nie może być uważana za źródło sztuki ludowej XIX i XX wieku, nawet z racji ich wyemigrowania na prowincję· Twórczość ich jest raczej pośrednim ogniwem t kontynuacją sztuki ludowej wieków poprzednich, mającej "swą historię i swój nieprzerwany rozwój od naj dawniejszych czasów", co autor słusznie w zakończeniu swej pracy podkreślił, a czego niestety w niej nie wykazał. Na sprawę właściwego podejścia do zagadnienia sztuki ludowej zwracali swego czasu już niejednokrotnie uwagę etnografowie (Dynowski, Frankowski, Reinfuss, Stelmachowska) 4 podkreślając, że początków sztuki ludowej nie można ustalić z pominięciem ważnego dla dziejów sztuki polskiej okresu wspólnoty pierwotnej i jej kultury materialnej, w której całokształt twórczości artystycznej, jest "sztuką ludu" ściśle związaną z pracą, z procesem produkcji i z potrzebami polskiej masy etnicznej. Dynowski ponadto w swej polemice przeprowadzonej właśnie z Piwockim 5 wskazał na metodę, która pozwoli wykryć kierunkowość działania "nurtu ludowego" przewijającego się w sztuce polskiej na przestrzeni wieków, od czasów zamierzchłych począwszy. Odkrycia bowiem archeologiczne zabytków wykopaliskowych są • W. D y n o w s k l R. n, nr 9-12, 1948, R. III, Historycyzm 1949, nr 1-5 E. F I' a n k o w s k i op. cit. R. R e i n f u s s - op. cit. " W. D y n o W s k I. op. cit. w sztuce i 7-8, ludowej. Polska Sztuka Ludowa, �1078 dowodem, że już w neolicie mielismy na ziemiach naszych sztukę ludowa dojrzałą stojącą na pewnym poziomie artystycznym. Piwocki uznaje wprawdzie znaczenie tego materiału zabytkowego, nie wyprowadza jednak z tego słusznego stwierdzenia konsekwentnych wniosków. Reasumując należy podkreślić, że autor nie uwzględnił w swej pracy "nieprzerwanego rozwoju od najdawniejszych czasów" sztuki ludowej, a co za tym idzie, nie dał integralnego obrazu genezy i rozwoju tej sztuki w ciągłości jej przemian dziejowych. W konsekwencji i końcowe wnioski jego nie pokrywają się z powyższą problematyką. Praca bowiem Piwockiego ma zakres węższy od zapowiedzianej w tytule tematyki, sProwadza się li tylko do zagadnienia sztuki cechowej i zawartych w niej elementów rodzimych i narodowych, winna zatem mieć odpowiedni do tego tytuł. Nawiasowo nasuwa się jeszcze jedna uwaga: skoro badania nad sztuką ubiegłych wieków nie są nawet jeszcze rozpoczęte, jak zaznacza na samym początku swej pracy autor, (który był zmuszony na bardzo tylko nielicznych przekazach drukowanych oprzeć swą pracę) - to, naszym zdaniem, za wcześnie jest na tego rodzaju syntezę historyczną zakrojoną na wie:ką skalę, jaką zamierzał dać autor. Synteza bowiem taka będzie możliwa dopiero w oparciu o szereg systematycznych i szczegółowych opracowań monograficznych, uwzględniających specyfikę sztuki ludowej w obrębie każdej formacji społecznej. Zasługą Piwockiego jest, że pierwszy postawił zagadnienie genezy sztuki narodowej i wskazał na przełomowy w dziejach sztuki polskiej moment kształtowania się sztuki narodowej z chwilą budzenia się świadomości narodowej w Polsce u schyłku XVI wieku. Jakkolwiek zbyt sztywną wydaje się tak wyznaczona sztuce narodowej granica -, zwłaszcza gdy wziąć pod uwagę, że już w epoce feudalnej mamy zalążki kształtowania się tej sztuki na zasadzie współistnienia i wzajemnej interpenetracji elementów ludowych wchodzących w jej skład jako kulturowe dziedzictwo przeszłości oraz elementów nowych wprowadzanych przez sztukę dworską, szlachecką, mieszczańską czy cechową - to postawione przez autora poraz pierwszy zagadnienie pozwala zorientować się w genezie tego zjawiska i niewątpliwie stanowić będzie podstawę do dalszych dociekań. Wykazanie bowiem jak współistniały ze sobą w naszej sztuce na przestrzeni dziejów dwa "nurty" ludowy i narodowy, kiedy i w jaki sposób ścierały się one i krzyżowały zanim nastąpił proces wzajemnego stopienia się ich w nowe zjawisko sztuki ogólnonarodowej w dzisiejszej kulturze socjalistycznej będzie należało do dalszych zadań w tej dziedzinie badań naukowych. Piwocki zapoczątkowując te badania ograniczył się jedynie do analizy prowincjonalnej sztuki cechowej. a. co za tym idzie, uwzględnił tylko jeden z przejawów nurtu narodowego : h.:dowego w sztuce społeczeństwa klasowego. Zagadnienie natomiast genezy sztuki ludowej pozostaje nadal zagadnieniem otwartym, nieopracowanym. Interesująca praca Piwockiego toruje niewątpliwie drogę przez tę niezmiernie ciekawą problematykę· zasługującą ze wszech miar na obszerniejsze i głębsze potraktowanie. Helena P1'2:eslawska "POLSKA ,SZTUKA LUDOWA", czasopismo, rok I, nr 1~2; rok n, nr l, 2, 3, 4--5, 6-7-8, 9-10, 11-12; rok III, nr 1-2, 3-4, 5, 6, 7-8, 9-10. 11-12; rok IV, nr 1-6, 7-12; rok V, nr 1-2, 3, 4-5, 6. Warszawa-Kraków 1947-51, wydawnictwo Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej Państwowego Instytutu Sztuki. Wydan'e pięciu roczników "Polskiej Sztuki Ludo'we,j" w 44nr. 'o zawartości 1184 stron druku, iPeriodyku poświęconego wyłącznie sztuce ludowej. jest faktem niezwykłym, nawet w skali europejs'kiej, walnie przyczyniającym się do rozwinięcia problematyki polskiej sztuki ludowej. W czasie od 1947 do 1951roku włącznie na łamach czasopisma wypowiedziało się grono badaczów, teoretyków i praktyków: historyków sztuki, etnografów, artystów plastyków i jej licznych entuzjastów, z zakresu szeroko pojętej sztuki ludowej i dziedzin pokrewnych. ze szczególnym uwzględnieniem plastyki ludowej. W omawianym pięcioleciu wyodrębniają się okresy - etapy przeobrażeń czasopisma, związane głównie z jego kierownikami redakcyjnymi i wy·· stępującymi warunkami. Zdolności i możliwości organizacyjne redaktorów. zainteresowania, przygotowanie naukowe i artystyczne, oraz wrażliwość na przebieg rozwoju poglądów na problematykę sztuki ludowej itp. wpływały niewątpliwie na rozwój "P. Sz. L.". W tym czasie czasopismo przechodziło trzykrotne zmiany naczelnych redaktorów, którzy reprezentowali różne stanowiska: od formalnego podejścia do zjawisk prawie wyłącznie zabytkowej sztuki ludowej, po przez połączenie jej przejawów samoistnych ze sztuką ogólną, do najszerszego ujęcia tradycji i nurtu współczesnego w oświetleniu marksistowskim. W okresie pierwszym czasopisma, (1947-48), twórcą i redaktorem naczelnym był Józef G l' a b o w s k i, organizator państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej, historyk sztuki, znany jako twórca jednej z pierwszych wystaw retrospektywnych polskiej sztuki ludowej w IPS-ie. w 1938 r. Publikowany materiał w "P. Sz. L." redaktor podzielił na trzy zasadnicze działy z przeznaczeniem na: 1) rozprawy teoretyczne, 2) opracowania i materiały 3) informacyjny z różnorodną treśc:ą. Materiału ilustracyjnego nie traktował samodzielnie, lecz zawsze wiązał ściśle z tekstem. Wyodrębnieniem działu teoretycznego Grabowski zaakcentował zainteresowania teorią sztuki ludowej i organizacją jej problematyki formalnej, drukując w pierwszych numerach zasadnicze rozprawy: Piwockiego, Grabowskiego, Dynowskiego, Krzyżanowskiego i Chybińskiego. Poza numerami tematycznie o różnorodnej treści, redaktor opracował dwa numery monograficzne: jeden podwójny (nr 4-5, rok Ill, poświęcony wystawie sztuki ludowej Mazur i Warmii, zorganizowanej w Olsztynie w 1948 i jeden potrójny poświęcony Wystawie Sztuki Ludowej w Krakowie. �1081 1080 Grabowski redagował "P. Sz. L." prawie przez dwa lata, tj. włącznie do lO-go numeru rocznika drugiego. Rezultatem jego pracy było zmontowanie czasopisma i nadanie mu określonego kierunku w formie, treści i obliczu zewnętrznym. Zmobilizował właściwych współpracowników i autorów, pobudził ich zainteresowania, odnalazł indywidualną fizjognomię "P. Sz. L.", która od razu stanęła dobrze orgnizacyjnie, stając się oficjalnym organem nowo powstałego Instytutu. Pracę miał niewątpliwie trudną, pionierską, bez żadnych wzorów, opartą na własnym wyczuciu. Józef Grabowski pod koniec drugiego rocznika ustąpił, a numer 11-12 po:ip:sał Roman R e i n f u s s dotychczasowy kierownik Sekcji Zdobnictwa Ludowego. W układzie czasopisma zaniechano osobnego działu publikacji materiałów, który włączono do działu informacyjnego. Z początkiem trzeciego rocznika występuje nowy redaktor naczelny. Tadeusz Z y g l e 1', dotychczasowy kierownik Sekcji Tańca Ludowego. Układ czasopisma pozostał ten sam, lecz linia nieznacznie się zmieniła, gdyż zaczęto publikować artykuły z akcentami ideologicznymi. Za podstawę kierunkową posłużyła wypowiedź wiceministra Sokorskiego, z okazji Festiwalu Muzyki Ludowej w Warszawie w 1949 r. Na niej oparto kilka prac, m. in. Wojciechowskiego, Seweryna i Zywirskiej. Po za tym, obok inowacji tematycznych i na okładkach wprowadzono żywsze akcenty dekoracyjne motywy ze zdobnictwa ludowego. W obliczu czasopisma z tego okresu występują nierównomierności, tak że np. dział prac poświęconych teorii sztuki ludowej uległ poważnemu zdeprecjonowaniu. Jest to wynikiem m. in. wstrząsów, jakim ulega Instytut P. Sz. L., gdyż ta dotychczas samodzielna jednostka została włączona jako sekcja do Państwowego Instytutu Sztuki. Przemiany organizacyjne zaważyły na "P. Sz. L." i to uwidoczniło się w daleko idącym kryzysie wydawniczym. Rocznik czwarty czasopisma zamyka się wydaniem zaledwie dwu numerów (nr 1-6 i nr 7-12, IV), o 158 stronach, co stanowi tylko 42"/0 druku w stosunku do rocznika z ubiegłego roku. Redakcja ulega dalszym zmianom formalnym. W numerze 1-6 brak nazwiska naczelnego redaktora, figuruje tylko zespół. Od numeru 7-12 jako redaktor naczelny p::>dpisu;e czaiopismo Roman R e i on f u s s, dotychczas faktyczny jego kierownik, Od tego czasu nastąpiła stabilizacja. Reinfuss jest wysLkolonym etnografem. znanym z badań terenowych nad zdobnictwem ludowym. Nowy redaktor wprowadził pewne zmiany w układzie czasopisma. Zlikwidował dział opracowań i połączył go z działem teoretycznym. Jego praca redaktorska charakteryzuje się tendencjami do zobrazowania stanu polskiej sztuki ludowej w ujęciu topograficznym. Celom tym służą rozprawy: Reinfussa, Krzyżanowskiego, Sobieskich i innych autorów. Prace te uzyskały podbudowę dokumentacyjną pod postacią po raz pierwszy wydanej bibliografii plastyki ludowej. W sprawozdawczym artykule "U progu piątego roku", (nr 1-2, V). redaktor Reinfuss scharakteryzował dotychczasowy czteroletni dorobek "P. Sz. L.", podał osiągnięcia i braki oraz nakreślił plan pracy na najbliższą przyszłość, zgodnie z postępującymi nowymi potrzebami. Stwierdził konieczność przejścia na całej linii do powtórnego ujęcia metodologicznego r:agadnień ze stanowiska materializmu historycznego. Redaktor w planach swoich w czasopiśmie przewidywai: poszerzenie tematyki, w dążeniu do bardziej równomiernego uwzględnienia ludowego dorobku twórczego z terenu całej Polski, w odniesieniu do przeszłości i do teraźniejszości. Wysunął potrzebę publikowania prac syntetycznych poświęconych sztuce ludowej historycznej, jej periodyzacji itp. W sugestiach i wypowiedziach redaktorskich przewinęła się troska o zmianę charakteru czasopisma w kierunku zaktualizowania zagadnień sztuki i twórczości ludowej. W wyniku tych tendencji rocznik piąty wykazuje pewne zmiany. Wydawnictwo przedstawia się nieco obszerniej od poprzedniego, gdyż składa się z podwójnej ilości zeszytów, przy nieznacznym zwiększeniu ilości wydrukowanych stron. W układzie wprowadzono stały dział tłumaczeń z języków Obcy~h, a dział informacyjny sprecyzowano do tytułów: recenzje, sprawozdama i drobne wiadomości. W tematyce zagadnień redaktor podał przykłady osiągnięć radzieckich, liczne sprawozdania z wystaw i konkursów krajowych, zjazdów dyskusyjnych oraz artykuły z pogranicza sztuki l~d~wej. tym roczniku redaktor postarał się o opublikowanie drugiej blbhografn, dotyczącej rzemiosła artystycznego. • Redaktorską pracę Romana Reinfussa charakteryzują usiłowania w kierunku upraktycznienia i związania problematyki sztuki ludowej i twór~zości. wsi i miasta ze sztuką ogólną, na bazie marksistowskiej, w powlązamu z realizmem socjalistycznym. Organizacyjnym tego wyrazem było powołanie odpowiedniego kolegium redakcyjnego, w którego skład weszły: Sekcja Teorii i Historii Sztuk Plastycznych oraz Zakład Badania Plastyki i Zdobnictwa Ludowego. Zapoczątkowano nowe naświetlenie pl'?ble~atYki l.udowej, publikując przede wszystkim wypowiedzi dyskusYJne l postawlOne tezy z konferencji jadwisińskiej. Nadto redaktor drukował sporo prac wyszłych z jego warsztatu badawczego, z ogromną przewagą materiałów ze zdobnictwa ludowego. Ga~unkowo, jaki jest dorobek "P. Sz. L."? Rozpatrzmy jej publikacje w podZIale wg. grup zagadnień, rozpoczynając od ogólnych i podstawowych. Na początku pierwszego rocznika minister kultury i sztuki określił cele i zadania nowoutworzonego przez Grabowskiego Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej oraz roli "P. Sz. L.", jako jego organu. Minister D.ybowski m .. in. powiedział: "Dorobek sztuki ludowej jest jednak dotąd ?Iedostateczme zbadany. Poznanie go, zbadanie i ustalenie jego walorów l własności, a specjalnie tych, które pozwoliły sztuce ludowej być naprawdę sztuką mas - oto główne zadanie, które postawiłem Państw. Instytutowi Bada~ia Sztuki Ludowej. Organ Instytutu, "P. Sz. L." ma być nie tylko techmcznym narzędziem jego pracy, lecz również łącznikiem między Instyt~tem a społeczeństwem". Uzupełnienia programowe opublikowano Wf drugIm roczniku czasopisma, w artykule pt. ,,0 właściwy stosunek do sztuki ludowej", (nr 5, II), w którym wiceminister Sokorski, z okazji Festiwalu MU~Yki Ludowej, wysunął szereg podstawowych założeń ideologicznych. StwIe.rdził: że dojrzał postawiony problem wchłonięcia sztuki ludowej do sztukI ogolnonarodowej i wykazał jej możliwości i perspektywy - jako przyszlej nowej sztuki ludowej. Wiceminister nakreślił szereg nowych zadań, a jedno z nich brzmi: .,to dalsza praca badawcza nad polską sztuką ludową. jej dokumentacją i utrwaleniem - pod kątem wydobycia nurtu '!! �1082 historycznegu - jej rozwoju". Z tym łączą się zadania zmierzające do wykształcenia nowych form organizacyjnych, które zapewnią planowy. świadomy rozwój sztuce ludowej. Poza tym, z tych wypowiedzi postawionych przez czynnik oficjalny, utworzyły się podstawowe wytyczne dla czasopisma. Z zakresu stanu i potrzeb naukowych badań wyróżnia się syntetyczna rozprawa R e i n f u s s a, omawiająca badania nad polską plastyką ludową. (nr 1-6. IV). W pracy tej dotychczasowy materiał rzeczywisty przedstawiono w ujęciu historycznego rozwoju sporadycznych zainteresowań oraz badań systematycznych. Badania polskiej sztuki ludowej trwają zaledwi~ około pięćdziesiąt lat i w dorobku swo:m mają kilkanaście publikowanych pozycji o różnej wartości tematycznej i zasięgu terenowym. Nową drogą w tym zakresie są prace zespołowe Państw. Instytutu Sztuki. Placówka ta wysuwa szereg zagadnień odpowiadających potrzebom nowej rzeczywistości. Informuje o tym drugi artykuł tegoż autora pt. "Po I-ej ogólnej konferencji naukowej. badań nad sztuką, (nr 7-12, IV), zorganizowanej • w Krakowie jako jedna z form przygotowania do Kongresu Nauki. Na tej konferencji Sekcja sztuki ludowej wystąpiła z własnymi postulatami sprecyzowanymi w referatach: Eug. Frankowskiego, w sprawie zagadnień metodologii badań nad sztuką ludową i R. Reinfussa, dotyczące organizacji badań nad polską sztuką ludową, (oba drukowane w "Materiałach do Studiów i Dyskusji ... ", nr 5). Rezultatem konferencji było stwierdzenie konieczności ustawienia zagadnień sztuki ludowej na bazie materializmu dialektycznego i historycznego. Konferencja wytyczyła drogę do dalszych działań w tym kierunku. Wyłoniła się konieczność zwołania nowej konferencji z zaproszeniem różnych specjalistów z dziedzin pokrewnych i stycznych dla przeanalizowania podstawowych zagadnień sztuki ludowej. Konferencja odbyła się w Jadwisinie pod Warszawą, o czym informują artykuły sprawozdawcze drukowane w "P. Sz. L.", (nr 3, 4-5, V). Na tej konferencji \II referatach zasadniczych sformułowano tezy, później przedyskutowane i uchwalone. Dotyczą m. in. konieczności planowego organizowania badań naukowych w ścisłej współpracy pokrewnych dyscyplin: historii społecznej I gospodarczej, etnografii, historii kultury materialnej, prehistorii, archeologii i historii sztuki. Stwierdzono konieczność zaplanowania szerokich badań terenowych całej Polski etnograficznych i archeologicznych z uwzględnieniem również i metody wykopaliskowej, badań zabytków sztuki polskiej pod kątem zawartej w nich tradycji sztuki ludowej, gromadzenie ikonografii ludowej, poszukiwania pisanych źródeł do niej itp. Postulowano mocne związanie prac naukowo-badawczych z twórczością ludową współczesną i procesem rozwoju sztuki polskiej zmierzającej do realizmu socjalistycznego oraz z działalnością produkcyjną rzemiosła i przemysłu artystycznego. Zaplanowane prace winny oprzeć się na ścisłej współpracy zainteresowanych instytucji, głównie: Państwowego Instytutu Sztuki, Ins·tytutu Historycznego i Instytutu Historii Kultury Materialnej. W pierwszych rocznikach "P. Sz. L." sporo miejsca poświęcono zagadnieniom teoretycznym. Opublikowano rozprawę Ksawerego P i w o ck i El g o - Pojęcie sztuki ludowej, (m 1-2, I). w której autor rozpatruje wartości sztuki ludowej. poszerza zakres poza sztukę chłopską i VI określa- 1083 niu jej wychodzi od dzieła artysty. Sztukę ludową definiuje: "ludową n<lzywamy taką sztukę, której dzieła posiadają cechy stylowe uznane przez naukę za specyficznie ludowe". Druga jego rozprawa, drukowana znacznie później, na temat sztuki ludowej w zestawieniu ze sztuką tzw. narodową. (nr 3, V), stanowi wstęp do wygłoszonego referatu na konferencji w Jadwi·sinie, pl. Nurt ludowo-narodowy w sztuce polskiej. Wywody Piwockiego dążyły do historycznego ujęcia dziejów polS'kiej sztuki ludowej w oparciu o dokumentację historyczną. Jego zasadnicze uogólniające sformułowania doprowadzają do konkluzji: "głównym celem była próba udowodnienia, że współczesna sztuka ludowa ma swoją historię, swój nieprzerwany rozwój 0d naj dawniejszych czasów i że bezpośrednimi poprzednikami ludowych twórców była "prowincjonalna sztuka" i że "sztuka prowincjonalna" w swej istocie była równocześnie głównym nurtem sztuki narodowej w formie". Historyczne śledzenie procesu rozwojowego sztuki ludowej jest tematem rOl'lprawy W. D y n o w s k ie g o - Historycyzm w sztuce ludowej, (nr 10, 11, 12, II; nr 1, 2, 3, 4, 5, 7-8, HI), 1'ozprawy dającej asumpt do poszukiwań początków sztuki ludowej, powiązania jej z rzemiosłem historycznym i związkami stylowymi. Dowodzenia i wnioski W. Dynowski opiera na licznym materiale dokumentacyjnym. J. G l' a b o w s k i opublikował rozprawę Zagadnienia stylu ludowego, (nr l, IiI), w której wyłożył poglądy ze strony artystów, literatów, etnografów i historyków sztuki. Opierając się głównie na spostrzeżeniach Piwockiego, wylicza kryteria formalne i pozaformalne do oceny stylu ludowego,' dodając swoje bliżej nieokreślone "odczuwanie istoty stylu ludowego" przez ludzi wrażliwych na sztukę ludową, a szczególnie artystów. Uzupełnieniem niektórych poglądów J. Grabowskiego jest jego artykuł na temat: "Sztuka ludowa - sztuką ludów", (nr 6, 7, 8, II), w którym dowodzi, że sztuka ludowa ma dwa aspekty: narodowy i międzynarodowy, a dokładniej ogólnoludzkI. Porównawczo ujmuje elementy rzeżby ludowej: polskiej i murzyńskiej, w których widzi pewne i wspólne cechy stylowe podobieństwa i różnice. Z nauki radzieckiej dotyczącej sztuki i etnografii ogłoszono w przekładzie obszerną pracę G. N i e d o s z i w i n a - O zagadnieniu ludowości w sztuce radzieckiej, (nr 3, V), jako przykład marksistowskiego i. dialektycznego ujęcia problematyki ludowej. ' Zagadnienia teoretycznych badań i dokumentacji sztuki ludowej znalazły nieco miejsca w czasopiśmie. Brak osobnych prac metodologicznych ujmu.iących podstawowo ten problem. Zagadnienia o podobnym zakresie występują fragmentarycznie i okolicznościowo przy różnych tematach, np J. K l' Z Yż a n o w s k i e g o - O poznaniu literatury ludowej, (nr 1-2, I) i - Folklorystyka w zasięgu badań naukowo-literackich, (nr 1-6, IV), A. C h y b i ń s ,k i e g o O potrzebach polskiej etnografii muzycznej (nr 1-2, I), T. Z y g l e l' a - Polskie tańce ludowe i ich badanie, (nr I, II) i innych. Z zakresu samej techniki badawczej w "P. Sz. L." jest kilka artykułów. np. S t a r o n k o w e j - Wskazówki do badania tkanin ludowych, (nr 1-6, IV), jedna z pierwszych tego rodzaju prac w języku 'Polskm, która podaje ubok ogólnych wiadomości technologicznych i formy systematyki badania ~plotów różnorodnych typów tkanin w tkactwie ludowym. Podobnie. zagad- �1085 1084 " techniki badawczej łużą prace T, Z y g l e l' a, (cytowane wyżej) oraz me~~m _ Z doświadczeń nad notowaniem tańców ludowych, (nr 3, II) Z ~~lwiadczeń nad fotografowaniem tańców ludowych, (9, 10,II), prace t:.- o charakterze sprawozdawczym. . ' . w zastosoM e t od a badań terenowych przy pomocy kwestlOnanuszow dd . . k .śmie waniu do zagadnień sztuki ludowej znalaz~a o ZWlę w ~zasopl . Wydrukowano ogólne instrukcje i kwestionarlUsze odnos,zące SI? d? zdo~nictwa ludowego w budownictwie i wnęt.rz~, opraco~ama tkamn 1 stroJu. wycinanek. pająków i wszelkich przedmlOtow zdobmczych, (nr 1-6, ~V). Również opubl:kowano przekład !pracy K o l' b e g o .- Program etnograf.tcznych badań kazachskiej kołchozowej wsi w ZSRR, Jako przykład szerokIego ujęcia zagadnienia. . , Na osobne ujęcie i omówienie zasługują różne opracowama z po~zczególnych działów sztuki ludowej. Należą tu opisowe prace monOgraflc~n~, lub krytyczne większych całości tematowych, albo w~br~nych zagadme~ fragmentów przyczynkowych itp., obejmujących zasięgiem terencałe.1 Polski, jej większych lub mniejszych obszarów. . " Przy rozpatrzeniu całego publikowanego matenału z teg~ zakresu rzu~_, się w oczy olbrzymia przewaga tematyki z plastyki lU~O:"~J. Ma to ~w~J~ uzasadnienie w dzisiejszej powszechności, popularnoscl 1 at~akcYJnosc.1 badawczej samej plastyki ludowej. Dział ten mo~na rozpatrzec ~rup~ml. W "P. Sz. L." naj liczniej występuje tematyka zdobmcza? malars.tv:ra 1 r.zez~y: budownictwa, strojów, nieco mniej z ceramiki, tkamn, grafiki, najmniej z przedmiotów obrzędowych i różnych. . Architekturę ludową reprezentuje w czasopiśmie budowmctwo użytkowe, Z monograficznych opracowań wyróżnia się G. C i o łka Dach w polskim budownictwie wiejskim, (nr 1-2, I; nr 1, II), w którym au~or omawia konstrukcję dachu, jego kształty i odmiany oraz ozdoby, o~eruJąc szerokim materiałem porównawczym z całej Polski i kartograficznym ujęciem ważniejszych odmian. .' . '. '. Drukowane prace ze zdobnictwa odnoszą Się do ~oznych ~agadn~en. do budownictwa, sprzętów, ubiorów, haftów, szopek, wycmanek,. pisanek Itp.: łącznie 25 prac na ogólną liczbę 52 publikacji z całe~o matenału plastyki ludowej. Z ciekawszych !prac można wymienić: R. Rei n.f u s s a -: malowanych zrębach chałup wiejskich, (7-8, III) z t~renu srodko:,eJ 1 południowej .Polski, uZUlpełniony opracowaniem K o t U 11 z Rzeszo:,sklego (nr 1-2, V). Ze zdobnictwa sprzętarskiego wyróżniają się oprac~wama ':'VI. K o l a g o _ Łyźniki podhalańskie, (nr 9-10, II), niezwykle .. 1nt.eresuJ,ące sprzę o bogatych typach i formach dekoracyjnych .. Niemmej .cl~kawle wystęP';lJą monografie nowo odkrytych typów skrzyn: morawlckl~h, kasz~wsklCh i innych z okolic Krakowa w wyczerpującym opracowamu ~. ~emfussa, (nr 1, 9-10, II; 1-2, III). Z wycinanek papierowych mamy krotkl~ opracowanie biograficzne trzech pokoleń artystek ludowych, S!rycharsklch z Łowickiego. Z ceramiki sporo uwagi poświęcono zdobm.ctw~ kafl?wen:u. głównie z Mazurów i Śląska Dolnego. Nowością w zdobn.lctwl~ hafclarskJm jest artykuł Z. S z e w c z y k a - Wyszywane pantofle gOra~skle, (n: 11-12, II). Zdobnictwo szopki krakowskiej to całe bogactwo form; mf.ormuJe o t~~ obszerne opracowanie R. R e i n f u s sa pt. Architektura szopki krakowskie). ? .:r' (nr 11-12, U) oraz kilka opracowań sprawozdawczych Z. K u l' k o w e j. O żywych tradycjach dzisiaj kwitnącego zdobnictwa mówi artykuł CieśliR e i n f u ss o w e j - O okuciach wozów z okolic Makowa, '(nr 11-12, II; 1-2, III). Kończy ten dział teoretyczna rozprawa K. H o m o l a c s a O wartości zdobni~twa ludowego, (nr 9-10, 11-12, III). W ogóle zdobniczą tematyką wyróżniają się zeszyty: 2, 9-10, rocznika II-go. prawie cały rocznik III-ci oraz z roczn:ka V-go nr 4-5, 6. Zagadnieniom rzeżby, malarstwa i grafiki ludowej poświęcono sporo uwagi i miejsca w "P. Sz. L.", zwłaszcza w początkowych jej rocznikach. Podstawowe znaczenie mają opracowania syntetyczne J. G l' a b o w s k i e g o, głównie z wystaw sztuki ludowej w Krakowie oraz na Mazurach i Warmii. Opierając się na eksponatach z wystawy krakowskiej, autor rozprawy przeprowadził szczegółową klasyfikację rzeżb, malowideł, zwłaszcza na szkle i w końcu drzeworytów, przy tym biorąc za podstawę regionalne i techniczne kryteria, zwłaszcza kryteria formalne. Grabowski przeprowadził szczegółową analizę głównego materiału rzeźbiarskiego i zastosował podział na grupy o tytułach: 1) bryła symetryczna gładka, 2) asymetryczna miękka, 3) o miękkich liniach falistych, 4) o panującym układzie ornamentalnym, 5) o dominującym wyrazie uczuciowym i 6) grupa chwiejna bez specjalnej dominanty. Klasyfikacja ta jest charakterystyczna dla osobowości badawczej autora. W analizie malarstwa Grabowski widzi daleko występujące różnice między obrazami na szkle a malarstwem na płótnie i papierze, które tłumaczy odrębnościami warsztatowego charakteru i stosowanymi umiejętnościami u twórców ludowych. W malarstwie na szkle przeprowadza różnice stylowe i wyodrębnia typy w ujęciu terytorialnym. Drzeworyty ludowe potraktował fragmentarycznie z uwagi na słabą ekspozycję tego działu na wystawie krakowskiej. Poza ujęciem Grabowskiego, w związku z tą wystawą, warto wspomnieć o opublikowanych interesujących wypowiedziach z doznań krakowskich artystów plastyków na temat wartości czysto plastycznych dzieł twórców ludowych. W rocznikach późniejszych jest także sporo artykułów z wyodrębnionych zagadnień, poświęconych zespołom malarstwa na szkle, ikonografii obrazów, szkołom rzeźbiarskim, np. "krośnieńskiej", (nr 3, II). Poza tym, po raz pierwszy w czasopiśmie występuje nowa tematyka ze sztuki ludowej miejskiej: M. Ż y w i l' S k i e j Zagadnienie prymitywnej sztuki robotniczej, (nr 1-2, II) oraz "Twórczość plastyczna górników, (nr 1-2, 3, 4-5, V) a także: Z y c k i e g o - Na marginesie pierwszej ogólnopolskiej wystawy amatorów plastyków, (nr 6, III). Wartości ceramiki ludowej były reprezentowane prawie we wszystkich rocznikach "P. Sz. L.". Jest kilka prac ogólnych i wybranych zagadnień z ceramiki dawnej i współczesnej, w zasięgu terenowym większym i mniejszym. Było sporo recenzji z regionalnych wystaw sztuki ludowej z głównym nasileniem tematyki garncarstwa ludowego. Jeden artykuł przeznaczono na biografię ciekawego twórcy ludowego, garncarza iłżeckiego, Stanisława Kosiarskiego z omówieniem jego twórczości oraz środowiska. (nr 1-2, I). Współczesną kaszubską ceramikę ludową omówiła B. S t e l m ac h o w s k a, charakteryzując dwa warsztaty: Leona Necla w Chmielnie pod Garczem i Meissnera w Kartuzach, (nr 7-12, IV). Z Polski południowej, 1. B o jar s k a opracowała krakowską ceramikę ze zbiorów Muzeum Prze- �1086 1087 mysłu Artystycznego w Krakowie, (nr 5, Ill). Krakowsk~e garncar~two dy~ponuje dużymi tradycjami rzemieślniczymi i cechowymI, o czym ulformuJe źródłowy artykuł J. K o s t y s z a, zdun~ k:akows~,iego, dotyczący dziejów rzemiosła ceramicznego, (nr 1-2, V). Duzą clekawosc budzą kafle zabytkowe z pogranicza rzemiosła i twórczości ludowej: a także opublik~wane ilustracj: o bogatej skali tematycznej, w opracowamu G r a b o w s k l e g o, K o t U 11, R e in f u s s a i S kur P s k i e g o. Tkaninom, ubiorom i haftom ludowym poświęcono dość uwagi i miejsca w czasopiśmie. Cieszą się uZ!1aniem ozdobne tkaniny, "płachty" mazurskie, które opracował Grabowski w oparciu o liczne eksponaty, (nr 3-4, III), a zasłużoną sławę u znawców mają ludowe dwuosnowowe dywany białostockie, (nr 7-12, IV), opracowane przez Woj c i e c h o w s k i e g o. Pisano także o "szmaciakach" mazurskich, 'spiskich "kanafasach" góralskich i pasiastych wełniakach opoczyńskich. Białe płótna ludowe dawniej były zdobione drukiem odciskanym ręcznie przez wędrownych lub osiadłych farbiarzy na Sląs~u i w Lubelsk.em - na południu. Info'rmacje o tym m. in. artykuł G l' e n i u k a, uzupełniony licznymi przykładami-lPróbkami ornamentyki z tego zakresu, (nr 9, HI). O torbach góralskich z IProstej tkaniny wełnianej ozdobionych ornamentem naszywanym i frendzlami z osnowy tkackiej, jako ciekawymi formami powiązania genetycznego z odległymi krainami i kulturami, zaznajamia czytelnika praca R. Reinfussa, (nr 4-5, III). Z ubiorów omówiono nowopoznane: mazowiecki z Kołbieli i z powiatu będzińskiego, nowopoznane a poprzednio nie znane. Mały dorobek z tego zakresu tłumaczy się wzmożonym zainteresowa:niem badawczym w kierunku potrzeb "Atlasu Polskich Strojów Ludowych" wydawanym przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Większym powodzeniem u badaczy cieszyły się różne części strojów, jak czepce, zapaski, gorsety krakowskie. Odnaleziono i opisano wytwórców ludowych ubiorów w Karpatach Polskich; (nr 1-2, V). W zakresie haftów najwięcej uwagi poświęcono opisom tiulowych czepców kurpiowskich i wielkopolskich. Pozo.stałą grupę artykułów, recenzji z wystaw i. różnych opisów przeznaczono na tematykę powiązania zakresu plastyki ludowej z tzw. przedmiotami obrzędowymi z tradycyjnej kultury ludowej. Mamy tu ogólne opracowanie A. C h ę t n i k a Sztuka kurpiowska w okresie wielkanocnym, (nr 2, II), kilka artykułów dotyczących szopki, głównie krakowskiej oraz pisanek. Inne działy polskiej sztuki ludowej, jak: literatura ludowa, muzyka i taniec ludowy stoją daleko w tyle pod względem ilości publikowanych prac. Z literatury ludowej do zanotowania jest zaledwie kilka prac. Poruszane zagadnienia w głównym swym trzonie nie wykraczają poza orbitę organizacyjno-metodologiczną poznawania i badania polskiej literatury ludowej. Z zagadnień ogólnych ogłoszono dwa artykuły kierownik-' Sekcji Literatury Ludowej P. Instytutu Sztuki, J. K l' ZYż a n o w sk i e g o, omawiające zagadnienie poznania literatury ludowej, (nr 12, I) i - Folklorystyka w zasięgu badań naukowo-literackich, (nr 1-6, IV). Są także dwie prace dotyczące związków między literaturą oficjalną a literaturą ludową: K l' z Y ż a n o w s k i e g o 'J. - Sprawa. ludowości w poezji A. Mickiewicza. (Ul' 11-12. III) i P i o t l' o W s k i e g o Elementy ludowe H' "Tańcu zbó.inic- kim" Kasprowicza, (nr J, II). Nadto wydrukowano jeden żródłowy artykuł K a m y Ieo w s k i e g o omawiający tematykę kolęd. Z zestawienia wynika że są to dopiero w tym kierunku początki możliwości i postawionych zadań~ Z zakresu muzyki i tańca czasopismo rozporządza nieco większymi osiąg<1ięciami. A. C h y b i ń s k i omówił zagadnienie po:rzeb polskiej etnografii muzycznej; w pracy tej mówi o nowych wymaganiach, potrzebach i celach oraz zakresie nowoczesnej nauki o folklorze muzycznym. Punktem wyjścia do tych rozważań jest ocena krytyczna dzisiejszych wartości dzieła K o l b e l' g a. Stw:erdza potrzebę wydani.a tek rękopiśmiennych Kolberga oraz reedycji jego, Ludu" bez żadnych przeróbek i uzupełnień. S o b i e s c y omawiają ohłonność muzycZlIlą ludu,cp:sują pieśni i mUzykę ~u~ową wielkOlPolSiką i ziem.i lubuskiej. W:ększe zainteresowania budzą rzadk~e lI~st:um:nty muzyczne, które udało się odszukać w północnej części Polsk1: (sIesIenkI-dudy, maryna, kozioł zbąsko-lubuski, gęśle). W mniejszym stopniu były omówione tańce ludowe. Jest kilka artykułów sprawozdawczych z tematyki i techniki badania tańca ludowego, o sposobach notowania i fotografowania oraz jeden artykuł opisujący tańce wielkopolskie. Cały opublik~wany materiał w "P. Sz. L." można ugrupować według sche~atu tery tonalnego. Pozwoli to na pokazanie nasycenia badawczego w w1ększym lub mniejszym stopniu jednych terenów, obok zaniedbanych terenów innych. ~a ogólną liczbę około 110 pozycji, dotyczących większych r~zp:aw, arty~uło,:" sprawozdań z badań, przyczynków itp., bez uwzględmema recenzJI ogolnych, na tematykę związaną z zasięgiem obszaru całej Polski, lub jej części, liczy się około 30 pozycji, co stanowi większość tema~ ty<;zr:ą w porównaniu z innymi. Z. poszczególnych krain, regionów Polski, naJWIększym nasyceniem dysponuje polskie Pogórze Karpackie, posiada około 16 pozycji. Na tych terenach badano budownictwo, zdobnictwo ludowe. ~Uży~ zainteresowaniem cieszyło się obraźnictwo na szkle, zabytkowe t wsp.ołczesne, (m. in. odbyły się trzy kursy malowania obrazów w pow. nowotarskim). Tematyka zbójnicka budziła w plastyce i literaturze zaciekawienie i doprowadziła do wykrycia wielu wspólnych motywów z kulturą zakarpac~ą: Sło,waków, nawet i Węgrów. Z Mazowsza północnego było 14 POZYCJI,z głownym nasileniem na obszar kurpiowski. Na tym terenie poświęcono się badaniom zdobnictwa blldowlanego, haftom i strojom Pusz~zy B~a~ej i Zielo~ej. Również odbył się konkurs na wnętrze chaty kurplOwskleJ. Kultura l sztuka Mazurów północnych została , odkryta" od czasu zorganizowania wystawy przez S k u l' P s k i e g o or~z opublikowanych wyników w "P. Sz. L." i w osobnym katalogu. Mało uwagi zwrócono na. pó~nocne Podlasie, skąd, poza tkaninami, brak materiałów z innych dz:edz~n. Z Małopols~~ południowo-wschodniej jest w czasopiśmie 9 pozycji. ~lowme z Rzes~owsK1ego. Tematyka dotyczy różnych zagadnień wyszłych z dwu pracowm: Muzeum w Rzeszowie i obozu naukowego w Weryni oraz z wystawy sztuki ludowej w Łańcucie. Z kolei następne miejsce zajmuie Małopolska południowo-zachodnia o 8 pozycjach. Badania na tym teren'ie prowadz~ne bYł~ w bliższych i dalszych okolicach Krakowa, głównie w zakr~sIe zdobmctwa. Odnaleziono nowe typy skrzyń malowanych z okolic r,,'Ioravllcy, Kaszowa i z innych punktów. W jednym tylko wypadku opublikowano zbadane zdobnictwo metalowe z okuć wozów z okolic Makowa. 69 �1089 1088 ' dąbl'o"'skie urzadzono konkurs na nie , b 'ały ma lowan k l ",. . k k' Rozgłosu duzego .na l . owodzeniem cieszyły się SZOpkl kra ows leo i wystawę· Takze duzym P s nt etyczną oraz trzy recenzje z konkurz których ogłoszon~ j:dną ~ra~ę w~kie zbior~ ceramiki ludowej, wystawę sów. Również. omowlOno rz~roanizowaną przez T. S e w e l' y n a i. ~sztuki ludowe] w 1948 r. zd~bnictwa ludowego. Na następnym ml':]Sc.U stawę krak.owską. z ~akresu k' l kie z 7-ma pozycjami, odnosząCyml. s;ę znajduje Slę wo]ewod~two d Ie ~c Prace badawcze miały tu przewazm: wyłącznie do plastykl lu ~we]. , k'emu poświęcono nieco więcej uwag!. charakter dorywczy. !y:ko poczyns. l b ła wcale badana. Główny nacisk Część sandomiersko-swlętokrzyska me t Yl' ludowe]' w Kielcach, Radomiu . nie wystaw sz u u . d b . t o w Opocznie ceramikę kIelecką· Położono na zorgamzowa . g' onalne z o mc w , . oraz konkursow na re l ..' da i Wielkopolska. Badama na Taką sam~ ilość ~rukowa.nY~h ~~~c:i ~~~~wej, zresztą doskonale zorga~itym tereme ogramczały Slę o h Archiwum Fonograficzne, pod klezowane i prowadzone przez Zac o me ł' badaniami tańców wielko. k' h Prace te uzupe mano . runkiem S o b l e s l c : Na tym terenie z ,powodzemem polskich w opracowamu A. :: ~ a ~ y. nad zanikającymi instrumentami przeprowadzono odkr~~cze ~ ama . .edna o hafcie i czepcach wielkomuzycznymi. Z plast'ykl Jest ma o'b~rac. C]h i wystawie miejscowej sztuki . d' Ku]aw - o rzez larza ,. h polsklCh, Wle z. .. publikowanych, dotyczących rozny~ ludowej. Ze Sląska. Jest 6 P.oZY~]lb~daniach na tym terenie informU1.ą zagadnień z plastykl ludowe]. . . M G ł a d y s z a Badama Z Reinfussowe] l . . artykuły 'sprawozda:vc.ze . . ,_. wadzone były w r. 1947; do artykułu nad strojem w powIecIe będZl~~~~I:af:~ołączona m3lpika z podkr.eśleniem wsi sprawozdawczego W. K o l a g d t t 'ch ml'e]'sc znajduje Slę centralna . dnym z prze os a m .' zbadanych. N a ~e ..' k lice Warszawy z 5-ma pubhkowanyml polska, Sieradzkle, ŁOwlckle l dO,o tym terenie nie prowadzono. Przedpozycjami. Systematycznych ba an nk~ 'wartykułach' o stroju kołbiel'k' d 'nych poszu Iwan . . stawiono wym l z oraz . k" rawozdanie z pokazu zapaski ludowe] skim z powiatu Mińsk MaZ?Wle~ l \ sp dotyczy wycinanek łowickich, gdzie w Piotrkowie TrybunalskIm. esz a rt czną w podchodzeniu do rozwiąm. in: omówion? jej rolę .społe~:~~~i~:O jest zaledwie 5 pozycji, w t::m zywan tematykl aktualne]. Z . W rowskie). Z podlasla połudmojedna odpada ~a Mazowsz~ wschO~~~~g~n~~wano trzy wystawy: w Lublinie. wego nie :-na .mc. Na ty~h o sz~rac ozostałe prace dotyczą: J. S w i e ż e g o, LubartowlC l W~grow:e .. D"":le ~ n i u k a o drukach na płótnie w połudo świątkarzach blłgora]sklCh l <:Xl e . ' końcu znajduje się PomJrze n:owej Lubelszczy~nie. WreszcIe na .s~y~ o b l' o W o l ~k e j, o meblac? tylko o 2-u pozycJach dru~o:an~~~ d~tycZY i Ziem Zachodnich, ogramludowych na Kazubach., Po ~~; ki ludowej. To wszystko. ., czony do dwu fragmentow ~ .y t' ł P Sz L" występuje w roznych Z tego zestawienia wymka, ~e ma ~~~e" o· Z~st~wienie podaje, że najgranicach cyfrowych wyzyskanIa dtere pgog'o'rze a najmniej sza (2) na '1 " .. (16) przypa a na , większa 10SC P?ZYC]l .' I wahają się w granicach 14-4. ocne Pomorze i ZiemIe Zachodmo-.połr: . r;z~~towane w czasopiśmie: Ziemie Poza tym, są obszary zupełme r:le rep kie o órze wschodnie, Podlasie zachodnie i południowo-za~hodme, ka.~pac m ~~dą się i dalsze luki terepołudniowe i inne. W podzIale szczego owy J. I' i nowe. Oczywiście, zastosowany tutaj podzIał topograficzny ma charakter dowolny, gdyż chodziło tu o wykazanie stanu ogólnego. A publikacje w zasięgu sztuki ludowej miejskiej? Badania w tym kierunku mają dopiero początkovv'y charakter. Ograniczają się do dwóch autorów: M. Zywirskiej i Życkiego. Prace ich związane są z wielkimi środowiskami przemysłowymi: Sosnowca, Katowic, Warszawy i innych miast, pozwalające na zorganizowanie gromadzenia okazów współczesnej i aktualnej twórczości proletariatu miejskiego i wielkomiejskiego. Dział recenzji rozpada się na kilka grup: 1) Sprawozdania z działalności instytucji macierzystych i pokrewnych. Mamy sprawozdania z Państw. Instytutu Badania Sztuki Ludowej za lata 1948-49, (nr 1-2, III, nr 11-12); O l-ej konferencji naukowej w sprawie badań nad sztuką, (nr 7-12, IV); Obrady etnografów oraz sprawozdanie U l' b a n o w i c z a z ważnej konferencji w Jadwisinie, (nr 4-5, V). 2) Sprawozdania ze zbiorów i imprez: a) muzea: J. M a n u g i e w i c z a - Zadania generalne Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach, (nr 7-8, III), i wspomniane wyżej zbiory ceramiki krakowskiej w zbiorach Muzeum Przemysłu Artystycznego w Krakowie oraz wiadomość o otwarciu Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Z obcych terenów podano obszerne sprawozdanie M i l s z t e i n a - o Państw. Muzeum Etnografii Narodów ZSRR w Moskwie, (nr 1-6, IV); b) wystawy: najwięcej sprawozdań odnosiło się do regionalnych wystaw sztuki ludowej w Radomiu, Kielcach, Lublinie, Łańcucie, Pułtusku, Olsztynie, Włocławku, Zakopanem, Węgrowie, Piotrkowie Trybunalskim, Krakowie, Dąbrowie n/Wisłą i innych. Z wystaw ogólnopolskich sprawozdań mamy tylko 3, a z wystaw polskiej sztuki ludowej zagranicą zaledwie 1, (z Kijowa). A przecież Polska była obsyłana zagranicą dosyć licznie, np. do Moskwy, Paryża, Londynu i innych. Podano kilka sprawozdań z wystawionej w Polsce obcej sztuki ludowej: C s o l' b y - Na marginesie wystawy węgierskiej sztuki ludowej w Warszawie, (nr 11-12, II); R e y c h m a n a - O wystawie słowackiej sztuki ludowej w Bratislawie; c) kursy, konkursy, festiwale: Jedno sprawozdanie z kursów malowania na szkle w Nowym Targu; liczne sprawozdania z konkursów: szopki krakowskie - 3, malowanki dąbrowskie - 1, wycinanki łowickie - 1, wnętrze chaty kurpiowskiej - l, opoczyńskie zdobnictwo - 1, i ceramika kielecka 1. O festiwalach pisano: Z tańca w Pradze, (II, nr 11-12) oraz z Ogólnopolskiego Festiwalu Muzyki Ludowej, (III, nr 6); d) recenzje z książek: dotyczących polskich wydawnictw 4, obcych 8. Węgry i Czech.)słowacja poświęcają sporo wysiłków na opublikowanie własnych wartości sztuki ludowej. Czeskie czasopismo "Tvar" bratnie ,.P. Sz. L." służy głównie celom dekoracyjnym, kładąc nacisk na adaptację elementów ludowych do twórczości plastycznej ogólno-narodowej, o nachyleniu praktycznym. W zakończeniu części sprawozdawczej należy podkreślić wysiłki bibliograficzne. Nikły plon z tego zakresu w poszczególnych zeszytach "P. Sz. L." został bardzo korzystnie zastąpiony osobnymi jednostkami wydawniczymi: Piotra G l' Z e g o l' Cz y k a - Plastyka ludowa Polski, zarys bibliograficzny, Warszawa 1951, s. 39, załączona do nr 1-6, r. IV, "P. Sz. L." i druga: Andrzeja R y s z k i e w i c z a - Bibliografia rzemiosła artystycznego, cz. I Tkaniny, Warszawa 1951, str. 15, jako załącznik do nr 3-go, r. V. Wydaw69" �1091 1090 . t t uzupełniają poważnie dorobek czasopi:;ma l jego kierov:ników, ~~ca~a Gerzegorczyka jest bibliografią specjali~owaną, po, raz pIerwszy , , , w wyborze polską i obcą produkcję wydawmczą z zakresu uIJmutJką?iudOWeJ',Dotychczas mówiło się tylko o sztuce ludowej, w !?raktyce, p as y l , .' t k' ł e z pIa w tym określeniu rozumiano często tresc zWIązaną a ze wy ączm ,~ t k W bibliografii tej po raz pierwszy tematyka z zakresu plas,t,YKl ~ Ytął'a właściwie zatytułowana i bardziej sprecyzowana, OCZyW1SCJe Z0Szakresie a potrzeb bibliograficznych. Jest to bl'bl' lOgra f"la r.ozumowana ~ adnotacyjna, to jest starająca się opatrzyć ważniejsze pozycJe. uwagar:ll ~rientaCyjnymi, lub wyliczeniem zawartości treściowej. Uw~ględma ~)O.z~cJe wydawniczo samoistne i ciągłe, przede wszystkim c.zasopl~~a Waz~leJ.sz~ do 1949 r. włącznie. Cały materiał podzielono ,na OSIemnaSCle ro~dzlało.w, 1) zagadnienia teoretyczne; 2) opracowania ogolne;. 3) opracowama reglO~ nalne, 4) budownictwo użytkowe i kultowe; 5) z~obmct,:"o (sprzęty, zabawkI. szopki); 6) rzeżba; 7) drzeworyt; 8) wycinankI, r:aleplankl; ~) m~larst\~o: malowanki; 10) pisanki; 11) ceramika; 12) tkanmy! 13) ubl.ory l stroJe, 14) hafty; 15) przemysł ludowy; 16) ochrona SZtUkI lud?weJ; 17) ~uz~a, wystawy, kongresy; 18) bibliografia. W obrębie POSzcz~golnych rozdziałow autor przyjął układ rzeczowy i topograficzny. Wszys~klCh wydru~o~any~h pozycji jest 723. Do bibliografii dołączono indeks ?sob., Dru,g~ bIbllOgrafl~ tkanin tematem swoim przekracza zakres ludowej tworCZOSCI plastycznej, gdyż wchodzą tu dzieła rzemiosła artystycznego. W przedmowie au~or ~tara się wyjaśnić, że "rzemiosło artystyczne i .sztu~a. ludo\~a wykaZUją llc~ne punkty zbieżne i ocena jednego bez znaJom~scl drugiego elem.entu Jest niepełna". W bibliografii stara się podać całą llteraturę w układZl~ a1fab~: tycznym. Pozycji podano 249, do których nie stos?wano adnota~Jl. Całosc została zaopatrzona skorowidzem rzeczowym, podZIelonym na .oslem tematów. Następne bibliografie mają być poświęcone: haftom l koronkom. ceramice, szkłom, sprzętom i innym. ' Z kolei należy ogólnie scharakteryzować całokształt dorobku "P. Sz. L.". W zakresie problematyki metodologicznej rezultaty osiągnię~ ni: .są wielkie jak tego należało by się spodziewać na podstawIe pIęClOletniej działalności samego czasopisma. Takie zasadnicze pytania, jak: cz~m jest sztuka ludowa? Jaki jest jej zakres? Jaki jest stosunek d? S~tUkl "n~e~ ludowej? itp. nie znalazły jeszcze należytego ujęcia w czasopls;me, c~oclaz jego działalność rozpoczęto właśnie od postawienia tych ?ytan. Skonczyło się prawie na początkowych wypowiedziach J. GrabowskIego, W. Dyno~skiego, K. Piwockiego i paru innych. Dalsze r~czni~i "P. Sz. L." me wykazują należytego pogłębienia tych zagadnien, m~ wszyscy ~e~r:t~cy wypowiedzieli się w tym jedynym czasopiśmie, zarowno dawmeJsl Jak i nowsi badacze. Brak było publikowanych dyskusji w czasopiśmie w zakresie podstawowej problematyki sztuki ludowej. Usiłowania w tym kierunku przeprowadził E. Frankowski, lecz opublikował. je na i~nY:n miejscu (Materiały do Studiów i Dysk., nr 5), oraz R. Remfuss głowme w zakresie organizacyjnym. Poza podstawowymi brakami z teorii sztuki ludowej, w lOP. S~. L:" występują dalsze niedociągnięcia. Sztuka ludowa w praktyce badawczej naJwięcej jest związana z dyscypliną etnograficzną, W czasopiśmie, \To; tym zakre- sie nie pokazano wypróbowanych i stosowanych zdobyczy metod badawczych przy ustawianiu i ocenianiu przejawów sztuki ludowej, a przecież nieco znanych, lecz tylko fragmentarycznie. Również słabo przedstawia się sztuka ludowa w aspekcie etnografii historycznej. Nie wystarczy tu powód, że sama etnografia dopiero teraz zapoczątkowała zainteresowania w tym kierunku. Odczuwa się również brak powiązania zagadnień sztuki ludowej z kulturą materialną. z całokształtem życia ludu, co uzależnionym jest w wysokim stopniu od etnografii. Jednak, dotychczasowy dorobek "P. Sz. L." o etnJgraficznym charakterze krytykuje J. S t a r z y ń s k i, dyrektor Państw. Instytutu Sztuki, (tamże, nr 7-8). Kierunek ten ocenia jako zbyt wąski i wysuwa sugestię zmiany na inną linię działalności. Uważa, że problemy sztuki ludowej powinny być rozważane historycznie, a zarazem powiązane ze współczesną plastyką polską. Zatem, J. Starzyńskiemu chodzi o większe związanie czasopisma z życiem, przede wszystkim przez nastawienie w kierunku artystycznego wykorzystywania wartości ludowych w adaptacji do sztuki współczesnej. Sztuka ludowa ujmowana historycznie i ze stanowiska sztuki wymaga również bliższych kontaktów z dyscypliną historii sztuki, w tym kierunku brak większych osiągnięć w czasopiśmie. Brak opracowań z zagadnień estetyki sztuki ludowej. Brak pozytywnych kontaktów z pokrewnymi czasopismam'. K. Piwocki wypowiada się za bliską wspólJpracą z ,Biuletynem Historii Sztuki". Zdaniem jego, czasopismo to powinno uwzględnić w b. szerokiej mierze zagadnienia z pogranicza i samej sztuki ludowej, a "P. Sz, L." powinna w coraz większym stopniu poruszać zagadnienia dotyczące całokształtu sztuki polskiej. Idąc dalej, s?-mo wejście w orbitę historii sztuki nie wystarcza sztuce ludowej. Zachodzi konieczność oparcia badań jej na głębszej znajomości podłoża historycznego, na wiązaniu i charakteryzowaniu przy pomocy histor~i politycznej, gospodarczej, prehistorii i archeologii, czy opisów socjograficznych. Trudnym jest, w badaniach nad sztuką ludową, zrezygnować z dotychczasowego rozpatrywania jej zagadnień wyłącznie na tradycyjnej kulturze chłopskiej i przejść od razu na szerszą bazę powiązania ze współczesnośc'ą, oraz traktowania łącznego ze sztuką "nieludową". Jednak, o to upomina się nowa rzeczywistoćś powstała z rewolucji politycznej i kulturalnej, te~o wymaga nowa ideologia. Redaktor Reinfuss, w ocenie dorobku czterech roczników "P. Sz. L.", dowodzi, że czasopismo nie reprezentowało właściwego stanowiska metodologicznego; gdyż od r. 1947, t. j. od początku swego istnienia, nie umiało przestawić się od razu na nowy sposób myślenia, oparty o zasady materializmu historycznego. A w tym czasie kierunek materialistyczny już opanował prawie wszystkie dyscypliny. Jednak, przewrót w historii sztuki i estetyki nie dosięgnął "P. Sz. L.", która nie usiłowała dać nowych ujęć zgodnych z marksizmem-leninizmem. Wreszcie, dochodzi on do wniosku, że brak sprecyzo\vania nowych metod badawczych odbił się ostatecznie na sposobie opracowania artykułów w czasopiśmie. Z zakresu dokumentacH w lOP. Sz. L," wystepuie niewielka ilość prac, Brak dostatecznych przykładów sformułowań teoretycznych i opracowań z różnych dziedzin, np. badanie źródeł archiwalnych, muzealiów, różnych zbiorów itp, opóźnia zrozumienie podstaw 3ztuki ludowej, Zasoby muzealno �1092 '. znane Zachodzi pilna potrzeba ich inwentaryzacji dla wrastającego są malO ' tk' kI d zapotrzebowania społecznego i naukowego, Mamy zac::ą l przy a ?we 'k wanych prac w "Pracach i Materialach Etnograftcznych" polskle,go pu bl l o f' bl' k ... k . Tow. Ludoznawczego. Dokumentacja bibliogra lczna pu l aCJI.. I r~ OPISO\~ bęzpośrednio lub pośrednio związanych ze sz~uką ludową rOZWIJaSl~ p~w~l1. Praktycznie stoi temu głównie na przesz~odZle brak ~e.trospektyw~eJ blb:lO~ grafii etnografii polskiej, gdyż opracowama. G.awełk.a l mnych na~ezy u:vazac za fragmentaryczne. Dwie wydrukowane blbhografle o pl~styce l tkanmach, załączone do "P. Sz. L.", to dopiero początek. Odczuwa Slę brak cor~cznych ich uzupełnień. Brak bibliografii z historii sztuki, która. uwzgl~d.~lała by sztukę i twórczość ludową w całej rozciągłości. Należy takz~ zwrOClC uwa~ę i na bibliografie prowincjonalne z różnych zakresów, na Ich opr~cowame i wydanie - tak bardzo potrzebnych do monografii regionalnych l opracowań terenowych. Badania terenowe jako bezpośrednie źródła sztuki, ujmowane w zasięgu kultury ludowej żyjącej lub przeszłej, ich strona .metodo~o~iczna, doku,me?tacyjna i organizacyjna nie wystąpiły dostateczme wyrazme :v czasopIśmIe. Wyłania się konieczność powiązania rozczłonkowanych badan .nad. kult~r3 wsi drobnomieszczańską i proletariacką miast oraz odpoWledmego Ich ust~wienia w sztuce ludowej. Odczuwa się rÓ'Nnież brak większej pracy ujmującej w sposób kwestionariuszowy całokształt zagadnień ~olskiej sztu~i 'ludowej ze stanowiska różnych dyscyplin naukowych. By mozna to zrea11zować z powodzeniem, przed tym potrzebne jest ustalenie szczegółowe wszystkich ważniejszych przejawów sztuki ludowej. W dalszyrn rozpracowaniu, na podobne ujęcie czekają poszczególne działy szt';lki ludowej. ~etod~logicznie powinno się rozpracować formy i typy badan terenow~ch l ta~ze pracownianych, zbiorowych i indywidualnych dotyczących wszelkIch p.rzeJawów gromadzenia materiałów dokumentacyjnych. Brak sprecyzowama podziału Polski na okręgi badawcze, opartych na kryteriach geograficznych, etnograficznych, historycznych, z teorii sztuki itp. dostatecz~ie uzasadni?nych. R. Reinfuss wysunął projekt podziału i wytypowania terenow do badan (Mat. do Stud. i Dysk. nr 5), postulując hierarchię potrzeb badawczych i konieczności podziału terenowego na trzy grupy podstawowe: 1) obszary przebadane, mniej więcej olPublikowane, 2) obszary obadaniach fra~metar.ycznych, 3) obszary, gdzie po drugiej wojnie dokonała się całkOWIta zmIana ludności. Ponad to uwzględnia i tereny, które skutkiem gwałtowego tempa urbanizacji zatraciły lub zatracają cechy kultury tradycyjnej. Wyniki badawcze pod postacią publikacji: monografii terenowych, zagadnień, opracowań syntetycznych itp. przedstawiają się dodatnio w "P. Sz. L.", z pewnym zaniedbaniem tych ostatnich. Prawie wszystkie monografie poświęcone były plastyce ludowej z jednostronnymi zainteresowaniami sprawami zdobnictwa i o1'llamentyki. W. J a s t l' Zę b o w s ~ i naz!wa to ,.zbieractwem motywów" i ocenia słowami: ,.1 to co w badamach wmn~ być opracowane na końcu. stało si.ę podstawą do określe~ i charakterystY~1 sztuki ludowej na założeniach naukowej estetyki. Rzuca SIę np. brak oparcIa plastyki ludowej na założeniach naukowej estetyki. Rzuca się w oc~~ przypadkowość i rozlpraszanie się we fragmentaryczności i przyczynkowoscl opr~cowań poszczególnych zjawisk sztuki. tak. że niejednokrotnie zatraca SIę 1093 związek z całością sztuki ludowej. Inne działy, jak literatura ludowa są b. słabo reprentowane w czasopiśmie. W ogólności, we wszystkich działach sztuki ludowej występuje w malej ilości tematyka świecka. Dążyć powinno się do poszerzenia w ogóle zakresu tematyki z równomiernym uwzględnieniem dorobku z całej Polski. Strona zewnętrzna czasopisma w pięciu rocznikach przedstawia się niejednolicie. Są wahania: od wysokiego - do przeciętnego poziomu typograficznego, uzależnionego w głównej mierze od drukarni, wyposażenia technicznego, starannego lub pośpiesznego tłoczenia. Na 21 numerów drukarnie zmieniano 10 razy, co nie wpływało dodatnio na jednolity wygląd czasopisma. W poszczególnych numerach starano się jednak zachować jednolitość układu graficznego, zarówno wewnętrznego jak i zewnętrznego. Teksty składano przeważnie trzema wielkościami czcionek, (dla artykułów, sprawozdań, przypisów). Jednolity typ graficzny został naruszony od czasu wprowadzenia tłumaczeń w językach obcych, gdzie zastosowano różne kroje czcionek. W pierwszych rocznikach starano się zachować oryginalny układ jednoszpaltowej kolumny z dużym marginesem z jednej strony, na którym drukowano podtytuły. Dalsze prace składano w kolumnie dwuszpaltowej. Ten ostatni układ ustalił się całkowicie w późniejszych rocznikach. Zastosowano ładną tytulaturę artykułów, składaną przy pomocy dużych wersalików. Stosowano ilustracje jedno i wielobarwne. Klisze siatkowe były dość dobrze trawione w początkowych rocznikach, póżniej popsuły się. Ryciny wielobarwne drukowano na osoby ch wkładkach, które przeważnie wypadały zadawalająco - jak na nasze warunki. W reprodukcjach barwnych tkanin nie zawsze udawało się uzyskać pożądaną czytelność samego obiektu i jego efektów barwnych, (np. wkładki do nr 2, rok II, nr 3-4, III; nr 712, IV). Okładki, zmieniane w każdym numerze, odznaczają się dużą oryginalńością i wpływają w znacznym stopniu na podniesienie wartości estetycznych czasopisma. W poszczególnych rocznikach w tym kierunku przejawia się duża rozmaitość w technikach i kolorystyce. Korekta w poszczególnych numerach zadawalająca. Introligatorskie wiązanie okładziny z drukowanym tekstem stosowano mechanicznie drutem, bardzo rzadko dobrym wiązaniem nićmi lnianymi, co nie niszczy poszczególnych składów. Całość wyposażenia architektonicznego i typograficznego daje estetyczne i efektowne wrażenie. Nakłady czasopisma wahały się od 2000 do 2900 egzemplarzy, a zeszyty mazurski i krakowski rocznika drugiego wynosiły po 4830egzemplarzy. Małe nakłady spowodują, że "P. Sz. L." stanie się w prędkim czasie rzadkością. W wyniku różnych tendencji włączenia sztuki ludowej do sztuki narodowej, osiąga się powoli lecz skutecznie prawo obywatelstwa dla niej. przez równoczesne traktowanie z twórczością elitarną. W tym jest znaczny udział "P. Sz. L." i to stanowi bodaj że najważnie;szą zasługę czasopisma i jego twórców. Druga, to możność wypowiedzenia się we własnym organie. Możność postawienia i rozwinięcia problematyki ludowej, po przez szereg wypowiedzi badaczów teoretyków i praktyków, jej licznych entuzjastów z różnych dziedzin naukowych, artystycznych i innych. Trzecia, to zgromadzenie i opublikowanie obfitego i różnorodnego materiału. wyda- �1094 1095 nego wrowo i opracowanego krytycznie, który już obecnie jest całą kopalnią, źródłem do wyzyskania naukowego, artystycznego i szerokiego wachlarza społecznego. Strona naukowa czasopisma na ogół jest utrzymana na dobrym poziomie zarówno w realizacji tematycznej, jak i w podejściu i rozprowadzeniu ter~nowvm. Prace drukowane, będące rezultatem poszukiwań i badań, odznaczają' się dużym stopniem wykorzystania i poparcia dokumentacyjnego. dokładnością i wiarygodnością osiągniętych wyników. Niektóre z· nich niewątpliwie będą miały charakter trwalszy na dalszą metę. Twórcy, kontynuatorzy redaktorscy, różni badacze włożyli dużo osobistego wkładu i. wysiłku, do poszukiwania właściwych metod w dążeniu do usystematyzowania badań nad sztuką ludową. Również są widoczne duże wyniki prac, będące rezultatem wysiłków kolektywnych. Dalej, rozpoczęto na całej linii zmianę czasopisma w kierunku stosowania metody materializmu dialektycznego i historycznego. To wszystko, zgromadzone i przejawione w pięciu rocznikach "P. Sz. L.", stanowi poważny dorobek, który wpłynie na dalszy rozwój poglądów na sztukę ludową, a szczególnie na rozwój plastyki ludowej. W następstwie, dorobek ten ma dużą wagę i dla UlPowszechnienia wogóle wartości sztuki ludowej. Czasopismo "P. Sz. L." w swych dotychczasowych pięciu rocznikach stanowi ważny etap na drodze do zrozumienia ideologicznowychowawczej i społecznej wartości i roli polskiej sztuki ludowej. * Henryk Zwolakiewicz RACHMIEL BRANDWAJN, "La langue et l'esthetique P l' o u d h o n". Prace Wroclawskiego Towarzystwa Naukowego, Nr 30, Wrocław 1952, str. 116. de Seria A. Post3.ći doktry:ny ekonomiczno-społeczne P l' o u d h o n'a były wielokrotnie przedmiotem analizy i krytyki, na której czoło wysuwa się dzieło polemiczne Karola M a l' k s a "Nędza Filozofii", .stanowi.ące od,powiedź na pracę Proudhon'a "Filozofia nędzy". Dotychczas jednak nie zajmowano się' twórczością znanego teoretyka socjalizmu utopijnego od strony filologicznej i estetyczno-literackiej. Tym właśnie zagadnieniom ,poświęcona jest omawiana praca, składająca się z trzech części, z których pi.erwsza zajmuje się charakterystyką słownictwa, druga morfologią i składnią, a trzecia doktryną estetyczną Proudhon'a. Autor stara się udowodnić, jako zasadnicze twierdzenie swojej pracy, że Proudhon był zarówno w dziedzinie językowej, jak również estetycznoliterackiej kontynuatorem i epigonem wielkich pisarzy francuskich Wieku Oświecenia. "Tam właśnie", powiada autor, "należy szukać klimatu jego dzieła, jego środowiska naturalnego, właściwośoi jego słownictwa, źródła i początku jego pomysłów" (str. 6). Na obfitym materiale przykładowym autor wy~azuje, że słownictwo Proudhon'a pełne jest termi.nów wyrażających aspiracje rewolucyjne XVUI w. wyrazów zapożyczonych z mechanik l Recenzja dalsz~'ch roczników 11każe się w nast. t. Luciu.. i innych nauk ścisłych, neologizmów i archizmów, właściwych tej epoce, lub utworzonych przez pisarza dla dokładnego wyrażenia jego myśli. W dziedzinie gramatycznej język Proudhon'a odznacza się skłonnością do używania długich zdań, lub ich przeciwieństwa, skrótów zdaniowych, rozproszeniem i rozdrobnieniem, styl zaś jego cechuje użycie antytez, klasycznych metafor, zwrotów wzorowanych na Biblii a zwłaszcza wybitne akcenty polemiczne. W dziedzinie doktryn językowych Proudhon nie dał, jak powiada autor, nic nowego, lecz niewolniczo trzymał się dziela B e l' g i e r'a: Les elements primitifs des langues. Teoria Bergier'a o jedynym prajęzyku ludzkości i o ważności języka hebrajskiego, jako języka najbardziej zbliżonego do owego prajęzyka nie odpowiadała już wynikom językoznawstwa pierwszej połowy XIX w., które zrezygnowało zarówno ze spekulacji na temat języka pierwotnego, jak również z prób stworzenia gramatyki powszechnej, tak charakterystycznych dla Wieku Oświecenia. Zatem i w tej dziedzinie Proudhon był epigonem XVIIIII w. Koncepcje estetyczne Proudhon'a uległy, zdaniem autora, ewolucji, w której da się wyróżnić dwa okresy przed- i opo- 1848 r. W pierwszym z nich Proudhon, głoszący ideał surowej .sprawiedliwości, nie docenia znaczenia artysty w społeczeństwie i stawia go narówni z rzemieślnikiem. Od poety żąda opiewania niedoli mas r·obotniczych, gnębionych przez kapitalizm. Romantyków nie rozumie i traktuje ich j.ako wrogów ludu. W drugim okresie, tzn. w latach 1851-1865, pomysły estetyczne Proudhon'a ulegają pewnym zmianom. Rola artysty rośnie w jego oczach, ale za cenę ciasnego utylitaryzmu, wyrażającego się w formule, że piękne jest to co jest użyteczne. Głosi też nadal podporządkowanie sztuki etycznemu ideałowi sprawiedli.wości. W krytyce literackiej nie wychodzi Proudhon poza ideały racjonalistów XVm!I w. Biorąc ideał "postępu społecznego" za najwyższe kryterium sztuki s~awja Proudhon WergHego ponad Homerem, star3. się zracjonalizować cudowność i potępia epopeję chrześcijańską. oszczędzając jedynie "Pieśń o Rolandzie". Język francuski uważa za najdoskonalszy z języków,zarówno pod względem dźwiękowym, jak również ze względu na jego walory ekspresywne, które osiągnął w poezji kl.asycznej. Pod koniec pracy zwraca autor uwagę na wpływ, jaki idee Proudhon'a wywarły zarówno we Francji, jak i poza jej granicami, gdzie znalazły wybitnego zwolen.niJka w osobie T o łs t o j a, który mu był bliski w koncepcjach estetycznych i w stosunku do zagadnienia feminizmu. W konkluzji autor stwierdza, że estetyka Proudhon'a nosi na sobie piętno trzech idei: Postęp-Rozum-Sprawiedliwość, które wypisała na swym sztandarze burżuazja Wieku Oświecenia. Racjonalizm burżuazyjny nie pozwolił Proudhon'owi zerwać otwarcie z kapitalizmem, lecz trzyma} go stale w zawieszeniu między dwoma biegunami, Kapitałem i Pracą. Dzisiejsi reformiści z Leonem Blumem na czele wracają chętnie do przestarzałych i przezwyciężonych idei Proudhon'a. Praca R. Brandwajna zawi.era dwa załączniki: wykaz neologizmów Proudhon'a i fotokopię komentarzy lVIetternicha na marginesie broszury "La Justice poursuivie par l'Eglise". Podział omawianej pracy jest jasny, dobór przykładów prawie z,awsze trafny, a język płynny i naturalny, wolny od uczonego pedantyzmu w jaki łat.wo popaść przy takim temacie. Roz- �1097 1096 • prawa ujęta jest ze stanowiska marksistowskiego, ale odczuwa s-ię brak wstępu traktującego o doktrynach społeczno-ekonomicznych Proudhon'a, tak że jego teorie estetyczno-literackie są jakby zawieszone w powietrzu. Można bylo wykorzystać zwięzłą, a bardzo wnikliwą charakterystykę prac Proudhon'a przez Marksa, zamieszczoną w 16, 17 i 18 numerze czasopisma .,Sozial-Demokrat" . Mimo powyższego braku, praca stanowi cenny dorobek, zarówno z punktu widzenia filologicznego. jak i w dziedzinie historii teorii estetycznych. Stanislaw Gniadek • PRACE ,I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE. Tom VUI-IIX. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Red.: Józef Gajek i Kazimiera ZawistowiczAdamska. Łódź-Lublin 1950/51. str. XXVI +778. Tom VIII-IX Prac i materialów etnograficznych wypełniają prawie wyłącznie monografie napisane i materiały zebrane w toku zespołowych badań terenowych, prowadzonych przez Zakład Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego. Juź pobieżne przejrzenie tomu pozwala stwierdzić, że materiały te zebrane w badaniach prowadzonych pod kierownictwem prof. Zawistowicz-Adamskiej, dzięki jej uporczywej energii i pełnej poświęcenia pracy - dotyczących jednej klasy zjawisk, są zbiorem bogatym, posuwającym naprzód wiedzę o badanych faktach. Przestrzennie badania te objęły znaczne obszary: Kaszuby i Pomorze Zachodnie, Mazury i Warmię, Śląsk Cieszyński, Spisz i Orawę, dalej Dębickie, Sądeckie, Rzeszowskie, Łaskie, Sieradzkie, Łowickie, Kurpiowszczyznę oraz okolicznościowo również tereny Wielkopolski, Podlasia i in. We wszystkich badaniach na tych terenach skupiano uwagę na jednym kompleksie zagadnień: pomocy wzajemnej i współdziałaniu gospodarczym. Szczegółowo opracowano te zagadnienia na przykładzie gospodarki pasterskiej i na przykładzie zespołowego rybołówstwa a wyniki opracowań przedstawiono w formie monografii. Poza monografiami tom podaje dziesięć prac zawierających usystematyzowany materiał opisowy różnych dziedzin pomocy wzajemnej zebrany przez pracowników zakładu w toku własnych badań. Do tomu wchodzą ponadto trzy prace nie pochodzące z Zakładu Etnografii U. Ł. a mianowicie: Jadwiga C h e łmińska - Świątkowska Wycinanka Łowicka, Janina Kraj e w s k a - Plecionki ze słomy, i praca związana tematycznie z całością tomu nie pochodząca jednak z badań terenowych Zakładu Bohdana B ar a n o w s k i e g o - Ślady współdziałania na ~si z XVII i 'XVIII wieku. Jest więc ten tom wynikiem pracy zespołowej prowadzonej konsekwentnie nad jednym kompleksem zagadnień, kierowanej jednakowymi założeniami teoretycznymi i prowadzonej podobnymi metodami, rezultatem poważnego wysiłku badawczego zas-ługującego na szczegółowsze rozpatrzenie. Zanim jednak przejdziemy do takiego rozpatrzenia, podkreślmy, że większość prac tego tomu została przygotowana do druku w r. 1948, a z druku tom wyszedł dopiero w listopadzie r. 1951. Te trzy lata. w ciągu .1 1 których treść tomu zastygła w metalowych kolumnach czcionek, życie nauki w Polsce przeszło przez rozwój w kierunku marksizmu i potoczyło się w nowym kierunku. W okresie tym, cała nauka w Polsce, a więc i etnografia przestawiła się pod wpływem metodologii marksizmu, co pociągnęło za sobą konsekwencje zarówno w dziedzinie metod badań, jak i w dziedzinie teorii. Redakcja starała się w czasie druku wprowadzić korekty, starała się nadać problematyce nowy kierunek, wprowadzając uzupełnienia materiałów i literatury. Jednakże zupełna przeróbka była technicznie niemoź!iwa, więc " ... niektóre rozdziały tomu niniejszego w pewnym sensie mają już dzisiaj pod względem materiałowym wartość historyczną. Materiały te bowiem dają obraz stosunków "wczorajszych", sprzed trzech lat, co w obliczu przemian dokonywujących się na terenie wsi dzisiejszej stanowi poważne odchylenie od a·ktualnej rzeczywistości. Spółki szałaśnicze czy rybackie mają więc dziś odmienne założenia" pisze redakcja w słowie wstępnym. Redakcja zwraca również uwagę czytelnika na niedostatecznie przemyślane dyrektywy badawcze i na niejednolite stanowisko metodologiczne, na to, że nie uwzględniono , marksistowskiej teorii wsi i warstwy chłopskiej". Tak więc szybki tok zmian społecznych w polsce oraz rozwój nauki spowodowały, że w długim okresie kiedy tom czekał na druk, treść jego uległa zmianie w stosunku i do nauki, i życia społecznego, że zatem w jego ocenie trzeba stosować inne sprawdziany niż do prac "aktualnych" w pełnym tego słowa znaczeniu. Na czele tomu znajduje się teoretyczna rozprawa K. Z a w i s t ow i c z _ A d a m s k i e j pt. Pomoc wzajemna i wspóldziałanie w kulturach. ludowych. Rozprawa ta daje niejako przegląd założeń teoretycznych wszys-tkich prac zawartych w tomie, dlatego - ponieważ stanowi ona podsumowanie i próby uogólnienia wyników osiągniętych w badaniach terenowych _ po.święcimy jej najwięcej uwagi. Zainteresowanie zagadnieniem pomocy wzajemnej i współdziałania zjawiło się w nauce mieszczańskiej jako reakcja na darwinizm społeczny drugiej połowy XIX wieku. Przeniesiony do nauk społecznych darwinizm wyrażał się tu teorią stwierdzającą że jedynymi istotnymi czynnikami rozwoju społeczeństwa jest walka o byt toczona zarówno między jednostkami jak i zbiorowościami, oraz towarzy5'Zące tej walce zjawiska doboru. W przeciwieństwie do tej teorii. zwolennicy różnych poglądów organicystycznych wskazywali, że dla rozwoju społeczeństwa większą wagę posiada współdziałanie, że walka i w5'półzawodnictwo są tylko zjawiskami o wtórnej ważności. Ponadto każda walka i współzawodnictwo z koniecznością związane są ze zjawiskami współdziałania i pomocy, które dop:ero decydują o rozwoju i postępie. W literaturze polskiej poglądy na te zagadnienia starał się usys.tematyzować znany tłumacz H. Spencera J. K. P o t o c ki w szeregu rozpraw wydanych w r. 1900 pod wspólnym tytułem Współzawodnictwo i współdziałanie (2-gie wyd. 1907). Jednakże z konsekwentną teorią pomocy wzajemnej, opartą na szerokich materiałach etnologicznych wystąpił .dopiero K I' o P o t k i n wydając w r. 1902 dzieJo pt. Pomoc wzajemna Jako czynnik ewolucji. Książka ta właściwie postawiła zagadnienie pomocy wzajemnej jako zagadnienie etnologiczne, gdyż jako zagadnienie filozofii spo- �1098 łecznej i doktryny społecznej rozważał je inny kierunek myśli, a mianowicie przeciwstawiający się marksizmowi solidaryzm (Ch. Gide, L. Bourgeois. C. BougIe i i.). W socjologii mieszczańskiej, zwłaszcza amerykań,kiej, współdziałanie i konflikt rozpatrywane są idealistycznie jako szczególne formy procesów społecznych, pojętych jako kompleksy wza,;emnych oddziaływań. lub też jako społecznie ustalone wzory zachowań. Zagadnienie współdziałania i pomocy wzajemnej posiada wielką ważność dla teorii genezy źycia społecznego i teorii rozwoju społecznego. Zycie społeczne zaczyna się od tego okresu, kiedy ludzie zaczynają współdziałać dla zdobycia środków zaspokojenia potrzeb, chociażby 'ta współpraca występowała w bardzo prostej postaci i ludzie posługiwali się przy tym bardzo prymitywnymi narzędziami. Rozwój społeczeństw nie,antagonistycznych, zwłaszcza -społeczeństwa pierwotnego we wszystkich jego etapach rozwojowych, jest przede wszystkim rozwojem stosunków współdzialania, stanowiących podstawową formę stosunków produkcji. Mimo tej doniosłości. zagadnienia te nie zostały dotychczas szerzej opracowane ani dostatecznie wyjaśnione. Albo dawano inteI'pretacje zjawi.sk wS'Półdz,iałania, uzasadniające idelogie bezpośredni.o lub pośrednio solidarystyczne, albo też ja'k w pracach socjologów i etnologów amerykańskich, traktowano je "formalistycznie", bez uwzględnienia ich historycznej treści, wynikającej z roli spełnianej przez stosunki współdziałania w różnych formacjach społecznoekonomicznych. Socjologowie i etnologowie amerykańscy starali się opisać zjawiska współdziałania jako pewną stałą formę stosunków międzyludzkich, występującą we wszystkich historycznych typach społeczeństwa, bez zwrócenia uwagi na różne ich znaczenie i różną treść w tych społeczeństwach. Etnologowie ze szkoły psychologicznej starali się wykryć mechanizm psychiczny tworzenia się "nawyków współdziałania", np. Margaret Mea d w pracy Cooperation and Competition among Primitive Peoples. (N. Y. 1937). Po tych kilku uwagach podkreślających ważność zagadnienia i możliwość l1iewlaściweg:> teoretycznie stawiania przejdźmy do pracy K. Z aw i s t o w i c z, która starała się dać systematyczne opracowanie przynajmniej pewnej dziedziny zjawisk współdziałania i pomocy wzajemnej. Trzeba stwierdzić, że autorka postawiła zagadnienia konkretnie. Przede wszystkim ogranicza je do niektórych zjawisk współdzialania gospodarczego. Dalej opiera się na badaniach tereno"vych dających opis faktów, " ... które pozwoliłystwierdzić jakie rodzaje pomocy wzajemnej bądź do dziś mają zastosowanie, bądź też były stosowane w niedalekiej przeszłości, oraz jaką postać ma współdziałanie w ramach zorganizowanych spółek gospodarczych (pasterstwo szałaśnicze i ma'Sz,operie kaszubskie). Od r. 1949, dla pogłębienia studiów, metodę pracy terenowej zmieniono w ten sposób, że badania obejmowały wszystkie gospodarstwa jednej wsi. Wyniki tej metody okazały się bardzo owocne: 1. opracowywane zagadnienie wystąpiło na tle stosunków gospodarczych i społecznych konkretnej społeczności wiejskiej, a nadto 2. można było stwierdzić, w jakim kręgu ludzkim wymiana usług i świadczeń ma moc obowiązującą. A więc kto, z kim. w jakich okolicznościach i na jakich warunkach współpracuje" (str. 2\ 1099 ·1 • ,l' ./. 'f Autorka widzi również. że zbadanie formy \'!ystępovvania zjawisk w różnych typach społeczeństw nie jest wystarczające dla uogólnień naukowych, gdyż identyczne formy mogą spełniać w różnych warunkach różne funkcje i posiadać różną treść społeczną. " ... instytucje społeczne w swych założeniach podstawowych na pozór takie same mogą występować w zupełnie odmiennych stosunkach społeczno-gospodarczych, a tym samym funkcje ich będą zupełnie odmienne. Wystarczy wymienić naszą tłokę pańszczyźnianą i tło~~ę sąsiedzką. W jednym i drugim v';Y'padku~hodzi o zespołowy wysiłek w naglących robotach rołnych, jednak sens społeczny i gospodarczy tłoki pańszczyźnianej i tłoki sąsiedzkiej jest zupeJnie inny. choćby nawet w jednej i drugiej uczestniczył ten sam zespół ludzki. Podobnież potrzeby które powołały do życia jakąś instytucję nie za¥.'sze decydują o tym, że n.a przestrzeni wieków w takich lub innych stosunkach instytucja ta zachowa swój pierwotny zakres działalności. Wreszcie zakres działalności . jak.iejś instytucji może być w głównych zasadach zachowany, lecz podstawy społeczno-prawne ulec mogą daleko idącym przeobrażeniom" (str. 3). Autorkasłusznie podkreśla, że " .. jakiekolwiek .zasadnicze uogólnienia są raczej przedwczesne dopóty, dopóki w literaturze etnograficznej nie ukażą się prace, które będą wynikiem dokładnych badań z tej dziedziny. uv.:zglę~niających instytucję pomocy sąsiedzkiej i wszelkie formy wspołdzIał~ma gospodarczego na tle stosunków spoleczno-gospodarczych konkretnego srodowiska kulturowego" (str. 4). Tu jednak przejawiło się pewne zwężenie teoretycznego stanowiska autorki. która nie mogła dokonać Ikroku .zasadniczego i dostrzec nie tylko koniecz:~ości badania zjawisk współdziałania w różnych środowi!lkach kulturowych, lecz także w różnych typach historycznych społeczeństw; ~~yż w ramach jednej formacji społeczno-gospodarczej mogą występowac rOZl1e środowiska kulturowe, lecz wyS'tępujące w nich formy współdziałania i pomocy wzajemnej będą miały pewne cechy wspólne wynikające z z.asad~i: czego podobieństwa stosunków produkcji. Np. formy pomo~y sąsIedz~IeJ we wsi kapitalistycznej mogą być różne w różnych środOWIskach etmcznYLh, lecz będzie między nimi mniejsza różnica historyczna ni~ m!ędzy formami pomocy sąsiedzkiej w społeczeństwie feudalnym i kapItalIstycznym w tych samych środowiskach etnicznych. Autorka podaje słuszny przykład że innym zjawiskiem jest tłoka pańszczyźniana we wsi feudalnej, a tłoka sąsiedzka we wsi wS!półczesnej. Jednakże mimo tego, że autorka d~s~rzegła tę zasadniczą różnicę, w toku wywodów nie zawsze przestrzegała Jej .k~nsekwenime zwłaszcza na str. 11-15, gdzie p{)dając różne "wybrane SWIadom i':! z b;rdzo różnych i bardzo od siebie odległych środowisk" przykła.~y pomocy wzajemnej w różnych kulturach, zestawia formy pochodzące z roznych :orm&cji historycznych. Niekonsekwen~ja ta przejaw~a się zwłaszcza w sformułowaniu na str. 147 gdzie m. in. pIsze: "InstytucJa pomocy wzajemnej, oparta o zasadę do ut des, jest powszechnie znana w kulturac.h tradycyjnych nie tylko na Słowiańszczyźnie, ale i u innych ludów europeJskich i pozaeuropejskich. Jej podstawy, formy i zastosowanie mogą być różne ale te same zasady bodajże na całym świecie. Zawsze i wszędzie bo\','iem pom0C wzajemna' tego rodzaju polega na współdziałaniu w tych czynnościach gospodarczych i społecznych. którym jednostka a na- �1100 llOI wet mała rodzina 5'prostać nie może". To niedostrzeżenie konieczności uwzględnienia różnic w społecznej treści zjawisk współdziałania w różnych formacjach spowodowało również, że autorka nie rozgranicza również dostatecznie tych zjawisk w różnych typach społeczeństw. Autorka dobrze zdaje sobi.e s~rawę, że czym .in~ym jest w5'półdziałanie gospodarcze w społeczeństwJe pI~rwotnym, gdzIe Jest ono podstawową formą stosunków produkcji lub :vymka z~st.ruktury stosu.nk~w ~ro.dukcji, a czym innym w innych for~ac~ach, .gdzIe ~est .ono bądz ZjawIskIem marginesowym, bądź też przezytkIem, Jednakze me przeprowadza tej zasady konsekwentnie w swoich rozważaniach. Wprawdzie zjawiska współdziałania nie zostały jeszcze dostatecznie oprac?:v~ne w hteraturze etnograficznej i socjologicznej, lecz trudno także ZgO~zICSIę ze. słowami a~torki piszącej: "W literaturze etnograficznej i etnosocJoJog.czne] zagadn:e:l1.u pomocy wzajemnej i współdziałania dotychczas POśwIęcon.o mewIe~e mIeJsca" (str. 3), natomiast nie można się oprzeć pew~emu zdzIwIenIu, ze ~utorka zrezygnowała z wykorzystania części tej Iitelatury. M. m. brak hteratury anglo-saskiej zawierającej wiele materiałów. Jak~y d!a usprawiedliw~~nia autorka pisze na str. 145: "Nadmienić przy tym nalez~,. z= lP~nktem wYJsc:a do pracy niniejszej są st03unki społeczne ws,i polskle~" ~orownawczo ~edynie sięgam do innych ludów europejskich i pozaeu.ro~eJsklch ze szc.zegolnym uwzględnieniem Słowiańszczyzny". Rzeczywiśc:e mne monografIe tomu i materiały ograniczają się jedynie do stosunkaw polskich, jedna1kże K. Zawistowicz w swojej pracy bardzo często sięga do Thurnwalda, MaunierH i innych a odpo'wiednie wykorzystanie materiałów z~bra?ych przez etnologów anglo-saskich mogłoby pomóc w wyświetleniu mektorych spraw. . Po tych u.wag~ch ogólnych o pracy K. Zawistowicz-Adamskiej przejd~my do pr~eJrzema układu i treści. Rozpada się ona na dwie części. Plerwsza daJ.e kl.~sYfikację i analizę różnych postaci pomocy wzajemnej. druga oma,",:la ro~ne rodzaje. Sp?łek gospodarczych. Klasyfikacja zjawisk pomocy wzajemnej przedstaWIa Slę następująco: Współdziałanie 1. Pomoc i współpraca w warunkach zwykłych A. Prace sezonowe B. Prace inwestycyjne C. Dary obrzędowe D. Świadczenia wynikające z prawa gościnności pomoc wzajemna II. W wypadkach szczególnych A. Samorzutna pomoc dotkniętym nieszczęściem B. Współdzi,ałanie na rzecz wspólnego dobra . .Omów!eniu .. tych zjawiS'~ 'poświęcona jest część pierwsza, gdzie po sk1asyfIkow.amu rozn~c~ rodzaJow pomocy wzajemnej autorka omawia podsta,",:y l. uu:sadmam.e pomocy wzajemnej (sąsiedzkiej). Znajdujemy tu anal~ę zJawlsk wymIany świadczeń i równowagi usług daleJ' pracy zespołowej' l wreSZCIe '" ZJaWlSk pomocy wzajemnej połączonej ' z uroczystością to- l' I i ) , I I wal'zyską. Następny rozdział omawia "Występowanie pomocy wzajemnej w określonej społeczności". A więc mamy tu pomoc wzajemną i współdziałanie wśród krewnych i przyjaciół, gdzie autorka daje analizę tych zjawisk występujących w bardzo zróżnicowanych formach grup rodzinnych, rodowych, krewniaczych itp., dalej zjawiska współdziałania w grupach sąsiedzkich "dawniej i dziś" i wreszcie analizę zjawisk solidarności gromadzkiej. W części drugiej, omawiającej spó~ki gospodarcze autorka daje najpierw ogólną charakterystykę właściwości spółek, zaliczając do nich zrzeszenia trwałe, dobrowolne, oparte o własną organizację gospodarczą i społeczną zgodną z nakazami prawa zwyczajowego, łączące się dobrowolnie dla osiągnięcia korzYści materialnych będących udziałem wszystkich członków. Klasyfikując spółki autorka wyróżnia ~ółki rolne i S1Pó1Ikimyśliwskie oraz rybackie. W zakończeniu - podsumowuje swoje wywody dając ostrożne uogólnienia, jakie można było podstawić w oparciu o rozporządzalne ma. teriały. Czytelnik ;pracy K. 2awistowicz odczuwa pewien żal do autorki, że sama tak długo tkwiąc w opracowywanym zagadnieniu i dobrze zdając sobie sprawę z zakresu każdej używanej nazwy, nie uważała za konieczne pomóc czytelnikowi w zorientowaniu się w znaczeniu szeregu nazw, które w języku potocznym występują często jako równoważniki a którym autorka przypisuje inne znaczenia, jednakże bez wyraźnych ustaleń definicyjnych. A więc nazwa najog6lniejsza to w s P 6ł d z i a ł a n i e; Autorka interesuje się tylko jedną jego postacią a mianowicie współdziałaniem gospodarczym; przejawem współdziałania gospodarczego jest p o m o c a wśród jej różnych możliwych form szczególnie interesuje nas p o mo c w z a j e m n a, która dla autorki jest identyczna z IP o m o c ą s ą s i e d z k ą. Lecz oprócz tych nazw, które czytelnik może sobie jakoś ustawić, w tekście występuje cały szereg inńych terminów: wymiana usług i świadczeń, praca zespołowa, wzajemność, odwz.ajemnianie usług, równowaga usług, odwdzięczanie, odrobek, wspieranie się w potrzebie, podział pracy itd., których definicje zostały podane w uwiklaniu, w tekście w toku rozważań - co czytelnikowi pedantycznemu, chcącemu uzyskać przejrzysty obraz, oparty na wyrażnie oddzielonych zakresach zjawisk, utrudnia czytanie pracy. Również terminologia socjologiczna - o co jednak trzeba przede wszystkim winić socjologów - nie jest dostatecznie wyrażna i nie ZB.WSzemożna sobie zdać sprawę ze stosunków między zakresami takich nazw jak: społeczność wiejska, społeczność zamknięta, wspólnota wioskowa, .grupa współżyjąca, grupa współdziałająca, wspólnota rodzinna, pospółka rolnicza itp. I wreszcie ostatnia uwaga krytyczna, dotyczy niejednolitości stanowiska metodologicznego i teoretycznego. Autorka "potrafiła" ustawić koło siebie Krzywickiego, Ciszewskiego, Thurnwalda, MalinowskiegC', Mauniera, Moszyńskiego, Engelsa i etnografów radzieckich. To ułożenie nie wyszło jednak pracy na dobre. Czasami czytelnik odnosi wrażenie, że autorka szuka nowej syntezy, czasami spotykamy wyrażną akceptację stanowisk rozbieżnych i zasadniczo trudnych do pogodzenia. Jest to jednak cecha charaterystyczna wszystkich prac powstających w okresie przejściowym jakiejś nauki, kiedy zaczyna się proces przejścia do nowego stanowiska i kiedy stanowiska zazębiają się. zwalczają zanim nastąpi przegrupowanie problematyki na no- �1102 wych podstawach metodologicznyc~ .. W pracy K. Zawistowicz-Adamskiej ten proces występuje bardzo wyrazme. . . .. Z ko;ei przejdźmy do podkreślenia zasług autorkI. Tu trzeba wyrolemc na pierwszym miejscu fakt postawienia z~ga~I1ienia współdziałan.ia. gospodarczego i pomocy wzajemnej jako zagadmenla kultury społeczneJ I ~o~ganizowania systematycznych badań terenowych. Obadamach pomowImy później teraz wskażmy ważność pracy K. Zawi~to~icz jako przy<:zynka teoretycznego, w którym po raz pierwszy zagadmeme pomocy wzaJ~m?ej zostało systematycznie opracowane na podstawie konkretnych matenałow. Mimo zwężenia zagadnienia i mimo poważnych uchybi,eń nieuniknionych wtedy, gdy podejmuje się nowy temat, praca K. Zawistowicz .daj~ prze-o gląd faktów w tej dziedzinie, wysuwa hipotezy robocze i wskazuJe kIerunkI dalszych badań. Dalej podkreślić trzeba, że w uporczywej pracy w ciągu siedmiu lat K. Zawistowicz potrafiła wykształcić grono uczniów, przygotować ich .do prowadzenie badań w ciągu tych lat. Tom zawi.era cztery monografie i dZIesięć innych prac uczniów prof. Zawistowicz, dając poważne świadectwo o wytężonej pracy młodego ośrodka etnograficznego w Uniwersytecie Łódzkim. Prowadzenie badań w ciągu szeregu lat nad jednym kompleksem zagadnień, pozwoliło na zebranie poważnego archiwum materiałowego znacznie szerszego niż materiały przedstawione w omawianym tomie, posuwającego naprzód wiedzę o faktach z zakresu pomocy wzajemnej i współ~ działania. Wśród monografii opracowanych na podstawie własnych badań terenowych na pierwszym miejscu znajduje się s'tudium Bronisławy KopczYńskie~J a w o l' iS rk i e j Gospodarka pasterska w Beskidzie śląskim. Praca składa SlEl z trzech części: W pierwszej podano przegląd dotychczasowych badań nad pasterstwem wysokogórskim, zwracając uwagę na cztery grupy zagadnień, a mianowicie: geneza pasterstwa wysokogórskiego, zagadnienia prawno-własnościowe, zagadnienia gospodarcze i zagadnienia społecznoobyczajowe. Część druga poświęcona jest historii szałaśnictwa na Śląsku Cieszyńskim ujętej w trzech rozdziałach: początki osadnictwa i kolonizacja wołoska, rozwój stosunków własnościowych, rozwój terytorialny i gospodarczy szałaśnictwa. Część trzecia oparta na materiałach zebranych w terenie, tzn. w górach i wsiach górskich, mówi o tradycyjnej kulturze pasterskiej. Głównym celem badań autorki i współpracującej z nią grupy było poznanie spółek szałaśniczych (pasterskich) ich organizacji, funkcji spełnianej w życiu gospodarczym i społecznym wsi itp. Również w tych badaniach zagadnieniem naczelnym była sprawa współdziałania gospodarczego, przy czym jednakże zbadano całokształt spraw związanych z gospodarką szałaśniczą, kulturą materialną, zwyczajami, obrzędami, przesądami itp. Monografia napisana jest z wielkim nakładem pracy. Autorka starała się wyko. rzystać wS'zystkie dostępne źródła archiwalne, a w pracy terenowej dotarła do wszystkich szałasów w groniach beskidzkich, Nie wchodząc w jej merytoryczną ocenę, chciałbym zwrócić uwagę na niedostateczne może podkreślenie specyfiki Śląska Cieszyńskiego jako kraju, gdzie kapitalizm wkroczył stosunkowo wcześnie (np, 'IV Ustroniu powstają huty żelazne już w latach 1103 ~ ? I tI l r I ! ,I , i l I770-tych). gdzie wczeSme powstała sieć kolei i rozwinęły się miasta przemysłowe wywierając wpływ na ogólne procesy życia gospodarczego, a' więc i na gospodarkę szałaśniczą. Druga monografia, napisana przez Zdzisława B a t o l' o w i c z a przedS'tawia zespołowe rybołówstwo na polskim wybrzeżu. Jest to studium omawiające maszoperie kaszubskie. Monografia ta składa się z trzech części: zarysu historycznego rozwoju rybółówstwa zespołowego, gdzie m. i. autor zajmuje się pochodzeniem nazwy "maszoperia", oraz bada występowanie i zasięg maszoperii, jej składem osobowym, terenami połowów i organizacją pracy zespołowej. W trzeciej omawia technikę połowu opisując używane narzędzia pracy. Wreszcie część czwarta mówi o roli i znaczeniu maszoperii w życiu gospodarczym i społecznym wsi rybackich. W zakończeniu przedstawiono przyczyny upadku maszoperii i ich stosunek do współczesnego rybołówstwa morskiego. Następna monografia Jadwigi K u c h a r s k i e j poświęcona jest gospodarczym i społecznym podstawom maszoperii kaszubskiej. lie poprzednia monografia zajmowała się przede wszystkim historią i t€chniką pracy rybackiej o tyle mognografia Kucharskiej omawia społeczną strukturę, współdziałanie gospodarcze, zasady podziału dochodu itp. w maszoperiach. Na uwagę zasługują opracowane przez autoI'kę tablice przedstawiające graficznie strukturę i organizację poszczególnych maszoperii. W pewnym sensie uzupełnieniem tych prac jest rozprawa Teresy G u tt ó w n y pt. "Obrzędy, wierzenia, zwyczaje i przesądy wśród rybaków polskiego wybrzeża", dająca obraz roku obrzędowego w życiu maszoperii, wierzeń i zwyczajów związanych z połowami itp. Praca ma charakter rejestrujący. Nie chodzi tu o pakazanie funkcji tych obrzędów w życiu i pracy, lecz a ich zanotowanie. Monografie te opracowane są według podobnych założeń metodologicznych i w ten sposób by odpowiedziały na naczelne pytanie postawione wszystkim badaniom prowadzonym przez Zakład Etnografii U. Ł.: " ... w jakim kręgu ludzkim występują wymienione formy współdziałania, jakie z,asady decydują o zrzeszaniu się zespołu współdziałającego. a więc kto z kim, na jakich warunkach i w jakich okolicznościach współdziała i współpracuje" (str. lO). Materiału do odpowiedzi na to pytanie naczelne mają również dostarczyć 'Prace zamieszczone w dziale Materiały. Wymieńmy je po kolei: Maria B i e l' n a c k a i Aurelia W i e l' z c h o n i ó w n a zebrały materiały dotyczące pomocy sąsiedzkiej przy robotach rolnych. Autorki dają tu przegląd rodzajów pomocy, zachowane różne jej nazwy, jej formy, przebieg, organizację, związane z nią zwyczaje i obrzędy. Aniela J a s k u l a n k a przedstawia fakty pomocy wzajemnej przy pracach związanych z lnem, konopiami i wełną, jako szczególnie ważne, wgoS'podarstwie tradycyjnym, gdzie materiały odzieżowe produkowały same gospodarstwa. Autorka wyróżnia pomoc bezinteresowną, pomoc na zasadzie wymiany świadczeń, pomoc za wynagrodzeniem i wreszcie wspólne przędzenie o charakterze zebrań towarzyskich. Maria S k l' Z o S Ó w n a omawia pomoc wzajemną przy dar'2iu pierza. Henryk Ś w i ą t k o w s k i - pomoc sąsiedzką przy budowie. Dalej Aurelia W i e r z c h o n i ó w n a opisuje pomoc wza- ° 70 �r 1104 1105 ~. na podstawie badali. archeologicznych. (Bibl. Archeolog. T. r., A. Nasz, Opole, Wrocław 1948 r.). Recenzje R. Reinfussa i Jakimowicza,słusznie nader dodatnie, uwydatnily wartość gruntownej metody pracy A. Nasza. W c12iele niniejszym ujął autor swój temat następująco: po wstępie dał w pięciu rozdziałach zarys metody rekonstrukcji paleontologicznej w archeologii, zestawił materiał archeologiczny, zanalizował go, dzieląc typologicznie, uwzględnił analogię. zasięgi i chronologię, dał porównawczą syntezę typologiczno-chronologiczną i omówił ośrodki produkcji. W rozdziale o analizie konstrukcyjno-ewolucyjnej przedhistorycznych i wczesnohistorycznych żaren opowiedział o kamieniach żarnowych (neolitycznych ze sławnym mikorzyńskim), osi (wrzecionowe), paprzycy, rączce, żerdce-kierownicy, kadłubie i mechaniźmie, regulującym rozstaw kamieni żaren, poczym przedstawił w rozdziale ostatnim swe wyniki. Streszczają się one w tezach: prymitywne żarna z rozcieraczem są u nas powszechne od 1. okr. neolitu do okresu wpływów kultury prowincjonalno-rzymskiej włącznie; żarna rotacyjne są późno-lateńskie i trwają przez okres rzymski, wczesno-historyczny do chwili obecnej. Autor podał trafnie i przejrzyście ewolucję konstrukcyjną poszczególnych elementów składowych żaren rotacyjnych w świetle znanego nam dotychczas materiału wykopaliskowego. Stwierdził całkowitą zbieżność typologiczno-konstrukcyjną między żarnami wczesnodziejowymi z okazami z naszej współczesnej kultury włościańskiej, typ zatem naszych obecnych żaren rotacyjnych stanowi okaz żyjących elementów staropolskiej naszej kultury. W źródłach historycznych znajdujemy wzmianki o młynach zbożowych (motendina, molin(/. aquaria), czyli że obok prostych żaren istniały też bardziej złożone mechanizmy młyńskie. Tym ostatnim dała w kilka wieków później wielki rozwój era pary i elektryczności. - Autor, mieszkający w Oporowie pod Wrocław~em, wyzyskał wśród innych wszelkie dane oporowskie. - Piękną jego pracę zamyka obszerna literatura i spis tablic i rycin, bardzo pouczających. Całość robi wrażenie bardzo dodatnie. J el'zy Pogonowski . dkach klęsl<. żywiołowych i nieszczęsc, ograniczając się tylko -emną w wypa . .' k .. ~okrótkiej notatki na czterech stronach. Mana. B l e r n a c a P~Wlęca . pracę zJ'awiskom współpracy gromadzkiej na rzecz wspolnego naS t ępna . k . . l' d ' l do dobra' budov-'Y dróg, naprawy mostow, budowy OSCIOow, ~m~w u ., . zkól świetlic itp Dary i świadczenia obrzędowe opisuJe Mana ·WYCH.s, . . d" d 'e ka dary dary zWiązane z naro zmaml Zl c , S Z u:). e l,. t o \V a wyróżniając , .. k' . d l' dary zwiazane ze śmiercią członka społecznosci wleJs lej, ary wese ne,. l' • dla 'dzieci związane z obrzędami dorocznymi. Ta ~ama. au~ol'ka rejestruje fakty obrz~dów i zwyczajów związanych z narodzmam~ dZiecka. Jak więc widzimy zarówno monog'rafie jak i matenały zostały ~ak dobrane by możliwie wielostronnie zanotować, naświ·etlić i. wyjaś~i~ fakty pomocy wzajemnej i współdziałania gospodarczego na ~Sl. polgkl~J .. Przy czym główny nacisk położon~ na notowanie .starych, zamkaJą~ych JUz ~adycji przeżytków i pozostałosei. O monografJach tych l matenałach. moz~a pO\viedziećże nie notują nowych, w~owych \~aru~kach rodzącyc.h Się form wspóldzi2:łania. Tłumaczy ,się to tym, ze matenał~ Jakle zostały. ujęte w ty~ tomie zostały zebrane przed rokiem 1949, a WIęC p~ze~ rO~lem z~s~dmczego przełomu w rozwoju spółdzielczości produkc~JneJ. NI~ .~lezme ~ tego trzeba jednak stwie,rdzić, że materiały t~, moze ~b~t sClsle o~ramczają się do rejestracji, nie starając się stwie,rdzl.c cz~nnikow .t:~w.odUJących powstawanie i przekształcanie się forI?' wspo.łdz?ałan~a .. W~rt~sc IC~ polega przede wszystkim na tym, że uchwyCiły zamkaJące JUZ ZJa:VlSi~~,~e staną się podstawą dalszych badań, że posłużą do przyszłych uogolmen l rozwa- . żań teorE;tycznych. Jednakże, gdyby zostały podane wraz z konteks,tem w którym występują, z zaznaczeniem tedencji rozwojoWych,. mo~łybY lepiej spełnić swoje z.adania. Materiały te zbierano według kw~stJonanuszy opr,lcowanych w Zakładzie Etnografii U. Ł. i OgłOs~onych dru.klem. w prac~ 1<. Za w i s t o w ic z - A d a fi s k:i e j Zywe tradycJe wsp6ŁdZl~łant~ na ws~ (polski ilnstytut Służby Społecznej, Łódź 1948). K.westronarl~sze. te uległY w dalszych pracach zakładu przeróbce i ulepS'zemu, ,po~obTIle zm~e~ nUy ;ię metody prac terenowych l. Prof. Zaw~stowicz we :vstęple do sWOJeJ pracy wskazywała, że pierwsze badania, ktorych wyniJlu ~warte. zostały w tym tomie; prowadzono jeszcze prawie po omacku, ucząc Się dopiero .sta~ wiać zagadnienie i szukając właściwych metod. O tym trzeba pamlętac chcąc ocenić właściwie ten tom. Jan szczepański ADOLF NASZ. Żarna wczesnodziejowe. Warszawa -, Wrocław 1950 r. Nakł. Pol. Tow. Archeolog. Z zasiłku Kierownictwa Badan nad p~czatkami Państwa Polskiego. Min. Kutury i Sztuki Nacz. Dyrekcja m~zeów i ochrony zabytków. (Studia wczesnodziejowe. Seria archeologiczna - T. I. Red. K. Majewski). . . . , Młody archeolog i etnolog wrocławski Ado~ N a s z .dał ,SIę JUz ~znac zaszczytnie pracą swoją o Opolu, starym polskim grodZIe gornośląsklm "Omówienie tych metod wymaga osobnej recenzji i powinno zostać do ogÓlnej clysk\l~ji o metodach etnograficznych badań terenowych. wlączone L 70* � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9e93fb8d63c62ae6ba0f300af1ae6cb.pdf 3582fa5f425af117160689f10ec0573a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:99 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource strój ludowy, Atlas Polskich Strojów Ludowych Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:84 Title A name given to the resource Instrukcja w sprawie materiału ilustracyjnego do Atlasu Polskich Strojów Ludowych / LUD 1954 t.41 Description An account of the resource LUD 1954 t.41.s 806-807 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 807 polecić wykonanie ilustracyj i fotografii specjalistom, którym autor jest zobowiązany dostarczyć materiałów lub szczegółowych wskazówek. W wypadku tym autor nie otrzymuje honorarium za część ilustracyjną. Wykonanie plansz barwnych powierza Redakcja grafikom na podstawie osobnej umowy, autor jednak współpracuje z grafikiem, ułatwia i udziela mu wskazówek, a także dostarcza szkiców, próbek materiałów i kolorów, zdobin, fotografii. ROMAN REINFUSS INSTRUKCJA W SPRAWIE MATERIAŁU ILUSTRACYJNEGO DLA "ATLASU POLSKICH STROJOW LUDOWYCH" ..~. Autor zobowiązany jest dostarczyć Redakcji wraz z tekstem' monografii stroju pełny materiał ilustracyjny, a mianowicie: ry·sunki, fotografie, próbki i szkice, zaopatrzone w dokładne objaśnienia zawierające: tytuł ogólmy, nazwę gwarową, ozas używania przedstawionej IQ.Zęści odzieży li jej funkcję, . nazwisko wykonawcy fotografii, nazwę miejscowości z której zdjęcie pochodzi, czas wykonania (rok) ~djęcia. załączony do tekstu materiał ilustracyjny musi zawierać szczegółowe objaśnienia ujęte w sposób zwięzły lecz istotny, chodzi bowiem o to, by fotografię można było rozumieć nawet bez uciekania się do tekstu, co nie oznacza, by objaśnienia pod fotografią uwalniały autora od opisu słownego. Tam tylko, gdzie opis jest niezwykle trudny, autor może polożyćszczególny nacisk na objaśnienie umieszczone pod fotografią lub rysunkiem. Redagowanie objaśnień wymaga pieczołowitego podejścia. By uzgodnić wysiłki autora z wymaganiami Redakcji w zakresie części ilustracyjnej Redakcja podaje następujące dane odnośnie wymiarów fotografii i rysunków: a) fQtografie forma,t minimum 9X12 b) rysunek krojów wykonanych w postaci siatki na papierze milimetrowym w podziałce l: 10 c) rysunek schematyczny całości stroju ujętego z przodu i z tyłu z podaniem wymiaru w centymetrach. d) rysunki ważniejszych fragmentów stroju, e) rysunki haftów i innych zdobin f) próbki materiałów 'samodziałowych i innych, g) materiał do plansz barwnych. W wypadku jeżeli w opisywanym stroju występują materiały' samodziałowe, należy również podać ich próbki oraz scharakteryzować w zwięzły sposób ich wytwórców oraz wyrób. Materiał rysunkowy powinien być wykonany ołówkiem na osobnych arkuszach dla każdej części stroju. W wyjątkowych Wypadkach, jeżeli autor nie może sprostać zadaniu, lub wykona rysunki i fotografie w gposób niewystarczający. Redakcja może • � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a45bbb51948452dafd3d4cadba2c1103.pdf cb2e846eafb9fdd42c0fdb2bdb385b57 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:103 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:88 Title A name given to the resource Kronika /LUD 1954 t.41 cz.2 Description An account of the resource LUD t.41 cz.2, s.1198-1286 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1199 2. O b .i a z d o w a we g o (II). KRONIKA KAZIMIERZ WYSTAWY PlETKIEWICZ I KONKURSY SZTUKI LUDOWEJ MINISTERSTWA KULTURY I SZTUKI W R. 19501 Wystawy i konkursy sztuki ludowej organizowane w r. 1950 przez resort Kultury i Sztuki charakteryzują się tym, że rozszerza się ich zasięg na dalsze tereny kraju (Podlasie, :Żywieokie, Podhale, Warmia i Mazury); twórczość ludowa wydobywana z zapomnienia przez to badawcze imrp~ezy uzyskuje coraz wyraźniej nową funkcję społeczną i powiązanie ze spółdzielczością artyst,yczną. Wystawy i konkursy r. 1950 dowodzą, że w sztuce ludowej narastają obok dawnych nowe treści społeczne, bądące wyrazem uświadomienia politycznego i społecznego twórców ludowych. Występuje coraz częściej, zwłaszcza w malarstwie, rzeźbie i wycinankach problematyka socjalistyczna. W r. 1950 ogółem zostało zorganizowanych 21 wystaw, 8 pokazów, Wystawy Objazdowe oraz 11 konkursów w różnych regionach Polski. Wystawy dotarły ogółem do 36 miejscowości. Na wystawach i konkursach przyznano dla twórców ludowych 505 nagród różnej wysokości oraz szereg stypendiów na przygotowanie prac wystawowych. 1. Wystawa Objazdowa Sztuki i Rękodzieła Wystawa obejmująca wszystkie najważniejsze i naj bogatsze techniki ludowe różnych regionów kraju zgromadziła 255 eksponatów 28 wybitniejszych twórców ludowych. Wystawa obsługiwana przez Centralne Biuro Wystaw Artystycznych była eksponowana w następujących miejscowościach: 1. Bydgoszcz - otwarcie 12. HI. 19:50r. 2. Białystok - otwarcie 17. V. połącz. z pokazem białostockiej szt. lud. 3. Poznań - otwarcie 16. VI. połącz. z pokazem poznańskiej szt. lud. 4. Szczecin - otwarcie 9. VIII. 5. Koszalin - otwarcie 3. IX. 6. Olsztyn - otwarcie 3. XI. 7. Toruń - otwarcie 16. XII. l Ze. :-"zględu na to, że część wystaw została zaopatrzona w drukowane katalogi lu~ tresc Ich została omówiona w "Po!skiej Sztuce Ludowej", ograniczamy sie do krotkIeJ charakterystyki i podajemy odsyłacze. . 'Katalog Wystawy Objazdowej Sztuki i Rękodzieła Ludowego - M. K. i S., CBWA 1950r. str. 16 oprac. K. P i e t k i e w i c z i J. S t a n k i e w i c z o w a. 'W zt y s t a was li k i l' ę k od zieł a l u d o- Wystawa powyższa, stanowiąca wariant wystawy Objazdowej typu l. różniła się zasadniczo od typu l jedynie rozmiarami, zawierała bowiem 130 eksponatów. Była ona przeznaczona dla górników i robotników Sląska. Obsłużyła następujące miejscowości: 1. Kłodzko - 30. VI. 1950 r. 2. Wałbrzych - 6. VII. 3. Stalin ogród - 6. IX. 4. Bielsko - X. 5. Gliwice - XI. 6. Bytom - XII. Dostosowany został do niej również odpowiedni katalog analogiczny do wystawy podanej wyżej. 3. O b j a z d o w a w y s t a wat er en ow a o k o l i c z n o ś c i o w a. W związku ze świętem narodowym w dn. 22 lipca została przygotowana dla rolniczej spółdzielni produkcyjnej w Swiniarach (woj. warszawskie) wystawa specjalna, w skład której weszły eksponaty sztuki ludowej, malarstwa. rzeźby, grafiki i fotografiki artystycznej. Specjalny, dobrany komplet w ogól- . nej ilości 200 eksponatów stanowił określoną całość, ilustrującą osiągnięcia twórców ludowych, artystów plastyków i fotografików. Wystawa obsługiwana przez C. B. W. A. była eksponowana w Swiniarach. Gąbinie i Łącku. Wzbudziła ona bardzo żywe zainteresowanie wśród młodzieży i robotników rolnych. Próba połączenia trzech rodzajów twórczości plastycznej w praktyce zdała całkowicie egzamin. 4. T e r e n o wa w y s t a w a o b j a z d o w a w y c i n a n e k l u d owych. Dla spopularyzowania wycinanek i wykazania ich możliwości zastosowania do dekoracji świetlic wystawa skierowana została do środowisk robotniczych w Pabianicach (14. V.-4. VI.) i Piotrkowie (18. IV.-26. IV.). W skład wystawy weszły wycinanki łowickie, rawskie. opoczyńskie, sieradzkie i kurpiowskie w ogólnej liczbie 380. Wystawę organizował Wydział Kultury P. W. R. N. w Łodzi 3. 5. W Ys t a w a p r zem y sł li l li d ow e go artystycznego w Łańcucie. Wystawa została poprzedzona konkursem ceramiki i zdobnictwa ludowego, na który 93 autorów dostarczyło 446 prac z pow. łańcuckiego, jasielskiego, krośnieńskiego. rzeszowskiego, kolbuszowskiego. Konkurs rozstrzygnięty 16. VI. pozwolił na wyeliminowanie najlepszych wzorów dobrej ceramiki (miniatur) dla celów dekoracyjnych i użytkowych. , Katalog. Pokaz wycinanek 76 ludowych, Łódź 1950. �1201 1200 wijać pod odpowiednim nadzorem artystycznym. interesująca gałąż produkcji artystycznej, oparta Udzielono nagród 35 autorom, zakupiono 165 prac. Material konkursowy został wystawiony w okresie od dnia 18. VI.-28. VII. w Muzeum w Łańcucie. 9. W y s t a w a K i e l c a c h. \1' 6. W y s t a w a p o d l a s k i e j s z t u k i l u d o w e j w W ę g r o w i eo udowych m a lowan ek w 8. W y s t a w a p o k o n kur s k i c h w O l s z t y n i e. sow a ,,·Sz m a c i a k ó w" m a zu r _ Na podstawie badań penetracyjnych, materiałów muzealnych i literatury naukowej został ogłoszony w r. 1950 konkurs na wykonanie najlepszych "szmaciaków" dekoracyjnych mazurskich. Miał on za zadanie reakt~wować zanikającą wyjątkowo piękną i praktyczną, ze względu na surowIec, technikę ludo.wą i dać wzorce dla spółdzielczości artystycznej. Wyst~wa zo~gamzowana w rezultacie tego konkursu zgromadziła 50 eksponatowwspołczesnych i szereg muzealnych. Nagrodzono 14 .prac. Wystawa .otwar.t~ na, ~am~u w Olsztynie 6. XII. wykazała, że istnieją w tym zakreSIe moz1Jwoscl tworcze i produkcyjne. które mogą się pomyślnie roz. ' Pols~a Sztuka Ludowa Nr 1-6, Plotl G I' e n l u k, sIr. 5, ilustr. Wie, 1950, Wystawa 6. Sztuki 10. W y s t a w a p o k o n kur w Ostrołęce. i Przem. Lud. w Węgro- Polska Sztuka Ludowa Nr 7-12, 1950. Wystawa Szluki Ludowej W Dqbrowie Tarnowa. Zofia H e i n f u s s o w a. P. Szt. Lud. Nr 4-5, 1950. "Perspektywy 7 :o_wo10.we .~spÓlczesne1 Plastyki ludowej na tle wspólpracy artystóll' zawodowych 4 luclou.·ynu , KaZ1łnłerz p i e t k i e \"",i c z. l' a m ik i tkactwa s o w a w y c i n a n e k kur p iow sk ich W wyniku konkursu na najlepszą wycinankę kurpiowską, który został rozstrzygnięty w Ostrołęce 16. XII. została zorganizowana 17. XII. w Swietlicy Zw. Zaw. wystawa prac. Jury stwierdziło wysoki poziom wycinanek i "kierców" oraz przyznało 55 nagród. Na ogólną ilość 700 dostarczonych wycinanek na wystawie zostało pokazanych 236. W konkursie i wystawie wzięło udział 55 autorów z pow. ostrołęckiego. Dą br ow ie Ta r _ Wystawa otwarta 26. XI. zgromadziła ze znanego ośrodka polichromii ściennych i malowanek z Powiśla Dąbrowskiego, a głównie z Zalipia ponad 300 prac 47 malarek ludowych. Większość malowanek została wykonana na zamówienie dla celów świetlicowych. Malarki otrzymały nagrodę zbior~v:ą w postaci. biblio~eczki ma~ksistowskiej i dzieł literatury polskIeJ. Wystawa mIała duze znaczeme popularyzacyjne dla świetlic i miejscowego społeczeństwa, które w większości nie wiedziało nawet o istnieniu ośrodka malarskiego na Powiślu. Na wystawie zilustrowana została r~wnież ,ws?ółpraca ,twórców ludowych z plastykami zawodowymi, w wymku ktoreJ to wspołpracy malarki ludowe wykonały udaną polichromię w sali dziecięcej na statku MiS "Ba t o r y" 5. ce Wystawa w Muzeum Kieleckim zorgap.izowana i otwarta 17. XII. była głównie wynikiem konkursu wycinanek opoczyńskich, który został rozstrzygnięty dnia 9. XII. Został on zorganizowany w celu przystosowania wycinanek do celów świetlicowych. Przyznano 43 nagrody. Poza materiałem konkursowym na wystawie pokazana została ceramika kielecka z Iłżą na czele oraz część tkactwa 7. Wystawa zorganizowana po raz pierwszy na tym terenie w celu wydobycia najbardziej wartościowych i charaterystycznych eksponatów plastycznego folkloru podlaskiego zgromadziła z 72 gromad powiatu węgrowskiego i sokólskiego 336 eksponatów, najczęściej dotychczas nieznanych od 243 autorów. Nagrodzonych zostało 98 prac. Wystawa była połączona z występami śpiewaczo-tanecznymi zespołów regionalnych. Była to jedna z największych imprez tego rodzaju w Polsce Centralnej w r. 1950. . Wystawa była poprzedzona penetracją terenową ,trwała od dnia 25. VI do 9. VII'. 7. W y s t a wal nowskiej. w y c i n a n e k, W ten sposób powstała na tradycji mazurskiej 6. 11. Wystawa i z d o b n i c t w a ślą • wojewódzka pokonkursowa s k i e g o w S t a l i n o g l' o d z i e. koronek Konkurs koronek śląskich i zdobnictwa ludowego rozstrzygnięty dnia 29. XII. przyniósł nowe rozwiązanie artystyczne i tematyczne w koronkarstwie śląskim. Koronkarki śląskie obok prac dawnego typu zastosowały w szydełkowym ornamencie koronkowym symbole walki o pokój i emble-· maty socjalistyczne, dały również szereg rozwiązań artystycznych w swej technice, mających zastosowanie użytkowe w życiu współczesnym. Komisja oceniająca [pOdkreśliła wysoki poziom !prac i przyznała szereg nagród. Wystawa zorganizowana w wyniku konkursu cieszyła się zasłużonym powodzeniem. 12. Pokonkursowa wystawa sztuki ludowej w Żywcu. Konkurs haftów, ceramiki i zabawek żywieckich został zorganizowany po raz pierwszy w Żywieckiem w celu zebrania materiału z tego terenu i zbadania stanu twórczości ludowej. Dał on dobre wyniki i zgromadził około 200 prac. Przyznano za wybitniejsze prace 26 nagród. Wystawa zorganizowana w rezultacie konkursu i otwarta 30. XII. pokazała wznowiony bogaty haft żywiecki na tiulu, poszczególne części stroju i próby zastosowania tego haftu we współczesnej konfekcji. Poza haftem na wystawie wyróżniły się dobre w formie i technice zabawki ludowe oraz ceramika z Milówki. Rzeżba i próby malarstwa na szkle wystawione na wystawie zwra·cały uwagę swym współczesnym ujęciem tematycznym . • ki' .'° °, li' ,; P. Szt. Lud., Nr 4-5, 1951 "Szmaciaki mazw'skie" 'Polska Sztuka Ludowa, NI' 7-12, 1950. Wycinanki Kielcach - Jan A. Z a I' e m b a. 76* Kazimierz P i e t k i e w i c z. opoczyńskie na Wystawie �1202 13. 1203 P o k a z s z t u k i l u d o w e j w A u g u s t o w i e. Dnia 7. VI. po raz pierwszy po wojnie został zorganizowany pokaz sztuki ludowej w Augustowie. Na treść pokazu złożyły się wybrane eksponaty z konkursu białostockiej sztuki ludowej w Białymstoku. Konkurs rozstrzygnięty 11. V. zgromadził 208 prac 24 autorów. Przyznano 46 nagród. Do pokazu zakwalifikowano 178 eksponatów. Miał on dla Augustowa znaczenie społeczne i artystyczne, wpłynął pobudzająco na rozwój twórczości tego terenu. 14. P o k a z s t l' oj Ó w l u d o w y c h w S o p o c i e. W skład III Festiwalu Sztuk Plastycznych w Sopocie, który trwał kilka letnich miesięcy, został włączony również pokaz najbardziej znanych polskich strojów ludowych. Miał on znaczenie wzorcowe dla szerokich rzesz pracowników kulturalnych i świetlicowych. W skład pokazu weszły stroje używane jeszcze obecnie w terenie, jak i stroje o charakterze muzealnym. Pokaz miał charakter dydaktyczny. Zostały również pokazane meble kaszubskie, przystosowane do potrzeb świetlicowych, różne warianty pewnych części strojów oraz charakterystyczne techniki artystyczne dla każdego regionu, z którego strój lPoohodził 8. 15. P o k a z z a p a s e k l u d o w y c h w P i o t l' k o w i e. Pokaz różnych typów i. odmian zapasek z terenu z kilku powiatów woj ew. łódzkiego, a w szczególności z piotrkowskiego został otwarty VI Piotrkowie Trybunalskim od dn. 2. VII. do 16. VII. Był to największy dotychczasowy zbiór tej części odzieży ludowej pokazany na wystawie. Ogółem wystawiono 100 zapasek 82 wytwór~zyń. Celem pokazu było wytypowanie najlepszych wzorów. upowszeohnienie i przystosowanie zapasek do szerszego użytku 9. 16. P o k a z s z t u k i l u d o we j w Wał c z u. W celu zebrania materiału od miejscowej ludności osiedlonej w powiecie wałeckim, został zorganizowany przez Rejonowy Referat Kultury i Sztuki P. P. R. N. pokaz twórczości ludowej tego terenu. Pokaz dał bardzo bogaty i różnorodny materiał. Na treść pokażu złożyły się stroje (lub części strojów) łowickie, kurpiowskie, opoczyńskie, kieleckie, krakowskie oraz ludności z terenów zabużańskich. Na Wystaw~e ponadto pokazane zostały hafty, tkaniny, wycinanki, ceramika, sprzęty, zabawki, ozdoby i rzeźba ch.arakterystyczna dla odnośnych grup regionalnych, które na tym terenie oSIadły. Na pokaz dostarczyło 52 wytwórców 160 eksponatów. Przyznano 13 nagród 10. • III Festiwal Plastyki - Katalog - Sopot 1950, Wystawa Polskich Strojótc LUdowych - Zofla C z a s z n l c k a. • Polska Szt. Lud., Nr l-jj, 1950, Pokaz zapaski ludowej w Piotrkowie TrYDuna!skim - Blanka K a c z o r a w ska. 10 Katalog. ,Pokaz Sztuki Ludowej powiatu waleckiego w Walczu _ maj 1950 str. 8. ' 17. P o k a z c e r a m i k i l u d o w e j w Kra Ś n i k u. Pokaz miał charakter miejscowego przeglądu prac ceramików ludowych głównie z Łążka Ordynackiego i Urzędowa. Otwarty dnia 28. VI. za reprezentował 172 ekSiPonaty 7 garncarzy. Przyznano 7 nagród garncarzom i 5 nagród kobietom, które trudnią się zdobieniem ceramiki. Pokaz mial na celu wyselekcjonowanie wzorców ceramiki dla zorganizowania wytwórczości. 18. P o k a z p o k o n kur S o W y w y c i n a n e k w R a w i e M a z ow i e c k i e j. Pokaz został zorganizowany w rezultacie konkursu na wycinanki ludowe, który rozstrzygnięto 8. XII. W konkursie wzięło udział 40 autorek, z których 33 zostały nagrodzone. Pokaz dał moźność zaznajomienia się z róźnymi odmianami wycinanek powiatu rawskiego i pozwolił na wybór odpowiedniego materiału dla dekoracji świetlic. 19. P o k a z y o k o 'l i c z n o ś c i o w e. Ponadto zorganizowane zostały następujące pokazy okolicznościowe: l 13. VIII. - Pokaz koronek śląskich w Koniakowie z okazji wizyty Mini·· stra Kultury i Sztuki w ośrodku tamtejszej twórczości ludowej. 2. Pokaz kolekcji eksponatów sztuki ludowej na Targach Poznańskich. 3. Pokaz uliczny w Alejach Ujazdowskich i Mariensztacie w Warszawie w czasie Tygodnia Książki i Prasy. 20. K o n kur s n a d l' U k i n a t k a n i n a c h. W Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych w Sopocie dla Wydziału tkactwa (druków) został ogłoszony konkurs na opracowanie projektów druków na tkaninach o motywach ludowych. Jako podstawa do opracowania projektów dla słuchaczy tamtejszej szkoły zostały dostarczone ze zbiorów Ministerstwa Kultury i Sztuki malowanki ludowe z Zalipia Dąbrowskiego. 13 uczniów zgłosiło 17 prac. Przyznano 10 nagród. Konkurs dał dobre wy-, nlki i wykazał, że umiejętne wykorzystanie sztuki ludowej przez projektantów plastyków dać może nowy typ dekoracyjnej tkaniny polskiej (druk). Nagrodzone prace zostały wykonane w materiale w warsztatach szkoły, a następnie w Warszawie na specjalnej naradzie artystycznej poddane pod dyskusję. 21. K o n kur S P a m i ą t kar s t war e g i o n a l n e g o n a W y-, e Ż u. W celu stworzenia odpowiedniego typu pamiątek został zorganizowany dla twórców ludowych i rzemieślników Wybrzeża Gdańskiego konkurs na regionalne pamiątkarstwo. Rozstrzygnięty konkurs w dniu 3. IV. dostarczył dużo materiału, pomimo że nie wszystkie techniki zostały obesłane dostatecznie. Na 291 prac nadesłanych zakwalifikowano 77, z czego nagrodzono 68. Z technik ludowych były reprezentowane głównie hafty kaszubskie i ceramika. b l' Z �1205 1204' WYSTAWY I KONKURSY SZTUK:I LUDOWEJ MINISTERSTWA KULTURY I SZTUKI W R 1951 W r, 1951 zorganizowane zostało około 30 wystaw .i konkursów terenowych, Z okazji tych imprez w szeregu miejscowości (Kadzidło Kielce Zakopane, Lublin) odbyły się narady produkcyjno-artystyczne, Narady 'takie przeprowadzone przy pomocy artystów zawodowych wpłynęły wybitnie na podniesienie poziomu artystycznego twórczości, która czasem przez schematyczne podchodzenie do człowieka-twórcy ulegała pewnym wypaczeniom, Poza znaczeniem artystycznym, konkursy, wystawy i narady miały znaczenie społeczne i polityczno-wychowawcze, . Szczególne znaczenie miał konkurs i wystawa na Podhalu, ukazał w nowym bogatym świetle hafciarstwo podhalańskie, Dwie wystawy odkrywczy, , W. r, 1951 w tworcow ludowych stycznY~h, Zespoły na kurSie Instytutu nach, które są już na Mazowszu w Sannikach i Kołbieli miały Konkurs charakter większy~ stopniu niż dotychczas przejawił się udział w bardziej trudnych i odpowiedzialnych pracach art yzłożone .z plastyków zawodowych i ludowych opracowały Wzormctwa Przemysłowego projekty druków na tkanidziś realizowane w przemyśle, Ważnym wydarzeniem na odcinku twórczości ludowej była konferencja etnografów, historyków sztuki, artystów plastyków i działaczy kulturalnych w Jadwisinie. Konferencja ta stwierdziła, że powinno nastąpić mocne powiązanie prac naukowo-badawczych nad twórczością ludową z żywym procesem rozwoju sztuki polskiej, zmierzającej do realizmu socjalistycznego oraz działalnością produkcyjną w dzi.edzinie rzemiosła, przemysłu artystycznego i wzornictwa. W zakresie spraw związanych z rozwojem i kształtowaniem współczesnej twórczości ludowej uznano metody wiązania plastyki ludowej z produkcją rękodzielniczą i fabryczną za słuszne. Zalecono stosowanie szerszej współpracy artysty zawodowego z ludowym. W opracowanych tezach podkreślona została słuszność dotychczasowych metod pracy i niezbędność opieki tpllństwa nad twórcz,:;ścią ludową. 1. W Y s l a was z t u k i P o d h a l a ń s k i e j. Wystawa sztuki podhalańskiej otwarta dnia 8. IV 1951 I'. W Zakopanem byla wynikiem konkursu na haft i rzeźbę, który został rozstrzygnięty 21. Il 1952 r. W rezultacie badań terenowych i akcji stypendialnej, na konkurs nadesłano około 100 prac. W zakresie hafciarstwa konkurs przyniósł wyniki, jakich dotychczas nie osiągnęły badania naukowe. W przygotowaniu konkursu brał udział zespół pracowników Muzeum Tatrzańskiego. Komisja przyznała ogółem 31 nagród różnej wysokości. Wystawa poza pracami konkl,lrsowymi (haft, rzeźba) została uzupełniona eksponatami muzealnymi i współczesnym malarstwem na szkle. Poprzez konkurs i wystawę, która została przewieziona do Nowego Targu i Czor- sztyna oraz Napierskiego zsynchronizowana na Podhalu - z uroczystymi obchodami ku czci osiągnięto poważne cele artystyczne Kostki i spo- łeczne '. 2. Wystawa powiatowa w Lubartowie. Wystawa w Lubartowie otwarta dnia 7. VII. zgromadziła 150 eksponatów rękodzieła ludowego z okolicznych wsi. Nagrodzono 20 prac z zakresu tkactwa, ceramiki, wycinanek i pisanek. W organizacji wystawy wzięło udział Polskie Towarzyswto Ludoznawcze w Lublinie '. 3, W Y s t a w a p r ze m y sł u Iu d o w ego artystycznego w O l s z t y n i e. Wystawa zorganizowana przez tamtejszy Wydział Kultury, Muzeum i C. P. L. i A. zaprezentowała szeroki wachlarz tkactwa mazurskiego, które dzięki opiece państwa z roku na rok uzyskuje wyższy poziom artystyczny. Komisja dokonała przeglądu i wydała ocenę pozytywną. Przyznano 16 nagród wybitniejszym tkaczkom mazurskim. 4. W Y s t a was z t u k i l u d o w e j w Kra k o w i e. Otwarta dnia 16. IX. w Pałacu Sztuki w Krakowie była jedną z największych wystaw tego typu na tym terenie. W skład jej weszły Wystawa Objazdowa Sztuki i Rękodzieła Ludowego (1), materiał pokonkursowy z roku ubiegłego z Podhala, Zywca i Zalipia, eksponaty CPLiA. oraz Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Sztuka ludowa wojew. krakowskiego była pokazana na tle sztuki ludowej ogólnopolskiej 3. 5. W Y s t a w a p o k o n k u l' S o w a w K o l n i e i Ł o mży. Wystawa zorganizowana w rezultacie regionalnego konkursu na tkactwo, stroje. haft i ceramikę była pierwszą imprezą w tym terenie. Twórcy ludowi .dostarczyli 50 eksponatów. Nagrodzono 17 autorów. Prace konkursowe były wystawione 20. IX. w Kolnie, a następnie w Łomży. 6. W Y 9 ta w a p o k o n kur sow a w Au g u st ow ie i S u w a ł- kach ". Konkurs tkactwa ludowego, ceramiki i zdobnictwa w Augustowie, rozstrzygnięty w dniu 22. IX. dostarczył przykłady mało spotykanej i już za, Katalog. Wystawa sztuki podhalańskiej - Edyta S t a l' k ó w n a i Mieczysław B i e s z c z a n i n _ Zakopane, kwiecień 1951, str. 16 Hush'. 10. P. Sz. Lud .. Nr 3 1951, Z wystawy sztuki ludowej tv Zakopanem R. R e i n f u s s. .. , P. szt. Lud. Nr 6, 1951, Z wystawy sztuki ttldoweJ w Lubt'me - Eleonora J an i k a w ska. , Katalog _ Wyst. Szt. i Rękodzieła Lud. - wrzesień-październik 1951, Kraków, Mieczysław B i e s z c z a n i n i Roman R e i n f u s s, str. 16 ilustr; 8. P. Szt. Lud. Nr 1 1952. Wyst. Szt. i Rękodz. Lud. w Krakowie, Helena B l u m a W n ~. . • P. Szt. Lud. Nr 1951. Pokollkursolve wystawy szt. lud. w AtlgllStOWIe i Kolme, Roman Rein f li S s. �1207 1206 nikającej techniki tkackiej splotów wybieranych oraz sporo osnowowych i pasiaków. Dostarczono 150 eksponatów z pow. i suwal~kiego. Jury przyznało 2tl nagrody. Wystawa otwarta stowie została przewieziona do Suwałk. gdzie uzupełniona scowymi była czynna od 5. X. 7. W y s t a was z t u k i l u d o w e j w Łuk dywanów dwuaugustowskiego 23. IX. w Auguzbiorami miej- o w i e. Wystawa sztuki ludowej pow. łukowskiego zgromadziła 220 eksponatów 18 autorów z zakresu tkactwa i ceramiki. Otwarta dnia 14. X. przyniosła dużo bogatego materiału. Przynano 20 nagród 5. 8. W y s t a was z t u k i l u d o w e j w L u b l i n i e. Wojewódzka Wystawa w Lublinie otwarta 14. XII. zaprezentowała materiał z uprzednich konkursów i dorobek ostatnich lat pracy twórców ludowych. Na wystawę złożyły się głównie: ceramika lubelska z różnych ośrodków, tkactwo i stroje 6. 9. P o k o n kur Sączu. s o w a w y s t a was zt li k i l li d o we j w N o w l m Konkurs rozstrzygnięty w Nowym Sączu 27. XI. zgromadził około 200 ekSiPonatów z okolic Sądecczyzny. Na wystawę wyselekcjonowano 155 eksponatów z dziedziny haftu, strojów, rzeźby i malarstwa na szkle. Szczególnie interesujące było współczesne malarstwo na szkle, ukazujące współczesną problematykę. Jury przyznało 12 nagród. Wystawa była otwarta 17. XII. i została zaopatrzona w wyczerpujący katalog 7. 10. W y s t a w a grodzie. ślą s k i e j sztu k i l u d o w e .i w S t a l i n o- Wystawa została poprzedzona konkursem, który dzięki akcji stypendialnej dał dobre wyniki zwłaszcza w zakresie tkactwa. Nieznane dotąd szerokiemu ogółowi tkactwo z okolic Zawiercia i Katowic zdobyło sukces artystyczny. Na konkurs dostarczono około 100 eksponatów 25 twórców. Jury przyznało 12 nagród B. 11. W y s t a w a w Łańcucie. p r ze m y sł li lu dow ego i :0\ r t y s t Yc z n e g o Wystawa otwarta 28. VI. w Rzeszowie zawi.erała skromny komplet ceramiki i tkactwa tego terenu. Nagrodzono 12 prac. Wystawa była eksponowana w Ognisku Kultury Plastycznej. • P. Szt. Lud. NI' 1. 1952. Z wystawy pokonkursowej w Łukowie, R. R e l n f u s s, • P. Szt. Lud. Nr 2, 1952. Wyst. sztuki lud. woj. lubelskiego, Zofia R e i n f u s s. 'Katalog. Wystawa sztuki lud. Sądeczczyzny N. Sącz grudzień 1951, Mieczysław B i e s z c z a n i n i Roman R e i n f u s s, str. 16, llust. 8. P. Szt. Lud. Nr 2, 1952. Sprawozdanie z wyst. szt. lud. pow: nowosqdeckiego, !leonora J a n i k o w ska. . • P. Szt. Lud. Nr 2. Wystawa Szt. Lud. w Katowicach, Maria Z y w i l' ska. 12. W Y s t a was z. t li k i l u d o we.i w Koł b i e l i. Wystawa w Kołbieli (pow, Mińsk Mazowiecki) otwarta 29. VII. miała zasadnicze znaczenie badawcze. Przyniosła ona duźo cennego materiału z najbliższych okolic Warszawy. Na wystawę złożyły się tkaniny, wycinanki ludowe, hafty, pisanki, ceramika i stroje. Udział wzięło 98 osób. dostarczając 322 eksponaty. Za najlepsze prace przyznano 56 nagród ". 13. W y s t a was z. t u k i l u d o w e j w S a n n i k a c h. Wystawa w Sannikach pow. Gostynin na terenie Mazowsza Płockiego miała specjalne znaczenie kulturalne. Dobra ekspozycja tej wystawy posłużyła jako przykład urządzenia przejrzystej i estetycznej wystawy w skromnych warunkach lokalowych. Uczestniczyło w Wystawie 63 wystawwiających z 17 gromad, dostarczając 184 eksponaty z zakresu tkactwa, stroju, sprzętów i specjalnego typu wycinanek. W dniu otwarcia 18. IX. bogaty program uroczystości urozmaicony był występem zespołu dziecięcego z Płocka i solistów z Warszawy. Utalentowanym twórcom ludowym zostały przyznane liczne nagrody. Wieś na czas uroczystości została zradiofonizowana. Wystawa miała charakter odkrywczy i dlatego pożałowania godny jest fakt, że nie została szczegółowo zarejestrowana. 14. K o n kur s i w y s t a wac e r a m i k i k i e l e c k i e j. W rezultacie uprzednio przeprowadzonych narad artystycznych w warsztatach ceramicznych w Denkowie, Iłży i Kątach został zorganizowany konkurs specjalny dla ceramików województwa kieleckiego. Konkurs ten rozstrzygnięty 12. VI. w Kielcach ujawnił wspaniały wzrost poziomu artystycznego ceramiki ludowej. Z 9 ośrodków ceramicznych dostarczyło 34 garncarzy około 1000 prac. Jury przyznało ponad 20 nagród. Wybrane prace zostały w miesiącu grudniu wystawione w Muzeum Świętokrzyskim 10. 15. K o n kur s n a w y c i n a n kęs i e r a d z k ą. Próbny konkurs na wycinankę sieradzką przyniósł skromne rezultaty ze względu na to, że ta gałąź sztuki w okolicach Sieradza w ostatnich latach uległa zapomnieniu. Konkurs pozwolił jednak na zarejestrowanie 20 wycinankarek. Na konkurs zostało dostarczonych 197 prac. Zorganizowany pokaz prac w Muzeum Sieradzkim i rozdane nagrody przyczynią się niechybnie do rozwoju wycinanki sieradzkiej 11. 16. K o n kur s p a m i ą t kar st wa w G d a ń sku. Konkurs pamiątkarski, rozstrzygnięty w Gdańsku 7. XII. był dalszą próbą opracowania dobrych pamiątek z Wybrzeża. Ciekawym przejawem Inicjatywy było wykorzystanie zwykłych kości zwierzęcych do wyrobu gaSzt. Lud. Nr 6 1951, Wystawa Sztuki Ludowcj w Kolbieli - Blanka K a ska. Ił P. Szt. Lud. Nr 4-5, 1951. IV Konkllrs ceramiki ludowej, Roman R e i n f u S i. 11 P. Szt. Lud. Nr 1. 1952. Z wycinanek ludowych to Sieradzu Zofia R e i nf u s s o w a. • P. czo 1'0 W �1209 1208 lanterii. Dla zachęcenia uczestników do dalszych prac próbnych w zakresie pamiątkarstwa, Jury przyznało kilka wyróżnień za lepsze prace i sugerowało ogłoszenie nowego konkursu ze sprecyzowanymi zadaniami dla plastyków zawodowych, amatorów i twórców ludowych. Przyznano 4 równorzędne wyróżnienia dla twórców ludowych za ceramikę, haft i plecionki z korzenia. 17. Konkurs pols~iego Czerwonego K o n kur s c e r a m i c z n y w Ł o d z i. Konkurs ogłoszony dla ośrodków ceramicznych województwa łódzkiego zgromadził 216 prac garncarzy. Poza znaczeniem artystycznym miał on poważne znaczenie dydaktyczne. W wyniku bowiem konkursu została zorganizowana narada artystyczna artystów plastyków, a następnie twórców ludowych. Na naradzie zostały omówione sprawy natury artystyczne,; i ekonomicznej ,la. 19. K o n kur s n a z d o b i e n i e i z b m i e s z k a l n y C h w P o w. r a w s kim. W trzech gminach pow. rawskiego został zorganizowany konkurs na estetyczne zdobienie izb mieszkalnych wycinankami. Konkurs pozwolił na zorientowanie się, jaki rodzaj wycinanek ludowych jest uprawiany w poszczególnych wsiach, a jednocześnie wpłynął dodatnio na estetykę wnętrza wiejskiego. 24 wnętrza mieszkalne otrzymały nagrody za właściwe rozwiązanie dekoracyjne. 20. Kur sy t e c h n i k i m a lowan i a n a s z kle. W kilku miejscowościach Podhala (Szlembark, Maniowy, Dębno, Łącko) pod kierukiem Heleny Roj-Kozłowskiej zostały przeprowadzone krótkoterminowe kursy zaznajamiające młodzież góralską z techniką malowania na '2 P. Szt. Lud. Nr 2. 1952. SpoŁeczna kiewicz. " P, Szt. Lud. Nr 3, 1952. Kon'-urs kiego Chwalisław Z i e I i 11s k i. rola (u·tysty i wystowo 21. W y s t a w y w r. 1950-1951. - ludowego ceramiki l Kazimierz udowej ll'ojew. P iet 16d,- p o l s k i e ,i s z t uk i z a g r a n ic ą l u d o we j Wystawa Polskiej Sztuki Ludowej zagranicą była eksponowana: na Węgrzech - w Budapeszcie, w Austrii - w Wiedniu. w Danii - w Kopenhadze, w Szwecji - w Sztokholmie.' w Finlandii - w Helsinkach. . Krzyża. Konkurs ogłoszony przez P. C. K. w porozumieniu z Ministerstwem Kultury i Sztuki dla niektórych ośrodków twórczych (Łowickie, Zalipie, Opoczno. Podhale) postawił zadanie przed twórcami ludowymi spopularyzowania higieny i ochrony zdrowia na wsi. Na to zadanie społeczne twórcy ludowi odpowiedzieli interesującym rozwiązaniem zarówno w zakresie malarstwa na papierze, szkle, jak i w zakresie wycinankarstwa. Szereg twórców potraktowało to zagadnienie bardziej szeroko i poważnie, widząc możliwości podniesienia zdrowotności na wsi w przebudowie gospodarczej wsi. Dużo pomysłowości wykazała młodzież podhalańska w malarstwie na szkle. Na konkursie, który został rozstrzygnięty 11. XII. w Warszawie. przyznano 27 nagród w tym 3 nagrody zespołowe - apteczki 12. 18. szkle, znaną swego czasu na terenie Podhala i Śląska. Kursy te wzbudziły zainteresowanie artystyczne i miały doniosłe znaczenie kulturalno-społeczne u. WYSTAWY I KONKURSY SZTUKI LUDOWEJ W R. 1952 Przez liczne konkursy i wystawy regionalne, nagrody, zakupy i stypendia w roku 1952 rozszerzał się zasięg opieki nad ludową twórczością plastyczną. W celu stworzenia społecznej płaszczyzny oddziaływania na twórczość ludową i twórców, wysiłki były skierowane na powiązanie twórczości ludowej z ruchem świetlicowym. Przez wprowadzenie sztuki ludowej do świetlic zostało rozszerzone zastosowanie sztuki ludowej. W różnych częściach kraju zostały zorganizowane następujące wystawy konkursy: 1. W Y s t a wac e r a m i k i woj e w ó d z t wał ó d z k i e g o. Dnia 13 I. 1952 r. została otwarta w Ośrodku Propagandy Sztuki w Łodzi wystawa pokonkursowych prac ceramicznych twórców ludowych województwa łódzkiego (patrz konkurs w r. 1951). Wystawa uzupełniona planszami dydaktycznymi wyjaśniała zwiedzającym etapy pracy garncarzy. Mapa ośrodków informowała o zasięga<:h garncarstwa. w województwie łódzkim. W czasie wystawy została zwołana narada artystyczna garncarzy przy udziale zainteresowanych instytucji i Związku Polskich Artystów Plastyków. Na naradzie zostały z ceramikami omówione sprawy produkcyjne i artystyczne, ustalono formy współpracy pomiędzy czynnikami kulturalnymi i gospodarczymi. Wystawa pomimo ograniczonej tematyki miała wielkie powodzenie u zwiedzających. 2. K o n k u l' S h a f t ó w s i er a d z k i c h. Konkurs kolorowych haftów ludowych, wykonywanych na zapaskach kobiecych w Sieradzkiem wY'kazał, że na terenie tamtejSzym haft ludowy jest pochodzenia późniejszego. Otwarty pokaz w Muzeum Sieradzkim 24 lutego był ilustracją inwencji twórczej artystek ludowych, które zapożyczając techniki i motywy z kultury miejskiej umiały nadać własny wyraz swym pracom. Na wystawie wystawiono 44 eksponaty 32 uczestników. " Polska s. !: u s Sztuka Ludowa Nr 2, 1951. Kursy malou'an;a na szkle - Roman R e i n- �1211 1210 Ponieważ ustalono, że ludowy haft sieradzki znajduje się niejako w okresie ~ształtowania własnego wyraZJU. nie zalecono zastosowania go w wytwórczości t, 3. O b j a z d o wa w y s t a was z t u ki l u d o w e j. W miesiącu lipcu została przygotowana przez Centralne Biuro Wystaw Artystycznych wystawa objazdowa sztuki ludowej specjalnego charakteru. Wystawa ta odróżniała się od dotychczasowych wystaw objazdowych tym. że była próba głębszego wyjaśnienia twórczości ludowej jako pewnego zjawiska kulturalnego, próbą pokazania pewnych problemów i dróg rozwojowych sztuki ludowej w Polsce. Przy pomocy wybranych przykładów sztuki ludowej i odpowiednich plansz fotograficznych i graficznych wystawa wskazała na momenty włączania się twórczości ludowej w nurt ogólnonarodowej kultury (związek ze szkolnictwem art. "Mazowsze", udział malarek w pracach na "Batorym" i we wzornictwie przemysłowym itp.), na momenty przeistaczania się sztuki chłopskiej w sztukę robotniczo-chłopską, na jej nową funkcję społeczną· . W wystawie tej po raz pierwszy pokazane zostały powiązania twórczości ludowej z największymi postępowymi naszymi osiągnięciami w przeszłości w zakresie literatury, muzyki i plastyki (Mickiewicz, Moniuszko, Chopin, Chełmoński). Z całą świadomością na wystawie wyeksponowany został twórca współczesny jako człowiek tworzący nowe wartości artystyczne. Na wystawie pokazano szereg portretów przodujących' artystów ludowych w różnych technikach. Specjalny dział został poświęcony zagadnieniom opieki, kształtowania i upowszechnienia twórczości ludowej w Polsce Ludowej (badania naukowe. wydawnictwa, wystawy, konkursy, kursy itp.). Wystawa otrzymała odpowiednią oprawę plastyczną, przystosowaną do celów objazdowych. Podzielona na kilka działów powiązanych ze sobą. ilustrujących pewne zagadnienia, stanowiła określoną całość problemową· W skład wystawy weszło 136 eksponatów i około 50 fotosów i plansz. Wystawa była eksponowana w czasie Zlotu Młodych Przodowników Budowniczych Polski Ludowej w Warszawie w Gmachu "Zachęty", na Festiwalu Sztuk Plastycznych w Sopocie, w czasie Ogólnopolskiej Narady Pracowników Sztuki i Kultur'y w Szczecinie a w końcu roku we Wrocławiu. 4. K o n kur s n a d e kor a cj ę św ie t licY l' e g i o n a l n e j. W celu podniesienia poziomu dekoracji świetlic, nadania im charakteru regionalnego i powiązania plastyki ludowej ze świetlicami wiejskimi został ogłoszony w pow. łowickim, sieradzkim i brzezińskim konkurs na stałą regionalną dekorację· Konkurs ten przeprowadzony w pierwszym etapie w przeciągu dwóch ostatnich kwartalów roku 1952 przyniósł dużo doświadczeń zarówno dla instruktorów jak i aktywu świetlicowego. Ze względu na charakter próbny l Polska Sztuka Ludowa Nr S t a n k l e w i c z o w a, Janina 3, 1~52. pokonkursowy J pokaz h,Clitów s'ieradzklch konkurs nie dał spodziewanych wyników. W wyniku kontroli i analizy, wytypowane zostały 3 świetlice tj. w Rzeczycy, Bocheniu i Czerniewie jako wyróżniające się. Przy dekoracji świetlic zostało zastosowane tkactwo ludowe, wycinanki, ceramika oraz częściowo sprzętarstwo. Podobne prace doświadczalne zostały przeprowadzone w województwie olsztyńskim. 5. Pokazy S i e l' a d z u. pokonkursowe w Łowiczu. Inowłodzu W związku z akcją dekoracji świetlic - konkursy w Łowiczu, Inowłodzu i Sieradzu na wycinanki ludowe i zdobnictwo z papieru - miały dostarczyć odpowiednio opracowanego materiału dekoracyjnego. W Łowiczu zakwalifikowano do pokazu 52 prace 15 autorek. Konkurs w Inowłodzu, zakończony pokazem prac w tamtejszym przedszkolu zgromadził 160 eksponatów z zakresu wycinankarstwa i zdobnictwa ludowego. Na szerszą skalę został zorganizowany konkurs i pokaz w Sieradzu. Poza wycinankami na konkurs bowiem został zebrany materiał z zakresu tkactwa i ceramiki. Ogólna liczba eksponatów wyniosła 258 pozycji. W konkursie wzięło udział 28 uczestników. Dzięki pomocy fachowej personelu Muzeum' Sieradzkiego. bardziej okazale wypadł równie pokaz. który był licznie odwiedzany przez ·wycieczki. 6. Wy s t a was z t u k i l u d o w e j w B i e l s k u P o d l a s kim. Wystawa w BieLsku Podla9kim z terenu pow. Wysokie Maz. i Bielska Podlaskiego zawierała 130ekSiponatów 40 wystawiających twórców. Stosunkowo dość liczne eksponaty tkactwa z niewielkiej liczby gromad tych powiatów, niewątpliwie świadczą o żywotności regionu i bogactwie różnorodnych odmian i typów technik tkackich. Wystawa wykazała, że teren ten jest wyjątkowo bogaty zwłaszcza w zakresie wielonicielnicowego i dwuosnowowego tkactwa i pokrewny kulturze tkackiej pow. węgrowskiego i sokołowskiego. Wystawa była eksponowana od 10 września do 30 września w Bielsku. a następnie w październiku w Wysokim Mazowieckim. 7. W Y s t a was z t u k i l u do w e j w Łań c u c i e. Wystawa otwarta 17 czerwca w Ośrodku Muzealnym w Łańcucie była przeglądem głównie produkcji bieżącej CPLiA z działów: tkactwa, ceramiki. koronkarstwa i koszykarstwa. Do ekspozycji wy::;tawy zużytkowano 488 eksponatów. Wystawa została uzupełniona strojami ludowymi autentycznymi i wykonanymi z materiałów zastępczych dla potrzeb świetlicowych. Specjalny dział został poświęcony bogatej ceramice rzeszowskiej spośród której wyróźniała się ceramika Zalesia. Rzeźbiarstwo ludowe 'reprezentował~ Rozalia Kuźniarowa ze wsi Wysoka. Kuźniarowa dostarczyła 18 prac a aktualnej tematyce współczesnej. Jury przyznało szereg nagród". 'Polska U' Lańcucie Sztuka Lud. Nr 4-5. Wystau;a przemuslu Janina S t a n k i e w i c z o \V a. - - !udou'ego i nrtystycznego �1213 1212 8. Konkurs tkactwa w Węgrowie. Konkurs organizowany przez spółdzielnię CPLiA w Węgrowie miał za zadanie opracowanie wzorców w zakresie tkactwa w oparciu o miejscowe tradycje ludowe. Jury stwierdziło dobry poziom wytwórczości spółdzielni, nawiązującej do charakteru i kolorystyki tkactwa podlaskiego. Poza pracami wykonanymi przez członkinie Spółdzielni, na pokazie pokonkursowym były wystawione również autentyczne, dotąd nigdzie nie wystawiane, podlaskie tkaniny ludowe i wycinanki. Przyznano twórcom ludowym 11 nagród. Specjalną nagrodę Ministerstwa Kultury i Sztuki otrzymała tkaczka dywanów dwuosnowowych Dominika Bujnowska. która stworzyła kilka oryginalnych i nowych kompozycji tematycznych (np. "Las", "Droga przez wieś" i inne). 9. W y s t a w a o b j a z d o wah a ftów w ie l rl; o p o l s'k i c h. Wystawa Objazdowa haftów wielkopolskich została zorganizowana głównie w wyniku 11 krótkich kursów hafciarskich, przeprowadzonych w Jarocinie, Golinie, Pieruszycach, Pleszewie, Płowcach, Zdziechowicach, Szlachcinie, Nowym Mieście, Szamotułach i Liskowie przy uczestnictwie 150 osób, które wykonały w okresie 1 i pół roku 320 prac. Kursy i wystawa miały na celu podtrzymanie i Spopularyzowanie zachowanych tradycji hafciarskich w Wielkopolsce. Na wystawie zostały zgromadzone hafty na tiulu i na płótnie. Hafty te służyły do ozdoby stroju ludowego i częściowo do innych potrzeb użytkowych (serwetki, komplety stołowe). Poza haftami na wystawie zostały pokazane rzeźby ludowe współczesne oraz plecione wyroby ze słomy. Komisja Ocen ustaliła, że najlepszy poziom osiągnęły hafty, mające zastosowanie w strojach ludowych (czepce, kryziki), szczególnie na tiulu. Przyznano szereg indywidualnych nagród za haft i rzeźbę. Nagrody zespołowe otrzymały zespoły w Zdziechowicach, Płowcach i Szlachcinie oraz w Nowym Mieście i Pieruszycach. Wystawa była eksponowana w wielu miejscowościach wojew. poznańskiego (Kalisz, Opatówek, Leszno, Gostyń, Ostrów, Rawicz, Krotoszyn. Czarnków, Gniezno, Września, Kościan, Turek, Swarzędz, Śrem itp.) i cieszyła się powodzeniem. Kursy i wystawę organizował Wydział Kultury P. W. R. N. w Poznaniu. 10. W Y s t a wa o b j a z d,o w a p ł y waj ą c a. Staraniem Centralnego Zarządu Instytucji Sztuk Plastycznych, Wydziału Kultury P. W. R. N. warszawskiej, a w wykonaniu Muzeum Kultur Ludowych po raz pierwszy w Polsce została zorganizowana, na przystosowanej do tego celu barce, wystawa pływająca sztuki ludowej. Do wystawy została włączona sztuka ludowa głównie Kurpiowszczyzny, z okolic Kołbieli. Sannik, Wilanowa i innych regionów Mazowsza Centralnego. Wystawa była zaopatrzona we własne oświetlenie elektryczne. zradiofonizowana i urządzona estetycznie. Została ona otwarta dla publiczności w miesiącu lipcu w Warszawie na Czerniakowie przy Parku Kultury, przejechała w dół Wisłą do Włocławka, zatrzymując się we wszystkich nadbrzeżnych osadach i miastach. Obsługa kulturalno-oświatowa wygłosiła ponad 100 prelekcji. Ze względu na swą atrakcyjność, wystawa miała wyjątkowe powodzenie. Stała się ona dobrym i pożytecznym eksperymentem w zakresie nowego typu ekSiPozycjL która będzie miała szczególną wagę z chwilą uregulowania polskich rz~k. 11. W Y s t a w a Ś r o d k o w e g o P o w i ś l a w P u ł a wac h. Wystawa sztuki ludowej otwarta w okresie od 4 do 18 września w Puławach zgromadziła z okolicznych wsi głównie tkactwo ludowe, części stroju i ceramikę. Komisja przyznała szereg nagród. 12. K o n kur s ce l' a m i k i w L u b e l s kim. W miesiącu lipcu został rozstrzygnięty w Lublinie konkurs ceramicżny. organizowany przez CPLiA i Wydział WRN w Lublinie dla ośrodka ceramicznego w Pawłowie i Łążku Ordynackim. Ze względu na niedostateczne przygotowanie i z powodu braku dokładnie sprecyzowanych warunków - konkurs ten nie przyniósł dostatecznych wyników, a ceramika dostarczona na konkurs odznaczała się -zbytnim przeładowaniem elementów zdobniczych. Autorzy wysilili się raczej na efekty nie wnosząc nic nowego. Komisja Ocen przyznała kiLka wyróżnień i dukonała zakupów. 13. W y s t a was z t u k i l u d o w e j w B i a ł e j P o d l a s k i e j. Wystawa zorganizowana na tym terenie po raz pierwszy zgromadziła około 100 eksponatów 25 wykonawców głównie z zakresu tkactwa, strojów, rzeżby i ceramiki ludowej. Otwarta została 4 października w Powiatowym Domu Kultury. Oprócz wyżej wymienionych działów sztuki na wystawie zostały pokazane prace malarza ludowego (ilustracje "Chłopów" Reymonta) oraz plecionki ludowe. Specjalnie wyróżniała się piękna w formie ceramika dymiona z Białej Podlaskiej. Wystawa była zilustrowana odpowiednimi fotografiami. Jury przyznało kilkanaście nagród i zakupiło większość eksponatów wystawowych do zbiorów państwowych. Przy organizowaniu wystawy współdziałało Polskie Towarzystwo Ludoznawcze z Lublina. 14. P o k a z t k a c t wal u d o we g o w M u z e u m K i e l e c kim. W miesiącu grudniu w salach Muzeum została otwarta staraniem tamtejszego Wydziału Kultury wystawa tkactwa kieleckiego, głównie strojów, zapasek i tkanin dekoracyjnych. Ze zgromadzonych 160 eksponatów, wysta·wionych zostało 110. Ekspozycja estetyczna o charakterze dydaktycznym. Komisja ocen przyznała kilka nagród wybitniejszym tkaczom i dokonałd ]"kupów do zbiorów państwowych. �1215 1214 15. W y s t a wa woj Zelektryfikowanie Zalipia było wybitnym Ludowego o rozwój twórczości ludowej. Wystawa została zaopatrzona w ilustrowany e w ó d z k a w Ł o d z i. Dnia 21 grudnia 1952 r. została otwarta w Ośrodku Propagandy Sztuki sztuki ludowej województwa łódzkiego. Na wystawę złożyły się eksponaty z konkursów i wystaw terenowych z zakresu wycinanek ludowych, tkactwa, strojów i ceramiki. • Założeniem wystawy, obok pokazania osiągnięć artystycznych, było pobudzenie zainteresowań środowiska robotniczego łódzkiego do sztuki ludowej. Wystawa na szeregu planszach zilustrowała kierunki rozwojowe naszej twórczości ludowej, jej włączanie się w nurt ogólnonarodowej kultury. Na osobnych stoiskach zostały pokazane sposoby wykorzystania sztuki ludowej w świetlicy. Czynny był na wystawie również kiosk sprzedaży CPLiA. Wszystkie eksponaty wystawy posiadały wysoki poziom artystyczny, świadczący o stałym rozwoju sztuki ludowej województwa łódzkiego. Szczególnie dobrym poziomem odznaczały się wycinanki o treści współczesnej i tkactwo. W czasie trwania wystawy odbyła się narada twórców ludowych, na której została poddana ocenie twórczość poszczególnych autorów i ekspozycja wystawy. W naradzie wzięli udział przedstawiciele Plastyków Zawodowych i Polskiego Tow. Ludoznawczego. Wystawa miała wyjątkowe powodzenie tak, że pierwotny jej termin zamknięcia został na żądanie społeczne przedłużony o 2 tygodnie, tj. do dnia 15 lutego 1953 roku. Wystawę zwiedziło od 21 grudnia 1952 roku do 31 stycznia 1953 r. 30.000 osób. w Łodzi wystawa 16. W Y s t a w a wego. o b j a z d o was zt u k i l" ę k a d z ie ł a lud 18. K o n kur okolicznościowa w Zalipiu e w ó d z t was katalog troski Państwa 3. t a l i n o g r o d z k i e g o. W dniach od 26 do 30 listopada został zweryfikowany konkurs sztuki ludowej ogłoszony dla powiatu Będzin, Częstochowa, Kłobuck, Zawiercie i Cieszyn. Na konkurs ogółem ze wszystkich powiatów dostarczono 243 eksponaty z zakresu tkactwa, strojów, koronkarstwa i zdobnictwa ludowego. Konkurs wykazał, że tereny uprzemysłowione również są bogate w twórczość ludową, na którą należy zwrócić specjalną uwagę i która powinna być otoczona szczególną opieką. Na konkursie wyróżniły się znane koronki cieszyńskie z okolic Koniakowa, tkactwo z okolic Częstochowy i Zawiercia. Komisja ocen przyznała wybitniejszym twórcom 48 nagród, które przyczynią się do rozwoju sztuki ludowej. 19. M e b l e l u d o wed l a p o t r z e b ś w i e t l i c o w y c h. W okresie od roku 1950 do 1952 zostały opracowane na podstawie najbardziej typowych elementów mebli ludowych - projekty mebli świetlicowych regionu kaszubskiego, podhalańskiego i kurpiowskiego. Projekty zachowują istotne i charakterystyczne cechy mebli regionalnych, są jednak przystosowane do potrzeb i wymagań świetlicowych. Kilka próbnych egzemplarzy zostało już wykonanych przez państwowe przedsiębiorstwo "Desa" przy współpracy meblarzy i rzeźbiarzy ludowych (Podhale, Kurpie). 0- Dnia 14 sierpnia w Muzeum Regionalnym w Częstochowie została otwarta wystawa objazdowa sztuki i rękodzieła ludowego. Wystawa miała za zadanie zobrazowanie dorobku artystycznego ośrodków twórczości ludowej z terenu całego kraju w najbardziej typowych technikach i zademonstrowanie najbardziej właściwych prób przystosowania pewnych działów sztuki ludowej do użytku powszechnego. Uzupełniona planszami popularnych strojów ludowych wystawa odegrała· rolę instruktywną dla ruchu świetlicowego. Na całość wystawy złożyło się300 eksponatów. Pod koniec roku była ekspopowana w Raciborzu, a w roku 1953 przewidziana została na objazd okręgów przemysłowych Dolnego Sląska. 17. Wystawa s woj dowodem 20. Ogólnopolski konkurs dla wsi. Dnia 11 XI. 19'52 r. zo·stał ogłoszony przez Zarząd Główny Związku Samopomocy Chłopskiej w porozumieniu z Ministerstwem Kultury i Sztuki i organizacjami masowymi Ogólnopolski konkurs dla wsi pod hasłem "Dziś i wczoraj wsi polskiej w samorodnej twórczości plastycznej chłopów". Celem konkursu jest skierowanie zainteresowań wiejskich plastyków na tematykę, odzwierciedlającą przemiany społeczne, gospodarcze i kulturalne, popieranie twórczości ludowej, wyłowienie uzdolnionej młodzieży, zebranie materiału dokumentarnego. Pod względem tematycznym kurs obejmuje 4 działy. I - przemiany społeczne, gospodarcze i kulturalne na wsi po wyzwoleniu; II - wieś w ustroju kapitalistycznym; III - wieś w czasie wojny i okupacji hitlerowskiej; IV tematyka dowolna. Konkurs dopuszcza wszystkie· techniki artystyczne. Zakończenie konkursu przewidziane 31 października 1953 roku. Dąbrowskim. Dnia 28 grudnia z okazji zelektryzowania Zalipia, znanego z tradycyjnych polichromii ściennych, odbyła się uroczystość otwarcia światła. połączona z wystawą malowanek i haftów Powiśla Dąbrowskiego oraz występem zespołów regionalnych. W uroczystości wzięli udział przedstawiciele władz państwowych instvtucji społecznych i miejscowa ludność. Po uroczystościach i zwi~dzeniu wystawy odbyło się zwiedzanie malowanych mieszkań tamtejszych malarek. Kazimierz Pietkiewicz , Katalog. Ilustr. 18. • 77 Wystawa regionalna Powiśla Dąbrowskiego - grudzień 1952 - Zalipie. �1217 1216 WYCIĄG Z PROTOKOŁU XXV WALNEGO ZGROMADZENIA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO * XXV Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego odbyło się w dniach 15-17 czerwca 1950 r. w Poznaniu w Collegium Minus Uniwersytetu Poznańskiego i w Zakładzie Etnografii i Etnologii U. P. Na zjazd przybyli: K. Adamska, W. Armon, J. Armonowa, K. Ajdukiewicz, S. Błaszczyk, S. Barański, J. Burszta, G. Ciołek, E. Cichowski, T. Chodz.idlo, J. Czekanowski, A. Czekanowska, T. Dziekoński, K. Dobrowolski. S. Flizak, E. Frankowski, M. Frankowska, G. Frenklowa, J. Gajek, O. Gajkowa. L. Gajewski, W. Gajzlerowa, M. Gierowska, A. Glapa, W. Gosieniecki, J. Grocholski, J. Grabowska, T. Guttówna, W. Hejnosz, T. Henzel, L. Halban. S. Izdebska, M. Jastrzębska, J. Jastrzębski, J. Kamocki, R. Kaczmarczyk. J. Kleczkowska, A. Kowieńska, W. Kolago, B. Kopczyńska, K. Klęsk, S. Kujawiańska, H. Kuczyńska, H. Królikowska, A. Kutrzeba, J. Krajewska, J. Kucharska, H. Kryśka, Z. Malewska, ·B. Malinowski, J. Michalakówna. M. Modrzewska, S. Nosek, A. Nasz, J. Optołowicz, D. Osten-Sacken, A. Pawłowska, H. Pawłowska, K. Pietkiewicz, M. Polakiewicz, J. Przeworska. M Prtifferowa, R. Reinfuss, D. Romańczyk, M. Sobl'eski, J. Sobieska, W. Sopoćko, B. Stelmachowska, S. Szczotka, M. Suboczowa, J. Świeży, M. Taśko. A. Tajge, J. Tyszek, K. Wolski, T. Wróblewski, M. Ziemnowicz, A. Zierhoffer. T. ZygleI', H. Zwolakiewicz, A. Zak. Zjazd otworzył wiceprezes, prof. dr E. F l' a n k o w s k i witając goki i licznie przybyłych członków. Po otwarciu odczytał depesze nadesłane przez Ministra Kultury i Sztuki S. Dybowskiego, prezesa Polskiego Towarzystwa. Lud. - prof. Moszyńskiego, i innych. W imieniu Uniwersytetu Poznańskiego powitał zjazd rektor. prof. Kazimierz A j d u k i e woj c z. Z koIei odczytano i przyjęto w całości protokół z XXIV Walnego Zgromadzenia w Toruniu, ,po czym wiceprezes prof. L. H a l b a n złożył sprawozdanie z działalności Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego za okres od czerwca 1949 r. do czerwca 1950 r. -, skarbnik zaś, prof. dr M. Z i e m n ow i c z złożył sprawozdanie z gospodarki finansowej oraz przedstawił bilans za rok 1949. Po sprawozdaniach obu członków Zarządu odczytano protokół Komisji Rewizyjnej z dnia 8 marca 1950 r. i uchwalono wniosek o udzieleme Zarządowi absolutorium, 'po czym przystąpiono do sprawozdań oddziałów: poznańskiego, toruńskiego, krakowskiego, Mszany D., lubelskiego, nieditwno założonego oddziału łódzkiego i śląskiego, oraz sprawozdań sekcji: poradnictwa, muzykologicznej i badania prawa ludowego. Nad wygłoszonymi sprawozdaniami wywiązała się dyskusja, w której zostały podniesione następujące zarzuty: w sprawie niepunktualnego przysyłania przez oddziały preliminarzy budżetowych, SlPrawozdań rocznych, i wyliczeń z udzielonych subwencji, w sprawie braku szczegółowych instrukcji odnośnie bibliografowania i indeksowania. w sprawie opóżnienia w druku 39 tomu ,.Ludu". . Z przyczyn od Redakcji zC\mieszczone są w terminie Ludu niezależnych opóźnionym. ~; ., r pmtok~ły z XXV - XXVIII Wal. zgl'. W tej ostatniej sprawie zarządzono powołanie specjalnej Komisji dla zbadania przyczyn i trudności powodujących opóźnienie prac wydawniczych Towarzystwa. Po dyskusji nad wszystkimi sprawozdaniami Walne Zgromadzenie dokonało wyboru członków Zarządu na przeciąg trzech lat, tj. do 1953 r. W skład nowego Zarządu weszli: prof. K. Moszyński - prezes, prof dr K. Dobrowolski, prof. dr L. Halban, prof. dr E. Frankowski - wiceprezesi, prof. dr J. Gajele - sekretarz generalny, dr R. Reinfuss - zastępca seleretorza, prof. dr M. Ziemnowicz - skarbnik, oraz członkowie Zarządu: prof. dr K. Adamska, prof. dr B. Baranowski, nacz. S. Brodziak prof. dr J. S. Bystroń, dr M. Gładysz, prof. dr T. Henzel, prof dr K. Koranyi, dr J. Krajewdr A. Kutrzebianka, mgr B. Kuźmicz, dyr. J. Zołna-Manugiewicz, prof. dr S. Nosek, mgr K. Pietkiewicz, dr M. Prtifferowa, prof. M. Sobieski, dyr. J. Świeży, dr doc. T. Seweryn, mgr M. Soboczowa, ,prof. dr T. Szczurkiewicz, pror. L. Węgrzynowicz, mgr H. Zwolakiewicz, dyr. T. ZygleI'. Komisja Rewizyjna: prof. dr L. Białkowski, prof. dr Z. Papierkowski, prof. dr Henryk Raabe, nacz. J. Steliga, inż. H. Zamorowski. Po wyborze Zarządu Walne Zgromadzenie uchwaliło następujące wnioski: o podwyższeniu składki członkowskiej do kwoty 1000 zł, z tym, że członkowie będą otrzymywali wszystkie wydawnictwa p. T. L.; o wysłaniu do wszystkich oddziałów bezpłatnego kompletu wydawnictw Towarzystwa; o powołaniu specjalnej Komisji dla opracowania tez zjazdowych. Do komisji weszli: Adamska, Frankowski, Gajek, Kutrzebianka, Zygler. W drugim dniu zjazdu prof. F l' a n k o Vv s k i wygłosił referat pt. "Zadania i potrzeby etnografii polskiej", te ostatnie ujął w następujących punktach: 1) związ'l.ć e tnografię polską z metodologią marksistowską, 2) rozwinąć krytykę oj samokrytykę,~) wydać szereg monografii etnograficznych, 4) podjąć badania etnograficzne w spółdzielniach produkcyjnych, 5) wyszkolić kadry badaczy terenowych i muzeologicznych, 6) wydać podręcznik etnografii ogólnej, 7) wydać podręcznik folkloru, oparty na wzo!'dch ZSRR. Prelegent zaproponował założenie szeregu sekcyj w ramach P. T. L. (kultury materialnej, folkloru, sztuki ludowej, przemysłu artystycznego, muzyki ludowej, antropologii, archeologii, kartografii, statystyki i przemysłu ludowego), oraz opracowanie i wydanie następujących atlasów: budownictwa ludowego, tańców ludowych, a także encyklopedii polskich iudowych instrumentów muzycznych. Nad referatem odbyła się żywa dyskusja, w której dorzucono jeszcze szereg projektów: prof. A d a m s k a wysunęła wniosek Q stworzenie Instytutu Etnografii. Wniosek przyjęto i zatwierdzono w następującym brzmieniu: "XXV Walne Zgromadzenie P.T. L. zleca Zarządowi złożenie projektu na Kongres Nauki Polskiej o powołaniu Instytutu Etnografii jako samodzielnej placówki naukowo-badawczej, skupiającej obok etnografów, historyków, prehistoryków, antropologów, językoznawców. Instytut Etnografii obejmowałby zar6wno kulturę materialną jak folklor, sztukę, kulturę społeczną, a więc całość zagadnień etnograficznych". Dr· R e i n f u s s przedstawił wniosek o powołanie osobnej sekcji metodologicznej, której celem byłoby wypracowanie metody materializmu historycznego i dialektycznego 77* �1218 1219 w zastosowaniu do pracy naukowej na polu etnografii. Dyr. Z y g l e l' wiosku dr Reinffussa WI\osiby "XXV Walne Zgromadzenie wysunęło dezyderat o opracowaniu krytycznego rysu historycznego nauk etnologicznych w terminie możliwie szybkim". Oba wnioski przyjęto jednogłośnie. Oprócz wymienionych wniosków Walne Zgromadzenie uchwaliło zlecenie dla Zarządu tej treści: 1) "Walne Zgromadzenie P. T. L. zwraca się do sekretariatu generalnego Kongresu Nauki Polskiej z prośbą o stworzenie specjalnej podsekcji o charakterze historycznym dla etnografii i wycofanie jej z podsekcji filozoficznej i socjologicznej'. 2) "Walne Zgromadzenie P. T. L. upoważnia delegatów w osobach prof. Frankowskiego, Gajka i Reinfussa do przeprowadzenia rozmów w sprawie . wyłonionego na zjeździe Millenium w Szczecinie projektu Instytutu Kultury Materialnej". Podsumowując wyniki dysku'sjl prof. G a j e k zwraca uwagę na konieczność koncentracji i hierarchizacji zagadnień z punktu widzenia potrzeb złączonych z uchwalonym na poprzednim zjeździe w Toruniu, 6-letnim planem pracy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. W trzecim dniu obrad zakończono dalszy ciąg dyskusji nad tezami prof. F l' a n k o w s k i e g o, po czym wysłuchano referatu prof. G a j k a pt. "Organizacja studiów etnograficznych i ich program", w którym prelegent przedstawił nowy plan studiów, oparty o studium kultury materialnej. W dyskusji został uchwalony następujący wniosek: "Wobec potrzeby kształcenia kadr etnografów niezbędnych dla dokonania prac i badań etnograficznych w Polsce Ludowej XXV Walne Zgromadzenie zwraca się do Ministerstwa Szkół Wyższych i Nauki z wnioskiem o stworzenie 3-letniego studium kultury materialnej we w s z y s t k i c h uniwersytetach w Polsce". Uchwalono również wniosek prof. A d a m s k i e j o zakładaniu stacyj badawczych w terenie szczególnie interesującym pod względem etnograficznym, które stałyby się ośrodkami pracy zespołowej. Z kolei zebrani wysłuchali referatów: .prof. dr J. C z e k a n o w s k i e g o pt. "Z dziejów wozu i zaprzęgu" 1, oraz ,prof. M. S o b i e s k i e g o pt. "Wyniki badań etnograficzno-muzycznych na obszarze Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej". Ostatni referat był ilustrowany ciekawym pokazem melodyj ludowych, wykonanym przez prof. J. S o b i e s k ą oraz zespół ludowych instrumentalistów (dudy, koza~ mazanki, maryna). W dziale komunikatów naukowych prof. G a j e ,k wygłosił referat "Z badań nad Kaszubszczyzną"· Podsumowując wyniki Zjazdu sekretarz generalny z'WTócił uwagę na doniosłość uchwał i ich praktyczne znaczenie, złożył też serdeczne podziękowanie prof. E. Frankowskiemu oraz oddziałowi poznańskiemu za trud zorganizowania Zjazdu. W uchwałach końcowych postanowiono odbyć następne Walne Zgromadzenie w Łodzi. O. G. w uzupełnieniu I Drukowany w t, XXXIX "Ludu". Polskiego Stan Towarzystwa Bi l a n s Z a m k n i ę c i a Ludoznawczego na dzień 31 grudnia czynny Stan 1. Kasa 2. P. K. O, 3. Biblioteka 4. Ruchomości 5. Remanent wydawn. 6. Remanent papieru 7, Różni dłużnicy 4.773,1.694.724,3.232.835,559.169,6.951.560,129.675,992.274,- 1949 r, bierny 1. Różni wierzyciele 2. P. K. P. G. (badanie) 3. Fundusz amortyz. 4, Kapitał 70.915,1.738.100,354.144,11.401.851,13.565.010,- 13.565.010,Rachunek strat Wydatki 1. 2. 3. 4. 5. 6, i zysków Przychody Nieściągalni dłuż. Wydatki naukowe P. A. E. Atlas Pol. Str. Lud, Administracja Nadwyżka 3.936,350,163,347.212,1.605.508,663.469,1.909.052,- 1. Dotacje minist. 2. Składki członk. 3, R-ek wynikowy 4.565.485,28.255,285.599,4.879.339,- 4.879.339,Lublin, (-) dnia 31 grudnia Księgowy: Anna Moskatewska 1949 r. (-) P110f. Skarbnik: dr. Mieczysław Ziemnowicz PROTOKÓŁ Z XXVI WALNEGO ZGROMADZENIA POLSKIEGO TOWARZYSTW A LUDOZNA WCZEGO XXVI Walne Zgromadzenie Pol. Tow. Lud. odbyło się w dniach 24 i 25 li:stopada 1951 r. w Łodzi w Auli Uniwersytetu. W Zgromadzeniu wzięli udział: E. Frankowski, ,Z. Reinfussowa, R. Reinfuss, ks. B. Radomski, Z. Malewska, M. Frankowska, A. Simon, M. Przedpełski, W. Hejnosz, O. Wandmayer, J. Kowalczyk, L. Gajewski, C. Dobrowolski, K. Korany i, J. Świątkowska, T. Berezowski, K. Pietkiewkz, J. Durska, J. Pogonowski, T. Zygler, H. Czekanowska, J. Ciołkówna, R. Kaczmar, B. Lakówna, H. Przesławska, Z. Tomerle, E. Białkowski, M. Zywirska, M. Priifferowa, J. KamockL M. Matuskówna, K. Szczypa, O. Gajkowa, J. Gajek, G. Guniewicz, J. Kamień, A. Czekanowska, J. Czekanowski, St. Nosek, A. Kutrzeba, M. Gładyszowa, M. Gładysz, K. Bujak, Z. Wartołowska, W. Antoniewicz. W. Kałago, A. Kowalska. T. Strumiłlo, M, Pola- �1221 1220 kiewicz, H. Mikułowska, R. Kukier, S. Szczotka, T. Henzel, Z. N:;ymanowa. J. Majewska, J. Świeży, Stel ma szyk, T. Seweryn, M. Ziemnowicz, J. Przewarska, M. Tarko, J. Dekowski. H. Bittnerówna, J. Szczepański, H. Gnejko Z. Staszczakówna, A. Kamiński, T. ,Kolkiewicz, S. Szadkiewicz. T. Szulc. R. Janasławski, K. Czerniewska, J. Kajdos, S. Katzowa. K. Węcei, A. Abramowicz, K. Jażdżewski, J. Burszta, Z. Salski, Ch. Zieliński, W. Kuśkiewicz. L. Załęczny, S. Brodowska, M. Serejski. S. Zajączkowski, W. JaŻdŻewski. Z. Chyliński, E. Piotrowska, Z. Piotrowski, M. Wallis, Cz. Ciszkiewicz. Z. Czasznicka, T. Wróblewski, B. Kużmicz, M. Suboczow.a, K. Adamska, J. Krajewska, B. Baranowski, K. Kotal'biński, H. Królikowska, S. Jaskulanka, Z. Hołowińska, S. Miodowski, W. Piotrowski, Dudkiewicz. M. Walewska, J. Broda, T. Malinowski, Z. Bukowski. . XXVI Walne Zgromadzenie otworzył i przewodniczył w pierwszym dmu obrad prof. F l' a n k o w s k i. Po zagajeniu powołano prezydium w osobach: prof. K. Kotarbińskiego, dziekana prof. Wiśniewskiego, K. Pietkiew~cza,. K. Ada~skiej, B. Baranowskiego. W imieniu rektora Uniwersytetu Lodzklego pOWItał zebranych dziekan prof. W i ś n i e w s k i, życząc owocnych obrad; w imieniu Towarzystwa Naukowego - prof. K o t a l' b i ń s k:. W dłuższym przemówieniu prof. Kotarbiński podkreślił, że "na terenie ludoznawstwa dzieją się u nas rzeczy doniosłe. Władze Polski Ludowej organizują na dużą skalę badania terenowe nad plast)"ką, muzyką ludową i i'~nymi ~~ementami folkloru. Towarzystwo Ludoznawcze rozwija też swoją dZlałalnosc. Na terenie Towarzystwa Naukowego w Łodzi nie ma badań ludoznawczych, są jednak zorganizowane badania dialektologiczne i archeologiczne a te rodzaje badań zazębiają się z pracą P. T. L. W Łodzi również ,",,:YSzedłimponujący rozmiarami i poziomem, V]m~lX t. "Prac i Materialow Etnograftcznych"; to też Łódzkie Towarzystwo Naukowe wyraża prawdziwe i głębopie uznanie oraz życzy da:szego rozkwitu". W imieniu Oddziału łódZikiego P. T. L. powitała zebranych prof. K. A d a m ska. Z kolei Walne Zgromadzenie uchwaliło porządek obrad, po czym prof. Bohdan B a l' a n o w s k i wygłosił odczyt inauguracyjny ,,0 roH dokumentów historycznych w poszukiwaniach etnograficznych". Po referacie zebrani udali się do Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego przy pl. Wolności 14. by zwiedzić wystawę z wykopalisk w Gdańsku oraz dZ!iał etnograficzny. Po południu odczytano i przyjęto w całości protokół z XXV. W. Z. Z kolei odczytano sprawozdanie z działalności P. T. L. za rok 1950 nadesłane przez vice:"prezesa, prof. H a l b a n a, który z powodu obrad Komi'sji Konstytucyjnej nie mógł przybyć; oraz s-prawozdanie z pracy nad archiwum i biblioteką. Prof. Z i e m n o w i c z przedłożył sprawozdanie finansowe, po którym s!<aI'bnik - prof. T. H e n z e l odczytał protokół z posiedzenia Komisji Rewizyjnej z dnia 14 lutego 1951 r. w Lublinie. Po sprawozdaniach dyr. Z y g l e l' poruszył sprawę składek członkowskich. oraz zaapelował o sprawniejsze przeprowadzanie tej części dZiałalności Towarzystwa. Prof. Ziemnowicz wyjaśnia, że w r. 1950 składka wynosiła jeszcze 12 zł. w roku 1951 podniesiona została do zł. 30. . l i i i f Prof. A d a m s k a wnosi o wYJasmenie spraw wydawniczych i stawia wniosek o zaangażowanie do prac Oddziałów płatnych sekretarzy. Z kolei przewodniczący podaje pod głosowanie wniosek Komisji Rewizyjnej o udzie:enie absolutorium oraz wniosek o uznanie sprawozdania Zarządu i preliminarz na rok 1950. Wnioski przyjęto jednomyślnie. Po uchwaleniu wn-iosków dr R. R e i n f u s s złożył sprawozdanie z prac sekcji metodo10gicznej. Prelegent przedstawił cele sekcji, metody pracy i osiągnięte wyniki. Wyróżnił dwa etapy pracy: 1. pogłębienie wiedzy marksistowskiej. 2. opracowanie kwestionariuszy jako wstęp do badań terenowych; dokonano przeglądu i tłumaczeń dzieł radzieckich, które wejdą w skład najbliższych wydawnictw P.T.L., sekcja udzieliła szeregu porad, najczęściej przez podanie bibliografii do wskaz~lnych zagadnień, oraz przygotowywała część ilustracyjną do Atlasu Pol. Strojów Ludowych - uważając, że taka pomoc jest również jedną z form poradnictwa. Dr P r li f f e l' o waporuszyła w dyskusji sprawę kwestionariuszy, omówiła ich ważną rolę w badaniach i zaapelowała o zwołanie w tej sprawie osobnej konferencji. Sprawozdanie z działalności sekcji badania folkloru muzycznego w ramach P. L S. złożył dyr. Z y g l e r. Stwierdził on, żew r. b. zebrano 1600 tekstów pieśni nagranych i 3000 zapisów ołówkowych. Dr R e i n f u s s złożył s,prawozdanie z działalności sekcji Badania Plastyki i Zdobnictwa Lud. Sekcja ta prowadziła badania terenowe, opracowywanie materialó\v i akcję wydawniczą. Badania prowadzono na terenie 4 powiatów (brzeski, kielecki, sandom. i opatowski). Kurs trwał 4 tygodnie, objął 26 osób w tym .7 pracowników naukowych, 18 malarzy i rysowników i 1 fotografa. Zebrano ponad 2000 pozycji inwentarzowych. Akcja wydawnicza koncentruje się wokół ..,Polskiej Sztuki Ludowej". W dyskusji nad sprawozdaniami zabrali głos: prof. G a j e k, który wyraził obawę, czy tak wielkim i licznym nagraniom melodyj ludowych będzie towarzyszyła praca nad ich opracowaniem. Dr A. K u t l' Z e b i a n k a porusza sprawę odpłaności informatorów, sprawę udziału i wynagrodzenia rysowników i fotografów. w badaniach i w ogólności niskiego poziomu płac dla uczestników badań. Prof. C z e k a n o w s k i zapytuie, czy na terenie badanego obszaru w Rzeszowskim nie znaleziono śIadów slprzętarstwa kolbuszowskiego, oraz czy w Sandomierskiem nie spotkano śladów obrządku sł::Jwi,ańskiego (święty kąt). Prof. A d a m s k a informuje o trudnych warunkach prac terenowych ekipy łódzkiej i apeluje o stworzenie lepszych warunków dla badających. Następnie przystąpiono do sprawozdań Oddziałów. Po dyskusji nad działalnością Oddziałów przystąpiono do głosowania nad wnioskami Zarządu przedłożonymi Walnemu Zgromadzeniu, a mianowicie: w sprawie zm;any paragrafu 2 Statutu PTL jak następuje: "Si.edzibą Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego jest miasto Poznań". W sprawie otwarcia konta P. T. L. \v N. B. P. - Oddział w Poznaniu. W sprawie wyborów uzupełniających do Zadządu przez powołanie: dr Marii Frankowskiej, mgr T. Wróblewskiego, prof. W. Henzla, prof. S. SzczotJki, dr J. Burszty i prof. M. Sobieskiego. Do Komisji Rewizyjnej: prof. M. Ziemnowicza, prof. A. Zierhoffera, prof. W. Klonowieckiego i dr F. Wokroja. W sprawie składu Wy dz. Wykonawczego. do którego weszli: Gajek. Reinfuss. Zygler. Pietkiewicz. Ba- �1223 1222 ranowski, Frankowska, Wróblewski, Burszta i Szczotka; prof. Gajka zaproponowano na stanowisko wiceprzewodniczącego. Powyższe wnioski przyjęte zostały jednogłośnie przez Walne Zgromadzenie. Ponadto uchwalono: wniosek o dostarczaniu członkom wydawnictwa ,,LUD" bezpłatnie (oraz 3 i 4 zeszytu Atlasu Polskich Strojów Ludowych jako rekOllliPensatę za rok 1951), wniosek o zwołanie XXVLI W. Z. w Stalinogrodzie między 5 a 15 maja 1952 r., wniosek o liikwidacji sekcji muzykol., po czym zamknięto pierwszy dzień obrad. Drugiego dnia obrad przewodniczyli prof. B. Baranowski i prof. Adamska. Po odczytaniu porządku dziennego prof. K. A d a m s k a wygłosiła referat pt. "Badania terenowe do monografii regionalnych w świetle doświadczeń ośrodka łódzkiego". Ilustracją referatu była wystawa prac, kwestionariuszy, planów i za'pisów uczestników badań. W dyskusji zabierali głos: dr R e in f u s s uznał za słuszne pI10wadzenie badań w kilku punktach reprezentatywnych i uzupełnianie ich wypadami w teren okoliczny, oraz stwierdził, że badania terenowe winny mieć plan ujęty w ramy czasowe i opracowany w jeden harmonogram. Mgr M. Ż ywi l' s k a omawia ważność materiałów historycznych dla badań terenowych podając jako przykład badanie w Kamieńczyku n/Bugiem. Prof. S z c z e p a ń s k i określił referat prof. Adamskiej jako ramowy, poruszył też zagadnienie metody opracowywania syntetycznego i techniki badań. W odpowiedzi prelegentka wyjaśnia, że problem badań zespołowych nasuwa trudności z powodu nierównomiernych warunków, każdy ośrodek dysponuje innym zespołem pracowników, o różnym przygotowaniu, każdy ośrodek ma sobie właściwe metody pracy, należałoby zatem ujednolicić metody badawcze. Dr K o wal s k a, nawiązując do wypowiedzi poprzedników stwierdza, że uchwalono już opracowanie jednolitych kwestionariuszy, ze szczególnym uwzględnieniem narzędzi produkcji, a nawet rozesłano kwestionariusze, jednakże sprawa ta nie jest wciąż stawiana w sposób właściwy. Prof. G a j e k przypomina, że badania terenowe P. T. L. są planowane w czasie i poprzedzić mają reedycję dzieł K o l b e l' g a i P. A.E., plan przewiduje ukoń,czenie badań około 1957 r., jest jednak rzeczą jasną, że realizacja -jego uzależniona jest od uzyskania odpowiednich funduszów. W związku z wypowiedzią 'Prof. Szczepańskiego dodaje, że w Ibadaniaoh chodzi o uchwycenie zmian ost'atniego stulecia (1857-1957); w najbliższym terminie, tj. od marca 1952 PTL ma ustalić wewnętrzną budowę monografii reg., określić podstawy rozmieszczenia regionów, określić etapy badań. W tym celu odbędzie się specjalna konferencja między 20-30 stycznia 1952 r. w Krakowie, której celem będzie opracowanie kwestionariusza. Nakoniec stwierdza, że metoda badań zespołowych została wypróbowana w Związku Radzieckim; skoro nasze metody zawodzą winniśmy korzystać z gotowego przykładu sąsiadów. Z. T o m e l' l e z żalem stwierdza, że żaden etnograf nie dotarł w ostatnim czasie do Podlasia, które czeka na opracowanie. Prof. A n t o n i e w ic z informuje o badaniach nad szałaśnictwem w Tatrach w latach 1945-1947, które wymagają jesz;cze dalszych prac. , •I I ~I J t Po zamknięciu dyskusji został wyświetlony film opracowany przez dr Krajewską. W prelekcji dr K l' a j e w s k a zaznajamia obecnych z tematem filmu i techniką badań. Film dotyczy produkcji garncarskiej w Medyni Głogowskiej, proces wytwarzania, narzędzi i sposobu pracy, a także ilustruje organizację zbytu wyprodukowanego towaru. iInteresujący film uzupełniany był szczegółowymi objaśnieniami. Z kolei wygłosił referat prof. Konrad Ja ż d ż e w s k i: "Wykopaliska Gdańskie jako źródło poznania kultury materialnej". Referent nawiązując do prelekcji wygłoszonej w czasie otwarcia wystawy w Muzeum Archeologicznym podkreślił jak silne ·są związld archeologii z etnografią i konieczna współpraca. W godzinach popołudniowych rozpoczęto obrady od sprawozdania C. P. L. i A., wygłoszonego przez dyr. S z y d ł o w s k ą, w którym zaznajomiła ona zebranych z pracą tej instytucji. W dłuższym ,przemówieniu przedstawiła trudnośC'i i osiągnięcia, oraz zaapelowała do ,p. T. L. i zebranych etnografów o współpracę. W dyskusji nad referatem prof. Jażdżewskiego prof. G a je k podkreśla konieczność uwzględnienia w pracy etnograficznej materiałów archeologicznych. Przykład wykopaHsk gdańskich świadczy, że etnograf staje niejednokrotnie bezradny wobec nich. Dr R e i n f u s s dodaje, że etnografowie muszą sięgać do źródeł historycznych, np. do instruktarzy ekonomicznych. Prof. S z c z o t k a przeprowadził gruntowną krytykę referatu prof. Baranowskiego. Wskazał na księgi sądowe miejskie, z których wiele materiałów można jeszcze wydobyć, nie jest też konieczne przytaczanie bardzo starych dokumentów, dla nas ważne jest udostępnienie przez historyków materiałów X'ViIL-XVI:LI w. Prof. S e w e l' y n wyjaśnia zagadnienie krytycznego podchodzenia i posługiwania się żródłami historycznymi, ostrzega przed bezkrytycznym korzystaniem i jako przykład podaje interpretację materiałów ikonograficznych. Prof. C z e k a n o w s k i stwierdza, że referat prof. Jażdżewskiego wykazał ścisle powiązanie przedmiotu badań prehistoryków z etnografami; niestety zainteresowania historyków zagadnieniam<i kultury są wciąż jeszcze za małe. Etnograf musi znać materiały prehistoryczne swego terenu, winien też dążyć do wyświetlenia przyczyn i dróg rozpowszechnienia zjawisk kulturowych, winien umieć określić je w czasie, wymaga to jednak ogromnego wysiłku. Prof. Czekanowski jest zdania, że monografie regionalne powinny być opracowywane przez poszczególnych specjalistów. Prof. A d a m s k a proponuje, by każda ekspedycja arechologiczna miała etnografów, którzy wspólnie opracowywaliby wydobyty materiał. Dr B u l' S z t a występuje w imieniu socjologów i podkreśla konieczność współpracy etnografów z socjologami. Wysuwa pomysł przeistoczenia czasopisma "LUD" w kwartalnik, w którym każda z tych dyscyplin byłaby reprezentowana. Wniosek w głosowaniu upadł. Po wyczerpaniu dyskusji zobowiązano Zarząd do jak naj szybszego rozesłania instrukcji dot. -indeksowania, oraz zwołania osobnej konferencji osób zatrudnionych przy indeksie. Postanowiono odbyć taką konferencję w grudniu 1951 r. w Poznaniu. ,Z kolei Oddziały przedłożyły krótkie komunikaty z badań tereno;vych. po czym 'Prof. G a j e k złożył sprawozdanie obejmujące plan i reali- �1225 1224 zację planu w 1951 L Wyjaśnił powody spoznJenia druku "L"lJDU", Prac i "Prac i materiaŁówetnogr.", przedstawił prace na odcinku badawczym, tj. indeksowanie, prace archiwalne i terenowe, jako prace wstępne do "Encyklopedii Etnografii Polski". W dalszym ciągu przemówienia oświetlił przebieg i wyniki Krakowskiej * Konferen!:ji etnografów i konferencji w Nieborowie, oraz przebieg prac przed Kongresem Nauki. Walne Zgromadzenie przyjęło sprawozdanie w całości i zatwierdziło przez jednomyślne głosowanie preliminarz na rok 1951. Na koniec prof. G a j e k przeprowadził podsumowanie obrad, wskazując, że wniosły one wiele cennego mater'iału szczególnie w zakresie zagadnień metodologicznych i zagadnień etnografii historycznej, po czym złożył serdeczne podziękowanie Oddziałowi Łódzkiemu, a w szczególności: prof. Adamsiej, dr Krajewskiej, prof. Baranowskiemu i prof. Jażdżewskiemu. Na tym zamknięto XXV,! Walne Zgromadzenie. O. G. PROTOKÓŁ Z XXVII WALNEGO ZGROMADZENIA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO Etnograji.cznych" Polskiego Towarzystwa Stan czynny 1. Kasa 2. N. B. P. 3. Dłużnicy 4. Biblioteka 5.Ruchomości 6. Remanent papieru 7. Remanent wydawn. 8. Wydawnictwa w druku 9. Różnica z przerach. Bi 1a n s Z a m k n i ę c i a Ludoznawczego na dzień 31 grudnia 444,46 50.299,59 8.438,09 138.341,28 48.600,19 4.135,85 216.203.40 Stan bierny 1. Wierzyciele 2. P. K. P. G. 3. Fundusz amortyz. 4. Majątek Rachunek (_) dnia 31 grudnia Księgowy: Anna strat i zysków Dochody 1 Dotacje 2. Składki członk. 3. R-ek wynikowy wyd. łącznie z Atl. Str. •.Lud" Moskalewska XXXIX, 10.l4i5,93 3.284,31 27.931,68 472.053,35 --"--_.- - . 513.415.27 W pierwszym 66.26'2,56 263.955.66 " _, (-) Prof. Skarbnik: dl' Tadeusz s. 624. ..1 __ o j '/ Henzel dniu obrad przewodniczył prof. M o s z y ń ski. XXVI Walne Zgromadzenie otworzył prof. G a je k, podkreślając w przemówieniu wstępnym przełomowy jego charakter ze względu na powołanie i ukonstytuowanie się Polskiej Akademii Nauk, do której wchodzi 13 członków Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (Prof. M,oszyńs,ki, Czeka_ nowski, Bujak, Antoniewicz, Chybiński, Bystroń, Kostrzewski, Pigoń, Krzyżanowski, Nitsch, Spławiński, Kleiner, Myd:arski), po czym nastąpiło powitanie gości i członków. górników, ob. Zdechlika, przodowników pra,cy ob. DrąŻJkowskiego, Mamoka, delegatów Woj. Wydz. Kultury, Prasy, Polskiego Radia, przedstawicieli Towarzystw Naukowych: Tow. Historycznego - dr Popiołka, Tow. Geograficznego - dr Hornika, Tow. Prehistorycznego - Balcerzaka, Tow. Ekonomicze.go - dr Ziomka, Archiwum Państw. ob. Jaro'Sa i członków P.A.N. 197.280,90 412.20 1950 r. Dyrektor Administracyjny (-)Prof. dr Mieczysław Ziemnowicz Patrz 1'. 45.681.07 1.271,34 ----_._----" 513.415,27 Wydatki 1. Spisani dłużnicy 5.323,'-2. Amortyz. ruchom. 17.307,.36 3. Administracja 19.042,68 4. Naukowe 13.155,57 5. P. A. E. 15~379,95 6. Atlas Pol. Str. 63.749,28 7. Nadwyżka za 1950-_._.,--- 129.997,82 ...__ . 263.955,66 Lublin. 1950 Powyższe Walne Zgromadzenie odbyło się w dniach 16-18 maja 1952 r. w sali Towarzystwa Wiedzy Powszechnej w Stalinogrodzie. Obecni byli: prof. Moszyński, Czekanowski, Antoniewicz, Gajek, Nasz. Szczotka, Ziemnowicz, Delimat, Jagielski, Markiewicz, Karwot, Żywirska, Gajkowa, Wartołowska, Górszczyk, Flizak, Królikowska; Kuczyńska, Kar""icka, Łuckoś, Sobieski, Dygan, Priifferowa, Malewska, Glapa, KowalskaLewicka, Czekanowska, Błaszczyk, Wo1sk'i, Wróblewski, Zawistowicz-Adamska, Frankowska, Starostowicz, Szayerowa, Pogonowski, Pawłowska, Bittner, Łysik, Garyga, Przesławska, Wandmayer, Kamocki, Gładysz, Gładyszowa, Orłowska, Jackowski, Hornig, Kucharska, Wokroj, Wiązowski. Gersten, Urbańczyk,' Wardasówna, Gorywoda, Ligęza, Suboczowa, Rudnicka, Kuźmiez, Pietkiewicz, ZygleI', Swieży, Klimaszewska, Grzegorczyk, M3tuskówna, Po1akiewiez, Matus, Reinfuss, Reinfussowa, Taige, Ziemba, Mar'kiewicz, Semrau, Stankiewicz, Badora, Wallis, Karażda, Zambrzycka, Starek, Kutrzeba, Nizińska, Burszta, Broniez. Szuszkiewicz, Zwolak. Balcerowska, Jaros, Ziomek, Staszczak. ~l Do Prezydium powołano prof. niewieza, Rudnicką, Jackowskiego, Głuchowskiego i Ligęzę. Moszyńskiego, Czekanowskiego, AntoZdechlika, Drążkowskiego. Mamoka. . Z kolei zatwierdzono porządek obrad, po czym nastąpiły przemówienia delegatów towarzystw naukowych. Podkreślono w nich z zadowoleniem decyzję Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zorganizowania Zjazdu na terenie Sląska, na którym w ciągu ostatnich lat nie odbył się żaden Zjazd naukowy z zakresu nauk humanistycznych. Prof. S z c z o t k a wygłosił następnie odczyt inauguracyjny pt. ,.Odbicie przeszłości w kulturze ludowej Sląska". Po prelekcji dr R e i n f u s s odczytał protokół z XXVI W. Z. w Łodzi. który przyjęto w całości. �1227 1226 v: W drugim dniu przed południem przewodniczył p~of. C ~ e k a n o s k ,~. Dr Gł a d y s z wygłosił odczyt "Śląskie g~upy et.mczne l e.tnOgrafICz~e , w którym przedstawił wyniki badań nad etmkonaml na terem~ .Śl~ska, ~ustrują c je 3 mapami: zasięgów grup etnicznych, gwary śląskieJ, l podziałów administracyjnych Śląska. . . Z kolei mgr L i g ę z a wygłosił referat pt. "Proba charakterystyki grupy zawodowej na Śląsku", po cz~m n;g~ M. Ż y w i l" S k a pr~,~dstawiła Problem badania grupy zawodoweJ w sWletle kultury ludoweJ. W dy~kusji nad wygłoszonymi referatami zabierali k?lejno głos: .pro~ .. Cze'kan o w s k i - zwrócił uwagę na grupę Wałachow -. pod~Jąc 1Z przyp~szczalnie w nazwie zaznacza się wpływ języka węgierskiego. Nastę~me omówił znaczenie wyników badań antropologicznych w POsz~klwamach etnogenetycznych oraz problem państwa lechickiego i jego rehkty w nazwach: Lech, Lachy, Lechistan, Lengyel, które nadawano Polak~m P?łudniowym. Dr B u l" S z t a poddał krytyce definicję grupy etnOgrafl~Z?eJ podanej w referacie przez dra Gładysza, oraz przesz.e~ł do zagadmen metodologii marksistowskiej i krytY'ki etnografii polskieJ., ?r K ~ l" wo t przeprowadzając ocenę referatu prof. Szczotki podkres1l1 ubos:wo przytoczonych w referacie dokumentów historycznych Śląska. W zWiązku z kry: tyką referatów dr Karwot przedstawił zebranym dokument z XUI w. tJ. t zw K'atalog brata Rudolfa" z klasztoru Cystersów w Rudach w pow. ;acib~r'~kim, datowany 1235-1250 r. Katalog ten znajdował. się do r?ku 1945 w bibliotece uniwersyteckiej we Wrocławiu, po czym zagmął. Zawl~r~ on obfity materiał etnograficzny śląski z XIII w. zwłas~za dla zaga?n~en związanych ze zwyczajami narodzinowymi, weseln~ml, do.r~CZnyml 1tp. W zakresie kultury materialnej zaznacza się uderzaJąca zbl~znoś~ dokumentu z badaniami archeologicznymi w Opolu. Prof. A n t o n l e w~ c z poruszył zagadnienie wpływów śródziemnomorskich na Śląsku, Dr R e ~n f u s s przedstawił własne badania nad grupą Łemkó;v dla uwypukl.em~ trudności w przeprowadzianiu linii zasięgu etnikonow, zwła~zcza Jeś.h, z pojęciem grupy łączy się walor ujemny. ~ie można. tez zagadmen grup etnicznych badać inaczej, jak od strony ~lst~r~CzneJ., Prof. A d a m s k a wyjaśnia, że grupie etnicznej odpowiada rown.lez ~espoł cech kulturo~ch: które w świetle materiałów opartych o WYPowiedZi na temat przynalezn~ścl grupowej dah dopiero całkowity obraz. Dużą zasług~ d~a Gł~dysza Jest zwrócenie uwagi na material 'zebrany drogą WYPOWiedZI subiektywnych dotyczących śląskich grup etnicznych. . Zamykając dyskusję dr G ł a d y s z wyjaśnił, że w b~damach ~rup etnicznych brał pod uwagę określenia własne, ludowe l wYPowiedzi sasiadów. . W obradach 'po,pułudniowych przewodniczył mgr L i g ę z a . Po odczytaniu depesz i listów nadesłanych na. XXViII W. ~. przystąpiono do wysłuchania referatów: mgr S. B l" o n l c z a ,,~odłoze klasowe kultury ludowej Górnego Śląska", mgr J. P a w ł o w ~ k i e J ,,~roc~s .~sztaltowania się nJwego oblicza etnograficznego na WSI dolno-sląskieJ, mgr M. S u b o c z o we j "Stan badań etnograficznych na .Śląsku" (tematyk~ i sieć), prof. A. N a s z a ,.Perspektywy naukowej wspołpracy archeologli z etnografią"· l W dyskusji nad referatami zabierali głos: dr P l' Z e s ł a w s k a podkreśliła, iż materiał zwłaszcza 2-ch pierwszych referatów przyniósł cenne uwagi na temat kształtowania się nowych s-iosunków na wsi polskiej. W referatach tych podano materiał etnograficzny w ścisłym powiązaniu z podłożem społeczno-gospodarczym. Zagadnienia poruszone marginesowo przez mgr Ligęzę, dotyczące grup zawodowych i związanej z tym rekrutacji proletariatu wiejskiego oraz jego łączność z miasteczkiem i miastem należałoby rozszerzyć i uwzględnić w badaniach na innych terenach. Dr War t olo w s k a omawiając możliwości współpracy obu dziedzin, omówionych w referacie prof. Nasza, wymieniła przykładowe trudności na jakie natrafia archeolog. W badaniach tych współpraca archeologów z etnografami na temat określania np. funkcji poszczególnych elementów kultury materialnej mogłaby dać doskonałe wyniki. Prof. C z e k a n o w s k i wyraża obawę, by badając zjawiska kultury materialnej np. ceramiki nie zapomnieć o samym człowieku i jego szczątkach zachowanych wraz ze znaleziskami archeologicznymi. Prof. A d a m s k a proponuje by zbierając materiał drogą badań terenowych zwrócić uwagę na element napływowy i te formy kultury materialnej, które związane są z najnowszym osadnictwem; istnieje również ciekawe zjawisko, że całe grupy przenosząc się z jednego terenu na drugi przynoszą do nowego środowiska starsze formy. Podsumowując wyniki obrad popołudniowych prof. A d a m s k a stwierdza, że prace i referaty przedstawione przez Oddział Śląski są cennymi wskazówkami dla przyszłych zjazdów. W zastępstwie prof. Gajka, który wraz z prof. Moszyńskim i Dobrowolskim wyjechał wezwany na 18. V. na konferencję K. O. Instytutu Kultury Materialnej do Nieborawa, sprawozdanie z działalnoścd za okres lubelski tj. z 1945-19.51 r. złożył dr R e i n f u ss. Prof. Z i e m n a w i c z złożył sprawozdanie finansowe i bilans za rok 1951, po czym dr W i ą z o w s k i odczytał protokół Komisjd. Rewizyjnej z dnia 11 stycznia br. zakończony wnioskiem o udzielenie Zarządowi absolutorium za rok 1951. Wniosek został jednomyślnie zatwierdzony, po czym delegaci Oddziałów złożyli krótkie sprawozdania w następującej kolejności: Dyr. Świeży - z działalności Oddziału Lubelskiego, prof. Pogonowski z oddziału Wrocławskiego, Sew. Gersten z Oddziału Sudeckiego, dr Flizak - z Oddziału Mszany Dolnej, mgr Gładyszowa z Oddziału Krakowskiego, mgr Suboczowa - z Oddziału Śląskiego, mgr Błaszczyk z Oddziału Poznańskiego, dr Priifferowa - z Oddziału Toruńskiego. (Brakło sprawozdania z Łodzi). Nad sprawozdaniami przeprowadzono planowania na rok bieżący. krytykę, po czym przystąpiono do Obok planu wydawniczego, zatwierdzonego przez C. U. W. wysuwają się w roku bieżącym prace złączone z przygotowaniem "Polskiego Atlasu Etnograficznego", tj. badania terenowe. Badania tegoroczne oparte będą �1229 1228 ';, o kwestionariusz dla hodowli i rolnictwa, opracowany i przyjęty na konferencji w Krakowie w dniach 21-23. III. 1952. Także akcja indeksowani? wejdzie w żywsze tempo, zost:lła bowiem w tym celu przeprowadzona konferencja w dniach 4-6. IV w Poznaniu i opracowana instrukcja. W programie na r. b. przewidziano 11 konferencyj, z tych 5 już się odbyło. Sekcja metodologiczna wejdzie w fazę reorganizacji uzależnionej ocl wyników Komitetu Koordynacyjnego P. T. A. - P. T. E. - P. T. L. Z kolei mgr W l' Ó b l e w s k i zreferował preliminarz budżetowy na rUK 1952, który zamyka się po obu stronach kwotą 659 304,zł. W dyskusji nad programem prac P. T. L. zabrał głos dr K i P t a, w ostrych słowach poddał on krytyce opóźnienia wydawnicze, a zwłaszcza 39 tomu "LUDU". Prof. A d a m s k a przedstawiła wniasek, by dyskusję nad zagadnieniem Sekcji Metodologicznej odłożyć do zebrania Komitetu Porozumiewawczego trzech Towarzystw. Dr G a j k o wazreferowała stan prac przygotowawczych' do badań te;:enowych (u3talenie sieci, obsady, kwestionariusza). Niedociągnięciem Zarządu było opóźnienie w opracowaniu mapy sieci badań terenowych. Badania będą miały charakter badań jednostkowych, wezmą w nich udział wykwalifkowani etnografowie, którzy zawrą umowy z P. T. L. Umowy te będą opiniowane i kontrolowane przez Zarządy Oddz'iałów. Po wyczerpaniu dyskusji Walne Zgromadzenie przystąpiło do zatwierdzenia wniosków przedstawionych przez Zarząd, a mianowicie: 1. Wniosek o udzielenie Zarządowi pełnomocnictwa w sprawie zawarcia umowy z P. ,r. S. odnośnie współpracy nad "Atlasem Polskich Str. Lud.". 2. Wniosek w sprawie zatwierdzenia przedłożonego planu pracy na ro'k 1952 i preliminarza budżetowego. 3. Wniosek o zatwierdzenie Oddziału sudeckiego P. T. L. w Jelenie,i Górze. 4. Wniosek w sprawie zatwierdzenia składu delegacji do Komitetu Porozumiewawczego. ,5. Wniosek w sprawie zwołania XXVUI W. Z. we Wrocławiu. Wnioski zostały zatwierdzone w jednomyślnym głosowaniu. Następnie mgr Z y w i r s k a przedstawiła 3 wnioski Oddziału Śląskiego: 1. w sprawie zorganizowania badań nad kulturą grup zawodowych, 2. w sprawie utworzenia śląskiego skansenu w Parku Kultury i Wypoczynku w pobliżu Stalinogrodu. 3. w StPrawie przejęcia biblioteki i zbiorów map i klisz po Instytucie Śląskim. Wnioski Oddziału Śląskiego przyjęto również jednogłośnie. Prot J. C z e k a n o w's k i zamknął XXVIIW. Z. wyrażając w imieniu przybyłych serdeczne podziękowanie Oddziałowi Śląskiemu za doskonałe przygotowanie Zjazdu. O. G. \ : "l.' '1 I I • Polskiego Stan Bil3ns Zamknięcia Tow:::rzystwa Ludoznawczego na dzień 31 grudnia czynny Stan 1. Kasa 2. N.B.P. 3 Dłużnicy 4. Biblioteka 5. Ruchomości 6. Remanent wydawn. 7. Wydawn. w druku 8. Remanent papieru 464,94 104.101,83 81.182,84 154.544,10 56.462,27 30.713,94 166.803,47 2.342,55 1951 r. bierny 1. Wierzyciele 2. Fundusz amortyz. 3. Majątek 14.544,11 4£.172,67 535.899,16 596.615,94 596.615,94 Rachunek strat Wydatki Dochody 1. Spisano 2. 3. 4 5. 6. 7. 8. 9 i zyskóv/ 1. niedobór P. K. P" G. Spisano ruchomości Amortyzacja za 1951 Administracja Naukowe P. A. E. Różnica z przer. Różruica na wydawn. Nadwyżka za 1951 45,28 53,18.245,89 44.833,13 25.231,69 21.756,50 1.271,34 6.540,59 59.880,73 Spisano saldo C.H.P.P. z lat ub. 2. Odpisano z funduszu amortyzacyjnego 3. Dotacje ministerstw 4. Składki członkowskie 177.858,15 Lublin, dnia 31 grudnia 1951 Anna Moskalewska 4,90 174.698,75 1.741,50 177.858,15 r. Księgowy: (-) 1.413,- (-) Prof Skarbnik: dr T. HenzeL Dyrektor administracyjny (-) prof. dr M. Ziemnowicz WYCIĄG Z PROTOKOŁU XXVnI WALNEGO ZGROMADZENIA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO XXVIII Walne Zgromadzenie P. T. L. odbyło się we Wrocławiu w salach Muzeum Śląskiego w dniach 5-7 czerwca 1953 r. Przewodniczyli kolejno profesorowie: B. Olszewicz, K. Moszyń'skL J. Czekanowski, J. Mydlarski, A. Nasz, B. Stelmachowska. Walne Zgromadzenie otworzył prof. J. Gajek powitaniem licznie zgromadzonych członków i gości, delegatów Polskiej Akademii Nauk, Mincisterstwa Kultury i Sztuki, Państwowego Instytutu Sztuki oraz przedsta- �1231 1230 wicieli Partii, władz wojewódzkich, społecznych i towarzystw naukowych, po czym powołano Prezydium w osobach: prof. Moszyński, Mydlarski, Czekanowski, Węgrzynowicz, Nasz, Kujawski, Manugiewicz, Pietkiewicz, Gębczak, Jackowski, Nawara, Kutrzeba, Szlapak, Chaba, Giecewicz, Halpon, Borowa, Olszewicz. Zostały wygłoszone odczyty inauguracyjne "Z dziedzin kultury materialnej Prasłowian" - prof. K. Moszyński, "zagadnienie WSIpółpracy antropologii z etnografią" - prof. J. Mydlarski. Po wysłuchaniu referatów powołano komisję dla przygotowania listy składu Zarządu. Odczytano i zatwierdzono bez zmian protokół z XXVII Walnego Zgromadzenia, które odbyło się w dniach 16-18 V. 1952 r. w Stalinogrodzie. Sprawozdanie Zarządu za okres roczny przedstawił prof. G a j e k. W zakresie prac wydawniczych ukończono w październiku 1952· r. druk XXXlIX tomu "Ludu". Wydano II.I t. "Prac Etnologicznych" z pracą M. Plezi "Greckie i łacińskie źródła do najstarszych dziejów Słowian". Wydrukowano trzy zeszyty "Atlasu Polskich Strojów Ludowych" Strój Puszczy Białej - M. Zywirskiej; Strój Krzczonowski J. Świeżego; Strój DZiierżacki - A. Glapy. Zeszyt następny, ósmy z kolei wyjdzie z druku w ciągu czerwca br., będzie to Strój Łowicki - J. Świątkowskiej. W toku pracy drukarskiej są: tom XL "Ludu", zawierający indeks 39 tomów; tom X Prac i Materiałów Etnograficznych, Atlas Polskich Strojów Ludowych: strój Kujawski - H. Mikułowskiej, strój Pszczyński S. Bronicza, i Strój Łańcucki - F. KotulLW przygotowaniu do druku. Prace Etnologiczne - Katalog Magii brata Rudolfa - E. Karwota oraz Prace i Materiały Etuograficzne - Struktura pieśni kurpiowskiej - A. Wozaczyńskiej i Korespondencja O. Kolb€rga przygotowywana przez M. Turczynowiczową. W opracowaniu redaktorskim są XLI tom "Ludu", ,lIII-cia część pracy Milewskiego; tom "Prac Etnologicznych" "Udział polskich uczonych w badaniach nad społeczeństwami pierwotnymi" oraz następujące tomy Prac i Materiałów Etnograficznych: "Pasterstwo i szałaśnictwo tatrzańskie" praca zbiorowa pod redakcją prof. W. Antoniewicza; "Materiały do etnografii Śląska"; "Materiały do etnografii Lubelszczyzny"; "Fotografia w etnografii" M. Schulca. zarząd czyni starania w sprawie. wydania techniką foto-offsetową reedycji dzieł Kolberga. Całość dziel Kolberga zasługuje ze wszech miar na wydanie z uwagi na niedost.ępność starego wydania. Zarząd wysłał szereg listów do uczonych polskich w sprawie wyrażenia opinii co do pożytku wydania foto-offsetowego; w odpowiedzi otrzymał opinie prof. Lehra-Spławińskiego, prof. Moszyńskiego, prof. J. Krzyżanowskiego, prof. A. Riegera, prof. B. Stelmachowskiej, prof. Romana Pollaka, dra Reinfussa i in. zalecające jak najszybsze wydanie projektowanej reedycji. W zakresie prac naukowych - a) przeprowadzono badania terenowe nad rolnictwem i hodowlą na terenie Polski oraz w 5 punktach badania nad budownictwem. Zebrane materiały znajdują się obecnie w opracowaniu, b) Indeksowanie - ukończono indeks "Ludu": indeksowanie innych wydawnictw w toku, c) Biblioteka - po przeprowadzeniu szczegółowych prac inwentaryzacyjnych i melioracyjnych liczy obecnie 20208 wol (po scaleniu czas?pism) j~st upor~ąd~owana ~ skatalogowana, d) Wymiana - obejmuje 235 mstytucJI w kra~u l zagramcą, e) Archiwum P. T. L. otrzymało teczki Kolberga .. oraz archiwum po M. Federowskim, ofiarowane przez Zakład Et~o~rafll U. W. oraz P. A. N. Towarzystwo jest w toku zakładania OddZlałow w Warszawie i w Zakopanem. Sprawozdani~ finansowe przedstawił Cz. S t a n k i e w i c z (w załączeniu). _ D.r W o ~ l' a Jodczytał 2 protokoły Komisji Rewizyjnej: z dnia 28. II 19:>3 .~ z ~ma 17. .IV.. 1953 r. zakończone wnioskiem Komisji Rewizyjnej o udzleleme absolutonum ustępującemu Zarządowi. Dys~usja: mgr Z y w i l' Sk a podkreśla, iż w ciągu roku Oddziały PTL o~czuwa?ą brak kontaktu z centralą w sprawach prać na odcinku wydawnIczym l naukowym. Pro~ .. O l s z e w.i cz proponuje, by PTL porozumiało się z Instytutem G€.ografll w sprawie wSiPółjpracy nad tomem Prac Etnologicznych, zawieraJący~ ~cenę dor?bku uczonych polskich w badaniach nad społeczeństwami pierwotnymi, wielu bowiem geografów i podróżników brało żywy udział w takich badaniach. Prof. G a je k podziela zdanie pr·of. Olszewicza; jest to wskazanie dla przyszłego Zarządu. Dyr. M a n u g i e w i c z przedstawił pracę Muzeum Kultur ~udowych, które również rozpoczęło badania na wymieniony temat. Dr P ruf. f e l' o w a omówiła konieczność zharmonizowania WSpółpracy z muzeamI etnograficznymi w dziale popularyzacji wiedzy. , Walne Zgromadzenie przegłosowało jednomyślnie plan wydania fotoo1f~etowej r~edycji dzieł Kolberga; wniosek Komisji Rewizyjnej o udzieIerne ustępującemu Zarządowi absolutorium zatwierdzono przez aklamację. ,Z kolei prof. M y d l a l' s k i przedstawił imieniem Komisji listę kandydatow do nowego Zarządu. Walne Zgromadzenie w wyniku głosowania dokon~ło. wyboru nowego Zarządu 1. Gajek Józef - prezes, 2. Dobrowolskl KaZimIerz, 3. Moszyńs'ki Kazimierz, 4. Czekanowski Jan v.-prezesi, 5. Nasz A~olf - sekretarz gen., 6. Wokroj Franciszek - skarbnik, 7. Blaszczyk St~ms!aw, 8: Burszta Józef, 9. Czekanowski Jan, 10. Gajekowa Olga, 11. Sobieski Marian, 12. Zawistowicz-Adamska K. 13. Kutrzeba Anna 17. ~yn~wsJ:i Wito~d, 18. Klimaszewska Jadwiga:: 19. Koranyi Karol: 14. Piet~lewM~z ,Ka.zlmierz, 15. Bittnerów;n.a Halina, 16. Delimat Tadeusz, 20. Kr~Jewska Jam~a, 21. Kuźmicz Bolesław, ~. Manugiewicz Jan, 23. Mydlarski Jan, 24. Prufferowa Maria, 25. Reinfuss Roman, 26. Seweryn Ta,deusz, 27. Stelmachowska Bożena, 28. Suboczowa Maria, 29. Świeży Janusz, 30. ,zygler .Tadeusz, do K,omisji Rewizyjnej weszli: 31. Węgrzynowicz Leopold, 32. Zlerhoffer August, 33. Zimmerman Marian. Uchwalono następ. skład Komitetów Redakcyjnych: Komitet Redakcyjny "LUDU": Dynowski Witold, Gajek Józef Kutrzeba Anna, Matuszewski Józef, Moszyński Kazimierz, Nasz Adolf Relnfuss Rom~.n' Szczotka Stanisław, Szczurkiewicz Tadeusz, Stelmach~wska Bożena. Prufferowa Maria. Redaktor Naczelny i Naukowy Gajek Józef. Dział muzealny ·Prilfferowa Maria. 78 �1232 1233 Komitet Redakcyjny "Prac i IlWte riałóu; etaograjicznych": Adamska Kazimiera, Dobrowolski Kazimierz, Frankowska Maria, Gładysz Mieczysław, Kutrzeba Anna, Manugiewicz Jan, Moszyńs:ki Kazimierz, Nasz Adolf, Priifferowa Maria, Reinfuss Roman, Stelmachowska Bożena. Redaktorzy Naukowi: Moszyński Kazimierz, Gajek Józef. Komitet Redakcyjny "Prac etnograficznych": Czekanowski Jan, DQlbrowolski Kazimierz, Frankowski Eugeniusz, Gajek Józef, Kostrzewski Józef, Milewski Tadeusz, Moszyński Kazimierz, Mydlarski Jan, Waligórski Andrzej. Komitet Red. Atlasu PoL. Strojów Lud.: Gajek Józef, Pietkiewicz Kazimierz, Piwocki Kazimierz, Kutrzeba Anna, Reinfuss Roman. Seweryn Tadeusz, Urbanowicz Bohdan. Komitet Redakcyjny "Archiwum etnograficznego": Nasz Adolf, Gajek Józef, Szczotka Stanisław, Przesławska Helena, Kaczmarek Leon, Szczurkiewicz Tadeusz. W drugim dniu obrad wygłosili referaty: "Metoda retl'iOgresywna wetnografii polskiej", Przyczynek do historii etnografii polskiej - prof. J. Gajek; .,Ekonomiczno-s1połeczne przemiany wsi śląskiej na przestrzeni wieków" mgr S. MichaLkiewicz; "Wczesnośredniowieczne budownictwo w Opolu" Dr H. Holubowiczowa. Dyskusja: dyr. M a n u g i e wi c z, po wysunięciu zastrzeżeń co do oceny kierunku historycznego, przeszedł do krytyki działalności Zarządu i listy członków nowoobranego Zarządu. Prof. C z e k a n o w s k i podkreśla znaczenie !prac Tadeusza Wojciechowskiego, wymienia W. Surowiecltiego w antr~ologii. Prof. M o s z y ń s k i daje odpowiedź na zastrzeżenia dyr. Manugiewicza. 'Mgr T l' u c i k dodaje, że celem referatu I-go było przestawienie założeń metodycznych T. Wojciechowskiego i wydobycie tego, co było w nich nowoczesne, porusza również zagadnienie źródeł etnograficznych i archeologicznych. Prof .. G a j e k podkreśla niezwykłą wartość prac archeologicznych w Opolu. Szczególnie gorącą dyskusję wywołało zagadnienie budownictwa. W dyskusji zabierali kolejno głos: prof. Moszyński, Gajek, Manugiewicz, Wojtecki, Reinfuss, Hołubowiczowa i inn. Po południu prof. A. N a s z wygłosił referat pt. "Sląsko-łużycka rubież etnograficzna" (będzie drukowany); po czym mgr St. Ł y s i k wygłosił referat "Zajęcia ludności osad leśnych w dorzeczu Małej Panwi, związane z potrzebami XII-wiecznego przemysłu Sląska". W dyskusji nad referatem mgr M i c h a l k i e w i c z a podkreślono trafność ujęcia zagadnienia. Referent oświetlił polityczne położenie chłopa i wsi w okresie feudalizmu i kapitalizmu. Przy sposobności omawiania zagadnień ekonomicznych zwrócono specjalną uwagę na narzędzia typu kosy, półkoska, sierpu. W dyskusji braH udział Moszyński, Ga';'ek, Czekanowski, Michalkiewicz, Wolski i inni. W części sprawozdawczej zabrali głos delegaci Oddziałów, a mianowicie: wrocławskiego - mgr Bittnerówna, sudeckiego - S. Gersten, śląskiego mgr J. Ligęza, mszańskiego - dr S. Flizak, krakowskiego - dr A. Lewicka. lubelskiego - dyr. SWieży, łódzkiego - mgr B. Jaworska. toruńskiego -M. PrUfferowa. Ol 'E 'ó ::l til ....• ~ ell 'E 'O ·d· ell i=I N O p... 78* �1235 1234 B l L A N S z dnia 3l grudnia 1952 r. PASYWA AKTYWA l. 1. Rozliczenia Ruchomości i drobne sprzęty a) Ruchomości b) Drobne sprzęty 2. Kasa Centrala Oddz. Jelenia Góra Stalinogród Kraków Sekcja " Lublin Łódź Mszana Dolna Toruń Wrocław 3. Sumy pieniężne 56.462,27 1.711,51 Metod. Surowce 58.063,18 -,16 500,-1.192,13 36,50 2.669,79 29.74 Papier 10. Wydawnictwa własne 46.172,67 z dn. 31. 12. 51 4. Odbiorcy 9.974,47 5. Dostawcy i rozliczenia z autorami 6. Rozliczenia z instytucjami 7. Rozliczenia 8. Różnice państw. z pracownikami kalkulacyjne 9. R-ek wyników 245,64 1.203,113.337,03 3.020,16 62.491,50 41.992,59 51.375,42 207.225,48 własne 135.395,73 nieukończone 31 grudnia 25.753,11 22.009,95 (wzrost ·fund. własn.l 755.301.52 Poznań. 535.899,16 189.752,86 8. Biblioteka 9. Wydawnictwa amortyzacyjny 3. Fundusze 5.832,- i rozlicz. z autorami - 2. Fundusz 706,49 42.- w drodze 5. Odbiorcy 7. 565,45 341,87 171,30 16,14 240,43 696,91 531,89 154,47 ·311.70 4. Banki N. B. P. Poznań Jelenia Góra Stalinogr6d Łódź " Toruń P. K. O. Kraków G. K. S. Mszana Dolna 6. Dostawcy 58.173.78 międzyokresowe 755.301,52 1952 r. księgowy (_) Cz. Stankiewicz Skarbnik (-l mgr T. Wr6bewski �1236 7 czerwca wygłoszone zostały następujące referaty: mgr B i t t n er ó w n a "Tkactwo wiejskie na Dolnym Sląsku"; mgr J. P a w ł o w s k a "Więź sąsiedzka i jej rola w zakresie kształtowania się kultury współczesnej wsi dolnośląskiej". Z kolei prof. G a j e k przedłożył Walnemu Zgromadzeniu plan pracy naukowo-wydawniczej na rok 1953: Zarząd planuje wydanie powielonych zeszytów ARCHIWUM ETNOGRAFICZNEGO z tłumaczeniami pJ:ac uczonych radzieckich, a' także zeszyty 'Z pracą J. Kamocki'ego, L. Węgrzynowicza uporządkowani,e wyników z badań 1952/53 r., c) dalsze iJndeksowanie, d) ukończenie katalogu archiwum materiałów, e) wydanie biuletynu o llabytka!~h, f) orgam,izowanie Komisji dla Popularyzacji Wiedzy {oraz nawiązanie kontaktów z Wydziałami Kultury, (patronaty, szefostwo i inne formy wS[lółp~-acy z instytucjami społeczno-kult., wydanlie cyklu oo'oszur popularyzują,cych etnografię)· . W dyskusji nad przedstawionym planem wypowiadali się: dyr. Manugiewicz, Kutrzeba, Kuźmicz, Burszta, Reinfus'S, Nasz, Gajek, Prlifferowa. Stelmachowska i in. Postanowiono zwolać X:xJIX Walne Zgromadzenie i sesję Kolbergowską w Je'leniej Górze. Uchwalono i zatwierdzono preliminarz budżetowy na r. 1953 zam:'łkający się po obu stronach kwotą 697.533,---' zł. Na tym, po wyczerpaniu wszystkich punktów porządku dziennego zamknięto XXVIII Walne Zgromadzenie. O. G. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOSCI ODDZIAŁU KRAKOWSKIEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO (r. 1948-1952) Okres sprawozdawczy obejmuje z górą cztery lata, od jesieni 1948 r. do 31 grudnia 1952 r. Na przestrzeni tego czasu obserwujemy wyraźną linię rozwojową idącą w kierunku od popularyzacji wiedzy etnograficznej i zyskiwania oraz kształcenia nowych członków PTL do prac badawczo-naukowych. W pierwszym okresie Oddział starał się zainteresować społeczeństwo krakowskie kulturą ludową, zachęcić do wstępowania w szeregi PTL i współpracy z nim przez: rozsyłanie okólników, urządzanie cotygodniowych odczytów z dziedziny etnografii, organizowanie wycieczek, rozdawanie do opracowania kwestionariuszy oraz propagowanie wydawnictw PTL. Wtedy już prowadzono prace naukowe: indeksowanie, bibliografię i badania terenowe. jednakże z powodu braku funduszów nie rozwinęły się one na większą skalę· W drugim okresie osłabła nieco działalność popularyzacyjna, ożywiły się natomiast prace nad indeksowaniem, bibliografią, a zwłaszcza prace badawczo terenowe. Bibliografię i badania terenowe szczególnie intensywnie prowadzono w r. 1952. Przejdźmy z kolei do szczegółowego rozpatrzenia różnych dziedzin działalności Oddziału Krakowskiego PTL.: . , ': 1237 S P l' a w y o l' g a n i z a c y j n e: W okresie sprawozdawczym odbyło się 17 zebrań Zarządu i 5 Walnych Zgromadzeń, rozesłano do członków 14 okólników zawierających, oprócz spraw organizacyjnych, informacje o działalności Oddziału i zawiadomienia o mających się odbyć imprezach naukowych. Prócz działalności w obrębie Oddziału starano się nawiązać kontakt również z innymi ośrodkami, i tak na zaproszenie Oddziału Mszańskiego PTL Oddział Krakowski wydelegował do Mszany prelegentów w osobach A. Kutrzebianki, L. Węgrzynowicza, R. Reinfussa i A. Kowalskiej-Lewickiej. a ostatnio nawiązano kontakt z Oddziałem Jeleniogórskim. Stan obecny Oddziału przedstawia się następująco: Liczy on 80 członków. W skład Zarządu wchodzą: prezes - prof. K. Moszyński, w. prezesdr A. Kutl'zebianka', sekretarz - dr A. Kowalska-Lewicka, skarbnik mgr M. Gładyszowa, członkowie Zarządu: dr A. Jaworczak, dr J. Klimaszewska, mgr M. Matuskówna, mgr Z. Reinfussowa, dr R. Reinfuss, doc. dr T. Seweryn, dr A. Waligórski; komisja rewizyjna: prof. dr K. Dobrowolski, prof. F. Przyjemski, prof. L. Węgrzynowicz. Adres lokalu Towarzystwa: Kraków, ul. Warmijska 5. A k c j a p o p u l a l' y Z a t o l' S k a: polegała w pierwszym rzędzie na organizowaniu systematycznej akcji odczytowej. Tematy odczytów dobierano w ten sposób, by mogły zaznajomić słuchaczy z podstawowymi zagadnieniami etnografii, z kulturą wsi polskiej i porównawczo ludów pozaeuropejskich. Chodziło głównie o to, by zainteresować pracami istniejącymi i zachęcić do podejmowania własnych prac badawczych. Dlatego też sporo czasu poświęcono omawianiu stanu badań i metod pracy etnograficznej w terenie. Jako prelegentów wyzyskano miejscowych etnografów związanych z dwiema katedrami uniwersyteckimi (Etnografii Słowian prof. K. Moszyńskiego i Etnologii prof. K. Dobrowolskiego), Muzeum Etnograficznym i Sekcją Zdobnictwa Państwowego Instytutu Sztuki, jak również wyszukano z poza etnografów przedstawicieli dyscyplin pokrewnych, językoznawców, historyków, geografów, histJryków sztuki i in. W okresie sprawozdawczym ogólna liczba odczytów, organizowanych przede wszystkim w miesiącach zimowych wynosiła 44; wygłosiło je 29 prelegentów: S. Bronicz, P. Burchard, L. Dzięgiel, J. Flis, A. Jaworczak, P. Kaleciak, J. Kamocki, J. Klimaszewska, A. Kowalska Lewicka, A. Kutrzebianka, M. Liana, J. Malkiewicz, T. Marszewski, R. Mączka, T. Milewski, J. Mitkowski, K. Moszyński, W. Ogrodziński, F. Przyjemski, R. Reinfuss, T. Seweryn, S. Siedlecki, R. Stopa ,J. Tobiasz, A. Waligórski, L. Węgrzynowicz, M. Woleń ska, W. Zajączkowski. A oto główna tematyka odczytów i przykładowo wybrane tytuły niektórych z nich: Z a g a d n i e n i a n a t u l' Y o g ó l n ej: K. Moszyński U źródeł umiejętnoś,~i technicznych w świetle etnografii, A. Waligórski - Z zagadp.:eń wiedzy pierwotnej, R. Reinfuss - Zagadnienie grupy etnicznej. Z a g a d \\ i e n i a m e t o d o log i c z n e: T. Seweryn - O potrzebie badania źródeł historycznych w etnografii, R. Reinfuss - Technika badań etnograficznych. Zagadnienia wybrane z kultury ludowej polskiej: S. Bronicz - Strój ludu śląskiego, L. Węgrzynowicz - Szałaśnictwo w Beskidzie Limanowskim. J. Klimaszewska - Obrzędy wiosenne . �1238 Zagadnienia wybrane z kultury ludów pozaeuropejs k i c h: J. Kamocki - Zwyczaje rodzinne i świąteczne u Jakutów, J. Malkiewicz - Zeglarstwo Melanezji. O d c z y t y z z akr e s u s z t u k i l u d o we j: T. Seweryn - Sztuka ludów afrykańskich, R. Reinfuss - Polska sztuka ludowa. Odczyty informuj ące o stanie wiedzy etnograficznej: A. Kutrzebianka i A. Jaworczak - Etnografia w ZSRR, R. Reinfuss - Badania w Opoczyńskim, A. Kutrzebianka - Stan badań nad Ziemią Krakowską, J. Klimaszewska - Polski Atlas Etnograficzny. Uzyskano również współpracę specjalistów z innych dziedzin nauki, a to językoznawców: T. Milewskiego, R. Stopy, historyka J. Mitkowskiego i geografa J. Flisa. Oprócz odczytów urządzono trzy pokazy filmów naukowych treści etnograficznej i zorganizowano siedem wycieczek w teren, pięć jednodniowych w okolice Krakowa, dwie trzechdniowe na Podhale. I n d e k s o wan i e: Indeksowanie czasopism prowadzone jest pod kierownictwem dr J. Klimaszewskiej. W r. 1950 opracowano indeks rzeczowo działowy następujących czasopism: Zbiór Wiadomości do AJntro[)ologii Krajowej t. 1-1'8; Materiały antropologiczno-archeologiczne i etnograficzne t. 1-14. Obecnie przepracowuje się wedle nowych instrukcji te same czasopisma. Ponadto prof. Wę,grzynowicz zindeksował 24 tomy Orlego Lotu. Pratea nad Orlim Lotem została skończona w cze·rwcu 19153. Bibliografia przyczynków i prac dotyczących ludów p o z a s ł o w i a ń s k i c h: Prace nad bibliografią prowadzone są przez mgr M. Gładyszową i współpracujących z nią studentów UJ pod kierownictwem prof. K. Moszyńskiego z subwencji Zarządu Głównego PTL. Rozpoczęto je jeszcze w r. 1948. W okr. 1948-50 przy bibliografii pracowały 4 osoby, które opracowały następujące wydawnictwa: Biblioteka Warszawska, lata 1857-1891 Łowiec, lata 1878-1939 Łowiec Polski, lata 1903-1939 Tygodnik Ilustrowany, lata 1863-1906 Ziemia, lata 1910-1950. Wypisano ogółem 2300 pozycji bibliograficznych. W 1". 1951 praee przerwano, ale podjęto je ponownie w kwietniu 1952. W drugim etapie prac, od kwietnia do grudnia 1952 przepisano na maszynie w 2 egzemplarzach, sprawdzono, uporządkowano alfabetycznie wg autorów i wg części świata i regionów geograficznych cały materiał wypisany w latach 1948-1950 poczem odesłano go do Centrali PTL. Następnie pracując w zespole 7-:osobowym (687 godzin pracy) wypisano 3500 pozycji bibliograficznych z następujących wydawnictw i katalogów bibliotecznych: Prze\vodnik Bi.bliograficzny, roczniki: 1878-1919, 1920-1933. 1946-1951. Urzędowy Wykaz Druków, roczniki 1928-1939 Przewodnik Księgarski, t. I, II (1925. 1926) Książka, roczniki 1901-1913 i 1922 Bibliografia Polska. lata 1914-1919 1239 Bibliografia Polska XIX stulecia Estreichera, tt. I-IV za lata 1881-1900 Hieronim Wilder, Katalog Anty;kwariatu Polskiego w Warszawie, nr 1-26 za lata 1906-1930 Przegląd Antykwarski Zygmunta Igla, zeszyty 1-4 i 6-16 za lata 1932-33 i 1934--39 X. Józef Londzin, Bibliografia druków polskich w Księstwie Cieszyńskim od r. 1716 do r. 1904 Katalog Wydawnictw Polskiej Akademii Umiejętności, t. I. wydany w r. 1948, za lata 1873-1947. Ponad to przeglądnięto katalogi następujących bibliotek znajdujących się w Krakowie: Biblioteka Muzeum Przemysłowego - Dział podróży i etnografii Biblioteka Instytutu Geograficznego Uniw. Jagiellońskiego Biblioteka Seminarium Etnografii Słowian Uniw. Jagiellońskiego Katalog Rękopisów Biblioteki Polskiej Akademii Umiejętności. Na tym zakończono prace wstępne dające wskazówki bibliograficzne. W drugim etapie pracy przystąpiono do przeglądu publikacji oceniając ich wartość dla Bibliografii. Dotąd przejrzano 350 publikacji. P l' a c e t e l' e n o wo b a d a w c z e: W okresie sprawozdawczym prowadzono badania terenowe w Ziemi Krakowskiej, na Podgórzu Karpackim i na Podhalu. Badania Ziemi Krakowskiej: Systematycznebadaniaetnograficzne na terenie "krakowskim" (tj. na historycznej Ziemi Krakowskiej z wyłączeniem terenów górskich) podjęto jesienią 1950 r. Z inicjatywy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zorganizowano wówczas zespołowe prace terenowe dla zebrania materiału dla etnograficznych monografii regionalnych. Prace subwencjonowało Prezydium Rady Ministrów, a udział w niej brało do końca grudnia tegoż roku 48 osób spośród członków Oddziału Krakowskiego PTL oraz zaproszonych do współpracy starszych studentów Uniw. Jagiell., pod kierunkiem doc. dr T. Seweryna, dr A. Kutrzebianki i dr J. Klimaszewskiej, przy czynnym współudziale innych członków Zarządu Oddziału. Wynikiem badań było 142 opisy z 36 miejscowości rozrzuconych mniej więcej równolegle po całym terenie badanym, stanowiące odpowiedż na szereg kwestionariuszy. Badania miały charakter orientacyjny. Na pierwszy plan poszły więc ogólne wiadomości o wsi badanej (dane geograficzne, demograficzne i historyczne, oraz ogólna orientacja w podstawowych zagadnieniach gospodarki), następnie wybrane zagadnienia z kultury materialnej związane z uprawą roli, zbiórką plonów, przygotowaniem pożywienia. Na skutek rozdziału kompetencji między Oddział Krakowski PTL a Państwowy Instytut Sztuki, badania Oddziału nie objęły zagadnień z zakresu budownictwa krakowskiego, zajęły się natomiast krakowskim strojem, jak również tradycjami widowiskowych ii. obrzędów dorocznych. Zainteresowano się przemysłem ludowym oraz podjęto badania nad medycyną ludową. Korzystano z kwestionariuszy (częściowo specjalnie opracowanych dla tej akcji) dr Seweryna, dr Sara pat y, dr Klimaszewskiej, dr Kutrzebianki. dr Kowalskiej Lewickiej. Praca przeciągnęła się na rok następny, kiedy �1241 1240 w czasie pojedynczych wyjazdów uzupełniano materiały badaniami niektórych tylko zagadnień w 20 punktach dodatkowych. B a d a n i a P o gór z a Kar p a c k i e g o: W r. 1951 prowadzono na zlecenie Zarządu Głównego PTL prace badawcze terenowe subwencjonowane przez Prezydium Rady Ministrów na terenie Pogórza Karpackiego, w dwu ośrodkach; na pograniczu powiatu brzozowskiego i sanockiego (wsi Zmiennica, Trześniów, Bzianka), oraz w porozumieniu z Oddziałem Mszańskim PTL w pow. limanowskim. W badaniach brali udział dr A. Kutrzebianka i dr S. Flizak, oraz 7 osób spośród absolwentów i studentów U. J. Badania pl'owadzone stacjonarnie poświęcono zagadnieniom gospodarki wg kwestionariusza prof. dr Zawistowicz Adamskiej. B a d a n i a n a P o d h a l u: Jesienią 1951 roku Oddział Krakowski Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przeprowadził badania w trzech wsiach p.:Jdhalańskich: Dębnie, Maruszynie i Bańskiej i wówczas to powstał projekt monograficznego opracowania kultury ludowej Podhala. Prace przygotowa\\'cze do badań systematycznych zajęły miesiące zimowe r. i951152. W okresie tym przepracowano pCdstawową Hteraturę, pr;:ygC'towano własne kwestionariusze do szeregu zagadnień, ustalono plan prac, przy czym badania terenowe zostały zaplanowane na dwa lata, r. 1952 i 1953, wreszcie d0brano grupę ludzi, k~órzy podjęli się przez cały czas trwania badań teren~\\Tych brać w nich udział, a w przyszłości zająć się zredagowaniem monografii. W skład ekspedycji podhalańskiej weszli nast. etnografowie: mgr Bronisława Jaworska Kopczyńska - st. asystent Uniw. Łódzkiego dr Anna Kowalska Lewicka - prac. nauk. Instytutu Historii Kultury Materialnej P AN, mgr Irena Nizińska - prac. nauk. IHKM PAN, Anna Zambrzycka - prac. nauk. IHKM PAN. Obok etnografów należą do niej: mgr Zb1gniew Gołąb - językoznawca, mgr Wiesław Tomaszkiewicz - pełniący funkcje fotografa. Prócz osób, które stanowią stały skład Ekspedycji hrało w niej udział, raczej już przygodnie, 7 etnografów, którzy opracowywali poszczególne zagadnienia (Buffi, Burchard, Cabalska, Czajkowski, Kamińska, Malkiewicz, ZoUówna), oraz dwu architektów; dokonali oni zdjęć budownictwa w C'chym. Pracę na Podhalu rO"lpoczęto dwumiesięcznymi badaniami stacjonarnym! prowadzonymi w Cichym. Po dokładnym poznaniu jednego punktu postanowiono przebadać w formie krótkich, 9 dniowych wypadów w zespole kilkuosobowym inne punkty tak wybrane, by każdy z nich był typowy dla pewnej partii regionu. Tym systemem przebadano Brzegi i Obidową. Z wyżej wymienionych punktów robiono wypady do wsi okolicznych: Chochołowa, Witowa, Dzianisza, Nowego Bystrego, Ratułowa, Klikuszowej i Niwy. W okresie sprawozdawczym ekspedycja przepracowała w terenie 412 osobodni. Badania subwencjonowane były przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze i Prezydium Rady Ministrów - Komisję Popierania Twórczości Naukowej i Artystycznej. P r o b l e m a t y k a b a d a ń: Naczelnym problemem opracowywanym przez Ekspedycję są przeobrażenia w zakresie rozwoju sił wytwórczych i stosunków produkcji wsi podhalańskiej. Na terenie Podhala badania muszą w pierwszym rzędzie dotyczyć rolnictwa i hodowli, oraz gospodarki pasterskiej jako podstawy utrzymania ludności. Szeroko uwzględniono również przemysł ludowy, typowy dla miejscowych stosunków. Poza dziedziną produkcji zajęto się również całokształtem warunków bytowych (budownictwo, strój). Wychodząc od zagadnień gospodarczych starano się dawać szerokie powiązania społeczne. W kwestiach społecznych wychodzimy od zagadnienia pracy i jej organizacji w obrębie rodziny i społeczności wiejskiej. Każde z badanych zagadnień ujęte jest historycznie. M e t o d a p r a c y t e r e n o w ej: Zasadą jest, że wszystkie badania terenowe Ekspedycja przeprowadza kolektywnie w pełnym zespole i wszystkie opracowania dyskutujemy i ostatecznie ustalamy wspólnie. W y n i k i b a d a ń: w Cichym, Brzegach i Obidowej przedstawiają się następująco. - Posiadamy: 264 wywiadów co daje łącznie 1820 stron maszynopisu (format połowa 'znormalizowanego arkusza), 3 opracowania językowe gwar: 1) Cichego,2) Brzegów-Gronia-Dębna, 3) Obidowej. Zebrano również szereg listów z przełomu XIX/XX w. pisanych przez dzieci szkolne, 88'3 zdjęcia fotograficzne, 112 rysunków i ok. 300 przebitek haftów, przedmiotów zd'Obionych drewnianych i metalowych, 28 zdjęć architek tonicz-nych. W trakcie badań, głównie we wsi Ciche, zebrano kilkadziesiąt testamentów i innych dokumentów, z których naj starsze pochodzą z lat 1750-1752. Zebrano również szereg listów z przełomu XIX/XX ww. pisanych przez górali podhalańskich z emigracji. Zbiera się korespondencję jaką do dziś prowadzi Ekspedycja z informatorarni, a która dostarcza bardzo ciekawych materiałów. Ponadto opracowano własne kwestionariusze do następnych zagadnień: pasterstwa, rzemiosła ludowego, pożywienia, transportu i komunikacji, zagadnień społecznych. W badaniu pozostałych zagadnień posługiwano się już istniejącymi kwestionariuszami. Kwestionariusze przez nas opracowane mają charakter raczej wytycznych dla etnografa specjalisty a n:e ankiety. Należy zaznaczyć, że w skład archiwum, poza rezultatami prac prowadzonych w pełnym zespole, których wyniki podano wyżej, weszły również materiały zebrane w zespole pięcioosobowym jesienią 1951 r. we wsiach Dębno, Maruszyna i Bańska. Prócz tego do dyspozycji Ekspedycji oddane zostały materiały zebrane przez etnografów łódzkich w czasie zespołowych badań na Podhalu prowadzonych przez Uniwersytet Łódzki pod kierownictwem mgr Jaworskiej. Są to badania nad życiem społecznym wsi podhalańskiej ze specjalnym uwzględnieniem gospodarki pasterskiej prowadzone w Ratułowie przez miesiąc lipiec 1951 w zespole 7-osobowym, oraz badania nad gospodarką pasterską w Tatrach prowadzone na wszyst.kich halach tatrzańskich w zespole 5-osobowym w okresie od 15 lipca do 15 sierpnia 1952 r. Poza materiałami mgr Jaworskiej i Uniwersytetu zycji Ekspedycji zostały oddane materiały pochodzące Łódzkiego do dyspoz indywidualnych ba- �1243 1242 dań dr Kowalskiej Lewickiej, dotyczące gospodarki i pożywienia, a zebrane we wsiach: Kościelisko (2 tyg.), Poronin (1 tydz.), Dębno (2 tyg.), Ludzimierz (1 tydz.), Chochołów (1 tydz.) - w latach 1950 i 1951. W sumie Ekspedycja jest więc w posiadaniu materiałów z 17 wsi, w tym 10 przebadanych dokładnie (minimum 7 osobodni), zaś 7 z których mamy pojedyncze wywiady. B a d a n i a n a d r o l n i c t w e m i h o d o w l ą d l a P o l s k i e g o A tl a s u E t n o g l' a f i c z n e g o: W r. 1952 kilku członków Oddziału Krakowskiego PTL przeprowadziło pod kierunkiem zarządu tegoż Oddziału prace terenowo badawcze z zakresu rolnictwa i hodowli wedle kwestionariusza i instrukcji dostarczonych przez zarząd Główny .PTL. P r a c e w y d a w n i c z e: W r. 1952 rozpoczęto prace nad wydaniem X tomu Prac i Materiałów Etnograficznych. Ma on być poświęcony zagadnieniom związanym z historyczną Ziemią Krakowską. Tom X ukaże się pod redakcją prof. K. Moszyńskiego i prof. K. Dobrowolskiego. Anna Kowalska.-Lewicka SPRA WOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ODDZIAŁU KRAKOWSKIEGO ,P. T. L ZA OKRBS OD 1. VI. 195'3 DO 1. VI. 1954 R. Oddział Krakowski PTL liczy obecnie 85 członków. mieści się w Krakowie przy ul. Warmijskiej 5. Siedziba Oddziału W okresie sprawozdawczym słabiej w stosunku do Jat poprzednich zaznaczyła się działalność organizacyjna, natomiast Oddział prowadził intensywną działalność naukową. W pierwszej połowie 1954 r. ożywiła się też znacznie działalność popularyzatorska. Działalność organizacyjna i naukowa. W okresie sprawozdawczym odbyły się cztery zebrania Zarządu (12. VI., 28. X., 10. XlI, 1953 i 1. WiI. 19'54), oraz jedno Walne Zebranie członków (12. VI. 1953). Zostały rozesłane 2 okólniki do członków (dn. 31. X. 53 i 29. V. 54), oraz dokonano rozdawnictwa pomiędzy członków szóstego numeru "Archiwum Etnograficznego" opt. Nowe drogi etnografii 'radzieckiej. D z i a ł a l n ość n a u k o w a. - w rzeczonym okresie odbyły się dwa zebrania naukowe z referatami: dr R e i n f u s s a pt. "Wiek XIX w rozwoju s:l:tuki ludowej", oraz prof. dr Z a l' ę b y pt. "Zastosowanie kwestionariusza do badań etnograficznych w Szwecji". Równocześnie prowadzona była ożywiona akcja terenowo-badawcza: Oddział Krakowski wziął udział w badaniach nad rolnictwem i hodowlą prowadzonych pod kierownictwem Centrali PTL na terenie całej Polski; członkowie opracowali 6 punktów, a to: mgr Babi,recka - Lubojna, pow. Częstochowa, mgr Kwaśniewiczowa - Łopuchowo pow. Suwałki. mgr Kwaśnie\\ricz - Gryżliny pow. Olsztyn. mgr Woroniecka - Poświętna pow. l Bielsk Podlaski. mgr Kwaśniewski - Białostockie. mgr Władyczanka w:eś w powiecie Kwidzyń. W okresie sprawozdawczym ukończone zostały zespołowe badania terenowe na Podhalu, których celem jest danie etnograficznej monografii gospodarki tego terenu. Ostatnim ich etapem była miesięczna wędrówka pełnego zespolu badawczego w lipcu 1953 r., która przyniosła etnograficzne i językoznawcze opracowanie dziewięciu wsi z powiatu nowol·arskiego. Przygodnie zebrano przy tym materiały z kilku innych wsi. Omówienie rezultatów tych badań ukazało się w 22 tomie "Wierchów" z r. 1953, ze względu na to, że badania lipcowe zakończyły dwuletni okres podhalańskich prac terenowych Oddziału Krakowskiego, podamy tu pokrótce ich rezultaty. Badania na Podhalu prowadzone były przez cały czas ich trwania zespołowo. Stały skład zespołu stanowią etnografowie: dr Anna K o wal s k aL e w i c k a, kierownik zespołu, mgr Bronisława Jaworska, mgr Irena Nizińska i Anna Zambrzycka; prócz tego w badaniach bierze udział językoznawca mgr Zbigniew Gołąb i fotograf mgr Wiesław Tomaszkiewicz. Prócz tych osób, które równocześnie są współautorami przygotowywanej do druku obecnie etnograficznej monografii gospodarki Podhala, w badaniach wzięli udział: E. Buffi, P. Burchard, M. Cabalska, J. Czajkowski, K. Kamińska, J. Malkiewicz, H. ZolI i dwu architektów: M. Bujas i W. Nowak. Prace terenowe trwały od l marca 1952 do 31 lipca 195'3 r.; przeprac,)wano 619 osobodni, przebadano 27 wsi (z tego 22 wsi - w ramach badań zespołowych, pozostałych zaś 5 w ramach badań indywidualnych): Bańska, Białka, Brzegi, ChochołóW, Ciche, Dębno, DzJ.anisz, Klikuszowa, Knurów, Koniówka, Kościelisko, Krauszów, Leśnica, Ludzimierz, Łopuszna, Maruszyna, Murzasichle, Nowe Bystre, Niwa, Obidowa, Ochotnica, Odrowąż, Poronin, Ratułów, Rogoźnik, SzafIary, Witów. Dotychczasowe wyniki badań ujęte cyfrowo przedstawiają się następująco. Zgromadzono: 381 wywiadów liczących łącznie 2515 stron maszynopisu, 1354 pieśni, 112 rysunków, 883 ~djęć fotograficznych, opracowania językoznawcze wszystkich wyżej wymienionych wsi, 28 zdjęć architektonicznych. Należy zaznaczyć, że w skład archiwum Oddziału, oprócz rezultatów, które przedstawiono wyżej, weszły również materiały zebrane przez studentówEtnografii U. J. jesienią 1951 r. we wsiach Dębno, Maruszyna i Bańska oraz materiały zebrane w czasie zespołowych badań na Podhalu prowadzonych przez Uniwersytet Łódzki pod kierownictwem mgr Jaworskiej. Są to badania nad życiem społecznym wsi podhalańskiej ze specjalnym uwzględnieniem gospodarki pasterskiej (prowadzone w Ratuło\\rie przez lipiec 1951 r. w zespole 7-osobowym, oraz badania nad gospodarką pasterską w Tatrach przeprowadzone na wszystkich halach Tatr Po:skich w zespole 3-osobowym w okresie od 15 lipca do 15 sierpnia 1952 r. Do dyspozycji archiwum zostały oddane materiały pochodzące z indywidualnych badań dr Kowalskiej Lewickiej dotyczące gospodarki i pożywienia, a zebrane we wsiacfL Kościelisko. Poronin. Dębno. Ochotnica, Ludzimierz i Chochołów w latach 1950-1951. �1245 1244 W chwili oebcnej zespół przystąpił do ostatecznej redakcji monografii. Na konferencjach, jakie odbyły się w marcu 1952 r. w Krakowie i w grudniu 1953 r. w Łodzi został opracowany plan monografii. Pierwszy rozdział, przedstawiający stosunki osadnicze i sytuację ekonomiczną społeczną Podhala w XIX w. został już w pierwszej redakcji opracowany przez mgr Jaworską i rozesłany wszystkim współautorom. Równocześnie na ukończeniu jest opracowanie językoznawcze gwary podhalańskiej. Rok 1954, wedle planu przedstawionego Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu, poświęcony będzie na opracowanie całości do druku. Nadmienić należy, że cala akcja była możliwa jedynie dzięki pomocy finansowej Centrali PTL. Oddział Krakowski na badania na Podhalu otrzymał następujące fundusze: z Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego 14.243,85 zł z Prezydium Rady Ministrów 5.000,00 zł Łącznie l",. " 19.,243,85zł W roku sprawozdawczym kontynuowane były ,prace n8.d b i b l i 0grafią polskich pub1ikacdii dotyczących 'krajów pozas ł o w i a ń s k i c h, prowadzone przez mgr M. G ł a d y s z o w ą. Ogólne kierownictwo prac miał prof. K. M o s z y ń s k i. Na opracowanie bibliografii w czasie od 1. VI. 1953 do 1. VI. 1954 r. otrzymano sumę 1736 zł 45 gr, z tego 445 zł stanowiły dotacje Centrali PTL, zaś 12'91zł 45 gr wydatkowano z kasy Oddziału Krakowskiego ~TL. w tym czasie przepracowano '394 godzin, poświęcając je na przegląd ,552 publikacji celem określenia ich wartości dla bibliografii. Wśród prac naukowych Oddziału omówienia wymagają jeszcze prace indywidualne prof. L. W ę g l' Z Y n o wi c z a dotyczące pow. limanowskiego. Oddział Krakowski rozwinął wspólpracę z Polskim Atlasem Etnograficznym. Dla celów atlasowych zostało udostępnione i przepracowane z archiwum Oddziału 14 prac dotyczących ro:nictwa i hodowli z obszaru Ziemi Krakowskiej, oraz całe archiwum materiałów z Podhala. Również i poszczególni członkowie Oddziału udostępnili dla prac atlasowych swe prywatne archiwa - a mianowicie: prof. K. Moszyński, dr R. Reinfuss i dr A. Kowalska-Lewicka. Prof. Węgrzynowicz opracował bezinteresownie dla Atlasu rolnictwo we wsi Dobra w pow. limanowskim. Poza pracami prowadzonymi bezpośrednio przez PTL członkowie Oddziału brali również udział w imprezach związanych z problematyką etnograficzną a inicjowanych przez inne instytucje; ich współudział zaznaczył się w organizowaniu Sesji Leninowskiej i Młodzieżowej Sesji Teoretycznej organizowanych przez U. J. w pracach T. P. A., Stowarzyszenia Historyków Sztuki i in. W roku sprawozdawczym ożywiła się również akcja wydawnicza Oddziału. Rozpoczęto druk pierwszego zeszytu X tomu "Prac i Materiałów Etnograficznych" pod redakcją prof. M o s z y ń s k i e g o i prof. K. D ob r o VI' o l s k i e g o. ( Omówić należy wreszcie p o p u l a I' y Z a t o I' S k ą d z i a ł a l n ość Oddziału Krakowskiego; w okresie sprawozdawczym odbyło się 6 odczytów popularno-naukowych na terenie świetlic przy hotelach robotniczych w Nowej Hucie, oraz dwa odczyty w ośrodkach Wojewódzkiego Komitetu Kultury Fizycznej. Członkowie Oddziału brali również udział w akcjach popularyzacyjnych organizowanych przez inne instytucje, wygłaszając odczyty. Czynna była również Sekcja Poradnictwa prowadzona !przez dr J. K l i m a s z e w s k ą, która udzielała porad głównie szkolnym zespołom świetlicowym. Anna Kowalska-Lewicka Z PRACY ODDZIAŁU SPRA WOZDANIE P.T.L. W MSZANIE DOLNEJ w 1953 r. Oddział odbył w 1'9153r. 15zebrań, a to: 1 walne zebranie, 1 nadzwyczajne walne zebranie i 3 zebrania zwyczajne. W dniu 29 marca 1953 r. odbyło się walne zebranie, na którym obecni wysłuchali sprawozdania prezesa S. F l i z a k a za okres 3-letni, a następnie wybrali nowy zarząd. Na zebraniu tym mgr Piotr K a l e c i a k wygłosił referat p. t. "Karty z dziejów Kasiny W". Przedstawił on historię swej wsi rodzinnej od założenia aż do uwłaszczenia w 1848 r. dając przekroje panujących w różnych epokach stosunków gospodarczych i społecznych. W związku z rozwojem sił wytwórczych przedstawił zmianę struktury społecznej i zawodowej mieszkańców wsi, rozmiary eksploatacji wsi przez dwór. Odczytany referat jest cząstką większej pracy naukowej przeznaczonej do druku. W dniu 3 sierpnia 1953 r. prezes S. F l i z a k złożył sprawozdanie z Walnego Zjazdu P. T. L. we Wrocławiu, po czym dr Tadeusz P I' U S - W i ś n i o w s k i wygłosił odczyt P. t. "Migracje ludności ze wsi do miast". Tok referatu był następujący: zasiedlenie Ziem Zachodnich, budowa fabryk, kopalni itp. spowodowała odpływ ludności ze wsi do miast. Wzajemne oddziaływanie elementu wiejskiego i miejskiego wytwarza nowy typ społeczny ludzi. Wiejska ludność wnosi odświeżenie do miast przez twórcze jednostki istniejące wśród niej. Migracje wpływają znacznie na podniesienie poziomu kulturalnego. Na posiedzeniu w dniu 8 listopada 1953 r. Antoni G ó I' S Z C z y k wygłosił referat p. t. "Głody i epidemie w Limanowszczyźnie". Prelegent podał jako przyczyny głodów nieumiejętną gospodarkę, prymitywne urządzenia, niechęć do pracy spowodowaną tym, że dobrze uprawione grunty dwór odbierał chłopom i włączył do gruntów dominikalnych, zła komunikacja. Praca oparta była na .samodzielnych studiach, na materiale rękopiśmiennym dostępnym prelegentowi i na ustnej tradycji. Drugi referat wygłosiła Otylia P i woń s kap. t. "Boginki, rusałki i nimfy". Prelegentka oparła się głównie na pracy W. Klingera p. t. ,.Wschodnio-europejskie rusałki i pokrewne postacie demonologii ludowej �. I~ 1247 1246 I I \ a tradycja grecko-rzymska" Lublin-Kraków 1949, ~ nadto posłużyła się materiałem etnograficznym zebranym przez Seb. Fllzaka, a wydanym przez P.T.L. w Archiwum Etnograficznym Nr 4. Posiedzenie w dniu 28. XII. 1953 wypełnił odczyt Jana G r z y wac z a p. t. "Pieśń ludowa i jej problemy". Prelegent s:,,:,i~rdził, że. urb.~nizacja powoduje zanik twórczości ludowej w muzyce i ples~l .. o~aW1ał rozne po~ jęcia i definicje pieśni ludowej. Dłuższy ustęp poswlęcrł O. ~olbergo~1 i jego epokowemu dziełu, t. j. zbiorowi pieśni ludowych. Następm~ omawiał różne teorie o powstawaniu i istocie piosenek ludowych oraz ogolne cechy pieśni ludowych. którymi są: bezimienność,. przekazywanie przez .tra~ycję. zmienność oraz nierozłączność słów od melodii .Prelegent, długoletm zbieracz pieśni ludowych, specjalista w muzyce ludowej wprowadzał słuchaczy w zakres specjalnych zagadnień techniki muzycznej. Dla pracy ludoznawczej został wykorzystany także miejscowy radiowęzeł. Dnia 16 stycznia 19,53 r. został nadany artykuł S. F l i z a kap. t. Demografia wsd podobina". Dnia 22 kwietnia 1953 r. nadany był artykuł ~. t. "Mszana Dolna na przełomie XVI,I!! i XIX w." tego samego autora; Audycja ta została powtórzona dnia 26 kwietnia 1953 r. Nadzwyczajne Walne Zebranie Oddziału P.T.L. w Mszanie D. odbyło się w dniu 22 listopada 1953 r. na skutek okólnika Zarządu Głównego P.T.L. 1. dz. 3984/53/0rg z dn. 9. XI. 1953. Zwołujący zebranie prezes Oddziału zaznajomił zebranych z treścią okólnika, Walne Zebranie powzięło następującą uchwałę: . . Walne Zebranie uchwala postawiony przez prezesa oddZiału wnlOsek, że § 2 statutu P.T.L. musi być zmieniony w tym sensie, że sie?zibą P.T.~. nie będzie Poznań, lecz Wrocław. Zanim Walny Zjazd P.T.L:, ktory odbędZie się w czerwcu 1953 r. powyższą zmianę statutu formaln.le przeprowa.d~i, Nadzwyczajne Walne Zebranie OddziałU P.T.L. w Mszame D., upowaznw Prezydium Zarządu Głównego P.T.L. do zabezpi~czenia mająt~u Towarzystwa przez przeniesienie majątku P.T.L. z Poznama do Wrocławia, a to z. p~wodu nakazu władz Uniwersytetu Poznańskiego do bezwłocznego usumęcla biblioteki, archiwum itp. z obrębu Uniwersytetu. i z braku zastępczego pomieszczenia w Poznaniu. Wniosek uchwalono jednomyślnie. Sebastian Ftizak SPRA WOZDANlE Z DZIAŁALNOSCI SUDECKIEGO ODDZIAŁU POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO W JELENIEJ GORZE w 1953 r. Pierwszy rok swego istnienia poświęcił Oddział SudeC'1~iP.T.~. swej wewnętrznej i terytorialnej organizacji. W drugim, 1953 r?k~ ~tarał Się o n~wiązanie kontaktu z władzami terenowymi, wojewódzkimi l ze społeczen.stwcm zabiegał o zapewnienie sobie oparcia materialneg? ~raz prowadził dalszą rozbudowę działalności badawczej i popular~zacYjne). . . W dziedzinie badawczej brał udział w badaniach jednostkowego l stacjor.arnych dla Atlasu Etnograficznego nad rolnictwem i hodowlą na terenie powiatów lwóweckiego, lubańskiego, bolesławieckiego i jaworskiego, przy czym badania te prowadzone przez kwalifikowane siły Oddziału Wrocławskiego były dobrą szkołą praktyczną dla przyszłych samodzielnych poszukiwań sekcji naukowej Oddziału. ' Praktykę uzupełniono również teoretycznie przy pomocy referatów i dyskusji, jakie były wygłaszane i prowadzone w kołach terenowych. na razie wciąż jeszcze tylko w zakresie wewnętrznym tj. dla członków Oddziału. Wygłoszono referaty: "Badania środowis'kowe" (na podstawie. Lustracji społe.cznych" Rychlińskiego), w kole Swidnickim, "Typy i zasi~g przysłupowcow na Dolnym Sląsku" w kole Wałbrzyskim "Mikłucho-Makłaj. naJwiększy etnograf rosyjski" (w Miesiącu pogłębienia Przyjaźni PolskoRadzieckiej) w kole Jeleniogórskim. Odczyty dla szerszej pubLiczności 'czyli właściwą popularyzację zainicjowało koło Wałbrzyskie, które w stosunku do innych kół naszego Oddz'iału dysponuje lepszymi warunkami technicznymi: salą, epidiaskopem, bezinteresownymi prelegentami itp. Odczyty te nie były wprawdzie czysto etnograficzne i raczej dotyczyły pogran.icza etnografii, niemniej jednak poprzedzane były właściwym wstępem informującym i miały duże znaczenie ogólnokształcące, dowodem czego była duża frekwencja. Dla informacji podajemy dwa tytuły wygłoszonych odczytów: "Elementy ludowe w twórczości Ma'tejki" z bogatą ilustracją ekranową oraz "Budownictwo ludowe i współczesna architektura". Z innych zagadnień popularyzacyjnych wiele uwagi i starań poświęcono w Kole Jeleniogórskim zagadnieniom regiona.lnego, sudeckiego zdobnictwa. P~oblem .ten wysuwają same potrzeby lokalne a ponieważ go nikt dotąd me podejmował, z natury rzeczy wszedł w program Oddziału. Punktem wyjścia był "Atlas Dolnośląskich strojów ludowych" Sewelyna, w którym znajdują się nieliczne wzory zdobnictwa regionalnego. Obecnie Oddział odszuk.ał i odkrył dalsze motywy, prowadząc badania wśród artystów-chałupników, przy czym poszukiwania te są w dalszym ciągu prowadzone i niewątpliwie będą miały praktyczne znaczenie. Pewne niedociągnięcia w działalności Oddziału należy złożyć na karb chronicznego braku lokalu; współistnienie Oddziału w lokalu PowiatoweO'o Stronnictwa Demokratycznego w Jeleniej Górze nie zdało próby życia i stwarzało więcej trudności Oddziałowi niż pożytku. Możemy więc śmiało twierdzić, że własnego lokalu Oddział nie posiadał od początku swego istnienia. W dziedzinie organizacyjnej trzeba zanotować, że w roku sprawozdawczym utworzono samodzielne Koło terenowe w Swidnicy. Tak więc obecnie na Oddział Sudecki składają się cztery Koła terenowe: w Swidnicy, Wałbrzychu, Bolesławcu i Jeleniej Górze. To ostatnie jako liczbowo najliczniejsze pełni funkcje Oddziału. Piąte i ostatnie Koło terenowe w Kłodzku będzie definitywnie w r. 1954 utworzone. Tworzenie dalszych kól np. powiatowych czy zakładowych wymagałoby środków i powiększenia administracji. Pod koniec roku sprawozdawczego liczył Oddział 80 członków. Obecnie (koniec I kwartału 1954 r.) Oddział liczy 90 członków, przy czym szeregi człon~owskie szybko wzrastają głównie dzięki zadaniom praktycznym, jakie OddZIał w swej działalności popularyzacyjnej potrafił sobie postawić. 79 �r I 1249 1248 Utworzenie własnego archiwum materiałów naukowych własnych, fotograficznych i plastycznych na razie pozostaje w sferze marzeń, cały natomiast wysiłek w tej dziedzinie stale kierowany jest ku powiększeniu biblio- \ I \ teki Oddziału i Kół terenowych. W roku sprawozdawczym udało się Oddziałowi uzyskać od Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych 30 vol. silesiana w jęz. niemieckim treści krajoznawczej i historyczno-etnograficznej oraz monograficznej. Niezależnie od powyższego sporządził Oddział nieco przepisów maszynowych dla siebie i Kół terenowych z niewydanych lub zupełnie wyczerpanych prac etnograficznych. Tym sposobem biblioteka Oddziału wzrosła w roku sprawozdawczym do 130 pozycji bibliotecznych. Członkowie Sekcji Naukowej przygotowali bądź kończą opracowywanie kilku referatów (niektóre z nich są fragmentami większych prac) na najbliźszy, XXIX ogólnopolski Zjazd, który będziemy gościć w Jeleniej Górze. Dla znajomienia się z możliwościami współpracy z terenowym aparatem wojewódzkich władz kultury jakoteż celem ujęcia współczesnych i historycznych zjawisk kultury ludowej na obszarze działania Oddziału, opracowa.no i rozesłano do 19-u placówek powiatowych i miejskich oddziałów kultury zupełnie prostą i nie skomplikowaną ankietę-siatkę. Do rezultatów tej akcji Oddział przywiązywał duże znaczenie, dowodem czego był konkurs związany z wypełnieniem ankiety i terminowym jej nadesłaniem. Akcja 'ta niestety nie przyniosła prawie żadnych rezultatów: na 19 wysłanych otrzymano zaledwie dwie odpowiedzi. W rezultacie w celu rejestracji, uchwycenia i sklasyfikowania potrzebnych Oddziałowi danych, trzeba się będzie oprzeć wyłącznie na siłach i środkach własnych, Władze kultury w terenie mają widocznie własne i ważniejsze zadania i zainteresowania, bądź też w działalności Towarzystwa Ludoznawczego nie są jeszcze zorjentowane i zadanie to będziemy mU9ieli rozwiązać łącznie z popularyzacją wiedzy ludoznawczej. Seweryn Gersten SPRAWOZDAN.IE Z PRACY ODDZIAŁU ŚLĄSKrEGO Oddział Śląski P. T. L. w roku sprawozdawczym ! ~- " P.T.L. za 1953 R. zwrócił w swej dzia- łalności szczególną uwagę na: 1. Pogłębienie i ukończenie rozpoczętych już w latach ubiegłych indywidualnych prac swych członków. Prace te, tematycznie związane z terenem Górnego Śląska, ujmują zagadnienia: grup etnograficznych (Gładysz), grup zawodowych i ich kultury (Ligęza, Zywirska), stroju ludowego (Bronicz, Kozubowski, Suboczowa), przysłów i powiedzeń ludowych (Wallis, Wallisówna), roślin leczniczych (Wallis), pieśni pańszczYźnianych (Dygacz), budownictwa (Dubiel, Gładysz). Niektóre z tych prac ukażą się w tomie Śląskim PRAC I MATERIAŁOW ETNOGRAFICZNYCH. Z innych prac członków Oddziału Śląskiego naleźy wymienić obszerną, wyczerpującą światową literaturę przedmiotu pracę R. Noconia pt. "Dzieje, kultura i upadek Inka". 2. Jak najliczniejszy udział członków Oddziału w badaniach terenowych na Górnym Śląsku w okresie letnim 1953. . W sierpniu 1953 r. w badaniach nad folklorem b d . Jem, zorganizowanych na południow m' ' u ownIctwem i stroskie, Raciborskie Rybnickie Cieszy' Yk' )Gornym Śląsku (Pszczyńskie, Biel. ' ,ns Ie przez Muzeum Śląskie w B t i wZIęło udział 5 członków Oddziału (BaZIe . l'ICh'. Bromcz Dubiel Y om L' Gł d u, Igęza), przy czym Gładysz i Ligęza jako k' ~ . ' ,a ysz, inni _ jako kiero . . lelUJący całokształtem badań . . wnlcy poszczegolnych grup badawcz h ' snm 1953 r. grupa badawcza (Dubiel Gład ) ~c. We wrzewym Górnym Śląsku badania nad b~ .ysz prz.e~rowadZ1ła na południowego budownictwa ludowego pod k d~wmct;em l m,:",en~aryzacją zabytkotów do Skansenu Śląskie o 'W . ą .em w ypowama cIekawszych obiekzielich, Dubiel) przeprow:d'ziła ~:z~~::n;~ ~~:s~~~' :;~pa. bada~Ncza (Ba- ~:oo~~~~~i~mDy~~~:dto :a;::~~siącach letnich 1953 r. ind;~~u~~ne ~~~oa~~: Orlowski _ badania jaskiń ~a ~ol.kloru ~uzycznego w Ziemi Prudnickiej; OJCleSlOWlena Dolnym Śląsku . k ~~::.a~u~~~~~:~~edz , n~egot z~gadnieniem kultu a ama s rOJu ludowego. niedźwied~i: j:~~iO~ toW::UiW::~~~:i:~:I~eór~~~:k~~ąs~:d~:lleUz' yZtiunstytu~ja~i kulturalno-oświa. . wymlemc: Wspolpracę z Komitetem Bad . N k Gładysz, Ligęza). an au owych Opolszczyzny (Dygacz, Konsultowanie (Dygacz Gl d L' wego Ludowego Zespołu pieśn~ [~' ń Igęza) za~~d.nień :ep~rt.uaru Państwoków Oddziału (Bronicz Gład . a ca "Śląsk , Jak rowmez udział członustalenia kostiumów l~dOwy~~zd~:gtęza, .SUboczowa ,Wallis) w naradach dla egoz zespołu ś ląsk" Sztu~~n~~~~~:j ::ZY:;:~~~~ocz~-O~;~~i~aC~j~e dO:~ Oje~ÓdZkiegO Konkursu i gminnych (Bronicz, Ligęza, Wallis). Is]ac walIflkacYJnych powiatowych Udzial Radia w sądzie Polskiego p t konkursu Zb' ,og ł ~s~o~ego przez rozgłośnię stalinogrodzką , . ." leramy plesnl ludowe stare i nowe" Poza pow' . . kład poradniZt~~y:;;~ -;r;~~~i ~~~~~~~c~u~~~:c~ ~n~~ltaCji, .jak na. przy_ za pośrednictwem Domu Kultury ORZZ' h orzowIe, udZIelanie w sprawie stroju ludowego. ,plsemnyc porad na zapytania 4. Organizowanie zebrań dysk . h . ~~;:~~~~nia, opracowy;vane przez 'z~:ra~t~~~ho::~ro :~:e~,;~~~ awczy~ sześc. Referowano następujące zagadnienia: Ludowy stroj pszczyński. "~zczyzme. U:w~gi dotyczące badań terenowych nad hodowlą l i t 1'0 n c wem w Opol- c~~~:l~. Ludowy strój opolski. Kultura ludowa w pracy świetlic. . U,:",agi dotyczące badań terenowych nlQweJ części Górnego Śląska. Ludowy strój górzański. 79" nad folklorem strojem w polu d- �I' I 1251 1250 W zakresie popularyzacji wiedzy etnograficznej należy wy:n:ienić trz~. kład i godzinne seminarium (Suboczowa) z budowmctwa, stroJu g od zmny wy d 'k' PTTK i zwyczajów dorocznych Górnego Śląska dla kursu przewo m ow . Maria Suboc.zowa w sprawie zabezpieczenia mienia P.T.L. przez przeniesienie go z Poznania do Wrocławia, oraz w sprawie przeniesienia siedziby Zarządu Głównego P.T.L. do Wrocławia. Wiadomość ta przyjęta została przez członków Oddziału Wrocławskiego pozytywnie, między innymi z uwagi na możliwoś.ć ożywienia działalności wrocławskiego Oddziału Etnograficznego. Halina Z DZIAŁALNOŚCI SPRA WOZDANIE ODDZIAŁUWROCŁAWSK'IEGO P.T.L. W 1953 R. W roku 1953 Zarząd Oddziału Wrocławskiego P.T.L. ?ełnił funkcję w niezmienionym składzie. W okresie sprawozdawczym .Oddzlał pozyskał 20 nowych członków (pod koniec roku sprawozdawczego liczba członków wynosiła ogółem 40 osób). . . Działalność Oddziału Wrocławskiego koncentrowała Silę w pierwszeJ połowie okresu sprawozdawczego na przygotowaniu XXVIII ~alnego Zgromad~enia P.T.L. Tematyka referatów dotyczyła przede wszystkim Dol~ nego Sląska, a zwłaszcza jego terenów ?dzyskanych. Ośrodek. WrocławskI przygotował na omawiany zjazd następuJące referaty naukowe. .. ,Prof. Jan M y d l a T s 'ki: "Zagadnienie współpracy antropologII z etnografią"· Prof. Adolf N as z: ."Sląsko-łużycka rubież etnograficzna"; Dr Helena H o l u ,b o w i c z o w a: "Wczesno-średniowieczne ~i~ I ,~i budownic- two w Opolu"; . Mgr Stanisław M i c h a lk i e w i c z: "Ekonomiczno-społeczne przemIany wsi śląskiej na przestrzeni wieków" . Mgr Stefan Ł y s i k: "Zajęcia ludności osad leś.nych w dorzecz~ Male] Panwi związane z potrzebami XIX wiecznego hutmctwa na Śląsku . Mgr Jadwiga P a w ł o w s ~ a: "W~ęź ~ąsiedzk.a i ~e?"rola w zakresIe kształtowania się kultury wspołczesneJ WSI dolnosląskleJ Mgr Bolesław G a r y g a: "Zmiany społeczno-kulturowe w uspółdzielczonej wsi dolnośląskiej" Mgr Halina B i t t n e rów n a: "Tkactwo wiejskie na Dolny~ Śląsk~". W badaniach stacjonarnych nad rolni?twem i. hodow.lą wZlę~a udZiał Mgr Jadwiga Pawłowska. Ponadto 4 czło.nkow Oddziału ":Zlęło udZiał w badaniach dla Polskiego Atlasu Etnograftc.znego subwencJonowanych przez P. A. N. Oddział Wrocławski pośredniczył w zakupie wydawnictw P.T.L. przez członków; ilość zamówień była jednakże niewielka. Dary Zarządu Głównego P.T.L. umożliwiły założenie biblioteczki Oddziału Wrocł P.T.L. Ogółem Oddział otrzymał w 1953 r. 45 tomów. Z biblioteczki 'korZystali przede wszystkim pracownicy C.P.L. i A. i Muzeum Śląskiego. W dniu 25. XI. 53 r. odbyło się Nadzwycza~ne Walne Zgromadzenie członków Oddziału Wrocławskiego P.T.L" na ktorym uchwalono wnioski Bittnerówna SPRA WOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ODDZIAŁU POZNAŃSKIEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZN. za LATA 1949-1952 W roku 1949 w skład Zarządu Oddziału wchodzili: Przewodniczący Prof. dl' Eugeniusz Frankowski, Sekretarz - Dr Maria Frankowska, Skarb· nik - mgr Tadeusz Wróblewski. Członkowie Zarządu: Prof. dr August Zierhoffer, Prof. dr Roman Pollak, Prof. dr Jan Sejdak. Komisja Rewizyjna.' mgr Wanda Wepnik, mgr Tadeusz Wrotkowski. Oddział liczył 29 członków. W roku tym na zebraniach naukowych wygłoszono następujące odczyty: Tadeusz W l' Ó b l e w s ki - "Budownictwo drewniane w Wielkopolsce i na Ziemi Lubuskiej", Maria F l' a n k o w s 'k a - "Zagadnienie patriarchatu". W tymże roku Oddział Poznański P.T.L. zgłosił swą współpracę w badaniach terenowych prpopwadzonych przez. Zakład Etnografii U. P. i w związku z tym odbyły się 4 zebrania naukowe, na których prof. dT Eugeniusz F l' a n k o w s k i wygłosił kolejno następujące referaty: 1) problemy etnografii Wielkopolski. 2) Monografia etnograficzna i jej znaczenie dla państwa. 3) Organizacja badań naukowych nad monografią Wielkopolski. 4} Zebranie dla grupy badaczy terenowych w liczbie 14 poświęcone przygotowaniu ich do prac nad monografią etnograficzną Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej. W roku 1950 odbyło się 6 zebrań naukowych poświęconych głównie krytycznemu omówieniu przeprowadzonych badań, które referowali: Medard T ark o - "Plecionkarstwo ludowe w Wielkopolsce i na Ziemi Lubuskiej" (badania terenowe w pow. ŚrE'IID,Nowy Tomyśl, Międzyrzec), Zofia Gr ab o w 9 k a - "RY'bołówstwo ludowe w Wielkopolsce" (badania terenowe w pow. Gniezno), Wanda G a j z l e l' o wa - "Ruchy przesiedleńcze w latach 1945---,1950 na terenie Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej", Stanislaw B l a s z c z y k - "Wielkopolscy ludowi artyści rzeźbiarze", Adam G l a p a "Wielkopolskie hafty ludowe" (Snutki pow. Jarocin). W związku z badaniami terenowymi Prof. E. F r a n k o w s k i wygłosił na specjalnym zebraniu referat p. t. "Kwestionariusze i ankiety w badaniach terenowych". prowadzonych przez Zakład Etnografii U. P. na obszarze Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej opracowując zagadnienia z dziedziny kultury ludowej. sztuki ludowej i folkloru. Wroku 1951 w ramach działalności naukowej Oddziału 4 badacze terenowi referowali na zebraniach wyniki swych badań przeprowadzonych \\' dalszych powiatach Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej. �1253 1252 W roku 1952 na dorocznym Walnym Zebraniu Oddziału Poznańskiego P.T.L. wybrano nowy Zarząd, w skład którego weszli: Przewodnicząca Dr Olga Gajkowa, W-Przewodniczący - mgr Stanisław Błaszczyk, Sekretarz _ mgr Helena Taige, Członkowie Zarządu - Prof. dr August Zierhoffer. Prof. dr Stanisław Szczotka, dr Józef Burszta, mgr inż. Wanda Wepnik. Komisja Rewizyjna - mgr Witold Armon, mgr Anna Czekanowska. mgr Adam Glapa. W ramach zaplanowanych przez Zarząd Oddziału prac w zakresie akcji naukowo-popularyzacyjnej wygłoszone zostały następujące odczyty: 1) Prof. dr Józef G a j e k - "Problemy indeksowania wydawnictw etnograficznych" . 2) .Prof. dr Stanisław S z c z o tik a - "Awans społeczny w świetle "Liber Chamorum". 4) Mgr Tadeusz W rób lewsk i - "Etnografia radziecka w badaniach nad etnogenezą"· 4) Mgr Witold A l' m o n - "Udział polskich etnografów w badaniach społeczeństw pierwotnych". 5) Prof. dr Eugeniusz F l' a n k o w s ki - "Metodyka badania zjawiska kulturowego" . 6) Prof. dr Jan C z e k a n o w s k i "Dorobek antropologii polskiej w dziedzinie etnogenezy". 7) Prof. dr Eugeniusz F l' a n k o w s k i - "Nowe formy bytu Ukrainy i Białorusi-radzieckich sąsiadów Polski". 8) Prof. dr Gerard L a 'b u d a _. "Niektóre problemy Polskiego I Litwy, Atlasu Etnograficznego" . 9) Prof. dr Bogdan Z a k l' Z e w s ki - "Ryszard Wincenty Berwiński". 10) Prof. dr Józef G a·j e k - "Berwiński jako etnograf". Zebranie, na którym wygłoszono dwa ostatnie odczyty, miało charakter imprezy publicznej poświęconej wybitnemu i postępowemu Wielkopolaninowi R. W. Berwińskiemu i zg'romadziło okoŁo 200 osób). 11) Dr Józef B u l' S z t a - "Z badań nad osadnictwem wiejskim". Z Oddziału Poznańskiego P.T.L. 8 członków wzięło w r. 1952 udział w badaniach terenowych związanych z ogólnym planem badawczo-naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Badania nad rolnictwem i hodowlą przeprowadzał wśród Górali Beski.dowych Dr J. Burszta, w Rzeszowskiem mgr K. Wolski. Na Pałukach badania nad budownictwem przeprowadzali mgr inż. Wanda Wepnik oraz mgr Stanisław Chmielowski. Poza tym badania nad rolnictwem i hodowlą przeprowadzali mgr Medard Tarko na Mazurach Wieleńskich, mgr Krystyna Klęsk na Ziemi. Lubuskiej, oraz w Borach Tucholskich, studenci III roku Studium Historii Kultur~' Materialnej, Siudowska Teresa i Toroński Zbigniew. W ciągu roku 1952 Oddział wzrósł do liczby 70 członków. Helena Taige SPRA WOZDANIE Z DZIALALNOSOI ODDZ,IAŁU POZNAI'l'SKIEGO P.T.L. za R. 1953 ~kład Za~ząd~ Oddziału nie zmienił się w r. 1953. Obowiązki prezesa oddziału przejął Jednak od stycznia 1953 r. mgr Stanisław B ł a s z c z y k. Zarząd zaplanował kontynuowanie akcji odczytowej, prowadzenie badań terenow?,c~, zbieranie wiadomości o etnonimach wielkopolskich, poszukiwania matenałow etnograficznych w dokumentach archiwalnych, wreszcie współpracę z Muzeum Narodowym w Poznaniu, w szczególności z działem etnograficz?ym w Rogalinie. Wiele uwagi postanowiono poświęcić popularyzacii zagadmeń etnograficznych wśród społeczeństwa. . W ciągu .:oku zwołano ~ zebrań naukowych. Jedno z nich było poświęcone dyskusJl nad wydawnlctwami P.T.L., w szczególności nad 39 tomem "Lu~u". Dalsze zebrania miały następującą tematykę: 1) Józef J u l' e k wygłoslł referat pt. "Wspomnienia o Antonim Kalinie", 2) prof. dr Stanisław S ~ c ~ o: k a ~ "Uwagi o zbójnictwie góralskim", 3) prof. dr Franciszek P l a s c l k - "Metodyka prac badawczych w dziedzinie budownictwa ludowego", 4) prof. dr Józef G a j e k - "Zagadnienie badań atlasowych prowadzonych przez P.A.E.", 5) prof. dr Stefan J a l' o s Z Wśród Indian ~ Eskim~sów - wrażenia z własnych podróży od Arizony do Alaski" (z przezro~z~ml), mg~,~udwik G o m o l e c - "Niektóre etnonimy wielkopolskie w ~wletle hl storn , 7) ~gr Stanisław B ł a s z c z y k - "Uwagi na margineSIe wykonanych badan terenowych nad rolnictwem i hodowlą". W r. 1953 uczestniczyło w badaniach terenowych nad rolnictwem i hodowlą 10 członków oddziału, a mianowicie w badaniach stacjonarnych P.T.L. 5 osób (J. Dydowicz, A. Glapa, B. Michalak6wna, T. Siudowska. M. Szenicówna), w b~daniach atlasowych P.A.E. 6 osób (St. Blaszczyk, A. Glapa, Z. Jankowskl. Z. Staszczak, M. Szenicówna i Z. Toroński). Badaniami objęto Wielkopolskę i Ziemię Lubuską, część Pomorza i Lubelszczyzny. Sk.ąpe. na ogół wiadomości o etnonimach wielkopolskich, utrudniające wykresleme mapy etnograficznej Wielkopolski, oddział poznański postanowił zrewidować. Jeszcze na wiosnę 1952 r. opracowano mapę i rozesłano ją w teren dla uzyskania wiadomości o nieznanych w literaturze etnograficznej etnonimach. Wtedy też dla próbnego skontrolowania dotychczasowych informacji o zasięgu Biskupizny udał się w teren 3 osobowy zespół (mgr A. Glapa, mgr St. Błaszczyk i dyr. W. Stachowski), który przy pomocy kwestionariusza uczynił próbę przebadania obszaru etnicznego dookoła jego obwodu. Próba dała wynik pozytywny i potwieI'dziła istnienie etnonimów nigdzie dotąd nie publikowanych. Sprawie etnonimów poświęcił w r. 1953 szczególną uwagę mgr .L Gomolec i w oparciu o źródła archiwalne ustalił istnienie na terenie Wielkopolski pokaźnej liczby etnimów. Wyniki swe; pracy referował na jednym z zebrań naukowych.' W związku z postulatem przeszukania archiwów za materiałami etnograficznymi oddział poznański przystąpił już z początkiem 1952 r. do współprac~ ~ historykami celem zainteresowania ich problematyką etnograficzną. WYlll~l tych prac, obliczonych na dłuższą metę, wzbogaca naszą wiedzę o ludoweJ kulturze materialnej regionu wielkopolskiego. Postanowiono też powstałe po wojnie zbiory etnograficzne w Rogalinie wykorzystać jako 6? �!' 1255 1254 materiał rzeczowy do opracowania monograficznego Wielkopolski. Rozpoczętą w tym celu inwentaryzację zbiorów kontynu.owaj~o w. 1'..19.53. Sprawie popularyzacji problematyki etnograficzne] poswlęclł zarząd oddziału poznańskiego sporo wysiłków i w tym celu utrzymy~ał ko.ntakty z poiskim Towarzystwem Archeologicznym, ze Stowarzyszeniem Historyków Sztuki, ze Stowarzyszeniem Architektów, z Polskim Towarzystwem Turystyczno-Krajoznawczym, z Związkiem Samopomocy Chłopskiej oraz z Młodzieżowym Domem Kultury, wreszcie z niektórym i redak~jami i Pol.~ skim Radiem. Dzięki tym kontaktom doszło do wygłoszenia prelekcJl w Samopomocy Chłopskiej o strojach ludowych (prof. J. Gajek), w P.T.T.K. o wielkopolskiej sztuce ludowej (mgr Blaszczyk), w Młodzieżowym Domu Kultury o hafcie i stroju wielkopolskim (mgr Gla!pa). Ogłoszono artykuł o zadaniach P. T. L. (mgr Błaszczyk w zesz. 4 "Z Otchłani Wieków"), wreszcie zorganizowano przez mgr Glapę młodzieżową wycieczkę do Rogalina celem zaznajomienia się z tamtejszymi zbiorami etnograficznymi. Oddział poznański udzielał poza tym licznych konsultacji i porad orgnizacjom takim jak Samopomoc Chłopska, Związki zawodowe, 'CPLiA, w związku z organizowaniem przez amatorskie zespoły imprez artystycznych o charakterze regionalnym, głównie z okazji przygotowań do uroczystego obchodu X rocznicy Polski Ludowej. Stanislaw Blaszczyk i' I SPRA WOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ODDZIAŁU Za 1953 r. ŁODZKIEGO P. T. L. i~ Oddział Łódzki P. T. L. liczył 35 członków. Do zarządu Oddziału wchodzili: K. Zawistowicz-Adamska - prezes, J. Krajewska - w-prezes, B. Baranowski, J. P. Dekowski, B. Kopczyńska-Jaworska. B. Kowalec, K. Krawczyńska, J. Kucharska - członkowie zarządu. .' W okresie sprawozdawczym odbyły się 2 Walne Zebrania OddZiału oraz 5 zebrań Zadządu Oddziału. Z ramienia P. T. L. członkowie Oddziału Łódzkiego brali udział w badaniach stacjonarnych nad rolnictwem i hodowlą. Mgr Jadwiga Kucharska przeprowadziła badania w Nadolu na Pomorzu. Zostały też. przepr~wadzo?e zespołowe badania we wsi Goszczanów p. Turek. W. badamach WZiął U~ZI3ł zespół seminaryjny Zakładu Etnografii U. Ł. z udziałem prof. ~. Zawlstowicz-Adamskiej. Materiały z badań opracowała mgr B. Kopczynsl{~.-JawOl:ska, s1. asystent Zakładu Etnografii U. Ł., odpowiedzialna za całosc ~adan. Ponadto członkowie Oddziału: dr J. Krajewska, mgr J. P. Dekowskl, mgr W. Gajzlerowa, mgr K. Pieńkowski i mgr H. Świątkowski; brali udział w badaniach terenowych organizowanych rprzez Instytut Hlst. Kult. Mat. dla P. A. E. W wyniku 4-1etnich badal1 terenowych mgr J. P. DekoWsk'l~go 'został przez niego przygotowany do druku w 1'. 1953 zeszyt Atl~su PolskIch Strojów Ludowych. zawierający monografię stroju 'piotrkowskIego. W czasie od 19 marca do 31 kwietnia został zorganizowany cykl popularnych wykładów na temat rękodzieła ludowego. W wykładach uwzględ- niono przede wszystkim technikę rękodzielniczą. W każdej prelekcji starano ,się przedstawie poszczególne rękodzieła w rozwoju historycznym opierając się na materiale archeologicznym, egzotycznym, wspólczesnym polskim i słowiańskim. Z tego względu w każdej prelekcji brali udział w miarę potrzeby archeologohie, etnografowie, historycy sztuki oraz twórcy ludowi, którzy demonstrowali swoje warsztaty pracy i proces produkcji (warsztat tkacki, koło garncarskie, praca bednarza itp.). Nadto prelekcje te były połączone z pokazami wybranych obiektów etnograficznych i archeologicznych, pokazami filmów, przezroczy i ilustracji związanych z omawianymi technikami. W ten sposób omówiono kolejno następujące zagadnienia: tkactwo, garncarstwo, obróbkę metali, obróbkę drzewa; czykl ten został poprzedzony wykładem wprowadzającym. K. Zawistowicz-Adamskiej .,Rękodzieło i rękodzielnicy", zaś zamknięciem był wY'kład informujący o zadaniach i potrzebach polskiej: etnografii pt. "Etnografia dawniej i dziś". Odczyty były udostępnione szerszej publiczności, korzystali z nich nauczyciele, uczniowie szkół zawodowych, studenci, pracownicy CPLiA oraz robotnicy, zainteresowani poszczególnymi rodzajami produkcji. W Oddziale Łódzkim odbyły się dwa zebrania naukowe po·święcone aktualnym zagadnieniom etnografii radzieckiej: 1. Problematyka etnograficznych badań terenowych w Związku Radzieckim. 2. Dotychczasowe osiągnięcia i zamierzenia badawcze etnografii radzieokiej (dyskusja Ak. Nauk ZSRR na temat dorobku czasopisma "Sowiecka etnografia"). Oddział Łódzki w liczbie 6-ciu osób wziął udział na wiosnę w 1953 r. w konferencji, zorganizowanej w PO'znaniu dla omówienia zagadnień związanych z badaniami terenowymi. Prezes Oddziału - K. Zawistowicz-Adamska wygłosiła na tej konferencji referat na temat organizacji i techniki badań terenowych. W związku z konferencją wzięto udział w opracowaniu kwestionariusza do badań stacjonarnych nad rolnictwem i hodowlą. Oddział Łódzki, który w sprzyja'jących warunkach miałby szanse należytego rozwoju. w chwili obecnej walczy Z trudnościami. wynikającymi z braku dopływu nowych kadr etnograficznych. K. Znwistowicz-Adamska SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ODDZIAŁU ZA ROK 1953 P. T. L. W LUBLINIE Oddział liczył 64 członków. Zebrań plenarnych odbyło się 4. Członkowie wygłosili następujące odczyty: 1. Prof. dr Leon H a l b a n - ,.Prawo ludu pierwotnego" - Odczyt publiczny w Zamościu. 2. Prof. dr Tadeusz H e 11 z e l - ,.Kultura materialna Pigmejów środkowoafrykańskich" . �1257 1256 3. Mgr Janusz Op tołowicz "Przemysł ludowy Lubelszczyzny w XIX i XX wieku". 4. Mgr Janusz O p t o ł o w i c z "Budownictwo wiejskie w powiecie lubelskim". Odczyt publiczny w Lublinie. 5. Mgr Józef J a s.t r z ę b s k i "Przemysł ludowy". Odczyt publiczny w LubHnie. 6. Mgr Józef J a s t l' Z ę b s k i ,;Przemysł ludowy". Odczyt publiczny w Zamościu. 7. Janusz S w i e ż y - ,,0 lubelskich obrzędowych strojach głów kobie<:zych". Michał Pęk a l s k i opracowuje ,~Bilgorajskiebudownictwo drzewne" oraz monografię Biłgorajszczyzny pt. "Nad Tanwią i Ładą". Wykonano wykroje strojów ludowych z okazów, znajdujących się w Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach. Członkowie nasi biorą czynny udział w organizowaniu wystaw Sztuki ludowej w związku z obchodem lO-lecia Manifestu PKWN w Lublinie. Janusz Świeży SPRA WOZDANIE Z DZ:IAŁALNOŚCI ODDZIAŁU POLSKJIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO W TORUNIU W 1953 Skład Zarządu: Prezes - prof dr Karol Koranyi, w-prezes - dr Maria Znamierowska-Prtifferowa, sekretarz mgr Maria Polakiewiczówna, skarbnik - mgr Ryszard Kukier. Członkowie zarządu: dr Helena Przesławska, mgr Halina Mikułowska, mgr Bonifacy Zielonka. Komisja Rewizyjna: prof. dr Jan Zabłocki, prof. dr Stefan Hrabec, prof. dr Otmar Wandmayer. Siedziba Oddziału znajduje się w· Toruniu, w Dziale Etnograficznym Muzeum Pomorskiego w Ratuszu. Ogólna ilojć członków - 35. Oddział Toruński posiada też członków zamiejscowych: we Włocławku, w Bydgoszczy, w pow. Toruń, w Gdańsku, w Olsztynie i w Warszawie. W okresie sprawozdawczym odbyło się 17 posiedzeń Oddziału, w tym 8 posiedzeń Zarządu, 1 Walne Zebranie z referatem i 9 posiedzeń naukowych. Na Walnym Zebraniu z dnia 24. Xl. 1953 r. powzięto uchwałę przychylającą się do wniosku Zarządu Głównego P. T. L. o przeniesieniu siedziby P. T. L. z Poznania do Wrocławia (zgodnie z § 2 Statutu Towarzystwa). Praca samokształceniowa i społeczno-odczytowa Oddziału przejawiała się nadal w formie zebrań seminaryjnych i odczytów publicznych. W okresie sprawozdawczym wygłoszono następujące odczyty: 1 31. I. 1953 r. mgr M. P o l a k i e w i c 7. Ó w n a - Środowisko we wsi Zakrzewo, pow. Aleksandrów. 2. 26. II. 1953 r. prof. dr W. H e j n o S z - Polska wczesnośredniowieczna (Wspólnie z P. T. P.). 3. 2. III. 1953 r. dr H. P r z e s ł a w s k a - Stereotypy swoich i obcych na terenie gromady kaszubskiej Mechowa. 4. 19. III. 1953 mgr Ryszard Kuk i e l' - Hodowla zwierząt w Byczynie, Ujmie Dużej, Siniarzewie, Lubaniu, Orlu i Zakrzewie. 5. 21. III. 1953 r. prof. dr K. Ja ż d ż e w s ki - Gdańsk XII-XIII w. w świetle wykopalisk (wspólnie z P. T. P.). 6. 21. III. 1953 r. mgr A. K lon o w s k i - Budownictwo w Borach Tucholskich. 7. 18. III. 1953 r. mgr A. K lon o w s ki - Budownictwo na Powiślu. 8. 28. V. 1953 r. prof. dr W. H e j n o s z - Zagadnienie gospodarki żarowej u Słowian w dobie wczesnośredniowiecznej. 9 17. X. 1953 r. mgr R Kuk i e l' - Badania terenowe w Trzebielinie, pow. Miastko (Rolnictwo i hodowla zwierząt). 10. 29. X. 1953 r. mgr R Kuk i e l' - Badania terenowe w Trzebielinie, pow. Miastko (ciąg dalszy). 11. 6. XI. 1953 r. mgr B. Z i e lon k a - O pochodzeniu Słowian na podstawie literatury radzieckiej (w ramach miesiąca T. P. P. R). 12. H. XI. 191>3r. dr M. Znamierowska-Prtifferowa - Sztuka ludowa Ukrainy (Odczyt wewn. dla członków PTL i prac. Muzeum w ramach miesiąca T. P. P. R). 13. 24. XI. 1953 r. mgr M. F l' Y c z o w a - O bajce zwierzęcej. 14. 10.. XII. 1953 r. mgr M. F l' Y c z o w a - Metoda badania bajek. 15. 12.XII. 1953 r. mgr D. H a n u l a n k a - Kultura materialna w Muzeum Śląskim w Bytomiu. 'W ogólnopolskiej pracy terenowej trzy osoby, a mianowicie: mgr Halina Mikułowska - (1 punkt stacjonarny na Kurpiach we wsi Lachowo, pow. Kolno - rolnictwo i hodowla). Mgr Ryszard Kukier - (1 punkt stacjonarny na Pomorzu w wsi Trzebielno, pow. Miastko), Mgr Alfons Klonowski (1 punkt stacjonarny na Warmii i w pow. Reszel). Prace te przyniosły jako rezultat około 100 kart katalogu opisowego, ponad 200 rysunków i ponad 400 fotografii złożonych w Centrali PTL w Poznaniu. Mgr Ryszard Kuk i e r nadal prowadzi indeksowanie "Gryfu". zakończył on już pierwsze opracowanie całości (ponad 10.000 stron "Gryfu") i obecnie przystąpił do ostatecznego opracowania. Biblioteka Oddziału liczy 164 pozycje. Wszystkie książko są zinwentaryzowane i częściowo skatalogowane. Wysiłki skierowane ku stworzeniu w Toruniu samodzielnego Muzeum Etnograficznego, mimo znalezienia na ten cel gmachu w postaci XIX wiecznego spichrza oraz mimo poparcia ze strony etnografów, archeologów oraz wielu czynników społecznych nie dały pozytywnego rezultatu. Oddział Toruński zgłosił Konserwatorowi Wojewódzkiemu szereg obiektów budownictwa ludowego o charakterze zabytkowym w celu ich za bezpleczenia, bądź przeniesienia do przyszłego Muzeum na wolnym powietrzu. Oddział Toruński nawiązał kontakt z Państwowym Instytutem Sztuki w związku z pracami dotyczącymi badania folkloru. Zgodnie z zaplanowaną przez Centralę pracą PTL dr Leon Witkowski z03tał powołany na stanowisko kierownika sekcji naukowo-popularyzacyjnej. Został też zaprojektowany plan odczytów publicznych na rok 1954. �1259 1258 Delegat Oddziału Toruńskiego PTL w osobie dr M. ZnamierowskiejPrufferowej bierze czynny udział w pracach Komisji Koordynacyjnej do spraw kultury przy Miejskiej Radzie Narodowej w Toruniu. W związku z tym PTL zgłosiło swą współpracę ze świetlicą Stoczniowców w Toruniu. Kalina W i Iir ;l [I li li 'I 11 II ARCHIWUM SPRA WOZDANIE Z PRAC POLSKIEGO TOWARZYSTWA Antonowiczowa LUDOZNAWCZEGO Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego obejmuje 4 działy: archiwum rękopisów i maszynopisów, archiwum kartograficzne, archiwum bibliograficzne oraz archiwum błon, klisz i filmów oraz klisz cynkograficznych. Celem archiwum jest usłużność wobec wszystkich ośrodków P. T. L., wobec instytucji naukowych i społeczno-oświatowych popularyzujących wiedzę oraz prac Polskiego Atlasu Etnograficznego. W skład 'archiwum rękopisów i maszynopisów wchodzą prace naukowe i rozprawy, monografie, recenzje, notatki i zapiski napływające do Polskiego Tow. Ludoznawczego od poszczególnych autorów - dalej, materiały nagromadzone przez prof. J. Gajka po prof. Adamie Fischerze, Stanisławie Poniatowskim, Michale Federowskim, Oskarze Kolbergu i in., materiały napływające z badań terenowych prowadzonych przez P. T. L. oraz prace studentów i współpracowników P. T. L. W okresie sprawozdawczym obejmowało archiwum rękopisów i maszynopisów 1365pozycji wykazanych w osobnej księdze inwentarzowej. Z powyższych zbiorów przypada: na materiały ankietowe PKPG ca 50 pozycji, na korespondencję i akta PTL gromadzone od 1895 r. ca 104 pozycje - reszta stanowi materiały częściowo już publikowane lub przeznaczone do druku w "Ludzie", w "Archiwum", w "Pracach i Materiałach Etnograficznych" czy w "Pracach Etnologicznych". Osobny dział stanowi archiwum kartograficzne. Składa się ono z kart archiwalnych zawierających rysunki, mapki i fotografie oraz materiały zdobyte w drodze badań terenowych. Karty archiwalne których ogółem jest ca 9.000 umieszczone są w oddzielnej szafie i ułożone według układu systematycznego i terytorialnego. Największa ilość tych kart obejmuje kulturę materialną (c.a 6000); są one szczególnie pomocne przy pracach nad Polskim Atlasem Etnograficznym. Archiwum bibliograficzne zawiera 25 skrzynek kart biblograficznych. Materiał ten zgromadzony został przez prof. J. Gajka po prof. A. Fischerze i prof. St. Poniatowskim i dotyczy głównie kultury materialnej w zasięgu światowym. Ponadto dostarczył prof. K. Moszyński cennego materiału dotyczącego polskich badaczy ludów pierwotnych. Dosyć poważną pozycję stanowi również materiał bibliograficzny woj ew. lubelskiego oraz materiał obejmujący sprawy indeksowe do "Ludu", t. XL. Całość materiału bibliograficznego uporządkowana jest w układzie rzeczowym i terytorialnym i stanowić może cenną pomoc dla prac naukowych. Oddzielnie przechowywane jest także archiwum filmów. błon i klisz cynkograficznych. Liczy ono obecnie ogółem 3.667 pozycji, w tym 3.000 błon i filmów oraz 667 klisz cynkograficznych. Materiały te jako bardzo wrażliwe wymagają ciągłej troski około ich fachowej i systematycznej konserwacji. Dla celów usługowych jak i ilustrowania wydawnictw PTL zorganizowano, w oparciu o istniejącą przy Zakładzie Etnografii U. P. pracownię fotograficzną, pra!2e nad przefotografowaniem materiałów. W okresie sprawozdawczym dokonano: reprodukcji około 3.818 z ogółem 173 dzieł naukowych, krajowych i zagranicznych - 5.119 ilustracji do prac na\}kowych {powiększeń f,ormatu 6X9, 9X14, 13Xl,B). na podstawie umów z P. T. L. oraz 388 ilustracji dla wydawnictw P. T. L. W okresie sprawozdawczym prace w archiwum obejmowały reorganizację i uporządkowanie ZJbiorów po dokonanej ich przeprowadzce z Lublina do Poznania oraz inwentaryzowanie napływających materiałów rękopiśmiennych, maszynopisów i materiału dokumentacyjnego, ich katalogowanie i przygotowywanie do druku. Do pilnych prac bieżących na najbliższy okres należą prace nad sporządzeniem katalogów - alfabetycznego, etnograficznego i rzeczowego - prowadzonych dla archiwum rękopisów i maszynopisów. W związku z pracami nad Polskim Atlasem Etnograficznym zachodzi potrzeba opracowania na bieżąco kart archiwalnych i materiałów anki.etowych, i wreszcie - dla celów wydawniczych - koniecznym jest zbadanie i ewtl. przygotowanie do druku spośród niepublikowanych ca 6BOpozycji wybranych materiałów z archiwum rękopisów i maszynopisów. Helena Przeslawska SPRAWOZDANIE Z BADAŃ TERENOWYCH POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO W 1952 R. W okresie letnim 1952 r. przeprowadzone zostały przez P. T. L. badania terenowe nad rolnictwem i hodowlą. Zostały one pGprzedzone konferencją w dniach 21-23 marca 1952 r. w Krakowie, na której po rozpatrzeniu możliwości badawczych PTL oraz po wysłuchaniu referatów· prof. Moszyńskiego, prof. Dobrowolskiego, prof. Adamskiej i przeprowadzeniu wyczerpujących dyskusji pow7.ięto pewne uchwały. obowiązujące Zarząd w pracy badawczej, a mianowicie: 1. Tematem badań terenowych jest rolnictwo i hodowla. 2. Badania obejmą teren całej Polski, mają bowiem służyć monografiom regionalnym ·i Polskiemu Atlasowi Etnograficznemu, :3. Mają być przeprowadzone przez wykwalifikowanych etnografów, biorących pełną odpowiedzialność za zebrany materiał, •. Będą prowadzone przez poszczególnych eksploratorów gruntownie w 1 miejscowości (stacjonarnej) oraz kontrolowane w promieniu 10-20 km w miejscowościach kontrolnych. �.. ' ; 1261 1260 W okresie od marca do czerwca 1952 1'. opracowany został kwestionariusz dla etnografów biorących udział w badaniach nad rolnictwem i hodowlą. Kwestionariusz ten będący pierwszą redakcją i podstawą kwestionariuszy z lat 1953 i 1954 zamieszczamy w całości. Kwestionariusz Instrukcja A. wstępna. Przed rozpoczęciem pracy na wsi wypełniający kwestionariusz wmlen d o kła d n i e zaznajomić się z jego treścią. W szczeg6lności winien dobrze zorientować się w układzie kwestionariusza, by zapisać materiał zgodnie z tym układem, unikając powtarzania się. I tak np. gdy chodzi o uprawę roślin, mogą być w części I. uwzględnione tylko wiadomości, dotyczące samych roślin uprawynch (a ich uprawa o tyle, ile jest to niezbędne do zrozumienia danej informacji o roślinie). W części II. mają być uwzględnione wyłącznie narzędzia (a technika uprawy znowuż tylko o tyle, ile jest konieczne do zrozumienia danej informacji o narzędziu). Opracowując zagadnienia wyszczególnione w ankiecie, winno się dążyć do uchwycenia zmian na tle etapów rozwoju ekonomiczno-społecznego (faza feudalna przeduwłaszczeniowa; początki kapitalizmu po uwłaszczeniu; wzrost i natężenie kapitalizmu w okresie przed I wojną światową oraz w okresie między-wojennym; przejście od kapitalizmu. do socjalizmu). Przy opracowywaniu każdego punktu kwestionariusza należy zwrócić szczególną uwagę na materiał językowy, nazwy przedmiotów i ich części; w brzmieniu gwarowym (i, o ile możliwe fonetycznie). Podając nazwy roślin, jako to: roślin uprawnych (np. paru rodzajów czy form lnu, pszenicy, jęczmienia etc.), chwastów, a także drzew i krzewów dzikich, trzeba obowiązkowo - n i e u f aj ą c z b y t n i o s w o i m w i a d o m o ś c i o m b o t a n i c z n y m n a wet w s t o s u n k u d o d l' Z e w - zabrać w osobnej, zaklejonej mocnej kopercie cząstkę odpowiedniej rośliny (kwiat, parę liści, dojrzały kłos, dojrzałe główki lnu, nasiona itp.). Na tej kopercie należy powtórzy nazwę danej rośliny i nazwę miejscowości, gdzie ją zebrano. I. Ś l' o d o w i s k o. 1. Krótka charakterystyka środowiska. Krajobraz naturalny i zmiany wywołane w nim przez człowieka (rzeźba terenu; sieć wodna: rzeki, jeziora, bagna; zadrzewienie: lasy, gaje, zarośla; podać gatunki drzew i ich miejscowe nazwy; świat zwierzęcy). Dalej uwzględnić drogi komunikacyjne (m. in. też drogi autobusowe, żelazne, rzeki spławne). Odległość od najbliższych miasteczek i miast, od ośrodków przemysłowych i miejsc targowych. 2. Kształt wsi (plan schematyczny). Najstarszy ośrodek wsi. Kolejna rozbudowa wsi i jej powody. Nazwy części wsi i jej przysiółków. Wielka własność na terenie wsi (dwór, klasztor, plebania, państwo). Kościół ew. parafia. 3. a. Ogólna powierzchnia wsi; ilość ziemi uprawnej, łąk, pastwisk, lasów i nieużytków. Ich nazwy pospolite oraz imiona własne (jak np. Kały, Hetki itp.). Przy każdej nazwie pospolitej i imieniu własnym podać krótkie określenie charakteru części terenu, do jakiej się one odnoszą z uwzględnieniem ich użytkowania (np. pastwisko dla koni, bydła, gęsi etc.; łąki mokre tzw. kwaśne, torfiaste, suche itp.). b. Rodzaje gleb, ich charakterystyka, ocena przez wieśniaka, nazwy miejscowe. c. Kopaliny (kruszce, gliny i glinki, wapienie i inne skały, jak np. granity itp., żwiry, torfy etc.). Ich nazwy miejscowe i ewent. użytkowanie na potrzeby miejscowe oraz na wywóz. d. Układ pól (np. czy panuje szachownica gruntów, czy została przeprowadzona całkowita komasacja itp.; dołączyć plan schematyczny. 4. Struktura społeczna wsi. Ilość i wielkość gospodarstw wedle ilości posiadanych hektarów. Podać nazwy i kryteria danych gospodarstw w zależności a (od ilości ziemi uprawnej, jej j~kości, poziomu gospodarki i wydajności; b) od obfitości i jakości inwentarza; c) od ilości stałych i czasowych najmitów, członków dalszej rodziny itp. W szczególności zwrócić uwagę na ilość i jakość posiadanych narzędzi pracy, na zyski osiągane przez ich wynajmowanie oraz na zyski, płynące z wynajmu zwierząt pociągowych. -Uwzględnić prestiż i stanowisko we wsi w zależności od sytuacji gospodarczej danej jednostki (opracować możliwie krótko, ale ściśle, w czym się ten prestiż przejawia i na czym to stanowisko polega). 5. Zagroda jako ośrodek pracy. a. Wyszczególnić typy zagród w zależności od zamożności właścicieli; (uwzględnić różnice w rozmiarach zagród, w ilości i rodzajach budynków w zagrodzie z podaniem ich nazw i użytkowania, w ilości i rodzajach gospodarczych budynków i urządzeń poza zagrodą; wyjaśnić przyczyny zróżnicowania). Podać ujęcie statystyczne wyróżnionych jak wyżej typów. b. Szczegółowe rozplanowanie przeciętnej zagrody (plan schematyczny). Uzasadnienie wielkości zagrody i rozmieszczenia oraz wielkości poszczególnych budynków oraz innych elementów (doły z gnojówką, ogrodzenia itp.) w świetle opinii miejscowej. Przy podawaniu powyższego uwzględnić warunki terenowe (w tym klimatyczne i glebowe), materiał budulcowy, dogodność komunikowania się z poszczególnymi budynkami, względy bezpieczeństwa (pożary, kradzieże), nawyknienia tradycyjne i inne. c. Wartościowanie poszczególnych elementów zagrody. Określić hierarchię ważności budynków i kolejność budowania np. przy zakładaniu nowej zagrody w obrębie wsi i poza nią· d. Wewnętrzny podział budynków i pomieszczeń gospodarczych wyłącznie z punktu widzenia ich wykorzystania dla hodowlanych zwierząt. przechowywania i wymłócenia zboża itp. �1262 1263 II. Przedmiot uprawy: rośliny hodowane. 1. Krótki ogólny przegląd roślin uprawnych, dawnych i dzisiejszych (wyliczyć rośliny zbożowe, okopowe, strączkowe, oleiste, włókiennicze, pastewne, nawozy zielone). 2. Szczegółowy przegląd dawniejszych i dzisiejszych roślin uprawianych oraz ich odmian i właściwości tych odmian; ich względna ilość (dawniej i dziś); powody zmian w rodzajach i odmianach uprawianych roślin oraz w ich ilości; a) rośliny uprawiane na polach, b) rośliny uprawiane w ogrodach, c) rośliny uprawiane zarówno na polach jak i w ogrodach. d) drzewa i rośliny uprawiane w sadach, e) rośliny uprawiane w ogródkach kwiatowych, f) rośliny uprawiane w nasiennikach. . Na l' z ę d zia (t l' a d y c y j n e i n o w s z e). Uwaga. Narzędzia nowsze, fabryczne uwzględnić tylko wtedy, jeżeli kontynuują formy dawne. 1. Wyszczególnienie i opisanie wszystkich narzędzi rolniczych. Podać dokładnyopis narzędzia, nazwy całego narzędzia i części. materiał z którego jest sporządzone, konstrukcję. Uzupełnić opis, dołączając rysunek względnie fotograficzne zdjęcie a najlepiej zarówno rysunek, uwzględniający konstrukcję, jako też i zdjęcie danego narzędzia oraz jego części. Pożądane są bliższe wyjaśnienia konstrukcyjne trudniejszych szczegółów (rysunki pomocnicze). Uwzględnić wartość techniczną danego narzędzia według opinii miejscowej w związku z typem gleby itp. (efektywność czyli wydajność narzędzia, poręczność, wytrzymałość, trwałość itp.). 2. .pochodzenie i rozpowszeohnienie ważniejszych narzędzi. używanych w gospodarce wiejskiej, względnie wprowadzonych do niej za pamięci informatora. a. Podać czas wprowadzenia nowszych narzędzi i ich rozpowszechnienia oraz czas ewentualnego zaniku;' b. Wymienić dawne narzędzia rolnicze, które za pamięci informatora wyszły z użycia, oraz które obecnie zanikają. Powody zaniku. c. Jakie są konsekwencje przyjęcia nowych narzędzi w miejsce dawnych? d. Czy znane jest zastępcze używanie jednych narzędzi zamiast drugich. w braku tych ostatnich? e. Czy za pamięci informatora zaszedł wypadek rozszerzenia funkcji danego narzędzia (np. tego rodzaju jaki znamy z ub. wieku w od. niesieniu do radła, które zastosowano do obradlania ziemniaków)? f. Czy znane jest w tradycji używanie pewnych narzędzi (jakich?) w związku z pewnymi obrzędami i zwyczajami? g. Kto dane narzędzie wykonał (podać zawód, pochodzenie itd)? według jakich wzorów? Jakie narzędzia wytwarza wieś samodzielnie? h. Ogólne tradycje o dawnych wykonawcach narzędzi (gdzie przebywali, dla kogo robili?) Nieco bliższych szczegółów o najwybitniejszych spośród nich. L Czy informatorowi znane są wypadki ulepszania narzędzi? Na czym to ulepszanie polegało względnie polega? Kto go dokonał? Czy chłopi zdają sobie w pełni sprawę z wartości ulepszeń narzędzi? Jak się zapatrywali dawniej i zapatrują dziś na narzędzia ulepszone? Czy istnieją tradycje o oporach względem nowo wprowadzonych lub ulepszonych narzędzi i o powodach ustępowania tych oporów? Kto i w jakim stopniu oceniał na wsi wartość i doniosłość wynalazczości? Czy istniała nazwa określająca ludzi szczególnie zręcznych oraz szczególnie pomysłowych w zakresie sporządzania narzędzi? Czy istniała lub istnieje osobna nazwa dla wynalazców'l 3. Posługiwanie się narzędziem. Osoby które się narzędziem posługują względnie posługiwały (wiek, płeć, gospodarz czy najmita itp.). Wdrażanie do posługiwania się dawnym narzędziem (wiek mężczyzny czy kobiety, od którego wieku nim się posługują). 4. Przechowywanie narzędzia i jego konserwacja. Osoby, które się danym narzędziem opiekują. Miejsce przechowywania narzędzi używanych i zużytych. Ustosunkowanie się do tych ostatnich. 5. Wartość danego narzędzia w przeliczeniu: a) na wartość określonej pracy ludzkiej dawniej i obecnie, b) na wartość określonej ilości żyta lub pszenicy (a w górach ew. owsa). Tu szczególnie poleca się zwrócić uwagę na zmiany tych względnych wartości od czasów naj dawniejszych, jakie obejmuje pamięć ludzka, aż do ostatniej chwili. Określając wartość m.rzędzia przez pracę ludzką, najlepiej posłużyć się jako jednostką miary dniem pracy męskiej przy młócce lub kośbie. IV. T y P Y i t e c h n i k i u P l' a w y l' o ś l in Opisując wszelkie czynności, należy uwzględnić kto je wykonuje, indywidualnie czy zespołowo, w jakim zespole. Jeżeli pracę wykonuje tylko mężczyzna lub tylko kobieta, podać miejscowe uzasadnienie tego zwyczaju. 1. Ogólne dane o stosowanych w danej wsi typach czy rodzajach uprawy dawniej i dziś. (Technik uprawy tu nie uwzględniać! Chodzi wyłącznie o zorientowanie co do t YP ó w czy rodzajów uprawy, występujących w danej wsi, oraz co do zajmowanej przez nie przestrzeni). Wziąć pod uwagę: nowiny (np. na łąkach, w lasach), dwupolówkę, trójpolówkę. pola uprawiane systemem płodozmianowym bez odłogowym, ogrody warywne, sady, grunta na których występuje łączna uprawa warzyw (ew. też zbóż) i drzew owocowych, grunta uprawne pod rośliny przemysłowe (np. konopie, len, buraki cukrowe), nasienniki. Jeżeli pozostała tradycja o trójpolówce. podać kolejność następowania po sobie roślin uprawnych. 2. Technika wyrabiania nowin (na pastwiskach, łąkach, w lasach: dawna trzebież żarowa; postępowanie z darniq przy zaorywaniu czy kopaniu nowin na pastwiskach i ugorach). Nazwy związane z tymi technikami. 80 �1265 1264 3. Nawadnianie względnie osuszanie gleby. 4. Technika uprawy pól, ogrodów i sadów. Odnośnie każdej czynności podać jej uzasadnienie według włościan. . . Motykowanie, skopywanie rydlami, uprawa przy zastosowamu siły pociągowej: drapanie (drapaczem, kulty:vatorem), 'p0dor~w~a, orka płytka. orka głęboka (układ skib), walcowame przed- I po SieWie, bron~wame jak wyżej, ewentualnie inne czynności przedsiębrane przed siewem i sadzeniem. 5. Czy zauważono wpływ sąsiadowania Czy zwracają uwagę na zwyrodnienie uprawianych roślin n~. urodza~e'? roślin uprawnych (zboz, zlemma- ków)? 6. Użyźnianie ziemi (pól, łąk, pastwisk, ogrodów I s~dów). Ugorowanie. koszarowanie. Przygotowanie i użytkowame obormka, kompostu, nawozu zielonego, mułu itd. Z czego otrzymują obornik i kompost? Jak długo pozostawiają ściel w oborach czy chlewach? .., Wartościowanie i zastosowanie nawozu bydlęcego i konskwgo ltd. Przechowywanie nawozu usuniętego z obór, chlewów. itp. U~yt~~wan~e gnojówki. W jakim czasie, pod jakie rośliny wywozi Się nawo.z I ~~k SIę nawozi? Narzędzia do nawożenia. Nazwa nawozu (ewentualme roznych jego r:odzajów), nazwa czynności nawożenia, określenie zi~~i znawożonej. Jak chłopi rozumieją działanie poszczególnych rodza]ow nawozu na odnośne rośliny? 7. Ochrona drzew i roślin przed warunkami klimatycznymi .(zimna, susz~). Szkodliwość chwastów i grzybów, ich zwalczanie ew. tez uzytkowame. Sposoby zwalczania takich szkodników jak ptac.two, gryz?nie, owady: 8. Technika sprzętu dawniej i dziś (wiadomoścI ogolne o zmianach ~eJ technice; szczegółowiej omówić sprzęt niżej pod pkt. 11; ~względma].ąc m. i. żęcie, kośbę lęCzną i maszynową, wiązanie, usta~lame ~nopow i zabezpieczanie ich od deszczów, dosusza?ie, tr.a~towa.me kłosow pozostałych na rżysku itd., sprzęt ziemiopłodow, roslm oleistych czy tech- v-: nicznych itp). 9. Zwózka płodów roślinnych z pól. 10. Nasienniotwo. Sposoby uzyskiwania nasion poszczególnych roślin uprawnych. Które nasiona i w jakiej ilości uzyskuje się w obrębie gospodarki własnej, a które się zakupuje? 11. Szczegółowa uprawa roślin. .' . Opisy specyficznych odrębności uprawy poszczegolnych roslm, poczynając od przygotowania ziemi pod uprawę, siewu czy sadzenia, przez plewienie aż do zbioru włącznie. ..' . . Rzeczy ogólnych z techniki uprawy, podanych JUz w.yzeJ, ~u n~e powtarzać (natomiast zebrać okazy każdego gatunku I k a z d e] o dm i a n y roślin uprawnych!). ..' Przy omawianiu ich uprawy podać kalendarz kazdeJ cZ'ynno~cl,.uwz.ględniając kto się daną uprawą zajmuje (w związku z płCią, WiekIem l stanowiskiem w rodzinie). Wartościowanie roślin hodowanych przez chłopów (gatunków przy uwzględnieniu warunków lokalnych i terenowych. i odmian) Czy za pamięci informatora zostały wprowadzone nowe rośliny uprawne względnie nowe odmiany? Z jakiego powodu? Kiedy? Jak zostały przyjęte? Czy i kiedy się rozpowszechniły? V. H O d o w l a z w i e r z ą t 1. Wymienić krótko wszystkie zwierzęta hodowane dawniej i dziś (gatunki i rasy; ich względną ilość dawniej i dziś; powody zmian w jakości i ilości). 2. Ogólna charakterystyka kierunku hodowli. Jej zmienność w czasie (hodowla opasowa, mleczna i przemysłowa). 3. Różnice w stanie ilości inwentarza żywego w zależności od struktury gospodarczej wsi, rozwarstwienia oraz innych czynników. 4. Żywienie zwierząt letnie i zimowe (ogólnie: dawniej i dziś, wystarczalność itd.). 5. Organizacja pasterstwa ze szczególnym uwzględnienie pasterstwa wysokogórskiego. 6. Sposoby odstawiania młodych zwierząt. 7. Sposoby i narzędzia używane przy popędzaniu, nawracaniu kierowaniu zwierząt. 8. Sposoby pętania, krępowania i obalania zwierząt. 9. Nazwy zewnętrznych i wewnętrznych części ciała zwierząt domowych. 10. Szczegółowa hodowla zwierząt. . Monograficzne opisy hodowli zwierząt z uwzględnieniem wszelkich odrębności w zakresie żywienia, trzebienia, odnośnych narzędzi itd. (bydło rogate, koń, owca, koza, trzoda chlewna, inne zwierzęta, drób, ryby, pszczoły). W monograficznych opisach hodowli poszczególnych gatunków dawniejszych i dzisiejszych zwierząt powinny być uwzględnione: a) nomenklatura (nazwa dorosłego samca, kastrata, samicy, nazwa trzebienia, nazwa młodego samca, młodej - jeszcze jałowej samicy. nazwa starej ~ jałowej samicy, nazwa zwierzęcia całkiem młodego zaraz po urodzeniu, nazwa płodu; określenie pociągu płciowego u samca i u samicy, nazwa dla stanu samicy, której pociąg został zaspokojony, nazwa dla samicy zapłodnionej wzgl. ciężarnej; zawołania i odpędzania zwierząt zależnie od ich wieku; okrzyki używane przy kierowaniu zwierzętami); b) rasa (fotografia, opis, wartościowanie); c) cel hodowli i sposób wykorzystania; d) sposób żywienia (w tym i przygotowanie pokarmu), jego zmienność w zależności od struktury rolnej, rozwarstwienia itp.; komu powierzona jest opieka nad opisywanym zwierzęciem; e) specyficzne odrębności w zabiegach hodowlanych (technika hodowania, trzebienie, najważniejsze choroby i ich leczenie, rozmnażanie z uwzględnieniem form tradycyjnych i nowszych; ujeżdżanie i wdrażanie do pracy; kto wykonuje zabiegi hodowlane; kalendarz hodowli danego zwierzęcia); 80· I i: �1267 1266 użytkowe i uczuciowe w opinii miejscowej z naciskiem na ważność poszczególnych zwierząt w gospodarstwie rolnym; powody takiego lub innego wartościowania. V. f) wartościowanie Kwestionariusz B do badań nad rolnictwem. I. Ż ród ła użytkowania Sta n p r aw n y posiad an ia Kwestionariusz B do badań nad hodowlą. ziemi. 1. Należy przeprowadzić badania nad tytułami prawny~i 'po~iad.ania ziemi: ziemi ornej, ogrodu warzywnego, sadu, łąk, pastwisk l siedllska. (Także lasu, o ile w danej okolicy jest.) Zbadać również tytuł posiadania narzędzi pracy. Chodzi tu o uchwycenie norm zwyczajowych, związanych z nabywaniem przez: kupno, spadek, wiano itp. 2. Zbadać zwyczaje prawne związane z nabywaniem przez kupno i sprzedaż. 3. Dokładnie określić normy związane z dziedziczeniem zwłaszcza w linii żeńskiej. 4 Zebrać w drodze wywiadu dane istniejące w tradycji, a odnoszące się do nabywania praw posiadania ziemi, siedliska na skutek u~ła~zczenia. Uwzględnić tu należy tradycje i opinie, związane z zagadmemem serwitutów. I III. " :1 O r g a n iza c j a l I l l' o d u k c j i. 1. Należy ustalić w badaniach podział prac rolniczych między mężczyzną a kobietą· rolnej stanowią wyłącznie domenę kobie~? 2. Które działy gospodarki Czy dochody z tych działów należą do wspólnej kasy, czy dysponuJe nimi kobieta? Jeżeli tak - na jakie cele? jest zbyt produktów ogrodu warzywnego? Jak 3. Jak zorganizowany sprawa ta przedstawiała się w przeszłości? IV. I· p K O n sum pcja dodatkowe. 1. Jaki jest udział dzieci i młodzieży w pracach rolnych? 2. Przedstawić zwyczaje i obrzędy doroczne, związane z rolnictwem. 3. Jakie jest znaczenie poszczególnych roślin uprawnych w wyobrażeniach. wiedzy (medycynie) i wierzeniach ludowych. u t r z y m a n i a. Na typowych r e P r e z e n t a c y j n y C h dla danej .grupy etn?graf~cz~ej gospodarstwach małorolnych, średniorolnych i kułacklch, zbadac w Jakl~ procencie pochodzą dochody roczne z rolnictwa, w jakim zaś z hodowli? n. Zagadnienia i z b y t. 1. Które plody rolne zużywane są "na własny użytek"? Co się w tej dziedzinie zmieniło w uchwytnym czasie w tradycji miejscowej? 2. Jakie płody rolne produkowane są na zbyt? organizację zbytu produktów rolnych. 3. Przedstawić gospodarki warzywniczej. sadowni4 Zbadać spożycie i zbyt produktów czej, łąkowej itp. II. Ho d o w la z w ie r z ą t d o m o w y c h. I. Ustalić na typowych r e p r e z e n t a c y j n y c h dla danej grupy etnograficznej gospodarstwach małorolnych, średniorolnych i kułackich ilość zwierząt hadowlanych (bydło rogate, konie, trzoda, drób itp.) w stosunku do posiadanej ziemi. 2. Uchwycić w przybliżeniu jak stosunek ten przedstawiał się w przeszłości tj. w okresie międzywojennym. przed 1914 r., po uwłaszczeniu, przed uwłaszczeniem. 3. Na wybranych przykładach reprezentujących trzy klasy majątkowe określić bodaj w przybliżeniu procent dochodu rocznego z hodowli. (Osobno z hodowli: bydła, koni, trzody, drobiu itp.). 4. Czy istnieje w miejscowości badanej zwyczaj, że z dochodów hodowlanych pokrywa się określone wydatki? Jeśli tak - jakie? 5. Które działy gospodarki hodowlanej należą do mężczyzny, a które do kobiety? 6. Czy istnieje w miejscowości badanej zwyczaj, polegający na tym, że kobieta posiada małą kasę, którą samodzielnie dysponuje? Jeżeli tak - z jakich działów hodowlanych pochodzą dochody, którymi kobieta dysponuje? Na jakie cele je zużywa? 7. W jaki sposób i gdzie są zwierzęta hodowlane nabywane lub sprzedawane? B. Jakie motywy gospodarcze powodują nabywanie lub sprzedaż zwierzęcia? 9. Zbadać zwyczaje prawne, związane z kupnem lub sprzedażą zwierząt domowych? 10. Rola kobiety w handlu zwierzętami'? 11. Organizacja zbytu produktów, związanych z hodowlą (uwzgl. rolę kobiety). 12 Normy prawne związane z dziedziczeniem, wianowaniem (odnoszące się do zwierząt hodowlanych). 13. Jakie są zwyczaje i obrzędy doroczne. związane z hodowlą zwierząt domowych? 14. Rola poszczególnych zwierząt w wyobrażeniach i wierzeniach ludowych. �1269 1268 SPRA WOZDANIE Z KONFERENCJI W SPRAWIE BADAŃ TERENOWYCH NAD ROLNICTWEM I HODOWLĄ z dnia 9 i 10 maja 1953 r. w Poznaniu. Na konferencję przybyli: prof. K. Adamska, dr J. Klimi\szewska, dr M. PrUfferowa, dr J. Krajewska, mgr J. Pawłowska, mgr H. Bittnerówna. mgr T. Hman, mgr W. Kwaśniewicz, E. Nawro~ka, mgr ~. Zwo1ak, .mg~ A. Glapa, mgr Z. Staszczak, mgr J. JastrzębskI,. N. Szemc, ;l .. Toronski, T. Siudowska, J. Dydowiczowa, mgr B. Michalakowna, A. WOJclechowsk~, mgr B. Jaworska, mgr J. Dekowski, mgr R. Kukier, mgr A. KI?nowskJ. mgr J. Rudnioka, mgr K. Klęsik, mgr Z. Malewska, mgr H. Talge, mgr W. Gajslerowa, mgr H. Świątkowski, mgr S. Blaszczyk, mgr Z. Tyszko. mgr A. ,Jacherówna, dr O. Gajkowa, prof. J. Gajek. oraz delegat Polskiej Akademii Nauk -prof. W. Henzel. Przewodnicz:y pro'f. K. A d a m ska. Otwierając konferencję prof. G a j e k zaznaczył, że celem jej jest podsumowanie dorobku z badań terenowych przeprowadzonych w 1952 r. omówienie kwestionariusza do badań nad rolnictwem i hodowlą oraz ocena jego w świetle zeszłorocznych doświadczeń; dalszym celem konferencji jest przygotowanie 'badań terenowych w roku 1953. Badania tegoroczne mają wypełnić luki terytorialne powstałe po badaniach z roiku ubiegłego są związane z ogólną akcją Polskiej Akademii Nauk, której celem jest przygotowanie P o l s k i e g o A t l a s u E t n o g l' a f i ,cz n e g o. Po przyjęciu porządku dziennego referat sprawozdawczy przedstawiła dr O. G a j k o w a: Badania terenowe nad rolnictwem i 'hodowlą, przeprowadzone przez P. T. L. w 195.2 r. zostały poprzedzone konferencją, która odbyła się w Krakowie w dniach 21-23 marca 1952 r. W konfere cji tej wzięli udział: prof. prof. Moszyński, Dobrowolski, Adamska, Gajek, Reinfuss, Gładysz, Ligęza, Suboczowa, PrUfferowa, Polakiewicz Gajkowa, Świeży, Krajewska, Klimaszewska, Gładyszowa, Kutrzebianka, Kowalska, Waligórski, Rudnicka i inn. Wynikiem tych obrad było uchwalenie następujących wytycznych: 1. Ustalono temat badań terenowych, na plan pierwszy wysunięto: l' o In i c t w o i h o d o w l ę. 2. Określono obszar badań z,godnie z celami Polskiego AtLasu Etnograficz. 3. Postanowiono zatrudnić w badaniach etnografów wykwalifikowanych, 4. Badania miały objąć mi,ejscowość stacjonarną oraz miejscowości w promieniu 10-20 km jako badania kontrolne, 5. Badania były prowadzone przy pomocy jednego kwestionariusza. przez jeden miesiąc (między l czerwca a 30 październiJ<a 1952 r.).' Z poszczególnymi eksploratorami zawarto umowy. Koszt badań wynosi! przeciętnie 500-1.000 zł, wynagrodzenie 1.000 zł. W badaniach wzięli udział: Dr A. Kowalska.Lewicka. Podhale: Ciche, Bystre. Dzianisz. Witów, Chochołów, Miętustwo. Dr J. Burszta. Żywieckie: Szare, IvIilówka. Zwardoń. Rajcza, Ujsoły. Dr A. Kutrzeba, Krakowskie: Miników, Czułów, Cholerzyn. Chrosna, Zalas, Olszanica. Zielonki. Wola Radziszowska. Mgr Z. Reinfussowa i P. Burchardt, Kolbuszowskie: Lipnica, Werynia, Głogów, Niwiska, Jaślany, Jadac, Majdan, Krząsko, Grębów. Charzewicc. Kamień. Mgr W. Kwaśniewicz, płd. Kielecczyzna: Zawaria. Kobylniki, Mistrzowice, Wyszogród. Dr J. Klimaszewska, Ziemia Kielecko-Sandomierska: Dębno, Jeziorko, Tarczek, Cisów. Mgr K. Wolski, Przemyskie: Jodłówka, Dubiecko, Kramarzówka, Skopów, Wola Krzywiecka, Reczpol, Średnia, Pruchnik, Rozbórz, Kańczuga. Mgr J. Jastrzębski, Lubelskie: Wyryki (Włodawa), Dołhobrody, Horodyszcze, Zaliszcze, Dębowa Kłoda, Uścimów Nowy, Wola Wereszczyńska, Ossowa. Mgr J. P. Dekowski, Opoczyńskie: Sitowa (gmina Bukowiec). Dr J. Krajewska, pogranicze Sieradzko-Mazowieckie: Czarnocin, Szydłów, Parzno, Dłutów, Ldzań, Kazimierz, Wiskitno, Zakowice, Głuchów, Lubochnia. Mgr J. Świątkowski, Łowickie: Złaków, Ł.aźniki, Przemysłów, Błędów, Sierzniki, Łaguszew, Strzelce, Kompina, Popow, Dąbkowice Górne, ŁagólV, Pszczonów, Guźnia, Bocheń, Wierznowice, Szymanowice, Świeryż. Mgr R. Kukier, Kujawy: Zakrzewo, Siniarzewo, Ujma-Wielka, Lubanie, Grabie, Pieranie, Byczyna. Mgr R. Kukier, mgr K. Antonowicz, Kujawy: Zakrzewo, Siniarzewo, Ujma-Wielka, Lubanie, Grabie, Pieranie, Byczyna. T. Siudowska, Bory Tucholskie: Minikowo, Klonowo, Mikołajskie, Legbąd, Brody, Stobno, Tuchola. Mgr M. Tarko, Mazury Wieleńskie: Wl'zeszczyna, Wieleń, Pęckowo, Chełst, Rosko, Mikołajewo. Dębe, Huta, Niewienko, Węglowo. Walkowice, Czarnków. Mgr K. Klęsk, Ziemia Lubuska: Zatonie, Pag.aszów, Modrzyce, Dąbrowa, Laz, Zawada, Płoty, Słone, Letnica', Niwiska, Broniszów, Kiełpin. Mgr M. Suboczowa, mgr A. Gorywoda, Sląsk Opolski: Tarnów, Dębie, Budkowice Stare, Siołkowice Stare, Trawniki, Koźle. Oprócz tego materiały nadesłali: Dr M. Priifferowa - pszczelnictwo, Prof. J. Gajek - Wielkopolska (Rogalin) - narzędzia rolnicze i hodowlane, J Dydowiczowa - Wielkopolska, Rosnówko, pow. Poznań. Ilość nadesłanych materiałów wynosiła w sumie: a) karty archiwalne szt. 3 452 bl arkusze maszynopisów ca str. 500 c) fotografie .. szt. l 000 d) rysunki ca 1000 zielniki 4 e) dodatki koperty z roślinami 242 Ocena materiałów: Obszar badań obejmował wszystkie ważniejsze etnograficzne regiony Polski z wyjątkiem Górnego Śląska i regionów północno-wschodnich (nie przebadano Mazowsza. Mazowsza Wschodniego, �1271 Podlasia Kurpiowszczyzny, Warmii, Mazurów Pruskich, Ziemi Chełmińskiej, Pomorza, Kaszub oraz województw zachodnich: koszalińskiego i szczecińskiego). Przebadane punkty odbiegają niekiedy od sieci punktów stacjonarnych zaprojektowanych przez J. Klimaszewską dla P. A. E. Punkty s t a c j o n a r n e lub r e p r e z e n t a c y j n e były w roku ub. dobierane w sposób dość dowolny. Liczono się: a) z potrzebą przebadania punktów szczególnie interesujących pod względem etnograficznym (np. Opoczyńskie), bl z koniecznością ułatwienia badaczom pracy przez pozostawienie dość znacznej swobody w określaniu obszaru badań. Ilościowo punkty kontrolne najlepiej przebadali: H. Świątkowski - 17; Klęsk, Tarko - po 12; Wolski - 10; Jastrzębski, Kutrzeba - 8. Inni poniżej 8-miu. Dekowski tylko '1. Ta różnorodność {pomimo zaleceń pisma P. T. L.) była niepożądana. Jakość materiałów: Materiały z badań terenowych opracowano na kartach archiwalnych i w tekstach maszynopisu. Takie zagadnienia, jak środowisko, przedmiot uprawy, typy i techniki uprawy roślin. hodowla, nie nadawały się do ujęć na kartach archiwalnych; natomiast opis narzędzi rolniczych i hodowlanych powinien był znaleźć zastosowanie na kartach archiwalnych, uzupełnionych fotografiami i rysunkami. Brak ten winien być co prędzej uzupełniony. Nadesłane karty archiwalne posiadają pewne braki, niektóre wypełniono niedbale, pospiesznie, skąpo; strona odwrotna karty często świeci pustką. W opisie brak danych o materiale, technice wykonania, kształcie i funkcji. Brak terminów gwarowych, ujętych w nawias. Brak rysunków i przekrojów. Teksty maszynopisu są dwojakiego rodzaju: tekst zwiąiany z punktami kwestionariusza albo wywiady. Ten ostatni sposób zastosowali: Kowalska, Klimaszewska, Dekowski, Świątkowski i in. Wywiady wprowadzają szeroko rozbudowane informacje dodatkowe o informatorach i okolicznościach, towarzyszących wywiadowi. Wywiad taki jest sam dla siebie w pewnym sensie dokumentem historycznym - natomiast w opracowaniu badań nad rolnictwem i hodowlą w skali ogólnopolskiej jest w znacznej mierze niepotrzebnym balastem, utrudniającym dojście do zasadniczych zagadnień związanych z narzędziami i technikami. Niektórzy nadesłali materiały "nie na temat" (transport, obróbka, pożywienie. budownictwo). Starannie opracowali materiały: Kutrzeba, Krajewsk~ (595 kart), Dekowski, Suboczowa (182 kart), Kwaśniewicz (167 kart). Klimaszewska, Świątkowski, Jastrzębski (397 kart), Kukier, Antonowicz (485 kart), Siudowska (420), Tarko (196). Burchardt (ca '200). Rolnictwo jest lepiej opracowane niż hodowla. Niedociągnięcia natury organizacyjnej odnosiły się do nast. zagadnień: 1. Brak ma,pek badanego obszaru, 2. Opóźnienia w rozliczeniach z kosztów. 3. Opóźnienia w nadsyłaniu materiałów. 4 Przysyłanie materiałów "na raty' i bez karty informującej. jaka je,t zawartość przesyłki. 5. Brak paginacji, numeracji kart itd. Charakteryzując nadesłany materiał brałam pod uwagę raczej niedociągnięcia - nie mniej muszę podkreślić. że badania z 1952 r. dały w sumie bogaty materiał dla rolnictwa i hodowli. zebrany po raz pierwszy - bodaj od czasów Kolberga - w sposób systematyczny. Prof. A d a m s k a proponuje, by dyskusję nad sposobem opracowywania materiałów gruntownie rozszerzyć, będzie ona stanowiła podstawę dla dalszych prac terenowych. Prof. G a j e k stwierdza, iż mimo, że w badaniach wzięli udział w 90" " wykwalifikowani etnografowie - uderza brak wiadomości z zakresu systematyki, morfologii czy też problematyki etnograficznej. Badacz nie widzial t y opu i o d m i a n y, nie uwzg.lędnił wartości terminologii ludowej, mało miejsca poświęcił opisowi funkćji narzędzia. Poza zespołem łódzkim i częściowo krakowskim, badacze nie dali opisu techniki pracy narzędziami. W badaniach pominięto zagadnienie wpływu narzędzi nowych. Mała ilość fotografii jest również zjawiskiem niepożądanym. Mgr J a wo r s k CI referuje badania na Podhalu; miały one szerszy zakres, wzięło w nich udział 4-ch etnografów, 1 językoznawca, fotograf, 2 architektów. Zagadnienie rolnictwa i hodowli opracowała jedna osoba. Mgr Jaworska stwierdza, że instrukcja nie stawiała dostatecznie jasno wymagań. a kwestionariusz nie sugeruje jak należało opracować materiał. W dalszych wypowiedziach uważa, że na kartach archiwalnych należałoby opracować narzędzia lub zagadnienia związane ściśle z fotografią lub rysunkiem. Inne dane należy według niej opracowywać w maszynopisie. W końcowych uwagach stwierdza, iż ilościowe'zestawienie kart archiwalnych nie daje podstaw d0 oceny zebral~ego materiału. Prof. G a j e k zachęca, by etnografowie wypowiadali się w dyskusji na temat. jaką pomoc dawał Ikwestionariusz w terenie i jakie posiadał braki. Kwestionariusz nie mógł rozstrzygać o sposobie opracowywania materiałów, daje on tylko wytyczne, jest. zresztą dziełem kolektywnym. Prof. A d a m s k a nawiązując do słów mgr Jaworskiej podkreśla, że chodzi o wyjaśnienie, czy opracowywanie materiału z badań ma być wykonane w formie kilku wywiadów, czy też ma to być syntetyczne ujęcie zagadnienia. W związku z tym przeczytano pismo Zarządu. w którym została omówiona forma opracowania materiału z badań terenowych, miały to być karty archiwalne; forma ta jednak została przez wielu badac?:y terenowych zaniedbana. Z kolei mgr K w a ś n i e w i c z odczytał uwagi nadesłane przez dr A. K ut r z e b ę, odnoszące się do kwestionariusza,. Autorka omawiając badania podkreśli.ła trudności z powodu braku s z c z e g ó ł o we j instrukcji roboczej. Kwestionariusz bowiem opracowany w marcu 1952 r. posiada charakter ramowy i jest \v;prowadzeniem w problematykę badawczą. U\vZJględnione w nim wytyczne były ujęte bardzo wszechstronnie. chodziło między innymi także o dostarczenie wiadomości z okresów dawniejszych, stąd tendencja do rozszerzania dziedziny zagadnień rolniczych i hodowlanych. Wytyczne objęły trz~' grupy zagadniet'1 w praktyce niejednolicie trak- �1273 towane: II środowisko badane, 2) właściwe zagadnienie rolnictwa i hodowli (zagadnienie rozwoju sił wytwórczych) oraz 3) zagadnienie odpowiadających stosunków produkcji (kwestionariusz B). Zbyt szeroko potraktowana została grupa l), przy czym dokładne opisy typów zagród, gatunków drzew. świat zwierzęcy, plan wsi, nie zostały w żadnej pracy dostatecznie uwzględ·nione. wymagałyby bowiem szczegółowych badań terenowych przez dłuższy okres' czasu, Opracowanie takich zagadnień należałoby odłożyć do badań późniejszych, a w badaniach nad rolnictwem i hodowlą uwzględniać jedynie podział powierzchni ziemi i jej użytkowanie, rodzaj gleb, rodzaj urządzeń gospodarczych. Zagadnienie struktury społecznej wsi winno być punktem wyjścia drugiej grupy zagadnień, tymczasem ani we wstępie, ani w dyspozycji drugiej części pracy nie zostało to podkreślone. Nie zostało wyrażnie powiedziane, że każde zagadnieni.e - np. inwentarza narzędzi, używanych w poszczególnych gospodarstwach, zmian w tym zakresie w czasie, przemian w zakresie technik, stanu inwent.arza - winno być omówione według różnych klas. Jeśli chodzi o narzędzia - układ kwestionariusza chaotyczny, brak zagadnień, które winny być uwzględnione w opisie każdego narzędzia np. pochodzenie, wykonanie, posługiwanie się, przechowywanie. Wydaje się, że w ramach tu podanych każdy etnograf mógł i powinien sobie sam sporządzić kartę narzędzia", by wydobyć następnie zagadnienia wspólne dla wszystkich '~arzędzi. Badacz winien był nadto - co nie wynikało z kwestionariusza -dać kartę "zeSipołu narzędzi" w 'poszczególnych typach go~podarst~. Ze wstępu wynikałoby, że takie "zespoły" należało przeprowadZIĆ dla roznych okresów historycznych (etapów rozwoju społeczno-gospodarczego). Resumując, badacz gubi się trochę w zagadnieniach i nie umie ustalić sobie hierarchii ważnościza:gadnień. W części trzeciej chodziło o uchwycenie różnic między poszczególnymi grupami w dziedziczeniu, organizacji produkcji itp. W każdym razie "kwestionariusz" zawierający wytyczne, poza koniecznością drobnych przestawień jest zasadniczo dobry. Nie jest to informator podręczny dla pracy terenowej, choćby ze względu na układ. Układ był silnie krytykowany, (część A, B) należałoby zacząć od zestawienia inwentarza narzędzi, p.rzejść do opisu techniki pracy, potem omówić rośliny. Zagadnienia ZWlązane z bazą winny być opracowane na końcu, jako tłumaczące i uzupełniające opisy. Kwestionariusz roboczy nie jest konieczny, jeśli biorą udział fachowcy. Konieczne jest opracowanie nie kwestionariusza, lecz zestawienia haseł. np. nie pług, lecz pług określony (typ). W opracowaniu materiałów należałoby wydobyć wszystkie hasła, jakie zostały uwzględnione i sporządzić ich wykaz, po czym rozesłać uczestnikom. Uzgodnienia wymagają również punkty kontrolne, sprawdzające. Mgr K w a ś n i e w i c z wyjaśnia, że w badaniach wzięli udział współpracownicy dr A. Kutrzeby, magistranci H. K. M., mgr .Tacherówna i mgr Tyczka. mgr Kwaśniewiczowa. Proi. H e n z e l zapytuje, jaki był powód. że w zespole krakowskim zclmiast wykwalifikowanych etnografów, zatrudniono magistrantów. W wyjaśnieniu mgr Kwaśniewicz podaje - termin ukończenia studió",l przedłużono do końca 1952 r. Prof. G a j e k, omawiając grupę materiałów, przesłanych przez dr Kutrzebę stwierdza, iż zasługują one na dodatnią ocenę, praca ta jednak została wykonana systemem chałupniczym, mimo że umowę podpisała dr Kutrzeba. Taki sposób pracy jest raczej nie wskazany, a nawet niebezpieczny z uwag; na różny sposób podejścia do tematu kilku współpracujących osób. Tylko brak czasu i przepracowanie tłumaczy przyjęcie tej metody. W dalszych badaniach jednak taka forma pracy musi odpaść. W dalszym ciągu dyskusji na temat doświadczeń wypowiada się mgr J. P. D e k o w s ki. Badania przeprowadzał indywidualnie. Uzasadnił wybór wsi Sitowa w 1P0wiecie tomaszowskim; zaznajomił si.ę z historią, z położeniem wsi, z kwestionariuszem. Chcąc ułatwić sobie pracę opracował drugi kwestionariusz dla siebie. Po powrocie z badań przez trzy miesiące porządkowal materiały. W badaniach uwzględnił wszystkie s,potkane narzędzia. Wykonanie zielnika zajęło mu sporo czasu. Nie przeprowadzał badań kontrolnych, ale też zawarł umowę tylko na jedną wieś (Sitowa). Uważał za wskazane przebadanie kościelnych ksiąg metrykalnych, w których znalazł np. ciekawy materiał, potwierdzający przybycie kilku rodzin z Litwy. Dr Kra j e w s k a zaznajamia zebranych z przebiegiem badań we wsi Czarnocin na pograniczu łęczycko-sieradzko-mazowieckim. Wieś ulegała wpływom Mazowsza, Sieradza i Wielkopolski, istniała już w XII wieku i trwała w kręgu wpływów kultury miejskiej. Stan narzędzi był tu zawsze na wysokim poziomie. Rolnicy z Czarnocina posiadają też i inne zawody, co zapewnia im dodatkowy dochód; uprawa roli na wysokim poziOlnie, natomiast hodowla nie odgrywa ważniejszej roli. Referentk<l zbierała materiał pod kątem jego przydatności do monografii Czarnocina. W badaniach jednak napotkała bardzo mało starych narzędzi. Oceniając całokształt - dr Krajewska stwierdza, iż badania wymagały duż j pracy i trudu. Proponuje, by przeznaczyć kredyty na opracowanie zebranego materiału w ciągu drugiego miesiąca. Kwestionariusz jest jak na jeden miesiąc badań stanowczo za obszerny. Mgr J a s t r z ę b s k i informuje o przebiegu badań, prowadzonych w Lubelskiem - wieś Wyryki, pow. Włodawa. Wieś posiada ponad 500 zabudowań. Teren jest trudny, rozległy; przebiega przezeń etnograficzna rubież (Moszyński, Czekanowski). Istnieją trzy różne gwary, stąd trudności w zapisie. Informatorzy w okresie badań byli zajęci w polu; słyszał zarzuty. iż nie płaci, (m. in. zabiera czas ludziom). Mimo tak trudnych warunków, wymagających niekiedy 25-30 km pieszej drogi, nadesłał materiał bogaty. Mgr KI ę s k przeprowadzała badania we wsi Zatonie, w Ziemi Lubuskiej. Ludność napływowa; pracą w polu i hodowlą zajmują się głównie kobiety. Mgr Klęsk wypowiada się za formą badań zespołowych. Brak aparatu fotograficznego był poważną przeszkodą. W toku badań stwierdziła. iż �1274 "trzeba łapać narzędzia, które jako bezużyteczne znikają z dnia na dzień". Dla przykładu podała bronę. Natrafiła na ogromne trudności przy nawiązywaniu kontaktu z ludnością· Prof. G a j e k wyjaśnia, iż badania kolektywne w jednej wsi, wprowadzają niepożądane objawy. należało by może raczej zwęzić tematykę kwestionariusza. Mgr D e k o w s k i zwraca się z apelem, by PTL zaopatrzyło badaczy w odpowiednie dokumenty. Mgr Kuk i e I' i mgr Antonowicz prowadzili badania we wsi Orla. Referent uważa, że podział pracy był korzystny dla badań. We wsi reprezentacyjnej było 12 informatorów. Czas badań od 10 lipca był niestosowny (żniwa). Uważa, że PTL winno rozwiązać sprawę funduszu na poczęstunki. W czasie badań należałoby przeprowadzać dokładne poszukiwania w jednej zagrodzie. wymaga to jednak, aby w czasie wywiadów było jak najmniej przerw. Prof. G a j e k wyjaśnia, że termin badań obejmował czas od l czerwca do 30 pażdziernika, i był sprawą decyzji poszczególnego badacza. Okres letni jest najbardziej stosowny z uwagi na fakt, iż etnografowie w tym czasie mają stosunkowo najmniej zajęć. Wywiad wcale nie stanowi jedynej formy badań - obserwacja, jako źródło bezpośrednie posiada w badaniach terenowych znacznie większe znaczenie. Jakkolwiek w okresie żniw młodzi ludzie wychodzą ze wsi, to jednak zostają starzy, z którymi można przeprowadzać wywiady. Sprawa poczęstunku musi tkwić w ogólnych wydatkach badacza, PTL nie przewiduje na ten cel żadnyoh kwot. Kwestionariusz należy traktować jako ogólne wytyczne dla badań, ustalenie zaś szczegółowego toku badań zależy od wielu czynników (temperamentu badacza, struktury psychicznej i przygotowania naukowego). Cechą zasadniczą stosowanych metod musi być marksistowskie podejście, przyjęte przez PTL jeszcze w 1950 r. Mgr Ś w i ą t k o w s k i przeprowadził badania we wsiach łowJc:.kich. Uważa, iż przed wyjazdem w teren należałoby dokładnie poinstruować badaczy, na osobnej konferencji aby l1IP, nie gromadzić materiałów dodatkowych; największą trudnością w badaniacl) była jesienna niepogoda. Ustalanie stanu majątkowego chłopa. połączone było zawsze z wywołaniem nieufności u informatorów. Mgr K w a ś n i e w i c z zreferował wyniki badań, prowadzonych na pograniczu sandomiersko-krakowskim na starym szlaku osadniczym nad rzeką Nidą, sięgającym neolitu. Słaba znajomość fotografiki i fatalny stan dróg utrudniały badania. Referent domaga się, by dokładnie ustalić na konferencji, jak należy wypełniać karty archiwalne. Termin przysłania opracowanego materiału należałoby przedłużyć do końca grudnia. Należ:'J.łobyrównież kontynuować badania w rozpoczętych punktach. Prof. G a je k przystępując do dyskusji nad uwagami, nadesłanymi przez dl' A. Kutrzebę podkreśla ważność materiałów o środowisku; należy jednak stale pamiętać, iż materiał w zakresie systematyki jest ważniejszy od tła, na które jest rzucony, ponieważ dla zrozumienia stanu i warunków historvczno-społecznych wsi. istnie.ią osobne dokumenty i opracowania. które 1275 wyjaśniają przy pomocy statystyki i szczegółowych badań ekonomicznospołecznych war u n k i p l' o d u kc j i. W terenie badamy f a k t y i n d y w id u a l n e, badacz może jednak wartościować fakty indywidualne i przejść do syntezy, np. od poszczególnych narzędzi do uchwycenia ich typu. Fakty te muszą znaleźć się na karcie archiwalnej. Ponieważ Zarząd zatrudnił etnografów wykwalifikowanyoh, byłoby błędem podawanie elementarnych wiadomości z zakresu systematyki. Etnograf winien je mieć już "we krwi". Jego spostrzegawczość winna być wyostrzona na te momenty, które stanowią istotę zagadnień etnograficznych. Nikt nie bronił poszczególnym badaczom sporządzać szczegółowych wyciągów, nawet z rysunkami. ale wykonać powinien je sam badacz przy pomocy istniejącej literatury. Prof. A d a m s k a stwierdza, iż badacz ma dwie płaszczyzny, w których ocenia materiał. Zbiera on materiał o wsi jako całości, co stanowi kwestię ogólną oraz świadomie wybiera gospodarstwa reprezentacyjne, co stanowi drugą płaszczyznę badań. Tutaj winna obowiązywać zasada opracowywania poszczególnego gospodarstwa, jako jednej całości. Prof. Adamska podkreśla konieczność zbierania dokładnych wiadomości o informatorach oraz zauważa, iż nastawienie na badania stacjonarne, które miały poprzedzić badania atlasowe, stanowi jedno z podstawowych nieporozumień dotyczą~ cych badań terenowych z roku ub. Ocena nadesłanego materiału została dokonana z punktu widzenia użyteczności materiałów dla Polskiego Atlasu Etnograficznego, referentka domaga się innej oceny materiałów. Mgr J a w o I' Sk a, popierając wypowiedż prof. Adamskiej stwierdza, że kwestionariusz wcale nie sugeruje tego, by narzędzia stanowiły najważniejszą część badań. Mgr K w a Ś n i e w i c z proponuje aby PTL zaprowadziło kartotekę informatorów i badanych ośrodków. Uważa, że niepotrzebnie podzielono kwestionariusz na część A i B. W terenie należy uchwycić, jaki był typ goSpodarki chłopskiej, co wpływało na użycie danego narzędzia, należy zbadać zagadnienie opłacalności gospodarstwa. Referent proponuje wykreślenie w kwestionariuszu problemu budżetu. Projektuje, by badacze posługiwalI się w terenie roboczym kwestionariuszem ilustrowanym. Dr G a j k o w a odpowiadają.c mgr Jaworskiej na zarzut przeceniania znaczenia zagadnienia narzędzi podkreśla, że w okresie przebudowy społecznej wsi stare narzędzia giną i dlatego etnograf musi się nimi zainteresować. Zwraca również uwagę, że przeprowadzając badania terenowe nad rolnictwem i hodowlą, etnograf znajduje się przede wszystkim w kręgu kultury materialnej i dlatego te elementy winny być przez niego szczególnie dokładnie opracowane. Omawiając formę badań i przeprowadzając analizę formy wywiadu, referentka stwierdza iż wywiad nie może dać obiektywnego obrazu przemian wsi, jest to .przeważni.e opinia informatorów o zachodzących przemianach. Prof. G a j e k podsumOWUjąc wyniki dyskusji nasz:dcowal we wstępie przebieg akcji ol-ganizowania ostatnich badań terenowych. Wyjaśnił, źe proponowane w dyskusji badania długofalowe wymagałyby zwiększonej kadry i funduszów. Realne warunki zadecYdowały, że w miejsce planowanych badań dla opracOwania monografii grup etnicznych - PTL przeszło na �1277 I. opracowanie monografii poszczególnych zagadnień. Badani8 stacjonarne będą obejmowały szerszy wachlarz zagadnień, aniżeli kolejne badania dla PoLskiego AtLasu Etnograficznego. Atlas stanowić będzie środek do rozumowania historycznego, nie będzie tylko powierzchniowym zdjęciem zasięgów. Odpowiadając na uwagi, dotyczące kwestionariusza prosi, by wnioski podawać na piśmic. rozpatrzy je następnie Komisja dla przeredagowania kwestionariusza. II część Konferencji - 10 maja 19'53 r .. - godz. 9. Przewodniczy dr NI. P r li f f e r o w a. .1 i I I .1 ,. I Prof. A d a m s k a w referacie swoim "Zasady pracy terenowej od strony technicznej gromadzenia materialu", poddała krytyce metodę posługiwania się kartami archiwalnymi w opracowywaniu całości materiału z badań terenowych nad rolnictwem i hodowlą - natomiast uważa, że karty archiwalne powinny mieć zastosowanie w odniesieniu do narzędzi i techniki pracy. Podstawowym Siposobemzbierania materiału jest według prelegentki w y w i a d, uwzględniający w szerokich rozmiarach szczegółowe dane o informatorze. Badania winny więc opierać się na szeregu wywiadów z poszczególnymi reprezentantami klas, grup, płci i wieku - po czym winny znaleźć swój wyraz w uporządkowanym sprawozdaniu z wywiadu. Prof. G a j e k w uzupełnieniu wyjaśnia, że w projektowanych przez prof. Adamską badaniach, uwzględniających szeroko tło i warunki widzi niebezpieczeństwo hipertrofii tła badań. Dyskutant polemizuje z referentką w sprawie dokonywania selekcji faktów obowiązującej każdego badacza terenowego. Zwraca uwagę na długotrwałość i koszty zbierania materiału drogą szczegółowych i licznych wywiadów. Przypomniał o konieczności opracowywania materiału zaraz w terenie, co pozwala badaczowi na natychmiastowe uzupełnianie braków. Podkreśla, że obok wywiadów pierwszorzędnym źródłem dla zebrania materiałów terenowych jest bezpośrednia obserwacja badacza. Prof. H e n z e 1, nawiązując do uwag prof. Gajka podkreśla, że środki i możliwości finansowe nie mogą warunkować metod badawczych. Prof. G a je k wysuwa wniosek, aby licząc się z trudnościami badaczy w terenie, znieść obowiązek prowadzenia badań w punktach kontrolnych, pozostawiając je jedynie w tych wypadkach, gdy w badanej wsi zaginęło już zjawisko etnograficzne, a istnieje we wsi p:Jb1iskiej. Czas uzyskany w ten sposób wyzyska badacz na uporządkowanie materiału w terenie. Dr K l i m a s z e w s k a proponuje, aby na kartach archiwalnych opracuwywać tylko narzędzia i rośliny uprawne, resztę materiałów podawać w formie syntetyzujących wniosków. Prosi również o dokładne instrukcje, dotyczące wypełniania kart archiwalnych. Prof. A d a m s k a nawiązując do propozycji dr Klimaszewskiej przestrzega przed niebezpieczeństwem rozrywania zagadnienia narzędzi od całokształtu spraw społeczno-gospodarczych. W dalszych wypowiedziach broni tezy dokładnego opracowywania zagadnień dotyczących informatora i wsi. Podkreśla jednak, że wywiad winien tworzyć pewną całość. 4 ; f Dr G a j k o w a, omawiając sprawę opracowywania materiałów na kartach archiwalnych, czy też w formie wywiadów stwierdza, iż mat2rial należy wysyłać do centrali PTL w formie ułatwiającej korzystanie z niego. Według referentki karty archiwalne stanowią właśnie najlepszą formę. zawierają one bowiem w krótkich uwagach naj istotniejsze dane o informatorze, chronologii, itp. Tak nadesłany materiał stanowi łatwiejszą formę dla przeprowadzenia porównań czy też syntezy. Dla ilustracji odczytuje dwa wstępy 'wywiadów, przykłady zatytułowane "Pług" i "Hodowla" wprowadzają we wstępnej części przypadkowe i mało istotne dla tytułowego zaganienia szczegóły. Sam materiał dotyczący narzędzi, zawarty został w 13 kartach archiwalnych - brak fotografii. Centrala oczekiwała, że materiał z badań stacjonarnych, a więc długofalowych np. na Podhalu, będzie obfitszy od materiału z jednomiesięcznych badań terenowych; Podkreśla konieczność poświęcenia większej uwagi badaniom na Ziemiach Odzyskanych. Nawiązując do referatu prof. Adamskiej uważa, iż w referacie tym słusznie zalecono opracowywanie narzędzi i techniki na kartach archiwalnych inne zagadnienia należałoby opracowywać w tekście w formie wywiadów. Mgr K w a ś n i e w i c z domaga się podania toku postępowania badacz:J w terenie. Prof. G a j e k zapewnia, iż zostanie założona kartoteka informatorów. Wywiad uważa za pierwszą fazę opracowywania materiałów z badań terenowych. Wywiady należy spisywać dzień po dniu uzupełniając je ilustracjami; w ten sposób powstanie dziennik pracy badacza. Do dziennika należy dołączyć indeks omawianych zagadnień. Dalszy etap pracy stanowić będzie opracowanie materiału w formie kart archiwalnych, potem - opracowanie monografii o rolnictwie i hodowli w danej wsi. Opracowanie monograficzne wymaga większego wysiłku, natomiast karty archiwalne zapewniają największą operatywność materiału. Z kolei prelegent omówił metodę zapisu i wypełniania kart archiwalnych. Po szczegółowych uwagach. odnoszących się do strony metrykalnej karty oraz po uwagach odnoszących się do sposobu opisu narzędzia, jego funkcji i techniki użycia, wykazuje, iż niemal wszystkie zagadnienia zawarte w gadatliwym wywiadzie dadzą się przy zastosowaniu odpowiedniej selekcji i treściwości, umieścić na kartach archiwalnych. Rzecz szczególna, że karty te - mimo iż w opinii uczestników konferencji są za mało obszerne - świecą na ogół pustkami. Karty można organizować w system. Wymaga to jednak ustalenia pewnego klucza. Projektowana przez prof. Adamską karta narzędzia jest bardziej przydatna w konkretnych badaniach nad jedną miejscowością mniej przydatna w zastosowaniu do obszarów większych. Prof. A d a m s k a oceniając wysunięte sposoby zbierania i opracowywania materiałów, a więc wywiad - dziennik - dane o informatorach opracowanie indeksu - rozpisanie materiałów na karty archiwalne stwierdza, iż zabierze to badaczowi trzy miesiące pracy. Prof. G a j e k objaśnia, iż wynagrodzenie za badania terenowe w 1953 r. będzie podwyższone. Mgr B i t t n e l' Ó w n a mówiąc o badaniach, prowadzonych przez ośrodek wrocławski na Ziemiach Odzyskanych, wskazała na trudniejsze wa- �1279 1278 . B d musi się tam zainteresować wsiami o elemencie runkI pracy. a acz . b b d . . . bno _ wsiami o elemenCIe napływowym. Trze a a ac autochtomcznym. oso f k' d . pochodzenie nar~ędzia, sposób jeg.o adapt.acji i no:vą un .cJę. narzę zIa., _ Prof G a j e k resumując stwierdza, ze badam a na Ziemiach o~zy~a ych z u~agi na ich odrębność w pewnym sensie, będą trwały dwa mlesląc.e. n Mgr P a w ł o w s k a zwraca uwagę na konieczność przeprowadzema badań k o n t r o l n y c h na Ziemiach Odzyskanych. Dr P l' 'li f f e l' o w a wnosi o powielenie referatu prof. Adamskiej i ułożenie instrukcji do kwestionariusza. Prof. G a j e ,k stwierdza, że: . .. . 1. Instrukcja musi ulec przepracowaniu w kierunku sc~l:n~a CZęSCIA.I B; 2. Uwzględnić tezy zawarte w referacie. p~of. AdamS~IeJ l w dyskuSJI na temat techniki opracowywania matenałow z badan tereno~ych. Instrukcja tak uzupełniona zostanie wysłana etnografom maJącym przeprowadzić badania terenowe w 1953 r. . . '. . Na wniosek prof. Gajka powołano KomIsJę w składZIe. prof. Adams~a, dr Klimaszewska, prof. Nasz, mgr Bittnerówna i .mgr. Kwaśmewicz w .celu odbycia konferencji redakcyjnej nad kwestlOnarlU~zem p?d kierunkiem pl1of. prof. Moszyńskiego i Dobrowolskiego w KrakOWie. Wmo"ek przeszedł jednogłośnie. .' .... Dr P r 'li f f e r o wa z.głasza wniosek, by wyzyskac w badaniach .IO\vn.lez materiały znajdujące się w muzeach, a ta'kże wprowadzić do kwestlOnanusza ilust. acje z pracy prof. Moszyńskiego. . , Z kolei dr K l i m a s z e w s k a zanalizowała w referaCIe p •. "PorOwnanie dotychczasowej sieci badań z siatką badań ~rojekto:va.nych, ~la "Polskiego Atlasu Etnograficznego", za.gad.nienie proJe~tu sIe~I badan na rok 1953. Na opracowanej przez nią mapie przedstawtła proJektowane no:"e punkty, które winny być uwzględnione w badam~ch .tegoroc.~nyCh, a :n~nowicie: idąc w kierunku od północy ku połudmowI PolskI. w pOWieCIe Gryfice, Miastko, na pograniczu pow. Wejherowo, Lęborg, Malbor~, Reszel, na pagraniczu pow. Augustów - Suwałki - Olecko - Ełk, Sokołka, Kolno. Nowe Miasto, na pograniczu pow.: Swiecie - Bydgos~cz, .Wałc~.Draw:<ko, Wyrzysk - Szubin, Ciechanów, Wysokie MaZO\~leckle, Mms~ Mazowiecki, Radzyń Podlaski, Turek Wielkopo.lski, Ra":'Ic~, na gran?cy pow. Kluczbork - Kępno - Wieluń, na pogramczu povllatow. ZłotorYJa - Jawor _ Legnica na pograniczu pow. Płocko - ZąbkOWIce, Częstochowa. Rybnik, Kozieni~e, Krasny Staw, Tomaszów Lub~l~ki, Prze,,:,.orsk - pr~e-. myśl, Gorlice, Lesko. Ogółem należy w roku blez. obsa~.zIc 28 punkto\\ badawczych, które łącznie z 17 punktami z r. 1952 stanOWIc będą ~5 ?,unktów badań stacjonarnych (monograficznych). Jest to wymagana Ilosc dla sieci P. A. E. Odpadną w tym roku badania w punktach kontrolnych. Referentka zwraca uwagę że badania obejmie w ramach plan~ badOlwCzego Polska Akademia Nauk, która przejmie całość akcji badawczeJ dla P. A. E. W dyskusji nad projektowaną na 1953 r. siecią bada~ .tere.nowyc~ zabrał głos prof. G a j e k, który podkreślił że w roku bIez.. klero.wmctwo badań samo wyznaczy teren badań, by w ten sposób za'p0bI.ec merównomiernemu rozmieszczeniu punktów badawczych. OdpowladaJąc na zapy- t.anie delegata Polskiej Akademii Nauk - prof. dr W. Henzla. na temat kryterium odpowiedzi,alności za badania - prof. Gajek wyjaśnia, iż osoby zgłaszające się do badań terenowych muszą się wykazać opinią Zarządu Oddziału PTL względnie opinią kierowników Pracowni Etnograficznej przy 1. H. K. M. Sprawa odpowiedzialności za badania musi być potraktowana bardzo poważnie. W dyskusji zabrali kolejno głos. prof. Henzel, prof. Adamska, dr Priifferowa. mgr Kwaśniewicz. Wyniki tej dyskusji ująłprof. Gajek w następujących wnioskach końcowych: 1. Badania stacjonarne nad rolnictwem i hodowlą w 1953 r. będą dalszym ciągiem badań z 1952 r.; prowadzone są pod opieką i naukową odpowiedzialnością przez samodzielnych pracowników, skupionych bądź w Pracowniach Etnograf. P. A. N. bądź w oddziałach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. 2. Odpowiedzialność tych ośrodków obejmuje badania prowadzone na obszarach podległych poszczególnym pracowniom etnograficznym w pracach nad Polskim Atlasem Etnograficznym. Z kolei referent przedstawił podstawowe założenia metodyczne w badaniach nad rolnictwem i hodowlą dla Po~skiego Atlasu Etnograficznego. Polski Atlas Etnograficzny, zgodnie z założeniami, opracowanymi na Konferencji jeszcze w marcu 1947 r. w Krakowie ma stanowić podstawę dlą przeprowadzenia s y n t e z yet n o g r a f i i, ma więc uwzględnić przede wszystkim zagadnienia etnograficzne oraz zmiany w zakresie zjawisk kulturowych, spowodowane warunkami ekonomiczno-społecznymi. Atlas ma uwzględniać nie tylko stan kultury ludowej z przełomu epoki kapitalistycznej i przebudowy socjalistycznej wsi polskiej, ale także okres po l przed uwłaszczeniem. W oparciu o poszukiwania archiwalne i żródła historyczne, ma dać zdjęcie stanu kultury ludowej w wieku XVIII i w wiekach poprzednich - o ile zaś będzie to możliwe, powinien powiązać wyniki badań archeologicznych i wczesno-historycznych. PoLski Atlas Etnograficzny opracowany na podstawie metodologii marksistowskiej ma być w ,odróżnieniu od R o h r a "Atlas der deutschen Vo~kskunde" i G e i.g e l' a "AtLas der schweizerischen VoLkskunde", nie skartografowaniem przypadkowych zespołów zjawisk kulturowych, lecz ma ujmować zjawiska kultury ludowej w szerokim !powiązaniu z materiałami historycznymi i archeologicznymi, a także językowymi. Stąd konieczność uwzględniania już w ,pierwszym okresie pracy tych wszystkich aspektów. Jeżeli idzie o technikę badawczą może ona postępować dwojakimi drogami: badania jednostek gospodarczych i badania zagadnieniami szczegółowymi. Obie metody muszą być przez etnografów zastosowane równolegle. Przedstawiona przez dr Klimaszewską sieć badań terenowych została przyjęta i przez pracownie etnograficzne Polskiej Akademii Nauk, pierwotnie punkty badawcze, kontr olne miały obejmować punkty oddalone o 2D km, tak np. polecał kwestionariusz z 1952 r., obecnie ustalono, iż punkty badawcze będą oddalone o 3D km, (całość około 560 pkt.). Niektóre z nich w ilości ca 45 punktów pokrywają się z punktami badań stacjonarnych. Pracownicy przed wyruszeniem w teren powinni zaznajomić się z literaturą, odnoszącą się do rolnictwa i hodowli. oraz z materiałami muzealnymi. a także z dorobkiem w zakresie 81 �1281 1280 historii. archeologii i dialektologii, odnoszącym się do tego terenu Polski. nn którym etnograf będzie prowadził badania w roku bież. Takie wprowadzenie w problematykę badawczą uważa referent za nieodzowne. Zbierając i opracowując materiał z badań terenowych należy stale pamiętać, by dae wierny obraz dynamiki rozwojowej. Wraz z pierwszymi zeszytami Polskiego Atlasu Etnograficznego, a może i wcześniej, ukaże się prawdopodobnie tom materiałów z badań stacjonarnych, będzie on uzupełnieniem zeszytu Atlasu. P r o f. H e n z e l podkreślił, że Komitet Organizacyjny Instytutu Kultury Materialnej przy Polskiej Akademii Nauk kładzie szczególny nacisk na prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym, prace te bowiem przyczynią się do przełomu w etnografii, co w rezultacie może pozwoli na utworzenie samodzielnej komórki etnograficznej przy Polskiej Akademii Nauk. Dr P l' li f f e l' o w a podkreśla konieczność wykorzystania bogatych materiałów archiwalnych i proponuje zacieśnienie silniejszego kontaktu z archeologami i historykami, których materiał dotyczący wczesnego średniowiecza może mieć ważne znaczenie dla- etnografów. Prof. G a j e k w zakończeniu dyskusji zwraca uwagę na koniecznoś<'; gruntownego opanowania podstaw systematyki etnografii; na przykładzie pracy węgierskiego etnografa K o v a c a wykazał, jakie trudności napotyka etnograf, chcąc dać np. odpowieM. na temat wartości ekonomicznej (produk .. cyjnej) poszczególnych narzędzi. Po wyczerpaniu punktów porządku dziennego dr M. P l' li f f e l' o w ct podsumowała wyniki konferencji, stwierdziła też iż konferencja wniosła wiele cennych uwag do ogólnej dyskusji nad przedmiotem i metodyką etnQgraficznych badań terenowych. O. G. SPRAWOZDANIE Z PRAC NAD POLSKIM ATLASEM ETNOGRAFICZNYM ZA OKRES 1947-1953 r. 1. Prace prowadzone przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Pierwsze !prace nad "Polskim Atlasem EtnograJicznym" zostały rozpoczęte po XXI Wal!1ym Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawcz~go w 194'5 r, polegały one na zorganizowaniu sieci korespondentów i przygotowaniu planu prac kartograficznych '. Dla opracowania 'podsta\\' naukowych całej akcji zwołana została specjalna konferencja dla spraw Atlasu w Krakowie w 1947 r. e W związku z tym ukazały się opracowania .r. G a j k a :1 i M. F l' a n k·o w s k i e j 4, oraz została wykonana w Zakładzie , J. G a j e k, Polski Atlas Etnogr·aficzny. LUD XXXVI. Lublin 1946,str. 408. 'T. D e l i m a t, Wyciąg ze sprawozdania z konferencji naukowej P. T. L. \\' sprawie ..Polskiego Atlasu Etnograficznego". LUD XXXVII Kraków 1947, str. ~76. , J. G a je k, Polski Atlas Etnograficzny. Annales UMSC Supl. Sectio F Lublln, j~47 . st,· • M. F r a n k o w s k a, Problemy 147. Atlasu Etnograficznego. LUD XXXVIII; 1948, Geogra~ii UMCS w Lub~inie pod kierunkiem 3~an~wląca podEt.awę Ujęć kartograficznych ZjaWIsk etnografIcznych. prof. A. Ma l i c k i e g o mapa przy opracowywaniu zasięgów W tym pierwszym okresie, tj. po konferencji krakowskiej w 1947 r. do 1950 r. poza wymienionymi pracami teoretYl:znym i programowymi przystąpiono również do wykonania następujących prac szczegółowych: ]. Zorganizow~no sieć korespondentów obejmującą 1417 osób, pracę tę wykonał głownie dr T. D e l i fi a t. 2. Została wydrukowana w Poznańskich Zakładach Graficznych im. Kasprzaka pod kierunkiem dr L. K l' Yg o w s k i e j Mapa podstawowa (podkładowa) P AE. 3. Zostały wydane i rozesłane w teren ankiety nr 1 i 2 odnoszące się do roślin dziko rosnących (jadalnych) oraz ankiety nr 3 i 4 na temat roślin leczniczych. 4. Został zebrany mat.eriał,~porządkowany i ,opracowany w 4011/11 przez mgr J. O p t o ł o W l C Z a l mgr J. J a s t l' Z ę b s k i e g o. ;:l. Wykonane zostały pierwsze kartogramy zasięgów na podstawie zebranego materiału. 6. Zebrano również mater.iał opublikowany w opracowaniach etnograficznych; praca studentów Zakładu Etnografii UMCS w Lublinie. 7. Roz;pracowany został dla celów PAE materiał zawarty w Atlasie Kultury Ludowej" prof. K. M o s z y ń s k i e g o. " 8. Wykorzystano także materiały za",arte w Archiwum PTL. Dla celów atlasowych mogą również być zużytkowane materiały nagromad~o~e . w .Archiwum PTL przez uczestników badań nad przemysłem ~leJsk1m l :nałomiasteczkowym na terenie woj. lubelskiego i rzeszowskiego, materIał ten bowiem daje obraz przestrzenny rozmieszczenia przemysłu ludowego. Nakr.eślony na XXI~ W. Z. Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Torumu !plan prac, umieszczał prace nad "Polskim Atlasem Etnograficznym" w ramach !planu sześcioletni,ego PTL 5 wskazywał drogi i zakres prac nad P. A. E.: środki jednak jakimi rozporządza'to Polskie Towarzystwo Lu~oznawcze me pozw~liły na wykonanie nakreślonych zadań. Kontynuowano Jednak w dalszym CIągU prace rozpoczęte w Lublinie a mianowicie: 1. U!porządkowany został dział map IF. T. L. dla celów Polskiego Atlasu Etnograficznego (na mapę Polski 1: 300 00{) została naniesiona siatka P. A. E.) przez mgr K. E wi c z a . 2. Pr.zeprowadzona została rekonstrukcja sieci korespondentów, (wyelimmowano korespondentów nieistniejących). pracę tę wykonał mgr A. Zwolak. Bezpośredni związek z pracami nad Polskim Atlasem Etnograficznym \\ tym okresie posiadały prowadzone przez Polskie Towarzystwo Ludo'J. G a j e k, Zadania Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego bliższego 6-lecla LUD t. 39 Poznaił 1952, str. 806. 81* w okresie naj- �1283 1282 znawcze stacjonarne prowadzone w latach 2. Prace prowadzone badania terenowe 1952 i 19536• przez Instytut nad hodowlą Historii Kultury i rolnictwem Materialnej prze- P. A. N. Od 1953 r. prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym przejęte zostały przez Polską Akademię Nauk, a mianowicie przez Instytut Historii Kultury Materialnej. Zespół Etnograficzny Podkomisji Historii Kultury Materialnej na zebraniu kierowanym przez prof. K. M o s z y ń s k i e g o w dniu 18. V. 1952 w Nieborowie stwierdził, że ..szczegółowy plan P. A. E. został ogłoszony w pracy J. Gajka wydanej w 1947 r. Annales U. M. C.. S., proponuje się, utrzymanie zasadniczych postulatów tej pracy z ~zupełme~ niem i szczególnym naciskiem na zagadnienia sił wytwórczych 1 klasowe] struktury ludności chłopskiej" '. Nad całością prac P. A. E. objął w 1953 r. opiekę naukową Komitet Redakcyjny w skład którego weszli kierownicy Zakładów Etnografii I. H. K. M.: prof. W. Dynowski, prof. J. Gajek, prof. K. Moszyński. Naczelnym redaktorem prac nad Polskim AtLasem Etnograficznym został prof. Józef Gajek. Prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym w tej fazie miały charaJ{ter prac wstępnych organizacyjno-badawczych. Do nich należy: a) wykonanie zleceń Komitetu Redakcyjnego (opracowywanie i zatwierdzanie treści i układu poszczególnych kwestionariuszy); b) opracowanie i zatwierdzenie sieci badań terenowych; c) opieka nad całokształtem badań terenowych i materiałów innego pochodzenia (literatura, muzea, archiwa). Prace badawcze polegały na przeprowadzeniu badań terenowy~h pr~ez kwalifikowanych etnografów na podstawie zatwierdzonego kwestlOnanusza, w oparciu o s t a ł ą s i eć p u n k t ~ w b a .d a w c ~ y c h p. A E. Sieć taką osiągnięto w ten spo;,ób, że na maple PolskI 1: mIl. wykreslono kwadraty odpowiadające obszarowi 10'0 km2, prze~ co. u~ys.k~no ~32 pun,któw badawczych, które rozdzielono w następuJące] 110sCl mJędzy J?o: szczególne ośrodki: Toruń 51 pkt., Poznań 71 pkt., Warszawa 60 pkt., Łodz 30 pkt., Wrocław 30 pkt., Kraków 90 pkt. Badacze terenowi prowadzili badania przez 30 dni otrzymując w przydziale (przeciętnie) 10 punktów badawczych. Kwestionariusz obowiązujący w czasie badań terenowych w 1953 roku z zakresu hodowli i ro:ni~twa opracowany został przez prof K. Zawistowicz-Ad.am.ską, K. Moszynsklego, W. Dynowskiego, J. Gajka; obejmował on zagadmema: Kwestionariusz A - ogólna charakterystyka wsi, Kwestionariusz B wykaz i charakterystyka informatorów, Kwestionariusz C szczegółowy, złożony z następujących punktów: 'o. G. _ Sprawozdanie z badań terenowych nad hodowlą i rolnictwem LUD Sztuka Ludowa z. nr I 1952, z. nr 4 1953. . Wnioski Zespołu Etnograficznego podkomisji Historii Kultury Materialnej t. 41. polska 1 postawione na zebraniu 18. V. 1953 w Nieborowie. I. Radło, 1·1. Socha, III. Pług i płużyca, IV. Orka, V. Brony, VI. Motyki VII. Rodzaje lnu, VIII. Sierp, IX. Młócka i cepy, X. Koń i wół, XI. Zawołania i odpędzania zwierząt. W badaniach terenowych prowadzonych w czasie od 15. VII. do 15. XI. 1953 udział wzięli: 1. Z Ośrodka Toruńskiego: dr Wanda Brzeska, mgr Witold Domaszewicz, mgr Stefania Kędzior, prof. dr Bożena Stelmachowska, mgr Hubert Wilczewski. 2 Z Ośrodka Poznańskiego: mgr Stanisław Błaszczyk, Janina Dydowicz, mgr Adam Glapa, Zenon Jankowski, Teresa Siudowska, mgr Zofia Staszczak, Maria Szenic, Zbigniew Toroński. 3. Z Ośrodka Warszawskiego: dr Tadeusz Dziekoński, mgr Władysława Kolago, Jacek Olędzka, Marian Pokropek, Adam Reszke, Zofia Szyfelbejn, oraz studenci Koła Naukowego Etnografów. ł Z Ośrodka Łódzkiego: mgr Jan Dekowski, dr Janina Krajewska, mgr Henryk Świątkowski. 5. Z Ośrodka Wrocławskiego: mgr Halina Bittner, mgr Leszek Itman, mgr Bolesław Garyga, mgr Stefan Łysik. 6. Z Ośrodka Krakowskiego: mgr Barbara Bazielich, Zbigniew Biały, Teresa Karwicka, dr Jadwiga Klimaszewska, Stanisła\i\I Kowalski. Józef Niźnik. Barbara Olszowy, Anna Zambrzycka. Materiały z badań terenowych zostały przez poszczególne zakłady przyslane do pracowni Centralnej P. A. E. we Wrocławiu. Na podstawie tych materiałów została sporządzona kartoteka stałej sieci badawczej P. A. E. w układzie sygnaturowym i alfabetycznym, kartoteka informatorów i badaczy terenowych. Uzupełnione materiały z badań terenowych tzn. zaopatrzone sygnaturą P. A. E., nazwą wsi, gminy, powbtu i nazwiskiem badacza terenowego, zostały rozdzielone na zagadnienia wg kwestionariusza C. Materiał ten został ułożony w/g slupów i pasów i wysłany do poszczególnych Zakładów w dwóch seriach w/g rozdziału tematów dokonanego na posiedzeniu Komisji Etnograficznej w Warszawie w dn. 21-23. X. 195,3 r. Kraków wybrał następujące zagadnienia: orkę, rodzaje lnu, koń, i wóz, formy zawołania i odpędzania zwierząt. Warszawa - radło. sochę, pług i płużycę, brony. Wrocław - motyki i kopaczki, sierp, .półkosek i kosę, formę młocki i cepy. Wszystkie Zakłady prowadzą dalsze poszukiwania etnograficzne w wydawnictwach opublikowanych i zbiorach archiwalnych, celem uzyskania wglądu w przeszłość kultury ludowej oraz celem ewentualnego opracowania zasięgów etnograficznych w minionych okresach czasu. Materiały te są następnie przesyłane do Pracowni Centralnej P. A. E. we Wrocławiu, kt(,ra zaopatruje je sygnaturą P. A. E. VI dniu 9. II. ,1954 r. odbyła się we Wrocławiu konferencja robocza w której wzięli udział: prof. Józef Gajek, prof. Mieczysław Gładysz dr Jadwiga Klimaszewska. dr 'Anna Kutrzeba. mgr Zofia Malewska. prof. Adolf Nasz. mgr Jadwiga Pawłowska. mgr Zofia Staszak, Zofia Szyfelb('jn. Zo,tia Staszczakówna i kopaczki, t I \ �1285 1284 SPRAWOZDANIA II I) Ii I Z CZYNNOŚCI I PRAC POLSKIEJ Rok I nr 1-2, Warszawa 1953 r. AKADEMII Powyższe sprawozdania przynoszą ważny materiał na temat organizacji nauki towarzystw naukowych, a mianowicie m. in. zapowiedź utworzenia Instytutu Historii Kultury Materialnej w 195,3 r. (str. 110) oraz ramowy plan prac zatwierdzonych przez PAN (str. 119). Do interesujących nas bezpc średnio spraw należy przydzielenie prac z zakresu etnografii ówczesnemu Komitetowi Historii Kultury Materialnej i Historii Sztuki, oraz zatwierdzenie w ramach działalności tego Komitetu następujących prac: 1. badań terenowych nad rolnictwem i hodowlą oraz budownictwem, 2. indeksowania czasopism i dzieł etnograficznych, 3. badań terenowych dla sporządzenia monografii regionalnych; wymienione prace były rozpoczęte w ramach sześcioletniego planu naukowego PTL w 1952 i 1953 r. subwencjonowane przez PAN. W części omawiającej organizację Towarzystw naukowych (str. 126-8) czytamy: ,.Powstanie Polskiej Akademii Nauk stawia jednak statutowo określone cele i środki działania większości towarzystw naukowych w koli•.ji z obecną organizacją nauki polskiej. Fakt ten narzuca konieczność zasadniczej rewizji podstaw prawnych i organizacyjnych istnienia towarzystw naukowych" ... a dalej· ... "Wydaje się rzeczą s·łuszną. by towarzystwa zmieniły swój elitarny i zamknięty charakter, by staly się organizacjami otwartymi, spełniającymi na swych terenach działania ważne, społeczne funkcje dydaktyczno-wychowacze w zakresie popularyzacji wiedzy w ramach swoich specjalności. Pełnienie tych zadań wymaga w większości istniejących towarzystw zasadniczego przełomu ideologicznego". W dalszych uwagach na temat konieczności scalenia niektórych towarzystw czytamy iż: nie odnosi się to do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. którego odrębne istnienie wydaje się celowe" (str. 128). O. G. .,KWARTALNIK INSTYTUTU HISTORII KULTURY Rok I, Nr 1-2. Warszawa 1953' MATERIALNEJ" W dziale Kroniki naukowej Kwartalnika zamieszczone jest sprawozdanie z działalności Podkomitetu Historii Kultury Materialnej i Komisji Organizacyjnej Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN za 1953 r. W części przynoszącej wiadomości z zakresu etnografii czytamy: "a) W dniu 30. 1. 53 r. odbyła się w Warszawie konferencja Podkomitetu L H. K. M., na której na wniosek władz Akademii powołano do życia Komisję Etnograficzną. Komisja ta jest wewnętrzną Komisją przy KO IHKM, opiniuje, planuje i koordynuje wszelkie prace badawcze w zakresie etnografii. Najbliższym zadaniem naukowym Komisji Etnograficznej jest 1 SzczcgółO\vą ..Ludu". recenzję ..'ł<.wartalnlkR lHKrvl" zRtnieścl Redakcja \v zorganizo\\'anie !jadań dla opracowania Polskiego Atlasu Etltograjicznego e, zaInIcjowanego przez PTL. Komisja Etnograficzna ukonstytuowała s'ie w następującym składzie: przewodniczący prof. dr K. Moszyński, z-ca prze~ wodniczącego i stały delegat do KO IHKM prof. dr W. Dynowski, z-ca przewodniczącego i kierownik prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym prof. dr J. Gajek. Do Komisji nadto wchodzą: prof. dr K. Dobrowolski, prof. dr E. Frankowski. prof. dr A. Nasz i prof. dr K. Zawistowicz-Adamska. b) Komisja odbyła kilka posiedzeń (24. II, 27 i 28. IV., 17. V. 1953 r.). Przedyskutowano na nich plan prac etnograficznych na r. 1953. plan perspektywiczny na na.i'bliższe lata, ustalono kwestionariusz dla badań terenowych w roku 1953 i przygotowano siatkę punktów w których będą prowadzone badania terenowe". Kwartalnik donosi też o powołaniu Instytutu Historii Kultury Materialnej w dniu 19 listopada 1953 r. i jego strukturze. Dla etnografii - do czasu powstania odrębnego Instytutu Etnografii - powołano dział 'IV. Instytutu Historii Kultury Materialnej, który będzie prowadził ,.badania· nad kulturą ludową. Pozwoli to podnieść etnografię na wyższy poziom metodologiczny, a w miejsce dotychczas rozpowszechnionego w Polsce .nateriałoznawstwa i deskrypcji niektórych dziedzin ludowej twórczości zdobniczej (budownictwo, strój) pozwoli wprowadzić również planowe i wszechstronne badania nad wiejskimi narzędziami produkcji i węzłowymi problemami techniki ludowej w ścisłym powiązaniu z historią wsi i przemianami ekonomiczno-społecznymi. jakie przechodzi \vieś w Polsce Ludowej". O. G. NAUK nast. tomie ., W SPRA WIE KSIF~GI JUBILEUSZOWEJ , i KU CZCI OSKARA KOLBERGA Zgodnie z uchwalą XXVIII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu oraz zgodnie z dyskusjami prowadzonymi na terenie Towarzystwa - XLII tom "Ludu" (za 1955 r.) ma być pC'święcony głównie tematyce kolbergowskiej (zamiast księgi jubileuszowej). W związku z tym Redakcja .,Ludu" zwraca się do wszystkich etnografów polskich z prośbą o zgłaszanie i przygotowanie rozpraw, artykułów lub materiałów związanych bezpośrednio lub pośrednio z postacią Oskara Kolberga lub jego działalnością, względnie epoką. w której żył i działał. Mogłyby tu wejść artykuły biograficzne, metodyczne, z historii etnografii polskiej itp. Przykładowo wymieniamy kilka tematów. "Metoda pracy terenowej O. Kolberga". "Metoda za.pisu tekstów ludowych lub terminów gwa rowych O. Kolberga. Wartość tych "Technika zapisu "Stanowisko O. zapisów dla językoznawstwa". melodii ludowych". Kolberga. wobec problemów spolec.wych (mvlasz- czenie)". , W sprawie programu prac W zakresie etnografii patrz również: ..Sprawozdania z czynności i prac PAN", Rok lI, Nr 3--4, Warszawa 1953, str. 155. �1286 "Ze studiów nad tekami KoLberga". "WpŁyw O. KoLberga na następne pokoLenie etnografów". "Romantyczna i pozywistyc.zna postawa spoŁeczeństwa rl ludowej". t kulturaLnych l "Z historii "Prace wych, terrninów: lub wykazujqce rozprawy na na wsi tle Ludowość, będące prac O. Ludoznawstwo, wynikiem Kolberga wobec etnografia, współczesnych zjawisko ew ol foLkLor". badań u cj i kultury tereno- BPYEJIEBCKH stosunków Powyższy wykaz tematów nie jest rzecz prosta obowiązujący ani pełny. stanowi ledwie szkic tej tematyki, która poza przyczynkami biograficznymi powinna wejść do 42 tomu "Ludu". Zwracając się tym pismem do wszystkich etnografów Redakcja ma nadzieję, że znajdzie ono żywy oddźwięk - tom zaś XLII "Ludu" wypełni tę Inkę, jaka istnieje w zakresie opracowań biograficznych, związanych z centralną postacią etnograf.ii polskiej (1814-1890) ubiegłego wieku, jaką był Oskar Kolberg. Obok projektowanego tomu "Ludu", Polskie Towarzystwo Ludoznawcze przygotowuje obecnie do druku korespondencję O. Kolberga w ramach "Prac i Materiałów Etnograficznych"; Towarzystwo posiada w Archiwum teki Kolberga, które zostały oddane w depozyt przez Polską Akademię Nauk i z których można koszystać na miejscu. Poznań. dnia 15 września 1953 r. Za Komitet sekretarz generalny _ A. Nasz TAJlEYlli polskiej". COBETCKAH 3THOrPA¢MH M llPOEnEMA 3THOrEHE3A B OCBEIUEHliU1 TPY,1J;A J1. B. CTAnMHA ITO H3bIKOBE,1J;EHMlO (KpaTKoe 1013JlO}KeHlo1e). I1pHHLVofnvIH.'lbHyłO 6.'leM óa3Y H'CC.'lep;OBaHHR COCTaBJIReT P;.'lR 9THorpaqmH pWlecKOM xapaKTepe M. B. CTaTbR J1 CTa.'lHHa CMellIaHHOM prezes J. Gajek CTaTblH 9Ta COBepllIJ1.'la BHCTHKe, HO TaK:>Ke rrpe:>Kp;e pop;CTBeHHbIM .'leHHH J1 B Bcero HaY'IHOrO HCC.'lep;OBaHJ1H Cpep;J1 MHOrOqHC.'leHHbIX f .' ) CBOM 9TarrbI: H. Mappa. p;OK.'lap;OB C. A. pop;a HapO,LIHbIM, 9TOM oOpalIJ;aeT B pap;pyrJ1M orrpep;e- HB.'lHeTCR 9TMM Ha 06LIJ;J1M rrp06.'leMoM. ce6H H. J1 H. J1CC.'le- HeOÓXOp;J1MOCTJ1 BHJ1MaHJ1e Qe6oKcapOBa J1CC.'lep;OBaHMH rrpOB.'leM M. B. CTa.'lJ1Ha 'ITO K H3bIKaM OT R3bIKOB JJ;OK.'laJJ;aY!3'bHCHHłOT no B p;a.'lbHeMllIJ1X 9THoreHe3a, TOKapeBa MeTop;a B Tpy p;e MappH3Ma HeOÓXOp;J1MOCTb J1HTepecylOLIJ;HXCH H3bIKOBep;eHJ1Y! OT R3bIKOB MeHJ1 K H3bIKaM aBTopbl B KpH- COKpyllIalOLIJ;aR J1 B pa60Tax MeTop;a rrp06.'leM 9THOrpa¢J1'IeCKOrO HaXOp;HlIJ;J1eCH MapKCJ13Ma M. - HayKax. ITpoHB.'leHJ1eM y'IeHbIX J1p;eO.'lOrJ1'IeCKJ1M pe¢epaT C'IeT rrpo06 HCTO- B "ITpaBp;e" O R3blKe J1CTOpH'IeCKHX Tpyp;ax. COBeTCKHX TeMy r. 3a HeM .'lJ1KBJ1p;a:O;J1RT. Ha3. C'be3p; reHe3a. HayKy p;HC:O;Hrr.'lJ1HaM YKa3blBaeT p;OBaHJ1RX H Hay'IHblX Ha 1950 B .'lJ1HfBJ1CTJ1'IeCKJ1X COOTBeTCTBeHHOfO B y'IaCTKe HOBylO CTa.'lHHa Be.'lJ1KOe p;e.'lO He TO.'lbKO B COBeTCKOM .'lJ1Hr- KpJ1TJ1Ka HC.'lep;ylOLIJ;aH 60Tax M. B. npOJ1CXO:>Kp;eHJ1H Hapop;oB. rry6.'lJ1KOBaHHaR TJ1'IeCKJ1 o:o;eHJ1BaeT T. Ha3. Redakcyjny: 9THoreHeTWleCKHX y'IeHHe pa3BJ1TMe rr.'leMeHJ1, Hapop;HbIX 9THO- rrOp;TBep:>KeHJ1H HaR3blKa J1MeeT OT R3bIKOB K H3bIKaM C.'leJJ;yłOlIJ;HM 06pa30M: "H3bIK II.'le- Ha:O;J1J1, B03HH- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9209ddd8fb0b94fc3f3d13b61b8974c8.pdf 7f129c21ab21e7f11f7962a98b2f402b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:104 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:89 Title A name given to the resource Muzea / LUD 1954 t.41 Description An account of the resource LUD 1954 t.41 s.1106-1197 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1107 \fU ZEA MARIA FRANKOWSKA OSIĄGNIĘCIA ETNOGRAFICZNEGO RADZIECKIEGO MUZEOZNA WSTWA Muzea w ZSRR są niezmiernie ważnymi ośrodkami rozległej pracy kształcącej i polityczno-wychowawczej prowadzonej wśród szerokich mas społeczeństwa radzieckiego. Są one instytucjami państwowymi, naukowo-badawczymi. i pol~tyczno-oświatowymi. Praca muzeów ZSRR,. odmi~nnie k~ztałtuJ~~~ SI~ w różnych muzeach zależnie od ich rodzaJu, ZWIązana Jest. naJscIśleJ z bieżącymi zadaniami i potrzebami socjalistyczne~o,budowmct'~a. Całokształtem teoretycznych i praktycznych zagadmen muzealneJ I?racy zajmuje się radzieckie muzeoznaws.two. Wysu,wa ~no na plan pIe,rwszy zagadnienia treści, kierunku l metodykI te] pracy. Szczegolną uwagę zwraca przy tym na podstawowy problem muzealny, na wystawę marksistowską, jej charakter i właściwości. Wystawa w pracy muzealnej posiada wyjątkowe znaczenie. Rodzaj jej, te0.retyczne, z~łożenia i praktyczne rozwiązanie postawionych problemo",: okreslaJą w ostatecznym wyniku charakter każdego ~uzeu~, stan~~lą uchwytne i wyraźne podsumowanie całokształtu Je~o dZlałalnos.c.l naukowobadawczej i oświatowo-wychowaczej. Jak wIado~o w rozJolych okresach rozwoju muzeoznawstwa występowały rozm~lte rodzaJe ~~taw, systematyczne, typologiczne itp., obecnie coraz. wIększe uznam~.l zastosowanie znajdują wystawy tematyczne. PrzeJawe~ aktywn?SCl szeregu muzeów radzieckich jest właśnie organizowame przez lllC~ tego rodzaju wystaw i to zarówno stałych jak i czasowych oraz obJazdowych. Wystawy właściwie zorganizowanych muz,eów ra.dziec~i:h.' .niezależnie od typu muzeów,' posiadają szereg wspolnych l wyrozmaJ.ących je cech. Za wzorową uważana jest "wystawa muzealn~ aktualllle polityczna i partyjnie bolszewicka, zbudowana w peł~l na~kowo (na podstawie zasad dialektycznego materializmu), emocJonalllle przekonywująca, zmierzająca do określonego celu, prosta i dostępna dla szerokich mas pracujących". (1, 545). e. • Wystawa w muzeum radzieckim zmierza do poglądowego i popularnego zobrazowania oraz naukowego wyjaśnienia praw rozwoju przyrody lub społeczeństwa ludzkiego. Sprzyja ona w ten sposób kształtowaniu się u zwiedzających naukowego, dialektyczno-materialistycznego poglądu na świat. Wystawy głównych muzeów w ZSRR odpowiadają w pełni tym założeniom programowym. Martwe przedmioty i zabytki przez upolitycznienie ich pokazu muzealnego przeobrażają się w czynne narzędzia dokumentacji idei socjalizmu, jego założeń i twórczej działalności. Przez odpowiednio zorganizowane wystawy, właściwy pokaz i naświetlenie swych zasobów muzea ZSRR reagują na najbardziej aktualne zagadnienia i potrzeby radzieckiej rzeczywistości i socjalistycznego budownictwa kraju. Zadaniom tym służą również w pełni i muzea etnograficzne ZSRR. Etnograficzne muzea w Rosji przedrewolucyjnej, podobnie jak i inne burżuazyjne muzea tego typu, obrazowały głównie wytwory kulturowe i sposób życia ludów, znajdujących się na stopniach przedkapitalistycznego rozwoju w krajach pozaeuropejskich. Gromadzono również w niektórych muzeach materiały, charakteryzujące życie chłopskiej ludności w różnych krajach Europy. Dawne muzea etnograficzne przy wystawianiu posiadanych okazów nie wykazywały związku ich ze społeczeństwem, które je wytworzyło. Obrazowanie społecznych układów lub ich przeżytków zazwyczaj pomijane było w ekspozycji. Po Rewolucji Październikowej muzea etnograficzne podobnie jak i inne muzea, uległy zasadniczym przeobrażeniom, a podstawowym zadaniem ich wystawy stało się wykazywanie "kolejnego przebiegu rozmaitych historycznych procesów w ramach poszczególnych społeczno-gospodarczych .formacji" . .. jak również "klasowych przeciwieństw i klasowej walki na różnych etapach historii". (6, 773). Reorganizacja, do której przystąpiły muzea, wyraziła się głównie w całkowitym przekształceniu dotychczasowej wystawy celem ścisłego związania jej z zadaniami socjalistycznego, gospodarczego i kulturalnego budownictwa całego kraju. GŁÓWNE \ •• . : MUZEA ETNOGRAFICZNE ZSRR Głównymi etnograficznymi muzeami ZSRR są: Muzeum antropologii i etnografii Akademii Nauk ZSRR, dawniej im. Piotra Wielkiego, obecnie im. Mikłucho-Makłaja oraz Państwowe muzeum etnografii ludów ZSRR. Obydwa te muzea znajdują się w Leningradzie. Muzeum antropologii i etnografii Akademii Nauk ZSRR, tzw. M A E, jest najstarszym spośród etnograficznych muzeów radzieckich. Rozwinęło się ono z założonej przez Piotra I kunstkamery. Od r. 1725, tj. od początku założenia Akademii Nauk M A E bogaciło się zbiorami �~ .- 1108 i I l l , zdobywanymi przez wyprawy nauk?we, organiz.~w~n.e prze~ Akadetnię Nauk, bądź też przez poszczegolnych podrozmkow. ZblOr~ rozrastały się tak szybko, że już w końcu XVIII w. muzeum posIadało zespoły okazów o wartości ogólnoświatowej, obrazujące życie i kulturę ludów różnych obszarów świata. Od początku XIX w. do M A E napływały w dalszym ciągu niezmiernie cenne kolekcje z wypraw Cooke'a (Australia i Oceania), Litke, Kruzensterna (Azja), Junkera (Afryka), Mikłucho-Makłaja (Oceania) oraz materiały ze Wschodniej Syberii gromadzone przez zesłańców politycznych, Rosjan (Sternbarg, Bogoraz) i Polaków (Piekarski). W 1924 r. w związku z obchodem 200-letniej rocznicy założenia Akademii Nauk, M A E otrzymało obszerne, odpowiadające potrzebom stale rozrastającego się muzeum, pomieszczenie, w którym znalazły siedzibę działy antropologii, archeologii, ewolucji i typologii kultur oraz kolekcje etnograficzne z krajów pozaeuropejskich. W 1930 r. w myśl nowych ujęć muzeoznawstwa radzieckiego zaczęła się reorganizacja M A E. Zadaniem całkowicie zreformowanej wystawy miało być zobrazowanie i przeciwstawienie sobie na podstawie kolekcji muzeum, z jednej strony - polityki narodowościowej partii, z drugiej zaś - kolonialnej polityki imperializmu. Prace nad dalszym rozwojem 1\1A E zahamował najazd hitlerows'ki na ZSRR. Po rozpoczęciu wojny i podczas blokady Leningradu pracownicy Instytutu Etnografii Akademii Nauk ZSRR z niezwykłym poświęceniem, nie zważając na trudy i niebezpieczeństwa, spakowali okazy muzeum i zabezpieczyli zbiory. Dzięki tej ofiarnej pracy jedno z największych muzeów etnograficznych nie tylko \\1 ZSRR ale i na całym świecie, zachowało swe bezcenne zasoby. W czerwcu 1945 r. w związku z jubileuszem Akademii Nauk nastąpiło uroczyste otwarcie muzeum. Było to szczególnie ważne wydarzenie w naukowym życiu Instytutu Etnografii Akademii Nauk. Urządzona wystawa charakteryzowała rozwój rosyjskiej etnografii i antropologii od czasu założenia Akademii do chwili obecnej. Wystawione zostały zbiory rosyjskich podróżników z XVIII i XIX w. Pallasa. Langsdorfa, Wozniesienskiego, Lisjanskiego, Zagoskina, MikłuchoMakłaja, Junkera i innych. Na 1 Maja 1946 r. zakończono odbudowę i reorganizację dZJiału wstępnego muzeum, obrazującego historię r02woju człowieka, warunki życia ludzi pierwotnych i narzędzia, którymi się posługiwali. W ciągu roku opracowano również na nowo wystawę kultury i życia ludów Azji Przedniej i Środkowej, a następnie ludów Afryki. Oprócz tych stałych wystaw w muzeum urządzono trzy wystawy czasowe. Jedna z nich poświęcona była ludom Indonezji, druga - obrazowała życie i kulturę Ajnów, trzecia - stanowiła pokaz rysunków M. Mikłucho-Makłaja, zorganizowany z okazji IOO-lecia urodzin tego wielkiego podróżnika. 1109 • • f •• ,~ " t ł:,1 \ .1 ':..l • ł :~ ~' łł Po kilkoletniej przerwie rozwinęła się również w M A E w 1946 praca katalogowo-konserwacyjna i oświatowa. Wyszkoleni przewodnicy oprowadzali wycieczki po wszystkich działach muzeum. Kierowali również tematycznymi wycieczkami poświęconymi takim zagadnieniom jak: "Życie i działalność M. Mikłucho-Makłaja", "Ludy krajów gorących i zimnych"; "Wielcy podróżnicy i badacze"; "Zabawki ludów Azji Środkowej, Chin i Japonii" itp. W 1947 r. z okazji obchodu stuletniej rocznicy urodzenia sławnego podróżnika, etnografa i badacza wysp Oceanii, M. Mikłucho-Makłaja, Instytutowi Etnografii Akademii Nauk ZSRR nadano jego imię. Zmieniono również dotychczasową nazwę M A E Akademii Nauk im. Piotra Wielkiego na MAE Ak. N. im. M i k ł u c h o - M a kła j a. Wśród prac realizowanych w ramach pięcioletniego planu muzeum na pierwsze miejsce wysunięto organizowanie wystaw. Jednym z ciekawszych osiągnięć z tego zakresu było otwarcie na nowo całkowicie przekształconego działu Ameryki Północnej. Główne kolekcje tego działu zostały zgromadzone przez podróżników rosyjskich przed 1867 r. tj. przed odstąpieniem byłych posiadłości Rosji na terenie Ameryki -- Stanom Zjednoczonym. Pochodzą one przeważnie z obszaru Alaski, Wysp Aleuckich i Kalifornii. Wartość ich jest ogromna ze względu na to, że obrazują one życie i kulturę ludów zamieszkujących tę część Ameryki, nie przeobrażone jeszcze niszczącymi wpływami amerykańskiej cywilizacji. Druga część zbiorów tego działu pochodzi z obszarów, znajdujących się poza granicami dawnych posiadłości rosyjskich. W latach 1948-1952 w MAE prowadzono dalsze prace nad przebudową i uzupełnieniem wystc.,wionych zbiorów oraz nad organizacją nowych działów muzeum jak również wystaw stałych i czasowych. W okresie tym opracowano m. in. wystawy działów Indii i Indonezji. Celem obu wystaw był pokaz kultury i życia mieszkańców omawianego obszaru z równoczesnym zaznajomieniem widza z ich historią i bohaterską walką z kolonizatorami. Przebudowano także końcową. zamykającą część wystawy działu Afryki, poświęconą zagadnieniom polityki kolonialnej i walce ludów Afryki o swe wyzwolenie. Przebudowa polegała głównie na uwspółcześnieniu materiałów i wyjaśnień w taki sposób, aby mogły prawdziwie ilustrować obecne położenie, warunki życia i kulturę mieszkańców różnych obszarów tego kont ynentu. We wrześniu 1951 r. zorganizowano wystawę tematyczną drzewory tu chińskiego. Wystawa ta składała się z dwóch działów z działu, w którym zgromadzono okazy dawnego chińskiego drzeworytu i z działu obrazującego współczesną twórczość Chin w tej dziedzinie sztuki. Jednym z ostatnich osiągnięć ekspozycyjnych była wystawa pt. "Tubylcza ludność Australii i Oceanii". Wystawa ta zwracała L �1111 1110 l II Ii II II l I \ l I l I Muzeum to rozwinęło się z działu etnograficznego Państwowego Rosyjskiego Muzeum w Leningradzie, założonego w 1901 r. jako częsc Rosyjskiego Muzeum Aleksandra III. Za czasów carskich dział etnograficzny miał za zadanie przedstawienie kultury mieszkańców Rosji oraz ludów, na które rozprzestrzeniał się rosyjski wpływ polityczny i ekonomiczny. W organizowaniu prac tego działu wyraźnie przejawiały się wówczas tendencje szlacheckiego szowinizmu wielkoruskiego. Po Rewolucji Październikowej dział etnograficzny muzeum przystąpił do reorganizacji swych sal wystawowych celem związania pracy muzealnej z zadaniami gospodarczego i kulturalnego, socjalistycznego budownictwa ZSRR. W 1'. 1934 dział ten został przeksztaj·· cony na samodzielne muzeum etnograficzne. W r. 1948 na podstawie uchwały Rady Ministrów do muzeum zostały włączone zbiory moskiewskiego Muzeum ludów ZSRR. Po tej fuzji dwóch muzeów muzeum w Leningradzie otrzymało nazwę - P a ń s t wow e m u z e u m e t n a g r a f i i l u d ó w ZSRR, stając się jedynym muzeum na terenie całego kraju, obrazującym życie i kulturę ludów, zamieszkujących Związek Radziecki. Podstawą zbiorów zwiniętego w 1948 1'. muzeum w Moskwie, zwanego do 1931 r. Centralnym muzeum etnograficznym, były kolekcje działu etnograficznego Muzeum Rumiancewa i zbiory zgromadzone na wszechzwiązkowej wystawie Zycia i rzemiosł ludów ZSRR, zorganizowanej w 1923 r. Muzeum to od chwili jego założenia organizowało wiele wypraw terenowych. W wyniku tych wypraw zdobyto bogate zbiory, odnoszące się głównie do obszarów ZSRR. W Muzeum znajdowały się również kolekcje z Chin, Indonezji, Australii, Oceanii i Afryki. W 1931 r. Muzeum zostało zreorganizowane i otrzymało nową nazwę - Muzeum historii ludów ZSRR i innych krajów. Ostatnio nosiło nazwę Muzeum ludów ZSRR. Zasadą układu zbiorów był podział zasadniczych zespołów według społeczno-gospodarczych formacji. Głównym politycznym zadaniem muzeum było wykazanie narodowościowej polityki WKP(b) w przeciwstawieniu do kolonialnej polityki państw burżuazyjnych. Muzeum prowadziło rozległą masową działalność oświatowo-wychowawczą w formie organizowania wystaw stałych, czasowych i objazdowych oraz odczytów na terenie fabryk, zakładów przemysłowych, kołchozów itp. W latach powojennych Muzeum ludów ZSRR w Moskwie skierowało główną swą uwagę na opracowanie i zobrazowanie muzealne kultury i życia Słowian Wschodnich. W wyniku tych prac w Muzeum zostały urządzone trzy wystawy poświęcone kolejno zagadnieniu "Ubiór ludowy i twórczość ludowa" u Rosjan, Ukraińców i Białorusinów. Wystawy - ukraińska i białoruska, traktowane były jako wstępny etap pracy i podstawa dla stworzenia w Muzeum odrębnych działów - Ukrainy i Białorusi. uwagę na zaostrzenie się kryzysu systemu kolonialnego w wyniku drugiej wojny światowej nawet w tak odległych zakątkach ziemi jak Oceania i na nowe możliwości przeciwstawiania się uciskowi kolonizatorów na tym obszarze pod wpływem historycznego zwycięstwa Chin Ludowych. Wystawa składała się z trzech działów: odkrycia rosyjskie w Oceanii; kultura i życie ludności tubylczej w XIX w. oraz kolonizacja Australii i Oceanii i współczesne położenie ludności tubylczej. MAE prowadziła również ekspozycyjną pracę muzealną i w innych ośrodkach oświatowo-kulturalnych. Zorganizowało ono m. in. w 1949 r. na prośbę władz miejskich, w Centralnym Parku Kultury i Wypoczynku im. S. Kirowa w Leningradzie czasową wystawę pt. "Pochodzenie człowieka, rasy i dyskryminacja rasowa". Celem tej wystawy było "zaznajomienie zwiedzających z marksistowską teorią pochodzenia człowieka i nauką o rasach oraz przeciwstawienie marksistowskich ujęć nieprawdziwym pod względem naukowym "teoriom", uzasadniającym dyskryminację rasową i ucisk narodowy". (4, 188). Wystawy tego rodzaju organizowane były przez Instytut Etnografii Ak. ZSRR i MAE kilka lat z rzędu w leningradzkim Parku Kultury i cieszyły się takim uznaniem wśród zwiedzających, że Dyrekcja Parku odstąpiła Instytutowi na ten cel oddzielny budynek jak również zadeklarowała przejęcie większości kosztów związanych z ich urządzaniem. Tematem wystawy urządzonej w 1950 r. było wykazanie na podstawie materiału, odnoszącego się do Afryki, Indii, Indonezji. Chin Ludowych, Vietnamu i Korei - że siłom obozu reakcji i wojny przeciwstawia się obecnie zjednoczony front ludów, prowadzących bohaterską walkę a wolność i niezależność narodową. MAE po drugiej wojnie światowej prowadziło także rozległą działalność badawczo-naukową, wyrażającą się m. in. w organizowaniu badań terenowych, opracowywaniu ich wyników i przygotowywaniu materiałów do publikacji itp. W okresie tym nie zaniedbywano także prac katalogowych i konserwatorskich. Ogromnie rozwinęła się również działalność oświatowo-wychowawcza muzeum. Aby sprostać nowym zadaniom w tej dziedzinie pracy, muzeum stale szkoliło wykwalifikowanych przewodników, oprowadzających zorganizowane wycieczki po zbiorach muzealnych. Oprowadzanie wycieczek było przy tym dwojakiego rodzaju. Albo oprowadzano zwiedzających po całym muzeum - dając im przegląd całości wystawionych zbiorów albo po pewnych tylko jego działach - gdy zaznajamiano publiczność z jakimś wybranym zagadnieniem. Było to tzw. oprowadzanie tematyczne. Drugim muzeum etnograficznym o charakterze ogólno-krajowym jest muzeum w Leningradzie, obrazujące kulturę i życie ludów ZSRR. N: ł �1112 Po przekazaniu zbiorów moski~wskiego muzeum do Leningradu Moskwa została pozbawiona muzeum etnograficznego. Brak takiego muzeum w stolicy kraju dawał się bardzo odczuć. Pragnąc temu zaradzić etnografowie radzieccy na Zjeździe Etnograficznym w roku 1951 powzięli uchwałę zwrócenia się db Akademii Nauk ZSRR z prośbą o rozpoczęcie starań w Rządzie ZSRR celem przywrócenia w Moskwie centralnego etnograficznego muzeum ludów ZSRR, które w myśl rezolucji, powinno stać się ośrodkiem pracy naukowo-ekspozycyjnej i muzealno-konserwatorskiej w dziedzinie etnografii. Muzeum etnograficzne w Leningradzie od r. 1934, tj. od czasu przeobrażenia się z działu etnograficznego w samodzielne muzeum. prowadziło rozległą pracę wystawową. Przed Wielką Wojną Ojczyźnianą zorganizowane zostały m. in. wystawy: Uzbekska SRR (Uzbekowie w przeszłości i teraźniejszości); "Tul'kmeńska SRR"; "Rosyjska ludność obszarów czarnoziemnych RSFSR";"Ludy karelo-fińskie.i SRR"; "Ludy obwodu murmańskiego (Saamowie)"; "Ludy północnego Kaukazu"; "Przejawy ludowej plastycznej sztuki Gruzji" j "Zydzi w Rosji carskiej i w ZSRR"; "Ludy Syberii (Czukcze, Koriacy, Ewenkowie, Ojroci, Chakasowie)"; "Przejawy sztuki ludowej Czuwaszów i Maryjców" itp. W czasie drugiej wojny światowej większość zbiorów muzealnych została zabezpieczona i wywieziona z Leningradu. Gmach jednak muzeum i część pozostałych w nim kolekcji uległy zniszczeniu wskutek bombardowania z powietrza i obstrzału artyleryjskiego. Po wojnie ro~poczęto pracę nad usunięciem śladów zni,szczeń wojennych, nad odbudową gmachu muzealnego i organizowaniem nowych wystaw. Jednym z pierwszych przejawów powojennej działalności muzeum było urządzenie wystawy poświęconej pokazowi kultury i życia Ajnów - tubylczej ludności południowego Sachalinu i Wysp Kurylskich, tj. obszarów wyzwolonych w 1945 r. przez Armię Czerwon.'] z ucisku japońskiego. Następnym osiągnięciem ekspozycyjnej pracy muzeum stała się zakrojona na dużą skalę, wystawa, obrazująca kulturę i źycie ludów słowiańskich. Wystawa ta była pokazem kultur\' i życia ludu rosyjskiego, ludu białoruskiego i ukraińskiego. Szczególną uwagę zwrócono na należyte uwypuklenie przejawów sztuki ludowej Rosji, Ukrainy i Białorusi. Osobna, największa sala działu słowiańskiego, poświęcona był::! muzealnemu ujęciu jednego tylko zagadnienia "ubiór ludowy i ozdoby u Słowian". Ilustrowały go materiały odnoszące sie do Sł~wian Wschodnich, Zachodnich i Południowych. Wystawa ~awierała również materiały nieetnograficzne, obrazujące wielowiekową walke Słowian o wolność i niezależność, znaczenie Wielkiej Rewolucji Paż~ dziernikowej dla świata sło\viańskiego, z"..ycięstwo Słowian nad faszy- I Ii Ii Ii 11 11 II l l I'~'~ __ .h'._ 1113 stowskimi Niemcami, wreszcie walkę o pokój i demokrację. W 1949 r. w Muzeum otwarta została nowa wystawa - "Wyroby dywanowe ludów Azji Środkowej". Z innych prac Muzeum leningradzkiego, wykonanych w tym okresie, wymienić należy badania terenowe, prowadzone na szeroką skalę w różnych okolicach Związku Radzieckiego i rozległą działalność oświatowo-wychowawczą, wyrażającą się przede wszystkim w oprowadzaniu licznych wycieczek po muzeum. Tematyka zbiorowych oprowadzań obejmowała m. in. takie zagadnienia jak: "Sztuka ludowa i ubiór ludowy u Słowian"; "Rosyjska sztuka ludowa"; "Ukraińska i białoruska sztuka ludowa": "Wspólne cechy kultury materialnej Słowian" itp. Praca badawczo-naukowa Muzeum polegała na opracowywaniu organizowanych wystaw i zbiorów muzealnych. W ramach tej działalności muzeum, opracowane zostały następujące tematy: "Wspólne elementy w ubiorze ludów słowiańskich"; "Zmiany w ludowym rosyjskim ubiorze kobiet, związane z rozwojem kapitalizmu na wsi"; "Współczesne budownictwo mieszkalne u Kabardyńców". W końcu 1948 r., jak wspomniano wyżej. Muzeum leningradzkiemu przekazano zbiory Muzeum ludów ZSRR w Moskwie. Muzeum w Leningradzie otrzymało wówczas nową nazwę i stało się jedynym w ZSRR ogólnokrajowym Muzeum ludów Związku Radzieckiego. W nowym muzeum w 1949 r. urządzona została czasowa wystawa Dary demokratycznych zagranic2Jnych organizacji kobiecych dla kobiet Związku Radzieckiego. Wśród tych darów znajdowało się wiele przedmiotów posiadających wartość etnograficzną. Szczególnie wie-le było okazów z dziedziny sztuki ludowej różnych krajów świata. W 1950 r. Muzeum opracowało wystawę poświęconą życiu i kulturze Osetyńców. Jedną z ostatnich wystaw była stała wystawa, obrazująca życie i kulturę ludów Północnego Kaukazu i ludów Powołża. Obie wystawy poprzedzone zostały długotrwałymi pracami w terenie. W związku z tymi wystawami muzeum prowadziło rozległą pracę oświatowo-wychowawczą. Opracowano dla zwiedzających tematyczne wycieczki oprowadzane przez przygotowany specjalnie personel muzealny. Tematyka wycieczek obejmowała między innymi następujące zagadnienia: "Leninowsko-stalinowska polityka narodowościowa". "Konstytucja kraju socjalizmu", "Zycie i kultura ludów Północnego Kaukazu". Oprócz tego opracowano szereg tematów dla uczniów różnych klas, a dla nauczycieli pracownicy naukowi muzeum wygłaszali na konferencjach nauczycielskich związane z wystawą wykłady. Zwiedzanie wystawy kończyło demonstrowanie w specjalnej kinowej sali muzeum filmu popularno-naukowego o tematyce związanej z życiem ludów ZSRR. Celem spopularyzowania wystawy, muzeum organizowało specjalne słuchowiska radiowe w miejscowych radiowęzłach �1114 1115 pt. "Po salach Państwowego muzeum etnografii ZSRR", oraz odczyty w domach kultury. W r. 1952 została w muzeum otwarta nowa wystawa pt. "Ludy Północy - Neńcy i Ewenkowie". Wystawę tę zorganizował zespół pracowników działu Syberii i Dalekiego Wschodu. Obrazuje ona kulturę Neńców (Samojedów) i Ewenków (Tunguzów) ze szczególnym uwzględnieniem zmian, jakie zaszły w życiu tych ludów po Rewolucji Październikowej. Zadaniem wystawy było jasne i poglądowe zobrazowanie dokonanego ostatnio procesu przejścia Neńców i Ewenków od ustroju spólnoty rodowej do socjalizmu w warunkach stworzonych przez władzę radziecką. TEORETYCZNE ZAŁOZENIA ETNOGRAFICZNEGO MUZEOZN A WSTW A RADZIECKIEGO Postępowe założenia etnograficznego muzealnictwa radzieckiego kształtowały się stopniowo, powstając i rozwijając się głównie pod wpływem zmian i przeobrażeń, jakie zachodziły w ujęciach i założeniach etnografii radzieckiej po Rewolucji Październikowej. Założenia i osiągnięcia etnograficznej szkoły radzieckiej znajdowały bardzo wyraźne odbicie w teoretycznych ujęciach czołowych muzeologów-etnografów ZSRR i w pracy muzeów, szczególnie wyraźnie przejawiając się w dziedzinie ekspozycji muzealnej i w akcji oświatowo-wychowawczej. Na zjazdach etnografów radzieckich poświęcano wiele uwagi zagadnieniom muzealnym, omawiano zadania muzeów etnograficznych w nowym socjalistycznym ustroju, podstawy teoretyczne ich działalności jak również sposoby realizowania powziętych uchwał w praktyce. Już na zjeździe leningradzkich moskiewskich etnografów w kwietniu 1929 r. wyraźnie podkreślono konieczność włączenia się muzeów etnograficznych do socjalistycznego budownictwa państwa radzieckiego. Zwrócono również wówczas uwagę na potrzebę dokonania krytycznego przeglądu założeń i działalności muzeów etnograficznych celem usunięcia pozostałości dawnych błędnych ujęć przedrewolucyjnego okresu muzeologii. Na zjeździe tym wysunięto także żądanie właściwego obrazowania kultury ludowej w muzeach w taki sposób, aby wyraźnie przeciwstawić przedrewolucyjnej kulturze i życiu .wsi, obecny jej stan w warunkach socjalistycznego ustroju, ":' o~arclU o technikę przemysłową, o kolektywną gospodarkę i podnieSIenIe kulturalnego poziomu mas pracujących. Podkreślono również konieczność odpowiedniego przedstawienia w ekspozycji muzeów nar~?o.wościowej polityki wynikającej z socjalistycznego stosunku partu l rządu do ludów, które zamieszkują ZSRR i obecnie mogą swobodnie rozwijać w warunkach nowego ustroju swą kulturę narodową w formie a socjalistyczną w treści. W miarę kształtowania się i rozwijania etnograficznej szkoły radzieckiej, w miarę wysuwania przez nią nowych celów i zadań współczesnej etnografii, następowały wyraźne zmiany i w założeniach etnograficznego muzealnictwa. Szczególnie wyraźne o.dbicie znalazły w pracach etnograficznych muzeów radzieckich dwa podstawowe postulaty współczesnej etnografii radzieckiej - konieczność 1) zwrócenia głównej uwagi na badanie kultury i życia współczesnej wsi, a nie tylko dawnych jej form przeżytkowych oraz 2) nowego ustosunkowania się do ludów krajów kolonialnych. Nowy ten stosunek oparty być musi, zdaniem muzeologów' radzieckich, na uwzględnianiu w etnograficznym badaniu tych ludów i muzealnym obrazowaniu ich kultury i życia, nie tylko, jak było dotychczas, zagadnień związanych z ustrojem spólnoty pierwotnej. Główny nacisk obecnie położyć należy na badanie współczesnego życia tych ludów oraz problemu ruchów narodowo-wyzwoleńczych. Te ostatnie zagadnienia rozpatrywane były wszechstronnie na sesji Instytutu Etnografii Akademii Nauk ZSRR, poświęconej badaniu współczesnego położenia ludów krajów kolonialnych i zależnych oraz w pracy L. P o t i e c h i n a w N-2 "Sowieckiej Etnografii" z r. 1951 "Niektóre problemy etnograficznego badania ludów krajów kolonialnych", Założenia i ujęcia etnografii radzieckiej zawarte w pracach Tołstowa, Potiechina, Czeboksarowa, Tokarewa, Koswena i innych czo": łowych etnografów radzieckich, jak również w rezolucjach naukowych sesji Instytutu Etnografii Ak. N. ZSRR i zjazdów etnograficznych znalazły swój wyraz w pracach wybitnych muzeologów-etnografów jak przede wszystkim E. Mi1sztejna, L. Potapowa, i w działalności głównych muzeów etnograficznych kraju. E. Milsztejn i L. Potapow główną uwagę zwracają w swych wypowiedziach na zagad~ienia związane z właściwym zorganizowaniem i opracowaniem wystawy etnograficznej w muzeach radzieckich. L. P o t a p ,ow poświęcił tym problemom obszerną pracę ogłoszoną drukiem w "Sowiec'kiej Etnografii", 1951 Nr 2, pt. "Podstawowe zagadnienia wystawy etnograficznej w muzeach radzieckich". Stwierdza on, że przy ustalaniu zasad ekspozycji etnograficznej muzeologowie radzieccy winni opierać się na naukowych i ideowych ujęciach klasyków marksizmu i leninizmu, a wśród nich przede wszystkim na dziełach J. Stalina, zwłaszcza na jego ostatnich pracach, a następnie na osiągnięciach radzieckiej etnografii. Wśród tych osiągnięć na plan pierwszy wysuwa Potapow badania ludów w celu wyjaśnienia specyficznych narodowych właściwości ich kultury i życia oraz rozszerzenie ram badań przez włączenie do tematyki etnograficznej zjawisk współczesnych �1116 jak również badań nad klasą ro~otniczą. Autor podkreśla, że etnograf~czna muzealn~ ekspozycJa ~ zadnym wypadku nie może rozwijać Się w oderwamu ~d etnografIcznej radzieckiej nauki, że będzie ona nau~o~ą tylko wo~czas ~dy o.prze się na głównych teoretycznych załozemac~ etnografll radzl~cki~j. Pomocą w rozwiązywaniu zagadnień ekspozycYJnych wmno stac SIę ponadto wieloletnie doświadczenie budowania rozmaitego rodzaj li wystaw etnograficznych, organizowanych przez czołowe radzieckie muzea. Opracowuj~c w:ystawy etnograficzne wychodzić należy, zdaniem a~t~ra, z za~a~ stoJąc~ch przed muzeami radzieckimi, jako naukowoo~wlatowY~l mst~t~cJami., Te właśnie zadania wysuwają na plan pl€r~szy.dzlałalnoscl muzeow pracę wystawową, tj. "swoistą naukowa pubhkacJę nagromadzonego i zbadanego materiału" (5, 8). Główn y m' d . , za aTIlem muz~ow. radzieckich jest praca wychowawcza zmierzająca ~o. wytworzema l u~runtowania wśród zwiedzających naukowego sW1a!opoglą~u .marksIstowsko-leninowskiego, "przezwyciężenia przezytk?w kapltahstycznych i mobilizująca obyw<łteli do walki Q zbudowame s~~łeczeństwa komunistycznego". Dlatego podstawowa zasada eksP.ozYCJIe!nograficznej .kryje się w tym, że będąc ściśle naukową, po~mna . byc ona przepojona bolszewicką ideowością, powinna być PO~lty<:zme, uwypuklona, dojrzała i zrozumiała ... Ideowa treść okazUJe s~ę ~łowną ce~hą, określającą jakość ekspozycji" (5, 9). W myśl ~ego UJęCIa ws~ystkle składniki wystawy muzealnej powinny być spoJone głęboką Ideową treścią, której również na'leży podporządkować artyst~czną stronę wystawy. W radzieckiej muzeologii etnograficznej, ?parteJ na zasadach materializmu dialektycznego, odrzucone zostały Jako b~ędne i .nienaukowe wystawy dawnego typu, będące odbicie~l ~ogląd?w .b:rrzuazyjnej etnografii, teorii kręgów kulturowych itp., ]a~ rowmez wystawy ignorujące społeczno-gospodarcze stosunkiktorych wyrazem są przejawy kultury poszczególnych ludów. L. Potapow w cytowanej swej pracy zwraca uwagę na konieczność p??~r:śle~ia w wystawie etnograficznej jej naukowej specyfiki, wyrozn~aJ~ce] ten rodzaj wystawy od innych wystaw muzealnych. Etnog:-afIa, Jako, ~a.uk~ ° lud~ch zajmująca się badaniem ich kultury i żyCia, . w o~r.ozmenlU od mnych nauk np. historii, bada "specyficzne ~vłasclwoscl w ży~iu każdego ludu, te właściwości, które wyróżniają Jeden IU,d.oddruglego na podstawie przejawów kultury i bytu" (5,9). I.t~ własme określenie specyfiki etnografii sprawia, że zadania radzieckIeJ etnografi~ st~ją się szczególnie aktualnymi i ważnymi zgodnie ze zn~~ą wypo~~edzlą J. Stalina z r. 1948 na przyjęciu wydanym dla fińskIeJ d~legacJI, o charakterystycznych właściwościach każdego narodu ~ta~owlą~ych wkład "który wnosi każdy naród do ogólnej skarbnicy sWlatoweJ kultury uzupełniając ją i bogacąc". W myśl tego podstawt>- ,ji ·L=-, ,.. 1117 wego założenia zadaniem ekspozycji etnograficznej staje się zobrazowanie kultury i życia poszczególnych ludów w ich "specyficznych narodowych właściwościach, wyróżniających dany lud od innych ludów" (5, 10). Muzealne obrazowanie kultury i życia każdego ludu i jego specyficznych właściwości musi być przy tym 'ujęte historycznie ze względu na obowiązujące przy etnograficznym badaniu historyczne podejści8 do analizowanych zjawisk. StwieI'dzenie to jest wynikiem głębokiego zrozumienia przez radzieckich etnografów-muzealnych słuszności uznania za jedyną naukową metodę etnograficznej wystawy metodę historycznego pokazu, metodę historyczno-materialistycznego wyjaśnienia etnograficznych faktów i zjawisk" (5, 10). L. Potapow podkreśb również znaczenie i niezbędność oparcia się w muzealnej ekspozycji na historyzmie. Jest to konieczne ze względu na to przede wszystkim, że każde etnograficzne zjawisko posiada swą historię "przy tym nie izolowaną lecz ściśle związaną z otaczającY'mi go zjawiskami, że każde etnograficzne zjaw,is'ko powstaje, rozwija się i żyje lub wymiera zawsze w historycznie określonym środowisku, na tle określonych historycznych warunków" (5, 10). W związku z zagadnieniem historyczności etnograficznej ekspozycji muzealnej występuje problem chronologicznych granic tej ekspozycji, tj. ustalenia i wyboru historycznych okresów w życiu narodu, którego przejawy kultury i życia mają być obrazowane w muzeum. Doskonałą pod względem metodologicznym byłaby, według L. Potapowa, ekspozycja etnograficzna, obrazująca specyficzne cechy kultury i życia danego jakiegoś narodu w Tamach okresów historycznych, ujmujących dzieje tego narodu od zamierzchłych czasów do współczesnej epoki włącznie. Jest to ważne i obowiązujące, zwłaszcza dla centralnych muzeów etnograficznych ZSRR i głównych muzeów poszczególnych republik. Liczyć się tu jednak należy w każdym konkretnym wypadku z warunkami danego muzeum, z charakterem i bogactwem jego zbiorów, określających w dużej mierze stopień możliwości realizowania w praktyce teoretycznych założeń. W każdym razie we wszystkich ogólnych etnograficznych wystawach muzeów radzieckich, obrazujących specyficzne właściwości kultury i życia ludów, które zamieszkują obszar ZSRR, stało się obowiązkowym przeprowadzanie pokazu w ramach wyraźnie zróżnicowanego podziału na dwa zasadnicze okresy: przedrewolucyjny i współczesny, socjalistyczny, po Wielkiej Rewolucji Październikowej. Barozo wyraźnie konieczność tę podkreśla i E. Milsztejn w swym omówieniu wystaw Państwowego muzeum etnografii narodów ZSRR. Stwierdza on, że dzięki przeprowadzeniu takiego podziału wystawy umożliwione zostało uchwycenie i wykazanie zmian jakościowych, jakie nastąpiły w kulturze i ży<;iu �1119 1118 I ! I I danego ludu w warunkach stworzonych przez .władzę radzi.ecką. Na organizowanych poprzednio wystawach etnograf~cznych rozwią~ywar:o zagadnienie obrazowania dokonanych przez Wielką RewolucJę Pazdziernikową przemian drogą zestawiania ze sobą starych form kultury i życia z nowymi. Analizę porównawczą przeprow.adzano badając. poszczególne zagadnienia jak np. formy gospodarki -. uprawę z~e~l, hodowlę zwierząt, bądź z dziedziny kultury społeczneJ np. połozem e kobiety, stanowisko jej w grupie rodzinnej, wych~w:anie dzieci it~: We wszystkich tych wypadkach wykazywano wyraznie w ekspozYCJi zmiany i osiągnięcia jakie w tych dziedzinach życia dała danemu narodowi Wielka Rewolucja Październikowa. Jednakże przy stosowaniu metody porównawczej nie osiągano w pełni pokazu historycznego i z tego względu wystawy obecnie są organizowane na zasadzie podziału na dwie epoki przed- i porewolucyjną. Przy obrazowaniu zdobyczy uzyskanych dzięki Wielkiej Rewolucji Październikowej na plan pierwszy w ekspozycji wysuwane są - organizacja państwowa, pojawienie się miejscowej 'inteligencji, zwycięstwo ustroju koł~ choźniczego, rozwój przemysłowy oraz rozkwit kultury narodowe] w formie a socjalistycznej w treści. L. Potapow w omawianej pracy podkreśla konieczność wykazywania w ekspozycji etnografic~n~j muzeów radzieckich narodowej specyfiki i narodowej formy socJahstycznej kultury i życia narodów ZSRR. Uważa on te zadania za najważniejsze zadania etnograficznej ekspozycji i stwierdza, że od ,:ła~ciwego ich rozwiązania zależy w dużej mierze należyte wypełmeme przez muzea radzieckie ich obowiązków ideowo- politycznych i naukowych. Etnograficzna muzeologia radziecka wielką rolę przypisuje charakterowi pokazu współczesnego stanu kultury i życia narodów radzieckich. Ekspozycja etnograficzna w tym wypadku nie powinna się, zdaniem radzieckich etnografów, ograniczać do pokazu specyficznych właściwości kultury i życia tylko na przykładzie chłopstwa kołcho- • zowego, lecz winna je wykazywać "i w środowisku ludności miejskiej, a przede wszystkim robotników, o ile te właściwości są charakterystyczne dla życia wymienionej kategorii ludności" (5, 11). Właściwe rozwiązanie tych spraw napotyka na wiele trudności. Szczególnie wyraźnie zaznaczają się one przy obrazowaniu życia robotników ze względu na to, że w tej dziedzinie etnografia radziecka jest do~i:ro w trakcie zarówno opracowywania właściwej naukowej metodyk1pk i gromadzenia konkretnych materiałów. Przy oprac?,:y\~aniu v:ystawy stanowiącej pokaz współczesnego stanu kultury l zycia radzie:kich narodów zaznaczają się również niejednokrotnie poważne trudności natury materialnej i technicznej. Wysoko rozwinięte formy so~jalistycznej kultury i życia narodów radzieckich nie dają się już wtłoczyć do ram muzealnej wystawy. Jednakże trudności te w żadnym wypadku, zdaniem Potapowa, nie powinny stanowić podstawy do pominięcia w wystawie obrazu współczesnej kultury i życia kołehoznika lub robotnika takiej lub innej narodowości ZSRR. W każdym konkretnym wypadku powinno się rozwiązywać praktycznie te problemy zależnie od możliwości i warunków poszczególnych muzeów. Zamiast wprowadzać do muzeów traktor, co byłoby i niemożliwym i niepotrzebnym - zastąpić go należałoby odpowiednią fotografią, w innych waru.nkach - obrazem, uzupełniając ilustracje wybranymi właściwie tekstami. Obrazowanie etnograficznej specyfiki ku.ltury i życia tego lub innego narodu radzieckiego nie może być dokonywane w sposób abstrakcyjny, w oderwaniu od konkretnych historycznych warunkó\v życia danego narodu. Winno być ono przedstawione właśnie na tle tych konkretnych warunków dziejowych, które wywarły bądź nadal wywieraj ą silny wpływ na formę i treść kultury źycia poszczególnych ludów. W myśl tego założenia, bardzo silnie podkreślanego m. in. przez L. Potapowa w jego pracy, przy urządzaniu etnograficznej ekspozycji odnoszącej się np. do jakiegoś do niedawna zapóźnionego w rozwoju ludu Syberii nie można pominąć zagadnienia kolonialnej polityki caryzmu w dziale przedrewolucyjnym, jak i leninowskostalinowskiej polityki narodowościowej w dziale współczesnym. Zagadnienia te jednak w etnograficznej wystawie nie powinny być głównym jej celem. To obrazowanie tła historycznego wystawy etnograficznej, całego zespołu tych warunków historycznych, które wykazują wpływ na kulturę i życie danego narodu należy przeprowadzać nie tylko na podstawie samych eksponatów muzealnych lecz również i w oparciu o uzupełniający pomocniczy materiał zarówno ilustracyjny jak i tekstowy. Drugim, niezmiernie ważnym założeniem radzieckiego muzealnictwa etnograficznego jest podkreślanie w ekspozycji klasowego zróżnicowania społeczeństwa w okresie przedrewolucyjnym, jeśli chodzi o ZSRR i w warunkach życia krajów kapitalistycznych i kolonialnych. To wykazywanie rozwarstwienia klasowego osiągają muzeologowie radzieccy drogą zaostrzania charakterystyki klasowej eksponatów kultury materialnej takich jak mieszkanie, jadło, ubiór itp. oraz odpowiednim materiałem tekstowym i ilustracyjnym. Potapow podkreśla, że drogowskazem przy opracowywaniu przedrewolucyjnego działu etnograficznej wystawy winna być dla muzeologów radzieckich nauka Lenina-Stalina o istnieniu dwóch nurtów kultury w każdym społeczeństwie klasowym - jednego - klas posiadających, eksploatujących i drugiego nurtu kultury istotnie narodowej, demokratycznej co do treści i wyrażającej potrzeby warstw ludowych. 71 �1120 L. Potapow w swych rozważaniach o zagadnieniach etnograficznej ekspozycji zwraca uwagę muzeologów na konieczność zwalczania do niedawna dość powszechnej wśród nich skłonności do umyślnej a.rchaizacji kultury narodowej w okresie przedre:volu~yjnym. Arch~izowanie to jest poważnym błędem naukowym I pol~tycznym gdyz. zmekształca rzeczywistość przedstawiając kulturę I ZyCIe poszczegolnych narodów znacznie bardziej opóźnionymi w rozwoju niż odpowiada to istocie rzeczy. Równie błędną postawą jest, zdaniem autora, idealizowanie przedrewolucyjnej kultury i życia różnych narodów wyrażające się w dodatnim ocenianiu wszystkich zjawisk ich kultury. Zasadą obowiązującą muzeologów-etnografów powinno być aktywne podejście do wystawianych okazów. Podejście takie ułatwia dokonanie właściwej oceny narodowych form kultury i życia takiego lub innego ludu. Umożliwia ono z jednej strony przeprowadzenie krytycznego osądu zjawisk, które mimo zewnętrznej świetności były wytworem gospodarczego i kulturalnego zacofania danego ludu w warunkach życia przedrewolucyjnego, z drugiej zaś - wydobycie na jaw form kulturowych, wyróżniających się swą celowością i w czasach współczesnych. Te ostatnie powinny być w ekspozycji wyraźnie ocenione i określone jako "dodatnie kulturowe dziedzictwo, podlegające ochronie i rozwojowi". (5, 12). Muzeologowie radzieccy ważną rolę przypisują treści i układowi wstępnego działu ekspozycji. Dział ten powinien być tak zbudowany aby zwiedzający mógł otrzymać wyobrażenie o miejscu zamie,zkania danego ludu, warunkach antropogeograficznych w jakich lud ten znajduje się, o jego pochodzeniu i głównych etapach historycznego rozwoju. Do działu wstępnego obok eksponatów, map, tablic i tekstów z dziedziny etnografii należałoby również wprowadzić materiał antropologiczny, archeologiczny, geograficzny itp., jak również dane z odpowiednio wybranej literatury, rysunki, mapy i fotografie z zakre,u pomocniczych nauk. L. Potapow występuje przeciw tendencjom przechowywania w magazynach zamiast umieszczenia na wystawie szeregu okazów etnograficznych, pochodzących z okresu przedrewolucyjnego. Tendencje te wynikały z obawy, aby przedmioty takie, wyróżniając się zazwyczaj walorami ekspozycyjnymi, nie przesłaniały sobą mniej barwnych okazów charakterystycznych dla współczesnego socjalistycznego okresu. Tego rodzaju podejście zostało określone przez Potapowa jako formalno-porównawcze i nie mające nic wspólnego z nauką, która "nie boi się faktów, ponieważ umie je wyjaśnić" (5, 13). Rozwiązanie tego problemu w praktyce polega na właściwym wykazaniu w ekspozycji istotnego stanu rzeczy tzn. stwierdzenia, że poza zewnętrzną barwnością poszczególnych przedmiotów kryła się nędza, zależność 1121 mas pracujących od wyzyskujących je warstw posiadających i głębokie zacofanie. W dziale współczesnym natomiast muzeolog radziecki winien wyraźnie podkreślić odpowiednim zestawieniem materiałów wystawy, że dopiero w warunkach socjalistycznego życia masy pracujące osiągają pełnię rozwoju i żyją prawdziwie kulturalnie, wolne od wszelkiego ucisku. Etnograficzna muzeologia radziecka, jak stwierdza L. Potapow, wyodrębnia w układzie ekspozycji różnice pod względem ich tematyki zależnie od rodzaju muzeów, czy są to muzea mniejsze, poszczególnych republik, czy też centralne. W muzeach etnograficznych poszczególnych republik ekspozycja powinna być poświęcona pokazowi charakteryzującemu kulturę i życie ludów danej republiki. Muzea tego typu organizować winny bardziej szczegółowe ekspozycje przedstawiające nawet drobniejsze lokalne odmiany i właściwości kultury danego ludu. W muzeach centralnych natomiast, które zawierają kolekcje obrazujące kulturę i życie wszystkich, bądź większości ludów Związku Radzieckiego, ekspozycja z natury rzeczy powinna być bardziej zwarta i syntetyczna. Niekiedy ekspozycja taka winna nawet w celu uzyskania wię!:szej spoistości jednoczyć w pokazie kilka narodów - jak np. - ludy dorzecza Wołgi, ludy płn. Kaukazu itp. W wypadkach takich zespołowych ekspozycji główny pokaz etnograficznej specyfiki należy jednakże przeprowadzać oddzielnie dla każdego ludu. Obok tego rodzaju ekspozycji w muzeach przede wszystkim centralnych koniecznym jest organizowanie czasowych wystawo węższym zakresie tem:ltyki. Celem takich ekspozycji jest pogłębienie i szczegółowe zobrazowanie oddzielnych etnograficznych zagadnień, odnoszących się do tego lub innego ludu lub do całego zespołu ludów. Tego rodzaju wystawy urządzane są oddawna przez centralne muzea radzieckie i spotykają się z dużym zainteresowaniem zwiedzających. Do rzędu takich wystaw należą np. wystawy organizowane w Państw. muzeum etnograficznym w Leningradzie pt. "Sztuka ludowa i ubiór ludów słowiańskich", bądź też "Wyroby dywanowe ludów Środkowej Azji" itp. . ETNOGRAFIA W MUZEACH KRAJOZNAWCZYCH Muzeologowie radzieccy podkreślają też w swych wypowiedziach znaczenie etnograficznej wystawy w muzeach krajoznawczych, ze względu na wielką rolę wychowawczą i kształcącą tego typu muzeów, licznych bardzo w ZSRR. W r. 1948 odbył się w Naukowo Badawczym Instytucie Krajoznawczym i Muzealnym (Naucno-issledovatefnyj Institut Kraevedceskoj i Muzejnoj Raboty) poszerzony zjazd Rady Naukowej, w którym brało udział ponad 300 uczestników. Zjazd był 71* �1123 1122 poświęcony zagadnieniom zasadniczej przebudowy wystaw muzeów krajoznawczych. Na zjeździe zwrócono szczególną uwagę na sprawę wystawiania materiału etnograficznego w tego rodzaju muzeach. Referat odnośny wygłosił ówczesny zastępca dyrektora Instytutu Etnografii M. G. L e w i n. Stwierdził on, źe w większości wypadków w IIl:uzeach krajoznawczych materiał etnograficzny nie został dotychczas właściwie wykorzystany i przedstawiony, źe stan taki naleźy bezwzględnie zmienić ze względu na wielkie znaczenie tego materiału przy badaniu historii poszczególnych ludów, a przede wszystkim zagadnień ich etnogenezy. Nie moźna traktować materiału etnograficznego tylko jako ilustrację opóźnionych form gospodarki i życia w przeszłości, ciężkiego położenia chłopów i ucisku mniejszości narodowych przez carat. W etnograficznej ekspozycji muzealnej odzwierciedlić należy twórczość danego ludu i jego kulturę, znajdujące swe odbicie w różnych dziedzinach gospodarki i życia, w ludowym budownictwie, technikach, sztuce itp. M. G. Lewin wykazał konieczność obowiązkowego uwzględniania materiału etnograficznego'w ekspozycji muzeów krajoznawczych i tworzenia tam, gdzie tylko pozwalają na to zasoby muzeum, odrębnych etnograficznych działów. Podstawową zasadą budowania wystawy etnograficznej powinien być przy tym konsekwentny historyzm. Autor zwrócił następnie uwagę na to, aby przy gromadzeniu materiałów etnograficznych i ich wystawianiu nie ulegać dawnej tradycji ograniczania się do badania archaicznych. przeżytkowych, form kultury, ponieważ taka achaizacja zniekształCa prawdziwy obraz kultury i życia badanego ludu. Lekceważenie współCzesnych nowych zjawisk kulturowych było, zdaniem M. Lewina. wynikiem formalistycznego podejścia do przeprowadzanych badań i nie pamiętania a najważniejszej zasadzie, że "każde zjawisko należy badać nie w oderwaniu od innych lecz w jego związkach i zależnościach. Tylko wszechstronne, doprowadzone do współczesności badanie kultury i życia ludu daje możność wykrycia dialektyki rozwoju poszczególnych żjawiśk, oświetlenia ich pochodzenia i prawidłowego rozumienia tzw. przeżytków etnograficznych" (2, 181-2). M. Lewin podkreślił w swym referacie konieczność obrazowania w muzeach za pomocą konkretnego etnograficznego materiału nowej, l).arodowej w formie i socjalistycznej w treści, kultury ludów Związku Radzieckiego. Etnograf, jako aktywny bojownik z przeżytkami, a nie suchy registrator faktów, winien wykazać nowe zjawiska w życiu wsi uspołecznionej, nowe formy rozplanowania osady, ludowego budownictwa, nowe formy życia społecznego, sztuki itp. Zadaniem jego jest wykazanie narodowej specyfiki w tych nowych formach i zwró'cenie uwagi zarówno na zjawiska tradycyjne, które zmieniając swą treść społeczną wchodzą do nowego życia jak i na przyżytki czasów przeszłych z którymi nowe staje do walki. Autor stwierdził w zakończeniu swej pracy, że muzea krajoznawcze winny stać się aktywnymi uczestnikami walki o nowe socjalistyczne formy kultury i życia i wykazywać twórczość ludową w całej jej różnorodności. Omawiając stronę techniczną wystaw w muzeach krajoznawczych, nie wyłączając materiałów etnograficznych, referenci stwierdzili konieczność opierania się w ekspozycji muzealnej na autentycznych okazach i nie ulegania błędnej tendencji do zastępowania ich materiałem ilustracyjnym i tekstowym. REALIZACJA TEORETYCZNYCH W ETNOGRAFICZNYCH MUZEACH ZAŁOŻEN RADZIECKICH Ważnym bardzo dla muzeologa-etnografa jest problem rozwiązywania teoretycznych założeń muzealnictwa radzieckiego w praktyce, przez muzea etnograficzne ZSRR. Odpowiedź na to pytanie dają liczne sprawozdania z działalności czołowych muzeów radzieckich zawarte przede wszystkim w czasopiśmie "Sowiecka Etnografia". Przykładem stosowania metody porównawczej w ekspozycji etnograficznej była wystawa "Kultura i życie Osetyńców", urządzona w 1950 r. w Leningradzie, w "państwowym Muzeum Ludów ZSRR. Na wystawie tej zostało przeprowadzone w każdym z obrazowanych tematów porównanie nowego ze starym, z wykazaniem osiągnięć jakie Osetyńcy zawdzięczają Wielkiej Rewolucji Pażdziernikowej. Założeniem jej było porównanie przeszłości i teraźniejszości Osetji i przedstawienie zmian w gospodarce, kulturze i życiu Osetyńców w latach władzy radzieckiej. Wystawę otwierała cytata z przemówienia Stalina związana z momentem nadania autonomii republice osetyńskiej. Przedrewolucyjna Oset ja została zobrazowana na podstawie materiałów zgromadzonych przez dawnych badaczy i podróźników. W dziale tym znajdowały się liczne fotografie ilustrujące feudalne stosunki, gospodarkę i przedrewolucyjne życie Osetyńców. Wykazane również zostało przy pomocy ilust'racji i eksponatów przenikanie na Kaukaz, a w szczególności do Osetji, kapitalistycznych stosunków, w drugiej połowie XIX w. po zniesieniu pańszczyzny. Zwrócono uwagę na wykazanie postępującego w tym okresie nasilenia wyzysku mas ludowych. W dziale tym ostro zaznaczono kontrast między starym i nowym w warunkach socjalistycznej gospodarki Osetji. Pokazano na podstawie materiału ilustracyjnego szereg nowopowstałych przemysłowych przedsiębiorstw, elektrowni i dróg, zobrazowano wkład i pomoc Rosjan przy budowie republiki osetyńskiej, zgromadzono portrety wybitnych działaczy i aktywistów z Kirowem i Ordżonikidze na czele. W dziale - gospodarka i zajęcia ludności - obrazując hodowlę zwierząt stanowiącą główne za- �1124 jęcie ludności przedstawiono całokształt dawnych narzędzi i sprzętów związanych z hodowlą, zwracając przy tym uwagę na należyty pokaz stanowiska i pracy pasterzy. Zobrazowano również produkty hodowli, obróbkę wełny, technikę wyrobów wełnianych, przyrządy i przybory służące do tego celu. W dziale tym zestawiono dla porównania dzisiejsze wyroby i organizację pracy np. - tworzenie brygad w kołchozach z kobiet umiejących wyrabiać burki. Dział uprawy ziemi otwierała cytata z pracy J. Stalina o stosunkach agrarnych u Osetyńców za czasów carskich. Odpowiedni diagram wykazywał przy tym ilość ziemi wypadającej na 1 Osetyńca przed Rewolucją Październikową. W dziale tym zobrazowano dawną technikę uprawy ziemi, narzędzia pierwotne jak równieź obrzędy religijno-magiczne związane z uprawą ziemi. Z~cofanemu przedrewolucyjnemu gospodarstwu wiejskiemu przeciwstawiono nową gospodarkę socjalistyczną opartą o przodującą technikę. Posługując się okazami, makietami, diagramami, fotogn.fiami itp. umiejętnie wykazano wzrost i wyższość obecnego gospodarstwa wiejskiego Osetyńców, kwitnące wsie kołchozowe i stopniowe zacieranie się różnic między wsią i miastem. W dziale ,idom i sprzęty" - za pomocą makiet i materiału ilustracyjnego zestawiono ze sobą dawne i nowe domy Osetyńców, kułaka i biedaka z okresu przedrewolucyjnego ze współczesnym domem kołchoźnika. Wykazano zmiany zarówno w zewnętrznym wyglądzie domów jak i urządzeniu wnętrza. Osobny dział poświęcono kobiecie osetyńskiej. Za pomocą makiet przedstawiono obrazki z życia kobiet przed rewolucją, podkreślając stanowisko jej i pracę w domu - przy warsztacie, przy wyrobie mlecznych produktów, noszeniu wody i,tp. Ilustrując obecne położenie kobiety w Osetji podkreślano w ekspozycji udział jej w życiu społecznym i politycznym. W osobnym dziale zgromadzono materiały z dziedziny oświaty i sztuki ludowej przed i po Rewolucji. Obok okazów rękodzielnictwa ludowego zebrano tu ilustracje do bajek i opowieści ludowych, prace rzeżbiarza osetyńskiego, fotografie zabytków architektonicznych itp. Zobrazowano również stan szkolniotwa i oświaty dawny i obecny. Wystawę zamykał tekst listu narodu osetyńskiego do J. Stalina w 25-lecie nadania autonomii Północno-Osetyńskiej SRR. Wystawa przedstawiła zwiedzającym za pomocą konkretnego materiału etnograficznego w postaci okazów muzealnych i odpowiednio dobranego materiału pomocniczego obraz ogromnych przeobrażeń .i~kie zaszły w życiu Osetyńców za czasów radzieckich. Dwie stałe wystawy etnograficzne p. t. "Ludy północnego Kaukazu" i "Ludy Nadwołżańskie" otwarte również w 1950 r. w Państwowym Muzeum Etnografii ZSRR są przykładem zastosowania w ekspozycji zasady podziału jej na dwa odrębne działy przed i pore\volucyjny. Podział wystawy na dwie epoki pozwolił zrealizować w pełni pokaz hi- 1125 storyczny i wyodrębnić wyraźniej niż przy metodzie porównawczej jakościowe zmiany jakie zaszły w życiu tych narodów za panowania władzy radzieckiej. Nowością tych wystaw było ponadto zaostrzenie pok~zu klasowego zróżnicowania badanego społeczeństwa, zróżnicowania przejawiającego się w wytworach kultury materialnej, przede wszystkim w ubiorze, mieszkaniu itp., następnie mocniejsze wydobycie tego co wnosi każdy naród do ogólnoświatowego dorobku kulturowego, wreszcie podkreślenie związków danego narodu z postępową kulturą rosyjską za czasów carskich i przedstawienie zdobyczy osiągniętych p."zez dany naród dzięki zwycięstwu Rewolucji Październikowej. Wstęyem do wystawy "Kabardyńcy" były wyjaśnienia historyczne i charakterystyka geograficzna obszaru przez nich zamieszkałego. Z kolei następował dział obrazujący przeszłość Kabardy. W dEiale tym główny nacisk został położony na przedstawienie rozwarstwienia klasowego społeczeństwa przedrewolucyjnej Kabardy. Zagadnienie pokazu dawnego układu stosunków społecznych zostało muzealnie rozwiązane przez umieszczenie na wystawie odpowiednio ubranych manekinów wyobrażających różnych przedstawicieli poszczególnych warstw społeczeństwa kabardyńskiego. Przedstawiony został kniaź w pełnym rynsztunku bojowym, bogato ubrana kniahini, a między nimi przedstawiciele uciemiężcnej ludności dm,\arczającej bogactw możnowładcom kobieta z ludu, rolnik i pasterz w odpowiednio ubogich ubiorach ze swymi narzędziami pracy. Obraz ten uzupełniał ponadto schemat ustroju społecznego, na którym uwidoczniony został podwójny ucisk doznawany przez lud kabardyński - ze strony miejscowych warstw posiadających oraz caratu. W dziale przedrewolucyjnym wystawiono materiały ilustrujące główne zajęcia ludności i rzemiosła ze szczególnym uwzględnieniem narzędzi produkcji, a następnie ubiór i sztukę ludową. Drugi dział wystawy, radziecki. zaznajamiał na wstępie z ustrojem państwowym kabardyńskiej ASRR. Z kolei eksponaty wystawione, makiety i materiał ilustracyjny oraz tekstowy obrazowały obecne życie i kulturę kabardyńców, wysoki poziom ich rolnictwa uspołecznionego i osiągnięcia w dziedzinie gospodarstwa wiejskiego. Na tablicach zgromadzono dane ilustrujące przemiany jakie zaszły w dziedzinie sztuki i kultury kabardyń-' ców, wielkie rozpowszechnienie literatury rodzimej, wzrost ilości przekładów z rosyjskiego na kabardyński dzieł W. Lenina i J. Stalina, nową twórczość artystyczną, teatralną, itp. Wystawę zamykał wiersz życzenia narodu kabardyńskiego dla wielkiego opiekuna ludów ZSRR - J. Stalina. Wystawa "Ludy nadwołżańskie" poświęcona Maryjcom i Czuwaszom, oparta była na tej samej zasadzie podziału ekspozycji na dwa działy - przedrewolucyjny i radziecki. Życie i kultura każdego z tych �1126 ludów zobrazowane zostały w oddzielnych salach. Układ obu wystaw opracowano podobnie jak na wystawie "Ludy Kaukazu". Rozpoczynał ekspozycję wstęp historyczno-geograficzny, następnie wystawiono okazy ilustrujące główne zajęcia ludności przed rewolucją, narzędzia używane i sprzęt. Eksponaty te świadczyły wymownie o niskim poziomie technicznym, zacofaniu gospodarczym i nędznym życiu ludów nadwołżańskich za czasów caratu. W obu wystawach uwzględniono szeroko pokaz autentycznych scen zbiorowych, wnętrz i obrazków z życia i pracy Maryjców i Czuwaszów - np. manekiny kobiety i mężczyzny przy tkaniu mat, starca przy pleceniu koszyków, kobiety zajęte mieleniem na żarnach itp. Charakterystykę klasową i obraz układu stosunków społecznych wsi maryjskiej i czuwaskiej wykazano za pomocą eksponatów oraz fotografii ilustrujących różnorodność ubiorów i mieszkań ubogich i bogatych mieszkańców Nadwołża. W dziale radzieckim odpowiednie teksty, tablice ilustracyjne, makiety, fotografie, obrazy, wykresy i mapy poświęcone socjalistycznemu gospodarstwu wiejskiemu i przemysłowemu mówiły o ogromnych, zasadniczych przeobrażeniach jakie zaszły w gospodarce, kulturze i życiu Maryjców i Czuwaszów po Rewolucji Pażdziernikowej. Dział radziecki zwykle zamykał tekst - cytata z pracy W. Lenina lub J. Stalina, odnoszący się do zagadnień narodowości, unicestwienia ucisku i odrodzenia narodowego poszczególnych ludów ZSRR, w warunkach jakie zostały im stworzone przez władzę radziecką. Jedną z ostatnich wystaw otwartych w Państwowym Muzeum Etnografii ludów ZSRR była wystawa obrazująca życie mieszkańców Północy - Neńców i Ewenków. Dział wstępny wystawy zawierał materiał ilustrujący za pomocą map i fotografii środowisko geograficzne w jakim żyją Neńcy i Ewenkowie oraz eksponaty archeologiczne, świadcząee o tym, że historia ludów Syberii-sięga daleko w przeszłość. W tym dziale również przedstawiona została historia odkrycia, badania i zdobywania Syberii przez Rosjan oraz schemat rozsiedlenia ludności Syberii. Na wstępie działu odnoszącego się do Neńców znajdowała się mapa rozmieszczenia Neńców w końcu XIX i na początku XX w. wraz z tekstem zawierającym dane historyczne. Z kolei wystawione zostały materiały oryginalne i ilustracyjne, obrazujące główne zajęcie Neńców - hodowlę renów. W związku z tą gałęzią gospodarki przedstawione zostało dawne klasowe zróżnicowanie Neńców, które wyrażało się głównie w podziale społecznym na bogatych właścicieli wielkich stad renów i wyzyskiwanych biedaków. Pokaz dawnych ubiorów i dawnego mieszkania Neńców tzw. czumu stożkowatego, pokrywanego w zimie skórami a w lecie korą brzozową. zamykał dział przedrewolucyjny wystawy. 1127 W dziale następnym na tablicach ilustracyjnych i makietach zobrazowane zostały dążenia władzy radzieckiej do odrodzenia ludów Dalekiej Północy i osiągnięte rezultaty w postaci unowocześnienia głównych gałęzi gospodarki tubylców - hodowli renów i rybołówstwa, założenia gęstej sieci kołchozów i sowchozów hodowlanych, wprowadzenia uprawy jęczmienia i ziemniaków do okręgu Nenieckiego wreszcie rozprzestrzenienia oświaty, opieki lekarskiej itp. W podobny sposób urządzony został dział poświęcony Ewenkom. l j I l I ! 1 \ Przykładem żywego oddżwięku etnograficznego muzealnictwa radzieckiego na bieżące aktualne wydarzenia wielkiej wagi była m. in. wystawa p. t. "Ajnowie - mieszkańcy południowego Sachalinu i Wysp Kurylskich". Wystawa ta stanowiła swego rodzaju odzew Państwowego Muzeum Etnograficznego w Leningradzie na tak ważne dla historii ZSRR wydarzenie oswobodzenia przez Armię Czerwoną w 1945 r. spod japońskiego jarzma południowego Sachalinu i Wysp Kurylskich. Była ona pokazem kultury i życia Ajnów, rdzennej ludności tych terenów. Oparta została na rzeczowym materiale, zgromadzonym przez ekspedycję Muzeum w latach 1910-12 i ilustrowanym pięknymi fotografiami, obrazującymi życie Ajnów. Dział wstępny wystawy podawał charakterystykę środowiska geograficzneg.o Płdn. Sachalinu i Wysp Kurylskich oraz dzieje odkrycia i poznania tych obszarów przez Rosjan w końcu XVII i na początku XVIII w. Główną częścią wystawy był pokaz oryginalnej kultury Ajnów, ich ubiorów, narzędzi pracy, sztuki, wierzeń itp. Część wystawy poświęcona została wykazaniu ujarzmienia i wytępienia Ajnów przez Japończyków, którzy doprowadzili ten lud niegdyś liczny do stanu małego, wymierającego plemienia. Kończyło wystawę przedstawienie roli Armii Czerwonej w wyzwoleniu Ajnów i zobrazowanie nowych warunków życia Ajnów pod władzą radziecką. Jak etnograficzne muzealnictwo radzieckie odnosi się obecnie do problemu pokazu życia i kultury ludów krajów kolonialnych i zależnych wyjaśnić może wystawa w Muzeum Antropologii i Etnografii im. Mikłucho-Makłaja Ak. Nauk ZSRR w Leningradzie p. t. "Kultura i życie ludów Indii" zorganizowana w 1950 r. Politycznym podłożem urządzenia wystawy było skierowanie uwagi społeczeństwa radzieckiego na położenie ludów Indii, sąsiadujących z rewolucyjno-demokratycznymi Chinami, które osiągnęły zwycięstwo w walce z międzynarodowym imperializmem. Zbiory zgromadzone głównie przez rosyjskich podróżników i uczonych, miały wykazać zwiedzającym ogromny wkład wniesiony już do ogólnoświatowej kultury przez ludy Indii i nieograniczone możliwości dalszego ich rozwoju po przyszłym oswobodzeniu się od ucisku kolonialnego. Ze względu na ogromny materiał rzeczowy wystawa obrazowała jedynie niektóre �1129 1128 tylko działy kultury l zycla ",ybranych, Dzieliła się ona na kilka działów: najważniejszych ludów Indii. 1) wstępny, 2) 3) 4) 5) 6) 7) zawierający ogólne wiadomości o Indiach, ich ludności i jej gospodarce; gospodarstwo wiejskie, społeczna organizacja i życie ludności rolniczej; najważniejsze rzemiosła; sztuka i architektura; religia; teatr hinduski; zakończenie, charakteryzujące główne etapy ruchu narodo\\"owyzwol eńczego. Wystawę otwierała duża mapa fizyczna Indii, pouczająca widza o środowisku geograficznym, wśród którego przebywa 400 milionowa ludność kraju. Materiały uzupełniające i inne mapy mówiły a bogactwach naturalnych Indii, o roli gospodarki wiejskiej i przemysłowej, hodowli zwierząt, surowcach, zapasach energii wodnej, sieci kolejowej itp. oraz o rabunkowej kolonialnej polityce Anglii. Charakterystyka ludności przedstawiona została za pomocą mapy rozmieszczenia głównych języków, diagramu podziału ludności według zajęć, licznych rysunków i fotografii ilustrujących różnorodność fizyczną mieszkańców Indii oraz odpowiednich tekstów. Wykazany również został stan oświaty i analfabetyzm - w 1941 r. w Indiach zaledw'ie 12 proc, ogółu ludności umiało czytać i pisać. Szczegółowo zobrazowano na wystawie stan gospodarki wiejskiej stanowiącej podstawę całej gospodarki Indii ze względu na to, że zajmuje się nią około 80 proc. ludności. Szeroko rozpowszechnione w Indiach prymitywne narzędzia rolnicze i l11:akieta typowej studni obrazowały pierwotną technikę i zacofanie gospodarstwa wiejskiego. Za pomocą odpowiednich wyjaśnień przedstawiono na wystawie stan posiadania ziemi w Indiach, rozdrobnienie gospodarstw chłopskich, ilość bezrolnych i skupienie połowy powierzchni uprawnej w rękach dawnego feudalnego możnowładztwa. Ten dział wystawy zaznajamiał ró,vnież zwiedzających ze społecznymi stosunkami w hinduskiej wsi, z archaiczną spólnotą wioskową i organizacją kastową - stanowiącymi przeżytki dawnych feudalnych i przedfeudalnych form organizacji społecznej. Makieta wioski bengalskiej obrazowała typ budowli mieszkalnych i gospodarskich, roboty polne i sceny z życia wiejskiego. PoI{az zróżnicowania gospodarstw bogatych i biednych wieśniaków ilustrował społeczne rozwarstwienie wsi hinduskiej. Zgromadzone przedwioty codziennego użytku, sprzęty domowe, narzędzia i naczynia do przygotowywania pożywienia, ubiór i strój, ozdoby itp. dawały wyobrażenie o warunkach powszedniego życia zwykłego "szarego" Hindusa. W dziale rzemiosł na plan pierwszy wysunięto pokaz bawełnianych, jedwabnych i innych tkanin, które zdobyły zasłużoną sławę dla wyrobów hinduskiego rękodzielnictwa. Wystawa wykazywała ruinę hinduskich tkaczy-rękodzielników spowodowaną przez angielską przemy~ słową ekspansję Za pomocą fotografii przedstawiono położenie r:>botników we współczesnych przedsiębiorstwach przemysłowych i dolę bezdomnych bezrobotnych. Dużo miejsca zajmował pokaz wyrobów 7. metalu broni, naczyń i ozdób kutych, rytych, inkrustowanych itp., oraz rzeźbionych wyrobów z drewna, kamienia i kości słoniowej, takich jak szkatułki, skarbczyki, ołtarzyki, a nawet części wewnętrznego urządzenia mieszkania, ozdoby okien i inne. Ze sztuką i architekturą ludów Indii zaznajamiały modele południowo-hinduskich świątyń, oryginalny fragment kolumnady pałacu z miasta Nasik i liczne ilustracje zabytków starożytnego i średniowiecznego budownictwa hinduskiego. W dziale religii liczne eksponaty w postaci przedmiotów kultu, wyobrażeń bóstw, ołtarzy domowych itp. obrazowały prymitywne wierzenia ludowe i główne formy najważniejszej religii Jndii - hinduizmu, rozwiniętego na bazie kastowej organizacji i przekonaniu o odwiecznej nierówności społecznej ludzi. Zdaniem sprawozdawcy M. Kudriawcewa, wystawa wykazuje ważną rolę, jaką odgrywa hinduizm w warunkach nędzy, analfabetyzmu i kolonialnego ujarzmienia większej części ludności Indii, jako broń ideologiczna reakcji hinduskiej W następnym z kolei dziale liczne eksponaty obrazowały różne formy i rodzaje ludowego teatru hinduskiego. W cejlońskim teatrze masek przedstawione zostały karykaturalne wyobrażenia Europejczyków, ściślej Anglików. Te złośliwe, realistyczne ujęcia cieszą się dużym powodzeniem wśród ludu. W dziale zamykającym wystawę przedstawiona została za pomocą map, rysunków i fotografii historia narodowo-wyzwoleńczego ruchu, począwszy od powstania jakie wybuchło w 1857 r. wśród wojsk hinduskich, znajdujących się na służbie angielskiej. Wystawa zaznajamiała widza z kapitalistycznym rozwojem Indii, powstaniem burżuazji hinduskiej i jej politycznych organizacji oraz ruchem robotniczym i organizacjami komunistycznymi kraju. Mówiła ona o walce jaką prowadzą ludy Indii z obcym imperializmem, miejscową burżuazją i feudałami. Wykazywała na przykładzie powstania chłopów z Telinganu w księstwie Chaidarabad w 1947 r. kierowanego przez miejscowe komunistyczne wiejskie i młodzieżowe organizacje, aktywną, rewolucyjną walkę i nowe metody rozwiązywania przez sam lud palących społecznogospodarczych problemów. �1130 1131 5. P a t a p l) v L., Osnovnye voprosy elnografićesko.i ekspozicii v sovelskich muzejach. SOY. Etn. 2, 1951. 6. S a m a r i n J .. Etnograficeskie muzei. Bolś. SOY. Ene. t. 64 s. 77:]. Moskva 1934 Wystawa "Ludy Indii" zbudowana została zgodnie z założeniami etnografii radzieckiej i postępowym jej stosunkiem do ludów krajów kolonialnych i zależnych. Podawała ona zwiedzającym muzeum obraz kultury i życia ludów zamieszkujących ogromny niezmiernie bogaty kraj, wykazywała nędzę ich i pozbawienie praw w warunkach kolonialnego ustroju oraz walkę o niezależność. Na podobnych zasadach oparta również była wystawa "Indonezja" urządzona w lecie 1949 r. w M A E. Celem tej wystawy było zobrazowanie, według słów sprawozdawcy, "wysokiej kultury tubylczej ludności Indonezji, Jawańczyków, Malajów, Bataków itp. i zaznajomienie z historycznymi losami i bohaterską walką 70 milionowego narodu indonezyjskiego z nieludzkim kolonialnym ustrojem o narodową wolność i niezależność" (3, 191). Zbiory, zgromadzone na wystawie, pochodziły przeważnie z kolekcji zebranych w Indonezji przez różnych podróżników i badaczów w drugiej połowie XIX w. i na początku XX w. Późniejsze dzieje kraju, jego gospodarcze położenie i walka Indonezyjczyków z kolonialnym ustrojem zostały przedstawione częściowo za pomocą eksponatów, głównie zaś map, rysunków, schematów, makiet i fotografii. Materiały ilustracyjne tego działu wystawy obrazowały proces przejścia od żywiołowych powstań do organizowanych wystąpień, jak również znaczenie komunistycznej partii w zjednoczeniu mas pracujących Indonezji. Przykłady pracy MAE i Państwowego Muzeum Etnografii Ludów ZSRR w Leningradzie wykazują jasno nowe drogi etnograficznego muzealnictwa radzieckiego, jego założenia teoretyczne i wysokie osiągnięcia w praktyce. Stanowią one świadectwo wyników oparcia pracy muzealnej o zasady marksizmu-leninizmu i postępowe założenia etnografii radzieckiej, uwspółcześnienia tej pracy i włączenia się czynnego do socjalistycznego budownictwa kraju. BIBLIOGRAFIA w y k a ,z s k r Ó t Ó w. AN SSSR - Akademi.ia Nauk SSSR. BalS. SOY. Enc. - Bolsaja Sovetskaja Enciklope<lija. SOY. Etn. - Sovetskaja Etnografija. Żródła cytat. 1. BalS. So\'. Ene. t. 40, s. 545. Moskva 1938. ~. G a l k i n a P., Sessija Naucno-issledovatel'skogo Institula Kraevedćeskoj i Muzejnoj Raboty. SOY. Etn. 2, 1949. 3. Kar u n a v s k a j a L., Ekspózicija ..Indonezija" v Muzee Antropologii i Etnografii AN SSSR. SOY. Etn. 3, 1950. 4. K i s I jak a v N. A., Mmej Antropologii i Etnografii AN SSSR \' 1949 g. So\'. Etn. 3, 1950. 1 A b r a m z o n S., Etnograficeskaja rabota v Kirgizii. SOY. Etn. 4, 1946. A n t r a p a v a V., MuzeJ ąntropologii i etnografii im. Petra VeJikogo v 1946 godll. SOY. Etn. 1, 1947. A n u f r i e v D., Sobiratel'skaja rabota muzeja Mordovskoj ASSR. SOY. Etn. 1, 1947. B e l i c e r V., Etnograficeskaja ekspozicija w Kraevedceskom Muzee Korni ASSR. Sov. Etn. 4, 1946. B e l i c e r V., Etnografija v kraevedceskich muzejach Molotovskoj oblasti. SOY. Etn. 1, 1948. B e l i c e r V., Vystavka "Narodnaja odezda i narodnoe tvorcestvo Belorussov" SOY. Etn. 2, 1948. v Muzee Narodov SSSR, B e z k o v i c A., Podarki zensklch demokrattćeskich organizacij zarubeznych stran zenscinam Sovetskogo Sojuza. SOY. Etn. 1, 1950. B d o j a n V., Etnograficeskaja rabata v Armjanskoj SSR v 1951 g. SOY. Etn. 1, 1953. B 10m k v i s t E., Lipsic B., Sprincln N., E:kspozlcionnaja rabata Muzeja Antropologii i Etnografii AN SSSR. SOY. Etn. 4, 1948. B u d a e v D., Smolenskij oblastnoj kraevedćeskij muzej. SOY. Etn. 1, 1953. B u t i n o v a M., Novaja ekspozlcija v Muzee Antropologii I Etnografii "Korennoe naselenie Australii i Okeanii". SOY. Etn. 2, 1953. C a c a s v i l i K., Gosudarstwennyj Istoriko-etnograflćes'kij Muzej g. Tbilifi. Sov. Etn. 2, 1946. C e b o k s a r o v N., Etnograficeskaja rabata v Sovetskoj Pl'ibaltlke. Sov. Etn. 4, 1949. C e r n i c y n N., Materialy Totemskogo Kraevedćeskogo Muzeja (vologodskaja ob!.) o russkich zemleprochodcach. SOY. Etn. 4, 1949. C i ć e r o v V., Rabata Instituta Etnografii imeni N. N. Miklucho-Maklaja AN SSSR v 1946 g. SOY.Etn. 2, 1947. (: a c a s v i l i K., Gosudarstvennyj lstoriko-etnografićeskij Muzej g. Tbilisi. v 1947 g. SOY.Etn. 3, 1948. C i t a j a G., Etnograficeskie issledovanija v Gruzinskod SSR. SOY. Etn. 4, 1948. D z a f a r z a d e I., :Etnografićeskaja rabata v Azerbajdzanskoj SSH. SOY.Etn. 2, 1946. E r o c h i n V., Rjazanskij kraevedĆeskij muzej. SOY. Etn. 1, 1953. E r s o v N., P i s a r c i k A., Sektor etnografii Instituta Istorii, Archeologii i Etnografii Akademi Nauk Tadzidskoj SSR. SOY. Etn. 1, 1953. F e d e r o v G., Karaimskij istoriko-etnogranćeskij muzej. SOY. Etn. l, 1948. G r a f f e l' b e r g E., Kisljal{Qv N., Otdel Percdnej i Sl'ednej Azii Instituta Etnografij Akademii Nauk SSSR. SOY. Etn. l, 1948. G a I k i n a P., Sessija Naućno-Issledovaterskogo Instituta Kravedceskoj i MUlejnoi Rabaty. SOY. Etn. 2, 1949. G e g e s i d z e M., Etnograficeskaja vystavka Gruzii. SOY. Etn. 2, 1953. G r i n b l a t M., Belorusskaja sovetskaja etnografij a za 30 let. SOY. Etn. 2, 1948. G u r v i ć L, Pja! let etnograficeskoj rabaty v Olenekskom rajone Jakutskoj ASSR SOY. Etn. 1, 1947. I s k a k a v I., Respublikanskij kraevedćeskij muzej Marijskoj ASSR. SOY. Em. 1, 1953. J a n d li S k i n S., Kl'aevedceskij muzej Cuvasskoj ASSR. SOY. Etn. 2, 1950. �1132 1133 K a I LI '" v B.. Sel11enow L .. Kastuev A., 1897-1947, (Recenzja). SOY. Etn. 2, 1950. MUlej K a lo e v kultury. B., Vystavka Osetinskogo by ta i K a p I a n - I n g e l' R., Memoria!'nyj Muzej M. V. grafii AI<adel11li Naul< SSSH. SOY. Etn. 2, 1949. Kar LI n o v s k a .i a L., grafii AN SSSH. Sov. Antropologii i Etnografii K i s I jak o v N., Muzej SOY. Etn. 2, 1950. Antropologii i Etnografii SOY. Etn. v Muzee AN u dr j a v SOY. Etn. C e v M., 3, 1950. Novaja ek"flozicija po 3, 1950. pri v SSSR Rezo!jucija etnografićeslwgo soveścanija pri Institute Etnogl·afii AN SSSR 2 ucastiem predstavitelej sojuznych i aytonomnych respublik, sostojavśego y Moskve s 23 janyarja po 3 fevralja 1951 goda. SOY. Etn. 2, 1951. Osetii, S a I m a n o v i c M., SOv. Etn. 2, 1950. Institute8tno- Antropologii SSR AN K J u n e r N., G I o v a c kij G., Vystavka kitajskogo K t' i c h e l i A., Gosudarstvennyj Istoriko-Etnograficeskij Sov. Etn. 4, 1946. !( Sevemo.i Lomonosova EksPOZicija ..Indonezi.ja" Etn. 3, 1950. K i s l jak o v N., Muzej SOY. Etn. 2, 1949. Kraevedelija S Etno- 1949 godu. S kuiture i bytu narodov L e b e d e v a A., Vystavka v Muzee Narodov SSSR. L e v i a t o v V., Muze,j SOY. Etn. 4, 1946. Muzej Narodnogo Azerba,jdżana Latvijskoj i narodnoe "Narodnaja odezda SOY. Etn. 2, 1947. isto1'ii By ta Akademii ssa tvorcestvo Nauk (Brivdabas Gosudarstvennyj istoriko-etnograficesklj muzej. M a s I o vaG., Etnograficeskaja rabota v muze,jach Vl!'njusa. SOY. Etn. M a s I o vaG., Vystavka ,.Pol'skoe nal'Odnoe iskusstvo i chudozestvennye Sov. Etn. 2, 1949. Sovetskaja :Enciklopedija, t. 40, s. 545--549. Moskva v Mordovskom N a .I d i c D., Odeżda bolgarskogo naroda kak obrazec (Po materialam vystavki 1952 g.). SOY. :Etn. l, 1953. O k I a d n i k o v A., SSSR, X, XI, XII. O r lo v a E., Novaja SOY. :Etn. 4, 1952. Sborniki SOY. Etn. ekspozicija Muzeja 2, 1950. Antropologii i y Gosudarstyennom tvorcestva. Etnografii Akademii Muzee :Etnografii Naradoy P o t a p o v L., "Aj.ny-żiteli jużnogo Sachalina i Kuri!'skich ostrovo"" (yystaYka Gosudarstvennogo Muze,ja :Etnografii). SOY. :Etn. 2, 1946. P o t a p o y L., :Ekspozlcija po slavjanskim narodam v Gosudarstvennom Etnografii, SOY. :ETN., 2, 1948. p o t a p o v L., Osnovnye SOY. :Etn. 2, 1951. Ił. a b i n o v I c M., Institut SOY. :Etn. I, 1946. vopl'osy :Etnografii etnogmficeskoj v gody ekspozicii Velikoj v sovetsklch Otecestyennoj Fi a j t M., Sessija Instituta :Etnografii, posYjascennaja POłoźenija nal'Odoy koloniaTnych i zawisimych strano " Izuceniju sovremennogo SOY. Etn. 2. 1949. l I t. (Po v~'stavok). narodnych mastera v Central'nom AN SSSR l, 1951. muze,lach Vel e va Muzee Vo r o b i e y N., Busygin styennogo universiteta muzej M., Vystavka "Bolgarskie Sofii SOY. Etn. 4, 1949. i dejateTnosf sovetskich Dagestansko.i etnografii 3, 1951. antro- muzeja". etnograficeskich SSR. SOY. :Etn. 4, 1946. etnologiceskogo oblasti. Moskwa Dagestanslwgo v Armenii. narodnye parke Baltijskoj etnograficeskogo rabota SOY. Etn. tkani" kraeyedceskogo 2, 1950. v Narodnom E., Jusupow p .. :Etnogl'aficeskij SOY. Etn. 1, 1948. Muzej Etnograficcskom Kazanskogo gosudar_ Instituta Ji:tnografii Akademii Nauk SSSR v 1949 godno Z d a n k o T., Rabata SOY. Etn. 2, 1951. lnstituta :Etnografii Akademii Nauk SSSR v 1950 godu. Ź d a n k o T., Etnograficescoe Instituta soyesćan.ie Etnografii 1951 g. SOY. Etn. 2, 1951. Akademii SSSR Nauk 1928. mu Z d a n k o T., Rabota SOY. Etn. 2, 1950. Z d a n k o T., Rabota Sov. Etn. 2, 1953. v Muzeja. zadaćach gruzlnsko,j USSR. remesel materiałam Itogam rabotO' kompleksnoj za 1952 god. SOY. Etn. 2, 1953. muzej 64 oblasti chudozestvennych Samarkandskogo z a n a v s k o g o "O B. Kry 2, 1929. V a r d u m j a n D., Ko!choznyj I vojn~'. Cenl0yickoj proizvedenijach Etnografii SOY. :Etn. rabota T \. e r d o c h l e b o v A., :Etnografioeska,ja zeja za 25 let. SOY. :Etn. 4, 1952. SSSR. muzejach. v Iskusstve iskusstva. Enclklopedija, T o i s t a y S., Nacmeny C P.O. l-ja otcetna,ja vystayka rabot pod'otdela Gosudarstvennogo muzeja centralno-promy~lenno,j T o l s t o v S., Sovetska,ja ~kola y etnografii. SOY. :Etn. 2, 1947. Nauk Muzee ..Puszkin Vystavka Instituta im. S. M. Klroya. T k e ś e l a ś v i 1 i G., Kustamyj kraeyed- narodnogo v vystavka n"rodnych SOY. :Etn. 2, 1949. TezisO' dokłada B. S o k o l o v a· "Postroene l11uzeev". Etnografl,ja, 2, 1929. 1938. respublikanskom muzej Jumynskogo I' e n f e vaL., Druzba russkogo i estonskogo narodov po clannym i istorii, (Vystavka y Muzee narodnogo bytu :Estonskoj SSR). SOY. Etn. TezisO' dokI ada Etnografija, a s l o vaG., Faleeva V., Vystavka proizvedenij nal'Odnogo pl"ikładnogo iskusstva i chudozestvenno.i pl'omy~lennosti RSFSR. SOY. Etn. 2, 1953. M I c h a i l o v s k a,j a A., Organizacija i technika muze,jno,j ekspoziCii. Moskva 1951. M i I'~ t e j n E., GosudarstvennYJ Muzej Etnografii. SOY. Etn. 1, 1948. M ll'~ t e,j n E., Gosudarstvennyj Muze,j Etnografii Narodov SSSH. SOY. :Etn. 1, 1950. M i I'ś t e J n E., :Ekspozicli GosudarstYennogo Muzeja Et'nograf.ii Narodov SSSR. SOY. :Etn. 3, 1951. Bogaja Sovetskaja narodnom '" e r en fe vaL., Konferenci.!a po . pologo-etnograficeskOj ekspedicii 1, 1948. remesla. ]I.{ M Y s i n A., EtnografH~eskie materialy ćeskom muzee. SOY. :Etn. 3, 1953. Bolsaja vystavke T a k o e vaN., :Etnograficeskie materia lO' v kraevedcesklch i Severo-Osetinskoj ASSR. SOY. Etn. 1, 1949. SSR. T€ M a k a I a t i j a S., Gorijskij SOY. Etn. 2, 1946. a t a n o y i c G., kUl'tUl'y i otdycha l' Vystavka 4, 1949. na Kołchoznyj S u c h a r e v a O., Etnograficeskaja SOY. :Etn. 1, 1949. Ukraincev" Azelbajdżanskoj A., Vsesojuznaja promysłennosti. N., :Etn. Rumyn muzei. N., O rumynskom 1950. S o b o l e v s kij RSFSH." Sov. Indii. S t K u ~ n e l' P., Gosudarstvennyj SOY. Etn. 3, 1948. Muze.ls). Muzei, o b o ł e y s kij N., i chudozestvenno] S o b o I e v s kij SOY. Etn. 2, lubka. SOY. Etn. l, 1953. Muzej Evreev Gruzii. odeżda m a r i n 1., :Etnograficeskie • 773-776. Moskva 1934. S i 111o n e n k o I., Kuveneva SOY. Etn. 1, 1950. 1948 godu. v B Narodnaja y 1952 godu. �1135 1. ZBIORY ETNOGRAFICZNE A. Archiwa ALFRED ZARĘBA UWAGI O MUZEACH SKANDYNAWSKICH * Zadaniem artykułu jest opis i charakterystyka zbiorów etnograficzn~c~ w S~andy~awii, z~łaszcza typu skansenowskiego, działalności oswI.ato~e] muz.eow w ~gole oraz organizacji muzealnictwa 1. Tytuł zap?Wla~a]ący OpIS m~ze.ov: w Skandynawii jest niezupełnie ścisły, pomew~z materIały, JakImI dysponuję, dotyczą w pierwszym rzędzie muz~~w szwedzkich i dUńs~ich, kt~re też dlatego mogę szerzej przedstaw~c. muz~~ch .nor:w~skich z~aJdą się tylko drobne wzmianki, podobme Jak o fms~Ich l IsI~ndzklCh. Mimo to zachowałem ten szerszy tytuł t~k z uv:a~I na w,spolne cech? muzeów skandynawskich, które wYS,t~Plą w o~lSle muzeow szwedzkIch i duńskich, jak też ze względu na sClsł.ą wspołpracę wszystkich krajów skandynawskich w dziedzinie muzelmctwa. . Wymienion~ na wstępie zagadnienia przedstawiam w trzech rozdz~ałach: I. ZbI~ry. etnograficzne: archiwa, muzea, muzea skansenowskIe; .II. Zagadmema ekspozycji i działalności popularyzacyjno-oświatowe]; III. Organizacja muzelnictwa. Materiał! ?.o opracowania tych zagadnień uzyskałem bezpośrednio ?d prac?wmkow naukowych poszczególnych instytucji etnograficznych l muzeow sk~nd::,na~skich, dalej wykorzystałem niektóre publikacje z referowaneJ dZledzmy, wreszcie zużytkowałem własne obserwacje 2. ? . * Artykuł jest rozszerzeniem odczytu wygłoszonego w Krakowskim OddZla~ePolskiego Towarz~st~a Ludoznaw,czegow marcu 1953r. . .Autor artykułu me Jest etnografem; dziedziną jego zainteresowań Jest Ję~koznawstwo, w szczególności dialektologia i stąd ubocznie tylko etnografia. . . 2 Skła~am w ,tym I~iejscu serdeczne podziękowanie wszystkim osobom l .ms~yt,:cJo.m,~tore mI dopomogły do zebrania materiałów, mianowicie: dl OWI.SI.~fndowl.S v e n s s o n o w i, profesorowi nordyckiej i porównawczej :tn~gl afH w Ulllwersytecle w Lund, fil. kand. K. U l d a 11o w i dyrekto~ t?Wl muzeum skanseno~~k~ego w Sorgenfri (oddziału kopenhaskiego NaIOnal Muse~t), DyrekCjI l pracownikom Nordiska Museet i Skansenu : Sztokholm.le oraz muzeum Kulturen w Lundzie. Drowi Tadeuszowi S ek : l' y n o W,I, d.yrekt?r~wi Muzeum Etnograficznego w Krakowie, dzi nUlę za zwro~enle mOJeJuwagi na pewne problemy muzealnictwa co~ę o na sposob gromadzenia materiałów. " Archiwa i muzea to dwa typy instytucji gromadzących wiadomości o kulturze ludowej w Skandynawii. Archiwa, jak sama nazwa wskazuje, nie zbierają w przeciwieństwie do muzeów, okazów, kolekcjonują tylko opisy, fotografie, rysunki, plany obrazujące kulturę materialną oraz gromadzą materiały z zakresu folkloru w postaci zbiorów opowiadań, poezji, muzyki, jak też wierzeń; opisów obyczajów itp. Archiwa kultury ludowej, to najczęściej instytuty uniwersyteckie (tak w Lundzie, Upsali, G6teborgu), niekiedy zaś oddziały muzeum, jak np. w Muzeum Nordyckim (Nordiska Museet) w Sztokholmie. Działalnością swą różnią się poszczególne archiwa od siebie, zarówno tematyką jak i terytorialnym zasięgiem badań; tak np. Archiwum Kultury Ludowej w Lundzie (Folklivsarkivet) zajmuje się przeważnie kulturą materialną, natomiast Archiwum w G6teborgu (Folkminnesarkivet, minne = pamiątka, wspomnienie) kulturą niematerialną· Każde archiwum jest zasadniczo instytutem regionalnym, bada bowiem kulturę ludową prowincji geograficznie mu najbliższy-ch: I tak Instytut Kultury Duchowej w G6teborgu koncentruje swe badania w zachodnich prowincjach szwedzkich, zaś Archiwum w Lundzie obejmuje swym zasięgiem południową Szwecję, czyli stare prowincje duńskie (do 1658) Skane, Halland i Blekingeoraz szwedzką Smaland. Dla uzyskania materiałów porównawczych wdraża się też badania w okolicach sąsiadujących z głównymi obiektami. Tak np. Archiwum w Lundzie prowadzi w tym celu poszukiwania na leżącej wzdłuż brzegów Smalandii wyspie Q,land ". Przy takim tematycznym i geograficznym podziale pracy konieczna jest jej koordynacja. W istocie kierunek poszczególnych etapów badawczych i gromadzenia materiałów ustala się centralnie przy ścisłej współpracy wszystkich ośrodków archiwalnych. Materiały do zbiorów uzyskują archiwa przez badania terenowe swych pracowników naukowych, w dużej też mierze korzysta się z pomocy amatorów, badaczy spośród ludu 4, którzy po otrzymaniu dokładnych instrukcji przysyłają odpowiedzi na przystępnie i jasno zredagowane kwestionariusze. EtnO'logk'zny Instytut Naukowobadawczy przy Nordiska Museet, prowadzący badania etnograficzne w całej 3 Historię, działalność, organizację i zbiory Archiwum w Lundzie omawia S. S v e n s S o n w artykule pt. Folklivsarkivet. Institution for folklivsf'Orskningvid Lunds Universitet RIG 1948,XXXI, 1, s. 2]-4. 4 Tej sprawie poświęcił osobną rozprawkę Mats R e h n b e r g, Forskarna bland folket (Badacze wśród ludu), Sztokholm ]947. z której przytaczam dane. 72 �1136 Szwecji wydał do tej pory ca 400 kwestionariuszy, z których każdy dotyczy jednego zagadnienia. Liczba ta obejmuje ca 200 kwestionariuszy specjalnych, to jest przeznaczonych dla dokładnego przebadania jakiegoś szczegółowego problemu. Wydane kwestionariusze obejmują ogólnie ponad 10.000 pytań 5. Wymowę swoją ma też liczba aktywnych, stałych amatorów-współpracowników, sięgająca w 1947 roku do 400 osób, w czym 26010 to rolnicy, 12"/" robotnicy rolni, 5"/0 robotnicy leśni, 80f0 robotnicy fabryczni, 100f0 rzemieślnicy, 1% rybacy itd.6 Nordiska Museet utrzymuje stały kontakt z badaczami z 'ludu poprzez wydawane co miesiąc (na powielaczu) lkomunikaty z badań etnologicznych (Meddelanden fran Etnologiska undersokningen), w których ogłasza kwestionariusze specjalne (zawierające szkice rysunkowe, fotografie) poprzedzone szerokim i przystępnym omówieniem badanego problemu wraz z uzasadnieniem jego ważności dla kultury ludowej, daje rady i wskazówki co do sposobów prowadzenia poszukiwań i ich pisemnego utrwalania, zachęca zarazem starych pracowników do wytrwałości i zdobywa nowych przez urządzanie konkursów oraz przyznawanie nagród i wyróżnień (niezależnie od stałych honorariów za opracowanie kwestionariusza), spośród których najzaszczytniejszym jest medal Hazeliusa (Hazeliusmedaljen) nadawany corocznie zasłużonym współpracownikom z ludu w rocznicę urodzin założyciela Skansenu (30 listopada). Tak starannie prowadzona akcja daje dobre wyniki: np. w ,ciągu 1950 r. Archiwum uzyskało 1400 odpowiedzi łącznie obejmujących 10.400 stron, 2630 fotogr'l.fii i 12 zapisów melodii, w 1951 roku 1200 odpowiedzi na 9000 stron, z 950 rysunkami i 3375 fotografiami '. Archiwum muzealne zebrało w ten sposób bogate ma5 całkowity spis kwestionariuszy znajdziemy w broszurze, Forteckning over Nordiska lMuseets fragelistor, pod redakcją M. R e h n b e r g .a, Sztokholm 1947. 6 Marginesowo wspomnę o tym, że za pomocą rozsyłania kwestionariuszy zbiera się w Skandynawii (często) i innych krajach (rzadziej) również materiały językowe. Przykładowo tu podam, że tą metodą posługiwał się dla sondowania terenu we wstępnych pracach do atlasu językowego słowackiego V. Va z n y (Bratysława), który w ciągu 10 lat zebrał korespondencyjnie gwarowy materiał z 800 miejscowości (na 1800 punktów objętych akcją), U nas stosował ją też prof. K. N i t s c h, ale ~a mniejszą skalę, może dlatego, że dla badań języka rzadko przynosi ona materiały pewne (chyba że informator ma przygotowanie lingwistyczne, o czym dla Skandynawii p. odsyłacz poniżej), o ile w ogóle je przynosi. W Polsce praca przez wysyłanie kwestionariuszy raczej zawodzi, czego sam doświadczyłem, kiedy na wysłane w 100 punktów kwestionariusze (wprawdzie dość duze i to stwarzało trudność) otrzymałem zaledwie odpowiedzi z jednego punktu. , Dane wg Meddelanden fni.n Etnologiska undersokningen, nr 78 październik 1951. ibid. nr 81, grudzień 1952. 1137 teriały: posiada ono około milion stron OplSOWz dziedziny etnografii, oraz, o czym tu warto wspomnieć, największy w Europie zbiór fotografii obejmujący 300.000 zdjęć 8. Niezależnie od prac Nordiska Museet lokalne archiwa pracują w podobny sposób w poszczególnych regionach w oparciu o własne kwestionariusze. Badania za pomocą rozsyłania kwestionariuszy prowadzi się również w innych krajach skandynawskich. Nowopowstały Instytut dla badań etnologicznych w Norwegii (Norsk Etnologisk Granskning), mieszczący się w lokalu Norsk Folkemuseum w Oslo prowadzi badania przez rozsyłanie kwestionariuszy do około 500 współpracowników rozrzuconych po całym kraju 9. Oprócz archiwów kultury ludowej istnieją też w Skandynawii specjalne archiwa gwarowe. Działalność tych dwóch rodzajów instytucji ściśle się z sobą zazębia, bo chociaż każda na pierwszym miej scu uwzględnia własne cele badawcze, oczywiste jest jednak, że zbiory gwarowe zawierają zarazem bogaty materiał etnograficzny i na odwrót, czego wyrazem jest połączenie tych dwóch typów insty~utów w jedną pracownię w Upsali pod nazwą Landsmals-och folkmtnnesarkivet. (W Lundzie istnieją :odrębne, etnograficzne Folklivsarkivet i gwarowe LandsmaIsarkivet) 10. B. Muzea i etnograficzne Bez przesady można nazwać kraje skandynawskie krajami muzeów zarówno ze względu na bardzo dużą ilość muzeów, jak i żywe w cały~ społeczeństwie zamiłowanie do zbieractwa. Usiana jest SkandynawIa muzeami wśród których poważny odsetek stanowią zbiory czysto etnograficzn~ lub a charakterze mieszanym, historyczno-etnograficzne. Umiłowanie rodzimej kultury, zamiłowanie do kolekcjonerstwa i, co za tym idzie, tworzenie muzeów, zwłaszcza etnograficzych, jest m. in. wynikiem akcji wszczętej na przełomie XIX i XX wieku w Skandynawii, akcji którejcele.m było przeciwstawienie się zanikowi kultury ludowej, spowodowanemu powszechną i szybko po.stępując~ industrializacją Tak np. w Szwecji tworzono w całym kraJU w zWIązku z tym 8 Dane wg artykułu opublikowanego z okazji 75-lecia Nordiska Museet w Meddelanden fran Etnologiska undersokningen, nr 66, grudzień 1948. 9 Komunikat w czasopiśmie Nordens Museer, sommaren 1946 varen 1948.Helsinki 1948,s. 33. ~o Archiwa gwarowe to osobny temat. Ciekawą wzmiankę o skandynawskich archiwach gwarowych i zbieraniu materiałów za pomocą rozsyłania kwestionariuszy znajdziemy w recenzji Z. S t i e b e r a, Sever Pop. La dialectologie . " Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego XI, Krakó,v 1952. s. 124--5. 72* �1139 1138 ogólnonarodowym do dziś trwającym ruchem, stowarzyszenia Ochrony Kultury Rodzimej (HembygdsjOrening), zrzeszające 125.000 członków. Związki te sięgające liczby 700, rozrzucone po wszystkich szwedzkich prowincjach i po wielu mniejszych okręgach, propagowały ideę ochrony i zachowania swojskiej kultury, starając się, równolegle z tą działalnością, przez gromadzenie zbiorów ocalić to, co jest, lub w przyszłości może być zagrożone. Prawie wszystkie związki zakładały tedy muzea regionalne, nic więc dziwnego, że wraz z muzeami zakładanymi prz~T gimnazjach i innych szkołach Szwecja posiada dzisiaj 800 muzeów etnograficznych i etnograficzno-historycznych. Mapa przedstawiająca rozmieszczenie szwedzkich muzeów etnograficznych uderza ilością punktów, silnie zgęszczonych w południowej i środkowej, rzadziej rozsianych w północnej Szwecji. Największe nasilenie powstawania stowarzyszeń i zakładania muzeów przypada na okres po pierwszej wojnie światowej. Z zakładaniem muzeów radziły sobie stowarzyszenia zwykle w ten .sposób, że zakupywały stare domostwo, często z całym urządzeniem i w nim gromadziły zbiory. Tak założone muzea różnią się rozmiarami: w centralnych punktach prowincji są one większe, w innych m~iejsze. Około roku 1930 powstały nowe stowarzyszenia dla spraw kultury ludowej (Hembygdsforbund), które ulepszyły system pracy muzealnej. Związków takich powstało 20 w całej Szwecji i każdy zorganizował własne muzeum etnograficzne, kierowane przez fachowców (landsantikvarie), opłacanych wspólnie przez gminy i państwo. Nie trzeba dodawać, że uściślono współpracę pomiędzy poszczególnymi związkami. Stowarzyszenia te wydawały również roczniki muzealne. Największe zbiory etnograficzne posiada Sztokholm. Są nimi Państwowe Muzeum Etnograficzne i Nordiska Museet (o którym jeszcze mowa niżej) ze swoim oddziałem kultury ludowej. Nie znam liczby eksponatów etnograficznych Nordiska Museet, orientacyjnie więc podam, że zbiory etnograficzne 'i historyczne łącznie obejmują ca 250.000 pozycji. ,} C. M u z e a s k a n s e n o w s k i e Z przedstawionego opisu powstawania muzeów etnograficznych (autentyczne domostwo wraz z urządzeniem, lokalem muzeum) widać, że właściwie każde tak założone muzeum jest w pewnym sensie muzeum s~ansenowskim. Ten nowszy typ muzeum etnograficznego, którego oJczyzną i najlepszym reprezentantem jest Skandynawia, wymaga osobnego omówienia 11. Twórcą muzeum typu skansenowskiego jest wielce zasłużony badacz kultury szwedzkiej A r t u I' H a z e l i u s (ur. w 1833 r. w Sztokholmie). W roku 1872 stworzył on w Sztokholmie Skandynawskie Muzeum Etnograficzne (otwarte dla publiczności w następnym roku), przemianowane później na Nordiska Museet, w którym chciał ukazać różnorodność szwedzkiej kultury ludowej i jej rozwój. W dąźeniu do jak naj wierniejszego, pełnego i żywego jej przedstawienia, czego nie mogło dać schematyczne ułożenie eksponatów w salach muzealnych, wpadł na oryginalny pomysł wyjścia poza mury i stworzenia muzeum pod gołym niebem. Pomysł taki !podsunęły mu, być może, kopie austriackich i niemieckich chat oglądanych przez niego na międzynarodowej wystawie w Wiedniu w 1873 r. 12. Ale Hazelius posunął się o wiele dalej: stawiał pod gołym niebem nie kopie, jak początkowo zamierzał, ale autentyczne budowle ludowe przetransportowane na wybrane przez niego dla muzeum miejsce, co więcej, wyposażał je w całkowicie autentyczny sprzęt, urządzenie, grupował odpowiednio chaty, stawiał kompletne zabudowania gospodarskie, dając w ten sposób jak najbardziej do rzeczywistości zbliżony obraz szwedzkiej kultury ludowej. Miejscem, gdzie Hazelius tworzył swoje muzeum, było sąsiadujące z dzisiejszym gmachem Nordiska Museet wzniesienie na wyspie Djurgarden, zwane od wykopanych na nim niegdyś szańców Skansen (skansen = szaniec), które po wielu zabiegach udało mu się uzyskać dla realizacji swych zamierzeń. Hazelius gromadził obiekty stopniowo: w 1885 r. zakupił pierwszy obiekt, chatę z miejscowości Mora w środkowej Szwecji (Dalarna), a kiedy w 1891 r. Skansen, jako pierwsze w świecie duże muzeum tego typU,13 otworzył swe bramy dla publiczności, znajdowało się już na jego obszarze, liczącym wtedy zaledwie 1112 hektara, kilkanaście różnej wielkości domów. Niezmordowany w swej pracy uzyskiwał Hazelius, "Wielki Jałmużnik" ("den stare tiggaren") tym dosadnym, a pełnym uznania dla jego zabiegów przydomkiem obdarzyło Hazeliusa społeczeństwo szwedzkie - drogą darów i kupna z ofiarowanych i zdobytych przeróżnymi imprezami sum dalsze obiekty, zmierzając konsekwentnie do zobrazowania całości ludowej kultury szwedzkiej i harmonijnego zespolenia jej różnorodnań i planów tworzenia takich muzeów w Polsce. Niektóre z przedstawionych szczegółów mogą posłużyć za wzory dla organizatorów polskich muzeów skansenowskich, ukazanie zaś trudności, na jakie natrafiały instytucje skandynawskie, przyczyni się, być może, do przezwyciężenia ich na naszym terenie. III Andreas L i n d b 10m, The Stockholm Skansen, Sztokholm 1937. 13 Pierwszym w ogóle. ale na małą skalę. było Norsk Folkemuseum (ok. 1890). 11.Prześledzenie historii, rozwoju, prac i współczesnych osiągnięć muzealmctwa skansenowskiego może mieć znaczenie praktyczne wobec poczy- '. * �1140 nych elementów. Celu swego dopiął, bo w chwili śmierci w 1901 roku pozostawił zrąb muzeum skansenowskiego, na którym jego następcy budowali w jego duchu. Stopniowe rozrastanie się muzeum pod gołym niebem miało swe dodatnie i ujemne strony. Przez długi czas trwające, powolne gromadzenie zbiorów wpłynęło na ogólny charakter Skansenu, który nie 1141 1 r 1 Zagadnienie organiczności i scalenia jest ważne przy projektowaniu każdego muzeum typu skansenowskiego, a sposób rozłożenia obiektów musi być szczegółowo rozważony, zwłaszcza gdy ma ono objąć kilka lub wszystkie dzielnice o różnorodnym charakterze. Troska o uniknięcie sztuczności i nienaturalności muzeum typu skansenowskiego skłoniła np. muzeologów francuskich do poniechania projektu stworzenia jednego, ogólnonarodowego muzeum i doprowadziła ich do koncepcji założenia kilku lokalnych, reprezentujących kulturę ludową ! J f Ryc. 1. zabudowania gospodarskie z miejscowości Mora (Dalarna) w Skansenie. (Skansenboken. Nordiska Museet, Sztokholm 1934, s. 31). robi wrażenia sztucznego zlepku eksponatów. Znajdujące się w Skansenie budowle tworzą organiczną i naturalną całość. Z drugiej jednak strony poszerzanie powierzchni muzeum ujemnie się odbiło na grupowaniu obiektów: budowle umiejscowione w początkowym stadium rozwoju muzeum na jego krańcach znalazły się po przyłączeniu nowych terenów prawie w jego centrum, dezorganizując w pewien sposób układ. Pewne niedociągnięcia w grupowaniu dadzą się w rozmaity sposób złagodzić (o czym szerzej w rozdziale II), innych jednak nie da się usunąć. I t Rye. 2. Plan Skansenu. (Provinces de Suede ..... s. 2·6-27). obszarów sąsiadujących z sobą. W skansenowskich bowiem muzeach regionalnych problem grupowania eksponatów i organicznego ich połączenia zasadniczo nie nastręcza poważniejszych trudności z uwagi na względną jednolitość typu kultury. Z zagadnieniem eliminacji sztuczności i nienaturalności łączy się problem autentyczności obiektów. We wszystkich skandynawskich muzeach skansenowskich ogromna większość obiektów to budowle autentyczne; ilość kopii jest nieznaczna. Tak np. w Skansenie na ponad 150 budowli tylko 2 są kopiami, w drugim co do wielkości w Szwecji po Skansenie muzeum Kulturen w Lundzie na około 30 obiektów jest �1142 1143 1 kopia i 1 rekonstrukcja. Ilość autentycznych budowli w szwedzkich muzeach pod gołym niebem wynosi ogółem 4000. Ideałem autentyczności jest budowla na swym pierwotnym mIeJscu, który mogą osiągnąć tylko małe muzea, co się rzeczywiście zdarza w wypadku setek lokalnych muzeów szwedzkich (była o nich mowa wyżej). Ciekawe pod tym względem jest Kulturen w Lundzie, któremu szczęśliwym trafem, uzasadnionym małymi rozmiarami średniowiecznego miasta, udało się objąć na swym obszarze aż 6 autentycznych budowli na ich właściwych miejscach. Sześć innych obiektów, zbudowanych w Lundzie, przeniesiono z ich pierwotnych miejsc na teren muzeum, inne z dalszych okolic. Kulturen posiada w 6starp, kilkanaście kilometrów od Lundu, całkowite stare zabudowanie gospodarskie (gammelgarden), spełniające idealny warunek obiektu w swym miejscu powstania. Na Islandii kierownictwo Muzeum Narodowego w Reykjawiku zakupiło ostatnimi laty kilka kościółków i 4 kompletne zabudowania gospodarskie pozostawiając je umyślnie już jako własność i pod ochroną muzeum na swych starych miejscach 14. Oczywiste jest, że duże muzea, zwłaszcza ogólnonarodowe, nie mają takich możliwości i muszą przenosić obiekty, nieraz z bardzo odległych punktów kraju. iPrzenoszenie poszczególnych budowli lub całych zabudowań to trudny, a zarazem niebezpieczny czasem dla autentyczności obiektu problem. W ,czasie zwiedzania duńskiego muzeum skansenowskiego w Sorgenfri (pod Kopenhagą) wyjaśnił mi dyrektor tego muzeum, że mniej więcej do 1940 r. problem ten nie był należycie postawiony w muzeach duńskich: po przeniesieniu starego obiektu na teren muzeum stawiano budowlę stosując w znacznym stopniu rekonstrukcję, np. przez dodawanie ozdób czy wymianę zniszczonych części na nowe, przez co obiekt częściowo zatracał swój starodawny wygląd. Od 1940 r.zmieniono zasadniczo post.ępowanie: przenosi się domy i stawia, tak jak stały, zachowuje się ich autentyczny wygląd, ogranicza do niezbędnego minimum rekonstrukcję. Przed przeniesieniem dokonuje się dokładnych pomiarów, kreśli się plany, sporządza modele, aby jak naj wierniej przy stawianiu domu oddać właściwości jego budowy i stanu, w jakim się tuż przed przeniesieniem znajdował. W szczegółach odtwarza się każde nachylenie, każdą krzywiznę czy wygięcie ściany spowodowane starością. Części zniszczone zastępuje się innymi, ale odpowiednio dobranymi, np. zbutwiałe belki wymienia się na zdrowe jeszcze, ale stare, zakupione w okolicy, w której pierwotnie stał dom itp. Ił '<. Nordens Museer. Sztokholm 194{j. s. 37. Dużą wagę przykłada się do konserwacji, która ważna dla zbiorów każdego muzeum, nabiera szczególnego znaczenia w muzeach pod gołym niebem, narażonych na stałe działanie wpływów atmosferycznych. Budowlę na fundamentach cementowych, z kamienną podbudową stawia się na absolutnie suchym miejscu, wszystkie części drewniane zabezpiecza się przed kornikami kąpielą w specjalnym płynie. a stojące już domy konserwuje się rok rocznie. Duńskie domy z gliny Ryc. 3. Gospodyni wyrabia sery w drewnianych for~mkach, (Skansenboken. Nordiska Museet, Sztokholm 19M, s. 3(6). i drzewa są co rok bielone, części drewniane olejone i malowane. Raz na 20 lat starzy mistrzowie poszywają strzechy. Wnętrza domów oraz eksponaty w nich złożone zabezpiecza się od niszczenia przez utrzymanie równomiernej temperatury za pomocą centralnego ogrzewania (naturalnie odpowiednio ukrytego). Podobnie starannie i pieczołowicie jak w Danii postępuje się w muzeach innych krajów skandynawskich. Największa nawet staranność o autentyczność budowli, o ich naturalne i swobodne ustawienie i grupowanie wg zasad geograficznych �.> ·l· i 1145 1144 nie potrafi tchnąć życia w muzeum. Wiatraki, młyny, kościoły, dzwonnice, domy o wnętrzach pokrytych ozdobami, wyposażonych w sprzęty i narzędzia, zabudowania gospodarskie, wytwory myśli, uczuć i rąk człowieka nie mogą same przez się wywrzeć na zwiedzającym wrażenia naturalności i prawdy życia; zawsze będą tylko martwymi eks- ! -v Ryc. 4. Gospodyni przywołuje krowy do obory za pomocą dźwięków 8wistawki. (Skansenboken, Nordiska Museet, Sztokholm. 19'3'4, s 35) ponatami. Dobrze zdawał sobie z tego sprawę Hazelius i starał się ożywić muzeum, jeszcze bardziej zbliżyć do rzeczywistości, a zarazem dopełnić obrazu kultury ludowej przez wprowadzenie do niego ludzi i pokazanie, jak żyją, pracują i bawią się 15. W chatach i zabudowania·ch gospodarskich zobaczymy więc i dzisiaj - bo idee Hazeliusa kontynuują wiernie jego następcy - kobiety i mężczyzn w strojach u Odzwierciedlenie poczynań Hazeliusa znajdziemy w literaturze pięknej: Selma L a g e r l i:i f w swojej "Cudownej podróźy" opowiada w rozdziale o Sztokholmie o niejakim Klemensie Larsonie, który z północnego Halsinglandu przyjechał do Skansenu. aby tam grać na skrzypcach ludowe melodie. ludowych, zajętych roznymi czynnosclami. W jednej izbie staruszka wyrabia sery używając do tego drewnianej foremki o zdobionych od wewnątrz ścianach, gdzie indziej widzimy przed domem kobietę wabiącą do stajni krowy (w Skansenie są też zwierzęta domowe) za pomocą dźwięków świstawki. W zimie możemy spotkać w leżącym na ustroniu dziale dalekiej północy Lapończyków w ich prymitywnym szałasie nomadów. Ludzi tych, pochodzących z regionów reprezentowanych w Skansenie, mówiących swym rodzinnym dialektem, angażuje dyrekcja muzeum na jakiś okres czasu, dbając przy tym, aby mniej więcej kolejno przedstawić różne prowincje Szwecji. W ten sposób płynie w Skansenie spokojnym, codziennym nurtem życie. W przeróżnych warsztatach, mieszczących się częścią w miejskim, częścią w wiejskim dziale muzeum pracują w starodawnych rzemieślniczych i chłopskich kostiumach starzy mistrzowie, stosując dawne, czasem nieco tylko zmodernizowane dla celów praktycznych (o czym niżej) metody pracy: garncarze lepią garnki, tkacze wyrabiają tkaniny ludowe, w starodawnej "officina typographical< drukarz odbija za pomocą drewnianej prasy, gdzieindziej pracuje kowal, tam znowu ludowy rzeźbiarz. Jeszcze kilkanaście lat temu BO-letni, ostatni mistrz grzebieniarski Sztokholmu wyrabiał w każdą niedzielę w warsztacie skansenowskim swoje grzebienie. Wyroby rzemieślników sprzedawane są w całej Szwecji,zwłaszcza tkaniny i ceramika, m. in. w specjalnych sklepach przemysłu ludowego, mają duże wzięcie, co stanowi jedno z ważnych źródeł dochodów muzeum. Podobnie pracują rzemieślnicy w duńskich muzeach skansenowskich. Tak np. w Sorgenfri rzemieślnicy wyplatają koszyki, wyrabiają przedmioty z drzewa, łyżki, chodaki itp., mistrzowie jutlandzcy demonstrują swą sztukę lepienia garnków bez użycia koła itd. Cichą codzienną pracę w muzeach skansenowskich przerywają kilka razy do roku obchody z okazji świąt (Boże Narodzenie, Wielkanoc), a zwłaszcza zrównania dnia z nocą (midsommar). W Skansenie odbywają się wtedy festiwale, pokazy tańców ludowych i występy muzyków i śpiewaków wiejskich. Tak np. 24 czerwca, wokół wysokiego, ubranego zielenią i figurkami tzw. drzewa majowego (majstangen) występują wobec tłumnie zebranej publiczości wiejscy tancerze w strojach regionalnych, którzy produkują przy dźwiękach kapeli ludowej przeróżne tańce. Podobnie urządza obchód z okazji midsommar muzeum skansenowskie w Sorgenfri (pod Kopenhagą). W tymże muzeum urządza się późnym latem obrzędy dożynkowe. W Skansenie odbywają się uroczyście również inne obrzędy szwedzkie: wieczorem 30 kwietnia zbierają się rzesze studentów w Skansenie i tam rozpoczynają należącą do nich noc (ValpHrgisnatt) �1146 uroczystym wdziewaniem białych czapek akademickich po długim okresie zimy. Obchodzony w całej Szwecji 13 grudnia dzień Łucji (Luciadag) również gromadzi publiczność na ceremonię wkładania wianków z osadzonymi w nich płonącymi świecami na głowy dziewcząt, przystrojonych w długie, białe suknie. Szczególny urok mają ceremonie ślubne odbywane w pięknym drewnianym kościółku z Seglory Ryc. 5. Stary mistrz .grzebieniarski Sztokholmu wyrabi,a w Skansenie grzebienie. '(Skansenboken, Nord!§ka Museet. Sztokholm 1934,s. 61). zwłaszcza gdy narzeczeni pochodzą z prowincji i dla uświetnienia ceremonii występują w strojach regionalnych. Również i w Lundzie odbywają się ceremonie ślubne i chrzty w znajdującym się w Kulturen XVII-wiecznym kościółku z Bosebo (Smaland). Niezależnie od pokazu tańców i produkcji kapeli ludowych na festiwalach muzea skansenowskie organizują podobne występy kiedy indziej. Każdego dnia, zwłaszcza w lecie, grają w Skansenie regionalni muzycy, przy czym co dwa tygodnie zaprasza się kapele z innej prowincji. Wieczorami tańczą w Skansenie młodzi ludzie z różnych' regionów, oprócz tego zaś produkują tańce ludowe stałe grupy taneczne (V iistergótland), 1147 należące do muzeum. W skansenowskim muzeum pod Kopenhagą urządza się w lecie co niedzielę pokazy tańca ludowego. Ludowe ramy muzeum skansenowskiego tworzą też autochtoni, strzegący obiektów swej prowincji. Mówią oni swym dialektem, noszą stroje regionalne, podobnie jak obsługa gospody i restauracji, gdzie się czasem podaje potrawy wiejskie. Zwyczaj podawania wiejskich potraw praktykowany jest też w innych krajach skandynawskich; tak np. w muzeum w Lillehammer (De Sandvigske Samlinger i Maihaugen) podaje się do stołu potrawy z gór norweskich (fiellkost). Skansen, obejmujący w swych początkach 11/2 hektara i kilkanaście zabudowań, staraniem następców Hazeliusa rozrósł się terytorialnie i rozwinął tematycznie. Powierzchnia Skansenu wynosi dzisiaj 30 hektarów, a ilość budowli ze wszystkich prowincji szwedzkich sięga ponad 150. vi ten sposób Skansen reprezentuje całość ludowej kultury szwedzkiej i to w dużym zasięgu historycznym, bo z jednej strony niektóre domostwa pochodzą z połowy XVI wieku, podobnie jak wiele sprzętów i narzędzi we wnętrzach domów, z drugiej zaś w konstrukcji budowli z niektórych okolic można się dopatrzeć w pewnych wypadkach związków z budownictwem XIV w. a nawet czasów Wikingów. Daje więc Skansen nie tylko obraz kultury ludowej niedawnej przeszłości, ale również rozwoju historycznego, czego zewnętrznym symbolem jest umieszczenie na jego obszarze kamienia runicznego. Skansen odzwierdedla nie tylko kulturę wsi. Jego część miejska (stadskvarter) z domami rzemieślników i kupców, przeniesionymi głównie ze Starego Miasta (GamIa Stan) w Sztokholmie, ustawionymi po obu stronach ulicy daje pojęcie o kulturze mieszczańskiej XVIII i XIX w. W ulicy stoją obok lub naprzeciw siebie księgarnia, dom i warsztat złotnika, hurtownika (1760), drukarnia (dom z 1725 r., warsztat z 1830 r.), introligatornia, stara apteka 1794),sklep korzenny (1850), piekarnia, kasa oszczędności (urządz'ona w stylu z 1840 r.), dom z początku XVIII w., w którym z końcem tego wieku mieściła się kawiarenka, z francuska zwana Petissan, domek z warsztatem grzebieniarskim, a na samym końcu miasteczka - garbarnia (1804), przeniesiona z Vimmerby (Smaland). W miasteczku stoi też XVIII-wieczny do~, gdzie się urodził Hazelius, a jeden z pokoi jest pokojem pamiątek po założycielu Skansenu. Przekroju kultury społeczeństwa szwedzkiego dopełnia jeden tylko, z uwagi na jednolitość kultury dworskiej, obiekt, mianowicie pałac ze Skogaholm (Skogaholms herrgard). Przegląd kultury wszystkich warstw społecznych daje też Kulturen w Lundzie, muzeum dla południowej Szwecji. Podobnie jak w Skansenie znajdziemy też w dziale pod gołym niebem oprócz bu- �1149 1148 I li dowli wiejskich część miejską, zgrupowaną dokoła starego, brukowanego kamieniami rynku (Lilla Torg). Inaczej powstawało i różny od Skansenu typ przedstawia duńskie muzeum skansenowskie w Sorgenfri (frilandsmuseet). Jest to tylko muzeum kultury wiejskiej, może i dlatego, że miejską reprezentuje osobno duże muzeum pod gołym niebem w Aarhus (Jutlandia), zwane ';j;f datuj~ się j~go szybk~, także terytorialny, rozwój dzięki dużym sub~en~Jom ~ans~wa, kto~e w czasie okupacji hitlerowskiej przez lokatę pIemędzy l skIerowame rąk pracy w instytucje kulturalnonarodowe sa?ot.owało Niemców a zarazem, choć w części, usiłowało ratować mH~nH~.narodow~. ~ównocześnie wzrost uczuć narodowych ludności d~ns~eJ pod u.cIsklem hitlerowskim i ograniczona swoboda poruszama SIę po kraJu przyczyniły się do spopularyzowania odległego za- "'-.;- ~#~~~ 0,::~",'f«, Ryc. 6. -Plan frilandsmuseet w So'rgenfri pod ,Kopenhagą. (Kata;log: Frilandsmuseets kort vejleder, s. 8-9). Ryc. 7. Mapa miejscowości, z których pochodzą obiekty w muzeum pod gołym niebem w Sorgenfri 'Pod Kopenhagą. {Katalog: Frilandsmuseels kort vejleder, s. 1). Starym Miastem (Den gamle By), które w 1902 r. stworzył Peter Holms. Założone w 1902 r. na wzór Skansenu przez Bernarda Olsena, dyrektora ówczesnego Duńskiego Muzeum Ludowego w Kopenhadze (Dansk Folkemuseet) na obszarze 3112 hektara było Frilandsmuseet z początku instytucją prywatną wspieraną zasiłkami państwa. W 1920 r. stało się muzeum instytucją państwową jako część kopenhaskiego Muzeum Narodowego. Przez wiele lat nie powiększało muzeum swego obszaru, gromadziło zwolna obiekty. Większe sumy uzyskało muzeum od państwa i Towarzystwa Miłośników Muzeum Skansenowskiego (Frilandsmuseets Venner) w 1936 r. Jednak dopiero od 1940 roku ledwie o 15 km od stolicy muzeum w Sorgenfri. Obecnie muzeum rozciąga się na 16 hektarach i ma dobre widoki na rozszerzenie swego posiadania do 30 hektarów w przyszłości przez zakup ziemi, jako rezerwy terenowej dla późniejszej rozbudowy. Muzeum posiada ponad 30 obiektów, których większość pochodzi z Danii, jedno zabudowanie z Wysp Owczych (Faer0erne), kilka zaś z południowo-szwedzkich prowincji Skane, Halland, Blekinge, wchodzących do 1658 r. w skład państwa duńskiego. Zasadnicza różnica między sztokholmskim muzeum a Sorgenfri polega przede wszystkim na tym, że Skansen łączy w jedną całość trzy odrębne elementy: muzeum, ogród zoologiczny i park z miejscem za- �1151 1150 baw. Intencją Hazeliusa było ukazanie kultury ludowej na tle przyrody. Piękna wyspa Djurgarden, gdzie leży Skansen, jest naturalnym reprezentantem środkowo-szwedzkiej flory i stwarza dobre ramy dla wzniesionych domostw. W jednym z kolejnych etapów rozwoju muzeum uzupełniono florę miejscową roślinnością typową dla odleglejszych okolic, z których pochodzą obiekty. Ogród zoologiczny znowu ma przez znajdujące się w nim zwierzęta reprezentować faunę szwedzką. Wprawdzie wkradły się do niego później zwierzęta nie żyjące w Szwecji (niedźwiedzie polarne, małpy), ale przeważa w nim fauna szwedzka. Park i miejsce zabaw (gdzie się też odbywają wspomniane wyżej festiwale) mimo zarzutów co do ich niesto.sowności W muzeum, są jednak wraz z ogrodem zoologicznym wielką siłą atrakcyjną dla szerokich rzesz publiczności, co ma swoje znaczenie dla popularyzacji instytucji (mowa o tym w rozdziale II) i jej podstaw finansowych, o czym praktyczni Szwedzi nigdy nie zapominają· Jest więc Skansen równocześnie rezerwatem kultury szwedzkiej oraz miejscem rozrywki i wypoczynku, zabaw dzieci. Obiektywnie patrząc na rzecz powiemy, że jest to racjonalne wykorzystanie otwartego, zalesionego obszaru muzeum pod gołym niebem, co się w Szwecji często zdarza. Ciekawe np. to, że w małym muzeum pod gołym niebem w Lundzie znalazło się jednak trochę miejsca na kółko zabaw dziecięcych (lekpIats for barn). a jednym tylko trzeba pamiętać, że w połączeniu muzeum z miejscem zabaw i wypoczynku należy zachować umiar, co się chyba szwedzkim muzeum udało. Widać z rozrzuconych w artykule wzmianek, że Skandynawia obfituje w muzea skansenowskie. Największym do tej pory w Skandynawii i świecie jest Skansen, drugim po nim w Szwecji Kulturen w Lundzie, większe muzea pod gołym niebem istnieją w północnej Szwecji w Ostersund, Harn6sand, w Mora, na południowym zachodzie w G6teborgu oraz dosłownie setki małych prowincjonalnych i lokalnych muzeów rozrzuconych po całym kraju. Największe duńskie muzeum skansenowskie to dla kultury wiejskiej Sorgenfri pod Kopenhagą, dla miejskiej duże muzeum Den gamIe By w Aarhus, mniejsze są muzea pod gołym niebem na wyspie Fyn w.,Odense (Den Fynske Landsby, powstałe w 1946 r.), w Maribo na wyspie Lolland i rozsiane w kilku miejscowościach w Danii pojedyncze zabudowania. Wspaniałe muzea skansenowskie posiada Norwegia: w Bygd0y pod Oslo (Norsk Folkemuseum) mieś'ci się w pięknym parku 140 drewnianych budowli z różnych części Norwegii, wśród których wiekiem się wyróżnia kościółek z XII stulecia. Muzeum w also posiada, podobnie jak Skansen i Kulturen, stare miasto z XVIII w. Drugie co do wielkości jest skansenowskie muzeum w Lillehammer (De Sandvigske Sam- linger) z ponad 100 obiektami na 10 hektarach, założone przez A. Sandviga. Z muzeów fińskich, dla których mam najmniej materiałów, mogę tylko wymienić Foliso friluftsmuseum w Helsinkach, część stołecznego Muzeum Narodowego. a próbach stworzenia muzeum skansenowskiego na Islandii w okolicach Reykjawiku pisałej wyżej. Ryc. 8. Miasto lapońskie w Arvidsjaur, półn. Szwecja. Przy ~Yrr:pobież~ym przeglądzie wspomnę a kilku ciekawych obiektach zna]du]ącyc~ s~ę na d~lekiej północy w Szwecji. W okolicy koła polarnego w ArVIds]aur zWIedzałem tzw. miasto lapońskie (lappstad) kompleks ..ma~yc? drewnianych chat kurnych o charakterystycznej konstrukcjI (mskl zrąb bez okien, raczej wysoki dach w kształcie ściętego o~trosłupa, w dachu zsuwane drzwi wejściowe), rozmieszczonych ?a .~uzym plac~. Do. miast.a tego ściągają zwykle w zimie Lapończycy, Jakls. czas .mm ml~szkaJą, pocz~m ruszają w lasy i chaty stoją puste. W kilku mleJscowośclach, np. w Ojebyn (położonym koło miasta Pitec\ przy ujś~iu Pite al V ~o Zatoki Botnickiej) i mieście Boden oraz w co tylko wspommanym Arvldsjaur znajdują się tzw. miasta kościelne (kyrkstad). Rozproszona na dużych obszarach ludność północy nie zdąży v: 73 �1153 1152 w ciągu jednego dnia przyjechać do kościola i wrócić do domu, toteż wokół kościołów powstały male drewniane domki, tworzące malownicze miasteczko kościelne, o wąskich, krętych uliczkach. Miasteczka kościelne budowano już w średniowieczu i wiele obecnie jeszcze używanych domków pochodzi z tych odległych czasów. Miasteczko kościelne jest przez większą część roku niezamieszkałe, ożywia się dopiero odrębnymi instytucjami: w jednym miejscu znajduje się oddzielne muzeum etnograficzne, w innym znowu tylko muzeum skansenowskie czy archiwum. Zdarza się też i tak, że poszczególne typy wchodzą w skład jednej instytucji jako jej oddziały. Np. Nordiska Museet w Sztokholmie łączy trzy typy naraz: archiwum, muzealne zbiory etnograficzne i muzeum pod gołym niebem, Skansen. (Niezależnie od zbiorów etnograficznych posiada Nordiska Museet duży dział muzeum historii kultury). Podobną strukturę mają muzea narodowe w Kopenhadze, Oslo, Helsinkach, w pewnym sensie i w Reykjawiku. Kulturen w Lundzie obejmuje działy historii kultury i etnograficzny oraz muzeum skansenowskie, odrębnie natomiast istnieje archiwum (Folklivsarkivet). II. ZAGADNIENIA I DZIAŁALNOSCI Ryc. 9. Fra,gment miasta kościelnego w cJj€,by.n,półn. Szwecja. w czasie świąt. Ponieważ cała rodzina nie może na raz jechać do kościoła, by nie zostawiać gospodarstwa bez dozoru, kiedy indziej wyjeżdżają starsi, kiedyindziej znów młodzi. Utarł się zwyczaj, że młodzi ruszają w drogę na Nowy Rok, Trzech Króli, Zielone Święta, starzy zaś na Wielkanoc, św. Jana (midsommar) i Boże Narodzenie. Nie jestem tego pewny, ale zdaje się, że zarówno miasto lapońskie, jak i miasteczka kościelne, choć własność prywatna aktualnie jeszcze używana przez posiadaczy, są pod opieką konserwatorów muzealnych. Jeżeli nawet tak nie jest, to w każdym razie wymienione kompleksy zabudowań są świetnym, wysoce oryginalnym obiektem przyszłego muzeum pod gołym niebem. Na zakończenie rozdziału o zbiorach etnograficznych jeszcze parę słów o wzajemnym stosunku różnych typów zbiorów. W wielu wypadkach bywa tak, że poszczególne typy zbiorów etnograficznych są Ekspozycja zbiorów jest sama dla siebie osobnym zagadnieniem, ale łączy się zarazem ściśle z działalnością pedagogiczno-oświatową i popularyzacyjną każdego muzeum i dlatego omówimy tutaj wspól~e dwa aspekty tego problemu. Wszelkie zbiory, z których się ma w jakikolwiek sposób korzystać, muszą być w pewien sposób usystematyzowane, zaś zbiory muzealne czyli przeznaczone do oglądania muszą być szczególnie przejrzyście ułożone. W pewnym typie muzeów chodzi nie tylko o dobrą tematycznie i przejrzystą wystawę, ale zarazem o taką, która by ukazała zbiory na ich jak najbardziej do rzeczywistości zbliżonym tle, że tak powiem, w oprawie i wywarła przez to na zwiedzającym wrażenie naturalności i prawdy,a równocześnie, by go ujęła swym urokiem. a taką ekspozycję zabiegają muzea historyczne a zwłaszcza etnograficzne. Jeżeli do tego zauważymy, że muzea mają służyć nie tylko szczupłemu gronu specjalistów, ale szerokim masom społeczeństwa, to w tym świeHe zagadnienie ekspozycji wysunie się na czoło problemów muzealnych. Ilustracją problemu ekspozycji będzie np. dział lapoński w Nordiska Museet umieszczony w sali 10 sklepieniach łukowych, ponieważ nowoczesny sufit raziłby w zestawieniu z pierwotną kulturą nomadów. Równocześnie dla uni'knięcia dysonansu między okrągłymi, małymi szałasami Lapończy\ków a dużym czworościennym pokojem, podzielono tenże na 5 małych zamkniętych przestrzeni w obrębie każdego sklepienia i pod każdym z nich przedstawiono jakąś stronę kultury i życia Lapończyków. Wzdłuż tak przedzielonej sali ustawiono na niskim podium, urządzoną w realistyczny sposób karawanę renich zaprzęgów. Ustawiona poniżej okien karawana byłaby w ciemniej73· .\~- EKSPOZYCJI POPULARYZACYJNO-OSWIATOWEJ �1155 1154 szym miejscu -niż środek sali, co by przeszkadza~o widzom, wobec czego skonstruowano ,na:d kar.awaną łuko~aato Wygięty daszek, w którym zainstalowano oswletleme neonowe . .. . Intencja udostępnienia zbiorów muzealnych wszyst~lm 1.prawdzIwego ich ukazania doprowadziła Hazeliusa do porzu~ema sa~ l ~udo~ muzeum pod gołym niebem. Muzeum sk.ansenowskle ,spełr~lł?, Istotme intencje Hazeliusa: umożliwiło zwiedzaJącym bezposredmosc obser- tów i stworzenie dla nich ram zgodnych z właściwymi obiektom warunkami lokalnymi. Odpowiednie grupowanie budowli wg ich pochodzenia jest trudne ze względu na ograniczony, przy tym zwykle co do ukształtowania geograficznego jednolity teren muzeum, a staje się jeszcze trudniejsze przy powiększaniu jego obszaru. Na małym bądź .co bądź obszarze trzeba umiejscowić dużo eksponatów, co w konsekwencji musi doprowadzić do pewnych niezgodności. W jakimś punkcie muzeum zetknąć się mogą, i tak się rzeczywiście zdarza, Ryte. 11. Karawana renich zaprzęgów w lapońskim dziale Muzeum Nordyckiego w Sztokholmie (Svenska Museer 1~48, nr. 1,5. 3). Ryc. 10. Urządzenie oświetleni~ neonowego w lapońskim dziale Muzeum Nordyckiego w Sztokholmie. (Svenska Museer 19418, nr. 1, s. 3). wacji i zbliżyło ich tym samym do poznania. T~~rcy mu~eum skansenowskiego natrafili jednak na nowe trudnoscl w. zWIą.zku z ekspozycją. Są nimi problem odpowiedniego grupowama oblek15a Ernst M a n ker, Museer 1948, s. 1-6. Nordiska Museets nya łapska avdelning. Svenska obiekty z zupełnie różnych geograficznie i etnograficznie okolic, z drugiej znowu strony budowle z regionów sąsiadujących z sobą znajdą .się nieraz w muzeum daleko od siebie. Jeszcze trudniejszy do spełnienia warunek to dostosowanie terenu do obiektu. W położonym na lekko sfalowanym wzniesieniu Skansenie można znaleźć miejsca wyższe, o charakterze jakby górskim dla obiektów z wyżyn, i niższe, płaskie, dla obiektów z równin. W rozłożonym natomiast na równinie muzeum w Sorgenfri już się wzniesień nie znajdzie. Nie jest to �1157 1156 wprawdzie dla muzeum duńskiego ze względu na równinny charakter Danii tak bardzo potrzebne, ale idzie mi tutaj o uwypuklenie problemu. Zagadnieniem natomiast dla Sorgenfri reprezentującego kulturę ludności nie tylko rolniczej, ale też w wysokim stopniu rybackiej, jest morze. W szczęśliwym położeniu jest pod tym względem muzeum w Lillehammer, którego obszar naturalnie spływa ku dużemu jezioru Mjosa. Na jego brzegu umieszcz'ono więc budowle rybackie. Jak wybrnąć z poruszonych trudności? Od razu trzeba powiedzieć, że wielu niedostatkom nie da się zaradzić. Są jednak pewne możliwości, których zastosowanie wymaga jednak od projektodawców rozsądku i umiaru, by się ustrzec przesady i banalności. W Sorgenfri, jak powiedziano, nie ma tak potrzebnego do wystawy morza, ale muzeum zrezygnowało z tworzenia sztucznych zbiorników wody, bo dałyby z pewnością ujemny, banalny efekt. Usiłuje się natomiast w Sorgenfri dostosować krajobraz do obiektów przez akomodację roślin właściwych danym regionom. Nieraz łączy się to z większymi trudnościami: w pewnym np. miejscu tworzy się wrzosowisiko,do czego znowu trzeba wpierw odpowiednio przysposobić glebę przez naniesienie grubej warstwy ziemi z okolic, gdzie rośnie wrzos. Dalej zwraca się uwagę w Sorgenfri na zagęszczenie budowli; w jednym miejscu wymaga się budownictwa zwartego, w innym rozrzuconego. Duńskie muzeum usiłuje dalej stosować stopniowość przejścia od regionu do regionu, zwraca uwagę na rozdział domostw drewnianych od występujących w innych okolicach murowanych itp., pomagając sobie w tym plantacjami drzew. Podobnie postępuje się w Skansenie, który ma tę wyższość nad Sorgenfri, że jego ukształtowanie terenu jest bardziej urozmaicone. I tam stosuje się akomodację flory i unika bezpośredniego zetknięcia obcych typów regionalnych przez tworzenie parawanów drzewnych. Skansen jest znowu w gorszym od Sorgenfri położeniu ze względu na niemożność powiększenia obszaru (wyspa) i co za tym idzie przeprowadzenia większych przemieszczeń obiektów. Na szczególną uwagę zasługuje pedagogiczno-oświatowa działalność muzeów skandynawskich, obejmująca zarówno dorosłych jak i dzieci. Widoczna jest ona w dużej dbałości o pedagogiczną i zrozumiałą wystawę eksponatów, opatrywanych zwięzłymi, przystępnymi opisami, ukazywanych przy zastosowaniu dobrego oświetlenia. Problem światła należycie się docenia, czego dowodem są przeprowadzone w Nordiska Museet testowe badania co do czasu potrzebnego do oglądnięcia zbiorów przy różnym typie i ustawieniu oświetlenia. Niezależnie od umieszczania tabliczek objaśniających przy eksponatach wydaje każde muzeum przejrzyste katalogi (z planami, fotografiami, szkicami), kióre np. dla muzeów skansenowskich, gdzie się ze zrozumiałych wzgl~ów napisów na obiektach nie umieszcza są głównym sposobem orientowania publiczności w zbiorach. ' . Wszy~tkie muzea mają ponadto specjalnie wyszkolonych przewodnikow, zas w ustalonych dniach i godzinach naukowo przygotowani specjaliści udzielają zwiedzającej publiczności ,objaśnień dla wybranego z~g~dnienia. T~k np. National Museet w Kopenhadze urządza co dwa mIe~lące tzw. "srodowe popołudnia" (Onsdagsaftener), na których pr~cow~llCY ~~zeum wygłaszają popularno-naukowe prelekcje posługu]~~ SIę. e~ldl~skope~ i filmem, a potem oprowadzają zebranych po CZęSCIzblOrow IlustrUjących referowany problem t6. U~ożliwienie szkołom jak naj właściwszego korzystania ze zbiorów, to wa~ny odcinek oświatowej działalności muzeów w Skandynawii. W krajach skandynawskich istnieje stała współpraca między szkoł~mi a ~uzeami, w pewnych zaś wypadkach przybiera ona planowy, zorgamzowany charakter. W Muzeum Narodowym w Helsinkach urządza się, z myślą o ułatwieni~ .mł.odzieży zwiedzania zbiorów, kursy ;rrIuzealne dla nauczycieli. W ~le]~kIm Muzeum Historycznym w Abo oprowadza szkoły stały, SJ?ecJalme do tego. delegowany pracownik o przygotowaniu pedagogICznym t,7. Podobme praktykuje się w Danii. Wyższe formy współpracy między szkołą a muzeum spotykamy w Norwegii: W Oslo, uczniowie, począwszy od szóstej klasy szkoły powszechnej, mają dwa razy do roku obowiązkowe lekcje w Norsk Folkemuseum, prowadzone przez specjalnego nauczyciela muzealnego (museumslektoren) t8. W naj zupełniej planowe ramy ujęła współpracę między szkołami a muzeami Szwecja t9. Zmienna, zależna od przypadkowych wizyt, frekwencja szkół w muzeach sztokholskich ujemnie wpływała na udostępnienie uczniom zbiorów. Specjalnie dla potrzeb szkół ustanowiony, podobnie jak w Norwegii, nauczyciel muzealny (museilektor) okresami miewał kilka wizyt szkolnych naraz, przy zupełnym braku odwiedzających w innych dniach. Aby zapobiec tej nierówności i przypadkowości odwiedzin przedstawiciele muzeów i szkół ułożyli plan pracy w muzeach dla młodzieży sztokholmskiej. Ustalono dla poszczeNordens Museer, Helsinki 1948, s. 11. Nordens Museer, Sztokholm 1946, s. 31. 18 Ibid., Helsinki 1948, s. 40. " Zagadnienie zorganizowanego nauczania w muzeach sztokholmskich omawia obszernie Mats R e h n b e l' g, Den organiserade skolundervisningen vid stockholmsmuseerna. Svenska Museer 1947, nr 1, s. 1-7. W oparciu o ten artykuł, przesłany mi uprzejmie przez autora, przedstawiam tu to zagadnienie. Wzmianki o tym zagadnieniu znajdziemy też w czasopiśmie Nordens Museer, Sztokholm 1946, s. 60-1. 16 17 �1158 gólnych szkół i klas dni i godziny wycieczek do muzeów, opracowano w oparciu o programy nauczania schemat wizyt do odpowiednich muzeów i pracy w poszczególnych ich działach. Z początku współpraca taka istniała tylko z Nordiska Museet, które przez z dawna w nim istniejący oddział oświatowy najlepiej było do pracy ze szkołami przygotowane, potem stopniowo włączyły się dalsze muzea. Ustalono, że planowa nauka w muzeach będzie obowiązywać uczniów dopiero od III klasy. Tak zaplanowana akcja pozwoliła uczniom na zaznajomienie się w okresie uczęszczania do szkoły powszechnej przynajmniej z dziesięcioma muzeami (Muzeum Miejskie, Państwowe Muzeum HistorY'czne, Muzeum Nordyckie, Państwowe Muzeum Etnograficzne, Historyczne Muzeum Morskie, Muzeum Techniczne, Muzeum Narodowe Lin.). Nauczanie organizuje się rozmaicie w poszczególnych muzeach: w jednym prowadzą lekcje akademicy, w innych pracownicy muzeum, C:lasem stali nauczyciele muzealni, jeszcze w innych sami nauczyciele szkół powszechnych. Nauczyciele ci otrzymują przed wizytą w muzeum przygotowane przez Nordiska Museet (powielane) materiały rzeczowe, ułatwiające im z jednej strony przygotowanie lekcji muzealnej, z drugiej zaś kontrolę zdobytych przez uczniów w czasie lekcji wiadomości przy dyskusji czy poprawie wypracowań. Lekcja w muzeum musi być ściśle powiązana z aktualnym programem klasy i każdy nauczyciel muzealny musi się na wstępie dowiedzieć, jaki materiał szkolny uczniowie już opanowali, aby z nim odpowiednio skoordynować swoją pogadankę. Nauczyciele muzealni stosują zawsze metodę przypominania uczniom w skrócie poznanego w szkole i w czasie poprzedniej wizyty w muzeum materiału. (Tak też są zredagowane powielane programy lekcyjne, o których co dopiero pisałem). Czasem zachodzi potrzeba wyprzedzenia programu szkolnego i podania z góry pewnych wiadomości, koniecznych do zrozumienia lekcji muzealnej. Nauczyciel oprze się na nich w późniejszym etapie i nawiąże w szkole do nabytych w muzeum wiadomo,ści. Nie trzeba dowodzić, że lekcje muzealne musi się prowadzić na odpowiednio przystępnym poziomie. Przeciw tej naczelnej zasadzie pedagogicznej zdarzają się czasem wykroczenia, zwłaszcza u nauczycieli studentów. Władze szkolne i muzealne znają takie wypadki i reagują na nie. Z uwagi na małe jeszcze u uczniów możliwości sporządzHl1ia notatek, każde dziecko otrzymuje po lekcji w muzeum bilet, uprawniający je do powtórnego zwiedzenia muzeum w towarzystwie rodziców czy opiekuna dla ugruntowania obserwacji. Wysoce pedagogiczny jest również zwyczaj nagradzania szczegćHnie uważnych uczniów książkami obrazkowymi, widokówkami, śpiewnikami itp., co niewątpliwie zachęca młodych "znawców muzeum" i dodatnio wpływa na przebieg lekcji i chłonność uczniów. 1159 By nie dezorganizować programu szkolnego klasy planowe odwiedziny w muzeach nie odbywają się zbyt często. Ciągłe wizyty w muzeach odbiłyby się ujemnie na pos'tępach uczniów, opóźniłyby ich rozwój bo, jak wynika z opublikowanych uwag nauczycieli, entuzjastów nauki muzealnej 20, całkowity czas poświęcony na dojazd, zwiedzanie, powrót, dalej omówienie i wypracowanie zadania wynosi jednorazowo plus minus 10 godzin szkolnych. Zorganizowane zwiedzanie muzeów obejmuje w Sztokholmie tylko szkoły powszechne. Gimnazja zwiedzają muzea dorywczo ze względu na inny niż w szkołach powszechnych system nauczania, polegający, podobnie jak u nas, na podziale dnia szkolnego między wiele przedmiotów, prowadzonych przez poszczególnych nauczycieli, co znacznie utrudnia urządzanie wycieczki. Akcja zorganizowanego nauczania w szkołach sztokholmskich jest wstępem do dalszej, szerszej współpracy między szkołami i muzeum. W innych miastach Szwecji również się prowadzi systematyczne, może na mniejszą skalę, planowane lekcje muzealne, np. w Malmo czy 8oteborgu. W związku z prowadzeniem akcji oświatowej stanęły muzea przed koniecznością urządzenia sal wykładowych. W lokalach starszych muzeów zwykle nie ma na to miejsca i trudności urządzenia sal odczytowych są duże, tym bardziej, że wg poglądów szwedzkich muzeologów każde muzeum powinno mieć nie tylko salę, ale mały ośrodek pedagogiczno-oświatowy z salą odczytową o dwóch epidiaskopach (dla umożliwienia równoczesnego oglądania dwóch obrazów), która by się bezpośrednio łączyła z podręczną biblioteką i salą wybranych podręcznych ~ksponatów 20a. Z opisanych faktów jasno widać, że kraje skandynawskie doceniają oświatową działalność muzeum. Odbiciem tego jest stała kronika z tej dziedziny (undervisningen) w ogólnoskandynawskim czasopiśmie Nordens Museer 21. Działalność oświatowa muzeów w Skandynawii, obejmująca różne typy szkół, przede wszystkim powszechne, dalej zawodowe, średnie i wyższe (prace studentów archeologii, etnografii, akademii sztuk pięknych itp. w muzeach) nie ogranicza się do tego odcinka. Popularyzacja i praktyczne wykorzystanie zbiorów, zwłaszcza etnograficzSvenska Museer 1948, nr 2, s. 6. O tym szerzej w artykule o nowootwartym studium w Muzeum Narodowym w Sztokholmie earl N o r d e n f a l k, Nationalmusei nya studierum. Svenska Museer 1948, 2, s. 1-3. 21 To ważne zagadnienie otrzymało też w Polsce planowe ramy przez zarządzenie Ministerstwa Kultury i Sztuki o obowiązku utworzenia z dnil"m 1 września 1952 r. muzealnej służby społeczno-oświatowej. ;!& 20a �1161 1160 nych, zataczają szerokie kręgi. Ważnym punktem jest popieranie i organizowanie rzemiosła ludowego. Niezależnie od prac wykonywanych w tej dziedzinie w samych muzeach (wyroby rzemieślników w warsztatach skansenowskich muzeów w Sorgenfri i Sztokholmie) kierują muzea rzemiosłem ludowym poza swym obszarem. Tak np. istniejąca w Szwecji organizacja rzemioła artystycznego (HemslOjdorganisation) pozostaje w ścisłym kontakcie z Nordiska Museet. Rzemieślnicy pracujący w domu zwracają się po porady do muzeum, korzystają ze wskazówek fachowych instruktorów, z publikacji oraz ze zbiorów muzealnych. Wyroby swoje sprzedają za pośrednictwem wymienionej organizacji w specjalnych sklepach ludowego rzemiosła artystycznego. (W Sztokholmie są trzy takie sklepy). Są też przy muzeach specjalne szkoły rzemiosła artystycznego, np. szkoła tkacka w Kulturen w Lundzie. Urządzanie festiwali, pokazów tańca ludowego, występów kapeli wiejskich i innych imprez w muzeach skansenowskich w Skandynawii (o czym wyżej), odpowiednia reklama w gazetach, powodują stały wrost popularności muzeum. Połączenie muzeum z ogrodem zoologicznym oraz parkiem i miejscem zabaw w Skansenie jest szczególnie ważnym czynnikiem propagandy muzeum. Niezależnie do poglądu, czy muzeum, jako instytucja naukowa, powinna łączyć tak różnorodne elementy obiektywnie musimy stwierdzić, że takie właśnie urządzenie Skansenu doprowadziło do ogromnej jego popularności, gruntując tym samym jego podstawy materialne. Dochody Skansenu przy<:zyniają się w dużym stopniu do utrzymania całości Nordiska Museet i taka, zdaje się, była koncepcja Hazeliusa: finansowanie dużego, naukowego muzeum przez popularny i dochodowy Skansen. Muzea pod gołym niebem niezależnie od tego, czy są zarazem miejscem rozrywek (w pewnym sensie są nim zawsze przez pokazy tańca, rzemiosła ludowego etc.) cieszą się dużą frekwencją. Podam orientacyjnie kilka cyfr z różnych muzeów dla porównania 21: Tak np. w Danii frekwencja wynosiła w Muzeum Historii Miasta w Kopenhadze ca 100000, w Muzeum Thorvaldsena ca 50000, ogólna w Muzeum Narodowym ca 300000, w czym na muzeum skansenowskie w Sorgenfri przypadało ca 80000; Stare Miasto (Den gamle By) w Aarhus miało ponad 100000 zwiedzających, a muzeum skansenowskie w Odense (Den Fynske Landsby) ponad 160000. 'Muzeum Narodowe w Helsinkach zwiedziło w 1938 r. ca 60000, a skansenowski oddział (Folisa) 50000 ludzi. (Muzeum Narodowe w Reykjawiku miało w 1938 r. 14 343 zwiedzających). 21 Dane przybliżone Helsinki 1948, passim. wg zestawień z lat 1946-8 w Nordens Museer, Kulturen w Lundzie ma przeciętną frekwencję ca 40000 rocznie, w czym duży odsetek przypada na dział skansenowski (w 1947 r. same tylko zabudowania gospodarskie w Ostarp poza Lundem zwiedziło 6774 osób). Z porównania podanych cyfr jasno widać jak popularne są muzea pod gołym niebiem. Szczytowym jednak wzięciem cieszy się Skansen, w którym frekwencja na ogólną liczbę mieszkańców stolicy 750000 sięga ca 2,5 miliona rocznie. Jest więc Skansen centrum atrakcyjnym Sztokholmu nie tylko dla samej stolicy, ale całej Szwecji i Skandynawii. W mniejszym stopniu takim punktem atrakcyjnym, ściągającym turystów z południowej Szwecji i sąsiedniej Danii (mniej z Norwegii) jest Kulturen w Lundzie. Dla uzupełnienia wymowy cyfr trzeba dodać, że nasilenie frekwencji we wszystkich muzeach skansenowskich przypada na okres letni. Nie dającym się usunąć mankamentem muzeów pod gołym niebem jest zupełna zależność od klimatu i pogody. W ramach działalności oświatowej wydają muzea popularne publikacje. Otwarta codzień dla publiczności biblioteka Instytutu Etnologicznego przy Nordiska Museet, największy w Skandynawii księgozbiór z dziedziny historii kultury, jest ważnym czynnikiem w popularyzacji wiedzy. III. ORGANI~ZACJA MUZEALNICTWA Muzea w krajach skandynawskich są instytucjami prywatnymi albo komunalnymi, wreszcie państwowymi, przy czym niektóre mają strukturę mieszaną. W Szwecji muzea to najczęściej instytucje pry"': watne, tworzone zwykle z fundacji osób lub pewnych stowarzyszeń kulturalno-naukowych. Tak np. Nordiska Museet było przez 10 lat od założenia go przez Hazeliusa wyłącznie prywatnym muzeum, wspieranym przez fundacje i zapisy społeczeństwa (najczęściej w postaci przekazywania budowli i eksponatów muzealnych, rzadziej w gotówce), później przez zasiłki państwa. Fundusze czerpie Nordiska Museet w 90 % z dochodów, jakie przynosi jego część etnograficzna pod gołym niebiem, 10% łoży państwo na utrzymanie muzeum (pokrywa to pensje pracowników), mniejszą sumę otrzymuje ono od władz miejskich jako rekompensatę za akcję oświatową w szkołach sztokholmskich. Również prywatną zasadniczo instytucją jest Kulturen w Lundzie, własność Stowarzyszenia Miłośników Południowo-szwedzkiej Kultury (Kulturhistoriska Foreningen for Sodra Sverige). Kulturen wspomagają z jednej strony dotacje prywatne, z drugiej zaś komunalne i państwowe. Duńskie muzea mają podobną do szwedzkiej strukturę organizacyjną. Muzeum skansenowskie w Sorgenfri jest dzisiaj częśdą państwo- �1163 1162 wego Muzeum Narodowego w Kopenhadze, ale w swoich początkach było instytucją prywatną (o czym już wyżej). Niezależnie od opieki państwa korzysta kopenhaskie National Museet i jego oddziały z pomocy stowarzyszeń, takich jak Miłośnicy Muzeum Skansenowskiego (Frilandsmuseets Venner, zał. 1940),Miłośnicy Zbiorów Etnograficznych (Etnografisk Samlings Venner, zał. 1943). Specjalnie stworzony komunalny Fundusz Zakupu Ziemi dla Muzeum Skansenowskiego (Frilandsmuseets Grundk0bsfond) dba o powiększanie obszaru muzeum w Sorgenfri. Muzeum w Odense jest własnością gminy, korzysta ponadto z zasiłków państwa. Fińskie muzea są po większej części państwowe lub komunalne. Tak np. Muzeum Sztuki w Helsinkach jest instytucją państwową pod kierownictwem Fińskiej Akademii Sztuki, Muzeum Historyczne w Abo opiera się na funduszach komunalnych. Muzeum Narodowe w Reykjawiku utrzymuje się częścią z zasiłków państwa, częścią z dotacji prywatnych. Wszystkie trzy struktury spotykamy w Norwegii, gdzie chyba większość muzeów jest instytucjami komunalnymi, korzystającymi również z pomocy państwowej. Państwo oddaje do dyspozycji mniejszych muzeów część dochodów z loterii pieniężnej. Pomoc państwowa jest szczególnie potrzebna muzeom norweskim, które poniosły straty w czasie wojny, przede wszystkim przez duże obniżenie się frekwencji, a tym samym spadek dochodów 22. Oprócz wspomnianych wyżej stowarzyszeń miłośników muzeów i związków wspierających istnieją w poszczególnych krajach skandynawskich organizacje zrzeszające pracowników pewnych lub w ogóle wszystkich muzeów w danym państwie. Taką organizacją jest Związek Muzeów Norweskich (Norske Museers Landsforbund), założony w 1918 r., który obejmując wszystkie muzea sztuki i historii kultury w całym kraju oraz ich pracowników jest centralnym organem kierowniczym. Podobną instytucją dla duńskich muzeów jest Duński Związek Muzeów Sztuki <Dansk Kunstmuseumsf0rening, odbywający raz do roku zebrania, na których ustala się m. in. program współpracy z mniejszymi muzeami i niesienia im pomocy. Na zasadzie terytorialnej, a nie jak w wyżej podanych przykładach tematycznej, utworzono w Finlandii Muzealny Związek Północno-wschodniej Botnii (Pohjois-Pohjanmaan museoyhdistys) czy Muzea'lny Związek Środkowej Finlandii (Keski-Suomen Museoyhdistys). Oprócz tego istnieje w Finlandii związek ogólnomuzealny. Naczelną organizacją muzeów szwedzkich jest Szwedzki Związek Pracowników Muzealnych (Svenska MuseimannafOreningen). " Dane czerpię z czasopisma Nordens Museer, Stokholm 1946. Helsinki 1948. , . W celu uś.ciślenia współpracy między muzeami wszystkich krajów skandynawskIch stworzono w 1915 roku ogólny Skandynawski Związek Muzealny (Skandinaviska Museifórbundet), do 'którego należą Szwecja, Dan~a, Norwe~ia, Islandia i Finlandia. Związek obejmuje ~uzea wsze~~Iego typu ~ wielkości. Przedstawiciele muzealni poszcze~olnych ~raJow odbywaJą raz na dwa lata zebrania, których tematem Jest podzIelenie się wynikami pracy muzealnej poszczególnych muzeów, wspólne omówienie wybranych zagadnień muzealnictwa i programu ~spółd:iała~a, publikacji prac, urządzenia wystaw etc. Organem zWIązku Jest pIsmo Nordens Museer, redagowane w językach sz~edzkim, ~uńskim i norweskim, w którym każdy kraj podaje ~wIęz.łą kromkę muzealną w takich rubrykach jak: Nowopowstałe l proJektowane muzea, Nabytki muzealne, Wystawy, Sprawy organizacyjno-administracyjne, Konserwacja, Publikacje, Zagadnienia oświatowe, Prace badawcze, Zmiany personalne. Listę uzupełnia kronika donosząca o aktualiach, np. po wojnie o stratach muzeów, środkach ochrony zbiorów itd. Na zakończenie kilka słów o wydawnictwach muzalnych. Wzmianki o niektórych publikacjach są rozsiane w artykule. Ujmując rzecz ogólnie (nie mam niestety materiałów do zreferowania całokształtu zagadnienia) powiemy, że oprócz ogÓlnych i specjalnych katalogów wydawanych przez każde muzeum, większe muzea i niektóre organizacje muzealne wydają różnego typu periodyki. Roczniki wydają np. w Szwecji Nordiska Museet pod nazwą Fataburen (= Spichlerz), Kultur en w Lundzie (tytuł rocznika też Kulturen) oraz prawie wszystkie większe muzea etnograficzno-historyczne, w Norwegii Norsk Folkerriuseum pt. By og Bygd. W ramach działalności krajowych związków muzealnych poszczególne kraje publikują roczniki lub częściej się ukazujące periodyki. Dania np. wydaje rocznik Danske Museer, Szwecja kwartalnik Svenska Museer. Zagadnienia zbiorów etnograficznych omawiane są też na łamach etnograficznych czasopism naukowych, np. w periodyku Rig, v.:ydawa~~m przez Związek Miłośników Szwedzkiej Kultury (For en~ngen for svensk kulturhistoria) przy współpracy Muzeum Nordyckiego w Sztokholmie i Archiwum Kultury Ludowej w Lundzie. . Poszczególne muzea i instytucje ogłaszają wyniki badań już to Jako odrębne publikacje, już to jako prace wchodzące w skład serii. Serie takie publikują np. Muzeum Narodowe w Kopenhadze (Nationalmuseets Skrifter), Muzeum Nordyckie w Sztokholmie (Nordiska Mu~e~ts . Handlingar) i szereg innych instytucji. Pobieżne bodaj omOWIeme tematyki wydawanych seryjnie prac wykracza poza ramy artykułu i kompetencje autora. �1165 MUZEUM KULTUR LUDOWYCH W połowie pamiętnego września 1939 r. spłonął gmach i zbiory Warszawskiego Muzeum Etnograficznego od zapalających pocisków armii hitlerowskiej. Muzeum to było owocem heroizmu społeczeństwa polskiego w latach zaboru. Społeczeństwo b. zaboru rosyjskiego, pozbawione państwowego mecenatu nad nauką, pozbawione narodowego uniwersytetu w sto·· licY,ba, nawet własnego szkolnictwa średniego, zdołało tu stworzyć żywy ruch naukowy na polu etnografii, wydać i wyszkolić wielu badaczy, zgromadzić duże zbiory etnografii krajowej i ogólnej i przez lat dwadzieścia wydawać wzorowe, jedno z przodujących w świecie czasopismo etnograficzne "Wislę". Warszawskie zbiory etnograficzne, naj starsze w kraju, były gromadzone i uzu,pełniane z dużą energią do lat pierwszej wojny światowej. Przez pewien czas warszawskim Muzeum kierował Stanisław C is z e w s k i, w latach późniejszych grono osób o mniejszym przygotowaniu naukowym, ale zawsze zbiory te cieszyły się poparciem kraju i rozproszonych po świecie polskich badaczy tematów egzotycznych. Wielotysięczne kolekcje poloniców znajdowały się tam w godnym towarzystwie zbiorów z zakresu etnografii Azji, zwłaszcza obszarów syberyjskich, badanych przez polskich uczonych-zesłańców. Lata międzywojenne - wraz z pojawieniem się większych możliwości dla narodowego ruchu kulturoznawczego - przyniosły i warszawskiemu muzeum etnograficznemu korzystniejsze warunki rozwoju, nie były to jednak warunki zadowalające. Zbiory warszawskie powiększyły się o kolekcję tkanin zgromadzoną na Powszechną Wystawę Krajową w Poznaniu 1929 r. i o zbiory dawnego Tow. Popierania Przemysłu Ludowego, jednak ani przyrost zbiorów, ani udział muzeum w polskim ruchu naukowym nie odpowiadały wielkim zadaniom, jakie stały przed tą centralną i naj starszą w kraju placówką etnograficzną· Owczesny rząd szlachecko-mieszczański chętnie widział chłopomańską egzaltację, ale w życzliwości dla spraw chłopskich nie posuwał się dalej niż lnu to dyktował interes propagandy. Rzetelne studium etnograficzne i muzea etnograficzne nie należały do pozycji pierwszoplanowych w polityce kulturalnej Państwa z lat 1918-1939, a same muzea pozostawały w pozycji kopciuszków pośród uprzywilejowanych muzeów historyczno-artystycznych. Polska Ludowa szczodrobliwie potraktowała muzealnictwo, została powołana Dyrekcja Muzeów i Ochrony Zabytków z dużą autonomią i budżetem, stanowiącym około połowy budżetu całego Ministerstwa Kultury i Sztuki. Atoli gestia w sprawach muzealnych pozostała w rękach historyków sztuki i główną pozycją stało się tam warszawskie Muzeum Narodowe, a w dalszej kolejności inne dwa muzea, operujące nazwą narodowych. Muzea etnograficzne czekają swojej kolejki. Na mleJsce całkowicie zniszczonego Warszawskiego Muzeum Etnograficznego powołan') Muzeum Kultur Ludowych, lecz instytucja ta pozostaje dotąd przy bardzo mizernych środkach finansowych w opłakanych warunkach pomieszczeniowych i komunikacyjnych i w przeciwieństwie du pozawarszawskich muzeów etnograficznych - bez możliwości skoncentrowania większe;;') fachowego zespołu osobowego. Po dawnym warszawskim muzeum etnograficznym nie pozostało nic: zbiory, archiwum, fototeka, księgozbiór, a nawet katalogi zniszczały cało kowicie. Nieliczny personel rozproszył się po kraju i świecie. Trzeba było rozpocząć pracę na nowo ze stuletnim opóźnieniem, lecz nie otrzymana d0tąd dostatecznych środków na odtworzenie zniszczonej substancji muzealistycznej i zgromadzenie. zbiorów, godnych bogactwa wiejskiego dorobku kulturalnego. W tych trudnych warunkach podjął się zorganizowania Instytucji niżej podpisany, pod koniec 1946 roku. Kołatanie o środki doprowadziło do możliwości otwarcia już w roku 1949 pierwszego działu w prowizorycznie odbudowanym pałacyku w Młocinach na malowniczym krańcu warszaw·· skiej skarpy wiślanej, w rriiejscu już od dawna wytypowanym na polskj park etnograficzny. Od tej chwili co roku przybywa nowy dział wystawniczy, obok pałacyku powstają nowe pawilony na wystawy i magazyny :r.biorów krajowych i światowych. Po drugiej stronie Wisły, na wprost Młocin, w Tarchominie powstaje oddział Muzeum z WY1stawą wiejskich wnętrz mieszkalnych. Ponadto na drodze do realizacji sieci prowincjonalnych poglądowych kolekcji etnograficznych Muzeum utworzyło pierwszą z nich w Częstochowie. Zakres muz,"um, zgodnie z uchwałą ogólnopolskiej konferencji etnografów polskich z grudnia 1947 r. obejmuje rzeczy polskie i etnografie pozaeuropejską. Te ostatnie dz:ały stają się specjalnością instytucji i stopniowo a;>rzechodzą do niej "exotka" rozproszone po miastach prowincjonalnych. Zbiory działów polskich Muzeum Kultur Ludowych zgromadzone do tej chwili w Młocinach liczą około 7.000 przedmiotów i takąż mniej więcej liczbą wyrażają się zbiory pozaeuropejskie, Ponadto niemal na drugie tyle należy obliczać muzealia, które wejdą w skład Muzeum w najbliższym czasie. Będzie to więc poważna całość, jeśli zważyć, że na zbiory stołeczne składa się materiał dobry i bardzo dobry, ze znikomym udziałem balastu. W polonicach na plan pierwszy wysuwa się wielka kolekcja strojów i tkanin, wśród zbiorów pozaeuropejskich znakomite zbiory melanezyjskie. Materiał muzealistyczny z zakresu etnografii krajowej pochodzi \V więk·· szości z systematycz;1ej akcji kolektorskiej, związanej z badaniami terenowymi. Ograniczone moWwości pomieszczeniowe i finansowe pozwalają n::! eksponowanie tylko nieznacznej części zbiorów. W kolejności powstawały następujące stale wystawy działowe: w roku 1949 Polski Strój Ludowy (kolekcja około 100 sh'ojów pomieszczona w zabytkowym pl:'.łacyku); w ::oku 1950 - Sztuka Ludów Afryki Murzyńskiej i Oceanii w zbudowanym mo ten cel pawilonie pl')wizorycznym; w roku 1951 oba działy ulegają po- �1166 1167 większeniu, a nadto powstaje stała filialna wystawa w Częstochowie, obejrnująca odzież i sztukę ludową· Rok 1952 przynosi otwarcie stałej wystawy wiejskich wnętrz mieszkalnych w Tarchominie, oraz zorganizowanie ruchomej wystawy na barce wiślanej. Próbna wystawa pływająca, z tematem sztL1ń:i ludowej Mazowsza, zamyka trzyletni program wystaw zm:enaych, który poza nią objął wystawę dramatyzowanej więzi społeczeństw niecywHizowanych ("Prażródła Teatru") i wystawę trzech polskich obruńców i badarzy tych ludów (Domeyko, Strzelecki, Kubary). Wystawy te były urządzone z poważnym wkładem koncepcyjnym. W swych społecznych funkcjach Muzeum Kultur Ludowych ma osiągnięcia znacznie przekraczające jego możliwości techniczne i personalne, co tłumaczy się zrozumieniem szczególnych zadań swej instytucji przez jej zespół osobowy i odpowiednią do tego zrozumienia wydajnością pracy, znacznie przekraczającą normę wydajności pracowników innych muzeów. Kilkadziesiąt tysięcy osób rocznej frEkwencji, pomimo oddalenia siedziby Muzeum o przeszło 10 km od centrum stolicy, świadczy o jego poważnym obciążeniu praJcą usługową i dydaktyczną i o kredycie zyskanym wśród społeczeństwa stoHcy. Obciążenie zespołu naukowego i oświatowego MKL licznymi pracami administracyjnymi i organizacyjnymi oraz nieustannymi przeprowadzkami odbija się niekorzystnie na jego działalności naukowej. Ale i na tym polu Muzeum ma wyniki nie małe. Wyrażają się one zgromadzeniem obszernego materiału naukowego z zakresu sztuki ludowej i kostiumologii oraz z zakresu polskich badań pozaeuropejskich, a nadto owocną pracą działu Polonii zagranicznej (praca nad rozmieszczeniem i bibliografią emigracji). Ważnym działem pracy Muzeum są liczne konsultacje udzielane urzędom, instytucjom, 'pracownikom nauki i sztuki, pracownikom oświatowym i ruchowi wydawniczemu. Powiększana corocznie biblioteka podręczna Muzeum liczy ponad 6.000 tomów z zakresu etnografii ogólnej, etnografii Polski i dyscyplin pomocniczych. Jan Manugiewicz ran'" stolarz) 2 osoby; personel ściu oraz jeden szofer l. d o MUZEUM d n ia l w ETNOGRAFICZNEGO l' z eś n ia M li Z e u m p o s i a d a 4 p r a c o w n i e: graficzną, serwatorską i stolarską. Muzeum Etnograficzne w Łodzi mieści się na Placu Wolności nr 14. Muzeum Etnograficzne jest typu autonomicznego, gromadzi i wystawia zbiory ogólnopolskie z podkreśleniem terytorium woj. łódzkiego. Powierzchnia lokalu Muzeum wynosi: 903,07 m2• Powierzchnia wystawy wynosi: 331,35 m2• Personel Muzeum liczy 24 osoby, w tym: personel naukowy; etnografów. socjologów), 6 osób; plastyków z wyższym wykształceniem (fotografik, artysta-malarz)2; zespół oświatowy 3·, personel techniczny pomocniczy (labo- Natomiast klisze zabytków inwentarza zabytków. 'L fotograficzną, kon- i układane są według kolejnych numerów .Do .1 września 1952' r. wykonano działowy katalog fotograficzny. Karty posI~daJą sygnatury odpowiadające numerom klisz. Drugą sygnaturą będzie koleJllY numer według przypadającej danemu przedmiotowi kolejności w katalogu działowym. Schemat pOdziału katalogu jest następujący 1. Krajobraz. II. Podstawowe działy gospodarcze; 1. zbieractwo 2. łowiectwo, łówstwo, 4. hodowla zwierząt, 5. rolnictwo. ' III. Pomocnicze prace gospodarcze. 3. rybo- IV. Przemysły wiejskie: 1. plecionkarstwo, 2. tkactwo i powroźnictwo, 3. garncarstwo, 4. kamieniarstwo, 5. obróbka kości rogu i skóry, 6. obróbka drewna, 7. obróbka żelaza. 8. ciesielstwo ' V. Komunikacja i transport. . VI. Handel. VII. Budownictwo: 1. zamki, 2. kościoły, 5. kapliczki, 6. budynki wiejskie. A. Widoki i typy wsi. 3. kaplice, 4. krzyże przydrożne, B. Zagroda: a) bramy i ogrodzenia, b) zagroda zamknięta, c) zagroda otwarta, d) .chata związana luźno z zabudowaniami gospodarczymi. e) chata zWIą,zana ~o~strukc~jnie z zabudowaniami gospodarczymi, f) chata zwrocona scmną węzszą do drogi. g) chata zwrócona ścianą szerszą do drogi. , Muzeum i4 ," 1. Narzędzia proi ubiór. 3. Sztuka Archiwum Muzeum prócz obowiązujących inwentarzy składa się z katalogów zawierających materiał terenowy: działowy fotograficzny (2500 klisz), działowy rysunkowy, działowy opisowy - zawierający materiał zab?tkowy, muzealny; działowy opatrzony rysunkami lub fotografiami. Klisze terenowe i zabytkowe układane są oddzielnie. Klisze terenowe wpisywane są do książki inwentarzowej i otrzymują prócz tego kolejny numer według roczników. Ta sama zasada jest stosowana przy układaniu klisz w szafie. W ten ·sposób uzyskuje się łatwe obliczenie statystyczne całokształtu i łatwiejszą orientację w rocznych osiągnięciach materiału zw~ązanego z badaniami terenowymi. W ŁODZI 195'3 r. cztery osoby, woźnych sze- Muzeum posiada 3 działy wystawowe: dukcji (poprzednio; gospodarka i przemysł). 2. Tkaniny ludowa. SPRA WOZDANIE Z DZIAŁALNOSCI administracyjllY posiada auto 1,5 ton maJ'ki Chevrolet. �1169 1168 . ) t y chat: al) izba z sienią, a2) izba z sienią i komorą C. Chata. al . YPkuchnl'ą a3) dwie izby z sienią i komorą ewent. kuchewentua me, .' . b3) dach ni . b) konstrukcja chaty: bl) podmurowka, b2) sClana,. .ą, ł b) ganek i podcienie b5) drzwi, b6) okno, b7) pIec. . D ~~~y~i gospodarcze: a) stodoły i brogi, b) spichrze, c) bUdy~kl . dla inwentarza żywego, d) budynki dla inwent. m~rt~ego'k~) pIWnice i kopce, f) studnie, g) piece. h) ule, i) młyny LWIatra 1. VIII. Wnętrze chaty i sprzęty. óJ' moski.. 3. strój dziecięcy, IX. Strój: 1. strój kobiecy, 2. str '<. b 4. strój o - rzędowy. .' 3. sztuki plastyczne: 1. artyści ludowi, 2. zdobleme ~hat, X . sztuka: b bibuły, piór i wełny, a) rzeżba, b) malarstwo, c) ozdo. y z papIeru, d) pisanki, e) haft, f) figurki z glmy. . 2 bXI. Obrzędy, zwyczaje, wierzenia, wiedza.: 1. obrzęd~ rodz~~:, 5 'le~zrzędy doroczne, 3. zwyczaje towarzyskIe, 4. zwyczaJe pra •. nictwo i higiena. 4. Muzyka. tIJJ XII Muzea i Wystawy. t ułożonych tymczaKatalog zabytków posiada opracowanyc.h ~OOO ka~ k . . kartami r inwentarza. Po uzupełnIemu go .' rai UJącyml sowo we dł u g n d . ł' '. dzeniu zostanie podzielony według Zla ow. . l sP~~nice w układzie katalogów są następujące: W ka:aIOg~dzabyt~o: . . d . dna karta, gdyż katalog Jest Je noczesm jednemu okaZOWI Odpowla a J; . t' w każdym dziale W katalogu fotoprzeglądem statystY.CZ~ym prze :I? ~~zyżowe, schemato:"'i statystycznemu graficznym zagadmema mogą yc odpowiada układ klisz. . ł l' d nie posiada. Materia y ezą Katalog opisowy do tej pory u kł a u w teczkach. Biblioteka '. 1839 tomów i 19 czasopism zaWIera. (uwzględniony tytuł nie rocznik). d t a jest jednak dla wszystBiblioteka ma charakter podręczny, os ępn h nika iż z poza kich w godzinach służbowych. Z da~y~h s~aty~t!~Z~[~de:c:r Zakładu Etnol go korzystają z meJ naJczęSCleJ persone l u muzea ne . . S koły Sztuk Plastycznych, gdzie odbywają się grafii U. Ł. oraz Wyzs~eJ z wykładY sztuki ludoweJ. . tk' h działów kultury . '. 8147 eksponatow Ze wszys IC Z b i o r y zawIeraJ~. konieczność przedstawienia całomaterialnej i duchoweJ. Ze względ~ na a zaku narzędzi pracy i ich kształtu kultury Muzeum zwraca duzą uwab~ę?, z woPJ'ewo' dztw w których . . d' przewagę ZJ lOrow ' wytwórców. Zbldor'YłOPbOsaldaa:::' łódzkiego kieleckiego i rzeszowskiego. Muzeum prowa Zl ., .' we W y s t a w a. Muzeum posiada wystawę stałą oraz organ~:~~e d~~:s~U~ czy objazdowe zgodnie z ogólnie przyjętym w Centralnym ą planem podziału wystaw. . . . do ln. d t . dz'ały j w wYmIemłam stosowme Wystawa stała pOSIa a rzy l .d : l Usług na 1952 r. uzgodniodvwidualnego Schematu Wytycznych w Zla e . n~go z Muzeum przez Centralny Zarząd Muzeow. l.ęÓW Muzeum, które zreorganizowało się w 1945 r. z resztek przedwojennego Muzeum Etnograficznego w pierwszej swej fazie liczyło na silniejszy roz .• wój i przybytek zabytków a także materiału ilustracyjnego, którego w swej pierwszej fazie rozwoju nie posiadało. Zmiany więc w ekspozycji następowały dosyć szybko. W 1946 r. rozszerzając lokal powiększyło ekspozycję, lecz dopiero po upaństwowieniu w 1950 roku mogło zmienić estetyczną oprawę ekspozycji dając do okien firanki i story. Firanki zasłaniają ramy okienne, uniemożliwiają rozpraszanie uwagi widza przez wyglądanie na zewnątrz, a także dają równiejsze matowe światło. Szare story dają obojętną plamę w oknie i zasłaniają sale zbyt naświetlone. Lokal wystawowy Muzeum jest zbyt mały, aby można było potraktować wszystkie działy jednakowo. To też, chociaż Muzeum eksponowało materiał ze wszystkich działów kultury, niektóre ekspozycje były silniej podkreślone, np. dział sztuki, strojów, chociaż nie zaniedbało pokazania narzędzi produkcji. Np. w 1951 r. opracowano ilustracyjnie dział garncarstwa rozszerzając w ekspozycji narzędzia pracy. Opracowano ilustracyjnie budownictwo, narzędzia pracy i niektóre zagadnienia społeczne: jak rozwarstwienia klasowe na wsi objawiające się w wielkości chat, postęp w sposobach wydobywania wody, uwzględniając równocześnie typologię chat, budynków gospodarczych i urządzeń pomocniczych. Założenie nowo eksponowanej wystawy jest następujące: w dziale "narzędzia produkcji" eksponowano poszczególne typy narzędzi produkcji, ich rozwój i związane z nimi wytwory i typy gospodarki jako odpowiadające podstawowym sposobom zdobywania żywności. Poszczególne zagadnienia są wyodrębnione w oddzielnych tablicach, np. historia pozyskania ognia dla człowieka, techniki niecenia ognia. Korzyści płynące ze znajomości użytkowania ognia, jak oświetlenie, gotowanie jadła, ciepło. Obok tablicy ilustrującej zagadnienie ognia pokazane do niedawna używane przyrządy do niecenia ognia i oświetlenia. Ponieważ układ rozwoju kultury według Morgana i Engelsa opiera się na materiale ludów pierwotnych a w Muzeum posiadamy materiał ekspozycyjny polski współczesny bądź sięgający połowy XIX stulecia, w ekspozycji opierając się na zasadniczym podziale podajemy obraz gospodarki historycznie znanej w Polsce oraz ten rodzaj przemysłu, który bądź w pierwotnej gospodarce, bądź w współczesnej jest naj ściślej z nią związany, a więc ze zbieractwem, z rybołówstwem i łowiectwem - plecionkarstwo, llbok w sali garncarstwo. Z pasterstwem nizinnym i górskim - techniki wyrobu przedmiotów z drzewa, z rolnictwem. - kowalstwo, z budownictwem - ciesiołka i stolarstwo, ze strojem - tkactwo. Bliższe zasady ekspozycji poszczególnych grup przedmiotów są następujące: W garn'::arstwie zilustrowano cykl wyrobu naczynia od kopania gliny aż do sprzedaży wypalonego garnka. Pod ilustracjami pokazano narzędzia produkcyjne: koła garncarskie (sponowe, bezsponowe i rekonstrukcję ręcznego), kamień do ucierania ołowiu, żarna do ucierania szkliwa, makietę garncarza przy kółku garncarskim, model pieca garncarskiego . Ceramika pokazana zagadnieniami. Najpierw zgrzebna i siwa, malowana pobiałką. częściowo szkliwiona i całkowicie, z ornamentami podszk1iw_ 74' �1171 1170 nymi oraz różne typy ornamentyki: ryta, stempelkowa, malowana. W tejże sali wydzielone ośrodki garncarskie, które produkują dla miast ceramikę ozdobną jak Konopczyńskiego w Bolimowie, Necla w Chmielnie, Łukaszczyka w Zakopanem oraz plastykę w glinie z Iłż,y. Pokazano również naczynia ludów pierwotnych: drewniane - afrykańskie, gliniane - indiańskie. W drugiej sali pokazane są naczynia typologiczne ułożone z podkreśleniem funkcji naczyń: dzbany, naczynia baniaste, szerokootworowe, cylindryczne, misy, dwojaki oraz przedstawione najbardziej charakterystyczne ośrodki garncarskie. W innych grupach przedmiotów np. w rolnictwie pokazujemy narzędzia pracy służące do uprawy roli: radła, płużyce, pługi, brony. Wyodrębniamy typ oraz kolejność użycia narzędzi przy uprawie roli. Wiążemy z nimi przedmioty używane współcześnie, jak siewnice, kosze do noszenia kartofli przy ich sadzeniu, kosze używane przy kopaniu kartofli oraz kopaczki, kosy, sierpy i przyrządy do ostrzenia kosy. Przedmioty te są ustawione wzdłuż jednej strony sali, wzdłuż przeciwnej ściany przyrządy przetwórcze bądź magazynowe jak żarna, stępy, przyrząd do czyszczenia siemienia, toki i beczki do przechowywania ziarna, miary plecione i drewniane, sita. Z innych działów bliżej opracowywane tkactwo, budownictwo i strój. Ekspozycja nie jest wykończona i braki mają być uzupełnione w tym roku. Należy wziąć pod uwagę, iż Muzeum posiada mały lokal i w ujęciu materiału bądź w opracowaniu planowym, czy tekstowym musi dostosować się do ilości miejsca. W y s t a w a o b j a z d o wazostała zorganizowana w 1951 roku pt. "Naczynie w kulturach ludowych". EkslPonowana w Łodzi z rozszerzonym materiałem od połowy czerwca do połowy lipca. W terenie była 3 miesiące. Objechała 23 miejscowości woj. łódzkiego. Frekwencja: 45.567 osób. W 1952 roku wystawa objechała 20 miejscowości w woj. warszawskim, pomorskim. gdańskim, koszalińskim i poznańskim. Od g maja do dn. 31. VIII. 52 frekwencja na wystawie wynosi 19.269. Zagadnienia wystawy ujęte w 19 planszach, materiał oryginalny mieści się w 13 szafach. Na początku wystawy 2 tablice. Jedna z cytatą Bolesława Bieruta, druga zawiera w skrócie treść wystawy. W zagadnieniach wystawy szerzej orientuje Przewodnik po Wystawie. W y d a w n i c t w a: Katalog garncarstwa ludowego woj. rzeszo'wskiego 1952. Praca zbiorowa pod kierunkiem Janiny Krajewskiej. P 1" a c e n a u k o w o - b a d a w c z e: Muzeum w bieżącym roku przeprowadza badania w Czarnocinie (pow. łódzki) nad kulturą materialną, które mają na celu zebranie materiału do monografii; współpracuje z P. T. L. w kierunku zebrania materiału do zagadnienia uprawy roślin i hodowli bydła. Badania odbywają się przy pomocy zespołu naukowego Muzeum. Muzeum w długofalowym planie badań postawiło jako zadanie badania terenowe jednej wsi rocznie w jednym powiecie województwa łódzkiego dla uzyskania obrazu kultury danego województwa. Ponieważ poszczególne zagadnienia dla opracowania są podzielone między pracowni- ków, każdy z n~ch w zakres.ie swego tematu wykonuje sprawdzające badania w pe~ym zaSlęgu tery tonalnym związanym z badanym obiektem. ~rocz tego w ramach. możliwości Muzeum będzie dokonywało zdjęć str?J~w ludowych w tereme, niezależnie od pory roku dla uzyskania jak naJwlększego • t . b' materiału w tym kierunku. Uwzględnl'one będ ą st'rOJe od Ś . Wlę ne l u lOry przy pracy. Muzeum projektuje badania w pow. rawsko-mazowieckim. Działalność oświatowa: . Muzeum dotychczas posiadało jednego oświatowca. DO!Piero od 15 lipca. dz.lał . ten został zreorganizowany i przez dodanie dwóch oświatowców zamleUlony w zespół. WYci~czki pr~ych?dząc.e były oprowadzane przez pracowników nauko~ych, ktorzy ~sLadaJą zamteresowania pedagogiczne W niedzielę równiet Jed.en p:aco\Wllk naukowy oprowadzał wyciec~i zgłaszające się bądź zbierał zwledzaJących i udzielał objaśnień dotyczących ekspozycji, , Janina Krajewska DZIAŁ ETNOGRAFICZNY MUZEUM POMORSKIEGO W TORUNIU Dz~ał ten stanowi część składową Muzeum Pomorskiego. Został on Zorga~llzo~any ~ lfltach 1946-1948 dzięki gromadzeniu zabytków na tereme P?łnocneJ Polski. Obejmuje wszystkie dziedziny kultury ludowej ze szczegolnym uwzględnieniem rybołówstwa. Zbiory mieszczą się w wystawo:vych pokojach II piętra Ratusza oraz w magazynach. ~le. ;-v~stawione są (zmagazynowane) takie działy jak: plastyka ludowa i odzlez , mstrumenty muzyczne, zabawkarstwo, obrzędowość i źycie społeczne. Dział posia?a skromną, podręczną bibliotekę oraz archiwum dotyczące przede wszystklm dokumentacji zbiorów. Zbiory zaopatrzone w liczne ilustracje a także w napisy objaśniające zostały pocz.ątkowo wys~awione .według form gospodarki, jak łowiectwo, hodo~l~ zWle~ząt, rybołowstwo ltd., z uwględnieniem najstarszych i najbardzl~J prymltywnych, a także najbardziej charakterystycznych zabytków oraz zywych narzędzi i sprzętów, odgrywających jeszcze współcześnie gospodarczo-społeczną rolę. r :-:Zy tym zwr~cono u:va~ę na przedstawienie tych obiektów, które były \\łaSCIWe terenowI Polskl połnocnej, a w szczególności terenowi Kaszub M~zur, War~ii, Krajny, Kociewia. ziemi Michałowskiej, Kujawom. a takż~ BLałDstocczyznie i KutlPiom. Rybacki: narzędzia kolne gromadzone były z terenu całej Polski. IlustraCJe. zwracają szczególną uwagę na przedstawienie narzędzi w ręku człowleka. w pracy, na tle właściwego mu środowiska. , Odzież wystawiono w październiku 1952 r. �1172 Wystawa rozwoju narzędzi pracy W grudniu 1950 roku została otwarta wystawa rozwoju wybranych narzędzi pracy, dająca nowe ujęcie części zbiorów, uwzględniająca rozwój i przekształcenia narzędzi pracy w oparciu o środowisko fizjograficzne i gospodarczo-społeczne. Jako materiał wystawy zostały wybrane narzędzia służące do niecenia ognia, do orki i do oczyszczania i mielenia ziarna, plecionkarstwo i tkactwo oraz narzędzia do kłucia ryb. Przy opracowywaniu tej wystawy oprócz materiałów etnograficznych przy pomoey Działu Archeologicznego zostały uwzględnione materiały archeologiczne (oryginalne przedmioty) oraz historyczne. Celem wystawy było przedstawienie, o ile na to pozwoliły dostępne materiały naukowe, rozwoju i przekształceń narzędzi w perspektywie historycznej na tle podłoża fizjograficznego oraz gospodarczo-społecznego, podkreślenie wartości pierwotnych wynalazków, które dały asumpt do powstania i rozwoju udoskonalonych narzędzi współczesnych, udział człowieka w tworzeniu kultury, oraz wydobycie regionalnych cech wytworów kultury materialnej, rzucających światło na problemy etnogenezy. Poza tym wystawa miała na celu podniesienie wartości narzędzi pracy w celu propagowania idei poszanowania i ochrony zabytków kultury materialnej, jako dokumentów historycznych. Wystawa była otwarta w trzech osobnych salkach, a mistępnie została przeniesiona i wcielona do stałych wystaw Działu Etnograficznego. Opis wystawy , I 1173 3. Oczyszczanie i mielenie ziarna . . <:)czyszCza?ie. i l~ielenie ziarna ilustruje rysunek, przedstawiający naczyme do prazema ZIarna, dalej oryginalne stępy ręczne i nożne oraz żarna przedhistoryczne i żarna rotacyjne w kadłubie i skrzynkowe. Następne ilustracje dają obraz żaren egipskich sprzed ok. 2000 lat przed n. e., żaren rzymskich oraz średniowiecznych. Rysunek przedstawia konstrukcję żaren, młyna wodnego i parowego. ( • I 1. Niecenie ognia Oryginalne, barwne ilustracje przedstawiają zastosowanie ognia przez człowieka pierwotnego oraz sposoby niecenia. O jego rozwoju mówią wystawione oryginalne krzesiwa sprzed 2000 i 1000 lat, krzesiwo z XIX i początku XX wieku, oraz współczesne zapałki i .zapalniczka. 2. Rozwój orki Rozwój orki ilustrują oryginalne motyki rogowe, kopaczka kamienna sprzed ok. 2000 lat i radło kamienne, poza tym ilustracje przedstawiające rekonstrukcję motyki, obraz kopaczy egipskich, orkę radłem przy zastosowaniu wołów, znaną ze szwedzkich rysunków skalnych, następnie różne formy radeł oraz rozwidlonych kopaczek i soch, płużyc i pługów, dające pojęcie o ich przekształceniach i rozwoju, z uwzględnieniem ilustracji wieloskibowego pługa ciągnionego przez traktor. Narzędzia do orki przedstawiono w postaci okazów reliktowych, jak oryginalne radła służące do orki ugorów i do podgarniania kartofli, jak socha i jarzmo na woły. Fotografie ilustrują chłopów przy pracy na tle swego środowiska. Napisy mówią o historii i rozwoju narzędzi i ich wartości produkcyjnej. Mapa daje zasięg sochy dwupolicowej i łopatkowej . .i .,i 'l Ryc. 1. Wystawa rozwoju wybranych narzędzi Oczyszczanie i mielenie ziarna. pracy. Napisy mówią o historii i rozwoju żaren, których zasada weszła jako element podstawowy do współczesnych, udoskonalonych młynów wodnych, parowych i elektrycznych. W końcu wykres daje obraz porównawczy produkcji przy zastosowaniu stępy. żaren, wiatraka. młyna parowego i elektrycznego. 4. Od plecionkarstwa do tkactwa Plecionkarstwo zostało przeds.tawione w okazach różnych niedokończonych koszy plecionych z witek za pomocą techniki krzyżowo-żeberkowej oraz łapci plecionych techniką krzyżową itd. Tak zwane ,krosna do tkania sit" ilustrują prymitywną formę warsztatu ręcznego nie o~erującego jeszcze �1174 ciągłą mClą. Narzędzie to rzuca światło na drogę rozwoju krosien. Dalej przedstawiono narzędzia do obróbki włókna. dzięki którym pojawia się nić ciągła dająca początek tkactwu. Ilustracje przedstawiają wrzeciona egipskie i greckie oraz polskie przęśliki do obciążania wrzecion z Pomorza sprzed ok. 2500 i 2000 lat oraz z okresu wczesnohistorycznego. Wreszcie wystawiono wrzeciono obciążone kartoflem, ws!półczesne wrzeciono i kołowrotek. Słomianka stoi do pewnego sto:mia na drodze między plecionkarstwem i tkactwem. Ilustracje przedstawiają narzędzia w ręku kobiet oraz współczesną zmechanizowaną samoprząśnicę fabryczną posiadającą około 460 wrzecion. Wykres ilustruje wpływ rozwoju narzędzi na wzrost produkcji, przedstawiając porównawczo wydajność wrzeciona, kołowrotka i maszynowej samoprząśnicy. Narzędzia oryginalne ilustrują przygotowywanie nici oraz tkanie na krosienkach nicielnianych, na deseczce tkackiej i na krosnach. Właściwe tkactwo zostało przedstawione w ilustracjach warsztatów: pionowego obciążonego kamieniami (obok którego znajdują się oryginalne ciężarki gliniane do obciążania nici osnowy z Kujaw z ok. X w.), dalej różnych typów warsztatów pionowych i poziomych oraz mapy zasięgu różnych technik tkackich na świecie, wreszcie ilustracje współczesnej maszyny tkackiej. Napisy mówią o historii rozwoju narzędzi i ich roli społecznej, o znaczeniu wprowadzenia maszyn w okresie kapitalizmu oraz o roli kobiet ytkaczki w okresie wspólnoty pierwotnej, feudalizmu, kapitalizmu i w ustroju socjalistycznym. Wykres pokazuje porównawczo wydajność ręcznego i maszynowego wrzeciona. W celu zaznajomienia zwiedzających, a w szczególności młodzieży szkolnej z narzędziami i techniką pracy, Muzeum Pomorskie urządzało demonstracje przędzenia na wrzecionie i na kołowrotku oraz tkania na deseczce tkackiej i na krosnach, co wzbudzało ogromne zainteresowanie. 5. Narzędzia kolne do połowu ryb Wystawa ma na celu pokazanie rozwoju narzędzi do kłucia ryb od najbardziej pierwotnych jakim jest zaostrzony kij, poprzez oszczepy z ostrzem krzemiennym lub kościanym aż do chwili, w której przekształca się ono z jednej strony w wielozębną ość żelazną, a z drugiej - na drodze rozwoju harpuna we współczesny harpun przemysłowy wystrzelany 7. działa, służący do połowu wielorybów. Wystawa oparta o materiał pochodzący z całej Polski przedstawia takie oryginalne okazy jak jednozębna i dwuzębna ość do połowu karpi i ość trójzębna oraz ości wielozębne ułożone według wyróżnionych tradycyjnych typów charakteryzujących określone tereny. Spośród ości do cennych należy pochodząca z wschodniej Polski ość składana z dwóch części, znana z wykopalisk wczesnośredniowiecznych z Biskupina i ze starożytnej Rusi i Estonii r , ~ ••I 1175 oraz z Danii, a także nowy typ powstały w wiązku z przerabianiem na ten cel narzędzi rolniczych. Spośród narzędzi morskich cenną kolekcję przedstawiają ości (bodarze) do połowu węgorzy oraz grzebień i kotwa, jako narzędzia nowsze. Poza tym wystawione są haki do podchwytywania ryb i harpuny oraz tzw. beka do połowu fok. Obok znajdują się narzędzia kowalskie do wykonywania ości oraz ość w różnych stadiach wykonania . Ilustracje (fotografie i rysunek) dają obraz zastosowania narzędzi w świecie starożytnym oraz współcześnie w różnych krajach. Wystawa ta ma na celu pokazanie rozwoju i przekształceń narzędzia w perspektywie historycznej. oraz związku ze środowiskiem fizjograficznym Ryc. 2. Wystawa rozwoju wybranYi~h narzędzi Narzędzia' kolne. pracy. (budowa nar~ędzi, przystosowanie do gatunków poławianych ryb, do dna itp.), ma też uświadomić niszczycielski ich charakter. Napisy wprowadzają w historię narzędzi i ich zmienną rolę podkreślając, iż przynoszą one dorywczą korzyść w gospodarce indywidualnej, zaś są szkodliwe w uregulowanej gospodarce społecznej i dlatego są zwalczane. Narzędzia te w zestawieniu np. z udoskonalonymi współczesnymi sieciami stanowią wyraźną pozostałość da wnych epok. Działalność Działu Etnograficznego Muzeum Pomorskiego w Toruniu sprowadza się do gromadzenia zbiorów wraz z dokumentacją, do zabezpieczenia ich i opracowywania w celu przygotowywania wystaw oraz publikacji naukowych oraz naukowo-popularnych. W tym celu przy �1177 1176 współpracy i pomocy P. T. L. rozpoczęte zostały monograficzne badania terenu Kujaw, a w szczególności wsi Zakrzewo w pow. Aleksandrów, poza tym gromadzone są materiały do sztuki ludowej oraz do rybołówstwa śródlądowego i morskiego. Prowadzone są też wespół z P. T. L. posiedzenia seminaryjne z referatami dyskusyjnymi na temat bieżących opracowywanych problemów naukowych oraz zbiorów. Zbiory Działu, magazyny, biblioteka oraz archiwum udostępnione są dla społeczeństwa, które z nich korzysta w pracach oświatowo-dydaktycznych szkół, świetlic, teatrów itd. Prace oświatowe Muzeum prowadzi Biuro Społeczno-oświatowe organizując frekwencję, odczyty, propagandę w prasie, radio itd., w której to pracy biorą również udział pracownicy Działu Etnograficznego, udzielając poza tym konsultacji fachowych etc. Najbliższe zamierzenia Działu Etnograficznego to opracowanie nowej wystawy dotyczącej zbieractwa, hodowli zwierząt z pszczelnictwem i uprawy roślin wraz z transportem oraz odzieży w celu ujęcia zbiorów na tle historii i podłoża geograficznego oraz społeczno-gospodarczego. Wystawy stałe działów dotyczących zdobywania żywności zostały w końcu 1952 roku gruntownie zreformowane w myśl współczesnych wymagań. W 1953 roku otwarto Dział Sztuki ludowej (wybrane zagadnienia), które umieszczono w jednej sali. Z działu tego wystawiono zdobnictwo przedmiotów użytkowych, przedmioty obrzędowe, przedmioty magii rolniczej, malarstwo kultowe i świeckie oraz wycinanki, rzeźbę kultową i świecką, ceramikę i zabawki. Maria 1 Znamierowska-Priifferowa Z WYSTAWY STROJOW LUDOWYCH POŁNOCNEJ W MUZEUM POMORSKIM W TORUNIU POLSKI W dniu 26 pażdziernika 1952 roku w Muzeum Pomorskim w Toruniu została otwarta wystawa strojów ludowych Północnej Polski: strój ludowy pałucki, kujawski, przesiedleńczy opoczyński z terenu Kujaw, warmiński. mazurski oraz kurpiowski. Z okazji otwarcia wystawy odbyła się prekcja o stroju ludowym wraz z pokazem eksponatów, na której przemówili Dyrektor Muzeum Prof. dr Jerzy Remer, Kustosz Działu Etnograficznego dr Maria Znamierowska-Prilfferowa, oraz mgr Halina Mikułowska. W jednej z sal zabytkowego ratusza toruńskiego umieszczono gabloty z eksponatami. Najwięcej eksponatów wystawiono z regionu kujawskiego, któremu poświęcono I, II, IV i VIII szafę. W pierwszej szafie wystawiono stroje kobiece; strój kobiecy codzienny oraz strój kobiecy świąteczny. Tło gabloty wypełnia ogromna chusta tzw. turecka wykonana z dużej llości kawałków starych chust, następnie zszyta oryginalną nicią z tychże chust, pokryta ręcznie wyszytym ornamentem analogicznym do chust i f fabrycznych tego rodzaju. Wystawione stroje kobiece obrazują różnice pomiędzy strojem codziennym a strojem świątecznym. Niektóre części stroju pochodzące z końca XIX wieku, obecnie nie spotykane w t~renie zasługują na miano zabytków. Jako dopełnienie stroju kujawskiego w następnej gablocie umieszczono strój męski świąteczny oraz strój weselny panny młodej przykład wpływów miejskich końca XIX wieku na strój ludowy. Jedynie kolor i tworzywo zachowały dawną formękompozycja i krój uległy wpływom miejskim. Jest to jeden z nielicznych okazów weselnego stroju kujawskiego. W następnych gablotach umieszczono czepce kujawskie dając ich przegląd z uwzględnieniem ~ajtypowszych technik zdobienia. Czepce owe zgromadzone obecnie drogą poszukiwań terenowych tworzą tu znaczną kolekcję. Spośród tiulowych czepców świątecznych są reprezentowane głównie techniki wyszywania na tiulu z aplikacjami. Obok czepców wystawiona została znaczna kolekcja kołnierzyków pochodzących w większości z byłego Muzeum Nadgoplańskiego w Kruszwicy, gdzie również stanowiły jedną z bogatych kolekcji tego rękodzieła. Znaczniejszą ilością eksponatów reprezentowany jest region pałuck!. Z dwóch gablot poświęconych na zobrazowanie stroju paluckiego, w jednej pomieszczono strój kobiecy codzienny oraz strój świąteczny po części rekonstruowany, a także strój dziewczęcy świąteczny. W drugiej gablocie umie,. szczono kolekcję czepców, jakie zgromadzono w ostatnim czasie w wyniku poszukiwań terenowych Mgr Haliny Mikułowskiej. W codziennym stroju kobiecym dominuje jednostajność tworzywa oraz monotonia barw przystosowanych do codziennego życia wieśniaczego. Czepce ·będące głównym elementem zdobniczym i dekoracyjnym w stroju świątecznym reprezentuje tu zwykły biały czepiec płócienny o prostych motywach haftu. Do oryginalnych należy strój dziewczęcy świąteczny będący jedynym eksponatem w tutejszym muzeum. Analogicznie do gabloty czepców kujawskich udało się w jednej gablocie zgromadzić cały szereg czepców kobiecych pałuckich, gdzie odpowiednio uszeregowane pozwalają na zaznajomienie się z ich technikami zdobniczymi. Spośród stosowanych technik dadzą się wyróżnić głównie aplikacje na tiulu, przewlekanie na tiulu oraz haft na tiulu u starszych ręczny, u nowszych maszynowy. W związku z poszukiwanami stroju w terenie udało się odnależć kilka czepkarek, które pomogły w konserwacji obiektów. Strój pałucki pochodzi głównie z okolic Znina, Barcina i Godawy koło Biskupina. Jako następny zobrazowany jest region warmiński reprezentowany głównie materiałem ilustracyjnym z braku oryginalnych eksponatów, oraz bogatą kolekcją czepców kobiecych, które stanowią cenny nabytek Muzeum Pomorskiego w Toruniu jeszcze z okresu przed 1929 roku. Odpowiednio dobrany materiał ilustracyjny w części wypełnia braki eksponatów. W podobny sposób zobrazowano region mazurski. Dużą pomoc w uzyskaniu odpowiedniego materiału ilustr. oddało Muzeum Mazurskie w Olsztynie, które udostępniło materiał ilustracyjny z posiadanych kolekcji. W następnej gablocie umieszczono strój kurpiowski reprezentujący strój ludowy Puszczy Zielonej - jest to komplet stroju kobiecego świątecznego. �1179 1178 8. Gabinet Numizmatyczny 9. Dział Historii Kultury Materialnej 10. Dział Kultury i Sztuki Ludowej 11. Dział Instrumentów Muzycznych. Jako muzeum okręgowe Muzeum Narodowe w Poz~anll\ spr~wuje nadzór nad muzeami regionalnymi w Kaliszu, Lesznie ~ PIle wOJ~wodz~wa znańskiego oraz w Gorzowie, Międzyrzeczu, Nowej Soh I ZIelonej Gorze województwa zielonogórskiego. .' . Oprócz głównego gmachu przy Alejach Marcinkowsklego 9 posIada Muzeum w Poznaniu kamienicę Grodzickich przy Starym Rynku na .pomieszczenie Działu Instrumentów Muzycznych, zabytkowy ratusz J~ko pomieszczenie Muzeum Historii pozna~ia i ~am:~ Przemysława, .ktor~ po odbudowie pomieści ekspozycję DZlału Hlston~ Kultury ~atenalneJ oraz Oddziały w Rogalinie pow. Śrem i w Gołuchowle pow. Jarocm. W ~ogalinie znalazła pomieszczenie ekspozycja rzemi.osła ar~y~tycz~e.go w POWlą~ zaniu z dokumentami zjawisk historycznych l polskiej mysll postępowej oraz dział etnograficzny. Gołuchów służy na razie celom magaz~nowym .. Biblioteka muzealna liczy 16729 tomów. Pozycji EtnografIcznych Jest Ważnym przyczynkiem do poznania stroju opoczyńskiego jest strój opoczyński przesiedleńców z terenu Kujaw z lat 1923-1945 r. Przykład ten obrazuje proces trwałości i niezmienności stroju, który nie uległ asymilacji w nowym terenie. Podobnie przedstawiono strój grupy Mazowszan spod Mińska Mazowieckiego obecnie przesiedlonych na obszar powiatu świeckiego na Pomorzu. Przestrzeń pomiędzy gablotami wypełniają drewniane skrzynie malowane, zgromadzone z terenu Kujaw. Całości dopełnia bogaty materiał ilwstracyjny wSlPOmiany przy qpisie strojów wykonany wyłącznie przez Dr Marię Znamierowską-Prillferową. Wiele ilustracji obrazuje Kujawy ze zrómicowaniem stroju z Kujaw "Białych" oraz Kujaw "Czarnych". Sa'la uwień,czona została ogromnym "pająkiem" wykonanym w okolicy Nieszawy na Kujawaoh, podabnym do !pająków kurpiowskich z ciętej słomy. Bogato reprezentowany strój kujawski zawdzięcza Muzeum systematycznym badaniom etnograficznym nad kulturą ludową Kujawiaków przeprowadzonym przez zespół etnografów Oddziału Toruńskiego PTL, oraz subwencjom udzielanym przez Zarząd Główny PTL. Ośrodek PTL w Toruniu pracuje zespołowo w ramaJch prac nadreedycyją O. Kolbel"ga. Ważnym ogniwem V\'spółpracy pozwalającym na szerokie możliwości badań daje współpraca z Muzeum Pomorskim w Toruniu, co pozwoliło na zgromadzenie dużej kolekcji materiału faktograficznego. Dzięki prowadzonym pracom nad monografią regionu kujawskiego materiały i eksponaty ulegają ciągłym wzbogaceniom w myśl założeń, że strój ludowy mówi o starych odrębnych tradycjach ludu, o jego poczuciu piękna a także o zróżnicowaniu społecznym - o dawnej doli i niedoli - strój ludowy to źródło współczesnej twórczości zasilające nowe życie Polski Ludowej, która szanuje i otacza opieką swe cenne zabytki. Ryszard Kukier SPRAWOZDANIE w zakresie po- w niej 173. .' 'd . Archiwum, z wyjątkiem akt własnych, muzeum me posiada. PrzeWI Uje się ~organizowanie archiwów w obrębie działów. . .. Przy muzeum czynne są następujące pracowme: konse~wacJI malar.~ stwa konserwacji rzemiosła artystycznego, konserwacji mebll, konserwac.Jl tkanIn, konserwacji grafiki, laboratoria chemiczno-doświadcza.lne, pracowm~ fotograficzna .stolarnia i ślusarnia. Nieczynna jest pracowma konserWaCjI Z DZIAŁALNOŚCI MUZEUM NARODOWEGO W POZNANIU Działu Kultury i Sztuki Ludowej Sprawozdanie Działu Kultury i Sztuki Ludowej poprzedzam zwięzłymi informacjami odnoszącymi się do całego muzeum, gdyż sprawy dawnych poznańskich zbiorów etnograficznych i wszystkie sprawy administracyjno· gospodarcze wiążą się z centralą. Muzeum Narodowe w Poznaniu jest instytucją naukowo-badawczą typu artystyczno-historycznego i posiada następujące działy: 1. Zbiory Sztuki Starożytnej 2. Zbiory Sztuki Średniowiecznej 3. Galerię Malarstwa Polskiego XVI-XVII w. 4. Galerię Malarstwa Polskiego XIX-XX w. 5. Galerię Malarstwa Obcego 6. Zbiory Rzemiosła Artystycznego 7. Gabinet Rycin I r I rzeźby. ., 'k d .. t . Dyrekcję stanowią: dyrektor, wicedyrektor l klero~m a .~l1ms L4 cyjny. W działach naukowo-badawczych pracują: kierown:k ga~er~I, 10 ku~ stoszy, 9 asystentów, kierowniczka biblioteki,. P?mocmk blblI~tekars~I i magazynier zbiorów. W dziale naukowo-oswlatowy.m .1 klerowmk i 8 asystentów-instruktorów, w dziale wystaw. czaso~ych l obJazd?~vych kierownik, w dziale muzeów regionalnych - klerowmk. ~sys~en;l-mstruktorzy biorą również udział w pracach związanych z funkCją dzmłow wystaw czasowych i muzeów regionalnych. .. . W administracji zatrudnionych jest 14 pracow~llkow b.1UrO~ych i 31 pracowników obsługi. Cyfry obejmują centralę ł~czme z oddzl~łaml. Zbiory Muzeum Narodowego składają się z obiektow wł<~snych l ~zereg~ kolekcji, powstałych na terenie Wielkopolski w ciągu XIX WIeku. Gł~wn~ml są zbiory Pozn. Towarzystwa Przyjaciół Nauk, powstałego w 1857 r. l zblOry Muzeum Krajowego. Zbiory TPN zostały w roku 1923 przekazane Muzeum Wielkopolskiemu w depozyt. Zawierają one w s?bie ~~lekcj~ wcześniejsze, np. szamotulskiego Towarzystwa Zbieraczy StarozytnoscI Krajowych (J. Moraczewskiego), a nawet obrazy z Galerii Stanisława ~ugusta. W zbiorach TPN przeważały do lat 70 ub. w. eksponaty archeologIczne. Od r. 1872, po złożeniu w darze przez Seweryna Mielżyńskiego galerii miło sławskiej oraz zbiorów Edwarda Rastawickiego wzrosła znacznie wartość kolekcji s7.tuki. �1181 1180 tylko 45 eksponatów, które weszły w skład tworzonego po wojnie nowego zbioru. Zachowała się kolekcja Zwierzyckiego. Bezpośrednio po wojnie postanowiono dział etnograficzny zorganizować na nowo. Zebrano pewną ilość strojów drogą darów od poznańskich Bambrów oraz od mieszkańców Dąbrówki Wlkp. z powiatu międzyrzeckiego. Eksplorację terenową na większą skalę rozpoczęto wczesną wiosną w roku 1949, gdy zapadło postanowienie, źe dział etnograficzny uzyska pomieszczenie na ek~pozycję w gmachu dawnej Galerii Raczyńskich w Rogalinie. Już w dniu 24 lipca 1949 r. dokonano uroczystego otwarcia ekspozycji działu. której zadaniem jest zilustrowanie jak najwszechstronniejsze kultury ludowej wielkopolskiego regionu .Ekspozycja zasilona w znacznej mierze depozytami uległa w następnych latach pewnym zmianom, związanym głównie z wycofywaniem depozytów i zastąpieniem ich materiałem własnym, zbieranym juź teraz systematycznie przez dział na terenie Wielkopolski i pogranicznych powiatów Ziemi Lubuskiej. W międzyczasie też przekazana została kolekcja nowogwinejska J. Zwierzyckiego Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach. W końcu r. 1953 ilość eksponatów w poszczególnych grupach rzeczowych była następująca: 47 Budownictwo i osadnictwo wiejskie 150 Zajęcia podstawowe (rolnictwo, rybołówstwo, bartnictwo) Przetwórstwo (przeróbka surowców mineralnych, 1659 zwierzęcych i roślinnych, z plecionkarstwem i tkactwem) 223 Gospodarstwo domowe 498 Sztuka, ubiory i obrzędy 219 Różne i nieokreślone Drugi trzon stanowią zbiory Muzeum Krajowego, powstałego w Poznaniu w r. 1893, które przejęło kolekcje miejscowych towarzystw naukowych. Trzon ten zasilony został przysłanymi z Berlina rzeźbami i obrazami z wyraźną tendencją germanizacyjną· W roku 1903 przeszła w formie depozytu do muzeum poznańskiego Galeria Atanazego Raczyńskiego, zawierająca głównie dzieła malarstwa obcego (197 eksponatów). Muzeum uzyskało nowy, dzisiejszy gmach w r. 1904. W r. 1919 przejęła je administracja polska i przemianowała na Muzeum Wielkopolskie. W r. 1923 po wydzieleniu zbiorów archeologicznych i przyrodniczych pozostają w gmachu Muzeum Wielkopolskiego zbiory artystyczne. Ze zbiorów archeologicznych i przyrodniczych utworzono osobne oddziałY Muzeum Wielkopolskiego, z których w roku 1945 powstały samodzielne placówki naukowe i administracyjne. w roku 1950 w dniu 18 czerwca nadano Muzeum Wielkopolskiemu zaszczytną nazwę Muzeum Narodowego. Straty poniesione w dobie okupacji hitlerowskiej wyraźają się cyfrą 17443 obiektów. Najpowaźniejsze ilościowo występują w Gabinecie Rycin (11 253) i w etnografii (3500). Ilościowo mniejsze, ale za to b. dotkliwe, w rzemiośle artystycznym (1205) i w obu działach malarstwa (878). Reszta strat przypada na inne działy. Cyfry powyźsze ilustrują straty zestawione juź po zakończeniu akcji rewindykacyjnej. Celem Muzeum Narodowego w Poznaniu jest: Gromadzenie obiektów ze wszystkich dziedzin sztuki europejskiej z wyjątkiem archeologii, ze specjalnym podkreśleniem sztuki polskiej, a ponadto dokumentacji historycznej. Prace badawcze w zakresie specjalności reprezentowanych przez Muzeum. Usługi dla instytucji naukowych i pracowników naukowych, dla instytucji społecznych i kulturalnych. Udostępnienie zbiorów naj szerszym masom społecznym i ich właściwa interpretacja przez organizację wystaw czasowych i stałych, wystaw objazdowych, akcję odczytowo-propagandową, pokazy i akcję wydawniczą. Organizacja muzeów regionalnych i opieka nad nimi oraz naleźyte ich wyposaźenie w środki ekspozycyjne i dydaktyczne. Z b i o l' yet n o g l' a f i c z n e znalazły pomieszczenie w gmachu ówczesnego Muzeum Wielkopolskiego w r. 1921. Oficjalne otwarcie ekspozycji ludoznawczej nastąpiło w dniu 22 maja. Cała kolekcja ludoznawcza obejmował~ o~oło 1300 pozYC~i. Wystawionych było 600 eksponatów. Przewaźały stroje l hafty. WystaWIOny w Muzeum Wielkopolskim zbiór etnograficznv powstał w r. 1911 dzięki zabiegom Heleny Cichowiczowej i jej córki Wie'~ sławy, w oparciu o powstałe w r. 1910 Towarzystwo Ludoznawcze w Ponaniu. Zbiór t'2n poprzednio mieścił się w Muzeum im. Mielźyńskich. . . W nowym po:nies:czeniu rozró~ł się dział etnograficzny przed II wojną ~w~utową ~o okoiO 3000 eksponatow, nie licząc materi2Jów archiwalnych l tlusU'ucYJnych oraz zbiorów J. Zwierzyckiego, ofiarowanych M<lzeum w .1'. 1922. Prawie cały zbiór etnograficzny uległ w dobie rządów hitlerowskich rozproszeniu i zniszczeniu. Drogą rewindykacji wróciło do Poznani~ Razem i 2296 Zbiory rozmieszczone są w 4 magazynach i w 5 salach wystawowych w Rogalinie. Podział w magazynie odpowiada podziałowi ekspozycji. Pomieszczenia magazynowe i ekspozycyjne są na ogół dostosowane do potrzeb zbiorów etnograficznych. W salach wystawowych z górnym oświetleniem zbiory posiadają dobre w zasadzie warunki ekspozycyjne. Z powodu trudności technicznych nie u.dało się jednak wyeliminować znacznych wahań temperatury i wilgotności oraz zbyt ostrego nasycenia światłem, zwłaszcza w sali ze strojami. Magazyny odpowiadają wymogom racjonalnego przechowywania zbiorów. Brak jednak w nich pełnego wyposażenia w sprzęty. Z uwagi na to, że ekspozycja ilustruje kulturę ludową Wielkopolski. pozostały wszelkie inne zbiory w magazynie. Z przedmiotów związanych z kulturą Wielkopolskiego ludu pokazano obiekty o ile możności nie uszkodzone i typowe. Na wystawie znajduje się jedna piąta część ogółu zbiorów. Jako zasadę układu wystawy przyjęto podział eksponatów, który by odpowiadał dialektycznej intenpretacji zjawisk kulturov.'Ych i dlatego ekspozycja rogalińska odbiega od tradycyjnego układu typologicznego. cały material podzielono na 5 działów: 1. budownictwo, 2. zajęcia podstawowe, 3. przetwórstwo. 4. gospodarstwo domowe oraz 5. u.biory, sztukę i obrzędy. �1183 1182 Według tej zasady ustawiono zbiory w 5 salach. Ponieważ jednak pojemność sal nie zawsze odpowiada nagromadzonym w poszczególnych działach eksponatom. trzeba było np. część przetwórstwa (kowalstwo) ulokować \II sali zajęć podstawowych. Sala I, najmniejsza. mieści pokaz budownictwa i osadnictwa wiejskiego w Wielkopolsce przy pomocy wielkich fotografiI, plansz i modeli gipsowych oraz zbiór narzędzi do budowy domów i krycia dachów. Kilka oryginalnych okazów wczesnodziejowych narzędzi oraz ich fotografii wystawiono tu również, celem unaocznienia ciągłości kulturalnej od czasów wczesnodziejowych, a nawet prasłowiańskich, aż po dzień dzisiejszy. W ten sam sposób pomyślana i ustawiona jest ekspozycja również w ~astępnych salach i uzupełniona skromnym na razie materiałem ikonograficznym. W sali II mieści się rybołówstwo z narzędziami do wyrobu sieci, rolnictwo ze sprzętem do mechanicznej uprawy ziemi oraz z narzędziami żniwnymi. pszczelarstwo z okazami pni drążonych i kószek plecionych, z działu zaś przetwórstwa narzędzia i wytwory kowalskie. Sala III obejmuje całą resztę przetwórstwa. Pokazuje się w niej narzędzia do przeróbki lnu i wełny na włókno, do przędzenia, nawijania i tkania, wreszcie barwienia tkanin. Plecionkarstwo ilustruje fazy przeróbki surowca oraz wytwory, głównie plecionki z korzeni sosny. Dalej pokazane są wytwory z kory i rogu, ro?wój narzędzi do przetwórstwa zbóż oraz garncarstwo z narzędziami pracy i okazami ceramiki, od wczesnodziejowej po dzisiejszą. W sali IV ustawiono sprzęty domowe i gospodarcze, ilustrujące głównie pracę domową kobiety, a w sali V, największej, znalazły pomieszczenie szafy i gabloty ze strojami wielkopolskimi, tkaninami i haftami, dalej malarstwo i rzeźbI ludowa, wreszcie instrumenty muzyczne i przedmioty obrzędowe. Na ścianach w tej sali rozwieszone są, poza obrazami ludowymi, wielkie fotografie chłopów i kobiet w strojach ludowych. Sprzęt ekspozycyjny jest stosowany oszczędnie. W 4 pierwszych salach eksponaty rozwieszone są na świanach i rozmieszczone na postumentach pokrytych jutą, przemalowaną farbą klejową. Jedynie sala V posiada szafy oszklone, witrynki i gabloty starego typu, w których znalazły pomieszczenie prawie wszystkie eksponaty z wyjątkiem obrazów i niektórych rzeźb. Obecny układ nie jest ostateczny. W najbliższym czasie przewiduje się pewne zmiany w ekspozycji w związku zamierzonym wyposażeniem jej w tablice, ilustrujące związek kultury wielkopolskiej wsi z kulturą ludową całej Polski, a nawet całego naszego kontynentu. W ten sposób ekspozycja będzie lepiej niż dotąd służyła celom dydaktycznym. Działalność naukowa Działu Kultury i Sztuki Ludowej nie może z uwagi na jednoosobową obsadę doznać szerszej rozbudowy, tymbardziej, że kustosz działu pełni również funkcje kierownika całego Oddziału Muzeum Narodowego w Rogalinie. Prace badawcze zapoczątkowane w roku 1950 koncentrowały się wokoło zagadnienia rzeźby ludowej, stroju, rolnictwa i pszczelarstwa w Wielkopolsce i na Ziemi Lubuskiej. Ponadto przeprowadza się systematyczną eksplorację terenu celem uzupełnienia zbiorów w działach. wykazujących największe lukI, Dzięki tym eksploracjom zwiększyły się zbiory i zebrane zostały informacje. które posłużyły do opracowania ilustro- wanego przewodnika, wydanego w r. 1952. Inwentaryzacja zbiorów czyni znaczne postępy. Wszystkie eksponaty ujęte już są w rejestrach. Wykorzystanie ich dla celów naukowych zostało zapoczątkowane przez Zakład Etnografii Uniwersytetu Poznańskiego oraz na szerszą skalę przez Pol. Tow. Ludoznawcze. Praca oświatowo-wychowawcza polega na oprowadzaniu zbiorowym i indywidualnym po zbiorach oraz na pogadankach, wygłaszanych w związku z oprowadzaniem. Ponieważ Rogalin jest miejscowością wycieczkową, więc taka forma działalności oświatowo-wychowawczej jest najbardziej celowa. Zimą Rogalin jest trudniej dostępny i ruch wycieczkowy całkowicie zamiera. Dlatego Oddział Rogaliński jest w okresie zimowym dla zwiedzających zamknięty. Latem, w czasie od 15 kwietnia do 31 października muzeum jest otwarte w dni powszednie z wyjątkiem poniedziałkÓw od 10 do 16-tej, a w dni świąteczne od 10-18. Dla pracowników naukowych dostęp do zbiorów zapewniony jest przez cały rok, a pokoje noclegowe umożliwiają pobyt dłuższy. Ponieważ Oddział w Rogalinie jest administracyjnie podporządkowany Poznaniowi, więc osoby, zamierzające nawiązać kontakty naukowe, porozumiewać się muszą z Dyrekcją Muzeum Narodowego w Poznaniu. Najbliższym zamierzeniem na przyszłość to pełna inwentaryzacja zbiorów, założenie kartoteki rzeczowej i topograficznej oraz systematyczne uzupełnianie zasobu eksponatów, szczególnie z terenu Wielkopolski. Ekspozycja obejmująca na razie tylko region Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej, zostanie szerzej wyposażona w materiały poglądowe, ilustrujące poszczególne zagadnienia na tle etnografii polskiej i europejskiej. Dalszym zamierzeniem, zależnym od uzyskania odpowiedniego gmachu w Poznaniu, jest przeniesienie zbiorów etnograficznych do stolicy Wielkopolski, celem wszechstronniejszego wykorzystania ich dla prac naukowych i zadań dydaktycznych. Stanislaw SPRAWOZDANIE j I Blaszczyk Z DZIAŁALNOŚCI MUZEUM W MIĘDZYRZECZU (z d z i a ł u e t n o g r a f i c z n e g o) Muzeum w Międzyrzeczu mieści się od 1 maja 1950 r. we własnym budynku na Podzamczu - w bezpośrednim sąsiedztwie ruin piastowskiego zamku z XIV wieku. Jest to muzeum regionalne obejmujące powiaty: międzyrzecki, skwierzyński, międzychodzki, nowo tomy ski i szamotuiskI, Posiada tylko jeden dział - regionalny, w skład którego wchodzą: a) archeologia prehistoryczna z epoką kamienną, brązową, żelazną oraz wczesnohistoryczną, b) etnografia, c) historia. Biblioteka Muzeum liczy 668 tomów, z czego na dział etnograficzny przypada 63 tomy. Archiwalia, będące w posiadaniu Muzeum, zabrało Archiwum Państwowe w Poznaniu zostawiając w depozycie 7 dokumentów �1185 1184 królewskich. zawierających przywileje dla mieszczaństwa Międzyrzecza. W istniejąc~j pracowni wykonuje się naj prostsze zabiegi konserwatorskie. Muzeum posiada 5-osobową obsadę, składającą się z kierownika, instruktora oświatowego, sekretarza oraz dwu wożnych. Zadaniem Muzeum jest zbieranie wszelkich przedmiotów zabytkowych, konserwowanie ich i wykorzystywanie dla celów oświatowo-wychowaw czych oraz udostępnianie ich do prac naukowo-badawczych. Zbiory etnograficzne obejmują przedmioty z zakresu hodowli, łowiectwa. obróbki drzewa, uprawy roślin, sprzętu gospodarstwa domowego (wnętrze izby), obróbki włókna, tkactwa, ubioru, haftu oraz przedmiotów obrzędowych - w ogólnej liczbie 377 pozycji. Zbiory te zajmują 3 sale. Z podanej powyżej ogólnej ilości eksponatów 68%, tj. 257 przedmiotów jest eksponowanych. Układ ekspozycji jest rzeczowy pozwalający na dialektyczną interpretację. Wystawie brak na razie opracowania graficznego. Poza sporadycznymi wyjazdami w teren, celem uzupełniania kolekcji, Muzeum prowadzi działalność oświatowo-wychowawczą w formie oprowadzania zwiedzających po wystawie stałej i wystawach czasowych oraz odczytów i pogadanek. Zbiory Muzeum dostępne są dla zwiedzających codziennie z wyj. poniedziałków, a to w środy, czwartki i soboty od 8 do 15, wtorki i piątki (dni targowe) od 10 do 14 i od 16 do 19, w niedziele i święta od 10 do 13 i od 16 do 18. Wstęp normalny 1 zł, ulgowy 50 gr, wycieczki 25 groszy. W piątki wstęp bezpłatnie. W najbliższym czasie projektuje się wyjazdy w teren celem nabycia przedmiotów kultury ludowej oraz przejęcia i urządzenia Wystawy Haftów Wielkopolskich, zorganizowanej przez poznański Wydział Kultury. Atfons SPRA WOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI Kowalski MUZEUM W RZESZOWIE Muzeum w Rzeszowie, które w obecnym ustroju muzealnictwa jest Muzeum okręgowym, mieści się przy Starym Rynku pod nr 6, w kamienicy mieszczańskiej z XVIII w., która jednak uległa w przeszłości różnym przeróbkom. Przystosowując ją do potrzeb muzealnych usunęło się liczne ścianki działowe, przywracając o ile możności dawne, obszerniejsze izby i sale. Mimo tego budynek w stosunku do zbiorów jest bardzo ciasny, można mówić raczej o uporządkowanym magazynie, aniżeli o ekspozycji muzealnej. Muzeum w Rzeszowie jest wielodziałowe, ściśle mówiąc ma mniej lub więcej rozwinięte zaczątki wielu działów, ale w chwili obecnej, ze względu na personel muzealny, zbiory podzielone są na dwa działy otwarte, a to historii i sztuki oraz etnograficzny. Specjalnego pracownika posiada będący w rozwoju dział graficzny, a w tej chwili, jeszcze archiwum ikonograficzne, na które składa się grafika, rysunki, akwarele, fotografie itp. Muzeum posiada bibliotekę złożoną z około 4.000 tomów, podzieloną z grubsza na dwa działy: podręczny, w którym mieszczą się dzieła od- ·1 ., noszące się do historii i histor.ii sztuki, prehistorii, etnografii, oraz regionalny, obejmujący wydawnictwa traktujące o regionach Rzeszowszczyzny, czasOlPisma miejscowe, druki ulotne i okolicznościowe, wydanictwa miejscowych drukarń. W planach organizacyjnych muzeum w roku 1935 było również i założenie archiwum regionalnego. W ciągu szeregu lat zebrano sporo dyplomów, dokumentów, rękopisów; małomiasteczkowych i cechowych, wiejskich; w skład archiwum muzealnego weszło również bogate archiwum miasta Rzeszowa. Obecnie, kiedy w ramach organizacji archiwów państwowych na terenie województwa powstało archiwum wojewódzkie, znaczna część archiwum muzealnego ma być tam przekazana. Z braku odpowiednich pomieszczeń muzeum nie posiada pracowni, poza małą pracownią fotograficzną. Personel działalności podstawowej muzeum składa się z trzech osób: dyrektorem równocześnie kustoszem działu etnograficznego jest Franciszek Kotula i kustosz mgr. Emil Bielecki opiekuje się działem historii sztuki, grafik Ryszard Wróbel - archiwum ikonograficznym. Zadania i cele Muzeum w Rzeszowie jako muzeum prowincjonalnego, a w założeniu swym regionalnego, są liczne i różne. Niestety, na skutek szczupłego pomieszczenia nie mogąc się rozwijać, nie mogąc urządzać wystaw czasowych i objazdowych, nie może otrzymać też większego personelu i realizować w pełni wszystkich swoich celów i zadań. Jako Muzeum Okręgowe sprawuje nadzór administracyjny i rzeczowy nad trzema muzeami regionalnymi, a to w Jarosławiu, Przemyślu i Sanoku. Spełnia funkcje oświatowe przez oprowadzanie zwiedzających, wygłaszanie odczytów, udostępnienie publiczności biblioteki, badaczom archiwum, przez umieszczanie w miejscowej prasie licznych artykułów popularno-naukowych odnośnie spraw regionu, miasta i muzeum. Głównym jednak celem Muzeum jest zbadanie naukowe dwu regionów z terenu województwa, a to Rzeszowiaków i Lasowiaków, oraz akcja wydawnicza, publikująca wyniki badań. Region Rzeszowiaków aczkolwiek bardzo cielrawy, jest mało zbadany. Badali go wprawdzie tego typu badacze, co O. K o l b e l' g i A. S a lon i, ale dosyć jednostronnie. bo tylko pod względem pieśni i coś niecoś literatury ludowej. Inne dziedziny leżały właściwie odłogiem i jeśli nie zostaną zbadane w ciągu najbliższych kilkunastu lat, na skutek szybkich przemian społeczno-gospodarczych po pewnym czasie badania będą bezcelowe. Czołowym i najlepiej zaopatrzonym działem jest dział etnograficzny. Początkowo Muzeum gromadziło z równym zapałem tak. zabytki kultury materialnej, jak i sztuki ludowej, po pewnym jednak czasie, kiedy szczupła przestrzeń poczęła wypełniać się dużymi eksponatami, z konieczności ograniczono się do nabywania drobnych tylko przedmiotów z dziedziny kultury materialnej, główną uwagę poświęcając sztuce ludov!ej, zwłaszcza strojowi. który w ostatnich czasach szyhko zanika i ulega przeróbkom. Z dziedziny kultury materialnej posiuda Muzeum szereg narzędzi ro~niczych, ludowych przyrządów i maszyn technicznych, nariędzi do cod~lennegO użytku, nat:lmiast nie posiada sprzętów domowych za wyjątkiem kIlku malowanych skrzyń, bowiem tego rodzaju zabytki zajmują dużo miej75" �1186 sca. Muzeum stara się zgromadzić możliwie największą ilość wytworów kowalstwa ludowego, na których z racji swego przeznaczenia uwydatnił się zmysł artystyczny kowali małomiasteczkowych i wiejskich; przed(~ wszystkim żclazne klamki, które kowale zdobili ze specjalną pasją. zawiasy' kłódki itp. Muzeum posiada pokaźną grupę ceramiki, pochodzącej z najbliższych regionów, w skład której wchodzą okazy należące tak do kultury materialnej, jak i do dziedziny sztuki. Wś:ód okazów ceramicznych są przed·· mioty o bardz.:J specjalnym przeznaczeniu jak bańki na przechowywan;e cennych nasion, tzw. s'zabaśniki, maślniczki ltd. Niezależnie od powyższego w zbiorach znajduje się wielka ilość wykopalisk ceramicznych z terenu Rzeszowa i okolicy, z czasu od XV-XX w. W zespole tym specjalnie wybijają się kafle i misy. Różnorodny ten i wielce ciekawy materiał czeka na naukowe opracowanie. Dalej Muzeum może się pochwalić sporą kolekcją religijnej sztuki ludowej w postaci rzeźb z drzewa i gliny, obrazów i drzeworytów. Cały ten zbiór pochodzi wyłącznie z regionów, którymi Muzeum interesuje się. Pewnych malarzy i rzeźbiarzy ludowych Muzeum zna z nazwisk i ma lIst".llone miejsce ich działalności. Największą grupę w dziale etnograficznym stanowią stroje ludowe zebrane z terenu Rzeszowiaków i Lasowiaków. Rzeszowiacy to wtórna, kresowa grupa etniczna, na ich terenie powstały trzy większe miasta, a t.o: Rzeszów, Łańcut i Przeworsk. Aż do połowy XIX w. cała grupa miała jednolity strój, jednak w drugiej połowie tegoz wieku okolice Rzeszowa i Przeworska wytworzyły odrębne typy stroju, przy dawnych formach pozostała tylko okolica Łańcuta. Muzeum posiada wiele części strojów zebranych we wszystkich trzech regionach. W czasie badań ned pochodzeniem stroju Rzeszowiaków stwierdzono tak na podstawie tradycji, jak znalezionych realiów i źródeł archiwalnych, że już od przełomu XVII-XVIH w. w skład stroju ludowego Rzeszowiaków wchodziła tzw. "obręcz" czyli powszechnie znany, jednak pod zupełnie mylnym terminem "pas przeworski", a ściśle mówiąc pas rycerski. Pas ten przez Rzeszowiaków został przejęty od mieszczan, a ci przedtem od szlachty. Drugą grupą etniczną, której strój reprezentowany jest w Muzeum, t.) Lasowiacy. Ci obok centralnego, rzec moźna klasycznego stroju, wytworzyli szereg peryferyjnych odmian. tak że teren Lasowiaków to istna mozaika form, często bardzo orygina,lnych i ciekawych. Muzeum wprawdzie posiada sporą k'o,lekcję strojów lasowiackich nawet starych. dc, pełnego obrazu jest jeszcze dosyć daleko. Uzupełnienie jednak napotyka na szereg trudności, które Muzeum stara się przezwyciężyć i obraz skompletować. Już wspomniano, że pełnemu rozwojowi placówki stoi na przeszkodzie szczupłość pomieszczenia. Na dział etnograficzny można było przeznaczyć tylko dwie sale, w których panuje duże zagęszczenie. Nie można urządzić ekspozycji jasno i przejrzyście. Z braku pomieszczeń znaczna część strojów jest zmagazynowana, również w niezbyt przyjaznych warunkach. bo zamiast w szafach - w szufladach. 1187 Duża część wysiłku Muzeum idzie w kierunku przebadania terenu Rzeszowiaków i Lasowiaków. Działalność naukowo-badawcza nie może objąć równocześnie wszystkich problemów, wynikających z jakości terenu z jednakową siłą, w obecnej chwili, obok badań nad strojami regionalnymi, nad ich pochodzeniem i przemianami, uwaga skupia się na dwóch zagadnieniach, a to na hafcie ludowym i artystycznym kowalstwie, związanym przede wszystkim z problemem zamykania, a więc zamkach zawiasach, kratach, kratkach itp. ' W ostatnich czasach, ściśle pod sam koniec XIX i w XX w. na wsi rzeszowskiej, w mniejszym stopniu lasowiackiej zapanował haft typu Richelieu", przedtem jednak kobiety strój swój zdobiły wielce oryginaln;~ haftem geometrycznym, innym u Rzeszowiaków, innym u Lasowiaków. Mimo klęski jaką dla tej dziedziny sztuki ludowej były obie wojny światowe w czasie których masowo przerabiano dawne uroczyste stroje na codzienne' ,;żytkowe, przecież zachowała się ich taka ilość, że wydają bardzo dobr~ swiadectwo o nadzwyczajnym zmyśle artystycznym kobiet z obu regionów. Muzeum zbiera rysunki oraz fotografie haftów i zamierza je opracować w dwu odrębnych publikacjach, w ramach wydawnictw muzealnych. Drugim problemem, którym Muzeum zajmuje się intensywnie. zbierając materiały do specjalnej publikacji, to artystyczne kowalstwo,' zwią~ane z zamy~aniem kościołów, domów, budynków gospodarczych, sprzętów Itp., tak w mIasteczkach jak i po wsiach, bowiem kowalstwo wiejskie które rozwinęło się szeroko dopiero w 2 poł. XIX w. jest dalszym ciągie~ kowalstwa c:ch~wego, ostatnio też zaliczonego do polskiej sztuki ludowej. Jest to dZledzma bardzo ciekawa, w ostatnich czasach na skutek modernizacji budY~kó:w. ~ini.e, ustęJ?Ują~ miejsca szablonowym wyrobom fabrycz?ym. Ze.brame JeslI me orygmałow, to przynajmniej rysunków i fotografii Jest komeczne. Rysunki tych zabytków wykonane przez muzealnego grafika wchodzą w skład archiwum ikonograficznego i stanowić będą materiał do planowych publikacji. Frekwencja w Muzeum w Rzeszowie jest dobra. Większość zwiedzających to pr~ede .wszystkim ludność wiejska i wycieczki szkolne. Wycieczki szkolne,~lmo ze Muzeum dotychczas nie miało pracownika oświatowego, ~ą. zasadmcz~ oprowadzane, ze zwiedzającymi urządza się w miarę możnoSCI p~g~dankl n.a salach, równocześnie uzyskując od nich często cenne wiadomoscl, a takze eksponaty. Muzeum nie mając własnej sali odczytowej. we ,\~łasny~ budYlIlku nie może urządzać odczytów, urządza jednak w ~'oznyc~ mstyt~c.jach W~gilędni.e szkołach. Pracownicy muzealni często lImle~zczaJą w mleJs?ow~j. prasie bądź wzmianki, bądź dłuższe artykuły. w kt.orych porusza Się rozne problemy dotyczące Muzeum względnie zabytkow muzealnych, znajdujących się w terenie. .Zbiory . są . udostępnione we wszystkie dni tygodnia, za wyjątkiem pomedzlał.kow I uroczystych świąt, w zasadzie od lO-ej do 13; jeden dzieil w tyg?~nn~ po, połu~niu od l6-ej do 19-ej, jednak w dni targowe, tj. we wtorkI I pIątkI otwIera się nawet o godzinie B-mej. Biblioteka jest dostępna dla wszystkich do korzystania na miejscu. Wypożycza się tylko naukowcom i instytucjom. �.,~ , ; W przyszłości pracownicy muzealni nadal będą kontyn~owali badar:ia terenu rozszerzając je również na zanikające formy budownictwa drewmanego, oraz na sprzętarstwo. . W dziedzinie wystawowej możliwości Muzeum są ogramczone ze.względu na szczupłość miejsca. Mimo tego zostanie zorg.anizowana ekspozycJa sz~ukI ludowej, ceramiki, zaś w roku 1955 urządzi SIę czaso~ą ;"'Ystawę maJąc.ą na Icelu wykazać pochodzenie stroju ludowego Rzeszowlakow, oraz zosianIe przygotowana do druku publikacja o haftach rzeszowiackich. Franciszek Z DZIAŁALNOŚCI , I, t l' :H ;i',' r l: " II I I !I i l \ 1189 1 1188 Kotula •• • SPRAWOZDANIE DZIAŁU ETNOGR. MUZEUM LUBELSKIEGO Dział Etnograficzny Muzeum Lubelskiego powstał w r. 1906, z eksponatów umieszczonych w dwóch salach wystawowych przemysłowo-rolniczych w 1901 i 1906 r. - były to stroje ludowe. Z biegiem czasu zbiory powiększały się drogą darów, a więc miały charakter ~rzypadk0:-VY, ~rzy czym często ofiarodawcy nie podawali metryk eksponatow. ZgodnIe z owczesnymi poglądami na etnografię większość ekspo~atów był~ z ~~kresu sztuki ludowej. Stan taki trwał do 1939 roku. W czasIe okupacJI częsc eksponatów została rozgrabiona przez okupanta, a część zniszczyła się wskutek stłoczenia ich w ciemnym i wilgotnym pomieszczeniu bez jakiejkolwiek konserwacji. Na ogólną ilość 1982 ubyło 1034 eksponaty, a więc 52°/0. Były te> przeważnie stroje ludowe (80%), ceramika, pisanki, wycinanki. i pająki. Po odzyskaniu niepodległości Muzeum było placówką subwenc~onowan~ przez Ministerstwo Kultury i Sztuki i nie miało charakteru ms:ytucJ~ państwowej. Nie mniej dzięki pomocy Państwa można było zorgamzowac w 1947 r. pierwszą wystawę czasową etnograficzną· Dopiero od 1950 r., gdy Muzeum zostało upaństwowione, praca mogła wejść na nowe tory. Otrzymano wtedy kredyty na zakup eksponatów etnograficznych. W 1951 1". Muzeum Lubelskie staje się Muzeum naukowym i ma możność zatrudnienia pl.'rsonelu naukowego w działach dotąd nie obsadzonych jak: archeologia i etnografia. Ze względu na niemożność odzyskania pomieszczeń muzealnych użytkowanych przez Muzeum do 1939 r., a zajętych po wyzwoleniu pl'zez "Radiowęzel" i Bibliotekę im. H. Łopacińskiego, nie można było przeznaczyć stałych pomieszczeń na ekspozycję działu etnograficznego. Praca w tym okresie polegała m. in. na inwentaryzacji, konserwacji, planowym zakupie eksponatów, oraz urządzeniu magazynu. We wrześniu br. Muzeum Lubelskie otrzymało od BiblIoteki im. Łopacińskiego 3 sale wystawowe, w których po przeprowadzeniu remontu zostanie urządzona w grudniu br. stała wystawa etnograficzna pt. "Przemysł ludowy Lubelszczyzny w XIX i XX wieku". Obecny stan zbiorów wynosi ogółem 2.110 eksponatów, z czego kultura materialna 1036. kultura duchowa 1030, kultura społeczna 34 eksponaty. Janusz Optolowicz i ~. 'l ~ t ł '1.. ,:0, ,. .' , MUZEUM W JAROSŁAWIU Muzeum w Jarosławiu powstało w I' 1925 przy sposobności obchodu 550-lecia nadania miastu prawa magdeburskiego przez Władysława Opolczyka w r. 1375. Miejskie Muzeum w Jarosławiu założono z inicjatywy ówczesnego sekretarza zarządu miejskiego a następnie pierwszego dyrektora nowopowstałej instytucji, Jana Harlendera. Zbiory mieściły się początkowo w trzech małych pokojach w ratuszu na drugim piętrze. Początkowo inwentarz muzeum stanowiły: pamiątki cechowe, portrety właścicieli miasta i jego burmistrzów, modele pomników i chat oraz sztychy, akwarele i fotografie dawnej architektury miasta Jarosławia i najbliższej okolicy, o charakterze czysto regionalnym. Zbiory powiększały się szybko dzięki darom osób prywatnych i dotacjom zarządu miejskiego, Wskutek wzrostu liczby eksponatów, zarząd miejski w r. 1938 przeznaczył na muzeum pierwsze i drugie piętro miejskiej kamienicy w Rynku (Rynek 5, w której obecnie mieści się biblioteka). Otwarcie muzeum w nowym lokalu dla publiczności nastąpiło 3 września 1938 r. W roku 1939, gdy zmarł dyr. Harlender, kierownictwo muzeum i opiekę nad zbiorami przejął dr Gottfried, od roku 1933 współpracownik l kustosz muzeUm. Podczas drugiej wojny światowej niemieckie władze okupacyjne opieczętowały zbiory i uniedostępniły je publiczności. Zbiory jednak prawie nie ucierpiały wskutek wypadków wojennych. Po wkroczeniu Armii Ra": dzieckiej w lecie 1944 r. muzeum otwarto i udostępniono zbiory naj szerszym warstwom ludowym (sierpień 1944 r.). Już po wojnie muzeum zostało przeniesione do odrestaurowanej, pięknej zabytkowej kamienicy Orsettich i dnia 1 grudnia 1946 otwarte dla zwiedzających w tej nowej siedzibie. W r. 1947 dołączono do muzeum zbiory ordynacji Dziedus,zyckkh w Zarzeczu; z Zarzecza pochodzi urządzenie wnętrza w stylu empire oraz kilka obrazów i portretów. Wreszcie z pierwszym stycznia 1950 r. Muzeum miejskie zostało upaństwowione. . W muzeum reprezentowane są głównie: 1. dział historyczny (obrazy, akta, broń), 2. bogaty dział archeologiczny, zawierający obok kopalnych szczątków zwierząt i roślin narzędzia i ceramikę człowieka przedhistorycznego zebrane z okolic Jarosławia. 3. dział etnograficzny. Na dział ten składają się eksponaty pochodzące z terenu powiatów jarosławskiego i przeworskiego; przeważają przedmioty zebrane w najbliższej okolicy Jarosławia. W dziale etnograficznym znajdują się: dawne stroje ludowe z okolic JharOtSł(awiaora miesz.czfańskie f~ JarOsłah":lt'akiPObldiskiChmiasteczek; modele c a wraz z l7 lcznyml otogra lami arc l e tury rewnianej wsi i miasteczek); ceramika (przeważnie z samego Jarosławia, gdzie na przedmieściu nad Sanem mieszka kilku garncarzy), wyroby z drzewa, rzeżby ludowe, malowidła po cerkiewne na drzewie i szkle, drewniane świątki z Jarosławia oraz bogaty i cenny zbiór pisanek z okolicy Jarosławia, Przeworska oraz terenów leżących na wschód od Sanu w kierunku Lubaczowa. Pisanki te L .'""'\ �1191 1190 odznaczają się bogactwem ornamentyki, znaczną skalą i precyzyjną techniką wykonania. Zbiory działu etnograficznego stale są uzupełniane z dziedziny kultury materialnej; naj liczniej napływają drewniane. rozpiętości nowymi okazami różne narzędzia Kazimierz MUZEUM barw GottJried W PRZEMYŚLU Muzeum w Przemyślu wielokrotnie zmieniało swą nazwę i siedzibę, aż wreszcie w lecie 1950 r. ustaliła się nazwa "Muzeum w Przemyślu". Poprzednie nazwy brzmiały kolejno: Zbiory Muzealne TPN w Przemyślu. Muzeum Ziemi Przemyskiej, od roku 1921 Muzeum Narodowe Ziemi Prz.;,· myskiej. Muzeum w Przemyślu jest muzeum podopiecznym w stosunku do Muzeum Okręgowego w Rzeszowie, podobnie jak muzea w .Jarosławiu i w Sanoku. Od roku 1947 Muzeum w Przemyślu mieści się w okazałym budynku przy placu Czackiego 3, posiada 15 sal mieszczących magazyny. Ogółem muzeum posiada 31 sal, z czego 7 znajduje się w oficynach. Reprezenta·· cyjny duży budyr.ek główny o pow. 644 m2 i 3 kondygnacjach leży nieco na uboczu w stosunku do głównego ruchu miejskiego, wskutek tego frekwencja zwiedz:ljących jest mniejsza niż być powinna. Muzeum w Przemyślu jest muzeum regionalnym i posiada następujące działy: archeologii (starożytności słowiańskich), etnograficzny i historyczny (pamiątek Przemyśla), oprócz tego słabiej zaopatrzone w eksponaty numizmatyczny, sfragistyczny, wojskowy, ceramiki, grafiki, paleontologiczny i przyrodniczy. Poza tym muzeum rozporządza bogatym działem sztuki cerkiewnej dotychczas jeszcze zupełnie prawie nie wystawianym. Posiadane eksponaty pochodzą w większości z terenów Ziemi Przemyskiej, z jej obszaru jaki posiadała w Polsce przedrozbiorowej, sięgającego na północy po Nisko a na zachodzie po Wisłok. Biblioteka muzealna liczy około 7 tysięcy tomów. Książki pochodzą z dawniejszych pcdręcznych zbiorów własnych, z darów Ministerstwa Kultury i Sztuki, a podstawę stanowią książki byłego Towarzystwa Przyjaciół Na'.1k w Przemyślu, którego piękną bibliotekę podzielono międ:lY Muzeum w Przemyślu a Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Rzeszowie z siedzibą w P::zemyślu, z tym, że działy historii sztuki, archeologii. etno·· grafii i beletrystyki przejęła biblioteka muzealna. Książki mi;;!szczą się w 4 dużych salach, ułożone na regałach i w szafach (regały po TPN w Przemyślu). Biblioteka :,JQ;'ostaje w trakcie porządkowania i segregacji. W najb!lższym czasie zostanie otwarta czytelnia i tym samym książki bęclil udostępnione publiczności. a przede wszystkim fachowcom. Archiwum muzeum przemyskiego jest stosunkowo niewielkie. Składają się na '1ie zbiory fotografiki (przeważnie zdjęcia architektury w Przemyskirn). starodruków. papierów i przywilejów cechowych. pergaminów itp. II Stare akta (np. dawne wyciągi z aktów grodzkich i ziemskich) jako cenne archiwalia zostały przejęte przez Państwowe Archiwum Wojewódzkie z siedzibą w Przemyślu. Pracowni Muzeum obecnie nie posiada, są jednak starania o założenie pracowni kreślarskiej i konserwatorskiej (dla obrazów). Personel Muzeum składa się z 7 osób - kierownika, referendarza, bibliotekarza, instruktora społeczno-oświatowego i 3 woźnych. Nie jest to za dużo jak na możliwości rozwojowe instytucji, w planie jest zwiększenie personelu w przyszłości, szczególnie o etat kreślarza. Zbiory muzealne w Przemyślu zaczęto gromadzić od chwili założenia Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu w roku 1909 (14. II), jako jeden 7. 3 działów zbiorów Towarzystwa: Archiwum, Biblioteki i Muzeum. Zbiory chciano umieścić i wystawić w starym zamku, lecz z powodu panującej tam wilgoci, zamiaru nie urzeczywistniono i złożono je od 15. XI. w lokalu przy ulicy Fredry 10, udostępniając je publiczności z dniem 10. IV. 1910. .Jednak z powodu wilgoci musiano 1. XI. 1910 przenieść się do lokalu przy ulicy Grodzkiej 6 I p., gdzie zbiory mieściły się w 3 pokojach. Kustoszem od pocżątkowych chwil powstania projektu gromadzenia zabytków muzealnych był inż. K. Osiński, którego długoletniej pełnej poświęcenia pracy. Muzeum zawdzięczało swe istnienie. W ciężkich chwilach dla Towarzystwa, gdy brakowało funduszów na prowadzenie instytucji inż. Osiński z własnych zarobków, utrzymywał Muzeum, płacił czynsz za lokal, konserwację eksponatów, sprawiał nowe gabloty itp. Charakterystyczym dla początkowej działalności Muzeum było, że gromadzono dosłownie wszystko począwszy od cennych zabytków, a skońC;(ywszy na bezwartościowych gipsowych odlewach. W roku 1912 Alfred Dworski zorganizował dział archeologiczny, oddając w depozyt swe zbiory (które w parę lat później ofiarował Towarzystwu). Dział ten stale był wzbogacany eksponatami Ziemi Przemyskiej. z okolic Łańcuta (Budy Łańcuckie) i Nis!{a. Przy Muzeum czynna była stacja archeologiczna, mająca na celu pro..; wadzenie wykopalisk, oraz oczyszczanie i konserwację zbiorów. Równocześnie rozwijały się działy: paleontologiczny, przyrodniczy, numizmatyczny, historyczny i (słabiej nieco) etnograficzny. W okresie I wojny światowej z braku funduszów Zarząd TPN chciał zwinąć swe muzeum a zbiory oddać do Muzeum Diecezjalnego w Przemyślu. Projekt ten jednak nie doszedł do skutku i zbiory /pozostały nadal w zarządzie TPN w 'lokalu przy ulicy Grodzkiej. Podczas oblężenia Przemyśla w latach 1914-1915, dzięki troskliwej opiece kustosza zdołano ocalić zbiory od zniszczenia i rozproszenia, a 3. XII. 1916 nastąpiło ponowne ich otwarcie dla społeczeństwa. W okresie powojennym wyłaniały się projekty pomieszczenia zbiorów TPN w gmachu poszpitalnym i na zamku, gdzie miano w roku 1921 odbudować nowe skrzydło od strony zachodniej dziedzińca zamkowego, ale z braku funduszów zamiary te upadły, a muzeum od roku 1924 znalazło pomieszczenie przy ulicy Piotra Kmity 5 (12 sal), gdzie róv,mież otwarto dla publiczności zbiory biblioteczne. W tym czasie i w roku następnym. zbiory TPN wzbogaciły się o liczne dzieła współcz~snych malarzy prze- �1192 <j' ; Ii ii ,ii li l I I I 1193 myskich: Studnickich, Strońskiego, Jacyszynównej, Wandy Z&bokrzyckiej, Artwińskiej i Wilka. W roku 1928 Towarzystwo Przyjaciół Nauk uroczyście przekazało swe zbiory Gminie Miasta Przemyśla, która od tej pory pokrywała koszty utrzymania muzeum. W roku 1935 zbiory przeprowadzono do obszerniejszego lokalu przy ulicy Władycze 7, w którym przetrwało cały okres II wojny światowej aż do roku 1947, kiedy to zostało przeniesione do obecnego pięknego budynku przy placu Czackiego 3. Podczas działań wojennych w roku 1941 pocisk wpadł do jednej ze sal muzealnych niszcząc wnętrze. Podczas okupacji hitlerowskiej muzeum straciło zbiory broni, kilkanaście obrazów a Ostinstitut zabrał najlepsze okazy ze zbiorów monet, część rękopisów i książek. Zadaniem muzeum regioqalnego w Przemyślu jest przedstawienie epok rozwoju terenów Ziemi Przemyskiej oraz ludności ją zamieszkującej, przez zebranie zabytków historycznych i odpowiednie ich wystawienie. Obecnie kładzie się szczególny nacisk na rozbudowanie działu etnografii. Dział etnograficzny Muzeum zawiera zbiory narzędzi drewnianych związanych z uprawą roli, ceramiki (prawie dwie trzecie wystawione), zabawkarstwa, strojów ludowych (niestety nie z najbliższego terenu, lecz z okolic Sieniawy i Lubaczowa oraz dalszych); dużą ilość haftów pochodzących z wiosek leżących na południe od Przemyśla, kilkadziesiąt drukowanych płócien wraz z załączonymi deskami drzeworytniczymi. Piękny zbiór pisanek pochodzi z rejonu przemyskiego i liczy przeszło 1200 sztuk. Sztukę ludową reprezentują zabytki ·rzeźby oraz malarstwa na płótnie, drzewie i szkle. Etnografia zajmuje obecnie w Muzeum 3 sale wystawowe, a w najbliższej przyszłości planuje się przeznaczyć na ekspozycję zbiorów etnograficznych jeszcze 2 [ale. Ponadto nie wystawione zbiory etnograficzne mieszczą się w jednej sali magazynowej. Piąta część zbiorów etnograficznych jest obecnie udostępniona zwiedzającym, z tym, że niektóre działy, np. haftu, w całości znajdują się w magazynach. W układzie i wy,;tawieniu zbiorów przyj-'lto zasadę prwdslawieni3 kolejnych formacji etapów rozwoju; jedynie dział etnograficzny odbiega nieco od powyi:szej zasady, z braku dostatecznej ilości eksponatów. Zbiory wystawione są: w gablotach podłużnych płaskich oszklonych o wymiarach 215 cm X 65 cm, szafkowych oszklonych ze wszystkich slron o wymiarach 19Q cm X 135 cm i dużych oszklonych gablotach o wymiarach 210 cm głęb. 85 cm - do wystawiania strojów (manekiny naturalnej wielkości). Dla zwiększenia ilości ścian wystawowych używa się ekranów obitych szarym płótnem. Przy niektórych ekspozycjach są również w użyciu różllp.j wit'lkości skrzynki ob:jane szarym płótnem, na których usLaw;ane są eksponaty. Muzeum prowadzi działalność naukowo badawczą w terenie przez danif.l terenowe ludowej kultury materialnej. Stale przeprowadzane są badania nad architekturą drewnianą i sztuką ludową, które inwentaryzuje się przy pomocy zdjęć fotograficznych i szkiców składanych potem warchI .. wum Muzeum. ua- l • ) • \ Działalność oświatowo-wychowawczą prowadzi Muzeum przez urządzanie częstych wystaw zmi.ennych, prelekcji i odczytów, oraz przez fachową interpretację wystawionych zbiorów, na zewnątrz zaś przez urządzanie w szkołach, zakładach pracy i innych instytucjach pogadanek kulturalnooświatowych na tematy aktuałne i odczytów oświatowych związanych z pracą i działalnością Muzeum. Prace te prowadzi instruktor społecznooświatowy. Muzeum jest otwarte dla zwiedzających codziennie za wyjątkiem poniedziałków w godzinach od 10-14, w piątki wstęp jest bezpłatny a Muzeum otwarte od 10-16. Piątek jest w Przemyślu dniem targowym i w dniu tym zwiedza muzeum największa ilość ludności wiejskiej. Wycieczkom za uprzednim zgłoszeniem w Dyrekcji udostępnia się zbiory również w innych gndzinach dnia. W najbliższej przyszłości planuje się wybitne powiększenie działu regionalnej etnografii przez zebranie większej ilości reprezentatywnych eksponatów, zaś zbiory etnograficzne mają być wystawione jeszcze w 2 dodatkowych sałach. Również ma nastąpić zwiększenie frekwencji zwiedzających [po szeroko przeprowadzonej propagandowej akcji odczytowej w Muzeum. Archiwum zostanie rozbudowane i zaopatrzone w zdjęcia drewnianego budownictwa jak i innych ginących zabytków kultury Ziemi Przemyskiej. dziale biblioteki planuje się otwarcie dla publiczności czytelni literatury fachowej z dziedziny historii sztuki i historii kultury materialnej . VI Krzysztof Wolski MUZEUM W SANOKU Siedzibą Muzeum jest część dawnego zamku sanockiego wzniesionego w połowie wieku XVI. Ponadto Muzeum posiada drugi budynek, piętrowy, również zabytkowy, w którym mieści się administracja Muzeum, biblioteka, magazyny i 2 sale na wystawy czasowe, z czego jedna służy również na odczyty i wykłady. Właściwe zbiory muzealne są eksponowane w zamku, w którym w roku 1952 rozpoczęto prace remontowo-konserwatorskie zmierzające do przywrócenia dawnego wyglądu tego zabytkowego obiektu. Muzeum w Sanoku ma charakter etnograficzny. Ponadto Muzeum posiada zabytki archeologiczne, malarstwa bizantyjskiego, meble i portrety, militaria oraz zabytki z przeszłości miasta Sanoka. Przy Muzeum istnieje biblioteka naukowa zawierająca 5990 pozycji przeważnie dzieł historycznych. Istniejące do niedawna przy Muzeum archiwum na skutek zarządzenia Centralnego Zarządu Muzeów zostało przekazane do Państwowego Wojewódzkiego Archiwum w Przemyśłu. Muzeum zatrudnia 5 osób w tym 3-ch pracowników administracyjnych i2-ch pracowników obsługi. �1195 1194 WYSTAWA ! Muzeum w Sanoku ,powstałe w roku 1934 postawiło sobie za cel ratowanie ginących w terenie przedmiotów o wartości muzealnej, historycznej. archiwalnej i etnograficznej. Terenem działalności była Ziemia Sanocka w granicach historycznych, tj. powiaty: sanocki, brzozowski i krośnieński. Dlatego też Muzeum przyjęło nazwę: Muzeum Ziemi Sanockiej. Dzięki bezinteresownej pracy takich osób jak: Dr Bolesław Skwarezyński. Aleksander Rybicki, Dr Adam Fastnacht, Inż. Tadeusz Żurowski i Stefan Stefański, zbiory Muzeum szybko się powiększały. Niestety II wojna światowa przerwała tok pracy muzealnej. Uciekający z Sanoka hitlerowcy zabrali z Muzeum w jesieni 1944 roku ponad 300 naj cenniejszych eksponatów w tym prawie całą etnografię. W Polsce Ludowej dzięki pomocy Państwa Muzeum szybko leczy wojną zadane rany i następuje duży rozwój Muzeum. Niestety pewnych eksponatów zwłaszcza etnograficznych, które już przed wojną były unikatami, nie udało się zastąpić nowymi. W roku 1950 nastąpiło upaństwowienie Mueum i oparcie jego materialnego bytu na trwałych podstawach finansowych. W obecnym etapie pracy głównym zadaniem Muzeum jest rozbudowanie działu etnograficznego dziś jeszcze bardzo skromnego. W dziale etnograficznym Muzeum posiada kilka kompletnych strojów ludowych oraz części strojów, ceramikę ludową, zbiór pisanek, pająki ludowe ze słomy i bibułki, przedmioty domowego użytku i ludowe narzędzia pracy. Ogółem dział etnograficzny posiada 567 eksponatów z tego tylko nie znaczna część zmagazynowana, bo 8f1/fI. Dział etnograficzny zajmuje dwie obszerne sale w parterze zamku sanockiego. Zbiory etnograficzne zostały wystawione w ten sposób, że przedmioty domowe, narzędzia pracy i ceramikę wystawIono w jednej, zaś stroje ludowe, sztukę ludową i pisanki w drugiej sali. Dla ekspozycji Muzeum posiada niewielką ilość gablot i witryn, toteż tylko stroje ludowe, hafty i pisanki zostały wystawione pod szkłem. Muzeum organizuje raz do roku w porze letniej wyjazdy w teren. Taki wyjazd w roku 1951 przyniósł w efekcie ponad .50 cennych eksponatów etnograficznych ze wsi Smolnik pow. leskiego. Działalności naukowobadawczej w ścisłym tego słowa znaczeniu Muzeum nie prowadzi. W latach 1945-1952 Muzeum w Sanoku urządzało wystawy czasowe jak np. "Wystawa prac fotograficznych", "Wystawa sztuki ludowej Ziemi Sanockiej" i "Wystawę prac malarskich młodych adeptów sztuki". Celem popularyzacji zagadnień muzealnictwa, sztuki, archeologii, urządzono w Muzeum do tej pory kilka wykładów cieszących się dość znaczną frekwencją· Zbiory Muzeum w Sanoku były dostępne dla zwiedzających codziennie z wyjątkiem poniedziałków od godz. 9-14. W roku 1952 z uwagi na remont kapitalny zamku sanockiego urządzono w drugim budynku czasową wystawę "Sztuka ludowa. Ziemi Sanockiej", sama zaś ekspozycja w zamku została czasowo zamknięta. Na najbliższy okres Muzeum projektuje szereg wyjazdów w teren w poszukiwaniu za eksponatami tak, aby po przeprowadzonym remoncie pomieszczeń można było należycie urządzi(~ \\. Muzeum zwłaszcza dział etnograficzny. ,.SZTUKA LUDOWA ZIEMI W SANOKU SANOCKIEJ" W MUZEUM W maju 1952 roku została otwarta w Muzeum sanockim wystawa czasowa p. n. "Sztuka Ludowa Ziemi Sanockiej". Eksponaty na tej wystawie zostały rozmieszczone w dwóch obszernych salach. Celem wystawy było zwrócenie miejscowemu społeczeństwu uwagi na ginące już resztki zdobnictwa ludowego, haftów, strojów i rzeźb. Dlatego też na wystawie pokazano hafty ludowe, stroje z pocz. w. XX, ilustracje przedstawiające stroje ludowe z pocz. w. XIX, fajki ludowe, pisanki, drukowanki, pająki ludowe ze słomy i bibuły, oryginalne pająki z łubinu i żołędzi, zaś z dawnej sztuki ludowej obrazki na szkle, drzeworyty ludowe i rzeźby. Ponadto 'wystawiono ceramikę, skrzynie zdobione, wieńce dożynkowe .i ozdoby z papieru. Wystawa była otwarta codziennie z wyjątkiem poniedziałków od godz.9-14-tej. Zwiedzający Wystawę byli przez pracowników Muzeum oprowadzani. Dało to możność nawiązania bliższego kontaktu ze zwi:edzającymi zwłaszcza z ludnością wiejską i wyłowienia z terenu istniejących jeszcze eks.ponatów względnie czynienia notek o ekSlPonatach w terenie. Zwiedzający byE uświadamiani o ważnej roli jaka ciąży na społeczeństwie jeżeli chodzi o ochronę i ratowa.nie zabytków sztuki ludowej i etnografii. Stefa.n Stefa.ński MUZEUM W TOMASZOWIE 1 MAZOWIECKIM Państwowe Muzeum w Tomaszowie Maz. mieści się w zabytkowym pałacu z 1812 r., przy ul. Armii Ludowej 15. Posiada charakter regionalny, gdyż obejmuje swoją działalnością trzy sąsiednie powiaty, a mianowicie powiat opoczyński, rawski tudzież brzeziński. Na razie został zorganizowany tylko dział etnograficzny. Biblioteka muzeum licząca ogółem 765 książek posiada 75 dzieł odnoszących się do etnografii. Archiwum oraz pracowni brak. Kierownikiem muzeum i działu etnograficznego jest J. P. Dekowski. W muzeum zatrudnionych jest 5 osób. Muzeum tutejsze dąży do zobrazowania kultury materialnej i społecznej mieszkańców środkowego dorzecza rzeki Pilicy ze szczególnym uwzględnieniem Ziemi Opoczyńskiej. W zbiorach etnograficznych znajduje się ogółem 2032 eksponatów; z tego 80% eksponatów wystawiono w siedmiu obszernych salach. reszte przechowuje się w magazynach. . . Dział etnograficzny obejmuje zasadniczo pięć głównych zagadnień, a mianowicie: sztukę ludową. urządzenie izby wiejskiej. stroje, tkactwo i budownictwo. Sztuce ludowej poświęcono pierwszą salę wystawową w dawnej sklepionej kaplicy pałacowej. w której zgromadzono barwne wycinanki, pająki �1196 czyli tzw podłażniki, kraszanki, ceramikę, wreszcie rzeżbę ludową tradycyjną i współczesną o tematyce świeckiej. z.gromadone w tej sali eksponaty nie wyczerpują całkowicie zasadniczego zagadnienia, lecz stanowią pewne tylko elementy sztuki ludowej i służą jako podstawa do pogadanek i dyskusji ze zwiedzającymi. Inne elementy sztuki ludowej jak hafty, tkaniny, zdobnictwo drzewne tudzież obrazy zostały umieszczone w dalszej ekspozycji. W drugiej sali zostało odtworzone wnętrze izby opoczyńskiej sprzed 3D-tu lat. W izbie tej znajduje się: "komin" (kuchnia) z okapem i "sabatnikiem" do pieczenia chleba" ława z ozdobnym QParciem, malowana skrzynia, stół z ołtarzykiem, "wereczko" z pirmaidą poduszek, "listwa" (półeczka) i kredensik z kwiecistymi talerzami i salaterkami. Na ścianach wiszą obrazy, lustro, fotografie, barwne wycinanki, a u powały dużych rozmiarów pająk z bibuły i słomy. Stojący na kuchni trójnogi tygielek wraz z żelaznym "sagankiem" i stępkami budzą wśród zwiedzających szczególnie żywe zainteresowanie. Są to relikty ubiegłego stulecia, a więc z tych czasów, kiedy gotowanie odbywało się na tzw. nalepie. Sama kUlchnia z paleniskiem, popielnikiem i blachą, stanowiąca jedno z ogniw postępu XX W. na wsi opoczyńskiej daje możliwości wykazania różnych przemian w sposobie samego już gotowania, począwszy od czasów naj dawniejszych, tj. od chaty kurnej poprzez palenisko w kominie (w dosłownym słowa znaczeniu) i nalepy z okapem. W trzech następnych salach umieszczono oryginalne stroje ludowe męskie i kobiece, tablice jedno i wielobarwnych haftów, fotografie, akwarele typów ludowych pędzla artysty malarza Stefana Justa, tudzież figury regionalne, przedstawiające w sposób plastyczny różne sceny z życia miejscowego ludu. Do cenniejszych eksponatów wystawowych należą: ślubna chusta wełniana o czerwonym tle tzw. "turecka" (o rozmiarach 167X170 cm) z 1890 r. z Popielaw (pow. brzeziński); ślubny gorset z 1888 r. z zielonego atłasu przyozdobiony cekinami, paciorkami oraz szklanymi kółeczkami (Moszczennica, pow. piotrkowski); biały gorset z materiału w cztery nicielnice z 1876 -roku (Radzice, pow. Opoczno); Z-aiPaska z 1860 r. z Radzic w paski na przemian czerwone i czarne (o szer. 0,5 cm) a między nimi duże nitki białe, noszona brążkami w poprzek; wangierka z 189·5r. szyta z samodziału przez żyda Majorka ze Studziannej dla Katarzyny Nowak ze Świerczyny; wreszcie pas siatkowy cały w, kolorze czerwonym 1908 r. (Radzice) jako pozostałość mody dziewiętnastowiecznej. W szóstej sali pokazano tradycyjne tkactwo ludowe, ilustrując je narzędziami oraz skrawkami barwnych tkanin, wykonanych w nicielnice lub w tzw. deskę. Tą ostatnią techniką wykonane materiały, o bardzo ciekawych wzorach, przeważnie geometrycznych, przeznaczone są na obrusy, poszewki, suknie ślubne, czyli sorce, staniki, rzadziej na fartuszki. Szczególnym pięknem odznacza się tkactwo opoczyńskie, które wśród tkanin ludowych na terenie Polski zajmuje jedno z czołowych miejsc. Sztuka ludowa mieszkańców tych stron jest jednak jeszcze stosunkowo mało znana i oczekuje na szersze spopularyzowanie. 1197 W ostatniej wreszcie, najobszerniejszej sali pomieszczono dział budownictwa, do którego modele wykonał Antoni Kaczmarek, cieśla i stolarz. Odtworzył on z wielkim talentem modele na podstawie dokumentów lub eksponatów w terenie, które dają możność zorientowania się w podstawowych elementach budownictwa opartego wyłącznie na materiale drzewnym oraz pozwalają na wyrobienie sobie pojęcia o upodobaniach i sposobie bytowania ludu zamieszkującego środkowe dorzecze Pilicy. W sali tej pokazano wiązanie chat, tablice poglądowe ze szczytami, śparogami, młyn wodny z Radzic, zagrodę gospodarza z .Idzikowic, wreszcie chaty z Łaszczyna z końca XVIII wieku, z Woli Załężnej i Trzebiny z początku XIX wieku oraz z Radzic z drugiej połowy ubiegłego stulecia. Zbiory tutejszego muzeum są eksponowane w obszernych witrynach, szafach gablotach, na kontuarach oraz przy pomocy tablic poglądowych. Ściany' całego pomieszczenia są utrzymane w kolorze niebieskim. a więc w takim jak wnętrza chat z okolic Tomaszowa Mazowieckiego. Muzeum dąży do zebrania i opracowania: a) Narzędzi pracy, b) Ustalenia zasięgów niektórych strojów ludowych okolic Tomaszowa Mazow. c) Założenia działki przymuzealnej ilustrującej rośliny hodowane w dawnych ogródkach. d) Zebrania danych do bibUografii regionu tomaszowskiego. Jan Piotr Dekowski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bd020de9520f8b17782c57ca2f692d86.pdf 5477605331d59c3a4691b84b33683d8a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3720 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3494 Title A name given to the resource Wystawa sztuki ludowej w Łańcucie/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1960 t.14 z.1; s. 50-55 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Etoa Prys WYSTAWA 12 listopada Wystawa zek CPLiA w 1959 r . o t w a r t a Sztuki Ludowej, Spółdzielni współudziale Pawłowie, i Przemysłu Zasadniczą część ludowej, w Łańcucie przez w wystawy zgromadzonej w okazji dział konkursu ogło­ Ł A Ń C U C I E po wypaleniu lewie ciemnobrązowej, z a b a r w i o n e j czerwonej polewie wartości Pod pie cerami­ W zistej Lubelskim Leżajsku. stanowił z „Jedność" Janowie Ludowego Zwią­ Artystycznego Spółdzielni „Zjednoczenie" Spółdzielni ki została zorganizowana Przemysłu L u d o w e g o i przy LU D O W E J SZTUKI ż ó ł t o - c z e r w o n e j ) , a także n a p o ­ względem dekoracji ceramika Jana konsekwentnie wyróżniała Schodzińskiego stosuje motywy nisterstwa K u l t u r y rakterystyczne ośrodki ska, Z a l e s i e , Pogwizdów go P a w ł ó w i Łążek Sąsiadujące lesie w i garncarskie: ze sobą w s i e w jeden oraz Głogow­ Medynia powiecie ogromny, Głogowska, Z a ­ łańcuckim największy stanowią na terenie Józef Plizga z pokrył czerwoną skonałe tło d o m a l a t u r , fladry, ozdobione są duże m i s y oraz carz szość z n i c h a jedynie ceramiki W produkuje masowo niewielu zajmuje siwej konkursie Jeden malowanej siwe. Kowal z Pogwizdowa, licznych Kowala, ośmiu „fantazyjne", oprócz „konkursowe". (choć oparte Są o n e z n a c z n i e stycznymi, nacinanymi brzuścach czy n a k r a w ę d z i a c h Kowala donic koracji ząbki zwracają i garnków łyskujące w siwaków tradycje, gładzanie całej powierzchni chał K o w a l dziej natomiast ozdobnych, występujące natomiast chętnie przez malowane nicznym do niego się r a c z e j Pozostali zaczął tradycyjnym. Były de­ niewiel­ naczyń. M i ­ rozwiązań bar­ geometryczne, n a dzbanach, są całkiem interesujących należą motywy wystawili artystycznym, zakresie równomierne w y ­ szukać mniej misek, posiada motywy stosowane i glazurowane, Wśród w y ­ zewnętrznej do c e r a m i k i garncarze i przeważa których przeważnie udane, nadające z W medyński kie stosunkowo na wykończone, p o ­ powierzchnią. ośrodek pla­ gliny miniaturki ( i l . 2), s t a r a n n i e wygładzoną ozdobione wylewu. uwagę mniej formach wałkami dają łemu naczynia na tradycyjnych poniżej odmian dzbanów kwiatowe, malowanej. wyłącznie wąskiej szyjce Józef Stopa one dzbany, nym oraz bańki bonki dodatkowo ta 50 nałożona Stefan Wszyscy różnieni ( i l . 1) (tylko je­ używa jeszcze wymienieni Dosyć bogato ków. posiadają się pastelo­ fladrowane, drob­ motywach geome­ roślinnych o r a z zielono skar­ glazurowa­ wyżej garncarze zostali w y ­ nagrodami. reprezentowana Następczyni Emilii była utalentowanej, C h m i e l , Władysława gotowała na w e w s i , więc przy kurczęta orce, pasterz garncarz figurek c z y robiąca czy muzykantów niektórych czy przy masło gęsi, s t a r u s z e k Frasobliwy gwizd­ ludzi kręgu, spoty­ kobieta ( i l . 4), chłop z kozą, g r u p a k o ­ (jak garncarz — przy­ i w i e j s k i c h , szopka. figurek zmarłej z Medyni k ó w . U l u b i o n y m j e j t e m a t e m są p o s t a c i e kanych wystawie g r u p y ośrod­ niedawno Prucnal n a k o n k u r s kilkadziesiąt i l . 5), W wy­ toczący zamawianych dużych ilościach, a u t o r k a doszła d o rzemieślniczej ne, r o b i o n e przez mniej ciekawe nią p r z e d kilku niż a n a l o g i c z ­ laty. Niektóre j e j f i g u r k i posiadają w i ę k s z ą wartość artystyczną i z w r a ­ cają uwagę niebieskim). Dekoracja (małożela- bieta kolorze polew p l a s t y k a f i g u r a l n a w glinie, z t e j samej na naturalnym tle gliny w barwnych — ozdobione o dzbanuszków pierwszymi formowania angoby jest Głowiak krótkiej nych. naczynie w k o l o r a c h białym i z i e l o n y m garncarz ozdobione smuk­ — wyróżniają dwuuszne r u t y n y . Są o n e z n a c z n i e drowaniem przeci­ stosunkowo n i e używa roślinnym w den Garn­ kształt dzięki b a r d z o wysokiemu, jedno-i i miniaturki i ta­ i fla- garncarzy trycznych i zgeometryzowanych misy rożkową innych malowaną ornamentem konywaniu techniką którym średnicy), bańki, w k o l o r y t e m . W y k o n a ł o n ładne m i s y lędników malaturami wykonanymi na n i m j e g o wypukłości. Bańki t e p o s i a ­ uszne ne wypadły ( d o 40 c m g ó r n e j z Zalesia dekorację wym stylu dekorowa­ Dobrze j a k o tła d o s w o i c h w y r o b ó w , w i ę c — choć tech­ zasobowe z p o k r y w k a m i ) , stanowi do­ miseczek-popielniczek. lerze, g a r n k i , d z b a n y , bańki, „ m i o d o w n i k i " (duże, d w u naczynia nadesłane która brzuścowi. w rozmiarów wszystkie angobą, też n a w y s t a w ę największej utrzymane t o różnych maleńkich charakterystyczny na w y s o k i m poziomie raczej cha­ Łążku t z w . „napuszczanie", do wyrobów karmiąca wyroby w malaturą n i e t y l k o w górnej części brzuśca, a l e t a k ż e i ładnych seria czyli t e n wykonał wieństwie pokazał się także baniek i miodowników), niepotrzebnie robów garncarzy. stosunkowo i g a r n k ó w , znalazły interesujące glazurowanej. tylko Wśród siwaków ( i l ! 3), m i s e k i ogrodnicze, innych form udział z nich, Michał naczynia form lub wzięło doniczki się w y r o b e m który motywy garncarskiego Pogwizdowa zwłaszcza P o l s k i ośrodek g a r n c a r s k i . O k o ł o 100 g a r n c a r z y z t y c h Więk­ Zalesia, p a s o w e , złożone w y ­ one nieco d l a ośrodka wyroby wsi należy d o spółdzielni „ P r z e m y s ł L u d o w y " . się w t e j g r u ­ z Ordynackim. z Lubelskie­ Ordynacki. Pogwizdów zasadzie Medynia i Leżajsk, o dużej z a ­ łącznie z l i n i i p r o s t y c h i ł u k o w a t y c h o r a z k r o p e k d u ­ żych i m a ł y c h ; przypominają rzeszowskie gliny żelaza. szonego p r z e z C P L i A i W y d z i a ł S z t u k i L u d o w e j M i ­ i S z t u k i . R e p r e z e n t o w a n e t u były brausztynem, l u b z szlamowanej z ujęciem proporcji rąk, j a k n p . rzeźba kurczętami". Dobre są ciała czy sposobem zatytułowana gwizdki „ko­ Prucnalki, �П. 1. Naczynia malowane i glazuro­ wane. Wyk. Stefan Glowiak. Medynia Głogowska, pow. Łańcut. 11. 2. Gar­ nuszki. Wys. 6—6,5 cm. Wyk. Michał Kowal. Pogwizdów, pow. Łańcut. Il 3. Siwaki gładzone. Wyk. Michał Kowal. U. 4. „Kobieta robiąca masło". Glina wypalana i glazurowana. Wys. 16 cm. Wyk. Władysława Prucnal. Medynia Głogowska, pow. Łańcut. 3 i ��zwłaszcza pują jeźdźcy na k o n i a c h , obok także k o g u t y i kury. porozumieniem jest rowych wieńców modeli 7. k ł o s ó w zboża, których Zupełnym wykonywanie w słusznie czy zostały nie­ dzbanów słoje odrzucone Stefan ka około Głowiak, specjalnie której na koniu, koguta nia w mieszka, figurek jury; olbrzymich formalne może G ł o w i a k zetknął i naśladować. 10-letni przysłał wraz chałupy, rozmiarów żołnierza n a wystawę uzna­ koguty, wprowadził pewne przypominają wyrabiane w się z w y r o b a m i Staś, z kowalem, mniej­ t e n i e zyskały autor figurki kil­ model ( i l . 7). K o g u t y podobne próbował j e Medyni, ono t y l k o d w a walczące opracowaniu formą z n a t u r a l n e j wielkości i k i l k a wyróżniło uproszczenia Mały, jak zwierząt. W y r o b y których nieco garncarz n a k o n k u r s stworzył kompozycji, w szych się rzeźbą w g l i n i e o d dziec­ 10 l a t , n a t o m i a s t plastycznych Iłży. tego Być ośrodka garncarza ulepiony z rozmiarach. znalazło chłopca. garncarza, się miniatu­ parę przypadkowo ludzik głowie, otulony W olbrzymiej oraz z tych wyrobów garncarz z znanego kilka dzanym do Franciszek zdobione stary który formą garnki i dzieżki. N i e m n i e j wyróżniają się równoległe p a ­ wśród ze technicz­ połyskiem. nich interesujące garncarza, wygła­ są względu Szla­ zwłaszcza natomiast na linią łamaną p r o f i l . M i m o bardzo że w y ­ konawca u w a ż a tę f o r m ę za tradycyjną, w o b e c b r a k u analogii w ceramice ludowej w a ć się k r y t y c z n i e d o t e j Wśród odrębniało skiej wystawionych się stoisko wyrobów bogactwem Łążka należałoby ustosunko­ wypowiedzi. form Ordynackiego. garncarskich i dekoracji Garncarze k a , c z ł o n k o w i e Spółdzielni P. L . i A . wy­ malar­ z Łąż- „Zjednoczenie", został motyw sek i talerzy kury serca łążeckich kładach p o k a z a n o tle z czerwonej uwagę wykona­ także zostały z kurczętami, czy dla Ludwik i Malatury miarów tłem gliny symetrycznej białym, o kształty naczyń, w kształcie Mateusz Startek oraz Czuby zastosowane w swobodą na chętnie przez — nie Startków, formą, łążeckich która CPLiA. Garnków roz­ wytrzy­ ozdobionymi „słoje", Beczułkozaopatrzone garncarzy, wzbudziłaby Czuba. drobnych i rozmachem. tzw. o ty­ wystawę Kazimierz — zbyt nadmiarze zasobowe, dzbany u c h w y t y w f o r m i e spłaszczonych g u z k ó w , wane przy­ zasadzie t r z y m a ­ wykonali mały k o n k u r e n c j i z d z b a n a m i w na k i l k u t r a d y c y j n y c h . Duże Łążka naczynia gałązki dla obecnych m i ­ ( i l . 6). n a dzbanach i kra­ rozwi­ zarzuconą już o d l a t dekorację na się t u w z o r ó w wykony­ n i e są na zainteresowanie pokazano bardzo mało, n i e odbiegały o n e p o d ż a d n y m w z g l ę d e m o d p o z i o m u tego Galanteria ceramiczna nie efektowna nego, ośrodka. Łążka nie jest niestety j a k ceramika k i i solniczki, w y k o n y w a n e przepołowionego użytkowa. na jednej naczyńka rów­ Kropielnicz- zasadzie toczo­ przyklejonego płaskiej t a r c z k i o p r o f i l o w a n y c h k r a w ę d z i a c h , do pokry­ te są m a l a t u r a m i . N i e s p o t y k a się n a n i c h dekoracji plastycznej, skomnym poza jednym tylko, przykładem, gdzie n a tarczce wet bez postaci solidne bardzo naklejono Ukrzyżowanego. n a kręgu posiadają krzyżyk, n a ­ Lichtarze podstawy toczone i gruby, profi­ l o w a n y t r z o n , co s p r a w i a , że f o r m a t a j e s t z b y t ka i Z zespołu siedmiu naczyń garncarzy, łążeckich, wyróżniały względem dekoracji, w y r o b y nowioie oraz cięż­ nieciekawa. Mateusza, zdobione wykonanych się, lerię. Malatury ręką, z najwyższymi W wykonane wyjątkowym p r z e z j e g o siostrę pod są Łucję, p r z e z żonę — W a niezwykle wyczuciem Słusznie n a c z y n i a wprawną formy zdobionego t e zostały wyróżnione nagrodami. przeciwieństwie ośrodek przez szczególnie r o d z i n y Startków, a m i a - L u d w i k a Startka, ozdabiane przedmiotu. II. 5. Chrystus Frasobliwy. Glina wypalana i glazu­ rowana. Wys. 19 cm. Wyk. Władysława Prucnal. Me­ dynia Głogowska, pow. Łańcut. II. 6. Talerze malo­ wane na czerwono-brązowej angobie, glazurowane. Sredn. 25 cm. Wyk. Mateusz Startek. Łążek Ordy­ nacki, pow. Janów Lubelski. II. 7. Walczące koguty, glina wypalana i glazurowana. Wys. 12,5 cm. Wyk. Stefan Głowiak. Medynia Głogowska. II. 8. Dwojaki. Wys. 13 cm (z uchem). Wyk. Ludwik Startek. Łątek Ordynacki. dawnych, liściastej. P o z a c h a r a k t e r y s t y c z n y m klientów ornamentem ze s r e b r z y s t y m chetną ostry, wyznaczony nięty udanych Tryczyński, linearnych, np. w czarne, tego czy t a l e r z a ) , pewno konkursu sy, z y g z a k i , kratkę, doskonałe p o d w z g l ę d e m „szabasówki" miski siedzący spółdzielni. P o k a z a ł o n n a w y ­ siwe, o wzorach n y m , bardzo wędzi wate Frasobliwy, do motywów przeciętnych w y r o b ó w n i e należy d o żadnej już Są t o : zwracały uproszczeń. P r z y p o m n i a n e już łańcuckiej niezbyt Chrystus przystąpił Leżajska, dawno sporadycznie. m o t y w y p o d w ó j n y c h „ k o j d " (łuki w i s z ą c e dokoła oszczędniej, a l e ze wybranych f i ­ groteskowy, interesujący chwili naczynia tego ośrodka So­ płaszczem. ostatniej stawie podstawie (pow. Sanok), d l a niego, o Na Natomiast gurek, m. i n . t y p o w y zwierzaków dzba­ kielichowate, ną bez często s p o t y k a n y c h w e współczesnej p r o d u k c j i powym regionalnych, na wystawie tylko i tradycyjnych, lub wykonywanych larską, nawiązującą kuźni, kilkunastoletniego Janka z Mrzygłodu z kilku wystaw szereg f o r m jak miski, zwykłe i s o l n i c z k i , l i c h t a r z e . Szczególnie model gliny t r u d n o stawiać jakieś h o r o s k o p y co d o p r z y ­ kołowskiego naczyniami, doniczki piękne m i s k i i t a l e r z e , p o k r y t e bogatą dekoracją m a ­ no kowadłem, w o z e m i t p . , w artystycznej ki Plizgi, zabawek innego — także zarzuconych Józefa oczywiście syna garnki, Jeśli c h o d z i syn rowych szłości przez siebie bańki, płytkie i głębokie t a l e r z e , d w o j a k i ( i l . 8), k r o p i e l n i c z - Prucnalówna z a j m u j e już n a k o n k u r s — poza m a s o w o o b e c n i e p r o d u ­ kowanymi ny, przez sąd k o n k u r s o w y . ka, wykonali miniatu­ glinie dożynkowych, które wystę­ natomiast do Łążka lubelski — Pawłów reprezentowany był w na wystawie Ordynackiego, powiecie bardzo drugi chełmskim ubogo. Sy­ tuację tę tłumaczy n i e c o f a k t , ż e Spółdzielnia P. L . i A. „Jedność" latach w Pawłowie większej n i e przejawiała aktywności. Z Pawłowa w ostatnich pochodziło kilkanaście naczyń, w t y m s i w a k i o r a z w y r o b y malo- 53 �I 11. 9. „Trzej Królowie", figurki do szopki. Drzewo. Wys. 15—18 cm. Wyk. Wojciech Bytnar. Albigowa, pow. Łańcut. II. 10. Figurka z szop­ ki. Drzewo polichr. Wys. 17 cm. Wyk. Julia Kalinowska. Sonina, pow. Łańcut. 11. 11. „Kobieta z ku 4", figurka z szopki. Drzewo polichr. Wys. 16 cm. Wyk. Woj­ ciech Bytnar. II. 12. Seria miseczek malowanych i glazurowanych. Sredn. 13 cm. Wyk. Ludwik i Waleria Startkowie. Łążek Ordynacki, pow. Janoto Lubelski. : r �U. 13. Siwe dwojaczki dzonym. Wyk. Jan pow. Chełm. wane i i z ornamentem gła­ Sławiński. Pawłów, glazurowane. Siwe śliczne m a ł e d w o j a c z k i ornamentem wygładzanym, chętnie a Sławiński tylko je i coś w czy rozety. prostszych geometrycznych, leżą do wzorów motywem zestawu skiego. Dwa kwiatu, Motywem ską jaworowskiego, j a k paski, krat­ pozostałe Pawłow­ wykonane skromną wej, przez dekorację żono n a c z e r w o n e j w pionowe ale „zlewy", Opierając naczyń można szerokie, popularność siwej niż się na raczej obserwacji z Albigowej, uczestnictwo Wojciech zwózka stopniu siana, wątpliwie Poza z szopka, a ( i l . 11), czy z do nich w wyroby m. in. Г we­ krasnoludków, drewnie, w tradycyjnej kilka nie­ rzeźby jest nie­ figurek z niej, z barankiem na problematyki Spółdzielni P. serwety L. i serca z A. rękach. Ludowy" w malowana scenie została typu Przedmioty sali te widowisko­ wystawa. przetykanymi tkaninami o Leżajsku. T k a n i n y t e — l n i a - wielobarwne pięknych wykazują obrusy, zestawieniach n a ogół jeden z ich szarego nego rodzaj, a płótna, żadnych narzuty i ma­ kolorystycznych związków mianowicie przetykane ornamentu w ze tuchów, było bardzo — sztuką oraz wachlarza na i garncarzy obcych, nazbyt nagród, wystawie do wystawy, produkcji nieludowych od sztuki ceramiki wtrętów, tradycyjnej. W wyników przeprowadzono konkursu dyskusję t w ó r c a m i , wskazując i właściwe rań- ładną. artystycznych i technicznych z t y m , p o ogłoszeniu błędy czerwonym, w y e l i m i n o w a n i e z dotychczasowego form biegających daniu i k o n k u r s u , k t ó r y stał się podstawą o w y s o k i c h wartościach ku ręczniki geometrycz­ starych, rzeszowskich efektowną zachęcenie zarazem szerokie szlakami kolorach czarnym są s w o b o d n ą transpozycją drogi rozwoju im z jej od­ związ­ i roz­ obecnymi dotychczasowe twórczości na przy­ szłość. W następnym d n i u p o o t w a r c i u w y s t a w y odbyła się w Łańcucie ogólnopolska CPLiA. Stadnickiej, ko­ wione eksponaty Fotografował t j . na ozdobiono Skupu wyrabiane skrzynia Kalinow­ m . i n . pięknie kołowrotek. urządzona kilim, piernika, i ludowe, ludową, n i e b y ł o t o zresztą c e l e m p r o j e k t a n t a . T y l k o wystawy, „Koronka" koronkowe a także z a b a w k i d r e w n i a n e z B r z o z y odpustowe na­ K r ó l o w i e ( i l . 9), k o b i e t a z k o ­ pasterz mianowicie wystawie interesująca zwłaszcza t y m , d l a rozszerzenia Bobowej, lorowe, ceramice B y t n a r , który kapela nawiązujące Najbardziej pokazano zyska osobno, której Celem j a k św. R o d z i n a , T r z e j gutem pod­ wystawionych dzięki t r a d y c y j n e j s z o p k a . Są t o r e a l i s t y c z n e r z e ź b y w ludowej. plamy malowanej. wiejskie, wielkim łążeckie Pawłowie desłał s p o r o w i e l o f i g u r o w y c h k o m p o z y c j i sele poło­ n a c z y n i a , z a m i a s t ją k o n k u r s e m zgłosił rzeźbiarz jasną bezkształtne sądzić, że ośrodek w sobie Poza czym sposób p r z y p o m i n a j ą c y słabo w i ą z a ł y się z formą kreślać. przy oraz nawet wystawę „Przemysł nie polew, a no-bawełniane, jako dwóch d r e w n i a n y c h f i g u r e k d o szop­ d e k o r a c y j n y m i , które p r o d u k u j e Spółdzielnia P. L . i A . katy użyto w Całą wypożyczo­ tych ostatnich p r z e z Julię H e p n a r i Julię rańtuchy eksponowano na­ eksponatów ( i l . 10) z S o n i n y , s t r o j e haftowane naj­ szereg M u z e u m . Wśród się z e s t a w y k i , rzeźbionych jodeł­ o n także oraz miejscowego znajdowały malarską, w y k o n a n ą dość n i e d b a l e . W j e d n y m z n i c h tła z wielo- d l a ośrodka raczej Kańczudze, jest wszystkie glazurowane, posiadają Wa- w nych rodzaju Używa tradycyjnego garnki Wanarskiego, Sławiński. zdobił. płatkowego k w i a t u Poza Jan stosowanym t y m spirala, wężyk ka. talerze bogatym były przez Wacława przez tego garncarza ka, poza garnek, pokazał Niektóre z n i c h w y k o n a n e narskiego, bańki, ( i l . 13), o z d o b i o n e Dla narada Rejonowych przedstawicieli stanowiły rodzaj RBS-ów Biur wysta­ katalogu, na pod­ s t a w i e k t ó r e g o d o k o n a l i n a m i e j s c u dużych z a m ó w i e ń . Jan Swiderski. 55 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e9f17b540d0d1768ef1aeba8ff96181d.pdf f6b55febdc9770cc4afbdc9486098a52 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3718 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Subject The topic of the resource pożywienie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3492 Title A name given to the resource Forma do wypieku ciasta z okolic Międzyrzecza / Polska Sztuka Ludowa 1960 t.14 z.1 Description An account of the resource POLSKA SZTUKA LUDOWA 1960 t.14 z.1, s.39-41 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Jasiewicz FORMA DO W trakcie nych latem nańskich WYPIEKU badań na Ziemi 1958 r o k u dzięki odnaleziono Lubuskiej, przez pomocy CIASTA grupę W.R.N. prowadzo­ etnografów w Zielonej w Kalsku, pow. Skwierzyna, zdobioną formę żelazną, Górze, interesująco przypominającą kształtem szczypce d o w y p i e k u przytwierdzone swym opłatków. D o dwóch trzonków długości 55 c m . , zakończonych zgrubieniami, poz­ są p r z y gałkowatymi pomocy zgrza­ Z OKOLIC mogło co p r a w d a przedstawiać w y k o n a n i e s t e m p l i . B y ć może część z n i c h zdobniczych często nych z kowala kojeściami, w przybliżanie t e n sposób m a n i p u l a c j e rę­ o b u tabliczek znajdującego tablicz­ i się między zgniatanie nimi ciasta ( i l . n a s t r . tytuł.). Obie tabliczki wierzchniach jest jedna z przecinakiem menty z w n a stykających Szczególnie ( i l . 1). W znajdują połączonych stemplem) posiadają tabliczek zdobnicze kole się t u w y b i t e postaci: sobą kiści trzema się p o ­ bogato zdobiona zakreślonym stemplem winogron, t e były (wyciśniętymi zapewne stemplami, albo w y k o n a n e Układ raźne wzorów jest nawca ele­ również półkolistymi b r u z d a m i , j e l e n i w s k o k u , d u ­ Serca jest dążenie albo techniką kami), a serca siebie. niezwykle wybite prosty. do symetrii. W koła oraz kwiatki Symetria wana grzbietem, całość księżyce", jący a drugi jest w z list­ naprze­ w posta­ stanowiące układ d e k o r a c y j n y zawarty księżyców wskazuje Między kołem są potrójne dodatkowy t a r c i e niektórych, n a j b a r d z i e j T a k skompono­ kole. t a b l i c z k i umieszczone zamyka­ wewnątrz koła. Z a ­ zbliżonych d o koła pół­ one wycięte t r z y m a n y m ukośnie, p ó ł o k r ą g ł y m p r z e c i n a k i e m , wyrysowaniem się wycięte koła. koło N a drugiej i wybite tabliczce na zewnątrz księżyce". W e w n ą t r z koła znajdują tworzące kratownicę Tak wybór elementów „pół­ karby jące w l u d o w e j sztuce wielokrotnie jak i prymi­ t u często w y s t ę p u ­ zwierzęta serca. Nieco l u b małomiasteczkowego i roś­ trud­ kowala Por.: T . Seweryn, Arcydzieła żelazorytu ludo­ wego, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1955, n r 6. Z . G l o g e r , Encyklopedia staropolska, Т. I , W - w a 1900, s. 49. W . Rusiński, Inwentarze dóbr szlacheckich po­ wiatu kaliskiego, Т . I , W r o c ł a w 1955, s. 23. 1 2 ;l roku przedmiot, funkcji, Forma 1956 z miejsca znajdowała powiatowej n i e uła­ pochodzenia się w składnicy złomu żelastwa, będzie przerobić kowalskie. o formie z Kalska j a k o o szczypcach o p ł a t k ó w n i e dała się utrzymać. Z a s t a n a w i a ł nie spotykany przy a przede rakterze żelazkach Także 1 ciasta bezpośrednio wypiekanego brak kształt wśród zdobień kratownica nasuwała konsumpcyjnym w formie. do okrągły, opłatkowych wszystkim religijnych . o bardziej kuźni przywie­ w y b r a ł ją ze stosu m u się, że ł a t w o n a kleszcze Hipoteza ręko­ oczywiście d l a w Kalsku, pow. Skwierzyna, wydawało formę się n a f o r m ę znaleziono jego Międzyrzeczu. K o w a l gdyż kratownicę, W cha­ sumie to z a d e c y d o w a ł o , a b y s z c z y p c e z K a l s k a uznać za f o r m ę do domowego wypieku ciasta, P o l s k i m . i n . p o d nazwą Przejrzenie znajomość ziemiach. literatury wypieku potwierdziło tego Z. Gloger już p o w s z e c h n i e znanego z terenów andrutów. rodzaju stwierdza, szeroką ciast niegdyś na że a n d r u t naszych t o „znany u nas w w i e k u X V I I I gatunek sta o p ł a t k o w e g o , które w f o r m a c h żelaznych, cia­ umyśl­ n i e d o tego z r o b i o n y c h pieką i podają n a l e g u m i n ę " '. Gloger dodaje liste, cienkie, pszennej przy jeszcze, że a n d r u t y b y w a ł y z a w s z e k o ­ wypiekane z najdelikatniejszej d o d a n i u małej już w X V I w i e k u , w y s t ę p o w a ł y my w d o andrutów, pow. kaliskim skich znajdujemy mąki ilości j a j . W c z e ś n i e , b o w Wielkopolsce co p o t w i e r d z a lustracja z 1572 r . W s p i s i e for­ Witaszyc sprzętów dwor­ t a m wzmiankę o „żelazie do u n d r o - t ó w " . Z o k r e s u późniejszego z n a m y „ ż e l a z o d o a n d r u ­ 3 dekoracyjnej spotykane w pruskiego. tworzących trudności. tów" z opisu Sierakowa się w s k a z y w a ć n a l u d o w y z Kalska. M a m y ności d l a w i e j s k i e g o powtarza niego się nacięte zdobniczych charakter formy oraz przed ( i l . 2). t y w i z m i c h układu w y d a j ą liny „pół­ element n a t o , że zostały w symbolów wyko­ (wraz została nogami. ziona przeprowadza­ b. zaboru składających chronologii. dwoma Bardzo w y ­ porozmieszczał zachwiana zamknięta a krawędzią oraz myśl t y m celu karbów w jakich określenia tabliczek, c i a c h j e l e n i , z których j e d e n s k i e r o w a n y j e s t d o środ­ ka twiały wywiadów terenów — n i e przedstawiało żadnych kon­ rytu. połączył p a r a m i kiście w i n o g r o n ciwko oraz i tabliczek Warunki, listków żych i m a ł y c h k w i a t ó w o r a z serc o p o d w ó j n y m turze. kół W. Owczarka zdobienia. czasie z a także w y k o n a n i e bości 0,5 c m . T r z o n k i połączone są tuż p r z y to, przez w kowalami Wycięcie skle­ stempli w końcu X I X i n a początku X X w . dość słyszymy jeści zatyczką. U m o ż l i w i a niektórych była n a b y t a w p a c h z żelazem. O z a k u p o w a n i u f a b r y c z n y c h n i a okrągłe t a b l i c z k i żelazne o średnicy 11 c m i g r u ­ kach MIĘDZYRZECZA w p o w . W r z e ś n i a z 1759 r . . 4 F o r m y d o a n d r u t ó w spotkać było można t a k ż e w ś r ó d ruchomości m i e s z c z a n . z XVIII-wiecznego Sporo wiadomości Kilka o nich wzmianek znamy Poznania . 5 o żelazach do w y p i e k a n i a ciast m a m y także z t e r e n ó w sąsiadujących z z i e m i a m i p o l ­ skimi od zachodu. Wzmianki o nich znalazły się J . D e r e s i e w i c z , Materiały do dziejów chłopa wiel­ kopolskiego, Т . I I , W r o c ł a w 1956, s. 10. Informację zawdzięczam doc. d r o w i Józefowi Burszcie, w y d a w c y będących w d r u k u Inwentarzy mieszczan poznańskich z XVIII wieku. 4 5 39 ��w szeregu publikacji niemieckich i kultury ludowej form do wypieku ciasta o okrągłych w M u z e u m w Celle w Dolnej przez W. Bomanna . szości formy herbów pochodzenia mamy jednym a nawet tabliczkach odmienność zdobień n a t a b l i c z k a c h z C e l l e . Są t o w to m . i n . umieszczenie z sztuki Saksonii, o p u b l i k o w a n y Uderza 7 umieszczonych dotyczących Szczególnie interesujący j e s t zbiór tu centralne dującą rolę dekoracyjne odgrywa Obok gałązki postaci technika rytu. są Tylko decy­ drobne punktakiem lub przecinakiem. niegdyś znalazło wypiekanie odbicie w stwie zachodnioeuropejskim. zie z wypiekanie co prawda związać mi, w pochodzenie których 1559 r . u w i e c z n i ł stroju z tych stwierdzenia ciast w żelaznych XVI-wiecznym Piotr Breughel kobietę malar­ w 8 obra­ wypiekającą ciasto był zasięg t e g o s p o s o b u miejsca my t o jednocześnie Biorąc z Kalska, pochodzenia. że t a m t y c h zasadniczo, jak formy Na szczypce z stosowanych jeszcze p o d uwagę, motywów że w jeszcze w P o r . : n p . W . Pessler, Volkskunde, Т . I I I , bez r. Das deutsche Bauerntum, A . S p a m e r , Die deutsche 1935, s. 286. e Fot.: różnią prawo okolica­ Dodatkowym elemen­ t e r e n ó w *. Hipotetyczny daje Oczywiście mieć jedynie również wszystkie charakter charakter się, a b y t e g o r o d z a j u mogły być ogólny w stan wytworów użyciu w te hipote­ formy matorzy i materialnych sięgający użyciu zresztą Najbardziej którym ciast chłopskich n a to w każdym związany z tym w razie poziom użytkowaniu t y m okresie. Z k o l e i i n f o r ­ o k . 60—70 l a t w s t e c z n i e używania były wszelkie do w y p i e k u będących w pamięcią sobie mają z Kalska. Nie w y ­ gospodarstwach gospodarczy chłopa w i e l k o p o l s k i e g o w bę­ g r o n a , z n a n y także z h a f t ó w n a próby u s t a l e n i a c h r o n o l o g i i f o r m y już tego rodzaju wygodniejsze prawdopodobnym chronologicznie możemy formy. formy fa­ okresem, osadzić omawia­ ną f o r m ę , j e s t w i ę c w i e k X I X . od techniki zdo­ zdobniczych. Między­ miejscowego bar­ międzywojennym Jasiewicz Zdobiona może­ się Handbuch der deutschen w y d . , s. 53; W . H a n s e n , Т . I , B e r l i n 1938, s. 268; Volkskunde, Т. I I . L i p s k Zbigniew z porównań okolicach okresie do­ z Kalska ( bryczne. ustalenie Saksonii t a k p o d względem i powszechne jest Kalska r z e c z a w ś r ó d ludności p o c h o d z e n i a dzo ciasta. podstawie z Brandenburgii i Dolnej stwierdzić, bienia, wypiekania j a k sze­ t r u d n e , ze w z g l ę d u n a n i e m o ż l i w o ś ć d o właścicieli jej dowodem fabrycznych chyba tyczny. W ( i l . 4). J e s t z formami znaleziono. mogą kach, Niezwykle je w ( i l . 3), m a m y szczypców dzie m o t y w w i n n e g o przypominają tarcia andrutowego t e m ł ą c z ą c y m f o r m ę z K a l s k a z Z i e m i ą Lubuską n a p l a c u m i e j s k i m , w f o r m i e o prostokątnych t a b l i c z ­ roki ciasta formach z X V I I I wieku. Nie wskazuje Powszechne formach już zwierząt, tych zdobieniach wykonane na miast. przedstawienia kwiatami, ludzkich. W detale Wskazuje n a n i c h herbów lub kilkoma postaci miejskiego. więk­ było — il. П. 1. Zdobiona tabliczka formy do wypieku ciasta z Kalska, pow. Skwierzyna. II. 2. Tabliczka z kra­ townicą formy do wypieku ciasta z Kalska. II. 3. Fa­ bryczna forma do domowego wypieku ciasta andru­ towego. Stoluń, pow. Międzyrzecz. II. 4. P. Breughel: „Walka karnawału z postem" (fragm.). 1559. Kunsthistorisches Museum, Wiedeń. jednym dowej forma z bardziej Ziemi do wypieku efektownych nie opracowane do z Kalska zabytków jest sztuki l u ­ L u b u s k i e j . Jednocześnie z n a l e z i e n i e każe z w r a c a ć u w a g ę n a c i e k a w e mach ciasta zdobnictwo, domowego gólnie z z a c h o d n i c h n a ogół i które w y s t ę p u j e wypieku ciast, znanych i północnych t e r e n ó w jej dotychczas na for­ szcze­ Polski. W . B o m a n n , Bauerliches Hauswesen und Tageim alten Niedersachsen, W e i m a r 1941, s. 106—109. W . H a n s e n , D o s deutsche Bauerntum, Т . I I , s. 263. A . G l a p a , Strój międzyrzecko-babimojski, Wroc­ l a w 1956, s. 6 1 . 7 iverk 8 9 3; Stanisław Kusza — il. 1, 2. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9e161d33bb2ca7ca21f65a2ad77742db.pdf d215ca506d6af43845be505897ee44eb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3719 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Subject The topic of the resource garncarstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3493 Title A name given to the resource Materiały do historii ośrodków garncarskich w Potyliczu i okolicy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.1 Description An account of the resource POLSKA SZTUKA LUDOWA 1960 t.14 z.1, s.42-50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gajerski, Stanisław Franciszek Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Stanisław Franciszek Gajerski M A T E R I A Ł Y DO H I S T O R I I O Ś R O D K Ó W GARNCARSKICH W P O T Y L I C Z U I O K O L I C Y Przygotowując i rzemiosło czowskiego materiały królewskich starostwa w okresie gospodarki folwarczno-pań- szczyźnianej", natrafiłem dotyczące skiego w dwóch źródła i miejskiego w leży oddzielającą od Związku na wschód w pow. lubaczowskim Potyliczu. wspomniane jest Polskiego zaś położony Z e względu f e u d a l n y c h i później łączyły obydwa się o d d a w n a po wsiach dzisiejszego w o j . r z e s z o w s k i e g o się c e l o w e opublikowanie dotyczących obydwu i mia­ — wydaje 1 posiadanych sąsiadujących materia­ ze sobą ośrodków. uzupełniłem w czasie Sekcję zaczerpnięte materiałami badań Badania ze źródeł współczesnymi, terenowych Plastyki historycznych zebranymi prowadzonych Ludowej PIS w przez Krakowie, o r a z d a n y m i z l i t e r a t u r y , co w s u m i e p o z w o l i ł o nież scharakteryzować ośrodków produkcji obydwu garncarskich. Materiały, 1. rodzaj rów­ które z lustracji t u publikuję, dóbr starostwa Najmłodszą, przestrzeni W jest bliżu cych kiego. 1715, garncarzy, graniczących niejaki trzeci z wyrabiano którego żadnych Potyliczu Leży t y l i c z , znajdujących wyżej 4. z się r ó w n i e ż w e w s p o m n i a n y m Archiwum PIS w Sekcji Badania Plastyki Ludowej Wiadomości w „Inwentarzach" stanowią Dziewięcierzu. archiwalnych lubaczowskiego. królewskim dokonywane które zawierają co p e ­ wiado­ gospodarczo-społecznej p o którym często baczowskiego corocznie wprawdzie były w sporządzane posiadaniu inwentarze w pełnym k o m p l e c i e Sieniawskich . 4 (nie Te dochowane d o czasów o b e c n y c h ) F r a n c i s z e k K o t u l a , Materiały do dziejów garn­ carstwa, R z e s z ó w 1956, s. 98. Zereła do istorii Ukrainy — Rusy, w y d . Michajło H r u s z e w s k y j , t . I I I , L w ó w 1898. * Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i in­ nych krajów słowiańskich, t . V I I I , W a r s z a w a 1887. P o t y l i c z i D z i e w i ę c i e r z w c h o d z i ł y w skład dófrr królewskich s t a r o s t w a lubaczowskiego. 1 2 4 42 dóbr Potyliczu były miasta. L e ­ grasowały zniszczenia zwalnia się, ż e j u ż w r o k u miasta przez Potylicz od Tatarów zagony wszelkich 1502 n a s k u ­ król Aleksan­ podatków na 6 l a t , o d ceł n a 2, a o d c z o p o w e g o n a r o k . W r o ­ 8 ku 1519 o t r z y m a ł o w miasto czasie m i e j s k i e " zaginęły, w r o k u jakiejś prawo przywilej napadów jadących w całym z klęski, s k o r o Potylicz w roku się n a d u b ó s t w e m towarami kraju . KozacyPo e W pierwszym mieszczan roku jarmarki'. „przywileje 1523 p o n a w i a magdeburskie. wielkiej na Tatarów Zygmunt musiał mieszczan i prag­ wszystkich potylickich 1655 z n i s z c z y l i rozbiorze doznać 1552 Z y g m u n t nąc i c h b y t polepszyć, u w a l n i a w i e c z y ś c i e starostwa l u ­ bełzkiego cenne one królewskie nie po­ W A u g u s t , litując dobra tam Werchracie ośrodek zupełnie mały, co d o c e n n e źródła d o d z i e j ó w o b y d w u o ś r o d k ó w . Pochodzą z okresu, kiedy był który przybył dawnego województwa lustracje, n a terenie, Stary zawarte jak w nich t a t a r s k i e , b y ł o o n o w c i ą ż narażane n a niebezpieczeń­ Ponieważ Krakowie. czasem Sznichur. W podobne starostwa mości z d z i e d z i n y der a r c h i w u m , oraz z Szuper, b y ł własnością k r ó l e w s k ą , w c h o d z ą c w skład stwo. D o w i a d u j e m y N r 1278 P o ­ Jednym 8 tek N r 470 D z i e w i n , Z było przysiółkach w s p o m i n a j u ż Długosz około r o k u 1 4 6 0 . o n na terenie (Oddział Schneidra" światową w .— M i c h a ł materiałów Muzeum л. z „ T e k I I wojną w po­ Radziec­ Potylicz 1721, żąc Krakowie, drobne położonej mieszkali nazwiskiem na Wawelu), Czartoryskich w przed Dziewięcierzem. go A r c h i w u m P a ń s t w o w e g o w K r a k o w i e ze z b i o r ó w jeszcze siadam. czas a pochodzących garncarskich głównie n a występują którzy naczynia mieście 1720, pozwalające o Werchracie Był t o p r a w d o p o d o b n i e jako Wojewódzkie­ z lud­ poznać Dziewięcierza. wien się w z b i o r a c h z garncarz, pochodzą­ 1716, 1717, 1718, 1719 (2 v o l . ) , 1723, które znajdują 1957. Są t o w y w i a d y Skarupski, drugim lubaczowskiego 1712, 1713 (2 vol.), źródłową n a t e r y t o r i u m Związku W Werchracie dwóch królewskich z l a t : 1706, 1710 (2 vol.), grupę okolicy, PIS Dziewięcierza „Słowniku я starostwa w ich o i n n y m ośrodku g a r n c a r s k i m z t e j s a m e j w Geograficznym" , 2. z i n w e n t a r z y wgląd międzywojennego. okolicy, a mianowicie i cytowana i ośrodków okresu materiałach wzmianki i 1766 г., która w roku Dziewięcierza życie t a m t e j s z y c h s k i e g o z l a t 1564/5, którą w y d a ł M . K r u s z e w s k i ' - , z garncarzy, i c h dają ż e się t a k w y r a ż ę , zostały z e b r a n e nością O lubaczow- liczebny a. także stanowią materiały A r c h i w u m P I S w K r a k o w i e , które pochodzą: królewskich stan i obciążenia, produkcję. pochodził Wiadomości n a m śledzić powinności jest n a związki, ośrodki, i z u w a g i n a t o , ż e w y r o b y p o - rozchodziły steczkach Dzie- i przecięty Państwa Radzieckiego, Potylicz od tej granicy. j a k i e w czasach tylickie terytorium pozwalają histo­ ośrodków g a r n c a r s k i c h : w i e j ­ Dziewięcierzu więcierz mi na ciekawe luba- t e ośrodki o b e c n i e n i e są j u ż c z y n n e . granicą łów pt. „Przemysł dobrach ryczne Obydwa do pracy w Polski wraz o d ceł Potylicz z Ga- Baliński i Lipiński, Starożytna P o l s k a p o d wzglą­ dem historycznym, geograficznym i statystycznym, t. I I I , W a r s z a w a 1886, s. 373. Słownik Geograficzny,.., c y t . w y d . , s. 880. Jw. * Baliński i Lipiński, o p . c i t . , s. 373. Słownik Geograficzny c y t . w y d . , s. 880. 5 11 7 11 I �7 л П. 1. Naczynie pierścieniowate, glazuro­ wane, w kolorze zielonym. II. 2. Na­ czynia glazurowane, żółte w brązowe pla­ my. II. 3. Naczynia glazurowane, zielone. Potylicz (ZSRR). Zbiory Muz. Narodowego w Krakowie. licją dostał się p o d p a n o w a n i e sie sprzedaży również W austriackie, a w dóbr k a m e r a l n y c h w Galicji cza­ został o n sprzedany. Potyliczu było k i l k a cechów, m. in. i garncar­ carz" 1649 r o k u p o t w i e r d z i ł j ą J a n K a z i m i e r z , August I I w 1 0 . O liczbie garncarzy X V I wieku dowiadujemy lubaczowskiego z 1564/5, w „Garncarze, których a w 1729 i i c h powinnościach się z l u s t r a c j i której na ludzi", w czas jest groszy daniny; uczyni dwadzieścia Lustracja Garncarską, "> 11 '* l a osiem, i od a czechmistrzowi nich złotych dwaj dwanaście czter­ wolni i od groszy cztery" t a również przy których 14 „Zabuże" notuje lustrator: dalej spisuje „domy ubogich mieszka między innymi „Misko . Lustrator notujący dochody wpływające z miasta Lubaczowa wymienia liczą Potylicza od garnków Wyroby z ła z końca ciszka XVI Kotulę czasem Rzeszów. również wywożone wieku bardzo wykorzystane i do i n n y c h której mieszkał Jw. Zereła..., c y t . w y d . . s. 251. J w . , s. 246. J w . , s. 249. w Potyliczu „Piotrek ulicę garn- były nie odległych, jak przez Fran­ miejscowości, np. Garnki potylickie traktowano jako Krosno, wyroby l u k s u s o w e , które w y m i e n i a ł o się w t e s t a m e n t a c h i o d których płaciło się w y ż s z e opłaty t a r g o w e wymienia „które l s a l e — j a k świadczą o t y m ź r ó d ­ — również nawet wówczas myto, wywożących" . potylickich garncarzy t y l k o do Lubaczowa, dzieści i o s i e m , k a ż d y z n i c h d a j e o d rzemiosła s w e g o po a 1 3 garncarz" starostwa zanotowano: ten . Przy ulicy zwanej garncarz" , s k i , k t ó r e m u Z y g m u n t I I I nadał w r o k u 1615 ustawę, w 12 „lacko Inwentarze z się z t y m , j a k i e 14 , s lat 1710—1723 powinności le pozwalają ciążyły na . zapoznać garncarzach J w . , s. 250. Uwaga wydawcy. F. K o t u l a , op. c i t . , s. 98. 43 �p o t y l i c k i c h , j a k o n e zmieniały ich z liczba była 1710 r o k u winności w jest zanotowane miasta I tak w skiego ) wszyscy złotych n Ta do ich mniej w „Ci rynek, warki lubo prócz innej po­ 1 8 następnych się ją w y m i e n i a . poszczególnych wię­ złote" . j e s t stała i w „garncarzów inwentarzach. W no­ zamkową z jako i to garnków większych mniejszych, tyglów k o p 6, z a s o b n y c h kop 6 lub w po­ jakich po­ polewanych, d o nabiału g a r n k ó w p r o s t y c h k o p 3, k a f l ó w rekompensie na lickich przed na tym będzie" Inwentarz winności . 19 z 1712 r o k u zawiera tej że miasto nakowo 8 zł. C i g a r n c a r z e i na kuchenną nabiałów lewanych czowskim w czym wiona „Ci powinni dawali przed k o p sześć i p i e c kiedy potrzeba w t e n czas kiedy n i e masz i c h i połowy, i c h było polewanych k o p sześć, p r o s t y c h do [kafli nie podano S. F. W Inwentarzu z — uwaga 1715 r o k u dawali kiedy z roku podaje postano­ i „Ten [tzn. piec z winność stracji ta nie i tedy W okresie kop sześć, n i e b i e l o n y c h k o p t r z y , a k a f l ó w n i e w z m i a n k o ­ wano wiele. Więc że ubóstwo całe k i e d y siebie n i e mogą, szych i nych jednak mniejszych prostych Inwentarz garncarzów kop jest p o t a k ciężkim dać muszą polewanych niewiele roku trzy, „Tece z 1717 r o k u i teraz trzeciej wiele zaś części znajdowało miężenie jako i c h n i e masz nie znajdzie się świadczą jednak t a k wiele, do się. Ci mieli dawniejsze lubo sobie prawie ich tak za inwentarze, ucie­ a że D o f o l w a r k u w D z i e w i ę c i e r z u za glinę. Inwentarz star. lubaczowskiego z 1710 г., N r 4522, v o l . 7. Jw. I n w e n t a r z z 1713 г., N r 4524, v o l . 3 zastępuje t o słowo z w r o t e m „ z o k ł a d e m " . 1 7 1 8 1 9 2 0 wpłacają garnków rynek k o p 6, jeden we 3 lata, Potylicz z też 1786 r o k u , garnków zebranych (Nr gdzie i spisie) słynął odbicie w której 2 6 do historii Potylicza się do niej, sporządzony imiona napi­ sławny" . i przynależnych wyrobu", dalej swoje 1278) z n a j d u j e spisie t y m podane w pro­ polewanych „Spis którzy są 21 czerwca są z a w o d y poszcze­ jest i c h są Grzegorz dwudziestu następujące: Pruchniak — dom n r 12; 44. H a w r y ł o K o z o w — d o m n r 257; 95. P a s z k o - d o m n r 2 2 1 ; 109. G r z e g o r z Wiszewski dom nr — d o m n r 359; 188. F i e l 196; 225. J o s e f Wasyl Moskwityn Gasfinger - Basaj — dom d o m n r 4 8 ; 186. P a w ł o (sic!) D u l a b a — dom - n r 572; d o m n r 329; 238. C h a i m S i l b e r — d o m n r 7; 254. A b r a h a m K l a k — d o m n r 227; ger — d o m n r 577; 267. S c h m u l — d o m n r 19; 268. A n d o n c h Gasfin­ (sic!) P r u c h n i a k — d o m n r 463; 269. J u d e i P u l e c z — d o m n r 2 0 ; 270. B o ­ ruch Breuner — dom nr 582; 2 7 1 . S c h l o i m e Breu- n e r — d o m n r 582; 272. J t z i g F r i e l m a n — d o m n r 38; I n w e n t a r z z 1712 г., N r 4523, v o l . 4. W I n w e n t a r z a c h z 1713 r . I n w e n t a r z z 1715 г., N r 4526, v o l . 3. I n w e n t a r z z 1717 г., N r 4528, v o l . 5. I n w e n t a r z z 1721 г., N r 4535, v o l . 65. Słownik Geograficzny, c y t . w y d . , s. 8 8 1 . Baliński i Lipiński, o p . c i t . , s. 375. 21 2 2 2 3 2 4 25 2,1 " 44 zł. 8 co znalazło a nazwiska (numer po­ czasie l u ­ polewanego osób, m . i n . w y m i e n i o n y c h 266. J t z i g K a t z pisze: a kaflowy fabryką gminy garncarzy, 234. — po omówieniu, jaką p o ­ w że . Schneidra" uprawnieni 14. 25 zmian należy, gdyż tyglów, Dulaba K 2 4 żadnych prawa naczynia n r 594; 143. I w a n B a d o w s k i - więk­ 1720 p o w i n n i zanotowano: to nabiela- wia­ wskażą" . Sądzić swego do trzy" . winność m i e l i g d y i c h b y ł o t r z y d z i e s t u — „[...] i przyjść garnków kop 1766 r o k u materiałów członków dawali roku nie notuje zmianie, Galicji" „Potylicz i c h z okładem 30 b y - mniejszych po­ powinności zanotowaną 1723 g d z i e garncarzy. garnków, „Geografii sano: Wśród aby tylko stawiać omówieniu jeszcze porozbiorowym wyrobów w i piec jeden". — S. F. G.] w wedle stawiają" czytamy: większych kop kafli Piec 6 oddają. rozkażą 2 I postanowiono, i potrzebę k o p trzy, kop 1870 r o k u . W polewanych 1721, p o mniejszych, gólnych dziesiąt, p o t e m po­ polewanych d o nabiału lat trzy uległa miasta w „[...] w t y m m i e l i w i e l k ą a g r a w a c j ę , b o t a powinność garnków n a kuchenną d o nabiału k o p 3 i k a f l i w kilka­ sprawie stych garnków mniej­ i c h było dać 1723 r o k u ,,[...] g a r n c a r z e G.]" . kiedy 1720 w jednak, zniszczone. że: później powinnościach natenczas była, — trudno Sądzę t y m czasie k o p sześć n a wiosnę Inwentarz z trzy, garncarzy poty­ domość: dać kop 2 l mieszczan mniejszych prostych większych l o " [ t u w y m i e n i a co m i e l i d a w n i e j d a w a ć , a p o n i e w a ż ] ustanowiona i polewanych Inwentarz trzydzieści nabiałów powinni t y m po­ dlatego większych szych jednakowo, g d z i e rozkażą w wyżej, w mają, powinność" . stwierdzić. z l a t 1718, 1719 i większych zielonych jak się l i c z b y zostać n a potrzebę z a m k o w ą b o t a powinność defalke, postawić tę t e g o zubożenia prostych było s t a w i a l i w e t r z y l a t a , na garnków jed­ zamku luba­ teraz „Ciż garncarze musiało garncarze winni czas w definitywnie sześć, g a r n k ó w mniejszych k o p sześć, g a r n k ó w m i e l i agrawację, była okołem garnków k o p trzy, kaflów zielonych płacą w s z y s c y co r o k oddać p o ­ potrzebę większych p o l e w a n y c h do chwili Inwentarze w lubo mniej m i e l i całe m i a s t o skarbowe zamku lubaczowskim winności notują taką notatkę o p o ­ garncarzy: podatki i c h n a dalszy będą stawić „Garncarze l u b o i c h więcej winni w i zmniejszenia w fol­ zielonych ich jako nowy Co było p o w o d e m m i e l i f o l g ę p i e c w z a m k u l u b a c z o w s k i m postawić g d y potrzeba piec garnków oddać Dobrodzieja n i e uciągając inwenta­ rzemiosła będzie JO.Imci w i ę c n a t e n r o k 1717 k o p d w i e g a r n k ó w dać p o w i n n i Ciekawa powinność" 1710 b r z m i o n a j a k następuje: na r o k naczynia, trzeba piec jest n a potrzebę winni „Po­ dziewięcier- 8 niezmiennie prześledzenia towana płacą opisanej powinność g a r n c a r z y rzu z roku od i lubo 50 c z y n s z u niżej inwentarzach r o k u przeszłego 1716-go n a w s z e l k i e inwentarzu pod nagłówkiem: będzie prócz (co dają d o i n w e n t a r z a winności, przybliżona Potylicza": „Garncarze cej się i j a k a t y m czasie. dwóch �275. A b r a h a m Siarzyńska Do Reiman dalszego będą materiały wywiady którzy w lickich garncarzy, (72 i lata), Janem wie, 27 Na do który z tych materiałów furmanami, wyroby Michałem obecnie mieszkającym Andrzejem w Mołoko w Dachno- (65 l a t ) z Dziewię- tych informacji dowiadujemy światowej było byli Polacy, w Potyliczu Ukraińcy wymieniają oni: Marcina szyńskiego, Łeleka źródła znamy relacji w i i Żydzi. Cichego, Andrzeja nazwiska Michała Potyliczu niego dów. W Z Pruchnika, Mołodno; Franciszka z było 10 „fabrykami", analogii charakterze naczynia wykonane Wy­ Wiśniewskiego dowiadujemy warsztatów, które były się, nazywanych własnością Ży­ 7—10 r o b o t n i k ó w - występujących których płatnych na innych z jasnej garncarze plamami dały d e k o r a c y j n i e zwierzęcej z okazji naczynie Garncarze u wyroby gliny o w z glazurowanej w Sanoka, Przemyśla, posia­ „kolor ( i l . 3). Z a ­ wykonano rachunek, jasnożółty, Były szkliwa bi­ wy­ p o t y l i c k i c h opisana Gajkowej . 3 0 rozwożono furman­ do Rymano­ Błażowej, Drohoby- Brzeżan, Jarosławia, Krystynopola tradycji wiadomo wyjątkowo to — obok na­ kafle. Technika garncarzy Rzeszowa, Sokala, nie­ pracowali prywatny Tyczyna, Poty­ ( i l . 1). — n i e posiadające Brodów, w dzwonowatej, w p r z y p i s a c h p r a c y O. Dynowa, głowy tkaninę transportu kolejowego) cza, niere­ dzbany „fabrykach" na t a m również przez wa, ciemnozie­ brązowymi wałeczków podstawie potylickich garncarzy podstawie i wi­ cienkich o l u b brązowy". glazurowanych (unikano z wystawy domu i c h posiadały Wyroby tkaniny kolorze rzadką zatrudnieni siebie jest w cytowanej PIS, sierścią przez skwity. Wyrabiano Na w ( i l . 3). N i e k t ó r e ciężkiej stosowana pracowali powierzchni prążków pierścieniowate czerwony worska, ł m i j e s t , że Prze­ Lwowa 3 1 . wyroby A r c h i w u m Sekcji Badania Plastyki Ludowej n r y i n w . 42854, 42876. O l g a G a j k o w a , Kultura ludowa okolic Hor i Potylicza. L u b l i n 1947, s. 24. 1 2 8 1 sztuka garncarska — 2 „dwójki" kopa po 7 litrów, — 3 „trójniaki", ., ,. — 4 „czwirki" p o 4 1., — 6 „szóstek", ,, Mniejsze — 7 „siódemek" liczono na kopy po 1 1. p o 60 j e d n o s t e k . 3 2 Dziewięcierz Dawna rostwa wieś dy królewska, lubaczowskiego, została tej chwili założona, wchodząca leży w w skład pobliżu sta­ Potylicza. d e f i n i t y w n i e stwierdzić sądzę jednak, że w kie­ połowie XVI w i e k u już istniała. L u s t r a c j a z 1564/5 n i c o t a ­ kiej wsi nie wspomina, ją i znajdujący się w dobnie stare znajduje dobra potyliccy. w ponieważ glina, O z posiada której tak o niej „Kraj" wymieniają pańszczyźniany. prawdopo­ na terenie pokładach dzienniku zaś folwark Dziewięcierzu tradycje, się garncarze w inwentarze niej jej z tej w s i korzystali też znajdujemy wiadomość glazurą jakiejś tere­ n a spo­ rozwiązane s z y j k i w postaci przeciskanej również kami 3—4 kóp naczyń, p r z y c z y m o m a w i a j ą c znajdujące się n a t y c h t e r e n a c h (ślady pokrytej proporcjonalnie pału Na wóz zabierano Produkowano ( i l . 1) l u b przeźroczystą gularnymi czyń Ko- wspomnianych miast d z b a n k i itp.) d o c z n e są n a ścianach z e w n ę t r z n y c h ) odcień F. Polski. robotników . bezżelazistej szmatką piękną, grubą, szklistą pewne przez (garnki, miski, 2B użytkowe wygładzonej liczu rozbiorami Garncarstwo z kapitalistyczny, w gliny Luba­ liczyła 60 „ s z t u k " g a r n c a r s k i c h . innego n a c h , b y ł y t o duże w a r s z t a t y z o r g a n i z o w a n e lonym wydanych musiały docierać d o w y ż e j Trudno m i w Słotwińskiego każdym z n i c h pracowało Sądząc tam Cieszanowa, Polaków garncarzy. w carzy się, że 2 9 sób materiałów dziesięciu Ukraińca H r y n i a S n i b o r a . że do — 5 „piątek", wojny przez na targi . carzami Z podstawie jeszcze p r z e d Dziewięcierzu, obecnie też i Oleszyc. (ulę n a s u w a się w n i o s e k , że w y r o b y p o t y l i c k i c h g a r n ­ poty- Słotwińskim g a r n c a r z y , a w o k r e s i e 20-lecia było i c h pięciu. G a r n ­ i przywożono Na ośrodka Państwowy byłymi rozwozili z mieszka podstawie I źródłową to tego przez dwoma 20-lecia a Cichem, oraz cierza z okresie dziejów zebrane Sztuki. Podstawę stanowią ich czowa rozpatrywania służyły Instytut — d o m n r 498; 276. E f r u z i n a — d o m n r 546. 1871 г., który, bogactwa, pisał: „Podobny pokład k a o l i n u l u b o n i e t a k czysty j a k w K r a k o w s k i e m z n a j d u j e się [...] idąc o d Glińska p r z e z M a g i e r ó w , P o t y l i c z , D z i e w i ę c i e r z aż d o H o r y ń ­ ca. D r u g i r ó w n o l e g ł y pokład i d z i e o b o k R a w y do S i e d l i s k . Długość t y c h d w ó c h p o k ł a d ó w w y n o s i r a ­ zem m i l siedem". Na podstawie Inwentarzy można stwierdzić, że ludność D z i e w i ę c i e r z a w z n a c z n y m p r o c e n c i e z a j m o ­ w a ł a się g a r n c a r s t w e m , p r z y c z y m l i c z b a g a r n c a r z y ulegała w poszczególnych l a t a c h z n a c z n y m w a h a n i o m . I t a k n p . w r o k u 1710 było i c h 17, w r o k u 1716 t y l ­ k o 4. O k r e s t e n był też ciężki i d l a P o t y l i c z a . N a ­ stępnie j e d n a k - poczynając o d r o k u 1716 - l i c z b a i c h zwiększa się. Inwentarze powinności A oto nich pozwalają n a m zorientować ponosili garncarze zestawienie n a rzecz garncarzy i się. jakie dworu. płaconego przez czynszu: z r o k u 1710: „Sobko Tomków, W a w r z y n i e c ba, Klimko, Feysko Iwanko Sznikuł, Szczerba, Ianko teszka wdowa, Łazasz (sic), 2 0 wa 3 0 31 3 2 Michałko Kolenda, Barsko, lacko Mecenasz, Stach Czerwony, Zaiąc, Iędrzej Tymko Malask. Ziem­ Woyczech Iurko, Bilak, Aleksander Lubaczowski, Ryhowski, C i wszyscy dają Pie- Mikołaj ogółem R o m a n R e i n f u s s , Garncarstwo ludowe, Warsza­ 1955, s. 19. O. G a j k o w a , o p . c i t . , s. 26. A r c h i w u m Sekcji Badania Plastyki L u d o w e j PIS. Jw. 45 �11. 4. Naczynia z jasnokremowej glazurowane tylko przy wylewie. ment malowany czerwoną angobą. ry Muz. Naród, w Krakowie. '/. p o t y l i c k i e j florenów gory florenów 9 a dziewięcierskiej gory z r o k u 1721: „Semko 40" \ Iosef / r o k u 1712; ..Garncarze lasko dają czynsz: Malowany nien z rzemiosła dać Klimko Iwan Czerwony Woyciech Fedko Snihur Michałko Anton Zaiąc Grenik Iurko roku chory od Fedko Romaniszyn Kochanów Charaton 15.— tylko rza na ten za Potyliccy płacić cech garncarski garncarze z osobna za 15.— ..Semko 15.— Iosef Zaiąc glinę czynszu z rzemiosła . 15.— . 15.— 15.— zubożały i żony nie m a dziad 5_ 15.— Kosc Snihur 15.- Fedko 15.— Michałko 15.- Snihur z 15.— Siedlisk 15.— 95.- 15,— Z Potylicza 50.— jemy Z jak dawniej wykazów od garncarzów . . . 252,15 z ł " 3 1 . „łanowa tych, pozornie płacą jednakową pewne garncarza wdowy garncarz 15.— stosowano Czerwony 15.— Jeżeli Zaiąc 15.— opłaty, p o k r y w a n a Michałko Snihur (Fedko Snihur 15 — nowo-przyszedł z był wysokości w świeżo jedynie garncarz skoro notowane w wypadku 15 osiadły. wypadku zł, przez śmierci żonę (przy zniżkę) l u b g d y Całkowite zwolnienie porzucenia rzemiosła. przypadającej o n a b y ł a z funduszów wypadki rzemiosła wyjątkowo zubożenia, warsztatu nie wpłacił są dowiadu­ zasadzie o d samego Położenie m a t e r i a l n e g a r n c a r z y Po­ tylicza) garncarze jednakowych, szczegółów. W i d a ć z n i c h , n i e zawsze uzyskiwały 15.— . w ulgi Malowana 3 7 w i prowadzenia Dobrostanski Iwanko płacą p o 50 z ł " się w i e l e c i e k a w y c h opłatę czym na niego cechowych. n i e b y ł o z b y t świetne, i c h zubożenia czy też ucieczki. potyliccy więcierską płacą za glinę dzie- Niezależnie 50.— więcierscy nadto 125- 46 za także Czerwony istniały 3 5 inwenta­ M Malowany Michał z r o k u 1719: 3 3 do 50.—" . Dobrostanski że g a r n c a r z e M 15 — daią glinę z r o k u 1723: glinę powinni Suma Koso się d a 7,15 Dynkę Iosef buduje rok garncarze 15.— Iwan też 15.— Anton Za 15.— 15.— Snihur Potyliccy — .— Wrubel Iurko Zaiąc 15- ćwierci n i e r o b i rzemiosła Iendruch Michał 15.— 15,— Dobrostawski 15.— Czerwony 15.— Bilan 15.— Fedko S n i h u r nowy 15.— Chrzanowski Malowany Dobrostanski Iwanko Kosc powi­ czynszu Petro glinki, Orna­ Zbio­ Inwentarz Inwentarz Inwentarz z 1710 г., N r 4521, v o l . 32. z 1712 г., N r 4 5 2 1 , v o l . 32. z 1719 г., N r 4530, v o l . 35. zł" 3 5 . od opłat ponosili zobowiązani pieniężnych, pewne byli do ciężary pracy garncarze w na gruntach warcznych. » 37 dzie- naturze, a po­ I n w e n t a r z z 1721 г., N r 4535, v o l . 70. I n w e n t a r z z 1723 г., N r 4536, v o l . 66. fol­ �W „ I n w e n t a r z u " z 1710 r o k u z a n o t o w a n o , carze naczynie „Inwentarze" po dają według nic o wszyscy garncarzy garncarze znajduje do żniwa. I n n e j żadnej natomiast Ostatnim się w odrobić liwa. po dniu n i e podlegają 1713 zanotowano: „uczyni robotnika 1715 z a z n a c z o n o , że „uczyni bez G r e ń k a [jest o n — u w a g a powinność S. F. G.] w wymieniana była 1712 w ł ą c z n i e , I n w e n t a r z „Ciż garncarze nym odrobić do Potyliczu niezmiennie aż d o dziewięcierscy obkos, tarzy; resztę wiadomości zaczerpnąłem Ludowej z PIS Cicha Grenia Andrzej że w obecnie ale w i jego trzej główną niedziele „spód". była wprost w w tego gdyż garncarstwa m u s i e l i pracować m a r n o w a ć " , w i ę c został garncarzy za czasów i c h być 10, co utrzymało się do pierwszych Ol­ w 1949 r o k u wyjechał w najbiedniejsi, zwłaszcza Dolina, Łuh, się t y l k o U k r a i ń c y , zamieszkujący Kiernica. Najwięcej (dawniej było Na Dolinie mieszkali bot Michał, G i e r o n gorz, Mamdziuk mieszkali: i Łuka ponad m. i n . : rodzina Szymon, Piotr, Michał, Czerkas, Stefan i Szuper to Na Jan, Olicki Ostatnio zatrudnieni tam byli też Czo­ W przez czyła się Ksenia * nry kobiety. i nawet n i e było Jednak dość sprawnie samą wojną naczynia n a brzuścu Miski z powyżej czerwonej nie tylko były kilku ogóle garncarzy albo traktowano glazurę nią tylko wylew z brązowej Czasami na dzbankach łych, na naczynia de­ i ma­ palano Piece, glazury pionowymi na biskwicie. przeznaczonych na święconą nacięciami guzków naklejonych naczynia. zarówno w i zielonej dekorację plastyczną w f o r m i e o k r ą g ­ ozdobionych brzuścu b i s k w i t y j a k i glazurowane, piecu, ustawiając warstwy drzewa zwane — z je dnem sosny, „homo", — do z góry. jodły na biegnącym budowane oddzielającą posiadały palenisko była o b l i c z o n a Wyroby z Do wypału kamienia też na oraz na pieca po­ garn­ wspar­ pionową, garnki. Nie znajdowało Pojemność się pieca n a jedną kopę naczyń. rozwozili f u r m a n k a m i sami, h u r t o w n i k o m . Po zboże, j a j a , targi komory do pol­ na w o l n y m „koźle", paleniska. swe garncarze wyroby do wsiach słoninę. N a c z y n i a miast. Hurtownikom brali za wywozili sprzedawali pieniądze. Ceramika i stronie sprzedawali swe kich od k o m i n a . Wejście przeciwnej t y l k o za środkiem wy­ wyjątkiem l u b osiki. nego — t z w . „opoczanego", s t a w i a n o się w PIS, albo jako w kratę poziomą, Czobot. albo w ków. Piece były zaopatrzone nau­ Bis­ „białe" tą toczyła A r c h i w u m Sekcji Badania Plastyki Ludowej i n w . 42869, 42854. były używało oblewając wodę stosowano Tarabański naczynia jako Łuhu Poty­ za­ stanowiły Grze­ tradycji wyrabiania na­ przed produkcji paskami ( i l . 5). do ozdobione jasnokremowego. określają Ozdobione do- galanterii glazurowane, koloru wypukłości Z m i n i a t u r y naczyń Podstawę paskami albo Dziewięcierzu wodą. kopuły układane z Szarko. czyń kratę. pamiętał), większego w i e t r z u . N i e k t ó r e posiadały Dymitr w w nie do lując d w i e p l a m y koło d o l n e g o z a c z e p u u c h a . R z a d k o piec — Reduka Jan, pracowali produkowano Glazury po dziewięcierscy gorącą zdobione. używano Sniegur z gliny pierwszej Mołoków, naczynia „zwykłe". garncarzy i Dymitr. Garncarze liczu. i dwadzieścia). Siemion. I l k o , J u r k o Michał, a n a K i e r n i c y Mikołaj i ich potrawą informatorzy przysiółki skupiało się w D o l i n i e , g d z i e p r a w i e k a ż d y m i a ł garncarski z biskwitowe, Garnki, zajmowali wstawiali brunatnej sztyńskie. Garncarstwem n a nóżkach, p o k r y w k i nazwy kogutki-świstaki, f a j k i korację, sięgała Michał który rynki r o b i o n o g a r n k i „pasamoniaste", ozdobione był Czobot, Żydzi do (z szerszą k r a w ę d z i ą ) , d z b a n k i , (informator całe g l a z u r o w a n o , po­ nawet Mołoki Za jedną (stryj Mołoki, Michał Czobot i Olecki). Naczynia murarzem. ojca podkładek. gotowania, największej b r a c i a b y l i g a r n c a r z a m i , a także porzucenia bez tarcza „weretono", garnki szabasówki albo się mimo rodzeni bracia — Michał i D y m i t r . przyczynę Oś, c z y l i ziemi „kruh", Dolna wyrabiano kwity zawodu, drzewa. Dziewięcierzu naczynia Dachnowie. tradycja zwany drewnia­ go nacięciami Jana zrezygnował, krąg, osi poruszając bawy, M o ł o k o ( l a t 65) oraz był okrakiem, ceramicznej zebrane lat po I I w o j n i e światowej. O s t a t n i m garncarzem zwane: gruszkowego jest nieprzeciek- zasiadano niczkowatego Plastyki te która i ruchomej nazwę które w D z i e w i ę c i e r z u l i c z b y 50 — 60, a p r z e d 1939 r o k i e m miało na nosiła oraz i d n i świąteczne, a n i e chciał o n „ ś w i ę ­ niedzieli Liczba Badania Materiały później dał i n f o r m a t o r , że g a r n c a r z e tej . relacji Andrzeja rodzinie i s t r y j oraz Jako używany większa W ośrodka M o ł o k o , s y n D y m i t r a ( u r . 1843), uczył istniała ojciec s 8 biała żelaznej. G ó r n a j e g o t a r c z a , z w a n a „hładuszki" na m l e k o jedną Inwen­ tego ( l a t 50) z D z i e w i ę c i e r z a garncarstwa, dziadek dziejów Sekcji Krakowie zamieszkałego trochę do archiwum w zostały n a p o d s t a w i e Michała garnków bańki, m a k u t r y , t a l e r z e , t y m kończą się m a t e r i a ł y pochodzące z Sahryn. wypaleniu była jed­ tłokę po z ce­ nogą. że p o w i n n i po dniu zakos, albo być zrobiona kręgiem roku podaje, miał szybkoobrotowy osadzona d n i 12". T a zaś z 1723 r o k u zazen, obzen, 33", ponieważ żniwa". Na i nej a wyrobu „kruh", notowano Dziewięcierzu korzystali z gliny miejscowej, żelazista, Do powinności". n i e było w a l e istniał o n jeszcze p r z e d 70 l a t y . cechmistrzem Garncarze j a k i e j ilości d a t o „ r o b o t n i k a p i e s z e g o " . I t a k roku w uwaga: i tłokę jedną w r o k Często p o w p i s a n i u p o w y ż s z e j powinności też, w o s t a t n i c h czasach chu garncarskiego, mało powinni n a f o l w a r k u , t o j e s t zazen, o b z e n W Późniejsze t y m n i e wspominają, wyszczególnieniu „Ci że „ G a r n ­ proporcji". z dziewięcierskiego ośrodka okolicy Sambora, Drohobycza, Oczu, Lubaczowa, Oleszyc, rozchodziła Jaworowa, Cieszanowa, Wiel­ Bełżca Sokala. 47 �Miarą naczyń 1 ,, 1 ,, myjących była . . s z t u k a " . 1 sztuka garncarska ,, = 1 garnek „rosły" — o po­ jemności 25 k g ,, „ ,, „ ^ 8 1 „ ,, =•= 16 „ p ó ł t o r a k i " 1 ,, „ „ „ 1 = ; (pow. Hrebenne to W po skich 3 1. 30 „ t r z y d z i e s t k i " po ~ 60 „sześćdziesiątki" Tomaszów dawna wieś rzeczyckiego. gar­ i w arendzie królewska Kamionka lewskich tak należąca w leniach zapisano kiedy dwor­ potrzeba" 42 . starostwa Hrebenne w skład napotkano W n a niepełny i końca), który był dóbr trakcie inwentarz dołączony „Kamionka" inwen­ 4 0 osiadły zł gr polowy 7.1 gr „Garncarzów facit f. W (bez do i n w e n t a ­ s t a r o s t w a r z e c z y c k i e g o z l a t 1762—64. P r z y rzeczyckiego, kró­ badań wsi bełzkiego z 1765 r . W wsi wchodziła rzeczyckiego. rzy czynsz osiadłość Wołoska (ZSRR) do zanotowano: opisie m. i n . tak w n i m zanotowano: numero sześć, płacą p o złotych trzy, 18" . 4 3 i n w e n t a r z a c h s t a r o s t w a r z e c z y c k i e g o z l a t 1762— 64 b r a k danych z t e j w s i , n a t o m i a s t l u s t r a c j a dóbr królewskich wojew. wiadomości, wśród dotyczące bełzkiego których garncarzy. z roku 1765 znajdują Dowiadujemy się podaje materiały się, że w r . 1762 b y ł o t a m 32 g a r n c a r z y , w r . 1763 — 32, zaś w 1764 — 34 . z r o k u 1762: 44 1 Szymek 1 Maciey g a r n c a r z z kręga 1 Kuba 12 1 Sobek 12 1 Paweł 1 Jan 1 Jozef ,, Odnośnie 12 „ W zestawieniu 24 dochodów z garncarz 12 1 ll / kiewnego ,, 12 1 21 dług 2 i łanu Szymek garncarz Maciey „ 1 Kuba z kręga p o m i a r u geometrycznego pola gromadzkiego u r o c z y s k 14, a w 12 12 12 1 Sobek 1 Paweł 1 Iwanicha 1 Jozef 12 garncarka z ogrodu garncarz rzysk osiadłych skimi 730 w trzech 12 „ wsi wymieniono, 16 1 18 2 1 12 1 V:i fran­ łanach chałupach dają po z garncar­ dwóch i po siedzących". wsi świątecznego kopy p o zł preparują, p o tłok d w i e 1794: normam 83, n a których we­ i na t y c h u r o c z y s k a c h z n a j d u j e się d w o - powinności trzy, taxa ad cer­ [się] p o d pańszczyznę 319 a p u s t y c h 14 chałup gospodarzów „Garncarze kop znajduje łanów niektórych Wymieniając czytamy: d w o r s k i c h , pola wybranieckiego końskiego 125, łąk zaś ł a n ó w 1 tej „ W e w s i t e j oprócz obszarów 1763: 1 czytamy: p o zł 7 g r 12 p ł a c i ć " p o w i n n i . że g a r n c a r z e płacą sumę 236 zł 24 g r , a d a l e j 12 Łopaciński g a r n c a r s k i c h powinności „ G a r n c a r z e o d kręga 12 czynsz zanotowano: naczynia 5, tudzież glinianego piece, i szarwarków kominy 12 o d b y w a j ą " . S z a r w a r k i tłokę za j e d e n dzień l i c z o n o p o 6 groszy. Ciekawe wiadomości do dziejów g a r n c a r s t w a w t e j 1 Szymko g a r n c a r z z kręga 12 1 Mcieko (sic) 12 wsi 1 Kuba 12 g d z i e podkreślono, że b y ł a 1 Sobek 12 wsi 1 Jozef ,, 12 1 2(> / 1 Pawło „ 12 1 18 garncarz W l u s t r a c j i z r o k u 1765 z a n o t o w a n o , że w t e j w s i „Poddanych z gajowemi, gumiennym, tywonem i g a r n c a r z a m i 60 t o j e s t p o d d a n y c h p o j e d n e j J w , n r i n w . 42861. "' I n w e n t a r z s t a r o s t w a r z e c z y c k i e g o z 1763 i 1764, A G A D W a r s z a w a , S y g n . A S K p. 55 - 6 1 . Lustracje dóbr królewskich woj. ćwierci :l!t l a t 1762, L V I R 9, bełzkiego można w siółków, w zwykle ta obejmuje a pewnej [...] znaleźć „Słowniku G a l i c j i . Następnie „Nazwa 2 z każdy liczby z to jedna Geograficznym", z największych czytamy: 14 t z w . u r o c z y s k tych przysiółków tzw. dawniej dworzyszcz czyli przy­ składa się liczących 2 do 7 domów, n i e k i e d y i więcej. Ogólna l i c z b y przysiółków dworzyszcz i dworzysk: czyni I . Przysiółek 278 o t o nazwy Starawieś ( a l . w p o w . b e ł z k i m i l u b a c z o w s k i e g o z r . 1765, A G A D W a r s z a w a , s y g n . A S K X L V I 126, s. 95. I n w e n t a r z s t a r . rzec2:yckiego, A G A D Warszawa, s y g n . L V I R 9, p . 54. •» J w . , p . 7 1 . P a t r z p r z y p . 4 1 , s. 100 i 101. 4 2 4 4 48 o ich materiały t a r z a c h t y c h p o d tytułem „Specyfikacja g a r n c a r z ó w " 4 1 jak są o b l i g o w a n i starostwa początku n a p o d s t a w i e których sporządzono lustrację dóbr k r ó ­ lewskich województwa roku repa­ 1762 t a k z a n o t o w a n o Wołoska archiwalnych Lubelski) Najwcześniejsze 1763 i 1764. Są t o i n w e n t a r z e roku wszyscy K a m i o n k a 1 1. — dotyczące g a r n c a r s t w a w t e j w s i pochodzą z l a t 1762, chałupy inwentarzu z roku „Garncarze 3 starostwa i piec t a k płacą n a r o k p o zł 12 d o r e p a r a c j i p i e c ó w „ósmaki" n u s z k i n a w o d ę p o y< 1 . " H r e b e n n e dają ^ 2 0 „dwadczatka" „ 1 p o zł 12 z k r ę g ó w powinności: 6 „szóstki" 1 ; powin­ 4 l pojemności 1 odnośnie że: rować p o w i n n i " . 4 „ h o r n i a t a " p o około 15 k g 1 (i" i dalej czytamy .,|...] g a r n c a r z e zboża 2 ..dwójki" = 54, g a r n c a r z ó w ności g a r n c a r z y �Staresioio), po r u s k u Stereselo i Dąbrówka po rusku n i e r z a podejmują, a l e jeszcze n a t y c h k i l k u D u b r i w k a " . I t u j a k o ostatnie na t y m uroczysku w y ­ naprawują, m i e n i o n e j e s t 52 „ G a r n c a r z e " . nimi A u t o r hasła o m a w i a j ą c „Inna gleby [jest — G.S.F.] w e w s c h o d n i e j a inna w c h o d n i e j części o b s z a r u . W części w s c h o d n i e j piaskowa niasta, I a l b o g l i n i a s t a [...], w mniej więcej tłusta za­ jest ona części z a c h o d n i e j i gli­ czarna". znajduje się g l i n a g a r n c a r s k a i f a ­ Ludność i wówczas bydła, zajmowała się rolnictwem, ho­ tractwem, tkactwem, a w Staremsiole D ą b r ó w c e także g a r n c a r s t w e m i d o b y w a n i e m fajansowej (zwanej U w a g i Na tutaj gliną gliny fajfurską) zakończenie zaczął zastanowić wieku X V I I I i jaka okolicy k i l k u nad zagad­ ośrodek w Potyli­ mogła się być przyczyna w i e j s k i c h ośrodków garn­ carskich. Już w 1682 r . z a n o t o w a n o „targowego jednakże ten podatek W i od mieszczan gdy w l u s t r a c j i , że w garncarzów Poty­ dostawało do swojej dalej bełzkiego, „którzy p r a w i e Teofila zanotowano: „Querele że miesz­ Bukara komornika Brodeckiego większą i mieszczan, z wielką gdyż według p r a w a opresją żadnych i miastu zgoła czan w g d z i e chcą ( w e d ł u g woley dobrach dziedzicznych, przez prowentach należących zaczym do powinni jako w i się prowent musi, składają przytoczony stopniu i pozwala tragedię czan, a więc i t a m t e j s z y c h koronnego i praw nych, ani p o d a t k u Rzeczpospolitej Słownik Geograficzny, nie tak wszystkich płacą". wyżej zrozumieć miesz­ wystarczyć w i e l k i m c i ę ż a r o m i p o d a t k o m , za których mieszczan być prawa ostatek mogąc musi musi j a k według się, d l a t e g o nie czyn­ ginąć quarty powinności, n i e przykładają rozejść skąd i oddawaniu umniejszenie żadnych czynią znieważają, nam w potylickich garncarzy. Z pew­ miesz­ drugiej s t r o n y , przeglądając m a t e r i a ł y z d r u g i e j p o ł o w y i pierwszej połowy nieustannie czeń X V I I I w . możemy powtarzające wojennych się u w a g i na terenie potylickich W garncarzy czasie w o j e n zaobserwować na temat Potylicza. przedstawić zaś XVII znisz­ Materiały te sytuację następująco. ludność m i a s t a zubożała, a r ó w n o ­ cześnie s z l a c h t a o d e r w a ł a część posiadłości m i e j s k i c h i mieszczan. Cały ciężar obowiązków spadł n a t y c h , cie, i c i t o w ł a ś n i e g a r n c a r z e k i e m zbiegali czalnie Wołoskiej. Osiedlając nowych Hrebennem ośrodków i Kamionce się t a m , równocześnie za t y m f a k t , że l u s t r a c j a z 1662 r. n i c n i e wspomina o miasta temu nada­ należących a n i ż o ł - XVII 4 0 XLVI Fotografował w. ośrodków t . I I I , s. 790. Jan garncarzach Hrebennem. zaczyna Można się cechową ani w na grunt przeno­ Przemawia w organizację ucis­ przypusz­ Potyliczu, odprawują sobą powstanie Dziewięcierzu, mieś­ przed sili kilku ze w obronie d o sąsiednich w s i . T a k w i ę c obserwujemy wiejskich w opanowali tych ostatkach powinności gra­ Tomaszewskiego, połowicę gruntów domów n a s k u p o w a l i w tymże miasteczku się d z i e j e zabra­ co szczęśliwie p r z e ż y l i l a t a w o j e n i p o z o s t a l i w skarżą się n a szlachtę a t o n a p o d k o m o r z y n ę nicznego " perfektiey, ginąć". . p o t y l i c k i c h " , g d z i e podkreślono, Bębnowską, co szów się 4 e lustracji derbską i przyjdzie nie m a tejże czanie Miejskim g d z i e chcą mielą a choć więc pozwalają n a to, a b y w f o r m i e h i p o t e z y zł 10, t e r a z iż m i a s t e c z k o spustoszało upadł t e n p o d a ­ tek, Urzędem zniszczała. M i e s z c z a n ó w szkoda Materiał podupadać powstania w liczu stawiają wielka nym należy przed biją, l a s y pustoszą, o g r o d y te k i l k a końcowe nieniem, dlaczego w czu p r z e z co a r e n d a zamkowi, jansowa". dowlą swawoli młynach w s z y s c y mielą m i a r k i n i e dają, i w s z y n k u p r z e s z k o d y co Dąbrówce i niają. W e swojey dalej: „że w siedzą d a w a ć zakazują, i p r a w o w a ć się o różne postępki podkreślał: mieszczan i t y m l u d z i o m co n a t y c h g r u n t a c h p o d wiejski. Dziewięcierzu, więc sądzić, że od dopiero rozwój tych ani końca nowych wiejskich. Lustracje w o j . 125, f o l . 255. Świderski. bełzkiego, AGAD sygn. ASK � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cceffd96a9319c4ad3cc37bdb6fd0298.pdf df9592f4ff0d98e3012a20349ff7a818 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3717 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Subject The topic of the resource tkactwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3491 Title A name given to the resource Tkanina ażurowa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.1 Description An account of the resource POLSKA SZTUKA LUDOWA 1960 t.14 z.1, s.37-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mulkiewicz, Olga Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ulga Mulkiewicz К Wśród N N wielu prac o ludowym U tkactwie artystycz­ nym b r a k j a k i e j k o l w i e k w z m i a n k i o t k a n i n i e ażuro­ wej. Niewątpliwie jest to zagadnienie nesowe i t e c h n i k a t a jest dycyjnej kulturze stosunkowo i duży odmienną prawdopodobnie ludowej, zasięg, zupełnie raczej jednak ze częstotliwość technikę tkaninę tę choćby pokrótce obca nia Plastyki tyczący lasia Ludowej, Według północnej występowania zdobniczą — części nym ostatniej lub po informacja przed ..uczyły nie, również materiał wszystkim w okresie wojną n i e udało ze światową, się roz­ jedynie wsi na jednak stwierdzić, Fraczek. Na ażurową (jedynie wspomiany bawełny, którą wyżej płótna; warsztacie i następnie od czterech przystępując dwunicielnicowym przewleka przez d o szesnastu do że rozwinięte, młodsze tkacz, Fraczek po pracy snuje ażuro­ nazwis­ nici lnia­ używał do rozkręceniu tkaczka osnowę nicielnice nitek w jest pasmami — zależności o d t e g o , 1 ażurowa. Ancuty, Dolne pow. drewniany, dobrze ostrugany, t a k szeroki, j a k szerokie i znów przerzuca nić w ą t k u potem i gładko jest pasmo określoną a b y następnie w y j ą ć pręt i założyć go n a W t e n sposób się uzyskuje o kwadratowych lonych pasmami tkania nazywa „tkaniem „oczkach" tkaninę zbitego się w zakończeniu czenie tkaniny: nieco, nitką otrzymując właściwe wykoń­ lnianą, czasem najczęściej ściąga Pole, pow. Hajnówka. Sokołów. t e n efekt, owalu, poszczególne różne w z o r y . T a k więc luźne ściągając wę t e n można z n ó w Ściągając otrzymuje płótna, wzór że „ o c z k a " płótna nabierają a owal poziom. luźny w ą t e k szereg kwadracików przylegających wykonuje układać zarówno się się w rodzaj ludowej patyk". t k a n i a następuje tkaczka przedzie­ nitek. Ten nomenklaturze z p a t y k i e m " l u b „przez Po nowo. szachownicową, płótna, luźno biegnących osno­ ilość r a ­ zy, rogami do w pas l u b jak i ze siebie. t e n sposób, że otrzy­ kształtu osno­ zbitego Następny ściąga się po parę n i c i luźnego w ą t k u i o s n o w y , o t r z y m u j ą c w k o ń ­ jak nych gdyby szereg kwadracików mereżką. G d y p a s m a osnowy płótna połączo­ i wątku składają się z p a r u n i t e k , a odstępy m i ę d z y n i m i trzech razy większe — wówczas w są d w a d o miejscu splotu p r z e r a b i a się krzyżyk, obejmując n i m cały k w a d r a c i k . na rzadko D l a przykładu podaję k i l k a schematów: Wieś K o r y t n i c a , p o w . W ę g r ó w : 14 n i t e k , 14 oczek p u s t y c h w nicielnicy. Wieś Dolne Pole, p o w . Sokołów: 4 n i t k i , П. 1. Tkanina nina ażurowa. pręt muje zawsze otrzymywał wkłada p a s a m i r a z luźne części w ą t k u , a r a z o s n o w y , bardzo się ziew przy­ przerzu­ j e d n y m paśmie o s n o w y , roznosi- Pole, p o w . Sokołów, używa tkaczka żadnym kupionej w sklepie „liny"). T k a n i n a ta w y k o n a n a splotem w cu tkaninę się snucia w u m i e tkać w y ł ą c z n i e j e d e n kiem ile oczek zostawia k t o był I n f o r m a t o r k i twierdzą, firanki n a t k a n i n i e . Następnie, pustych zakończeniu tów, i l e n i t e k j e s t w pasma, od d r u g i e j " . N a t y m tere­ jest wzór stępuje d o t k a n i a : czółenkiem r o b i o n a t y l e krótko jedna ludowe być nitek, tyle 1 grubszą mody. tkactwo ma n i c i e l n i c y . Po wska­ się k o b i e t y tkaczki, a w e w s i Dolne tkania do­ Pod­ t e j właśnie gdzie nych z światowej; przyszła _w międzywojen­ sposób t k a n i a a ż u r ó w znają t y l k o z d o l n i e j s z e we Bada­ Lubelszczyzny. wojnie n a ażury pierwszą cielem prowadzo­ do w s i Czekanów, p o w i a t Sokołów, moda wypadku dopiero gęsty wy, i n f o r m a t o r e k , t e c h n i k a t k a n i a ażurów się że należy I n s t y t u t S z t u k i , Sekcję zebrano powszechniła zuje, na omówić. t k a n i n y ażurowej, przede oraz tra­ względu Podczas badań n a d t k a c t w e m l u d o w y m , n y c h przez Państwowy margi­ jak przewleczono W Tych kilka dotychczas sy z wzorów materiale. Jaczewa, Bielsk występuje Wyjątek pow. Węgrów, w całym stanowią oraz z zebranym tylko obru­ Dubna, pow. Podlaski. 4 o c z k a p u s t e . W i e ś Bełcząc, p o w . L u b a r t ó w : 8 n i t e k , 8 oczek p u s t y c h . W i e ś J a c z e w , p o w . W ę g r ó w : 15 n i ­ t e k , 15 o c z e k p u s t y c h . II. 2. Tkanina ażurowa. Kunów, pow. Lubartów. II. 3. Tka­ 37 �ft F L' «1 ' ! « Й *« i» к *( 'i? rr ml #« « i l' •'tt V< »< JT| »• ł: « i»f 0t / I * « i i W' »• • « (ft U f i f i f* « Л V! т * ' Vii »i I * i» *? i« » « f « tm ** ЛГ л t'/ »v*» * т> v t *» I * */ » f > # * i r ** #* »• If 'J »i »* 55 "м ,ч l i • ł •ywt ri ft *•?* Hi• * ri #* *r ti »* «« **т• »* •, •f и f t t w* M *« Я/ V* t U J! Й Я tf fT&fiiB *P; Wf *lf Vi Ml «*f > « I с v r • 'P g -4 Ml Ф ^ ^ V i t k f •» • f t «T Ш I N ^^ m* t t Ц И К * ft » « yc-#i- ?« »a f t "i *i И *Г S ft tfSJlS 8 Ś? ŚTŚ?" ttlTfftf Oft 1!КГ«!* «SttHs Vf *• W¥ * f * f f f 0» »A *" ir* » • ** *" t * łe^ir-w-fjr-; *. П. 4, 5. Tkaniny O b r u s ze w s i J a c z e w t k a n y osnowa nawinięta przez środek jedna nitka. mieszczała jest przestrzeni wątku po pomiędzy Przerzucając nici jest w pasmami w miejscach czone są a ż u r o w e pasmami uzyskano splotu płótna, Obrus z Dubna cały na. Podczas dwóch jednym tkania, prętów, lecz które t k a c z k a poziomie w pewnej są roz­ stanowią one osno­ końcowym osnową nie przetykaną. ażur, musiała używane rozmieścić odległości od Rys. Maria Czarnecka powiązanie z na i innej techniki uzyskuje swój rozmiesz­ charakter firanki do występującą t e r e n a c h tkaniną m e r e ż k o w ą , się gdzie p r z y bardzo okien; często na użyciu zbliżony efekt zdobniczy. Występują Bielsk one, jak Podlaski, Hajnówka, na i oryginalną wspomniałam, na Lubelszczyźnie, a ściślej: w dzyń, S i e d l c e , S o k o ł ó w , siebie. n a której względu na obrusy się M a t e r i a ł y z e b r a n o w następujących w s i a c h : D u b no (Nurzec), Z a k r z e w o (Wyszki), p o w . B i e l s k Podlas­ k i ; A n c u t y (Trzścianka), p o w . Hajnówka; Belcząc (Czemierniki), K u n ó w (Firlej), p o w . Lubartów; D a n i ł o w o Duże ( O l e k s i n ) , p o w . Ł a p y ; R u d n o ( B r z o z o ­ w y K ą t ) , p o w . P a r c z e w ; W o l a Suchożebrska ( K r z e 2 ze jedynie i w północnej płót­ używa tych tkanina, kwadraty. ażurowe roz­ jak jest splotem uzyskać t e n sposób powstała Tkaniny biegnie tkaczka z tkaninę wykonany aby nitek, poszczególne p a s m a wątku Podlasia. W t e n s a m sposób skrzyżowania г siedem w y j a k o całości — w t e n sposób w e f e k c i e w ażurowe t e n sposób, że czółenkiem mieściła osnowę, traktując 11 odmianę Lubartów, Podlasiu powiatach Łapy, W ę g r ó w -, stanowiąc tak silnie Ra­ swoistą rozwiniętego tam tkactwa. ślin), p o w . S i e d l c e ; C z a p l e (Korczew); Czekanów (Jabłonna), Łuski (Jabłonna); D o l n e P o l e ( G r o c h ó w ) ; P e t r y k o z y ; Z ą b k ó w ; Z e m b r ó w (Sterdyń), p o w . So­ kołów P o d l a s k i ; Jaczew, K o r y t n i c a (Korytnica), L i w (Ruchna), p o w . Węgrów. N a z w y g m i n podano w nawiasie. — il. 1, 2, 3. Fot. Jan Swiderski — il. 4. 5. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bd7b1da2b4797bd42103197c9b85ad62.pdf 01ab765d3a90bb855ac5e1bfca31d58a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1866 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1731 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.415-445 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text LUJd, t. 1)7 Wll.l VI. IN MEMORIAM ROBERT WILUHAHEJR EUROJ'lEJSKI 'Ć1902 - '198'2) PASJONAT-LUDOZNAWCA :DllIia 1!6 u~!JIC.'<ł 1918.2r. zmarł a!ta.k SeI1C1a, tuż vi Ba;zyl'€li m .prflZJełd PI1',zyg'OltOjWywanymi urOPzyiS(t1oś(;'iaimi Je'go jlltbL}'eiUlSiZlu 80-Jiec:.a . .ie- zoo:jlba[,(]zllieU w ś'wli'eioie zlnlalllylch e'tIliogu.·,a:fÓiwnalSiZegio wWelkiu, dius.konały ZI11.aIWlOO eudiein hYJjpieijlslkiiej, w wed - dr tym i ~dbent po1Jsikiej ·kiu;Ut:u:ry huda- W;il1Jd:habe:r. do:cie!nit h~~n'or. 'Uini~'W;e;l1Syrt.etlu w BaIZy,Lei. Z!niaimli'ell1llUł to ja.cih PCISItaĆ nile tyllkJo ebncxg.mJiiJi s\Zwa,j:caPSibej, Sikiej. Pa'5<ją całegKl llUidowa w jej ale w J'egio żY'C:ia był'a odmiialI1aldh dZli,c- i eu:oopej.kiuilltura nalno!d<JIWY'Clh i re- giiona:lny'Ch, paBja, któ.rej dalwał wyJ\·.lIz Z'1""'Ów;no w terenKlIwycih POiSlZJUlkiilWall1li~\Cih we W1,,~ylS1Jk!iJL~h praJw:ie kra]jaoh eu'mpeO!mlClh, joa,k ,w d!Z1iał-a,I!nJd.Ś'c!i pJ.s,a.I1SlkJi~ w zalk:resre e'tn,()ne.j. Wlizy~tik'ix:,h, <\\'1ieil,oikrotnrie tę Ilog,iJi por·Ó!w.nawc::zej, a Z1właSlZJcza org-cll:liiIZi3Gjs.ię z RJdbC!l1tem W:iilidhaiber.em -- a pliJSIzący In\.al ktÓirzysJtyikah SI;:HK·;oi':J!nICJlŚć z:alslkJaikiiwał,a wręclz COiWnltość:. u:n.ie1jęltI!1IiJŚĆ:wylk'Glf:Zy1,!tYlwan:ia czasu J'egiO ruileZIWylkła nu:cihlliiwo;ść, pra- dla w.o,śoi baldarlN1dZej, uj:u.'\\ITliia6ąlca j,a1kiieś wetWJnętrzme ZJaISipGlk,a:jalnliawła'SiI1Je:j d!:)lc,i€lkk- pO\wołatnie I!tJidi(JIznalwc:ZJe,a lJaIralze;11 he.zJPo.ś'r'cdnli!olść. 'sl"wze'l(J>ść, nli~zmfiel1nlie żylcrzJloliwe pOiuejiŚC!ie d:] slpnllw i w Oigó,lc ,ctrJatość o n'.l:IClŻyt'e ,~,peił\n/i,an.ie ,p;!1Z.eze.tinoJgirtadlię jed z3,ooń w biieżąJcycih plrJJeIln!i>amnel1 kulturqwYk:,h. W '11;dlha'J e';' był p'i1Z"'Z C'<l,łe żyaie paiSj.Otna.'tem, zbiem:Ciile-:n, oclikrlyW'C'ą. ,iJnlt:enpretalb~)!rcm p:J;!·Ół\\'1!n)\"'~~lz.Ym.O'Ctda1nynTI 00 ao d!Z1i'eil'l ,pz:amne:j robocie" 0elern u.pr.zytolTlll1t'e:l'i'l zalil:llteresnr.va!l1ym miiąg}llii.ęć, sit~l,niU i p,oitlr,zer1Je!bno:grofiri OUlI'opej:s/k!ie:j. RniJ'e'nt Wilidlha:':J:er uroldiz:i,} s'ię :3 VIl'l w SZwildl~'ar:i:i. ~aCJh W Bav.)cleli" LUl'YJCIl1:u, Hetiidel;~Jel~u. W'ie,lu języlkó1w, <.:0 ,iluk) 'kiu:!iuTUWYClh. SkIPień Jacob R1lf, d:Jiklt'onl ein Zuricher kó,w. Jako Mm~elllm ~Ii do glów!l1:ie u;zy&'kał Dramatiker WlSiPóklZelshlY'c.h ~ ainglli!5ltylkę w w i język w Je~o r. Ba·zylei des 16. Jahrhu:nderts. baidarrl'i<ll~ihkiuilil.'ulry sitąd 'UI11li.w,E't11~'Yte- J~ Z!l1i<l(jI(](lTICIŚĆ ",eul'0!P€'jlSlkliiei1§o" P()idJejls,cJia cb l'il!2J'l w BalZY'l€li i z tej Sar:g<J's,el~I'.llllid. WłOlSlk'i na uOIl1ldyln;ue i Petl'1U'gli'i - sf;ę poidist.arwą n<luiCozy6eH€I.'11g;im:l.mzD<lll,nym Jemu 11902 r. w W!all!elrllsltaidit. oiklręg SltlUldli:olWdł g,m'm:at]dls~yikę, na W lart:acih lIm!l - 1~4ti byl ba:zy sltall1Jował kudOlWl€lj i w badań p.OIdl"r~Wli-e riOlZ,';lf,,"l\vy - jaik ZifeiStlltą wielu giI"ounalclizelI1ilU jej zaiby,t- jlUż z te;~L> znal:1Y.. z:o!sitaJ w 19J4i6r. pOlWoł!alny na dy1H~kt'o;T<ł SZlWa)jC'ialtislk!ileg') Btln>J'~m:f'k~:l,e:go. ". m72. Ce~:hą p.lp.r'Zev. Z ly.m mlUiz:eum ZlWliąJzana j;el5It jeg'o siz€!l'oika dzlLała1InJOiŚć tJCj dJiiEIQaili\1.oiŚ;L1i by1;o srt:.a,ł~ w,ZlbD>glatC<lJJlie Z1biOlrow ll1iutzlelaJlll1yrch. 'Nłe&'1t' p'etneltruaje we WlSJZy:'Sitlk:ich praWie kJmda,e;h el\.H'OIpedlsiki!dl, �In 416 łącrzlnli:e z A1IbJa1Iliią. W tym cclu 'SlZJC!Z.ególJn~e 31Zl1Julką1Ju:d!olwą. Z był Memoriam taikżle W'i'€lllolkr0'1ml1e w PoLslCe. !'l1itell'8S1~ał t'€lg.o tCIŻ 2lWłatSIZlCIZazalkmelSlu UJr.zą;diza,ł w BalZy,\ei się wy- st1aIWY clLJt)1C.r.1:ąlc'e pOISI7.IClz,elgÓllnY'Cl.'l~faQólw, zr,etSlZltą pnzy wlsIPó~pra'Cy z miuzeam'i za,graJIJtiICIl1:Yll11iL K.arilclą z Wy!sI!.:aiW OIPa)tlry\wał w)itinaWlnymkialt,ał,o~iIClm. Te Im:tDllIOig;i wraz z sZ'€Ir€lg1iem ~C\ialllilsltyicl1ll1Y1dh aIrIt'y!kIułqw, tl'lŻ ZlWila!slZJaz:a z zalkire's'u Sl21buiki1;Uldr.jW€ij,bwo.rzą 1lI1aic.zmą C1ZęŚĆJ'egJo do;r·clblkiu nralU!k!ciwel~o. Na ',polZydja M{ls1cen und Vol1cstiimliche Weihnachts.kri;prpen, z DJ'iUjg1im Maske.r~b,rauchtum t, mótw\, Alpes aaa'~j Siidosteuropa OOW1e 7Jrćidb OIPr:alaotwail'i~a" jalk: Sagen aus Ul1i (11191415)Wfalz Sch,weizer und (I'!}6B), VDilksmiirch.en,W1eIspół by! foUkLOIr. Po- a {1ahiwaJJne i '[,ere- Wyl(JJa1ni'eźróclbolwe trze- z ilJJlaelklslalmiido w:"zYlsltl~ilah t'[1z'eClh z L. UIf,fe,r ~19711), czy 110m Slzósty Jaik,(J zmrdjWlC~ "pr:z,e1d1rn!~oIt1CfWelj"(Sachvolksokunde) (1'9'7'2). czy Ktt'1CitIZJelrrbalc1J]eroem (1'~5e). z;almtehie!sCf\vań WitLdhaibetra J'etgJo klstiąjl~qwe J. Mti,JiJem, orientales p()lclikJl1e1Ś]lem!iJe zdlsŁUb"'UJj1ez.włtalSiz,cza o,st- e:u,rVIP,e<~isI'k1ilej"cldJkrY'W'a'ł też n:~1Wl2. S,wit:licliazą o t)'lm Cli€lg,Otomu WIelSIpół z L. waż,llii!elilslz)"Ch ki,erulnikÓIW ':!n;Cl,w<lł ~:) z Litere!Vury ans eluno'p~- siklile(j ku1lJtlUlry lUidO!W!eli i folikillC"l1U, Z1OS1tałW,iiMdlhal'oor zapndSlz;on,y j,aJko v.n:ll~in,g pno- 'f.elsls'O'f do 'ulllli'weflSy/ttetWw w BlIQlCln1lL~tQn i NIOlWY'm JoI1~u klllkilioll'u, etnGa'o,~ili i slZJtuikli IludJjweo. tem U!niilwetrs.y!teil.iu w Batzy1er, a t.al~ NaUIWJi'ęcej z.aL<;;h1lg elila elUlliCJtp.ejSkJieji śiwiialtlqw.ej Wii,ljcl;haher SlWc'ją i'ilC\Zll1ą. B)'lł z wyikł'łlclirumii cliZliJałaJl:o,ośc'iąr-elcliaikJcydlI1iąi - pI'ZJcclioe'ż cl~ulgollleltinJim Q19i4!4 -11l97,9) ertmog.ra:f:~i i flallklmyist~i pqW1iedZ1my slknórtlCfWio - C'zynn prrooz Ilalt 16 l1etdiagiQwał g,o s:almi, a c~d 1~4i8 waidtzńł l1etcero.ydlI1Y w O·"ik !Jeż w fur poŁ()Ż.y! tlilbliiQg;ra- soeryljine WyiaalWlDliICiUWlO,ulkialZJująice siię clo Qwa T, aż di(} śanieir:di pI"O- V,Oł'lklskJulode", 'sJaim Uirn!i'ooai!ł .ponad e1u!'\Ol,pClj!slkliJch i ś'WIi1altIClWY1dh, ad wyloorW:DiiJcItIw ·kTaljlQw)"6h, wald:z!ł "Schlweilz€'I.iiSlc:h'elS A:rohiJv .ISClhiW'e1iizm Vlo:]!tSiklumlde") aocleln- ne!aalkWclrem OInga.nu .,Sc.hweluZler Vollkis- 'kJuID,clie",pmy d'ziiu'ł z roikIre.'m W ty;m olkir'e'slile (11-9'69) l'Ci"talł hicmor,olwyim w Wi-eIlJkli'ej Bry1t..aJl1I[ii w UISA. w 'kltórym 2000 r,eC'eTll7,jli i omÓWIień r,oikJu 11950 W!~~dihialber pno- La,la 'nli'2IPl'zel'walnJioe do 0I'<ta1- nich ClWsÓiw (119717)" pit. Internationale VolkS'k'lLndL~ch.e B'ibliogT<lphie -- j'ejclyme wycfulW)l1llid!lwl{) 'Ctni'enltlUdące w c-ałiooCli r.JSiiąjglnlięć e1tin;bigrnrll~i i fcl1kl1[~rYlslty1k1i e'UlI'OIpejlSlk:~eU i ŚJWlialt~W'.ąj. sltałe kon- t::1ikJty z Wl1ellOlffia miUJZle:almti,ziwl~alSlzJCl7Ja w l1ejpUlo!Ji(cie F€laenahIlJeli Ni1elmi'Clc i w Zln.alClzme są USA. Z2ił!oIŻył w ziais~ugi ongaU1Ji!Zlalcy:jlIlJe ĘoIberrlta RiJeltzeln jeldyn,e w Eluir<JIpie, o Wu]dhalber,a. ~le Wlilern, U!t:I1z)'Im)'wał Miu'ZetUJm Z<JJb<llW€lk. Z pll1ZY\iialciół .ZJeSZlw.a,jlCa'riil~,AlUisitiI1iJi,WłlQClh i JIUIg;cISIŁa'wiili s:l.iwIOIl1zyłn~l~fhl1maillny zesUJ!Ó'l baclOJWlcizy p;8d nalzjwą "Alpes ou'ientall,et,;", ZlOlaJl1Yz wi'e~u ~r:tl!PY a twÓI1l'IZY OIPelQjial!,uSótYlClzmy.ch iOJ,,;,iąglI1Jięć baldiaIWlclz)"ch. BnZlelz wli1el:e lalt aż do Śirn!i'eI1ai był Clz:Łonl~ilem ooilulbu'I1s<klielgo [ZIUIl"altO!l1ilum ;.!agirody imlmlia J. G. Heqdel"a i j.aJkJo tatk!i UiCLliesltlDli:cIzyłw coroc.z:nylm pTZytdiz;ielalI1JilU nagród pT:ZIeZ UII1'L'W€lflS)'1t'e'[W:ie'deńSki. cząJCyl:n z,eslpdł!u "EJu.rOipaiPrelis fur V~lik1siklUnislt". ,kltóry RóIwiIJJolc;z'eIŚ-ni,ebył pI~Zl6Wiodnl- rÓWlI1iieź c.oflooZlni'e przy,zOO(Wał z ,mmJi'€lniLa F1ulIJldacQii F.V,.S. w HamlblU:I1giunrdl!?iI'clcly alta wy.róŻJnia:jąc)"Clh Slię wSipołów ~(]llik!l:ca"ysltYlClzlnYldh Z poISóZJC:zegĆI!II1)'ic,h sl1e,cllmli1UkJrodów EUiI'\OIPY wSlohOjat'luej i połiudn:,olW'eii" w t~ robe dwruJkr,Ol'tmii'e z Ploillslkli. PI'.zy gł<al'ilzał cL'~tyiClZąJc'edain'€lgto !ZelSlpoł!u laudatio. dl1li prlZJeJclS/W,c;ją śmfi:emclią. .Roibert c71oDikli,em IU,clJcrzul'clWlClZYlch" w tym w TU'IU,clinJj'e{,;JLsię pa~odiziić J>11~a(iielta) n':,e ma [-()IZIdaJn'iu IlJa~rócl wy- UicliZliel:ał stię efleJ~tytW:nii,e w 921WCaljlcarl~ki'l1l 11qW1a:l'IZ~s1:Jwlue Lucll:>- W!illidhaiber '·1I11GIWK.:IZy.m. był kaiŻJdylm OsltJartjn!ie \vyJgibooia w Brollii,e na kJLI:kana'śClie J]cmolJ:iclwyJm wI~eliu RFN, Lc(\V'alf'Zyis/bw nalUik1qwy1cih, zWt;US'ZI~1lli AiU:sltri!i, SzJ\w.lc:jli, B~g)~i, na W~I'7Jt!1l1h i w PClIISlOe. z m)'lśilą, iJe Rcfuiell1t'a ~WICdhaJbem (ltaiklże lTH~I!1J() OIsoo1s1tey> ji\1Z w:ślrod ź~j<:llc)1c.h. OblS:e11W'U\jąJC.Je:g,o n1i'eJZlWY1kłą a.k:tYlWJn,ośc I,dawało slię, ile będZli;eOlna wii,q~7Jna, co l.d"lWldlł SIUę po!~Wlj'ufldz.ać nne ZJmLenia,jąicy c.;,i~ old 1<IIt .] ego wygJląd z'€lwnębI1zI1lY. Zima!"ł mnlŻlClla !'7..1C1C z pnZJeiPI·all~owa.n:ia. �In 417 Memoriam U.prawiał ty.l'e ki.el'ullIkÓw oZ!ialalno';l'i. że na pelWlrrotr,U!dflJobędzie WYJStZJUikaĆ J·ego pebt1elgonalsltępcę w tej diZJieldizliJll;ue. MU'~izostać zal3'tąp:~o!nydopieno pl1ZJeZk.iJ~kJuna r.a;z. Pa,~j\)nait i'e~SIt nic do zasltąp.teniin. Józef Burszta IJEOPOLD SCHMIDT ;~1,gli2 - !ElBl) Mimo b][sktego sąsie'dztw,a powojenna etnografia aus,tr;iacka słabo jest u nas ·z,I1-ana.Ba·du,czy zajmujących się etnogrdlfią AJustl1ii i innych :kr,ajów ni'emieClk:ic,h pirzeslonil w 1 poloWlie naSiz~o wieku l'o:zglos Wiillhelma Schmtdt'a i jeigo ws:półpra<;;owników, w,spółlwórców s,Zlkoly his1lio'rY'cmo-<kltl'ltura,lnej,bada'czy ludów pier,wotnych. Niewielu pols,k1i.Cihetitliografó'w czy hrstoryków kuJitUTY uśwja'daJmiało sobie, kim jest dz·ialający :niezwykle ak:tY'W1l1Ii'e w W,i~dtniJu i.mienrni;ktaunte:~o, Leopo;ł.d :Sc:hmid1, który ;po wojnli'e stał slię godnym k,OiIl/ty.nu:atorem dzieła M. HaberJandlJ. jako W1ieloletni dyn~'kto!r mUZ€iUimeltnQgraIDi.czn.e,go w Wiedniu, r.edalk!to:rkwarta.1rlJillcl ,.OsieIifeiochisc.he Ze:its'chniJt fur V.oIkskiuJnde", dooent i późIJJiej pl'ofeso.r na Un.iwerc,;ytcciie W:i'edeńJSlkim.lPrzewodJlliiczący Vler.e'.1n;fur V'O~skunde ~n ,Wlien j ,wr.e1SIZ!C~·e ałonek Austr,iackiej Aikademii Naulk. Je~o postać i dzielo zm;ługu.ją na przytpomnienie i u nas. L. Schmidt s:pędził wla,śdWli-e ·ca,łe swe lżycie w \Vii.eciniol1,gdzie ur·od~ił się 'W 1~r2 r. w r,o.dzinie urzędniczej, slkończył .~imnazjum i unliweDsytet i pracował aż • do nieoczeik,iwanej raczej ,śmierlci 12 Igru;dnli.a li9~1 r.1 Już w cz.alsie slucHów uja:wniły się jego zdoh,oŚCii ba,da:wcz.e i talent szy1bkl~go opmcowywani,a z.a.ga.dni,eń, w czym przypominać mó;gł na.sue.gIoJ. S. ,By.sltT,(mial.Strudio:w.ał Ig,ermarrlis'tykę, etnografię i etno\.OIg'ię,a także fUlol,ogię kłasy,czną, naukę o smtuee ora.z hi<storię i preł1~stor,ię.Wyniósł już ze .9tudióW .prneśwd;adczeinliJe,jak pisał ·0 nlim w urn r. L. KJretzenbac.her, że istnieje wiele dys!cy,p1in naukowyc!h, lecz tYlHro jedna nauJka o człowieku. W wieku 23 l·a'tzakończył studi.a uZ)'ISikując doktorai1; ,na POids'tawie TOz.prawy o dziejach form niemiec!Qic'h misteriów Wlielkario.cnycih. Już wówczas był a.Uitorem pOJl<l.d60 puhlikadi, rprzeważn'j,e recenzji, ale t3ikJźes.porej ilośc,; niewielkoich artykułów i ;lMięk;szej pracy '0 atry,btu'tlaoh ,alllliolów w niemieckim, JUdO\WY'IT. Uijędu. Z~j,nteres,owani'a et.nograJiią rehgii ski'eirowały .go do pracy w ,samm:lung fur rel,i.gio.se 'V'o1k'Skunde w W,iedniu. skąd zab:rany wstał w początku 1'9:39 r. ido .s,Łużby woj'Skiowej w W,t.Jhr:maohcie. Jaiko wrzędn1k woj!si!Qowy pI1zeltIl1wrad~ ł k,ońlCiawoijny, wykorzystując nawcl ten l1Iiresp:rzy.jający czas do pracy na:uJk'owej,. W 1940 r. WYSzł<l jego piolnnerska na ów cZ'<liS,choć ni:ewli'elka książ,ka a .ku·1t'Urze 'ludowej Wiednia' Wie·ner Volkskunde. Ein Aufriss. W czas,Le wojny najwięcej leż 'Uwagli i przyczynkowych puJbli;kJadjlipa9W1ię.cił minionej !i /wstpólJozelSlllJej .kiu·Il>Uirz.e W.i.edIJJia, ,w ;tym dialekiom j·eg·o dzielnik. :W 1-946 r. wydał ooo.z;el'ni:ejs'zą kslią::ilkę o przedmieściach \V,ie-dnia. 1 1 Wiolsną 19lI~ r. wydano na 70-letni jubileusz L. Schmidta .nie·wielką ·książkę nieniami o Zmarłym. dokonc!clliem jego bibliografii oraz przedrukiem artykułu Die Vo!kskunde aIs Gesiteswissenschaft: Gedenkschr,itt fur Leopold Schmidt zum 70. Gubertslag. Wien 1982. 27 Lud, l. LXVII ze wspomz 1947 1'. (100.2-198,1) �418 In Memoriam O;d 1,946r. .m~oazął równoległą pracę .na Uniwer.syteci.e. Wiedeńskim jaJw docent prywatny, o.ra.z w o.~terreLClhii~c1hesMuseum fUr \'oH~slmnde jajko 'pmDownik !kont.raktowy, późnlliej 'a5yst€lIlt (!), od 19;5:5r. ]ci'erO'wmk, a potem dy;r'erkto:r teg.'> :muzeum ido przejś'c,ia na emeryturę w 1J9I7I'l r. Od!tąd łąc.zył przez pOll<lid:>0 lat pracę' muzea~:niJka, badalcza i il1Ia'Ucz)'lci€l1a akademiokiego,od 19471'., takJż€ redaktora .,Oster-· reic.hiiJSIeihtes Zei'bs:chr.ift .f\iir Vollk!sikunde", Muz'eum było jego główną si·edZlilbą,osroją dla .rlOzlelgłY'Qh ba:dań" uniwersyteit za,ś był dla niego miej-scem n<luczania młodzieży ~ nawiązywania kontakJi6w z ucz·cmy:mi Lilnych dyscypLin, Ja~o mlliZlealllllikzaisłJużyłs.ię rozbuddwą i wzJb.Qga·ceniem kierowancj pr:lez s'iebie placóWlk:i oraz utworzeniem nowy.ch ,placówe.k 1Jilialnyc.h. J·ako docenta i profesora m:ożna pod~i.wi.ać g.o za ws,z,ec.hstronność i bogactwo wykładanych pr.zedmiJOlów -- ·od wsit·ępu dro etnOlgra.f,i1i(z ćw.iczen:ia:rni), hLstorili etnograLii, tearrii i metodyki,. iOlllkJo.ru,"Zltuki ludo'wej .i muzea1:nild'wa, POiprzez wytklady o teatrze ludowym począwszy od Śir'ednJiowiecza.,'pi.e.Lgrzymkac!h, pieśn:ia.c!h i ba,Śinliach, st.rojach, maskach, :.pr.zętac.h i m,eblach, budow:nilctwlie, po e'W1ograrfię pasterstwa li wielklie;g·o miasta;. zalkmlJclZyłSiwe IWy!kłaJdyIW11eilUT. wprqwa;d'zeIlliieln IdrOe'imo,glraii.i·\w>póI('!ze ..moś,ci. W 1i94;7r. p.rze:diSbaIW,iłL. Schimildt swe pQgJlą'dy meto'do].o~i('z:ne w reLe.ra-cie· i ogłaszonej w tym:Żle roku zwięzł.e.j rozprawlie pt. Die Volkskunde ais Geisteswissenschaft GEJta10gmfliajako J1IUJuk:a humanistyczna), Określlił ją jako jedną z pod;stawowych n:;łtUJkhum.aon-ilsityczny;c,h, kitÓore'jprzedmLot·em jest "iyC'i-e w przeklzywa:lyah uporządk-owanilach (OrdrnuTllg.en)",lub nieoo sw:ob.odn:iej tłumacząc, w p.rzekazywany.ch sy.ndhr·oni,coZlllile i ,di'~c!h'roOT1i!clz,nLe .,;-trukiuraDh norm i nawyków, wiedzy i wierze,ń, .rzeczy. Zajmuje ~ię ein.ogra1iia 'statyką kulturowego ~tawa.nia slię, kulturowy,ch zdarzeń, gdy hLstOO1iakih dynamilką, a,le etnografia podbudowuje histo,rię .. gdyż "wpływ trwałyc,h elementów na .buJe!g zda:rzeń ma be:ls;pol1nie wioelk,ie znaczenie", Stara s,ię też dociekać s:ił powodiu.ją'cych trwa.n:i'e, L. Schmidt oceniał bardz.o krycycz;ruie pOlWTier.Z1chowne uprawi.a.rui.e hLsrtori'il,oparte na 3'pekulawaniu i aikc~ntowaI1iu i1nicrjaty,wyj-edl1!ostek. Etnograrf.ię trakt·ował w śCii!S-łym zwią7.iw z histo.rią, w .~tórej Czł-o-wilek tkwi .i zmienia się wła,śnie w rama.ch -owyc'h odziedziczonych ."uporządkolwail", w swym uporządkiowanym według o:kreślone/?jo kodu dzied~ietwie kul'.uwwYlm, jaJk mog:biJby,śmy dziś dop()IWi~dZlileć.Rrz.eciw.stawial s·ję kawdłkowaniu przedm:iotu etn~rU'tii i tmiktowa:niu j-akby oddzielnie jego części, ·gdyż tylko dzię.ki n.im raze!m mQŻna .poznać dQpiem ujęte od rÓ.2m)"C.h stTon w pew;ien porządc.k życi,8. Był wię.c ZiWOI,eIl!lJDk:iem ja.klby integralnego w.idzenia przedmiotu etno!grarii. PClZO,ta,wał ,poza tym ogóln:i,e zwolennik,i·em kierr:u~:lkuhi-.storyn,no-kulturoweg·o. Czytał i pisał przez cale życie bal'dzo wiele, bibliogra,fia jegu publikacji olbej:TIuje ponad 41'00 !pozycjii. J·ego włas<ne prace do'tyczą przedmiotowo niemal całego aJkr.esu e1Jnolgrańii, a zwla.s'ZJcza folkloru, tea,tru ludowego i szLuK.i lu do'wej , przy ~łaibym tylko uwzględnieniu zagadnień związa,ny·ch z go,s·podaI~ką. GeograLic.znie ,~beimują 'ktraje Ia'us1ll'ia,cki-e,:ze szczegó1ny;m uwzg)lęch~ljenicm Dolnej l".ustl'ii, Bur .. genl,andu i Wiednia; ni,ew,ielka ich czę.Ść dotyczy e~nogra[.ii Niemiec i Eurcpy, zwŁaszcza śr.odkOlwej. Wyjątkowo sięgał do krajów slowiailski,c.h (Czechy, Polska, Rosja), Węgi,er, WI-och, kra'jÓow ska:ndynaw.s.ki,c;h, Operował prawi·e ty.lko żCt}dłam; ni'emiec'kiojęzyc.zmymi, przy wykorzystywaniu tak:Żoeobcej literatury prze.dmiotu, wyją;tlk:olW.o pub:lilkiowal coś w 'OIbcYlchjęzylkacih, Ik:il:~aksiążek 'Wys.zło oW Hum-down/iach zagranli!cą. Wydał kh ollwI-o 30, nie li·c.zą,cspo.ej ilości drobniejsl.ych, suffioodziel.ny.c.h publiJkalcji, jak ,k,ata:l'ogii i przewodniki wy.sta,w czy niewielkie albumy. Mimo tak JJi'cznej pro'dJ~cj!i pilSall"sk:i.ejuc:hodz,il za peI1fekcjcmi!>tę. Nie poku.sił się o m,pi:saIllie dziieła na temat etnograrii cal-ej AJus·br.i:i,lecz ty;lko jednego z jej krajów, A,us'triij Dolnej (Volkskunde von Niederosterreich, t. I - III, Wi·en 1966 - 1974, s. 400, 72fi �In 419 Memoriam j 1219). Opracował s.zbukę ludową Ąusbl1ii oraz s,;rere,g .kJs,iążek poś,więc:onyc.h tematom szcze,gół{)wym z tej dzi'edZiiny, duże dziel0 na temat pie,śni i śpiewu ludowego (Volksgesang und Volkslied. Probe.n und Problerne, Belllin 1970, 5S7 s.) i in. Nllij)iJsa'łscl:kii wi~kisiZy,chIi mmiejs.zyc:h <łTtyklUłóiw,sjpria.w>OIzdań, .k1ountlflJiJlmlow Ii.itp. i okola 3000 r'ocenz.ji, w ktÓiryclh og.amął bodalj c:aŁo.ść~iczących się puhlikaJcji z za" kresu ku1tUll'Y:ludowej i jej Mstori:i, ata!k.ie hisitOtrii regionalnej ĄustrJii i krajów niem iJec.kIic h; omawiał też nioeldedy !puIbIi:ka'CjeOIbcojęzycZlI1edotyczące innyc.h krajów EurOjpy, wyją1JkolWo li:runych częśd Ś.Wri!ata..Dla pozmani.a pr·ac .z zakresu etnogcrafi;i ,1£olikllory\Sltyki,a także hi:st,or;i,ire,gion31nej Aus'trH ,i kirajów ni!emiecki,c'h, stanro!Wlią u'ecenzjre L. SchmJi,dta n!ieocenilony Wlprost przewo,dIllik. W 1007 r. zos'tał wybr<my człon'ki'em kores'po;ndentem, a w 19!70 .r. C!zlo.nkiem rzec.zywisty;m Aus,tri·ackii'ei Aik:ademii Nauk i tu w1kcrótce stał Slię założY'cie'lem Ul1Uchomi<mej w iHf7,3.r. niewien~iej Ipla:cówki tbda'Wc.zej a :ruowyx:,hzUlpełnie zadaniach, poświęc'onej ha·dallliom 'wSIpÓkzesnej IkJul>trury .1udowej: Lm;tittUitftiJr Gegelliwartsv,olksku:rude. 'W opal'C'iuo 'kJiłkuosobowy ,zeISlp6łroZipOCzął I'ozległle dOlklimentowani.e zjawis:k charaikterystycznyah dla wspMcz;esnej ku:luury ludowej,a więc ,nowej obyczajowoścIi, zwyczarjów, oibrzędów, '£oI.kJloru iitd.z 'telrenu tZar6wnoWlsi, ja,k i miarst, i<łbryk, IsZikół itd. ,W '19i80 J'. wY'dał ibibJiogral:fiic:ZIIl:e wpr<l!Wadzen:ie ;do etn:o:gra,f,ii ws<póŁazeisności (Einjuhrung zu.r Gegenwartsvolkskunde), pierrwiS1zą!bodaj 't'e(go I1oldzJaju publikacj'ę w l,iteratur.ze eUnograrfic21nej. Był Leopold Sah:m"i'dt siłą Jl<aiPędową €'tn,ogrod'i'i a'us,tr;a'Clkiiej, 'Zwłaiszcza w ostatnim ćwi·erĆiWieczu ti, jak sądzę, jednym 'z najgłębi.ej myślących etnogratfów cumpejsk,ich ni'e tylko oIkres'u 'Powojennego. Nie dał ,się :szerzej ,poznać w ,śowi'ecie nauki zagrani,cą, znany był 1)a'to dobrze w kra'jac:h niiemtiecikojęzyczny,ch. Należał do tych badany i miłośników kultury ludowej Austriii, :którzy przyczynliH się wydatnie do ~armonijiOego ·zespal,a!D'ia j.ej iPT,zeszlośai z teraźni'ejlS'zością. Jego dorobek ha,dawczy jest nie ,do pominięcia w badaniach z ,zakr.esu etnograf,ii !krajów ni'emieckich, a lak~e ctnog.mfi'i Europy w o:góle. Edward Pletras2ek KAZIMIERZ PIETKIEWICZ (1910 - 19-8-3) Dnia 241utego 1'9'8'31'. unarł wWarszawi'e dr Kazin~ier,z Pi'etkiewicz. Związal1Y ':icoma,] przez pięćdzies,iąt lat z etnografią polską wniósł do niej wszechstronny wkład ,na ważnym odc,ink,u polskiej isz'tLtki ,ludowej, a .zwlaiS'Zcza praktycznej o;pi~:O;:inad tą c:zęśc.'ią pGo('sikJiej ,ku!'tmy ,Ludoweti. Był be.zgmn.iczmue 3,dd3m.y 'SWEj pasji, :,raktował ją jako za.da:ni·e .naukowe !i SlPorec:z.,ne,·uważ3.ł ,bowi·em, .ż,e te dwi.-e dzie:biny działa.nia .są z;e 'S'obą ni,erozdz.ielne. Dominującą jednalk ,ceCihą oSiob:owości dokiora Pielkiewicz.a thył patrJ·otyzm. Całym .swym życiem udawadniał,że polega on między innymi ona rzetelnym 'dbaniu ,o zac.how<lJniieiloos ikllltura.llllej s(:;hedy na.ro'du, '.v której lkultuI'a ludowa zaj'muje ważne miejs'ce. Urodzony 9 ,grudntia]:9!lO 11'. 'w Aleks,audir,ciwc'e :pod Leningra'dem ;ro.z;począl nau:'-ę w .polskJiej ·szlk01JeIpodist'<1WlQWej. W '1'9-21T. wra:z z ;wldzica'mi .pI1Wflooisię na Łotwę, ,gdz.ie .kończy pol:skie gimnazjum UZY,SIk!ująC w relku 1931 maturę. W Iata'Oh �420 In Memoriam nauki służby wojskowej na Łotwie współpracuje z tamtejszą gazetą połonijną "Nasze Zycie", czynnie działa w połskich organizacjach społeczno-kulturalnych' zbiera materiały etnograficzne i folklorystyczne, które w przyszłości posłużą mu do opublikowania kilku prac naukowych na ten temat. Dzięki uzyska-niu stypendium w roku 1934 przybywa do kraju, gdzie na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Warszawskiego rozpoczyna studia na dwu kierunkach: fiLolo£ililpollSikiej ,i etnQgraffili. Stu.c1i:uje pod kierunkiem prof., prof.: Cezarii Baudouin de CoUrtenay .J ędrneJjewi.azJO\wej:, Ju1Ii<m.a Krzyżanowskiego, Włodzimierza Antoniewicza. Kontakt z tymi wybitnymi znakomitościami nauki polskiej zadecydował o kierunkach zainteresowań Kazimierza I'letkiewicza i na trwale związał go z zagadnieniami folkloru, sztuki ludowej i dialektologii. Po uzyskaniu w roku 1938 stopnia magisterskiego rozpoczyna studia po magisterskie na Wyższym Studium Pedagogicznym przy Uniwersytecie Warszawskim, które przerywa, by' podjąć pierwszą samodzielną pracę w Wydziale Pomorzoznawczym Instytutu Bałtyckiego w Toruniu, gdzie prowadzi badania dialektologiczne i etnograficzne na Pomorzu, mające posłużyć jako podstawa do wydania "Atlasu Etnograficznego Pomorza". W pierwszych dniach wojny praca ta i wszystkie materiały uległy zniszczeniu. D.r 1Bielk:i'ewi cz opus,zcza Toruń., !by :przez sześć lat wojennych iSonr.onlić 'si:; w War,s'Za,w~ePl'laQując dorywczo w .róż,nyc,h zawoda,ch. W .roku '.1945 r,oZlpoczy:nasię 'll'owy I'o,zdZJi:ałw ,życiu ·dr LPie'tkiewiiCza. Już w s,ierpn~u !tego ,r·oku z.gł,a'Szasię do pracy w Minilster,stwie KuLtuTyi .sztuki zoota!jąc .referendarzem ido SlPra.w :s.z:1Juik: ludowej w De.partamenci.e PJastyk.i, przechodząc w kolej.nyc'h J.at<lch poszcz€lgól<l1~ st.czebl·e awall1'su i\l,zySikUijew roku 1~5J4stanowłisko Nac7.eJnika .Wydz:i.ału Sztuki .uu-. dowej,W okres,i,e tym, !wraz z~n:nymJi znawcami p:ols.k,iej sztuki ludowej, opracowywoUjoei r·eailizuje założ,eni<l .mecenatu pańSitwOWetgo w -dZJiedzunie'twórczości ludowej. Wiele Icza\S.'UIpoświęca na !bezpoś.rednie k,anlalkty :z twór,cami ludowymi .zyskując sobie ,i,ch wdz'ięc.zność li oU7Jna.nie.ZdobY1tą wiedz'ę przekazuje w szeregu ,prac li a['tyklIłów Ipublrikow.anych w katalloga'ch IPoszczegó1nych wystaw, których najczęściej sam był sc.enarzystą ·i realiz:atOTem oraz w a,rtykula·c.11 InaukowYCih umies,zc.za.ny<::h w ,;Ludz'ie" oraz w ,;PdLslkiLejSztuce Ludowej" i ,,,Zeszyta,ch Naukowyoh Pań,s'twoweg.o ,MuzeUlm .EtnQg:r'af1cz,l1!ego'w 'Wa.r&zawie". ,W tym 'leż ·okresie .uc.ze:stn~czy w praoa.ch !Bols-beg.o !TowarzysItwa Ludoznawczeg·o będąc człorlkiem 7><uządu Oddziału Warszaws.k:]ego, na,;,tępn1e za:ś Zalrządu GłÓlwmego. ,ze w7Jględu na 'swe kompetencje wchodz.i w :sk!ła'ct.r·edakcjri "Atłasu Polskich Strojów .Ludowyc.h". 1 Mimo !tych liJcz,nY1Ch "'-atięć i fU1I1kcjlimaj>duje c.zas na wspó!Jpr<l'Cę ·Z muzeam: etnogra:f.icznymi ·służąc :im swą :fachową .radą w 19romadzen~u zabytJków poJ'!>ki<ej kultury .ludowej, zwłaszcZJa ,z .zakJ'esu ,sz'tuki, '\Jkiaetwa.,str'ojów i fOilklo.Du.Sam, wy.k'o.rzySltując do teg'OLum;dusze mjn1;jterialn~, ,gJI'omadzi w .gmachu .MiniS'terstwa okol" 112000 tys. ·o/ł}iektów z teg·o zólkresu, dbając, by oOdzwi.ewiedlaly one aktualny stan �In Memoriam 421 sztuki i <rZemiosła ludowego. Działa,lność ta ,zadeśn:iła związki dr Ka,zimierza Pietikiew,icza .z Muzeum Kulitur rLudolwych w 'Warsza,w.ie, w k'Lórym od raku 1·9,56 pełni funkcję konsultanta :naukowego. Hó'wnocześl1lekan'tynuuje pra·cę naukową ·otwierając przewód doktorski nil Uniwemytedie Wr-ocł.aiw:s:k im., ,gdzie pcd kierownictwem naukowym IProf. dr Józefa Gajlka :przy,g'otawuje .dysertację .na .temat kultury ludowej Lo·twy. ;P.ra,cę tę zaikończył w trok,u '119·611 dt.rzymując tytuł doktora nauk ,humanis1ycznyc,h. 'W rdku J!967 została ona apubl,ikowana w ,serii Prac Etnolo.gicznyc.h PTL. Lala następne przyno1s,zą zasadni'czą zmianę wżyciu dr Kaz.imierza Pietk,iewieza. SZj'1bklouzyslkuje ,kCIlejne ",topnie ,adhJJnkta i ,kustoIsza muz'eaLnego, a następnie wstaje miilr10Wany wi0edyr.ektorem:?ańs!twQ'W'e,go .Muze:umEt.nogra£icznego rw 'Warszawie pracując pod kierownictwem dyrektora tej plaeówki prof.. dr Ksawerego Piwoclk'ieg;o, z .któ.rym wiązała ,go iserdeczna !przyjaźil i w 'półne .z,a,ini.eres'Gwania w dz,i'edzinie ;polsikiiej sztuki l,udowej, Opr·a'oOlwuje :razem ,z profes·arem z,asac\y reorganizilcji muzeum, plany jego 'prz,eniesie.nlia 'zMłocin do ;nowego ,gma,c:hu w centrum miaSlt.a, pods.tawowe zaloż,eni'a przyszłych wys,taw st.ałych. Nawał zajęć z tym związanY'c:hsprawił,ż,e w [{liku 'I:9'6'7 ,na s'tałe pr,zeno,si .:się do muz,eum. W dwa lata późni/ej, po ode-j,ściu pmf. PiwocIDi'elgo na st~:l1io'wis·ko,prorektora Aka dem iii Sztuk Pięknych wWal'Szawie, ,z'ostaje powalany na starnowi.s.ko ·dy,rektora muzeum, któremu poświędił bez res.zty wszystJkie swojoe my,śli i wysiłki. Główny swój wkład na s,t.a-nowis.1wdyrektora muzeum widział ;przede wszystkim w z.a!pewnien:i'usprawnego 'działania .instytucji tak .na odcionku ,naukowym, jak '.i populary:w'tOlTskim. W tI'G1sce'o /prawidłowe przechowywanie zbio.rów wlprowa'dził nowy .sy.s'tem funkcjonowania m,a,gailYJnówmuzeall'nych 'oentraJi,:;mjąc .otpiekę nad ZJbii.orami w ,oddzielnej komórce ·organizacyjnej. Doprowadził do ikol)ca ,dzieło rozpoczęte prz.e:z ·sweg:o IPqprzednika, jalIDim było ·odhu:dowan:ie ,gmachu ooWine,go T-owd,rzys·twa Kredytow~o Zi·cmslkiieg.o i przyswsowa.nia ·go ·do potrzeb mU1lealnyc-h. Kierowal a.s-obi,śc.ie,całą akc,ją !pr.ze-no.sinWI&zj\Sit!{)ich agend muzeum do n-Olwej Sli-edZliby,.zamkniętą ,osta,tecz.nie w il9:'7'2 r. Z po'Cz.udem ogromnej (}djpowiJedzialnoŚiCi,c.zuwał ·na.d realizac:ją w)'istawstałYClh muzeum., by ,z ipełną &atysf.akcją W dniu 1.5 ,gnudul'a tHlH roku, .na IUwczystośc'ia'ch inaug'urującYCih, wy:gł·o.s,ićpamię'ine .słowa: "Wystawy stale Pail,stwoweg,o Muzeum Etnog,ra:ficzneg-o w lWar,s:zaWli-euważam za :otwa,rle". Ten piękny li ważny dla etno~ra.:5~ipolski,ej moment lila zaw>ze będzie w.ią:wł .się z pOISotacią doktora Pie:tJkiewiczil i będzie świadectwem jego os·obi'stychdla -dyscypliny zasług. Po ,zakoilczeniu tego 'e'ta:pu 'p'rac 'Przystąpił dr .P.ie'tkiewiczdo kolejnych działań :nają·cych na ·celu dals-z:e gromadzen.ie z,biorów, o11ganizację nowych wystaw CzaSlO'.'łych, .rozwijani·e wSlpół;pracy z ,instytucjami naiu'kowymi, muzeami ·oraz placówkami za,~ralilicznymi.. Współpracował akty'wnie - i to od wielu lat - ze Związkiem Spółdzielnli ,Przemysłu Ludow,ego li Artyst)'icz,nego ,.,Cepelia", i ,to na wieJu .odcinka'ch, z TOIwar.zy;stwem "P'OIlonia", ;z,os'tał :pow,01any .na członka Komitetu Na·uk Etnol'ogi'cz.nych li w skład P.olSlk,j,egoKomitetu NarodO'w·ego ICOM. Wiele w tych latach publi~o'Wał, był aut.orem lilcznych eks pert y.z, redagował "Zeszyty Państwowego Muzeum !Etnograii,czneg,o w ,W:arsz,a:wie". Uczestniczył też w szere.gu alkcji ogólnokmjowyc.h , k'tórych celem !był-o uaik'Ływni·en.i,eopieki nad zabyt.kami Jwitury ludo()wej. Ostatnie swe lata pracy zawodowej pośWlięcił akcji"Kultura Ludowa - Dobrem :'Ja,rodu" zainicj.owanej ,przez ,gDonoetnog:ra,fów ,polski'ch ,i muze.ol.ogów, CI ,real!liz-owa,r:ej .pod 'QP.ielką M-ilnis-t.ers'twaKIUl1t'uryi S.ztukj,. W uznaniu wa.gi tego zadania minister kultury ,i :sztuki powałał w lipcu 197'4 r. dr Kazimierza .PIie't:kij.ew~cza na �422 In Memoriam " stanowisko pełnomocn1ka min:ils!tm d/s tej akcji. W ,e,ią,gudwu lat wiolżył wi'ele IWYsHku w tO!,by przYln:iosła ona jak lI1adolbf'1tszeow,oce. Składaijąc ,dzi'ś )hołdZJmademu do!ktoww,i iPlietkJieWliczowi,zdajemy :sobie sprawę .l. tego,że z ,szer,egów ~ol,sk:),eg'o,Towarrz;ystwa iLu.doznawcz'eigo ,i etnografów polslklch ubył cz1QwiEJk,k'tóry pr,zle.z prawie ipięódzi'esiąt Ilat ofiarnie Ipracował dla doOO-,1 nauki, :muzealn~ctw,a i pOils,kliej s,ztUJki ,lu\dowej'. Czyrnił to z olbrzymJimzalpałem i ,Qgromnym POiczuclie:mOIdpow,iedzialnoś,c:.i.Stał s,ię Iteż dzięki ,swej pracy ,i przykładowi nalU'czy'C'ielem'wi'ellUpdkol'eń"MÓire podejmowały obowiąiZki na tym polu. Starał slię im [JrZJeka~ZJać IPTZJedewlszy'sltikim sWloją wiedzę i ,zasa:dę rzetel1n:ej pracy i wysiłlw, a,le takiż;e s,za'cIUJnelkdla Itworeów :kultu,ry ludowej ,i tych wszyls'tki'cih, którzy wklOlntakcie z tą :kiu1turą Ulpatiryw,a:li wall:'to,ści ,wa:żnych dla w3pók,ZJe:snegr rozwoju kultury pdlslki,ej'. Bar'dzo 'cenił ,soblie Wlięzi ze środowi,slkiem arty,s'tów CZ'efpiącyc'h iinslpira'coe ze ,s'ztUJkiludowej, był ich przyja'Cie<1em, a Dli'erzadko.i doradcą. Był opiekunem :kolekc:jonerówl, Jdórych dzi e<siąitk1iIznalosobiści'e i .stalrał Silę im zawsz,e pomagać .. ,Zys'kał też ISlobie popula;rność wśród ,dzJklIaczy kultury, k,i'erowników z'espołów pieśnli i tańca" repre.zentan'tów ,t'owarzystw regi'ona,lnyc:h, rzemieślników ludowyoh. iStał 'się w rt,en sposób autoryte'bem nie tylko jako naukawi'ec i muzeolOlg,ale jakoautentycz:ny dz,iałacz ikultumlny. Stąd htw.o można ,ZJrozumieć, dlaczeg.o - imi'mo OikzY'manlia wielu wys,okiic,hodz.naczeń pań,stwowych, w tym .i KrzyIta Oflioerskii,ego Orderu Odroldze'1ia [Polski - !był ,s,zc.zag61niedumny z dwu odzna:, [hOlIlK>fOwy,ch: Za,s}ulżOine,go'Dzi\aŁa'CzaKiu:ltury : Złat'ej Odznaki za Opiekę nad Zabytka:m)" Dok!tór Ka2limi'er,z Pietki!ewiJcz odszedł. Przyszłym pokoleniom ,służyć będzie Jeg:' dziieło. J l Jan Krzysztof Makulski BEJRNAiRD SYCHTA (11907- 19,82) W kSiiędze metryka,lnej paraf'i!i ISierakowice ,uKartuskie), do któ.rejnależy odlegl." o 5 ,kim Piuzdwwo, wli:eś Irodu Sychtów, wysitę[JUlje Ikilka Ig.raficzmych waI1iantów teg" 'Dz,adkli!l;~glo lila 'ogół iw InaszYlm lkir.aju :na,zwi'slka"jak np. ZYldhta 1~11806), ZY'cht (H~2;)), Suc:hlla~lS2J6) .i Syehta. 'T.oo:statnie ut'rwaliło sIę na przełomie ~IX i XX w,i,eku, choć za pierwdbną [o:rmę należy uznać wariant Sucihta, najc.zęś<Ciej poświadczany w 'p,oIskich i llliemiJecklich ddkiumenta;c,h. Nazwtisko ISiuchta je:>t ,ogólnopolskim i poahodZJi 'Od staropdlski'elgo imienia osobowego, a :spotylkany jedynie na K'as.zuibal'h war.iant Sy,chta ,ugwa,wwa Wls!pół:c.zesnaforma naZJwiska brZlmi Z,ochta) uW1funlkowany z.ost!ał w,z,glę'<iami wymowy, pI1ze,jśCliemfOluetycznym iS,taifopo,)skiego i.i w spotylmne jedynie na Ka'szubach H. IWzmiankii o nosicielach jeszez,e siamzych walriantów tego nazwIska sięgają zapewine ik!ońca XIV w., kiedy notowany był łalwnilk Itoruń~kii, .Henryk vo,n Zuc:ht,en. i drugiej połowy XV w., w Iktórej wYlsitąpił .radca i burmistrz ,gdańskii o podobnym nazwisku, przY'Pus:zczallnie Irywalizują'cy ze .zna,ną na zJemi pomorskiej p:>trycjuszowską rodz1ną F,el1beró.w. W 1'570 r.stwierdzo:no rpr.zedsiaWlidela tego .rodu w Czyi;yc,zkQwa:ch (idtZJilś Czy,ży1kOlwo):paid Tczewem, Np. 'w 1600 Ir.0I;nalwia1ne na,ZJwi,Slk.", �In Memoriam 423 'w charakterze przydomka szlacheckiego za.pisano w księgach sądowych Kościerzyny, choć warto nadmienić, że potomkowie ani ·do ipr.z)'domJków, anti .do .s.Zil.acheobwnw<'lglijuż nie przywiązywali. L. Ledebur, autor lek.sykonu szlachty królestwa pruskiego, utrzymuje, że rodzina Suchten wywodziła się z Pomorza Zachodniego (t. II, s. 179, około 1855 r.). Bernard Sychta urodził się jako piąty :l. ,k'ol'e:i(2 ,s~OIStry)iW piJerws.zy dzi'e·ń walOlsny, w czwartek 21 marca 1907 1'. W poważanej rodzinie średnio zamożnych właścicieli ziemskich Jana i Anny z domu Karszny w starej wsi kaszubskiej Puzdrowo, w której ojciec jego przez długie lata pełnił funkcję sołtysa. W najbliższym otoczeniu rodziców mniemano, że w myśl starych wierzeń ka'szubskich pierwszy dzień "zimku" przyniesie nowonarodzonemu wiele szczęścia. Zyczono mu ... rychłegh oglądania niepodległej tP,olsiki i IHJ!ZJSłaJWlienia Kawu.'bów ']1:3 cały ik!raj:. Uczęs'?Jcza! do prus.kliej szkoły ludowej w Puzdrowie, o której rodzice opowiadali mu, że została zbojkotowana przez miejscowych Kaszubów w latach strajku szkolnego 1906 -1907. W nauce wyróżnial się pilnością i zdolnościami. W 1918 1'. umieścili go ojciec i matka w gimnazjum (b. "akademickim") w Gdańsku w przekonaniu, że miasto to rychło wróci do Polski. Kiedy jednak stało się inaczej, w 1920 r. rodzice przenieśli go do 8-letniego Państwowego Gimnazjum Klasycznego w Wejhero'wie. Tam zamieszkał w konwikcie. DZJięlki'UCiZ)'1r:;nooc~ spokojowi i !pillrnościi,'a .także ,wzorOlwemu Izachowaniu S.lę zjednał ·s.obi·ekolegów gimnazjalnych i zyskó\ł dobrą opinię u wychowawców i profesorów .. Zdradzał zdo,J'noŚ<C.i 'i za:milowanie do rysunków, malarstwa li wyluesó,w. które rozmi'eszcz-ano w .izibach ,lek<c:yj'nyeh,salach .ikorytarzach. P:>lonista, prof. Michał Urbanek, niejednokrotnie 'czytał 'w klasie a nawet w pok'oju nauczycielskim jego dabrze napisane wypra·c'owania. "Rodzice ... powiedział ,po latach Sych'ta wyczar,owali w mym dzieDięcym sewu nieprzemijającą miłość do wszystkiego, 'C·) kaszubskie, 'U wrięc zarazem i pollsk'~e. Ten wpojrcmy pietyzm kazał mi stale mówii, po kaszubsku, ilelkro(' wracałem ina wakacje do wS.i rodzinnej ,Puzdrowo w powiecie kartuskim". Już jako uczei! 5 ,kLa.sy gimnazjum z,aczął 'interc30wać .się słowami, nazwam: kaszubskimi., zh~erał ;przysłowia, za,gadki ,i pieśni ludowe, spisywał zwy·cwje, wierzenia i OIpowi-adani.a'gwarowe. Przy.słuc,hiwał się ,rozmowom mies.ZJkańcóv.· Puzdrowa w S'ołecki·ej 'iZb'L~ojc.a. Wypytywał o wszystko rrodziców,sąsi:adów i znajomy'ch. Chodził do prac PC)Jow)"ch,kopani'd torfu, ,sianokosów i wykopków. Wędrow.ał po pal<;ltwiskach, słuchając opow.i'dd:ań parslerzy. Wypływał z rybakaJmi na jezi.ora. Pytał o nazwy ryb, r·ośllin 'ezy np. drzew. ,swymi wę.drówkami wakacyjnymI obejmował takie IIIi-ejsCI)woś<:i,ja!k !lip. Chmielno (.p. Kairtuzy), Domatowo (p. P.uck), i wyrazami �424 In Memoriam Gdańsk,' Ł<ljpaHce {p. Kar'tu.zy), St.rz'etPC,z(p. Wejherowo) i Strzehielinko (p. Wej,he-· ro,w,o). Ze Ii>WQiICh badań ~w~ex,wł się poloniślc'i'e Utrba11lkowii.ZaiPe;Wlne w 19;24 r. nalpiSiał w1ensZJeffiw li,t,era,ck!iledpo,]sz,czyźnie szt'Uc:~kę sceni<lz,ną pt. Szop/w kaszub-·· ska, ,od€ig:ra'ną w .rOk póŹinfiej rp:nzezuc,zniów ,gimnazjum. Był to jegodebiu.t1itera~ki o cechach amaJtOll1SIkic:h. Gimnazjum 1LTI1J~enia Króla J. Sohi·esk1egiOw ·WejU1-erow;ie,mieśc\i·e o około 10 tys. mies.zkańc6w, ukoń'czył '30 maja :119:218 .r., prz,eahodząc do .seminarium duchowneg·') w Pellplinie. Tam Uikoń'czył srtudila w zakresie filolwfii2 Iipca I.930 r. i teol0,gL :12 maja 119<3:2 r., .:wstając kS'i'ęd"'em 17 ~riUdrda tego ,reku. Tam napisał .kaszubski,;· widowJsko W1ugi,lijne.pt. We gwiózdkę ,(nIUeIOIpuJb1i!k.owane),zainsceniz.owane przez zes·pół ama'to1"s~i młodzieży Gimniazjum 'Pio.ls.ki'e.goQ w "Domu P.o1.;kim" w G·dańsku '\\1 .Hl<30 T. Późniejszą, z 19(312 r. wersją ,tego utworu była Gwiozdka ze Gdun:;ka (nie' -opubLikowaI1lł).,,o:degrana w ,19133'r . .pr.rez uc:miów ,gLrnnazjum w Wejherowie, ,potem w)'1stawiana wwie!u 'w~iach li m1iastac.h, w tym w Warszawi'e, Krc1.kowie i Wr11nie. Dnia ,1 styc,z.Jn·ia 1,9-313 T. objął pra'cę du,szpaste,f;ską w Świeciu. Pinez iJierW57.~· ·dwa miesiące był tam kapelane.m w sz,pital,u ,pO'W'i<lt'O'Nym, przez .następne - pre-foeJktem, a -przez ·dalis·ze dwa 'laJta również w~ka.rirusz.em. Tam wY'st.a,\\,.ił18 Hst·apada 193'4 .r., a p.otem ,także w C:helmnlie i Oik.olicy, napisaną przez Siiebie w języku lite-o ra.'ckim ,j w ,gwarze kociewskiej k,amedię patri'otyczną IPn. Duchy w klasztorze, osnutą na prz,eżyc>iach mi'ElS,Z:kańrców Swi.e'Cia w ilich.walce z ,zabofcą pruskim. Ni'estety, nie wohował się żaden €Igz,emp:la.rz tej ,s,ztuk'i, gdyż au:tor ,na początiku dkupacH hliHerOJwsrkliej z:nislZczył ręk.qp.is w oba'w1ie, by ni,e wpadł w ręce wro.ga W i1<!~34 r. Sych'ta napisał ,jeszcze dwa utwory sceniczne: Spiqce wojsko (drama i 4-·odsł,onowy) ,j Księże bez dzecy, rzec.z o kS'jęciu Mestw'i,n.i'e n. Na stron.ie tytułowej' Śpiqc-ego wojska, pieTwls,zego, drulkawanego .drama,tu ka.s,wib:Ski'ego Sy'chty (Wejherowo, '1193'7),autor umiJeśdł słowa: ,;Utwór po,świę(;'amojcu, który pj'crwszy mówił' mi o POIlsce". 1 maja 1935 '1'. Syahta Objął dbowIiązkJi kapelana w Kra,j.owym ZUlkla,duioePsy-chiatrYCZinym w Kocoo.foOwie pod Starogardem. Zamiłowanie do cLus~pas't€lrstwa psychiatrycznego potwieT<iził dwiema !pracami z tej dziedziny, które Ul maja 1.938r. uk.azały ,si'ę drukiem w "Mie~ięczrri;k.u Diecezja'ln)'1rn"_W czerwcu teg{) r,okuzostCl! mianowany księdzem kuratusem. W K1ocbQPoiWIie, w Wi3l5r., SY'C'hta ruJkońc.zyl piJs-a-rJJie dramaitu społec7.1no-'Oby,c.z.a-· j'owego pl. Hanka się żeni - Wesele kaszubskie w 1Jięci1~ aktach z muzyką i śpiewem. Z poc-zątkioem 1913<6 If. óWC.7Jesnyb1skup chełm.iński i staro:;ta kr.ajowy po morski wyraZldiZigodę na druk tego utworu z .uzasadnieniem, "że należy popierać s.ztUikęi kulturę regionalną, a dortychc~asiO'we jego (k.s'. Sychty - J.M.) próby literackci'e doc.z.ekały s.ię uznaJltia ze .str.,~ny czynnilków .kompetentnych". Dr ,Władysła".','· Pni,ewski .tak z·r,ecenzjOlnowal to dzieło: "Widowi'5k·o 'to świ·eże i żywe, prz·edstawi.ająoc całok,ształt obrządków lu'dowyoh pr.zedwe.s,el!nych,od ,o.gJędzi,n począws,zy, a sk;ończywszy na przenosinach do domu z,aślwbionego, wychodzi z rytmu żY'cia ,ludowego ... Umi.ejętnie wpleCli'one pieśni i tahce Ikaszubtsikie, ,1 dalc-j przys-lowia, prz.esądy .i .zabobony, podania .ilegen:dy, oryginalne przemówienia dl'llżby weselnego" znakomide ·odtwarza'ją ,życie ·i .kulturę ludową na Ka.szuha·ch". Na premierze Hanka się żeni rw K'ar\tuzalch w 111913'7 r., -tej llliajpoljJoularr..iej",·zej -s.z1.uki teatralnej SY'chty, która przez najbillitŻSzehAa nie sc:.hodziła ze scen pomorskich,. ;j niema,l całej Polski, tak m. in. powiedział jej autor: "Cza;s to wielki, a może już ostatni, uratować klejnoty teg,o ska.rbca, pÓlki nie z,ginęły i przenieść je z całą g.od-· nośclą, na jaką zasługują, ze skarbca dorobku ka6zubskiego do skarbca ,ogólnopol· �In 425 Memoriam sklej kultury ... Kto sercem przyU~ął ,do mleJs'ca, ;gdzie stała j.ego kalebka, ,kt;) ukoc,halkiUcburę sw~go regi'onu, ten pCigl~h:ł w .••obi,e uczuóe .rranodowe i pO'c.zuci~· przynaJeżnOlŚci państwowej,. Nil€'ch ha·slem na .zym będz>ie na wie:l~i: z P,oJ.slkąbyly K<:.szuby .i z PolSlką !pozostaną. Kaszubi ,pTZy Polsc'e, a ;BoIlSka z .Kaszubami". W Wejherowie, w 109>318 'r., ukazała się drul~i,em komedia sa;tyrYf:zmJa.syohty pt. Dzewczę i miedza. ISltalfizy$ię Ikłólcą i IPI"oc1ei:mją, a 'mł,(Ydzi\k!olcha:ją "choć bez ipIet" - o.to jednym ,zda,nicm ujęta treść taj óiztu1ki,'choć nie brak w .ni,ej pieśni ludowych· : pr.zysJów. Natomiast w sierpniu W3i9 r. wydany drukiem przez PoO],ski Związ'e'c Zachodni ·w ;i1,oś'C.i "lO .tys. egzemp.larzy 3-a.k:towy ·dramat pL Budźta śpiqcych, z.ostal w miesiąc ,późn,iej w calości w.raz z rękopisem s,palony 'przez .!YiIUlerowcówna rynku w Wejher'owie. Ocallal jedynie fra,gment .obrazujący ,akcję .odgrywają,cą ~ię w chacie wśród Slowinców,Móry mial .się ukazać w przygo'towywanym równocześnie do dru .. ~u pi'erwszym numerze nowego mhesli-ęczn1ika,pL "Zyoie Pomorza", a Iktóry dopiel'o wydr·ukowało czasopismo "Kasze'be" ~19'5i7).THlśc.ią tego dramatu Ibylo zmierzające do odrodzenia narodowego "budzenile" ,slow,ińców na Pomorzu Z:.ł'chodni,m l .nawo-· ly;waJrliedo z-j.ednoClz>eniaP,omonz:łSz.qzeciJls'kJi€>~o, Gdaru5lka, WamlTl'iili iVI01'liUr 'w ~rd:llcaoh ,Polsk1. - W Budźta śpiqcych przewidywalem powrót .Pols.ki nad Odrę i Baltyik w.spomi.nal po la-tarch Syc:hta, 'który w lym utw,orze zaprezentował w .naj,pię·kni'ej~,zej. formie .ideę zespo.lenia lJiem nadJbałty,(lko-odr:wńsoki'ch z P<llską. Z chwi.lą wy1buchu wojny 1009 r. "porliSki <iu,chowny .i pisarz" (Der poLn;ische' und Schrijtsteller) iZ\1ja,larzl 's.ię Ina liś;ciie olSób poslZ!ukJtwanych ,prz€>:>: g.esta;:>0 na Kaszubach, .szczególnie zaś w pO'Wliar1JaClh wej'hero>wsk,im i kalS.ZJuibs.kim, gdzie' go na szczęk,ie wiedy nie było. Znalezione przez hitlerowców utwory Sychty zo."taly l)nliszczone. Część .z nich -z,ostala jedinail<:uralowana przez s.iostrę księdza, Ha.nkę .. Geistliche W LATACH OKUPACJI HITLEROWSKIEJ (1939- 1945) Ks. Sychta, ,przebywającoo urJopi'e, dnia :14 sier,pnia J!}39 r,. zac.horował na astrą, epidemiocZ>łlącJ1or·abę zaik:aźną, dur ,(ty.fus) brzusz;ny i musial poddać Slię leczeniu w Szpitalu Miejskim w Toruniu. Tam .zastał go wybuch wojny polsko-o -niemieckiej 1 września. Po wy'lec:zeniu rsi'ę posltanowil wrócić do Kool:>orowa, l'godnie z głosem swego sumienia! abowiązku. Stanowczo po·stanowil 'odrzuc.ić sugestie f) dezerch ze stanow,is'ka .kapelana srzpita1nego, ;pomimo iż wiedział, że powrót jego pr'zypa'da na okres największych mordów w Kocbowwie i że on również może .paść' ich ofiarą. Jak wy,nika z p.isma ,dyrelktora .szpi:tala, dr Waldemara Schimans-kiego 1.9 września 1'940 r., udzi·elil po,slug re],irgijnych okole, 950 pacjentom wyznalbł :'zymskQkaiohcJciego, otrzymując w.za:mian mieszkanie, wyżywienie i niewielkie wynagrodzen.ie 50 marek netto miesięczn.ie. Jednakże na p.odstawie decyzji wydziału zdrowia Ok,ręgu Rzeszy Gd.ańslk-Pru.sy Zachodnie z 7 styc.znia 1941 r. zootc.ły 1.1'kwidowane w sz.pitalu środki ,i limit-eta.t dusz;paste.rz.a (8eeŁsorger) z uzasadnieniem . .,że sprawa ta .D1ienależy ·do ,oib-owiązików7.akladu p.syc·hia'trycznego, a mi·ejscowej parafii .katoli·ckiej". W dn.iu 3;1 ,stycznia 1:}4.1 .r. zastal ,kis. Syehta zwo.].nio.ny ze $zpital.a i po przeka'z,aniu agend miejscowej pal'afii po&Ławiony do dyspozycji ks. bp Karola Sprletta w Gdańsku, m.ianowane,g,o - jalk wiadomo - 5- grudni,a 1,93,9 L wbrew konkordatoWIi zWaiyka.nem admi:nli:st;raiorem apo.sŁo.L<;kim diecezji chełmin-· skiej . ..Ks. Sychta - opowiada A10LurKrauze, podówczas dlug'oletni pracownik s,zp:- �426 In Memoriam tala - m:1ał w :KioobOlr{)IW.ie baiIidzo dobrą @Fnuę, a 'przy tym 'na sital1Ogar.dzkim terel1ie był wręcz ni€lJnalny. D1Ja;teg,ookupant się nim ;t!Unie interesował. AI,e sy,tuaoj,1 ta mogła się Jla.g)l'e.zmi·emri.ć:na niekorzyść Syc.hty li dlatego postanowił nie zgła.sza'~ się u ~s. bp Splet:la, znanego przect'eż .hitlerowca, a QPu!kiwszy K'Ooborowo, przenieść s.ię na inny teren, by do ;końca wojny Ulkrywać .się. Dzięki ,zaufania godnym pmcowmikom sZJpibala wstał 'skontaMowany z obecnie już nie żyjącą, a podówczas iZamies,Zlkałą:11IaGalI1ba'raah 1117 IW BYld:gosZic,zy Mia[',tą GórzY11s'ką, 'osobą IZlnaną miolS'obiścrie". Kobieta ta ml~,ała lkzne kOlnta'kty z ksi'ężmi w czasie oku,pa'cj,i - pis,ze d,] autom Bronislaw Eckert z Bydgosz.czy. Umożliwiak\ m. ,in. Ulkrywanie się k.sięży, udz.ieltiła porn'ocy ks. M,ajohrzakowi z ,para,fii Serca J'ezuooweg.o z Bydgosz'czy, posyłała paczki dwom iksiężom do oibozu, a także innym. Ale oddajmy ponownie ,glos A. 'Kirauzemu: "M. GÓr.zyns:ka .sf'ecja,IIllie ,przyjec'hałado S:taT,o,gaTdu,,do mnie, wypytując sit:: () .ks.. Sy>ehtę i prosząc mnii'e o pomdę ... ". Górzyń,s'ka s>kierowala ks. Syc.htę do s·weJ si,os<try Wiktori,i ;i jej męża, Józefa SOlkołowskich do Osia, największej, ponad ~OOO mieszkańców liczącej wSli powiatu świedki,ego, położonej wśród Borów Tuchol!Slkich. przYJnależnrej pod 'względem ,etnrkzno-kUJI'tunawym, według us.taleń językoZlna wczY'ch prod). K. NiitscJ1a, do połudnj'ow:elg'o iKoaiewi<L W Os,iu Syc.ht.a ukrywał .się jak ,sam .mów.ił przeszło 'cztery lata, tj. lZ,apeWlIleod poc:ząlków ,lutego 1'941 r. d01l7 1U1t~o ;11945 L, iW~tÓry.m Wlieś ta zo~t.ała WYIZiWioJ.ona [przez :419armię :rardzi,eaką 2 Fron!t!U iBlilał'o!1Usiki'eg.o !SIPCJld akupac.jo[ hiitle· rowsikiej,. ,p,01JOIwę ,tego :a~a·s.u iSlpęŹldZ!ił IW .domOlS'llw1emałŻionlków -JÓZeT.a~ WlIktori\ Sok!ołoWlilkkh, PQdqza's ,gidy ,os!tatn~e dWd lata w mlj.es,ik!a'rJj~u WloOlwy"Ma,ni No· g.qwe.j. Ptietr'Wls:iby1lri.[POldÓlWCTZJa's właLŚ'C,jc;ieliamiolk:<Oło10 ha ,g:oSlPCJldall's1lwa 'r()Jn,eg'<.>, poł,ori;o,nego samofn~e 'Pod l!'d,s,·enn,w odległo:ści mniej w,ięcej 1,5 km na :p~I1lOCod centrom wsi, podczas gdy dwga posiadała !budynek, wchodzący w skład zWa!fcie zabudowa.ny'c.h, w.schódnich wyl'otów miejscowości OSlie fdziś ul. Kościu.s,zki 22) Z wy.mieni'onych w grudniu 119180 1'. lżyła jedynie 89-1eln:ia Wli1ktori.aSokołowska, cha" gospodaTstwem mrządz;a już jej Wlnuk, Adam. Na ,dmJ1gim,gospo.darsltw,ie włodarzy syn Malrii., Feliks No,ga. Waruniki ulk:rywama Sychty oczyw,i,ście w przebrania - u ,obydwóch rodzin były dQbre. K<sliądz i tu i tam dy,spof1ował oddzielnym, zimą ogrzelwal!1Y\ITlpOikiojem, w i~tórY1m przebywał, :prac'ował, la :l1Jawe;1wyjątkowo pr,zyjmował gośCIi, ocipra,wiał msze św,. z udziałem najlbl:iŻ:szych, zaufanych osób, nauczał. zachęcał do Iwy¢r:walIlila, POidnOlSił najjlblliŻislZY10h na duchu, wjerząc nie.z.achwj,ani,e w zwydęSltwo. Do osób, które odwjedzały k.siędm, należały poza domowni.ka,mi .siostra H,a,nk:a (lkli!lkarazy), miejs'c.owy ks. prob. WOii,nowS'ki.(raz) i rez w c:hclI<o.bie mwezwa'ny potajemnie miejs'c'owy lek.aJrlz-lPolak, Nowak. FelikJs Noga .dodaje, iŻe jego są,siladka domyślała ,$oię,że ,kto,ś u nj,ch .się ukrywa. z czego j,ednak zwi,erzyb się dqpiler'o po wojnie. Gorzej - zresztą jak u wszys:tkiah P,olIaków było z wyżywieniem, choć: iks,iądz nadal otrzymywał po1tajemni,e J~alrlki',~ywnoś,(jiowe ze szpita,la w Kocborowie, o:,.ganizo,warne tam dla niego przez Ar'tura Kra:uz.ego., a przek:azywane poprzez jego sios'trę Hankę, ,zatrudn'ioną w tymże sZiPitiallu w ch8Jralklerze "ro'bdtl1Jika r'olnego' w latac:h 1943 - 1945. WieIokr:dtnie do za,grody Sokołowskich przynos.ił księdzu jaj· ka, sZYlDlkęi inne wikJtuały wSlpomn:iany Feliks ,NOIga.'Ten też prawie regularnie. w każdą środę li niedzielę, przyohodził do k.s'iędm z najświ'eższymi w,ieściami, po· c.hodzącymi z tajnego nasłuc:hu radiowego. Ksiądz raz 'tylko - już na ikró'tkD ,pr.zed wyzwoleniem - musiał opuście kryjówkę u Nogów. Było to w 'cro,s.ie zarządwnego przez miej~cawą wła'dzę próbneg·) �In Memoriam 427 a·\armu '~wakuaiCyjne,g() 'WIsii,. ,Wniet jerdna:k 'wrócił ,do (bmu. Ni'erTlJcyLl1Iic niie wiedzieli '0 ukrY'Wianiu s:ię w 03iu 'kJsiędza. Niemnii·ej rj,edll!aik=aża,ł 0Ill ,siebie jak i !l3·obygo ukrywając.ena :łliechybną śmi,erć tym bal'dz,i·ej, że właśnie ,dk,n() flfont()l\Ve budyrrku Marii NogQwej wykorzystywała 'miejscowa władoa hitlerowska jako miejosce nakJlejania obwielszlcz'eń, zakazujących m. in. pod karą śmierci przetrzYlmywani'e osób bezzamElldowania.Jak1bytknlięty przeczuciem, w Iprzeddzi'eń wyzwol<en.ia OS'ie' ksiądz 'Opuścił swą kryjówkę w domu NogQwej, który w c.zal>ie walk Il1egł w gruza'ch. Do ,osbatni<!h dni ,żyda SyC'hta utrzymywał .k!onit.aJktyz dbydwu radiinami w Osiu, którym 'tyle zawdzięczał i którym piI'.zykażdej spos-db!naś'ci p-owtanał sŁowa po'dzięk()wania . .sy(Jhta w la.lach !pobytu w OSliu nie :popa,dł w bezczynność" oddają'c s.i'ę przede wszys:tkim badawcz'o-naiUkowej, .PQdziemnej działa:bnooai język()wej. J ego Oibydwie kryjówk1i Sltały się punktami sY'St'emalyc7.n.ego zhierarria poprzez odobmny i przeszk,olony przez .s'iebie zespół nieliC'znY'ch, choć stałych inlformaltorów Wiia:J.omości follklorystycznych w zakI'esie prZJede wszysŁkimśrodowiskowY'ch ,odmian gwar Imc.iews!kJiej ,i bOl'owi,a,ckiej. ,W c:ha:raiktemze ;~nfO'rmart:iarów.pazYiS'kJał0Ill ,do ws.pó~P['aJcy Ludz'i o ta,kiich nazwi'slkac,h, julk DiP, ,Józef i ,W,iktoria Sokołowscy, sy;n ,Bn)nisła,w, Maria Nog'owa, j,ej cór.ki Jadwi,ga (ur. 119120).i Moniikaoraz ,syn F,eliks Noga, b. wy<chowanek Oaj,\.eg~um Mariian'llm iW IPew'bialli'ew la'taICh Ht~7. -11IQ~, EufrOlzYlll!3,&l;kl.a.l'czy1k .ze wsi 'Wi,erze'hy, czy !J!2-1IEltnia mi'eszk~~a wyibu,dowaruia Kuj'onk.i 'pod Os,jenl o oapomnianym już nazw~sku. ,sZlczegÓilnie taOlSta!trna., 2)e w1Jględu na .swój wiek i -dobrą jeszcze .pamięć, a Iprzy tym zIy już stan zdrow.ia, ,cieszyła się dużym za.interes'owall'ti·em fkJsiędw. W'i'Elleu,slta1!Oillych Ihaseł językowych za'opatr.zył w i'ch nazwisU:G1 a takż'e daty pr.zeikazu. !W S1enl>i.e :Io.kaHzacjli tere<nowej uzY,Sikane informa'cje poc.bodziły z 'okQło 50 mi.ej~('owo§ci Borów T'uchOllskJich, tak z części przyl,e;głej do południowego K,ooi:ewia, j31K i z położonej pO.lia nim. A.utor ob'licZJCl, ,że Sychta zebrał z t)"C.h m~e'jslOowaśd około ~OO pods:tawawyc,h .informacji, w !tym najwięcej, bo ponad 100, z Isa,mel!?io O.>ia, ok'oh 50 .z Drzyc:imia, po około 20 z Sieflolsla'wia (SiiJer-o;sla'wka)',i ,W,ierzchów, po OIkoł[) 15 z M.iedzna ,i Nowego n. Wisłą, 'dwlo 12 ,z Brzysierska, ,okolo lID z Jeżewa, iP'O około 9 z Gruczna, Radańska .i Sliwi'C, .po ,clkał,o '5 z Grzyibka, Li,sin, P100c'hocina, Sta,rej Rzeki :i Zdrojów, po okolo 3 z oBelna, G-acek , Kujonelk (osa·da ;po,d OS'iem), Lińska, Lipi.nek (ŚWlieckli,ch), Lniana, Sar:towic i Swiec.ia oraz PQ II -'2 z Brz;ezin. Bnema, Dólska, JasZlcz·a, KomorsikJa, 'Łą1ckiego Pieca, Przechow0, Radogoszczy, Rosocha,tkL, osa·dy .starnie, 'Wałk,awisik-a, IWiellbeg·o KomO/rska i W.ią.g·a. Autor obl.ieza, że zebrane i1niormacje językowe, dokładnie analiwwane., porównywanez .inny'mi, .a lak'żeopracowy;wane ,przez .księdza, iPrzyniosły !bogaty pl.un .DJaIU . kowy: OlrienJt3;cyjIlii'e m.in. jpaTI'ad,40 p.ieŚiIl!illucto:wydh (ohło,psiklic,h),w tym tanecznydl (ki,]kanalśei.e), pi'osenek, :k,ołysa:neik i przyiŚpieweko.raz kilka żo~nier.sk~ch, w których np. odzy:wa~o :s.ię dia'l'ekie echo :slu::ź.byw wiojlsku pOIlls1kiimdeszlcze z Ciza,sólwpr.zed:noz:biorowy'ch"dail,ej - co na'jlmni~j kLlkJanaś'c,ie podań, Ileg·eną, opowieśd i,tp. Poza tym wśród info·rmac:ji był'o co llIajmrliiej po klika !bajek, ba.Llad, ,powied:w:nek, opis<Óow wierz'eń, .zabaw dzieoięcY'ch, zwyczajów, były wi,ersze ludowe, zagadki., opisy zabiegów JeJkanskie'h itp. Syc:h:ta ,swymidłu.go'!elnimi badalniami naukowymi w za.kre.>'ie języka realizował l1Ii·ejak,o.swOlbs:tąformę aI1Jty.hitlerowskiego r.uchu oporu na FO!JTI{)rzuGdańs.kim, prezentując '00 :przy.kładzi'e Osia własny styl dz;iałaln'Clśc,iClorOlnn<ejprzeciv.~.ko germa·nizacji. Z pełnym, niezffi.O'rdowanym pietyzmem z żywego języka Ludu pomor",kiego hrał właśnie oręż do tej wal'ki w postaci bogatego, wręcz niepowtarzalnego ani pod- �~28 In Memoriam wa.ża.1ncgo materiału o slowiańskości tej ziemi. Uczył s,zacUl~ku dla ludu, w którym 'wlidział ni,e tylko fakty'Czmego twórcę ku:!tu:ry ludowej, podstawy każdego narodu. ale te.ż :gwaranta m(~ż,Ew()ś'C.iprze.trwania ·i os>ta.tecznego zwycięstwa. Poznając ,na żywo .południ·owy dialekt .k,oc.iewlski oraz w z,nacz,nej cz~śc.i boro-o '.viacki, stwalfzał .swymi badaIJJioami warunki do utrwaleni,a tego po wojnie w for-o 111:ietrwałego dolku.me.ntu-zapisu. Sychta w lalach okupacjli ,napusał jeszcze utwór historyczno-obyczaje,wy pn Ostatnia gwiazdka Mestwina czyli Słoneczniki Pomorsk.ie, odegralny w Oliwie i Pel-o ;phn' e w Ul'59 r. PELPLIŃSKI UCZONY - DZIAŁALNOSC W POLSCE LUDOWEJ DIJJia ~ :kv.rjetnia 19~5 r. ks, .sychta pon;)w.nie przysląpił do pełnienia obCJ'wiąz,ków .kapelana w .szpita:lu w KO(lbo'rowie, iktÓTy miesiąc temu zO'stał wyz'wolony prz·ez: wojska radziecki,e i częś'ciow() jeszcze przez nie był za.jmCJwany. Warunki pracy w szpitalu były bardz.o ciężkie .. Budynki nosHy ślady bombairdowań, a coo wartoś-· C1iaws.ze u.rządzenia z·o,stały wywieziOl:1e pl'Ze'Z uc.<ie'kająoe władze hitlerowskie. Pa'~Tował głód, było .zi'mno" bra,kowało lelkarzy i pensonelu pomoconkzeg.o, .nie było medykamentów. W'szystJlw t,o zobow.iązywało księdza do intensywniejszej niż n()rma.1nie pracy. Nie bmkowało ~o w.Ślród chorych ,na pawilolla;c,h zakaźnych w ·cza.sie wielk,iei' epidemui duru brzusZJlicg.o i plami.steigo w ,latach 11945 - '1'946. RÓIW.nocześn.i:eznaj'dował czas na pogłęuialnJe swego wyiks.ztoakenia. W doku-o :nentach ze s:tyczni'a 1947 r. występował np. jako mag.ister, a w pół roku później' pos.iadał jlUż Itybuł naJUikowy doikt'~rae'tnolgrafii i etnologi<i, który uzy.skał na Uniwersy;tecie PozmańsikLm :na podSItawie ,pracy pt. Ludowa kultura materialna BorólIl 'Tucholskich na tle etnograf/ii kaszubskiej i kociewskiej, Niestety, cenne to dzid;:> lPóźniełj zagiJnęło, choć z·ostało uprzedrni.o zaa.kceptowa:nc ,i przyję·te do ,druku przez' koilJeg.ium:PAU w Krakowie. Dn'ia 1i8 paźdz.i:erjIl,ilka 1\W7 r. ks. dr SY'chta wstał powołany na S1tanowis.ko pro_o hoszcza !pa.ra;fji ka'ted.r'a~.nej i :profesora Seminarium Du'choWlleg'O w Pelplini.e. \Iv zw,iązlku z tym 120l'istopaida telg'o Toku wypowiedZliał pracę w Kochorowie ,i prze-prowa.dził się do Belpl.i:na. W,e wr,ześniu ,1969 If. zrzekł się l#:lbos<iwa, przesz,edł na kan.oon.ię j otrzymał tytuł prałata. Praca w aham'kte.rze prOlooslicza .i wykhdowcy semin'1l'yjneg·o mocno absorbowała przeszło 40-.l:ettnieg,0 bada'cz·a li !Jla'UkOWC.l.Mimo t{) nie .roni·C'Chał poczynań nad gromadzeniem da1szych materi'ałów etn:ografkwye.h z ca.leg·o 'obszanu językoweg·) :kaszuhsko.-pomorskiego :i nad ,ich n~łUlk.()'wymprzygotowaniem do dru~u. Chętnie' 'przy tym .kor,zy;stał ,z pom,ocy księży, kle:-yków, informatorów, j'ak np. Bernalrda .1 Ma.riti Pst.rongów, Stefa.nii, E:g'ona i Ireny Tka'czyków z Pelplinu, <Ci przede wszy~tkim .swej siostry Hanki, ,któ:ra np. dolkonywała korekt pl'ac wY'dawIDli;czych.Jeździł w deszczu ,i u,pa,le od pIeb'anii do plebani'i, w ~tórych zb.ierał mate~i'ał od proboszczów, 'Cioskona!le wającyc.h ,s.woje parafie. lub z których robił wypady do .in.nych w,iosek. WyróŻIl'iał się ła1woś'C.ią nawiązywania kontaktów l ,ludŹm.i, z którymi rozmawiał w ich :gwarze. Stąd też rozmówcy -poczytywali ,go za "swojegoJ człowieka" i chętnie udz,ieJ.a.li mu informacj.i. Nie ko.rzyslał przy tym zŻ<ldnej pomocy iinans,owej państwa, władz kościelnych czy też innego mecenasa, z ,żadnag,o dodatko\VO wolnego 'CZ<lISU, poza ustawowymi urlopami czy feriami sz,kOllnymi. J.est mec!rą wpros,t lll'i'emożl1iiwąomó\\"ić ezy naiw£t odokł.a,dnlił''wy;li>czyć:..voSJ:ylS'tkoie prace naukowe i inne ks. dr Sychty. T,rzeba jednak ·stwierdzić, że w skład' jeg,o różnorodnego dorob~u liteooko-nau.kowe.go wchodz: łączl'1Iiekilka'lla,ście ks.ią- �429 In Memoriam i ty,lei. artyJrułów ·i rozpraw naukowych, o,puhl:ikowanyc.h w taki,ch specjalistyczmy,ch periodykach j.ak I]p. "Jęz}'lk ~Q1stki"', ."Literatura Ludowa", "Onornasti'ca". "Roczmik Gdański" i "Za'pislki HiiS'borycz.ne", a także w cz·as'OIpiJsma'Oh,jak np. "Ka' "2€1oe". W:śród wSpiCimhia'nych na uwagę ZJasługu'je pierwsza poo'ca naukow,a na Po:morzu. Gd., jedna z pier·wszych w P'oJ,soe, pt. DrOlb,na twór·czość ludowa na Kociewiu, staillo!wiąca :próbę ·z;ebra,nia ci.'opralC,dwania z~g,a!dek kooirewsildoh. N.iez,aJeżnie od tE'g,o wydał drU'kiem 10 pmc z zaiknesu ,psY'c'hioatdipa.s:tar<llnej, psY'dhQCh~l'U;rgi.iips.yiC.hopa·tOllQgii, m. in. Wolność woli jako zagadnienie Iprzyrodniczo-psychologic::me ora" Co to jest psychochirwrgia? ·Wystawił też szel'eg recenzji ,związa:nych z tymi problemami. NatOlmiaSlt 'do Iprac nieapulblikow~\'llyc'h należy - prócz rozprawy dokbrs,kIiej - co najmniej 8 dmmatów. Naijwięk,szym i przy 'ty;mnajwybitni,ejs,zym dorobkiem t'lVóraym .k.s. dr Syohty, niema,l dziełem jego życi.a i iPomn'ilviem j,egQ ,pmcoWlit'aści o wielkiej warto.ś<ai dh ;ęzyk'oznawstwa słOWiilańskiego ci.,etnografii pa;lSlkiej, j.est Słownik gwar kaszubskich ,na tle kultury ludowej, opUibUkowany w ,latach i\(9:617 - 1974 (6 tomów) i w 1'9<7·6(tom 7: supJ,ement). Pra'cował nad ,nim j,esz.cze przed woj,ną 19,319L, U!parCLeci.mozornie prz.ez ok'oło 3i5 ,Jat., sam, tj. bez p'omocy irmyc.h ,specjalistów, ja,k to zWyllvle bywa przy 'opracowywaniu 'talk wiJelkiego s'łowniika. ,DZli,ełot'o, zaopatrzone w ~kor'owiJdze, :niepowtalr'za:Lne pod względem bOigao1:w:aIsłów:, fOl'm' semarn!tyik:i li [,ralzealog:J.li,zawiem ponad ,25 ,ty,s. hasoeł o różn.ej wy;moWlie, ddmiana,dh .i synoniJmach, .niJe:~·miernie -ciekawy,ch, .ni.eki.edy archalLczn)"Ch (np. dla 'hasla "biJedronka" 'Okofo 80), umieSizcZJonych na około 4000 s'br.on 00 okolo 2J.'5'Oa:r:kusza'chwyda!Wl'lii'czyc.h.,W słowniku al\1to1' -okazał się niedościrgnionym konJtynuat1orem dOIdJiku naukowego takilc:h jego wieJlviICh poprzedników, jak i11jp. FI. CeY'now;l (1<1111'7 -'1001), H. Der,dowslki f,HI'5t2 -ilI902l" G. P,oblocki ,(,1'8:>9 - ~1.i9l115), L. BirsikupslkJi (,1&4:8 - !\'8I96), S. RamuŁt W8519- .l!91'3, słownik z 139<3r.) i Fr. Lorentz 1~118'70 -19i3l'7, słownik doprowa'dził do J'ijtery "P"). N.iestety, słowniiki 'tych auvo.rów nie osą kompletne, .g,dyż nie obejmują całeg'o obsizaa:'u języka· wego Kaszub, a poza tym pozoowione są fr·azeoLogii, :a więc IPowiązania spraw Jeksylka'Lnych z kuUurą ludową. Te zaś za,leiy wy,kaZIUje wielkiJe dzieł.o Sydhty, tegTl najlepS'zego - ,j'aJkwyraZlił s,rę ,prof. K. Nitsch - z,n:awcy ws.zyS!bkJLchd'ia,!ektów gwary kaszu!hs:k,i'ej. Słownika o ,podobnej wa,rtośei nJaUikowej nie doczekala się m'dna z innych gwar na świecie. To monumentalne dzieło - ,uniJkat Sy;c:hty na zawsze weszło <do tsikUiIibnicyogóbn:QpoUosIkJi'ej ;Jml'tu'ry jako pomn.i!k-enJCy:klo'pedia 'kas'4l~bsk!i'ej kultury ludowej i też jako symbol :niieI'o,zerwalnego związkJU Kaszub .i Pomorza :z M.<l:c,ierzą."Tej ImQWie, .nliera'z i1;walI',d~ji Ż'lll1I1iOlWej Vra.?!()i\velj) :j'ak naslz chleb ka5zu:os,k,i - s~w:i'erdro aultor Słownika, - 7.Ja'\Vlazięc,z,a BoLska, że morze ~pj.ewa "jej .swoją pieśń nieustanną". _ie-k Miasto PelplLndzięki Syc:hc.ie "t'ało się ośrodkiem ba,dawczym ni,e tyliko Kaszub . .ale także Ko.ciewia,na terenie któ'r'ego naukowiec ten przeżył ponad 50 lat, it W'ię~ przeszło dw,i,e trzecie swego doty.c:hcza,s'owego życ.ia. Świa'dczy 'o tym m. 'i'n. prac;, Kultura ludowa Kociewiaków, apuJbl<llkowan!ajedYiI1Jiewe fragmenitach w "Kaszebi?' w latach ,19158 - '11959, o:raz utwór sceni'czny Wesele kociewskie (1:9519),w k,tórym zo!birazawał najpiękniejszy z ,1'uidowY'ch'(jbr:zędów teg,o regionu Ca~Oiść utWQYU, staf'loowią(:ego praw,dzilwe odJbiiciLe,dUlSzy,~udu IkoCliewsikLeg,o,ISlklada 'się 'z :7 Ic,zęśd,z,wanyc,h ·obrazami. A występują w tym utworze nie tylk'o takie najkrótsze f.ormy ,literatury Judowej, jak prz}'lsł'Qwiu, IPorzeka'dła, pl'izy;powiaISitk:i,g-ad'lvi'czy 'anegdotki, :a]:f: także w przypisach Oipisy ubiorów oraz 59 melodii pOSlJcze!gólnych pieśni i taI1'ców roegio}lalny,ch. Dialektowi kooiewl>ki:emu, gwarze - jak ktoś ,trafni,p chyba określ,ił - o wi'el\"; �430 In Memoriam właŚ>c.iwooc.iachpięknej Te}Qwsik:iejstaropolszczyzny, Sychta pośWlięcił jes'zcze jedno .niep,nzecię;tJne:dz,i.elopt. Słownictwo kociewskie na tle kv,ltury ludowej, 't.rzy'tolnowe (dwa ,pierwsze romy do litery "N" uikaz:ały siędruki~m w .1000 r.). N,owysłownik, ~tóry sa.m oo'71wał "os·tat.ni:m w,ięk&zym uśmiechem w życiu", to ogromna, .wręcz niewycrerpaJ1na ,kapalnia w<iedzy 'o fdlk1larze koC'iewslkim, jeg'O pięknie i dostojnościnie tylko ,(Ua języUwznawców i etn{)Jgrafów. NQwym dZ'iełem stworzył Sychta warunki do porównań ,gwary kociewskiej z sąsiednimi :kaiszubską i borQlWli.acką. Sy.dhta, jak żaden inny na,ukow.ie'c .i badacz, ugruntował prdblemaltykę językową Kas.zub, Kociewia ,i Borów Tuchoolslk,vc.hw pdlslkiej d~alektIQIQlgii.Wynikami swych dociekań na'd jęz)1kJi·em, tej podstawowej wartości każdej kultury na wdowej, odpow.iada~ących pod .każdym wZillll-ędemodz;is'iej.szym ryg·orom naukowym, raz jeszcze wyakcentował slowiańsIki J:1Odowodludu tej ",iemL Słynna szkoła his'toryków pp.,lplin,skioh .Ja't z:abaru pru.s'kJieg.o swą dział.a,lnością na1ukowo-edytorską uza'sadniła ,poLsiki chamlkJter ·d:z:ilejów ;P'01ffi0ll1z:a, <mlitomoo:stpe;]pl,ińsJki Syc.il1.a idqptilS.ał'do t~g·o II1ZCC,z Q czlowreku pomorskim ja:koo ni,ezn:isvcza'llnym podmiocl'e i przedmioc,ie tej wielowiekowej histonii. Sychtę pasjonowIały te'ż muzyka i śpiew, a ta,k;ż'e .sztu'ki plaslyczne. Dos.konały był z niego rysownik, :kar)1ka'turzy.s.'t-ali malalrz .. Jaglo wspaniałe 'karykat'ury uka.zywały się m .. in. w czatSop,ismach zagranicznych. Na wystawie ma,larzy k,aszubskich w Kartuz:a,ch iW 119,60 r. wysltaw.ił .13 obrazów-peJzaży pastelowych, które - ja;';" .!'lp. "W'1eczór zemowy", "Łą'czy" i "KOlie Pu-dka" - z'adziwi'ały nie tylko techn,iką. ale .również PQlgddnym., szczęśl.iwym doborem ko].orów. Wyro:zem wielkJie.go s-zacoolru i uzoonia dla Sychty była W1izY1.a, jaką w Pelplinie w H~5'6 r. złoQiżył,mu ,słynny polski językoznawc.a, jellen z największYClh uczonych wSipóbczesnej POJ:siki, prod'. K. NJits,C:h,wYlraiają'c s.ię jak najprzykład:n.iejo jego cwór·czości. W 195'7 r. Sychta -otrzymał tytuł .honowwego czlon~a G'BN w Gdańs,ku Zrzeszenie KaszU!bslko·-Pomo·rsk.ie wyróżnilo go Medalem Sto].ema (19608), a redakcj·, ..Liter" - Orderem Stańczylka (1'9:69). Uhonorowany zo'stal ,n~gr{)odami.minis,tra .kul:ury i sztuki, Józ'efa Tejc:hmy (ll9'7'5) li Wydziału Nauk S,poh~cznych ·PAN w Warszawie (1'~77: naigrroda .im. Kazimierza Nitscha). Na jego cześć wybi'lo specjalne Meda,le PamiątlkoOwe, któJ'e uroczyście wręczy:l,i mu przedstawiciele Zrzeszenia Kaszub· .sko-Pomm.s'ki,eg-o (ilI97'4) ,i Towalfzystwa Mihrśników Ziemi Kociewskli'ej oraz star'o·· ,ga.rdZ:kieg·oD,ddzi.ału Towarzystwa Literacki·ego (W80). W wig·il'ię Bożego Nawdze"loia H/BO r. IkSl. dr Paweł MiiJ1e:r,proku!I.'at,o[· kuri i biskupiej w 'Pelplinie, wręczył .Sychoie odręczne pismo papieża Jana Pawła II w dowód podzięlwwania .za spre~entowalny .mu w czasie w,i'zy,ty w Po]s-ce w .119!7'9 r. k'omp.J.e.t Slownika gwar ka,;;:ubskich (w specjalnej oprawie) .. W 1'93;1r. wyróżniony nagrodą wojewody .gd,u1skiego, o.sta,tnio ty'bubem do-ktOorahonoris caiUsa U.G. Zakor.zenioOny w ziem.i kas'zuihskiej, na .t-erenie Kociewia naulkoWlo pral'ujący ks. Jrał.at prOof. dr BernaI'd Sychta" duchow,ny, pisarz i poeta, ·dzialaicz .antylhit1elforNs,kie;go ruchu oporu, najwy;J:;li,tniejszy dramaturg kaszubsko-<kooiewski, ba'da·cz i naukowiec, najWliększy folkllorys.ta KaszUJb, Kodewia i ~orów Tuchoilski·c.h, z a.ma.t,Hsikich pasji wyro,sły językJoznawc!a i Ci1:nolg.raf,dia.lektologi lek;;ylkog.raf, his'tmyk, psycho:ug, kompozyto.r, .ry.sownilk, karykaturzysta i artysta-ma,larz, a taikż'e zamiłowany turysta-krajoz.nawca, był zawsze dla otoczenia człowiekiem skromnym, pi'awYi"!l : uczynnym, pogo'dnym, szczerym .i życzlLwym. Z na \Viiązką ~pełniły się życzenia '1,ljhliższyc,h, wy;po'wie'dziane .przez nich w dnilu je@:J urodz·in prze'd 7'5 laty, "b~T ro'Zslawił Kasz·u'bów nacaly ,kwj ... ". Zm.arl 26._11. 19HZ, pochowany w Pe.J-pllinie. Józef Milewski �In PAMIĘCI "RJZESZOiWISKJ!EGO D~iJa 22 k)Wtileltnia zmalrł 431 Memoriam KOIJBffiRJGA". F1RJANcIISZiEK KOTULA (mOO -198,3) w RIZ€'sZiolwliledOlc. F,mlIllc'ilslz,e!kK'oltUlla,za'łIOlżylcliel Miurzeum Z:~emli RIZIElSlZiolwisik~ej, dł!Ulg'oi]elbni dyirielki1JOIrMiuzleUlm akiręglQ~g'O w RJZe!SlzlolWile, nad- 21l1aI]wmiltslzy llJiJe,wąltjpl'iIWli1epOlllslkJi reg1iJoirla[lisltia bi'eżąlc1eg'o Wlile!kJu - nalUlcrLYlCli€ll, b. etIlJOIglr:alf,hlisitary1k krul:tuirY,nli eisitnulclizOll1Y baidalclZ l1el~il()trllUI'z:eislzJorwlsikJielgo, a'U'tolr kJiillkud.diJeisięClilup,ralc nalulkiQIwylClh i wli,elhl s'e!telk alIitylkiułólW. Za WyibliJtJnl€oslią!?lDlięClia 'ba1 daiWClZie zolsltał o<dznalcZlOll1YWli,eLu llJal~doomi Oslmra i wyirÓIŹlnieI1Jiattnli, m. K1ollbenga, na,gnordą "Plr1oolillÓ\W"" K'l1zY'ż'em KalWla,Ierlsiklim in, na,gI'oldą im. Onclienu Oclir'OidJzenia Pols1kJi i ilnnymi. Niileł!a~wlo jleiSlt zamknąć w knlukJim omórwrri€lI1JiJubOlga'tą olsOIbOlWlOŚĆ Zma,rłego. F,ormtalllna J,ego biolgraf1iJa j,elSit dość k1rQtlkJa"Zla to nilelzlmilel1'nli1ebQigalt1aw treiść! UI'O- ,diZJolnyw Gł!olg'olwie' Mał!0IPoIIlslkJilmjalko 5j'1n ciieśllli, Ulklo,ńlc:z)"łs,elminlalr'i,um nalUlclzy!Cliel1slkiie il zOl3ltał wli'edls:kJim nalUlc1Zlj'lclieil:em.Od cLem. Był bys!trylm mł,olcliOlŚlc1i iinitelt€lsqwał olbls,eriWla!bo'rem,a w ,się k'01Idk1c:i'cJIilieiOOm ("Choid:Zli~em po ClZalSi~e peł!nienila slię o,taclza"jący:m Go ~w:il€ldie i zlbilelnailem ślrrtiiedi:e" - jaik siam o soib'i:e żartoihldJwlie mÓlwił), a ZalmlZ'€lm ty;m" k!tólry uisi,loiwał oid!clzyjty\wać w terenlie pr!zeslz&oślC'i", c'o było t'alkże JelglO m:eltoldą w w)'lcihiolwY1Walniilu mł!odlz,i:etży. Po ;funkicjli naIUiCiZy1cii'e:!a w Rrz,elsiZ!Olwi'e był -sz,peradill1c'h. TOlteiż gdy w jlUż Zlnany ze :>wy1ch za'ilnJtlerecsowlań z;bier,alcrkD- RiZi€lSIZloM'lSiklied U1cll1w:allii,łbU,tlW'Olr>zlelIlli:e wł!aislnego 'j'lalny na }elgo kmlsito"za. Odltąld n!aMą/PIiJ1a- ~tworzył. (,O muz'elum ,ami. więocj, tialkże w Po wła~ilIemu jalk p'islze - splryltowli - "z gOIwe. W ostatln1kh za'cholwać muz:eruilT1 byt tego PIOIWliękiszalny1mi Zlresiztą - zbio- dyr€lktlorem latach pralcy w M,u'zlelu:m Zir:Zielka się funlk,oji d)'lrelkitiora, by na zalsŁużoną eme,rYituirę. i tio - muzeallnJa była można meC - Z'OI.i\tał też naziwany tYlliko cZą!s~ką alkitYiworllOI~Cli KOlt'Uk "wiJe1oibiralnżQwylm". żY:Clia i pQod~t:a!wę ogiJ'0Imnyi2:h wrę:oz l'cacy,jnych. wy- w RZielslZiowie, pl1ZlemialillolWla:neigo z ezalsem na MuzCiUlm Okrę- d!ziała,!lllJość stricte pasjonaibem zlosta,ł niICizeg,o" - poJtra:fiił wOljnii'e zolslla'ł K:oltiu!a, olclzy:wlil~c!i'e,naidal! lmmt!oISl21ema patiem w 1972 r. przejść treść dzi'ękli mUlzleu:m, K,atlul!a siam pnzj'lZJnalje --'-- "IZimila!na kli'enull'lku c:zaiSli,eQ1]{,UiPaICiji wirla:z z jego 2'v1I1zelu:rnRegilona,]nego Ale jak W1łalsną zalpabii,egli~W10Iśdiąi 00 "znalkJi OIbdęc'iu 1'9135 ~wI~eżo uitlworiz'One l'CJIw:airzylsiuWloRelglionalne roiklu Zi'emi mojelg'O żyicia". ży- fUlnlkicdii na,uIClzy!ci:ellslkJiejslba'! Stalillow:iłlO to Był On Je,go iSitdbną o'sią@niięć zbi'enad~o-<haida!wClzych i pubti- .,.,R,z,els:zooiwls1kJim K!OIlh€lrlg'iem". Od P02:z.ąitiku olklu:pa1c'.}ihi't<1erlOlwslkii'ejaż do Jwńlcla wod,ny K10ltu!a pli~"'ał "Dzi,en:niJk )kupalcyj1ny", w k1tórym jalk W131P10ml~llia ("NoIwilny RZleslz:OIW1,sikJie" nr 26,5, 1'980) - ,,1lJG'tclwalem \V1i,zy:SltkJ, co zla:wliły moljle OIC'ZYi ulszy [ ... J W re,zuilta,cjIe - prze- ·;,::eż 5 tail - za:p:ilsa'lem tyls1iące kalrt, pom,iJesz,clz10ny,chw 16 pęlkarjąicylch telka'ch". Ito uni.ka,iny maltclrliaił GolklaidIlii,e pnzelbi'eg oditwarlzalją!cy OIkJup:acj'i w Jest lheslzolwslk~em. dOitąd ni'e wylk,olr.zy1stainy. Ba Wloljlni~c, jajko pracolwnlik działall:no!ść ba,dalwc:zą ~eg.o regiolnu gólrilie : p:;rd muzoea,lny, naloi,siklU na wszyISt,k1o: dokumenty p:ilsane, Pllzedmioty luclJciwe, na,r,zędzlia" wYlP'0lsIażen1ia wnę:hlz powie,rrzlchnią, 'iVY;:1}O\wne "znaki ziemnyoh, nieZlWylk!le slalmeg]o Slilebii'etnzy inJtenlsy'wną na teI1en'i,e ca- inlt,ereslUlją~'e Go PuS'Zlczę Saln'Golmi'ers:ką, olkol!I~C!eRz:es~olwa GraiZ Poldgórize. ,i1nt'erelsuje s!ię kap,]liczlkami, ~\\ryielcik~mi sa'!<lrailnym, arlcihliltelkiturą lu;dclwą 'yałów Kqbu,t,a r'ozJwinął muzerulm, a takŻJe dla r.zeS!Z'OiWISlkliego, z połolżlenielm subiregiolny: bada ". wje dla przcl.ilz,łolś;e,i" pJ'zekopÓiw, ru:iln, nalwet rni.ejslc s.z!Juiki, w ty:m sz,clzeZibliera rz,elmi:eślln,i'clzej, iJtd., ś:le,dizti ś,la:dy kulitUlr'olWle ulkryte buaolwnli:clt,wem Z pł1cita1mi włąoZlnie, mOnumEinlt:a,I,nym, fraiP'ulją slzlcz1egóły tqpOlg,raflilc,zlne w pątniiic'Zych itd. Nigldy Go - ja:ko polsta!cli j1eclinaik w fos, oder- �-432 In Memoriam :AOIdz~wilać Go było moŻina co wi'e1ow UIln!ileijętn!ośai wylSlziuJkiiiw.aniJa loilmJ~nY'ch wa<n~u aid lUIOZli, od ,,0z~ClWli€lk'a regiilcIIlIU". k>rotnli'e m:iaiem moon!QŚć oIOOerwQWilać anfO!I'maltiar6w i dd nliJch poltI1Zl€ibiniylClh'ilnJf'OO1l11alcj1i. Oeiliem pos.zernen:i(). WYiddbYlwaniia dany'oh z hatdań teren'OwytCIh, UJi4ąldz;ai K,dbuiLa pnzez SIZIeIr€jglait tJ7JW.oibozy z ud;ZJialem stU!OOnitów i na!UJkiO/WlCÓlW z różmycth OIŚIioIdikqw kiradIU. ,Wjs.zylSitlki.e te bajdairria w MUlzeuim, byiy aile t'alkiŻe we srz.iClZlelgÓł(Jlwo dolkJuJmein;\ioiWJanei giromaldizone włalSlnYJITl a[1dhiiWlUlm domolW'ylm daw<C[ze, wynLkadąc1e z nich p:rolbi1elmy i i\V twórclZioścli pilsalI1Sikliiej KiO'tiuH w siZle~ ł;iłY~ZiOYdh, opra,c,ojWa'ń :ślięciu pOlzYlQj>ilą~zjI1lie. :KOItlUila sita.I hi'S'torYik,iem tury, byl na,zlwał sf;nJidyijll1yx:h i k!sliąriJkl<lJoh - kaŻldego pełnym tego hilsrtlQlfylkii,em kua'tury hilsrt101ryikiean luid:OiWym, Luldio!W,ej. Naide;r dllUg<l 0lIxa,c,OIwylWalny:ch przez Koibullę. WISlzYl~tlkie OIlle budZli,ly śiWIi a:dClZą lii:clzJne i<c!h I'eaeln~'e. I1dkIU do kJillkiuidiz.ie- SikJiwa ZIl1!aCiZenJiu, Był zjalWlilslk slPołe;azlnIO-lgoiSjpoldalfcZY!CIh relgiOllllu, e:tnOigJmd'em, ter.eI1IOiwym - w I1Iie ty.llku KiOlUUlm. Zi1llś wY1l1iikJi ba- pooltiulla:ty:, ZJnadldQlWlał'y ulZe(wnętrizmiiJen.ie alIitylktuław s,prajWlOI7Jda(WlazYIC>h, puJbd,iIcy- Slię wÓWiClZJas I'eg]i1on:allliJ&tą w wie!lu baJtia,wcz'e hii31to.ryikliean je~ ozy - bY'lalby jalk tiU sam klulS1iebiie llilsit,a temaltÓiw ŻY1W1eza'iinrtereisl()lwalnii.e, a czyn, O tyrrn o'kir.esi,e bialdań salm KJOIt:Ulla taik Slię wYIf,a.ża:: "... pląitJallem się po me'0l1><lIl1)'1mm:i WÓjWC!ZaLstel'lel1!lie, 1dóry pó'ŹinIie(j pazma.łem jaJk: wła5lną ,ki~,z,eń. I S7JUkałem j.aik l.egenida,mego klwUaiI.<u pajp<I101dih'iLSit'Oró..i alr,::hiiwail'no-ib.iibil1i!oltecznetj" al,e włamie tIeii fit a ł.e:j; błąlka~ąceó sta,rych dr'olgaoh, stawkami nie ted w.ieilldej. S1ię po zaiPOlln.I1!ialIly>Cih g,ru:Jidiz4s!kach, kJaioozolWii!slkaK:1hi kJOIŚ!ai€lli~slkach, pie i jelZ.iolrlka:mi, !PO pa,ry:da:ch, 1... J glCliza.e.slię z'alPaldałyk!OIślcI~oły S1t1<l's'zyro, nad i slkąd polClholdz.ily j-ę.kJi diz<wOInÓ!W. g;dizii'e ktoś zalk'OiJXlł O~T'oImlDlC sikamy, (';RnoflHe" l~J1m79). zam.or,dciWl<łł kJOIg'OŚi zalkopał w samOltlD:e<j mogrile" W !:altach kie'runek S:Z'e<ś6dzi€isi'l'tYJdh illlstęplurj:e ha'dań. pałęY;alo olśnienie", w [... ) Gidy doltąjd - ny, wiell'owa'I1S1t'WCllWą I1UliJnę, umiJelją!cą Odtąjd ten, iYJikv do kuUury, na inny, ,;ZJbiilemł€1ffi to, poglęhhlll1Y 00 Silę nliejaik'c Klobuila który ,,sial poiożył się na1ibaTldZliej od(w;ielcflll1:Cij tiraldyc'j,i balrlWinie i żywo opclW1iaidać, głÓjwtny nalCiiiSlk blaidalWiClZYna j'a1kJby £olikJlor, Zlwła(SlZlC7JasłOiW- k'ode!k1s:em ZI<ljWIilelr'aJjąicym WiSlZYJSIUko,co "jest zroZJUJmJienli'a lu!d1owej jalko talk W tlejr,elllIi'e inaiclZJed jlUż 1JeI1aiZPo:jlll1lolw8Jny;m zibli,OII1n1i:Cę aI1(.~hetY\PÓiW:,W1iJęcm'iltaw, symbOlIi, l€l~d. kUlL'tJu'ry w ilSi'OiUn'YIm imełłem , ,z;ara zeJm na:nzę:d1z'iem ku'ltllliI'Olweglo u U· KoitIUJN reclnielnltaiClja sialm pnzY'ZJl1!'ade- pod nia,gami, na cZYim moona 'Slię było poitJkJnąć" l,... }, to ,;nagle blY'Sk, kiJedy to ,,'teren mQich baidań pIOiw'ieriZlOhnJiJQwy;c;h pI1zemien;ił Slię nague czyta,lo Slię z z'a'PlilsalllejkiS/ięgi". pisze: "oOId\k,rył€ll11 l..,)oglI'()Imną podań". jalk lUidlolwed. ogóLe". W1iedzy ° glłębolkilC nie dzie<dZ!iną ClZwlWliek,u I'e<gIioDJallny:m, ale samqpOlZJIla1nia, "od6'Zlui!m'nlia Odinailaiził pGtrrebn'e ZafalSlCY'noiWał suę ową s,i,ebie" w I1Ii€!pis'anc'j. wall1tlOlśloi pOIZJITaIWlC~Zle tkJwią1ce 'w trady,cji regJiona'lnej, 'a za,ra~Ziem jako l'odalk tegiO t'en:lIllU ~ wątki w]ialimy,oh ko:-zel1li kultUiI'O/WY'ch. K;i'erqwalny wyibOilielm "zJoItyidh mY;ŚI!,i" Ludi1Ji wie~kJi:ch, jak np. poiwfiedrL€Il1Jiem A. EiJnlSitei:na, że .,'Wy;oiblraźnli:a jesit waŻlniedlSlro od wie;d!zy", sibWlor;zył Bob,ie właiSll1e dyreikitYiWY ba,dalW1CIZiO-IPOIZJllajWI(lZie, kJtó.rym z:<)ISitaił wa.lffln'Y clio końcu swy,::h dini, o .kltóryoh talk ClZęsrtlo się wy.ralŻal, a któr'e sitaly się ffilotol'em Tlueisamo'v\rlite,j w:ręc.z Jeg,o CllkJtYJWlllO!Śruhatda:W'c~Zlelji pulbiHikalCy;jln€li. Nie mając w życiu ża,dm~;go miiis'tlrza now'iSlka tu:'y w ogóle. Śiwialdiclz.ą czę."te na w tyrrn zaik:relSlie, KiotUi!a badalWlcIZielg:~, k'tÓlr'e oeclhu;je własne około o tyrrn Jego 700 pozy;ajli. ohf!iite saun włalSlną drogą J;e.giO puJbltiJkalc;je, LiJcZirte z wynW1:wni:a. N,i'e byłio d:OIs!Zieldłdo W1sIPÓik~esnCig;o f'oIlkl;OTY;Stę i Og:Ói1ny dmdbelk nliem'aU ty;glddnllia, Kiotulą taikiegiO uln;trOipoloiga wylwiia'dy piJsalrlSlkii KlOt'uiLi mOiŻoo by w kltó:rylmś s1akul· i rÓiWlnlie SlZacqwać z !loIka,1ny:ch 'tygod- �In mków - z rzesZiOlwskilmi KcibuJ,i, bądź opa,rty na kJ{~wainiem Slię AJutOfa 433 Memo'riam "Nc~inami" na C1Z:ele- nie uJm,za! s,ię jajkiś zJbi'e1rall1y;ohpm'e1z ca,lie ży,c,ie dalIlY'oh, bądź do bi.eźąJCY'c.hwydatrIzeń, .p,roblemĆjW artY'kJuł będący U'SitlQlSlUlIl- i S!pDaI\V:.Samo prYlWaitne <łpc.hiJwum domolWe KGtuJ1i btiJżej dotąd pmzez Jlik~ nie zim,wenltairyz:QlW'ane jesrt: o1blr.zYlmi.e. Sam KQ;tJu,la wY\dizlielhł kJie:dyś w nim 12 pambh, łącznli€ z o~nOlffiIlyrrn lJel5Ili.łWJelYlW:la"'n~Cih naigra i) m'a@I1e!t'oicirJ'OfWYC.hGwecUug J>eg]Os'za!oUJniku ty1ko ilelh ;prz'e1~ranLe za:jęłdby oJwIo 200 gQd!z~n) oralz z .róWJnli.eż HCZlnY9h 1JbiOl113!Ch zdl.ięć i neg-altYlwów flooog.rarfii!ClZJn)'cih.J€ISIt t.o alrdhilWulffi przy!pOlmJill1laaąlCleiJSit·a1:niez!bilQfy o. Ko~- berlga. N:a'j'W1iękisIZ·ąW<llgę pr.zywią,zYIWal K,OIuUIa OOzj'lWlilś0j,edo .kJSliąźek. Wydał ich ak. :~O, W'SlZY'SJt:kiie w'pi;,<.lne ullUlbLonJ1m pl1ZJeZN;eg,o s:tYlk'lm ga{WędiiialrlSlki~m. Do na;jha'ndiiJej .zJOOiCZU1Y't:h n.1.leżą (ty11ik'Oz O'staIt1I',iego" "f,:,1k!bry!stYlCi?JIH~gO" CikJreSlu): Hej, leluja (.l~nO) Zibiióc llrlY;SIk:1"yth w t·el'i&"je teikJsltqw .Jwlęd ~ielQkiIch poic,htO\d7JelnIia ś.re!dnii()jwlie:ctzne:go; Znaki tej samej Odc/wdzq.ce CIa pQlplf'z,OOr.,i,o;Po ślady zatrzymać RzeszowsJcim w Podgórzu pamięci (]9J7\6), leżąca błądząc, reportaż na histo- (19'7'4), wirz..ja AUi~C\ra .kru,~tlU\rynQg!iKmu nJalwelt z ok!neslU pańJSlt!wa W!~ślatn, Osltat- ryc.wy nio przeszłości. l;n.ii uka:wly diwj,l' j.elSlzClzlepo,zyc:je: s,i~ pi'zed obrony Ta.tairami, Dr-elZ Chłop'i Miasteczko, broniLi rw się przykl(ldzie sami - rZleoz o ś.ladaich Cto,gowa Małopolskiego i jego sąsi clów. Próba b,iografii. J,e;"t to ClrYlgiiUa1na lTIIol1!c.~na,1lia,n<l\PiJSaloow drużeJ mienze z a,ut0pB}i, ddtY'C1zcl'OO kuUiUJry traidY'cYljnej rcdz:;meg'o mi'aJstelCl2lka KQtruli W jednym z 0i5ltaJtirfLch wy'wiaidĆiw KJcrtlllila wyzm-aj·e: "Na'gjl'olffi'3IdiZJił'eIrrl tyle dÓlb.r, że roz..oocz·ę~a się Po pwsitu dlaltego, dla mll1ie nawa aby to, c'o na~mmadzi'łem" jaik w tJl'anls>ie, choć u:dręilffi, slię wylstr2Jelać., n::iwa pOŹJ1eĆ o~a}wi{)fść: i.eby żyć jalk nad!d~uźeJ. i prze~W1Cłr:zyć 113 kis'iąŻikii WSiz.y1s.bko ("Pro:t1He" li2/1~9). O:Startm!ie ~eż llata pralcGwał gorąJCiZl~0!W10, ooraz bal'dz"ej nalrzlekaił !1Ja dolegU,wo.ści. OdslZJe;dł z pióf'l~JlTI w ręce, kiedy chci'ał tyle je.sIZICze Old slielJjie pnz€lkiwZJac. Oddał teIŻ ki,l,k:l dallSlzyc,h ks.iążek d, (kuJkJu, m. Un. U źródeł Jl(jjliklLc:lrylSl1;y!L1ZIl1iCl, uJk<llZ,ują'ca je[go f'3l~'cY'na!l'J.ię !loUd-wem, sposób joeg,o bad:ain:ia i ilrul;.e.IlPf'eW,cj1t, Orl'aIZObrzędy, kltór€' u;ważał za najj'epszą SlwąkJslią;i.kę z tego zalkresru. Pton?ldto. w r7J€lS,Z!C\wtsik1i'eJ K'AiW zrrraj,diU.je s:ię -pona,d ,'}OO-!S'1.ro!'!IiK.'OIW'e dzieŁo oceniona żY'dia paid t'y!buIem Tamten Rzeszów, entu,Z1ja!S:tyaz.n:i<e do wydialUlia pllZiez pmd'. G. L~budę. FranClilszek ~ot'Ul~ był z racji s!w.ojoeli/1l~eZlWyI~~ tWÓ11ClWŚClipow~2Jechtnie znany. Ocliwi'edz<lJLi Go nie ty:llkJo s'pe;Clj~l'tśai z Pt~]SlkJi, zk\tórylffii u(bnzyrrny!wa,ł sitałe 'k!ont.'1.kty~or,e5lpC'ndel1J(;Ydlne i z nli~Óirymli nyc.h z za,gl'alni:cy: z ~, bH:iJ€\j WlSlpóljpralcowa~, a,J,e taikże w,i'el,u uJC"Z'O- SzIw~C\iIi" FlimilattlldJ~i, A:ng1DiI~,USA, HloJalJ1idi~., Węg;ie:r i bracia. Pn;ez Vv'SizY',sbkJtlCih t~aInY był z naU!s~.z.erlSIZYJffipddiZlilwem i u·z.naJI1iem. OsJabiśc.i·c OIdc'ZJułem bo~eśnie odedŚiciie FI'aJooiiSIZJka KioJtiUJ]i. Będz;Je mi Go brn"k>owak,. Ueż to rarzy w oiątgIU dzJi,e5liJąltlków jlUlz j'M r,Wlm:a'Wi~ai1iiś1myz sobą ,pnoi'o'l,em<'\'l1hi pasali baJdaM'IC'2Jej;jalkrżeż crlęis to d:ziellM slię zje mną o JeS'o l:ilstOlwinJiewlS1ZylSlUkimti 'swcim'i Q1sliągnlięc:iami, Zlalmi'emeniami, k~cirpo!taimi i pr'elt'eJ1!Sa'ami do llUJdzli. POZi~Sltad'e Jeg,o spuścaJzna baiCialWlcza, dZliclo ca~ J€IgD ŻYlC1iJa" e;felkjtnli'elsipo!tYlkJa.nej W1ręCIZpaisdli .życiowej, d7tie!'o wy1jąibkoowe, UinJilkaJbne, nieJZJa5It~LOOle dZiie!lo, z którego będą -czerpać pto!ml'eni<l c.isz!ka K:itlUl i? ba,dac1ZY. Jalkli.e j,ednJaJk będą l,oIsy WlSlJl<lII1!.iałieg;o a,l'ChiJWlUlrn F:n~nJózef Burszta Blri:ższe dane biqgra,filCiZJne a działa,lnoślCli baidaiW,clZe;j Flral!1Joi!slzjknK'o'truh z,najldZJi\e Czyjte!lJnJk 111. in. w n.alSlt~PUljąiCylChpozY1Cl.iaJdh:"LUid". t. 57" 11~~3; PiraiCle i Mialt-el'iaoły z Badań EtnQglra'f'k 7.mYlC h,. RZi€iS:Zów 197:9 (tQJn po~ięc:<Jll1!Y F. Ktatuli) 1979 j nr 1, 1980. ~8 Lud, t. LXVLI .,PmWe" l1!f 12, �434 In Memoriam WL.ADYSŁAW JEZ-JARECKI ~19121- 1:9!8!1) Dn~a 2'7 maja l'9i81r. zma'rł dr-Władysla',v J'eż~Jalre'Clki- etnograf całym sercem !oddany sprawie ku1tuI"y ludowej, zasłużolny muzeolog, specjalbta w dziedZJime rze'mio!sł Iwdow)'1ch, naulkowi'ec i 'pm'k'tyik. Należał do pClkCilenia,któremu w pierwszy'ch ,lat:adh porwoje'nJn)"C,h przyszło we w;;pó~pracy z ,mistrzami dyscypliclY budować zręby 'Wspókzesnej elmog,ralf,JJi nowoczesnego muzealnictwa etnogr;afi cz.nego. Plrzys'tąpił dr) :tego dZJieła i konsekwentnie realizował je prz-ez cał'e ,życj,c w pl'Ześw.iadczen:iu owa· '(he za!gadn:~enJia,z ogromnym po'czuciemodp()wiedZJialnoh·.i, którą rcprezenbwał n" ,co dzień ,i to we wszystkich swoich dziaŁaniach. Położył szczególne zas~ugi na polu mu'zealnidwa etnograficzneg'C) pra1cując prawie trzy dziesięciolecia w Państwowym Muzeum Etno,grahczny:m w Wars'Zawie. Jego dorobek na tirwałe Wlpi1sanyjest w ,histor,ię tego Muzeum. a więc i w hi:s1o,rię etnografii. Urodził się 27 września 1I912l roiku w Tarnow,ie. Norrmalny tok nauki przerwany został przez wojnę, w czasie której stanął wśród sz.eregów mlodzieży walczą('·ej z okupantem. J'ego osobista skromność przyczyniła się do tego, ,że ta piękna kalrta życia była mniej eksponowana, na pierwszym bowiem miejscu w żydu s1aWlał dr .JeŻ-Jarecki pracę, a Zlwła,szcza pra,cę naukową i spełnianie swych obov;iązków służbowych na polu murealnktwa. z którym związał się z niezwykłym wlPr'Ost zaangażo'waniem. BezpośrednJio po wojnie l Zldaniu egzaminu maturalnego rOlzpoczął 9tudia na Uniwers)'1tecie .JagiellolJskim na Studium Sł'Owial'1skim .pod klierownictwem jednego z najwybitniejszych et:lo@ra!'6w pol.;kich. prof. dr Kazimierza Mo'szyl'1·skiego. Zdobył t<) drolgą wyksztalc,e'ie, ~tó,re w PlJważny:m stopniu uk3itaHowało Jego ()SO!bOiWOŚĆ naukową. w której dmninującq rolę pełniła krytyczna ana1iza faikt6w, s'Zacunek dla źródeł lJ!c~z.pośrednil"h,do:kładne opanowanie warsZJtatu bad·.lw1C'zegoze s'Zc",gólnym uwz;'lr.;dnieniem badal'1 i pe.:etra!cji terenowych, wreSZCle troskliwo'ść o zachowanie z'lbyt."ów kullury Ju.dow0j ,lako żlródła naukowego z jed.1ej strony ,i ważnego eleme:ltu eduka:'ji r;a.rod:)lwej z drugiej. Przywiązanie do ty,'h zasad ujaw!lilo się ju,ż od pierwszych la'~ studiów. w cza'sie których rOZipo{:ząlwS1pótpracę z ówczesnym Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie dokonując badaiJ penetracyjnych i ZI1,kupów obiektów mu zecl1'n y,ch na rzecz tej instytucji. W styczniu 19.5l r .. ,po przenie.sieniu się do Warszawy. f'OiZ1począłstałą pracę 'w !11UZEmmstając: się bardzo szyb:-(o jednym z !lal,i.b:udZliej zaall,gażowanych i odpowiedzialnych pracowników tej pbcÓ'w:ki. Cha,raikter zainteresowań. zdobyta wiedza etnograficzna. która w HJ53 roku z'lStala uwie11czo;la uzys:kaniem tytułu magi."'tra filozofii (s.pecjaliz'l'Cja: etnogra,!'ia z etnologią) oraz �In Memoriam 435 \vyrażnie manifestują,cesię zdolności organi'za,cyjne sprawiły, że szybko ubarczony został funkcjami kierowniczymi. Już od ,rokul:953 sprawował faktycznie kieI'Ownictwo Działu Kul'tu.ry Materia,lnej przyczyniajcłc się do szybkieg.o rozwoju 'tego działu, a zw),alszcza powiększania jego zbiorów. Bardzo istotnym wkładem dr .Jareckiego na tym stanowi'sku była praca koncepcyjna wyzna:czająca kierun,~·d dalszych poszulkiwań badawczych Działu. Wiele czasu i uwagi pOlświęcał równie'ż zagadnieniom wystawiennktwa .1 popularyzacji etnograrfii. Opra,c()iwywał scenariusze wystaw, wf1półuczestniczył w realizacjd szeregu ekspozycji, od s·amego począt,ku był jednym z najbardziej kompetentnych twó,rców koncepdi wYlsta:w stałych jakie miały być zurganizo:wane w nowej siedzibie muzeum na ulicy Kredytowej. Obowiązki i zajęoia muzeailne nie o'słahiły ibyn"jmniej ściśle naukiCJIwych za.interesiowań dr .Jarecki'ego. Kontynuował bo,wiem szeroko za,kirQjone badania nad kulturą materialną Mazo'Wsz,a i innych regionów P.o'lski, ze s'Zlc:zególnym uwz<ględnieniem rzemiolsł CJlpartych na podstawowym s'urowcu drewnli,e. Był autorem szeregu pm'c i a1rtykułów naukowych oz t0g,O za:kresu pub1ikolwany,ah w "Ze:szytach Pań:s1lwowego Muzeum Etnolg.rafi1cznego w W:anszawie" w "Ludzie" i liJ1JI1ychczc;sopilsmach naulkowych. W 19164r'oku cJiJwDrzył pnewód doktorski na Uniwersyted,> im. Adama MiekTiewkza w Poznaniu, gdzie pod kienownidwem prod'. dr .JÓ:zeil'a Burszty oplraoawał i obl'Onił w 1:9'67 r. pracę doik'bolTslkąna temat prymitywnych technik obróbki drowna w polskiej kuHu:rze ludowej. W tym też roku powołany wistaje na odpowiedzi.al'ne stanowisko Kurat.ora Zespołu DzLałów Etnografi.l Pó,lskiej i Krajów OŚClLenny,chw PańlstwOI\vym Muzeum Etno,grafieznym w Wars'zawie. W okresie tym poświę.ca sdę z całą pasją I)adaniom terenowym olraz konceptualizacji i reaJi zacj i o,pracGwywania zbii,orów m,uzeum z zakresu kultury ma'ter,ia,lnej, Wspólne z dyrelkcją PMiE prz)'gotowuje plan zalg:ospodarOlwania nowej siedziby muzeum przy ulicy Kredytowej. \V kOllejnych latae'h osobiście kieruje prz.enosz,eniem zbuorów muzeum do nowych rnagazynów dając dowód sWY'c,holbrzymic,h u~iejętności organizacyj'nych. W lalach 1'9'72- 197'3 podejmuje nadzór nad przy,gotowywaniem wysbw'italych ze szczególnym u\vZlględnieniem wystaw polskich . .Jako «utor scenariusza i realizator wstępnej, ale ba,rdzo istotnej części wys:tawy st,J1ej "Tło historyczne formowani/a się polski,~j kultury ludowej", przyczynił si'ę do po· głębienia i upowszechnienia wiedzy dotyczą,cej podst<lwowych etapów rozwoju kuliury ehłops.kiej. Na podkreślenie z,asługuj.e rÓwl~:eż. zaan,ga'.żowanie dr W. Jareokiego na po,lu działal,no'śC'i społecznej. W począ'tku lat 70-tyc'h wstępuj.e do Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego poświęcając slwoją szczegó.lną uwagę proble.mom ochrony zabytków kultury ludowej i rozwojowi w.slpółcze'snej sztuki ludowej i folkloru. Orl pon"d dwudziestu lat był już akty'wnym dz:daczem Po']iskiegiOTowarzys.twa Ludoznawczego piastują'c szereg Odp:J\V1iedzLalnych fmikeji w Oddziale Wa,nszawskirn oraz w Komi'si'! Rewizyjnej, a ina's'lępnii1ew Zarządzie główlny;m TownlrzYls:~wa. Podejmując szereg pmc bddawczych, ul'zes'lniczą'c w liczny'ch ankietach i pracaeh przy "Polskim Atla~ie EtnDgrat!i,c.znym" wniósł swoj o:sobi.sty wkŁad na polu pracy n,mkowe.j PTL-u. W tym samym ok:res,ie współpracGlwał z Katedrą Etnog:rafii Uniwersytetu Wamzawskie!}o prowadząc zajęc'ia Le .studentami, przekazując im .s!woją W]iedzę i z,a.pa!. Szczegó1lnie jednalk cenne byŁo jego kLerow:nictwo naukowe ksz,tałtujące postawy do'świadc:zeuia muzealne pracowtli,ków ,Pań.stwo1wego MUZleun, E'tnografic.znego w Walr:szawie. .Je3t t'O może mniej wymierny wysiłek, leCZ niewą:t,phwie po.zo:s1a:wi,łoni trwać bę'dZlie s.zczegóilni:e wydatmi'e Qwoc1ują,c oS'Iąg.nięciami wie,lu uczniów, których w tej pracy wy;kształeił. Przekazał im pI1zede wszystkim pietyzm dla tradycji, po':,za!tliowa'JJ'iezabytku i obowiązek rzetelnośd w jego �436 In Memoriam nau~owym (.pra'Clowy;wan~u. Dużą uwalgę zw,ra'c,ał ząwsze na aktualne, kultur'Ytwórcze z.na,czeni'e pra'cy muzea,luej, na pOW1iqzarr~epracy muz-ea,luęj z życ1iemoodiZliennym i bieżącymi polrzeb.arni spolecZJny,mil. Ta więż ze w,spókzes.nośoią, poczuoie współoidjpowiledzialnaścli za wSlpólczesny obraz kru1tury ludowej, zwrócilCl .Jago uwagę na instytu'oje bezpośr,ednioO kształtująlce 11ZJcezywislt,aśćw tym zakresie, a zwlaszcza na Zf1zeszenie SpółdZlielir:li Pf1zemysłu Ludowego i Artystycznego CBPELIIA, z którą współ!p.raClował nieomalOId pierws'zych dni jej powstania W roku 19,71:l Z1decydClwal się os!obi.ś'Ci'ewe,s:p.r2!ećj,ej dziCt1ania przechodzą e do pm'cy w tej ir,sty;lucji. Pełnił tam, aż do dnia śmierd, :fiunklcje KierO'wHilm Dzia,łu Nadz':lru Ar'Lystyc.z::,a~o i Etnograf,k,znaglo zyskują'c s'obi'e szacunek i uZlna'llli'e. Trudno j'est w tak krót,k:ic!h slowa,ch przekazać wiedzę o doruhk:u całego życia dr Władysława JeŻ-Jclroecki-egl . .Jest to clorclbeik zna,c'zny i wid:lS:troinny. Star10iwi on cząs1Jkę hlisitorii pol'skiej etnogmifii, f~agment de,rabku Po.lsikiagl) Towa;-zystwa Ludozndlwczego" z którym zawsze CliU!się serdec,znie związany . .Jan f<rzysztof MakuLski UMARŁ .JASLEK . .J AN PLUCIŃSiG (189'7 -1,918:2) Jan Pl'ucińs:ki urodzilł się 13 IV L8917r. w .Ju~golwi.ę ,n.a ~piSIZU, w rodzinie mi:ej,s'cowego Dojnika. Pienw:>zą naukę pcJb:ie.rał w pamfi.a,jn'ej s~~kol'eludClwe:j w JurgJowi'e. Nau!ke. 't,el trwał,a pralkty1c'ZInietymm do ,wliol:>ny,gdyż od tego ,czaISt! ['oidzice za tru'dniaJ i diliiec.i do pra'c po.mocni1ezy!oh przy gospcldars,t:wie . .Ja'k przedstawiała Sfię ta lnauika, wynilka z pamiętnika PI'U('iń.s;kiil~go.Naj1częś6ej stois'c1wa:nym środkiem pedalgqgi'cznym była tJ1zdna. Ponieważ .JUl1gów diokiońca I wojny świ,allowej należał do Węgier, stąd pnzyllus uczenia :>ię języlka węgliet,jkii'ego zupełnie niezt'ozumiałegJ dla dlzjleci. Zylc!iem ICZ~OiWlielka ezęslt'Q 'rządzą przyljXlldikli i tak było zŻYiCllem PJuoliń.s:kiiego.K'i~km studen:tó,w z Krakowa wyib'ra'lo .,'>ięna wlaka'cyjną wyaieCiZJkęw c'elu 7)wiecliZ!enia S;pi,sza. Studenci ndlwiązali seI':ioeczne slloS'Ulnikiiz rodiziną Pluc.ińslbclh i dliięki i'dh pomocy .JónEik domalglający Slię ::iCjig)Jeod l1CJdziców,aby oddallllo g,o da szjkól, dosllał się do Zakładu ks. Siema:Slz:k'idla biednych iCJpu:sz'CZonych ,ehłopców, prowaidzcJlIJJegoprzez ZJukon k's!ks. misljcmarzy w Kr,a!kowie, gdzie otrzymał mieszkanie, utmymani'e i opi!ekę peda;gogic.zną. Zatklad ten PI'Uoiński w:>pomina dobrze, otworzył on pr.zedehłopcem nOlwy, polls:ki świa't. Stąd Wy1S'zedłP(jllakiem, a w przys złaś'cli gorą'cym pa tri'otą, który spra,wi1e pCILsk.ośaiulkocha,neglO Spislz.a P(]ŚWiQC!l!ł całe SJwoje życiie. W 11910 r., mies!zkaJjąc nada'! w Za1kta!dizi,t:,wpltał j1alko z'CJJ()lnyuczeń "Idenowdlny do FHii Gimnailijum św . .Ja,cka pay Ull. Sta,!'owiślanej.. I\Vybll'c:h I wojlny Śiwi:a~toOwej w 119M D. i pa'SJtęp fircntu rCJsyjlslkii'Elg)o na terenie da'waej Gal1ieji limusl1ł Plu,ciń.i'lk'iego., wltencza,o; u'czllllia piątej klalsy gimnazjal,ne.j, dr) powrotu na wieś, g]dz,ie pOImaigał Oiwdowialej wbedy malcf' w pra'cy na ['o.lii.W.~rótce j'ednaik'Żle przy pomocy dr .Jana BednarSlkiJ~g;o., wybitnego dzia,balcz;a sp:ISJk"J-maw,;.ki'ego Zlost,ał przyjęty do gimnazljum w NqWy!1ll Ta,rgu, W 1~15 r. wstał alsente·· rowany i wklrótce s!kierowa,ny na frrcmt w],r),.,lk,o~a'ulslt['iacki. Rwnny, prz-ooywał w ióżr.yeh szpi'tal1a,eh, a po wkohczenii'u diZlhłatlw(.lj.Emnych znalazł s'ię \v KompaniJi �In 437 Memoriam Slpi~o-O.rffiVlsjkJiej Sltnzeków Podhail.ailliikJilch ,Zarnlzem ,oddał Isię ,tnwdnej ,i ntiebeztI)ieczme:j pra'cy w Terenolwym KomWs'wiad'e PlJ.elbiscyloowY1rhw Biake. Dz;iałaiLność ta pO/d faŁs,zy'Wym zall'!ZJuit'em mClrld~stwa ŹJai11ld.alrma w JurgOIwie li dwu na,pa!dólW z fbtWln~ąIW rE~kJudoplf!OIW~dziła 'W 119,20 r. do uwięzje!1.i<a go w iKeżma.l1kJu prZlelZ żmdarimer:ię 'c.zeslką. Dzll'ęki interweruajli S;1:il'OIIlY pOiLslkl1ejIi TIJi€lSlt.l'uid.z',,)'lym ,zaib'iegom ma:tlki, Ul:tÓira'poPuls'za·hl rui,e~'~i z'iemię w IspraiW'ie ·llJk;odha;neg·o Jbn:us,~a, L·x/bl.ł IZwo1ni,ony. W Imiędzyc'ZIasj,e ukoń.c,zyl si,:;,c1'l1ą iklla,sę .giJmna;zj.alną w Nowym T'atr,gu. Po deiCY1Z.j'i Rady AJmba:sa.o01rÓWw Palryż'U w 119020 roo ,kltóra p.rzyzrrtała Ju,r,gÓiw PO'~Soce,}.eclzodctięia ,g<QOld należil1Ie,jmu ba,zy go~iPoldatr,clzejw TaItrach, w lils'tOlpaidJzie1920 r.cJbjął s,tan:olwliISlko nauclzydela w dwu:klasolwej sZlkole pOiwszechlnej 'w ŁapSlza'c:h Wyżni!ch na SpiSZ'lI, P,o r/orku ,pracy na tym :s<tanOlWtiJsku, dZiięki 61taJmruioOm dr Jana BedJnapsJ{jLegoO,Óiwc,zels<negositarcsty 's,priJs:kJo-!clrawtslkJiego, otrzymał platmYllJrlo,p i skierowam.i'e na PańJ&twowe KiuulS'aPed.ago,giczne Pedagogilum dr .Heruryka RCIW~i·da w Krakowie, gdz.i'e ,oprócz ,SltllJdió,wpe'd3i~o· gicznych złnżył w 1'922 r. egzamin doj:r.za1a,ści. Po ukończeniu stud/ió'w pra,c:o:wał jako nauczyciel w sZikołach powszechnyc;'h w Bnzegach i Frydma,nlie na Spiszu, a po przyłą,ozeniu JaJwOirzYJny w 1938 1'. do POIS.IDi w tejże w.~i. W czasie swej pracy na Spiszu zawalfł małżeń<S1two z Janiną RZElJ)ecką, nau'czyc.ie~ką, z którego to małżeńsbwa urQ;dz'ła się córka Ma'l'ia. Pluciński, świetny pedagog, kochający swoich ucznió-w, wychowywał ich w duchu obywatelskim, rozbudzał miłość do przyredy i reg'iGl/1a1hnej:kIUtHUtry.Za.m= brał udz.iał w wlie!u akcja,ch mających na .celu podniesien.ie pc1ZiolIT1!u wsi, w których pIa'OOlWell.Załączona bibl,ioOgraiia wy;kaz'uje je~o ~flt€'n:sy'wlllą dZJi<alal1norść. PlI'iaclUjąc na SP.;S'ZIUz'organizował slpisJki- zespół f'eatraII!1Y,który wylstępG'wał, między innymi, na SWlięctie Gór w Zakopanem w 1935 r., o() czym pis.z.e Jran Wiktor 1. 8hwile wolne, na jak1ie poz.warlałlQ mu jego pracowite życie, Sipęd/zał na wycieczkach górs.kiC\h w Thlt.ra:ch. W czasie ,dkJupacji przebywał w oko,l,ica,ch Krokowa pracując w kilku sz~oła,oh i prowadząc zarazem tajne nauc:z.anie. PlO zakoń'czeniu II woj'ny światowej pracował kolejn<J w Uniwersyte::rie Ludowym w SłUpi, w SzkJole Podstawowej w J·albłonee na Ora wie oraz jako dyr.eklt.or Uniwersytetu Ludowego w Culic.howi.e na Sląsk'u. Od l IX 1951 r. został kj·erown:i-kiem PaństwO\\,;ej Szkoły Po,d.s;ta'w{}wej w Chochołowie na Podhalu, Po szesnastoletniej pracy na tym stanowisku. owdo-· J JAN WIKTOR, Święto Gór w Zakopanem, "Teatr Ludowy", R. 27: 1935, s. 143. �438 In Memoriam wia'Wszy, przeszedł na emeryturę i za.miesZJklal w Nowym Targu Wi'az z córką Mar.ią, prowadząc staje dz:i-ałalnoś(' s'Poł'ecz1lJo-kulturalną na ukochanym Sp.iszu. .W ramach tej pracyzorganLzował w Ła!p5zach Niimic.h Spiski Zespół RieŚl1i i Tańca, pisząc dla niego r,eg1on3Jlne utwory s'cen:iclZJle,w pięknoj gwarze $ipisk1iej, w której 7cr'Iet3ztą stale pisYlwaJ. Są ,to. Wesele spiskie, I'rządki, M!udzionkowanie, PruckL, Praca koło lnu, Ogrywan.ie maji, Chochołowska L(;genda, Falsztyn. P.racując w Chochołowi'e, współdziałał z Oddziałem PTTK w Z~kopanern, a \"1 szczególności jego sekcją. Podhalańską K'OIffiisją Opiekli nad Za'byU~ami, opracowują,c wykaz za'bytkJowych zagród na z'achodnim Podhalu (w rękiopi,sie') oraz wielu zakładów przemysłowyci1 na terenie pow,i<:l'tu nowotarskieg,o 2. Przep,fcwadził inwentaryzację szałasó ..••.gorczańskich i spi,gkkh (w rękopisie). Część jego 'ce:Lnega pamiętnJik;l. pt. Dzi:?ciństwo Spiszaka araz artykuł Przezwiska mieszkańców Jurgowa na polskim Spiszu p,rzygotowało do puibUka'cji we własnym wydawni·ctwi,e Podhalańskie Towarzys'two Przyjaciół Nauk w Nowym Tal1gu. Pluc.iń5ki praQował niesirudwnie z ramieni't K,oła Przewo.dniJkÓ'W PTTK Oddziału zakOlpiańs'kii'ego nad popularyzaC'ją piękna Tatr Podhala, oprowa:dzając lic.zne grupy wy'C'ie~'Zkowe. Był aktywnym członkiem PTL l honorowym członkiem Zw.iąZ:ku Podhalan. W ·ciągu swego życ.La otrzymał wielce odzmacz,eń, z który'ch wymienia się kilka: Srehr.ny i Złat y K:rzyż Zasług.i, Krzy.ż Kawalerski ilideru Odl'OdZlenia Piol.skJi,Medal ~o.mis,jli Edu:kaaji NiCIJI1QOOwei., Inadane przez RaJdę P.ań'Sl1.wa,;pema.dioos.z·e-reg c;dmoocz,eń: PTTK, Fr,oot,u J'ed!ności Narodu, Związ,ku Nauczycielstwa Polslk:iego. Ten skromny a tak bardw zasłuż'ony człorw.iek ·odznaczał s'i-ęosobistym lIJrCllk.iem. Na krótklo przed śmIercią zapraszał do siebie przyjaciół i Zlnaj-ounyc,h,Wlrtając ich z uśmiJeclhem i Cli'eS/zącsdę z odwiedzin. Zmo rł 2 XI 1982 r. Pogrzeb jeg<l w dl1liu :j XI był wielką maniifesta,cją ku jego c7.d. Ep'i t a f i u In Na hali tatrzańs.k:iej by ległeś, Tatry Twoje umiłowanie, KołYSlałyby Cię swą pieśnią skaliste, górski,e granie. Orędowniku Spis za, w PTL-u prac'owałeś,. całe swe skiromne życie Oj'czyne-Polsce oddałeś. Niechaj wiatr haLny Ci szumi pieśni o górskliej kra.ill1;ie, !pamięć o Tobie Janie .pośród górali nie zgiJ1.ie. Barycz, azłonek gorczańskiego Klubu LiJterac:kJ.iegoprzy Związku Podhalan w Rabce Malwa Wanda 'HENRYK JOST, (Powiat nowotarski Katalog zabytków budownictwa i Zakopane) Ossolineum-Wrocław, przemysLowego 1969. w Polsce. Josto'.Va t. III, z J �In 439 Memoriam BI BLIOGRAFIA 1. Jako parobcy "On!1 Lot", R. 5: 1~24, lITr 1 "Orlii Lot", R. 5: li9I2I4,nr 213. 3. C u l y., Jurgów i Rzepiska na Spisu, "Gazeta BodhalańSIka", R. 1'4: 1'9126,t1Jf 12 4. C u l y, Łapsz? Wyżne na Spiszu, "Gazelba PodhaJań:ilka", R. 14: 1'9'216, nr 2 5. C li l y, ł.apsze Niżne na Spiszu, "Gazeta PcJdha,!ańska", R. 14: 119!26,nr 6 6. C li l y, Spis i Bukowina, "Galneta Podhala,ńska", R. 17: 19219,nr 2:2. 7. Clily, Jak to było na B-ukowinie, "Giazeta P'odhal:ań:ska", R. 17: 19i219,nr 36 8. C li l y, Jako se stryjek po staroświecku wyśpiewuwoł, "Ga,neta P'odihia,1,aii:Slka" R. 17: 192:9,nr 42. 9. M ura ń *, Jako Synlld z'.1końcył słuzbe !egionars:,;q. "Galzeta Poidha,lallislk;a", R 18: 19:~0,nr 33. 10. C li l y, Ochotnicze Straże Pożarne na Spiszu, "Gazeta Podhal3.ńska", R. 18: 19,30, nr 40. 11. C u ł y, Łapse Wyśnie, "Gazeta Podhalańska", R. 19. 19:31,nr 1,2. 12. C li l y, Brzegi koło Jurgowa, "Ga'z,e'ta Podhalań:ska", R. 20: 119,3:2, nr 10, LI 13. C li l y, Frydman na Spiszu, "Ga,z,eta P,odha'lańlska", R. 20: 1932, nr 32. 1'4. C li l y, Jak to haw u nos na wakacjach?, "Ga'neta Podihallań,ska", R. 20' 10.32 UlI" 33. J:5. Z Jurgowa, "Gazeta Podhallańiska", R. 20: 1i9312', nr 33. 1\6. C li l y, SprawiedUwość Boska, "Ka,l'enda,rz Gó.m],sikii", R. 1: 1'913'2, F,rY's,zta,t. l7. C u ł y, Spiśmichalowa, "Gazeta Podhalańs:ka", R. 2n: 1·933, nr 9" 10, lil. 18. Ga,zda ze SpilSza, IV Wakacyjny Kurs Teatralny w Wojniczu, Wspominki kursowego gazdy. Słowa gazdy przy sobótce, "Teatr Ludowy", R. 27: 11935,nr 7, 1'9. C u ł y, E witojcies Nowinki!, "Gazelta Podhala", R. 1:1 936,nr ,1:. 20. C u ł y, Dożynki i wykopki, "Gazeta Podihaila", R. 1: 19!36, t1Jf 10, 11. 21. C li ł y, Tóńce, śpiewy, muzyka i obrzóndki nase w Niemcak, "Gazeta Podiha,la", R. l: 1:936,nr 13. 22. C li l y, Tóńce, śpiewy, muzyka obrzóndki nase w Niemcak, "Gazeta Podhala", R. 2: 19,37,nr 1, 2. 23. C u ł y, Wspominki, "Ga'zeta Bodhala", R. 2: 19,37,nr 16. 24. C li l y, Brzegi we wrześniu 1937, [O pomoc, do Towarzys'twa Pcwiemn:a Pu· blicznych Szkól PowszElchnych] "Gaizeta Podhala", R. 2: 1937, nr 19. 25>.C u l y, Pocie ludzie do kościoła, posłuchajcie Boskie slowa, "Gazeta Podhaloa", R. 3: 1938, nr 15. 26. C li ł y, Spominki ze Zjazdu Ziem Górskich w Nowym Sączu, "Gazeta Podhala", R. 3: 19'38, nr 34. 27. Nasa Jaworzina, "Gazeta Podhal,a", R. 3: 19,38, nr 41 28. C li l y, Wśród rodaków za Olzq, "Ga.zeta Po<dhalla", R. 3: 19,38,nr 47. 29. Goralenvolk, "Przyjaciel Spi:sz.a i Orawy", Ka,loendarz na rok 1947, s'. 36 - 37 30. Umarł Marein [W~pomni'Elnie o MalI'lclilni'eSam.licik1im1."Przyj,aciel Spis.za i Orawy", Kal,endarz na rok 1947, s. 40 - 415. 31. Tanierze kraśnie malowane, "BoZJnaj swój kJrali", R. 3: 1960, nr 3, 32. Jak zgrzesył św. Pieter, [w:] Andrzej Jaz~slkli, Opowieści ludu spiskiego, lIudowa Spółdzielnia Wyda wn.icza, 1967. 2. Jakiie na Spisu u nos witajam miesionc nosieLi zbójnicy moj odzienie, 1 • Jan Pluclńskl pisywał pod swoim nazwiskiem I wtedy w wykazie bibliograflc:onyIn jest ono opuszczone lub pod pseudonimami: Cuły (przydomek rodziny Plucińsklch z JuriGwa) Murań i Gazda ze Spisza. �440 33. :M. 35. 3'6. 37. 38. 39. 40. 41. In Memonam O zaklętyk wojokok w górach, [w:] Andrzej Ja.zowski, Opowieści ludu spi.skiego, Ludowa Spókl:zieLnia Wycliawnlicza" 1119:671. Co w0ly WYPTorokówaly gazdowi, {'w:l An;dJrzej Jaz'oiWlski, Opowieki ludu spiskiego", Lu'eloWlaSpółdz'i,eJn.ia Wydalwni'c'w, 1!)67. Nojładniej umiejscowiona wieś no polskim Spiszu, "Podha.la.nka", Jednodni,oówka Zwi~z;ku PJodhala'n, Ludźmi,c,Tz 1!f73. Ludowe zbiory w chocholowskiej szkole. Smutne wspomnienia. "Eolska Sztuka Ludowa", R. 2,9: 119'75, nr 1/2, s. 107 - 109. Jakie piosenkt dawll,iej śpiewano w Jurgowie, "Poodhalanika", Jedn.odnlów:k<l Związku P·odha,lan, LudźmJierz H}7'5. Sierotka, "Podhal'e", Wjadol111Jo~ci NZPS., Nowy Ta:ng, 1.'4.. - 14.4..J~'1'5, .n.r 7. S:ierootecka, "Podh3.1€", Wi.a;domo;śc;iNZP!S, Nowy Tar,g, 15.4. - 30.4.,1975, nr 8. Sierotko Cz. III. "Podha,le", W,ioado;mośd NZ;PS, 1.5,. -14.5,.19f75, nr 9. Sześćdziesiąt lat upartej pracy, "P'Odha.łanka", R. I: 1;93;1, nr 1 (6). STANISLAW WITKOŚ (1902 - 1!JB2) "Różne są śmierci, rozme umj'er.ania. Śmierć gudna, po godnym żyoiu, PO?)[lstawia smui·ek, ale afirmuje żyde. Spłakaną n.ad gtI'C'bemgfloma·dkę podmJsii i ląc;z.y. Oto um".rl Człowiek, zcsbwicc1jąC n3jwięk5'zy s:padcik, ja.kl ludziom moż'r13 ofiarow3ć, pamięć ucz~iweg·o życ,ia, szl:a,c.hetnych pob.u.de~, zwyklej dr..b-r.ocis.erca" 1. Jakże bardzo słowa te odn,ois;ząs.ię do Stanisława Witkosia - regi'olI1-3Jlusty, z.b.iel'RC'za rzeczy dawnye,h, etn.orgrafa-s3n1'ouika, który dz'ięki żyóJ.wej pas'j.i p:J,z!l'c1wani;l otaczają·cego świa'la, zapewnił sobie s'z'czególne miejrsce wśród wi'Os·k.oweljs'~nleczności. I choć ~ulturę tradycyjną najbHż'szej okoLicy znohi,lUt'ował i prN:tniósl do rangi warto·śc·j narodowej, przecież Il'i,e wysferzy! s,j'ę ze wsi i pozcrsbł jej p:Jwszednim mieszkańcem, z równie zwy.klymj koJ.e1ami życia. Na świat przY'szed1 16 lisilo;pada 1902 roku w chalupie malorolnego ~()l6pOdar;z.'l z U~;j:roonej k. Kr.o.sna, śwież·eg·o reemigranta z Ameryki. Spośród ośm;(Jjflga rCJldrz.eństwa Stanris!aw byl dziecildem choiflowitym, llie obarczano go przeto zbyt clężkimi pracami g·ospoda.rc'zymi. Ow~ slabe zdr,O'Wie przewijać się odtąd będzie w jego ży'ctiorys,ie często, a.le wlaśnie przebyte chOlfoby - obok swych uciążliwości - wytyczać mu będą również niespodzjiewane kol~je życia. Zwo,]niony ze zwyklych obowią.zków chlopskiego dziecka, kOllCZY Stanislaw Witkoś czteroklasową szk<llę powszechną, zapi's'Ując się na<;tępnie do Krajowej Szkoly Tkackiej w Krośnie. Po dwu,lebniej nauce muS'i ją jednak 'opuścić, bo slaba kondycja nie pozwala odbyw.ać uc.iążliJwY'c·hzajęć prakJtY'e.znych. Wraca więc do rodzinnej wsi, floz.glą-dając Się pilnie ,za OIdpOlw.iec1ruią dla sieb've p;ra'cą. WkrótJce zresztą nadarza si·ę dobra okazja - wakuje bowiem st.anowisko pisarza gminnego. Witk.oś obejmuje ów skromny urząd, a ceniony przez wójta za rzetelną i sumienną pracę otrzymuje skierowanie na trzymies.ięc,zJllYkurs dla pisaf!zy gmirunych zorganizowany przy Wydziale Samorządowym we Lwowie. K,ończygo z postępem celującym a po 1 Z. Golębiowska, nr 5, s. 161. Wracajqc z rodzinnego pogrzebu, "Twórczość", R. 38, wrzesień 1982, �In Memoriam 441 Ij:K\WTUde - ·ot, n~,o,da! - s.po-iy,ka go w.i.eIJ.Oikroib:w :zlwii'ękiSlZeD,ie O'Jlowtią.:lJkÓiWulizędoiwy·,ch. Już Inlie siam e Bajidy mlUl~i teraz OIbslłu'EJiwać dxhctd.zą jes!zcize OIk'oll,i,czl1Je!WIs.i.e podllcroonl;eńlSlki.e - UstrDIbina, Łączki Ja~iel·· .1f)Thski'e.Wojas.zówlka., M~!deróWlka i Biabk&wIk:a. Z !tą 'OiSitar1Jniąwiąż·e się 11Jalwet na z.a· IWlSlz,e, tu Zii\ walfł bowlŁem w 119'3,2 .r,olkiuZlwiiąze~{ m:Ji.ei1sik'i i tu rÓIWIlIi.eżmi.€Is.zJrnł do Śimi'eu'C'.i.. WikirÓ!tce pdtem 09,35 l'o!k), na 'Slkn1:tekreclr,gaInóza'cji ad:I11iiJnJiL5trac.yj.nl€lj i pOWls.t3l11i3 ~miJn :zib,jo"orwYich, tmc,i WiJtk'oś SiWą grnil:'lną JXJ.Isa·dę. Szukająo da,lej SIwego miejlSlca na z;llm; ip!r·acuje Ik'ol~e.j'r1Jojalk,o IdJróżmiiJk,poborca po[],a;tk&w, rlolbohlJi.k meLiJoI'aoyjI11Y, a w kalwu ISlpm,edawea 'S!k!J.e:;:>~lwy. WszyJsltikie te prod'esje - łączl:Jlie z olsLiI1:Jniią- pCIsadą pobclrcy dlaIniJny l'eśr:ej IW ZanądZli'e Lalsó.w - mają jedna!k w żydu W,itkio,s,ia Zlna'c,zemlie szc.z'ególne: Z1bEiają go do lI'ó,ż,n.y'c,hsipole~Zlno'ści, pO'Zlwalają dC1sltir.z,eci uświ.a,domićsGhie ró,ŻJ11Ji:c.e :kiu'!t:uro1w:e, dają wlfelsz6e imoż.liwość ogJąda.nfua W'slikr<J,śn'~e:lJ"k!i.ej,t.a,ką, jalką była w i;sItoc.Le.Już wtedy .zSlzansy tej umiał Sta'!',llslalW W'i<tk.o:ś'Siko1nz:r'stać - pp~)WaidJZlićbOlWiem poc,zął s:zc.zegób[)we nO'ta,tki, ·kitwe 'Po lał.a'ch Oika:z.'lły się l1Jie-£miel1n.iec-enn)'1m malteri.ałem dOlkJu,menitlaJI11Ym. I t.ak doszLi,śmy do mku 1'9<52. Nie było<by w dacie tej n:ic :szczególnego, gdyby nie fakt, iż Zł(J.;i,~lIIlY pnz.ew.J.ekłą cholPoiJą i zn;uż-:J:ny wym,ikają.~ą 'Z nu,ej be:Zlczyn.nośdą,· podjął Wiikc,~ p;ierwS'Ze p.róby p.rakty'c'z'le:go wy;k.U1J"zys,tanie swy'ch z.a,p,i.;;.ków.Późndej, po lata-eh, ujął t.en n.owy e'ta;p S,w(}j.e~o żYOC1ab<lrdz.,o 13!t'Yidarni,e: "Mk:,dy, idąc szy'cko, malo ogląda Się wste,cz, biD życie p~ha go naprzód i chce on zdobyć nowe do6wi-ad·· czenia. S:Lary azłowi,ek zaś, idą'c p:;.wo,j,j, chę-truie olgIą.da się do tyŁu, za pirzeszbścią - i r:ozwaŻ'1 o tym, ja.k to d-a,wnicj bywalo". Owe skpom.11Je słowa stają si~ wkrótce .ideą pr.zewodnią jej pony nań. Budrz.isię w nim bow.iem j3..k!aś niec·odzie:1:na ;>asja. dokumentalisty tra.dylcyjnej kulimy wtie!sikiej, chęć jej g.runtownego p'}'ZI1'lJa:1ia i mało t€lgo - zatrzymania choć w częśoi, lJ,~"prZJei.zebran:i'e ,i za'Clhowanie dla potomny>ch najibairdziej charakterystycznych przejawów ku.Jlury odców. Własne zapiski r.v 'tak ambitnym zamierzc.ni.u pr.zestają wkrótce wystarczać. Odwj'ed!za więc Witko~ ludZIi wiekowych, "tara ,;ię pO'zyskać i:::,h p1mięć dla swoi'ch celów badawc1zy.c.h, a nierzadko z wędrówki po WS,i',Kh O!koLic,znylch w.raca obładowany matepjaLnymi 'llzupelnieniamj zdlbytych info,rmacji, wyszukanymi skrzętnie na s:trychaah, w komorach, ciemnych kątach. Równoeześnie z penetracjami t~reno>wymi !poznaj.e bo,gate piś,mi'ennictwo e~nografit:zne i fo·lklcJorystyczne, sbaje się C1zęs.tym glQściem bibhatek. archiwów i mu.zeów. Ws:tl~?uje też w szereg.i Polskie-g'o Towarzystwa Ludoznawc.zego, wląc:zają~ si'ę C,ZyIlnie w jego p'oczynania. Wyjeżdża nawet kilk.a~rotnie na kaJ,cjne zgromadzenia PTL, po których - upewn;i{)il1y co do słuSZJr100ści i potrzeby własnyc.h działań wraca do Białkówki, do swych infoirmatorów i posl11ących zbiorów. Bogate, bo gromadzone dwudziestoletnich niemal latami materiały, zaczynają wkrótce owoc,uwać. Efektem zainterc"owań staje się rękopis wielOltemallycznej mo- �442 In Memoriam !1iogTani dwóch pa:dkr.ośnieńskiah wsi - Bajdów i M:yderówki,. Peawl,e równocześnie, dzięki usHnym sltararni1am Stanisława WitkJasl~a, }ego bugate zb.io'!·y ctncxgrafLczne z.oslt!aOąudOistępnione. W .k!ońcu liJpDa 119711 roku z!OStia}eotwa.rta urządz.C111aprzez niego Izba Muzealna, odtąd jego dru,gi dom. Wyraz.y uznanL't, 7. jakimi sp(}tkał Slię wte-dy jej twóJ"oDai siam alkI. of.kja!nej dLań alk!cepta'cji. wzmocniły bardzo pozycję ·et'l'1ogr:-c\,fa-'negi'onali.sty,Nieco śmielejza,czyl'ia wltedy myślee o Wyda'l,ńu sw,ej monografi'i druki'em, a po wieLu 'perypet,iiaIClh udaj1e mu ~ię w koń,cu zjednać, swą unz{;!kającą bez~nteresownością i skromnoś'cią, grupę ludzi życzl.iwych, którzy pomagąją mu w reaI.izacji tegO zam'i'erz:enia, W 11977 roku pra'ca WitJkosi,a u'kaZlUjc się w "BibLiotece M'I.l.Z.eumNarOJdoweg,o ROIlini'ciwa w Szret1.iaw,i,e", opatI7Jona przy<::hylnym !Wstępem pr,of.dra Je Bumszty. TysięCJZll'ly,nakład owej mOlnografiii s'l!an;)wił dIa Autom ogl'Omn.ą satys~cję i szczególne wyróżni'enie. I ohoe otrzym:lł potem Krzyż Ka,walerski Orderu Odrodzenia Polski, I'CSIOlf'toWą odZ!naikę 1VLiniisteroS'twa Kultury i S.ztuk.i "Zasłużony działacz kuHuTY" i złotą "Z:ł apiekę Diad zabytkami", a nazwisko jeg,o wpi,s<lJno do "K,s,ięg; zaJsłUJŻ'OIl1Y'ch dla wo.i'ewództwa krośni,eń:slldegr;", własna ksiąŻka - dzieł,o życia s,tJainolWilad!ań s'Z{:z.egó,!nypowód do dumy i był.a nagl'odą, na klóq w pełni 11asłużył. POIffiim.o wYlrÓ'żnień i Za!;Z'C1Zytów,j1alki'c,hni,kit w B1alków,c,e ni.e dostąpił, P()został WjltkOiŚ nadalI człowielki'em 5k.romnym, ta'k!t1ownym i mrówczo pracQlwitym, Nie pOlpr,zestał bowi'em na ty;m co Cls:ią:~nął.Fa!kt agromneg'o pOlWodizell'ia manogromi,[, loozYlm świaJdozy błyskawiICzrne jej ,!'.ulJSlPnzed<lL.'1l~e, ,na,suną! mu my';'! nową: posa.er'ZeI1ia pracy o nowel'ood!lJiJały, wLJGQ~acel!l,iujŁ'j merytaryczJlJie i wznowienia dl'ukiem. R(74)oczął Wlięc nowe star.ania i wbieg'i. Zaimi.al'lUjedn~uk nie zrealiZiOwał. 2'n1<lTł 12 Ljls'tO/Pada11982 l'ok:u. I ~i.edy że~l1Ja,li.śJffiY Go na wi.ejskim cmel'i[ar~u w Szebnila{:h, mLel:iśmy wszyscy tę ŚWlta'd()im{)lŚć, że oenne nam żyde Ulbyl'o, że ods'zedł człoWliek prawy, sziac,hetny .i pra.oow.ilty, że pr<lJCąswą wzbiogiacił region i jego mieszkańców, Non omnis rnoriar Tadeusz BIB1JIOGRAFIA ]967 Ub'iór WAZ'NIiEJiSZYCH PRAC codzienny pow. Krosno zeum Budownictwa świąteczny z końcem XIX STAt'JISLAWA noszony i na przez początku WITKJOSIA mieszkań.ców XX Lud01We'go w Sanok/u", nr 6, Łopatkiewu:z wieku, 9. wsi "Materiały BajdlJ Mu- 26 - 30. "Materliały BudQWlnic:tlwa Ludowego w Sanok'u", ,)976 Ubodzy - dziady - żebracy, "Ma:tar'iia.ły Mu'zeum Budownuctwa LudO'Wego w SanGiku", 1llI2I2, s. \1'3-0 -133. ,)9''1'7 Bajdy i Moderów!ca, "B:ifb.liooiekaMuzeum Na!f'odoweg,o RoLn.ic:lwa w Sz.rell1Iia'Wlie",Boznań. 1970 Obrzędy pogrzebowe we wsi Bajdy Muzeum ilQ7'8 Zwyczaje S'_ i wróżby ,199 - 2()2. związane z wigiLią w pow. krośnieńskim, nr 1[, s. 31 - 35. Bożego Narodzenia, "Lud", t. 6'2, �In 443 Memoriam STA.Nl,sLA:W GORNY (!19~ -1982) 5 s,iel,pnia 1·98:2 L, pO kró,t'kcltrwalej oię:ek1ej chol'oh1'e. ocl!s.zedł pr,z.edwczeŚIrUe czbonek .k-osza'!ińJS:kiegoOddJz,iaro PTiL, u'zdQ,1nj{JIllYpu:oll{:y",kł dzi~\łacz ludowy. mgr Stan1sł:aw Górny. Urodzany 16 wnześDiia 1:929 r. w wi~lkc;p()ls.kiej r.odzatLe 0.hbopsik!i-ej,już jak,' dzi€JCklop();!JlJ.ałgorzkii smak peacy pnzymuSlowej u niemLeckIego dkupanrt.a. K,iedy minął czas wojny, pnmagając l1odzkom w pracy na rol~, ·I.Limń'c.zyłsZkołę podsitaW'ową, a następnie uzyskiał świadectwo dojrzałości Ltc.eu.m Handlowetgo dLa Dorosłych w Lnowrocław·w. Z kolei s1lud!iował f.rlotog:ię pols·ką w !JU'bhnie, podejmując równoc.reśnie pracę dZlienJnlLka,rsiką jako apHkant w PAP, ,MóI'a ,p(}Zw.Qililamu u'świiadomić s'obie i rozwinąć właLSJnezdoln01Śd twór,c.ze ()l"az pa,sj'ę s;połecznąg,o dział'ania W 11915'7 r. osiedlił 's,ję w Kas'zalini'e ,i tutaj J.'oZJP(}Cl4łPI1CH.:ę zawodową najpiiell'lW jakio d?)i,enntka.r:z Roz.gło,ŚIl1iPoIsikieg.o Radia, a patem kolej'no jaklo przedlStawlicli'el-,rec1a:kJlmr"Panoramy PóŁnclcy", kj'cl'CJwnik kos:z.alińs'kieg,Q Odcliztabu "Gaz'City Chłopskiej", reda:ktol' mies.ięCl!ni'ka ",PobrZle,ż.e" i wres,ZJc,i.eja:I~o redaiktor m:ielSięDzIl'ika "Czas". W tym czasie koDitynulował r'oz.poczęte s'tucliiai w l'9109 r. uzyskał dyplom ma·g]stra fiLul,ag·i·ipols'k'iiej na Un~wersytecie im. Adama Mi,cki·ewiclza w Po.zooniu. Wywodząc się ze ŚTodow.llska 'Wliej,skli,e~o,jaJka dz.iała.cz ZSL ze szczegó.Lną pas'ją zaómCJIWałsię prob1ematy:ką .rOZJWlOijU s,po"ec'zTIIO-ikiulturaLneg·o WISi,a zwłaszcza pl'Ooosem przemiiJan ku'1'tu.nowych, zachodzących wśród ludrwśoi 'OSladnvc:z:ejna Zi'emiach Zachodni,c!h i póbnoony'ch. Stąd Jego bliskie związki z kos'Z:a,Hńskim Oddzi.ałem PTL, kt6r.e utrzymywał do Q5:ta1t!ni'c'h dhWlil s'wego z.byt krótJkiego żytaLa Odszedł Czbowileik, ZlQSta~'epamięć. Non omnis moriar , . ZaI1ząd i Członk>o.wie Oddziału PTL w KQ$iali'Il'ie :.-. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4586afbc8c3b7ed414f1520e1106d8b8.pdf 2a741b690cea8c7167a9fee10eb37432 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1865 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1730 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.373-414 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text r Lud, t. 67, 1982: V. KRONIKA 6000 LAT CERAMIKI NA ŚLĄSKU Na po,czątkJu ,liJstopada l!98il r. w Muzeum Archeolo,gkznym we WrocławLu oltwaribo wyiS'tawę pt. ,,6000 lalt cer:a,mm~iIlia Śląs1kiu". Czas wyrażony w itYftul",cyfrą wskazuje n,ie tylko na odległe tradycje rzemiosła garlncalrsk1ego, ale także na cią:gło'ść kuTturo'wą :na tymteJrenie. Dla udokUlmenlt'owaniai w ,miarę peŁnelgo z.o!::l'razowania tych dwu jakże Lstotnych fa'k'tów, onganizatOlrzy w)'ishwy wY'kClI"zy,sitali wyniki badań i z,b10ry MUZleum Nawdowego, MUZJeum Etnoig,ra:fiicznelgo i MUZJeum AmhealOigicznego we WrodawiJu. WY'stawa zatem stała się dzie'łem ilniterdys,cy,plhnarnej mspół:Pracy, tj. aI'cheolO;~i;j,historii Isztukl i etnografii. Widać stąd"że podjęto się uielada przeds:ięw:zięcia, na które można 'było sobie pozwolhć dzięki s,z,erokiej znaljo.mościz,agadnienia i bogatym zbiorem, ja,kiilmi dysponują WSlPomniiane placówki muzea,lne. Czasokires, jakim objęto wystav.;ę, poz,walał spodZliewać s,ię chronodogiczncg'J ujęcia treści raczej bez jakichkolwiek luk i przerw w produkcji ,ceram:1cznej na określonym terenie, co tym więcej mogło wzbudzać zainteres'owanie ,zwie'dz'ającego. Na ogół bow1em bardzo rzadko się zdairza, aby ekspozycją udało się objąć tak wie,lki :dystans cz,aS'owy, a to na 's!kutek niedostatku wiedzy i stanu badań, bądź ek,spozycyjnego malbeJ1rału. Braki takie wyłoniły się np. w podobne,go 'typu wystawie na temat biżuterii, pt. "Nakit na Hu sdeverne Dalmacije od pra,povijesti do danas", jaką zorganizowano ta'kż,e w 1L9llH1'. W Muzeum w Zadarze (porównaj oldręoną recenzję). Wnos'ić więc mOlżna, że w przypadku ceramiki łatwiej było przedstawi,~ chronololg:kzną ciągłość faktów. StaŁo 'się tak zapewne ze względu na balrdz.iej u'tylitarny jej cnara,klter. Ceramika bowiem służyła w życiu codziennym każdej war."iwy spoŁclc,znej ,ró'żmych grup ludnośd, jakie zamieszkiwały określone lerer-y. Na czoło ekspo'zycji w)"slUlniętoC'zas"a w związku z tym i zmienność uwidocz,niające 'Się na konkretnych wyroiba:ch ceramic.znych, które służyły kolejnym pokoleniom l które wykonywalI i mniej lub hardzi,ej wpra'wni wytwórcy i rzemieślnicy O'raz więksi produc'Clnci. Wyroby te były miejscowe,g.o poch",dzenia, bądź stanowiły tzw, importy, podobnie jak sami użytkownicy, kltór,zy zamies,zkiwali te tereny od najdawniejsIzych czasów h~b przylby.l'i tutaj ols'iadając na stałe, a,lbo przechodz,ill tędy w inne r'CljoIl1Y, niosą'C ze sobą swój dOlbyt,e!k.Zależnie od stopnia kultu.ry, potrzeb, wierzeń, praktyk i za.jęć Q1ra,zrodzaju upr:lwia1nej gospodarki, różne były formy i elementy zdobnicz,e ty'Ch wyriotbów, ,ró0ne ich znaczenie i wymowa. Były to naczynia na p()Siłki i napitek, do ioh ma,gazynowania, stawiane bezpośrednio na dnie lub do zawieszania za małe uszka, do umieszczania nad og,niem, nadto cectza,k;. grzałki, butle, flasze, pa'tery, dzbany, garnki i garnuszki, niektóre z nak,ryc.iem, małe i duże, a nawet oubrz,ymich rozmiarów jako tzw. nC1'czynia zasobowe. Poza tym były to różne Qibli'ekty I forTI,y kultowe "raz zabawki z gliny o rozmaitej barwie, �374 Kronika modelowane i lepi,on€ w rękaClh, Na niektórych z nich widoczne jest onnam€n'lowa,nie i malowanie a nawet znakow,alITie znakami garncalr.sk~mi, które sPO'P'ulary;wwaly siię w m'iaTę rozwoju rzemiOisła garncarskiego j'esZJcz'ew ok:e!sie 'Wczesnośredni'Owiec,zny:rn. Istnieje pewna Zibieiność pomiędzy wspomnianymi dwoma w)'l:>tawami n!ie tyLko z racji zaan\gażowaJnia w ic,h przygotowani'e Iróżnychdys'cy:pl:iJn nau:kowy'c:h, al'e także z uwa,gi na re,giona,!nycharakter wynikający ze s,prow<1dzenia tematu do określonego terenu, a ponadto z racji czasu, z którego po'chodzą n,1Jjs'tar,s,z€wpre,zentow<la1e okazy. Zarówno w jednym, jak i w drugim przypa'dku wystawę otwi'er<l młodo sza epoka kamienna - w przypadku pn. Dallmac.ji jest to ews między '6000 a ~O(l lat p.n.e., podczas gdy na Śląsku zwią.w'no go z latami parniędzy 4500 a 1800 rokiem p.n.e. Występująca w tymc'zusi'e '00 Śląsiku ,cen!H1ika była a proporcjonalnych ksztalbch i zróżnicowana co do widko'ści olraz zdobiona ornamentem klutym i ry'lym, Należały do niej wysmukłe wazony, pęka:te dwuuszne garnki lub duże naczynia. bądż kultowy baran z wykopalisk w JordanCJwiena Dolnym Śląsku, nal,eżący do ,kultury tzw. pucharów lej.owatych. Na wY,5'tawie znajduje się kil,ka tego typu figuralnych osohliwośei intrygujących nie tyLko swym wyglądem, ale rów.ntizż brakiem wyjaśnienia funkcji i mi,ejsc<l, jakie z<ijmowały w ówcz·es·l'lej kuJturz,e, omz na jakich terenaDh je wykopano. W·idać stąd, że onga'11Jizatol'om wystawy chodmła przede wS'zY1s!bkimo form~ wytworów i w tym r<l'czeojaspekcie należałoby rozpatrywać c-ałą ekspo,zycję. Faktyc.znie bowiem pokazano tu W'ie~ość kształtów, zwracając uwa',gę na ich piękna, mniej natomiast, przynajmniej w części a'rr;heolagicuiej, wyeksponowano zdobni{:· twa i rodzaje zastosowany'ch lITimteClhnik oraz funkcję. W,ielość form w,zrasta w ka,żdym następnym o.kres'ie prehis.to.rycznym,. Np, w kul'tune lendzieliS.kiej wyróżniają się du'~e naczynia, ta·kie jak: pękaty garniec o małym wylewie i pods!tawie, z czterem<l małymi uC'hwytami do Z<lWiClSZeni<l. umi'eszczony,mi poziomo na brz·uścu, lub gruszkowaty dzban z wyokrąglonym dnen', i z pairoma pionowymi uc'hwytami na ,szyjce, służącymi zapewne lakże do zawieszenia naczynia. w W epoce brązu, przypadającej tutaj na lata 1800- 1450p.n.e., wysh;powaly różnej wielknści naczynia ;j ioh miniatury, a wśród nich .miski i patery na nóozkach Z .:po.ź,na.-ejslZyc'h eza'sów pochodzą TówJn;ież u.rrry twarz,owe, na.dto cerami,k.a gUZOW<l kultury łużyckiej. Z Q1gramnyc,h na'czyń zachowały się częściowo tylko skorupy. Moo-ym dz'lęki zahi'egom k()Jn;serwatorSlkim, po uzJUpe~niieniu, pr,zywróc.nno piel'wotny ·ksz:t'ałt. Obok nich wyróżniają się patery na pojedynczych, lejowatych podstawach, bądź dzba,ny o ostro śC'iętych bokach i sZYijce, ,równe w swyc'h pr(Jporcjacb rt:ak co do wysokości, jak szerokości otwO'ru i podstawy. Wielość form dużych i małych naczyń z ciemnej i brązowej gliny, ja.k garnk: z pokrywą, podstawki, fi.gurki kultowe przejawia się z kolei w epoce żelaza. De 4.00 roku p.n.e. występują ponadto c.zarne kultowe wyrobyk·uitury łużyckiej, o zróIŻ,nieowanych plastycznych k.ształtae,h, jak żółw, wi'elbłąd, naczynie z ptaszka.mi twonącymi uformowane uchwyty, małe czarki j płaskie c.zerpaki z okrągłymi ucham;. oraz wiele innych naczyil z jasnej ghny, malo.wanych, o czarnej kres,cc ornament.; na 'terrakotowym tle. Charakterystycznym tuta'j jeist motyw słońca, linii ukośnych, biegnących równoleg.Ie i .załamujących się pod kątem prostym, bądź tworzącycl~ równoramienne trójkąty. Na czoło wy:suwają się wykopaliska z Wołowa. Wa,rto m' tym miejscu ~od.kl'eślić, że jest to jedna z dwu miejs-cowośC'i wymienionych w te: części wystawy, ws~azująca na miejsc,e pochodzenia wykopali.sk. Druga miejscowosL. �Kronika 375 ]{adłowice, wspomniana w podpusie pOid fotografią, zmana jest z pi'erwszeg-o, odkry'tego na Śląsku w 1I9ijJ4r. pi,eea ga!'n~aTskiego, dalowa'nego na późny okres wpływów r,zymski,e,h, tj. na czas pm:ypacbją'cy między ,poc.zątkJi,em a 'IV wj'e:kiem.·:nas'lej ·ery. Li·cząc od 400 !"o!ku p.n ..e. prz):';:':lda o;kires !a!t.eils'ki, charakteryzujący s'ię w ceramice różmymi formami ant)'!cznymi, znanymi nie ty,lIko z wykopai!isk na Śh~sku. Część ar'c'he(J'lc~giczmązamykają okazy z we,zesnego średniowiecza, -tj. z czasóW między VI a XIII w. P.okazano tutaj dużo rozmai,tY'oh f.orm, więkiszych i mniejs.zych. np. z jasnej gMny i z zie!o,ną g,!alJurą w środ1ru lub zdO'bii'onepoiiomy.rni prążkami, bądż !ini'ami faJis'tymi. Uwagę zwraca du:i:e kuliste, dwuruszne naczynie o wąskiej szyjce, nakryte pokrywą, dziunkowall'le .równ()il11ierni'e nacały.rn brzuścu. Podobnie, jak w pozo,s'lałYCihprzypadtka-ch, brak ok11etślenia joego fUlnkcji i miejisca pochodzenia. Kolejna część wystawy pośw:ięcona jest ,gaI"llIca.rstwu c.echowemu od XV XVII w., nas'tępnie fajansom i k'amiOlnkolJn ma,ruufaklturowym z XVIU ,i XIX w 0raz garncarstwu ludowemu. Najlstarsz.e tutaj wyroby .nawiązują w s-.vej formie i technice glazurowania do wczcsnośredni'owi'ecznyoh. Są to np. galI"rrki z zieloną lub brązową g'!azUfrą, garne~ "Ito, oraz inne jeswz,e naczynia, czy lejowate puchary z 'wa~eczkowY'lJn OJlnam'en'tem, biegnącym poniżej wylewu. Glaz.uroiwanie, jak wiad<JI.:llo,byłQ w 'tym c.zasi~ je;;zcze nie ba.rdzo r·oz.powszechnione, stąd więkJszość wyrobów eharak'teryzowała 3'urowość ,wypa1u. Podob.ne wła.śCilwośc.i .miały kajjJe pię't'na.slto i slzes.nalStow;,ec:z,ne, kształtowane plastycznie w formie niema! kwadratOiWJoh kalSetonów z pos.ta.aiam. święt)"ch, np .. św. Barbary, św. Floriana, św. Marcina. PosiadaJją one ceehy prymi'lyw:nej twórczości, bądź tE'Ż bWT'dziejwprawnej ręki i nie pozbawione są symboIicz!'lej i kultowej wymowy. Renesa'nsowe ka·fl,e są równi'eż bez ,~Ia,z;ury, u ic,h ikonogrCI' fia związana jest ze świecką tematyką; pre.zentuje np. popi,ersie mężczyzny ze sta~annie wymodelowanym odzi,Clniem i szeroką, stojącą krezą koło szyi - odpowiadające współczesnej modzie. W tym -czasie wyrabiano także ka.f,le 7. ornamente:n TOŚ" linnym, k:tó'ry w miarę upływu czasu wzbog2,'ca się i urozmai'Ca kolorową gla,zurą ;,XVII - XVIII w.). Gau1I1carstwo cecho·we XVI i XVII w. oferowało nabywcom bogaty zestaw glazurowa,nyc-h naczyń, cz'ęsto z reliefowym or.na'l11eritem roślinnym, kwiato·wym1<u::l w postaci Ch:rystusa na krzyżu, meda.1ionu, napiJsu. Pojawiają się też naczynia ozdobnie ażurowa:ne, d:zb.any trzy;tl'sxne, czy inne dużych rozmiarów :i z zieloną glaz.uTą, czeg'o przykładem jest sZie,sn,asItOlwi,eellny dz.ban z Gło,gowa. W tej. grupie okazów jest to jedYiny egzemplarz z Olk1reśJ.onąpro.wenjencją. Widać, że podane miej:sce pochodz·cniu 'ffiO'żliwe bylo dopiero dla wY'robów osiemnastowiecznych. Należą do niioh np. faja.nse z manufa:ktury w Pa'ószkowi'e, powstałej w 1763 L, jak: talerze, puzdra. wazy, figurki, charakteryzujące się baJ.'okowymi ~ rokOlk!owymi formami i kolorowymi mo'tywami zd(}bnhczymi, właśdwymi dla dwu pi,erwszydh okresów działalnośd wymienionego ośroc:,a. Późni,cjsze, bardziej proste formy z jednobarwnym ornamentem, nierzadko w pO'staci al'ohitektoniczne;g,o pejzażu oraz kufle z cynowy;m dnem i pokrywą, pozostawały pod w,pływem klas)"cyst)"clJnej mody. Z ośrodka bu.leslawie<;kicgo, sięgającego tradycjami ce.chowynli jeszcze XVI w., pokuzanJ wy,mby z XVIII 'i XIX w. w p·ostud kamionkowych, prążkowanych brązowyc:h dzbanów lub dzbany i na.czynia z reliefowymi białymi motywami kwia:tów. gałązek, serca. Częściową ich kontynuacją ISą późniejsze wyroby, tj. z lat między pierwszą a drug"l wo.jn"l światową i wspókzcsne, pows'tałe po drugiej wojnie światowej. Niektóre, zarówno stanze, jak nowsze, chara,kteryzLLją s.ię Soub:telną lin:ią kSztałtów, czego przykładem może być duży zielony dZba.n dziewiętnaJstowieczmy. oądi flako.ny i wa,wny według projek!tów obccmi'e żyjącyeh plastyków. Na odrębną �376 Kronika uwagę roslul§ują różne kalmkJJtkQwe naczynia z lat między p.i'erw"zą a drugą wojną światową o białej ],ub kiremowej polewie, z (Jha!raktery's'tycz.nymniebieskim albo brązowym ornamentem kwpkowym, do któ,ryeth naWliązują także ws.półcres'lle wyroby·. Z innych wyroibow manufaikt,wwwych p'Oika,zamotutaj jes,zcze porcelanę wałbrzyską w ipOlStaK:i czę§ci ZIaIS,'tiawy -stołoweij, i'a'k f-Hiźamild,.paterę, waz'ę, żardynier.kę z a0urowanym oIhriz.etŻem i złoceniami. W kOlnteklś'cie grupy oeramLki cechowej zgroma'dzOInona,d:to w tej częśC'i wys:la.wy IWY.PQ'by dk!"eśl.OInejaJko "gar:ncaLr'SitwoilJutdoweXVIII ć XIX iW." Nielktóre rz; :ni'ch nawet o dość oS;(JlbJiwyc'hi ni·e ,spo1ykamycih w tra,dycyjnej kulturze Judowej ksztaltach, z bialą poIewą ,i ze st'OiSurJkowobqgatym ornamenteim model.owanym i ma~owanym w .k,olorre niebi~, 2iLelonym, krem·owym. Uwagę zwraca pr,zede ws.zystkLm duży 'ta,llerz o karlbowanym rólwnomiernie oibrzelŻJuz motywem ptaszka i gałązek :na dnie, oraz płas.kie naiczyrn:iez pOlkoliJ.stą śC';ialnkątworzącą wystające oparcie, czdcfuione ma·lunlkiem i k,ooumie:nkaimi na środku i OIbaz·eżac'h.opafClia, z datą 1'723. Na wy'stawi·e brak jakJic<hkOllwiek'blirLs,z'Ydhilnf.orma<:ji, które tłumaczyłyby pojawienire się takiego fenOlmenu. WątpLiwa jest bowiem jego "ludowość". Argumentemnegują'cym jest riie tylko jego osoibl'iiwa i dekoracyjna fOT.ma, aile taki:.e gla,z'llowwame i ·mala wanie, po>d(funie jak w pr.zYlpaidk!upo'z.o:s1:ałychnaczyń umi.eszcz-onycih w 'tej sa1mcj ,ga!bl'ooi'e.Wpr.a,'WIdZliewyrOlby takie mogły być 'wyikon,ane na zamowianie, według 'OIk'ireślonego z góry projek'bu, lecz wydaje s,ię malo prawdopodohne, aby wdr-()żony do pr'od,ukowania staJe ty-Clh slamych naczyó w,iejski garncaifz wykQn<JJ ':rietypow,e dla jego rzemiOlSła, Ull'ilka1:owe,me powta-r.zające s'ię w Jwlturze ludowej formy. Nie jest na;tom'iast wy,kluczone, że mogły się one ,Z/na,],eźćw domu zamQlŻnego kmiecia, przejęte p.o jakimś mi-eszczaniJnie, lub nawe't na!byte celem wizualnego dorównania poziomowi żyC,j'3wyższej społe::znie klaslie. Z drugiej slrony wi<lidomo, że ,ludowi garnca,rz,e S'tOSlUn:kowopóźno zaczęl'i stosować g,laCliUi'OWanie, wykonruljąC nawet do czasólW w'spókz~snych naczymlia tzw. zgrzebne -- surowe. Białe i .kJremowe gil'in:ki,które w;płynęły na rozwój s.zlache1lnej ceramiki, a wymagając(O wyŻiszydh temperat>ur wypału, w owym cza,sie w wiejs.ki·ch wa,rsztaiach nie były w ogóle używane. Jak wykazują badania, grliazurowa,nriena wsi .O:nllnejest dopi.er() od XIX w., 'p(Jldob.nie jak zdobii'enie na.C!zyń o:r:nannentem l o uroil:maiconych motywach rOiś1<i,nnycih i zwierzęcyCh.. S'bre P'QIIsJde O\Ś:wdk;i,jak Iłża, Baliimów, Lążek_ Sokołów, Medynia Głogowska, te\Cihn:ilk'i swoje udroskonaliły dopiero w XIX w., na co wpłynął in~e tytko rozwój man,uf.allct-ur,a .po·tem fattyk porcelany, a,le także fakt zn:i,esi'enia pr.zymusu cech{)wego i możliwość rozszerzenia rynków sprzedaży dla lu· dowycrh wytworów. Podolhna ,sytuacja panowG.ła najprawdopodobnicJj także na Ślą· s.k;u, gdzie wspomniane zmi~lJnYmogły nalstąp'ić ,tylko z nicwi·elkim wyp,rzedzen'i'em .:\fależy zatem pifZyjąĆ, że zaprezenoowane wyrolby, -określone w tej grupie jaka lu· dowe, poc:hodzą z wars.zta'lów cechowY'ch, pracujących w miastach j mia5te_C'zkaci"~ sląskich niektÓirych ok-ohc jes'zcze do crosu pierw:5,zej wojny światowej, a na Górnym i Cieszyńskim Śląs1m nawet n~eco dłuż€!i (np. w RacLborzu., Skocwwie). T'C!1' jednakże okres był też końcowYlm. ~a ws.zystk'iC:hmiej:.;kkh i wiejskich warsztatów garnca'rskich na Śląsku. K-o,ń<:z:yłys.ię wraz ze śmieKią sta,rych r,zemie.ślni.ków, a młoda g,enera;Ctja faohu tego już nile podejmowała. Odciąlgały ją Zdjęcia w wielkim przemyśle lub jes'2icze i,nne, d() który-ch eoraz chę,tniej o.dchod2ii,litakże mies,zkańcy wsi. Dawne wyroby garncarskie, a patem ceram.iczne, zClstępowały p'rodukly: l mińa R. Reinfuss, Garncarstwo ludowe, Warszawa 1955, s. 1-1 - 20; L. Dubiel, ludowa, "Polska Sztuka Ludowa" 1957, z. 4, s. 195 - 207. Cieszyńska cera- �Kronika 377' ;fabryczne, zakładów rozwijających się z powodzeniem w rÓŻtnydh rejonach S1ąsk3 (Boleslawjec, Watb.rzych, Bogu,cj,ce); Dopiero w Latadh po dT,Ug,iej wojnie świat/owej dało się zauWa'żyć pewne ożywienie pr.o'dUikic.jligalI1l1:canstwa wie<jskiiego na S'ląs'k!u. P:nzY'byillina te tereny osadniieY pr;z;ennci1:i.traidycde ze swyc:h rod.z.i.nny'CIhsilron, w tym i niektórzy .garJlcar,ze. Na wYiStawie za:prezen:towano np. wyrooy Jó:ze<fa Tr:zeŚin!iowskiego, zamieszkałego.... " Golędzinowie koło T.rzel!)n'icy, a JronJ1:ynIU.ując.eg:o 't:radycje w,i'l,eńslkie. Wyraibia on z brązOWoe'jglliny naC'zyn~., sitka, małe i 'dUoŻ>e dzjbaJnk'i, pęk.ate ga;r:nce, płaskie garn-o ki, talerze" dwojaki, slmr!bonikii, kiiiel'ilS~i. Obdk iorun starych, traodycy,}nych, paia-· wiają się i nowe, w.zur'owane na pr,odukltadh iaibiryQZlnycih. Tradycje wileńskie kontynuu:je ta:k:że Mjc:hał Podb~p,skl i Janina 8zcz,ul'ek z Wrodawia - KowatLi, wytwaT,zający w }Eidny<mwaTSztac,ie gładk'i'e, szkliste, nieduie naczynia fladrowane w ktolou.ze Cliemno-lZ.ielOlIlym.,brą,zowym i kTemo'wym. Ten spo·' sób zdo~'ienia TI'~gdy ddtąid 'ni,e był stoS'owany prZJez miejscowe war,s'itaty ga~ncar-skie na SIąskiu. Innym przykładem ludowej ceramiki o bogatym wwrnŁctwi,e są wyroby Ka:'.imierZ!a Worin!iaka z Oławy, k{)nty'nUiuiją:c1egot,radyc,je pokmc:k'~e. Są to rOlZmaite natZY'nia o kremowej po'lewi-e z zielonym" brą.zolwym, niebies.k<im i żółtym onnamentem ~'ytym i w)'ipeł.nian-J1m k'Olorową g1~l1:Ikąoraz ma'1lawatnJ1m. Mają one niespoty,ka·ne' 'tutaj formy, np.: bu'bie, f:1a,s'ze. czyli tzw .. czultry, d~bany, talerze i mis:k,i, naczynia na 'bryndzę, ś\\ilieC'zlniikJi jedino~ub iki!lku TamJLeruue, d()lnli,Cle" rup. w ;kJs;:z.talClie bat'all1a or,arz -z.eIsJta:wyIsiolO/WE>,slkłaidają!ce 'Si.: 11. [iilri!żanek, 'ClUik1ienniLcy, ,dzbanJU'szka ::1aŚómieitaITlikę. Stalrti>Z.efor-my rlJaIwiąJ7Jujądo 'UŻylwanych ;pj'6I'wotnie w kulJtur,ze pas'ter,s.kiej j palSlt'erSik.o-.romnczej .. Z c:m:s'em, IZwIa'Slzcm po ost:iaJttltiejwcjnie 9wiiato\vej, aoSiortYl11lentwymbów wZibQga·ctił slię 'o l1JCIW·e 'WZ-D.TY., w ,kitóryc,h ·z,ac.,howanc ~cdnak tradycyjne spoooby zdobnioze. -Od opLsa,ny'ch przykładów zna·cznie różnią sJ.ę wytwory z warSiztatu Stefana Słapczyńskii~g,o, o&iaidł'egrow Doział.oszyq1Jiekoło 2,go.r;ze!ca, a pochodzącego z Lubel-· :,zczyzny·. Mają one jasną poLewę i naI,ep'i{)lny, pll'as-tyczmy o-r,namen,t !fOOllinny,głów' ,nie w postaci ró>ży i pą:cz,ków. Są to większe i 'mniejsze naczynia -oraz mirna-tury,. : roja,cik<i, s:ito .i tzw. szalbaISówki. N.a odrębną uwagę zasługują tradycyjne śląskie wymby g'M.ncarskie z XIX w .•_ jak: podikurzaC'ZJcp:s.ZJczółoraz nip. trzyusZJl1e naczynie z dziulI1k<:umii w do!'nrej części :or;z.uśca, k<tóne w .swej fOf,mie nawią'zuóe do s;ze/Slnastrow.iecZJnego·okaZJu pr()idukcj' <:cchowej. Szkoda, ż.e ta wła:ŚIl1.iegroupa zabytków tak słabo zos,tala wyekis'ponowana , nie zaalkc,entowana jako ostatnie prZiylkłady śląskoicih tlradycdi ludowych, prZJelrwa-· ly,ch jlUż tyI'ko w ZJ~iorach muz'eail.nyoc'h,a nie w warszt-c,towej ikon1:ynua'cj,j, Sz;kod:•. ,'ówni,eż, ż,e nie pokaZJano tutalj, w k'Onte~ścQe ku,Jtu,ry ludowej, WY'DOlbówmalIl-ufakturowyoh, np. glinic!k1ich, rac.ibD!riSkklh, tułow-i'ckklh w pos'taci malowanyc1h talerzy iajal1lsOlWy·cih,a talkże baleJsła!wi'eci~teh kalmiollleik, ,c:zyli bUl1!c,ldk<i,kltóre po,ws",echnc były na wsialC".hcałeg.o Śląska jClSz,cz'ena początku XX w. To Slpla:tanie się f'o.Dm naerzyń ,i wYDobów miejl>cowej prO'dukcj'i z importa~11~ ( wytworami osij'adają'cych tutaj mi~ra-ntów m:.! miejsce na Śląs'j<ju od naj dawniej~zyc.h czasów po dZ!ień dzisiej,gzy. Fakt -ten wplY1llął zapewne na ich il'óżnicawani •." ,ię j szer·oki wa·C'hrlarz odmi,an; róż,ne przy tym było ich przeznaczen;i'e i funkcj:L Szkoda, że w e!kspozy'cU.inie uwz,gIędnriono tego 'tak waJŻ:nego sz'cZJeJgółu.W·i,eIe bo-viem z pr-e:z·entoiwa.n)"C1h oka'Z6w, zwłalSzcza z wc,ześniejs·zych okresów, jest brud· nyeh do zinterpretowania przy oglądaniu przez przeciętnego widza, kitórernu na. pewno nasuwają s·ię pytania, do czego służyły i jaką spehIlr~ały funkC'j-ę w kujturze. Pomiruięcie gor.nośląsk<ich i cieszyńskich QrŚrodlkówprodukcji imanych wa'l'Sozta·· �378 Kronika lów ludowych, nie mów.iąc już o tych, które ·istniały 'tuż poza poł,uciniową granic'~ Sląs.ka i sta.now.iły poP'U!1a.rne importy w niektórych rejonach wskaz'Uje, że orga· iliz.atorzy wy"tawy QgraniczyJ'i s'ię tyJum do obszaru Sląs,ka Dolnego, ac-zk{)lwiek tytuł wyl.Stawy mówi ogólni,e o S1ą sku. Nasuwa s,ię jednak pytani.e, czy wyko,rzys'tann przy tej Sipoooibin.ościwszystkie, a p.rzynajmniej większość wyników ba'dań prowadzonydh na temat ceramiki na Śląsku? W,iaidomo bOtWiem, że zag,adJt1J~elni'em tyli; zajmowały się nie tyJiko różne dysicypIiny 2 nauko'wego ŚirO'dowiska wrocławskiego. Widzowi na1leżało się zatem iO·d,ploWliedinie 'wyja.ś.nienie za'IÓiwno co do is!tanu wiedzy IV tym zakresie, jak też uzrasadnienie Qgranicze'Il:1a dbsza'l'U Śiląska i niektóryc.'h lu'.;: czasowych. Tłumaczyłaby to pominięC'ie w ekslpozy<:jt powstałych wyt!wó'm:i i charakterystyczny.c.h ich znakowań, na które, poza materiałami awheOlIO!gi·cznymi,ni', zwrócono już pot'e:n uwagoi. Na wystawi·e tylko na początku pokazano piec gal'lniĆz.rs!k.i - pi·enwszy, ja.ki odkryto z późnego okresu wpływów rzymskich. Czyż i w tym w,zglęoZJienie n-ależałaby się s-podziewać pewnej k'c>DIs8kwenci'i? Mam tutaj na myśli działalność dotyczącą .strony war,sz'tatowej, czy też JinaJinej produktów, skoro już raz zw,róciło się na tu uwag·ę. Wpraw,dzienawiąwJ1.o do tego jeszc.ze na koń,cu wys:tawy, tj. w ,części etnograficznej, pokaz'ując kol'o g·arncarsk'ie ,i ,suszące s'ię naczynia, aJe uc,zyniOill()tak zapewne bardziej ze wz,ględów c'zysto ekspozycyjnyc'h, a ni·e merytotrycz:ny,c,h. Tyn~ .,pGs·obem główny akoent wystawy spoczywa na rodzaju i zrmietl1Jnościforim wytworów, w mniejszym stoPll'iu - na zdobnictwi-e. Tym'cza:sem warl·o było uwypukiir.: tu·taj takiże tradycje rzemiolsła ganncarskiego i ce:ramicl.neg{) na SląSlku, sięgaaąc,: zamier,zchłyoh czasów, a tak'że fakt, że stanowiły one produkty miejiscowej ludności, bądź pojawiały s'ię jako element nowy, n:llpływowy, nawarstwiający się lub rOl· wijający obok już is,tniejącyC'h. Być mo'że, odpowiedź na garść tyoh uwag autorzy wystawy zamieszc.zają w ·zamierzcmym infonmatorze. N.i'e u:ka-za-łsię on jednak ani na cza.s otwa.rcia wys·mwy. ani w grudniu 1981 r. Zresztą zakłada'jąc, że nie każ'dy ze zw.i'edzającyc.h ma możność korzys'ta.ni'a z ,druk'owanegio informatara, lepiej tak przygoŁ<)W'ać ek;;,po·zycj~ .aby była zrozumiała dla kazdeg·o. Ba rba ra Baziel ich l BIŻUTERIA POLNOCiNEJ DALMA,CJI Nakła,dem Archteologicl:negio Muz-eum i Etnogiraf'icznego Oddzi.ału M.uzeum Nc\' ',(Jdowego w ZaJdarze wydana zootała ostatnio .kJs·iążka Nakit na tlu sjeverne Dalmnclje od prapovijesti do danas (Biżu'teria na terenie północnej Da,lmacj-i od pradziejów do ,dz·iś). Jest to Olbszerny kataJlo'g zabytków przygotowany do wystawy p(}d ty, •., samym tytułem, jaką zO~gtallii'WlWIały obydwa muzea oj otwa;rły w IClzwartek 2.3 lipc, Jg.SI r. o godzini'e lL9 w Muzeum Archeologoicznym w Zadarz,e. Całość opracowa,ni,'\ składa $ię z kzech częśc:i, z których pierwsza, przy,go'towailla przez pięC'iiu auto,rów. z:awiera wstęp i rozprawy, 'c;zę.ść'drruga obslZerniejs'Za od popiI1zedr:iiej,to 'kata,lGg za-bytków, a ozęść: Ik,oIk'owa j·est ,Z)estawern iot-Olgr,a,JJili 'orygina!u1yoh ozdób, Uiwl.blędmonyoh w katalogiU. Dla ogólnej .charakterys'tyki moina śmiało posłużyć slię okreśIc, Porównaj chociażby Ceramika -Górnośląskiego w Bytomiu. ślqska XVIII i XIX w. - informator wystawy Muzeum �Kronika 379 niem, że jest to przykład inter,dyscy,plinarnego opracowania. Omówiono 'tutaj bowiem "Klej'l1oty w pradziejach .północnej Da'lmacj,i" (SlmE' ,Batović), "K'lejnoty w dobie rZ)'irnskieg,o ce5'3<rstiWa"(Bo'r'k; Ilai~(JlVaćl, "Klej'noty w śI'edn:iowieczu" (Rard0lIT1L' Jurićl. "Klejnoty z galery kolo wysepk,i Gnahć z kOll{;a XVI s,tu.1ecia" (BraiIlk.a Jura-gal i ,.,Ludowe k.lejnoty północnej Da'lmacji" (Olga Ostrić). Stosownie do 'h'LstOlfycznyoh okresów, wwzględ!1.ionyc'h w rozprawaoh, przygot,owana zos'tała część katalogowa, w któl'ej jedynie partia o klejnotaich ~redn.iowi'ecznych jest innego autora (Branka Nedved), pozOlStałe opra1cowały wymi'enioue pow)"żej os-oby_ Zamyka ją niezwykle cenna taJblka, PO'Pr.zedzaljąca zestalw iIus¢racj:. na kotÓ'rej rysunkami, w<edł,wgkolejnych pr-zedz,iałó,w czasowych, pr,zeidstalW'iono tY'PY i formy kJ'ejnotów w przejrzystym ukła'dz,ie. Wynika z niej, jakie ozdoby przetrwały niema,l w niezmienio1nej kcmtynua'cji po dZJiell dzi'S.iejszy, ja'kie nie mają odpowiedników w późn~ej'sizyc:h czasach, zanikły, bą'dź są nowszego po'c:hodzen:ia. Brak kontynuacj'i zazmacza się np. w Hbula1dh, spinka'Oh, btra1JlSoleta'ch, podczas gdy niekTóre formy wis'iorków, pi'ericieni, naus,ZJooc prz,elWijadą się przez wszystkie czasy. a paciorkowe naszyjniki powtarzają s·ię od pradz'iejów przez cza'sy rzymski'e, średniowiecze, XVI w. do XIX i XX w., potwierdwne w ludowej kultul'ze północnej Dalmacji. Do przYigotowaruia oma,wianego opra'cowa.ni.a i wysta'wy wykolrzystano za'równ:, matcniały pochodzące z badań wyk()pah~kowydh, jak ze zbiorów różnych muz;eów. Oprócz wSlpomniatnY'ch muzeów w Zadarz'e, ekslpOlIłaJ1;y pOClhodzą jes:Zlcz'ez muzeó'\w SpEcie, S,iibCll-JiikJu, B~oglradu, z m'liZieu;mszJtuki sakrailnej w Zacla:rze, ze skarbc,\ parafii w Ninie i Tkoni'e na Pasmanie. Post3<IWionosobie przy tym za cel nie tylk" poznarrie pewnego wyc<1nka kultury na okrOOlonym terenie, lecz takl,e uka,zanie sposobów lddbJ'enia ludzkiego ciała od naj'dawniejszych czasów do chwih obecnej. rozwój i chalrak'tery,styczme ich formy. Ozdoby w 'pos,taci klejnotów pojawiają się w życ~u colłowieka od najdawniejszych czasów i świa,Qczą o ro:uwoju gosPQldalnki,stosunkach społecznych, o rozwojL: i zmianach narodowO!Ści, wierzeni,aoh ocraz o calok.ształcie żyda i kultury, o obycwjach i zwyczaja'ch. Są także wyTaz,cm ludzk,ilch upodabań i pocz,u.cia piękm;, W nich przojawia się nadto wiedza i stosunek człowieka do otaczającego światii. Pom1mo tego wszystk~ego nie j,est łatwym zadan~eun prz.e'dsbawien'ie takiego kon-,· pendium, które prezentowaloiby formy i Zlmiany hiroterH, za,pożyczenia oraz ,prze .. chodz,erri-e ieh i kontynuację od prehistorycznych do obec.nyoh czasÓIW i w)'ikazani;:.· wielowiekowego trwania na o,k,reślonym terenie. Stąd w ekspozycjac'h muzea.lnyci' trudno uwzg.lędnić całą pl"OIblematy'kę i wyslawy biżillteri!i prez,entorwane są roladk:: i w wąp kim zakres,ie. Dzięki prowa,dzonym badaniom w Półn~}enej Daolmaeji i stałemu powięk.sz;an,_' zbiorów oraz istn1ejącym już kolekcjom, można s,ię było pokusić o próbę uchwyce nia właściwości i specyfiki bii..uteri.i tego terenu ora,z wykaz,ania, któlre jej fOlrm~: są domorosłe, rodzime i trwałe, a któr,e p.rz'ejęto i są 'obc€!g'o pochodzenia, skąr; l j"k tutaj dotarły, w jaki spOiSólbwyko.rzystano oibce wpływy i jak je prze/tworzono stosownie do mie~s.0o,wych upodob<Jń i pCltrzeb, oraz o ile ,nadal one sbużą i cic_'zyć Soiębędą POWOdZiEJniem na przyszłoiŚĆ. Wystawa i oIPr<liC'owaniema posłużyć właŚJl,je miEidzy innymi wSlpólczesnyll'; twor·com i rZJemieślnikom, którzy zajmują się wyroben1. biżuterii i za'chęcić ich d.ko:rzystania ,z wZ()lrnictwa prz,eszł'olki, dla sIPopuaalryzowallia tradycyj.nyc'h wartOŚCi tych okioli'c. J'es't to ważny :moment, zwłaszcza w rozwoju turYiStyki. Zebrane dotą'd materiały nie pozwalają jednak na poka.zall1'ie pełnego zestav,,··i,; '1iźuleroii prr Da.lma'cj:i wszys;1;Jkichczasów. Bira,k n.p. do'kumentacj'i stars,zego oj;srednie- �380 Kronika to o~resu 'epok,j ikam:iennej, jak l'ó\ViIl1ieżz 'śDo-d'kowej :ozęk,i epOi~i ,birązu. Słabo ilillilne· są pr'zylkł;a;dyIZ 'ąk:l'e\SlUkam1eIllno.-«nj;,;Hi:xia-niel§0 i ,WiCZ.€iSIIl~g·o brąZiu, iZ OlkJr€s'Uwędr6.w!k' dU-dÓWm~~dzy V a vn w., pó7Jneg·o śr,eooibwiec'z'a, oraz Oki€'SU między XU a XV w. Z czas'U między XV a XV:III w. znane są tyLko ma:teriały z galery 'ZJnaIezionej w po-ibLiiu wypą>ki Gna~ić (XViI w.) Większość też zabytków z tego CzaBU znajdt:.I'je sie w ,kości'Dłach ik!lasztorac'h bez należy'tej doi~umentacji. Bi'żU'teria i zdob'ien:ie dala ludzki.ego związane są z ludz.ką kUlłturą od jej zarania. Należą do najtr'wallis!ZY'~hPtllZleclimiQtówi 'diLalteg,oprzechowały s.ię całeWlie~i.. Pierwotnie miały margJ:czno-a,potropeiczne zna'czenie i wiaira "IV tę moc prretrwah 'do obec.n~:h czasów, Wiązano ją z za:pewnieniern zdrow.ia i pomy1Śln.ego żY'Ci<.l,płod, no~i, pOlWodaJell1da w łowacih i z zaiP€<WII1ieniernpożY\Wiienia; a .zat€lm ozdoby poma-· gały w slkłalJ1Jianiu sił przyrody, by d:zJiał-a~yna kOl'ZY;ŚĆc'rlOlWi,aka, u:n:iemożi'uw,iały dostępu złym silom iod J~ioh broniły . .stąd też wzięło się, zdaniem autora (Sim-= J3a'tović), pierwotne pojmolwani,e Wiiary. W pradtieaaoh ozdoby były bal'dzo skromn':' j rzadko spotykane. Naileżały do nich: s'ko,rupk'i śl,ima,kó'W, muszle, zęby ZWIerzęce' j kośc·i z'wierząt, ni'ektÓlre kam:ienie nanizane i noszone wokOl!o s-zy:i. Bandziej uroz-· maie-one były o:tdolby z metalu, zwła:S12cza z miedz'i, brąz.u, żellaza oil'az złota i s-rebon młodszej eJpok'i kamieI1JtlJ€j.. Sime Batc)Vić oma)W,i-aj,e w pierws'zej części swego art yUmłu na temat 'ozdób w praodziej:ach pn. Dalma,cji, dzie'ląc przy tym hm czaso,kres :na wcze.sny neolit, czyli fazę sm'ilcióką, -ubogą w ozdoby, śroon.i neoli.t - Llzę danjlską, ul'Olzmaiconą pod wzg1lędem ozidOb j <pMmy,n~o.lj,t - faz'ę hva'I"s'ką, wyrÓ>ŻJ1IiJa .. jącą s'ię 'olz.dolb:nyimislz:pilami" a powstającą p~d wpływem ozdób znanych z BC'śni. Z okresu ll-ais'tępnego kalmienno-międzianego,czy],i eneobtu (2600 - 2,000), znanych jest tylko 5 ozdobnyoh przedimiotów, pochodzącyeh z PrivJaki', Kasića, Djevlrska; są io koraliki" wisiorki i i płytka. Skromne też są znaleziska z epoki brąw - ',vcześniej'sz'ej fazy (2000 - 900)., w przooiwi,ei1stwie do fa·zy późni1ej;s'zej, z Mó:rej zn.anych, jest spOIToprzykłaidĆliW, :pochodzących z 212 stanoWiisk. Są to :fiibule, różme r-odzaj-e n-aszyj:n:tkĆliW,bransoJ.ety sz.erokie otwarte, wąlSkie zamknięte, spiralnie zwinię'te. "'wi:n:ięte drutem, lulb łączone ogniwami., dalej w~si'(Jjnki.przew,a'Żini·e spiralne, igEce. ](,lamrY,z,iarna bum;ztyn u, T;l<a-dk:ieprzy'kła.dy ziaren sz.klanych. Poj edY1Daze priZedm·ioty miały bez wą~pienia symboliczne i magkzne znaczenLe, zwłaszcza w życ,lu' nudhawym. Np. spiralni'e zwinięte wis·lorki oznaczały prawdopodobn:ie słOJ1A:0.Symbo1"amli1S1oń'C'a ;były 'też chybia ipojoedYlllrL1z.e m~;ty'Wy z;dohl'JC;Ze,jak Ik!rąg i ,cz.w(}r'oką~. swa.s,tY'ka i luzy,ż równora,mienny na pochwie z Bil jan a·. UbóstlWia'ni{; słońca był·) hardzo rozwinię'ie w epoce ,żelaza. Skorupy śliJmaków były magicznym środkiem Hil ,płodność. Obok obceg,o piochodzenia, :DOZiWiij.il s'ię tu 'm:iej-s:cowa produkcja ozdób '1,V epoce żeJa'za C9'00 ,p.on.e. do pocz. I w. n ..e.) ozdaby są u.ro;z;ma'i'cOoll'e i liczne, zne1" He z 49 stanowi:sk. Po Wię·~szej części ozdoby wy~ollla:ne są z brązu i bursztynu, l'zadziej z,e srebra i o'!-owiu i 'inlllYClhmater.iałów, jak masa szklana, kość, ka'miel\. gl1na; poj.edyncze przedm~oty są pozłacane. Są też wyr:uby z muszli. Można wśród n:i'ch wyróŻinić 'ozdoby głowy, ·szyi, rą'k, odzieży, jak: nausz-nice, naszyjniki, bransoJet-y, pierśc<i'enie, wiBi'OIrkii, .iglice, s·pony, płyt.k,i, wiązadła i klamry, napierśniki; z bursztynu najiczęśdej spotY:kane były naszyjniki i spony. W całym okresie domiJLOwały motywy geomet.ryczne: trój'kąt, kwadrat, okręg, póloikręg, meandry, girlan· ,ely, zy!gzak, spirale, rogi, krzyż, swastyka, ptak, prążki, a później dochodzą do teg,)· motywy postaci ludzki'ch, zWii!erzęcyc,h j róża. Na'stępnie autor o:maw.ia szcZiegółowo wY'mienione formy ozdób, a na korlcu ich symbolikę i symbOlli.kę 'mo'ty,wów oraz iC.h związek z wierzeniami i mitologią. Ozdoby w okJres'ie rzymski·ego cesa'nstwa są kolej.nyn: opracowani'em, przyg'otowanym prz'ez Barusa I1aikO'Valctia.Oma,Ma je auti;.or stolsolwniedo oigólnie przyjętej: �Kronika ,zasady: olldoby głowy, 'szyi. rąk, 'odz1eży - :tulow.i.a. Opie:ra się :Pl~ZY,tym na '!eriala,ch, jakie pochodzą z wY'kopaH5k dokonanYCih w 36 slt-a.niow1s!kaC'h. 381 mOl- Ozdoby śr,edniowi,eczne oprCl.c'ował RadomiJr Jurić. Aulor stwierdza, że są on;;, nadz.wyczajne IlIie tylko ze wz.g.lędu .na duże zróimicowan;i'e, ale taklźe lukJs.usowy wygląd, który ;był wy;ni'ki,em 9,połec.zny:ch, ,polit)'lcznyc:h, kul'tUJraJlnyc:h i estetycz.nycil cZY<fil1liJków działającY0h na t-erenie pn. Dailima'C'j,imi'ęci.zy Vll a XV wi'ekiem. Dz·iJeli je na wy,T,oby wsiCIh.Gortów !i :wyroby Iz~w.iąrzalI1,e z plracown1,iam.i Mal,i,i. Na r,ozw6j biżu:teri:i średl1'ich wieków duiŻy wpłytw Iwywa,r-ły importy bizantyilskie i frankoństki,e. Od IX w. wszy;stlde formy wyrabiano na miejs'cu, a czym św.i.a:dczą np. znane na'z,wiska zlotnLków wymien'ione w kJri.IDikac!h kJaiSz'tornych orazlnne zapisy a.roh i'WaLne. Ja'ko ozdoby wsdh. GotóW z pocz. ViI w. aut-0lT wymienia: naus:;mi·ce, }.\ll{IOwat,ef'LbuIe spony, klalmry do pas-a. Natomias:t jako :;ta-r·ooho.rwa~kie ozdo\by z Vil'I- X'V w. wymienLa dwa typy nalU:Sznlj.csr€lbl1nyc,h, po·złacanycth i z 'brązu., n <hsizyjln:ik i ze szik:.lalnycJhziaJren, wlilsioriki Sltoi~unkowo r.ZClldk.() używ3JDe, pierścienie w kL!'I{Juwariantach z gl'C1bów klobiecy;ch i dZ'iecin.nY'ch, krzyżyki relikwialrze prz'6warżlnie roboity cerkiewnej. W drU/giej fazi'e, tj. między IX a )GB W., poja'Wi·ają się diaidemy', różne rodwje naus.znic, pier.ścienie z gr.oIbów :nę,sklic:h, k,dbiecych i dz~eciJl1lnyeh,nas'zyj1TlJiikoi, SlP'in:kt,wisionk,i, IS'przączki z męsikiich grabów. W fa.z:ie tr.zeoC'iJej, tj.O'd XI,! do XV w., dominują pteriśdeni,e z kOT,oną, głównie z brązu, mniej z nriedzi czy srebra" lecz. przewa,żnie luik's.u:SiQwejr·oboty. N.iemało jesrt też nau:s:zni'c, s,poty:kanydh taikiże w iliczny'chgI'obac:h innych rej·anów JugdsIaWiii, Cz~hosło·wn-ej,i, Polsiki, ROIS'j'i,Ukra'iillY. Wy'k{)<na.nesą IgIóW.nie ze srebr." lub pozłacane, czy złote, techinli!ką !fi<ligral1lu, glral!llU%c.j'i,aIŻUI'OwaJrri1a, odlewania. 'Obok nausznik pojalWiiają się taklże średnliowieczne pieniądze. Doiklumen-1y pisane wymi'em:i,adą j-es.zcz;e"bQŚni'ackle pasy", 1ecz nie w,ia-domo jak 'one wy;glą dały. Ocij)owiednikÓ'w wymien'j,onyc'h form można się doszukiwać z.da:niiem autora w da-lma· tyń,.ldm etnograJf.it'MJ'ym materiale wcześniejszego ,okl1esu. Zn.alezi.s!ka bowiem rw galarze zatopi,onej koŁo wysepkli Gna1ić w ko·ńcu XVI w., IcJrnówJ'one przez Brank. -Juraga w następnym kiróbkim sprawoz·da'l1iu, !są w zakresie oz;dób bardto skromne i. nie wiążą się z da,lmatyń,ską pwduikcją. Toteż brak właśdwLe j-akichkiolw,iek przY'kłaidÓiw ozdób pn. Da'lmalcji z C·Z3!SUpomiędzy XV a polową XI'X w. Znane :bowiem zabytk~, należące do kultury Ludowej, mimo że przekazy;wane z pok,o'1enia na pokolenie, nie ,~ięgają s'ta'rszyc'h masów. P,isze o tym Ol,g·a Os,tnić w artykule za·tytułowanym Ludowe ozdoby pn. Dalmacji. Oprócz pra'ktycZJneg·o z.nacz'en'ia, ludowa biŻJutenia była zaWsze 'uz<upełni:eniem ludolwego St-TOijUi świadcz.yła niie ty.Jiko o pozycji ~łecznej ,i s.ytuaoj'i ma'jątklowej właściciela, ale takiże o jego wraJŻI'iwo5Ci .estetYC'Zllej oraz o ,upo.dolbani.aC'h danej grupy społecznej, co w prz,eszI-ości szlo w par:z.e 'z ma,gLcZJno-apotr.qpeiczną funikcją ozdOb. Stąd w zachqwanych prcl~dimi-o'taclh, aiemrI-etżJn'ie od ma'teI'iał'u, t Eldh!n:i!kiwY'konania i moty,wów dekora,cyjnyóh przertrlwały, dzięki prZJekazow'i poklo leń, stare traidycje. Ozd{)by te są wykanan" z mi-elEi., ,m'OiSiąidz,u,ołOWliu, CYlny, srebm w połączeniu z,e złotem, ze szklanych pac:iQ!l1'kówkoro.łi, perłowej maci'Oy, skorup Ślhma;ków, oraz z monet. iN,oszono je " na głow.ie, w us;zadh, na szyi, na pieTS'i,a·dh, w !pas·ie i na Irękach. Popularne są wylrolby odlewane i fHilgranolwe. Jedne z nich jako dziełoz,ąwddowych z1otn~ków są wykonane ze sz:La'chetniejLS,zyohmet-alii, jak srebro, złot.o. NOiS:iJlije n'Le tylkCl miesikańcyZadarlU i okolicy, ale doC'ierały do różny.ch nadmorsklilch miejsoowości. nawet do Bośni Z'łotnicy znai1i gus:ly .kujpUljącY'.ohi staraLi s.ię j'e zaspdkoić. 1 DrugągI1l11pę sta1rJJD'Wiąowaby komponowane przez lu1d ·z detali kupowanych pwfesjona,1nyoh wytwórcó!w i prz,etwarzane na własny SiPo:sób. Niekitóre deta,lp. wytwarzali też sami wi'cśrriacy, posługując się t'echn:~ką odlew,l1li{,'zą.W pn. DaJllmac.ji -li �382 Kronika ',vyrozlHa się dwi·e hist,orycz.no-kulturcwe strefy, co znajciuje odbic:,i-etakże w ozdonach, Z jednej s'trony jest to dynarskie, lądo,we zap,lecze, z drugiej - streb adria~.ycka, obejmująca nadbrz,eże i wyspy. Pomiędzy tym występują p.ośredn·ie rejo.ny , kultury, jak Podgorje, wciśnięte głębto:ko w ląd, czy nizina Ravnih Kotar;), oraz .,ąsiecinie plato Bukovilcy, gdzie była b~wiejs'za komumkOlcja o,d morza iW ląd i od·,vrolnie. W czasach turecki,ego panOowania istniała tu o~:yw~ona migracj;) w róż.ne bliższe i ,daLs'Z·eI'ejuny, c,o zna,la:zło także swój wyraz w ozdobac·h. W dynarskiej . trefie typowym zdohniczym elementem były wisijory przy splatach włosów o różnej miejscowej nazwie, s-kładające się z cze.rwonyc·h wełn·ia!n)"ch frędzli, pOlstronków okórzanych i bawełnianyc.h, rza'dziej z jedwabnych wstążek, p;jłąc:z.one z monetami ·ub ocll,ewanymi półkiuli.stymi formami. Pann:.l mloda nagłowną chustkę miała odzobioną łańcusz,kami i zwi;sają-eymi haczyka:ni, !połączonymi z innymi je.3zcze meta;owymi wisiorkami. ,Jako ozdobę ghwy wy.mienia autorka jeszcze i,glice z dużą ,krągłą główką, wykonane z·e srebra lub pozłacane, tl'chnDcc] filigranu. Charakte:'ystyczne były tutaj także ciężkie, fili,granowe nausz~,ice z dwoma lub trzema :cdnakowymi ziarnami. Koło szy'i nos,zon::>na'szyjnik, często po hLka razem. Dziew::zęta mi,uly naszyjni:'<.ize s.zklany.Clh paC'i.oT·ków.PGpularne też były pa,ciorki ZJdchione ema1ią lub z monet o prz.eróŹ:nej nazwie. Pien!iądz€ w tych ozdo':Jach były osiemnasto-lub dziewiętnastowieczne, znane z teHmów niemi'eckich, jjrancuskLch, nawet }a,pońSlkich amerykańskich, a najmodniejszy był talar ::vI'ar~iTeresy. W naszyjnikaeh równie! wyslępowały S'febl'ne zia,rna roboty fi,ligranClwej (tzw. peruzini) .. Urozmaicone były o,zdO!bynOSZ01nena pi·ersiach, a składają(;.e się z prZ'Cl'ozma: tyc,h w~s:iorów. Na:jlczęś'ciej występOiwał W~siQol'z dwu- lub trójd,z;ielnyc'h płytek. przeważnie okrągłyc,h. Pasy, główni'e rzemienne, długie naWiet ponad 3 m, zdobione były odkwa'nyml e~ementam: o formLe greckiej litery "si:gma".. Do pasa dochodziły wisi.oI'Y i łańcuc,hy (sindzir) z kluczami i nożem do krojenia chleba. Łańcusikami związywały :-;:o!bietytakże ,opanki. Do rzadkości natomiast należą oz.doby w połącreniu z ha,fto·.vaną na p.ier$~ch klQ,siwlą. Zacho'wała :się natomiast łukowata zapinka w formie :'ibuli (Ravni Kolari) ze spi'ral1nie skręconymi wis~o,rkam.i. Cie.kawym przykładem z Murteru jest tekis'ty.I,ny plastron ozdohiony skorupkami ślimaków, iktóry nOIsily ',\'dowy okolic: Nina przy sworm stroju. Nat01miast rnężczyżni l1csHi przy ka'mizel;';:ach odlewane z rnois,iądzu lub fihgranowej r'oboty spinki i guzi'ki, ni'ekiedy nawet dużych roo.zmiarów. Ozdc,onym był również p:\;S nabijany gevmebrycznymi lub ro\Śoli.:1:1ymi odlewanymi .motywami, połączony.mi Z'C szkla,nymi ocz,kami. Przy pasie nos'iE ;).ięikn::ezdom/iOlnekaJbury 'i no!że oraz ,k>iesz.QIn!{;i - '$,cho.wadelka (ban. tnjaca, n,u,~njata) o różnym pr.z.eznacZieniu. W st.1"efie adr.ia'tyckiej odz:ież kobiecą uz.up.ełniały srebrne lu::> złote OI.UC}oy, przeważnie ju'hilerslillej r,obo!ty. NagŁowną chustkę przylo,zymywa'l1!() złotą lu:'.) pozłacaną igłą z okrą;głą, fi,ligrano'wą główką, zakończoną nierzadko ptaszkiem, głową człoiwieka albo pąkiem kwiatu. NoiSlO.nOtutaj ponaidto złote nausz,ni'ce clhrączko'wp ,I. wisiorkami pół1ksi'ęży'ca, złote naszyjniki z medaHomem czy szkaplerzem, bądż wy .. konane ze zł-otych fJihgranowych ziaJ'en, nie~zadko z z.iar'lem korala. Do spinania iCOlb:iecyc:h koszml służyły fiili.g:ranowe, w formie kwiatu spinki. Biżu,ter,ię uzupe1nia!y dole pierś'C1ie«lieobrączkQWe. Ozdoby w męsk'im stroju str.efy adriatyckiej :lich spinki odlewane lub fih!1lrano'we a okrąglych są bardzo głów,kach .. skromne. Należały d'} Muzeum Etnograiokz..ne w Zadarze ma w z·oiorach ponad 3;50 klej;J1,OltóW.P'Ciza cym przykłady ludowych ozdób pn. Da,lmacji znajdują się jeszcze w zbiorach koiŚ- �383 Kronika cielnych i kiasztO'rJlych okolic Zada,r.u, na·dto w muzeum w Splióe, Zagr.zebiiu oraz ',v Wiedniu, ~a koniec warto doct:łć, że ka'żdy z ar,tykułów zaw:ł-rtycih w ks'iążce ma krót.kie ...esume w języku fra.n:cu.skim oraz dOjśĆob.siZJennywykaz literatury i ma:pkęomawia,'lej częśc,i Da.lmacj-i z zaz.na·czeni,em zmal,ez~k Równj'eż w części kOl'ialClig'owej są 'Jdsybcz,e do Joiterat,ury, co w ;;u.m:ie świadczy o duż·ej wartc'ści Cl<lłej pu.blikacji : o soL'dnym jej przygotowaniu, Barba Ta Baziel 'ch WYSTAWA - IDEAL" W polskiej szanyźnie kulturalnej wystawy elmo.graficzne przywołują nd myśl ste-reotY'Powe wyobrażenie izby wieJskiej: na środku kołowrotc,k, w kącie piec z ma10wanymi naczyniami, 1awa, stół, święte ,obrazy, pa,siaki; lub skansenu: kilka chałup pokrytych równo przystrzyżoną sŁomianą s'trzeCihą, żuraw s:tu'dzienny, wiatrak, ,V tym w"zys.t.kim zaś panuje kurz 'i trudny dio uahwyc'cnia ropa·ch drażniący powoni'enie, a u co wrażAiwszych zwi,edzających powodiują nuanoś'ci i bóle głowy. Wy.blakłe, ledwo zauważalne afi'sze n1ep;rzekonywująco zachęcają dQ zwiedz.ania, I 'co dziwne, gdziekol:wiek poj,echalby sobie taki {)bywatel, ws,zędzie dostrzega te same lub podobne, w zależno;ki od 'stopnia percepcji, strZleC,hy, a i kotew.ratki "wszędy pIZ'ędą równo", PrzyczYJny t.eg.o stanu rzeczy są zm~rne-- sc'hema'tYZJTIeks!pozyc,Ji, niedostateczne :lwypuklenie j·ej reg·i,olnal'nego charakteru ·o'r·az brak akcEil1,tów ożywiających ')rzed,tawianą n-eczyw,ista-ść. Spróbu'jmy zatem zasita,nowić s:Lę,Jakie walrunki winna spełniać każda wys·tawa, 'Jy zo;;tała odpowie:dnio p.rzyjęta przez ZJwiedzający-ch, Oto niektóre z nich: ie-mal a'tra:kcyjny i w mialrę mOŻJ1,Lwościaktualny, tzn, będący próbą wyjści:ł naprzec'iMT społecznym oczekiwani,om ,ewentualni'e powiąmny z mijającymi rocznicami, okolicznośeiami (ważne joest też podkreślenie s,pecyfi:k'i danego tematu); - autentyczność i :oryginaln:J'ść wystawy, spois,obu eks'Ponowania ułatwiająca datarc,'e do widza; -- właści'wa rek·lama będąca od1Yi·ciemrangi eks.pozy,cji i jej organizatora; częs,to sposób "sprzedauia" dec)'1duje o po,wodzeniu wy,sbwy. Sumują<:, cało'ść winna dostar,czyć od'o'iorcom mnó.s'Lwo oczekiw3Jnych bądź nieoczekiwanych w,raźeń pobudzającyc:h do my,ślenia i dy:skuslji, zaś osoby bardziej za,inter'e:sO'wa:neskłaniać do zgłębienia tematu, Wystawą, w moim odcZ!u-ciu sPie~niającą w,spomnia,ne wyżej wymo,gi, jest ekspo.zycja kru:k:olwskiego MUZEum Etnolg,rafic.znego pt, "Matka Bo,ska Częstocho,ws,ka w p:),lsbC'j sztuce ludowej i popular:nej" (8 X-3D XI 82). ~a'd aktiUa.lnośc:ią i atrakcyjnośdą tematu wręc'z nie wypada się rozwodzić. Obch~dZQny w całej Pol's·c·c jul:>i,leusz 600-I'ecia obecno.ści obrazu Ma'tki Boskiej w sanktuarium jais:no.górs.k,im rodzi w ś'Wiadomoś·ci wielu pytanie: jak dO!szło do tego, iż jed€'J1 z wielu i.stniejącyc:h na pols,bch zLemia<:h wi~eI1uf';ków Maryi zdobył tiobie tak puwszechny kult i odegJrał ni'epośledr,.ią rolę w życiu narodu? Skąd przybył? ·W jaki s;posób następowało przeni'ka'nie, rozs'ze,-zanioC-oraz z'miana kult:.Hcw€go archetypu, którym jest ow.!. ikona? �384 Kronika Obraz ten miał w pr.:res'złosei i pos'iada nadal s.zcz~gó1ne znaczenie dla narodu polsk,ie~o. Dla~ze.g{)? otóż j'e5It to jeden z na'js'tar,s:z)"dh istniejących Maryjnych obrazów kultOiWyclh DJaZliJem'ia.ahplJlk;l~ic!h.J'elgiopochodwnie mviane jest legerJIdą. Wecllug j,ednej z wi·elu wer'Sl.i!i,tej niaj:b.a;ridz!iejmanei, au!1!orem dZiieła jest św. Łuilw:sl.. Z Ziemi ŚWiętej POIPr'zez Kwisltanty.nopoI i RuS ootairł obraz do Polski za sprawą księeia WładYlSława OpolcZiylka, ktory umieśdł wizeTUnek w uf'llridoWianym pr·Ziez s,iebie kla<szJtorze 00. PaullilnÓIWw OzęstochQwie w mlk'll .131812 (zaświ,a'dcZia.ją o 'tym źródła pilsane). Już wtedy Ciągnęły tam pi'e~gl[zYlffi~iz Polsl~i i krajów sąs·i~dnich 'M:iejlSceto I1Jawi~dzał n!ie ,ty.ll~oJ)OOlS:ty luki, ale s~lachta i królowie p'o'lscy, poc,zynając od WŁadysława Ja,giełły. Fakit najbalI:dZii'ej ZDJa'czący w dz~ejac;h kultu częstochOfW.skiej iJkony miał muejlS,cew r;oIlrn 165:6 w katedrze l'wo'Wlski~, w .której to król JaJ, Kazimierz w Uiroczy.stych s-[UjbaicihQgłOiSliłMa'tkę Bos·ką CzęstoClhQ'wSlką Patronką na:odu p.olskiego li jego KTÓIOlWą. W oią!gu szesdu W'i,eków ,~uUu owe s:pecY'fic,zrlJew.ięzy dU'Clhowełączące Po'lakÓ\v z Jasną GÓlrą ulegały ciągłym przeolbrażeniom. ZnaLazło to swój wyra,z w sztuce i literaltur"'-e, l'icZTIY'chleg'eII1!da(!h,pi,eśJlJiaah i zwyczajaeth. P'ow:szechnie wierzono. zwł'a's;zcZ:apo Jl!iooldanej próbie zajęCIia kl$:utQI',u pl1Zez Szw,edów w ok;r'esie Potopu iż jest to Zina/k obeanoodi BoŻ'ej, jaki ·oItr~ymal naród z'a pośr-ednLobwem CzalNllej 1\Jladonny. Zywotina a~k1Jua.lno.śćtema'tu jest więc n!i~odwa.ża;]ny.m a,tutem wy,:S!tawy. Au-tentycZifiość li orY@na'luaść to k'olejne jej plus,y wykiOl'zys:talle przez autorów: AlekJsandr-ę Jacher-Tys.ZkOlWą i Ma·ej'ejla Beirerndol'fa oraz twórcqw ®ra'wy plaS'tyc'znej - Annę MiśC'iwluijews:ką-lWaJj!dę i Leszka Wajdę. Różnowldność wątków formalnych i treściOfWych 'w pol'slldej s,zt'Uce ludowej (w pOIW:iązaniu.z rz'emiolsłem i sztuką cec'hOlwą) jakie narastały wdkół o1>razu Malki Boo~iej C.zęstochowskiej w ciąg!1 wIeków to myśl przewodni·a towarzys.ząca tiwór,com tej u;da.nej ekisipozycji. ,Wysta,wę otWliera i zamyka kQP'~ wizeruniku ja'Sllogórnkiiego (udo:;tę,pni'orkl przez 00. Pauli:nÓtw ze Skał\~i), ibędą.ca jednoc'ześnie punktem c·e-ITtra1nym, od któTe.gO'roZipacz'yna się i k'ończy 71Wiedzanie. Cala za:ś res:uta jest i\.ustracją tego czym był :i czym je5't ów wizerunek w ~ia:dn.mości naJsz'e,g,onarodu. Na wysta1wile zalprezentOlWalnO,w ulk~adzie ohr-onologicznym, e~ponaty powstak WiiekiuXVI:l, a,ż do początku lla,t 80-tyc1h na,s,z'ego stuił!ecia. Pierwsze saile mies'ZJCZąobiekty na.j-~tars-ze (XVll wi,elk), Z'\Vlią.za;ne:ue sztuką kośoielną ·Lpr,zezrJa'c,zone dla potTZieb kUllt'owych (,obrazy wmY/Win:e).Obolk:nich wiszą miedziane, dbustroIlJll:ie malowane s·zkJa)pl'er:z.e ~ ryn:gmfy, pochodzące m. in. z czasów konfe.demcj\i barr\Slkiej,.TypQ'we mala'rs'two częstoohows'kie reprez'enl1;ują obrazy d,wUSlbre£owe (oj,e~, płó!ln:o) IPrzeldstaiwl:aljąoe postać M'atkil Ec.±ej z D,z.ieciątkJiem n. rękJu ,i św:iętych patronów na tIe pauliińlSki1e1gokla,s'ztoru. Ni~t:j'lpQwY'm elkslpana'Uem, Zie wz:gll'ędu na r.za'd:kiość wy"tępOfW'an'ia techniiki i s,ur-owea, j,es;t 'butaj marmur,OIWd pł;yta z wyrytym wizler-un:k,1em Maryi. Idąc da'Iej jesteśmy świadkalmi przeobrarieil. jakim ulegała 1:Jwórcz.ość'tzw. W<łTs'zta!tów częstocho,wskich pod wpływem gustó""ówczesinych odbiorców. Wlliek XIX t() akir-e§ m~lS-aw;ej."produllmj,i" obra'zów wy,k,oil1anyc'h iedlmi1ką wy<sa-dzania i gr,zelbylkowaniJa, zadeITUl,ootrowalną na ~~Ik!u .kiolej.nych. Il!iewykońc:7Jonyc!h ,pra,ca:ch. Zróżni'Co(J'.\T.aI11ie po,d w.Ziględem wielkoścI, odmaczają Sil; ży.wymi kol.aram'i, boga'tą orm:amell'tyką (s.'Ztuczne kiw:ia,ty, złote lub srebrne gwiaz;di~i,itp.). Kalej,ne etapy 'ejwCJIlucj'i mallarstwa t,o prz:ejlście ()Id wiz,erUinków Maryi wykonalnydh na sikJle, PQPfZJezręc=i'e ~o1or-OfWalfi,e miedZJ~orYityi drzeworyty, do również rE~clliniebarw,ionyah .Ji~tag,raftiz początku witeku XIX. w o,kTesie od piel1Wszej polowy Girariiika s:tan:OIWidr~ TÓWn-oOOgiy !rJl\ui p~u1ary·zaCJj'i ku.1Jtu obra;1.u j<ł&nOlgórsidego. BCJlga:ctwowar-iantQ:w grafro:mych ·ukiaz;u'jącyc.ł1wizel!'UJr1ekCza'rnej Ma-ctonny. jego koronac:ję czy dzieje, dzięki mas'OIWej i s,ery~nej produ'kiC'i (dru'karnJie) pozwala �385 Kronika uzmysł<owlić sobie, jak pOltężny był za,sięg oddziaływania kultu Ma'bkti Boskiej Czę- stochOlWlSkiej. Na w)'istawie pokaz,arLo m. in. małe drze,woryty, miedZlioryty tłocwme na pergami~i:e (XVII - XIX wiek), dl'l~ki z m()d~itwami, obrazki dewocyjne drukowane Vi PO:Isce, Fr:anaji, Ni'emczech, Aus'trii, Cz,e'cha'Clh.i na WęgrzeClh. Br,zedstawhmJ'J równi,eż dr.wworyty ludo!we iW poslta'ci OIbrazów tłoczonych (XVIII i XIX wiek). Odr'ębny, ni:e~wykj.e biOlga,tydZli'ał stanowi me'taIOlplastyka: medale r,o,czni,cowe 300 rocz.ni'c'a ślubów Jana Kazimierza, meda~iiki dewocyjne (z doda,tk]em bunsztynu, ..,zkła i parcelany) oraz wSIPókzesn,e ryngrafy z ak,centa,mi pa:tr]oltycznymi. :Pirzykładem wszechobeanoś'c1i kultu częstoc!howski'ej Maryli i przywiąza:nia doń. jest wizerur~ek (}bozowej Czannej Mad:mny wykOiTIany prvez jeclin'ego z więźniów Oświęcimi'\. Na kGln'e: -- współczl's':10Ść. Elcmentem łączącym ją z ~poką milnlioną, jest anonimowo,ś6 twórcÓlw oraz rnas'olwość pows'tają,cyClh dz[,eł. ZaigaldIJ'ien,i,ewSiDókzeSllly.ch pi'el.gll"zyo;nekprzedstawia 'tzw. twómz.ość odpu;,towa, pamiątkarstwo dewO'cyjne, częśc:iow.J inspirowane przez pauliiński ko:nwent. I tu, ni,ema,l ka:l,dy pr,zywołuje w pamię<:,i s,w,je pierws,ze wrażenia z pobytu w Częstocholw,i,e, p'ozna,je starą bu·· telkę na w;)dęze źródełka ~w. BaI1bairy. wypalar-e w drewnie Wlidoki z Jasną Górą, plastikowe z~'a'czjkti z portr'etem Maryi, milCJnliącesię w blasku świateł medaliki. W ruie:jecliny:mą:lhumie prlz'e~h()wywana j1est fnt,()grafia pi'eLgrzyma utmwalona na ekranie w,raz postacią Jasnogól1ski'ej Pal!li'e:nki na t,l:e kl,asztoru z napisem "Pamiętaj o mU1lie!".Dzi:ś ekran ten wUslina śctaui,e (jbył projekt, aby w cza:sie tl'wani:a wystawy spełniał on swą pieflwoitną fUlnkcję - n~estety zahrakło papieru foto:~raficzrreg.o ., .). Wi~półc~estl1atwór,czość ludowla - p1askorz,eżby, oh+'uzy, kapllkzikiWlfaz z do;:;konałymi f'OItolgI"all1lami allitorstwa Adama Bujaika (,;,cenlki rodzajow'e ukazując,p reali:a "pielgrzymo:waOlia do Jasnej Góry G:I)ęstochQIWs'ki]ej'" omz at:mcsferę jarmarku i kramrkbw o'tac,za,ją,cyoh to miej,s:e:e) i ś:p~e'Wpielgrzymów Cidtwalrzany z ma~netofonu pold'kreśla znaczenie i współcz:esną rolę obra21u Matki BClskJiej Gzęslto:oh:0iwsk]E'lj w żyoiu rel'igijnym nasze~o społ,eczeństwa. Elementem łączącym wSlzylstk:~eczęści wysltarwy, prócz ws'polnnianej jlUż kopiLi ,;Jawnej ikony, jest funkcj:a kult'Olwa obrazu ,w prz'eszłości zi,lustrowarJla pOpr21el fotografie mi'edZliorytów, htClgraf'ii i ryc,in pr21ed~tawiającyah Częstochowę jako miejsce hcznych piell~rZJY1mek.Odtwolrzony fr,agment wnętrm rn~e521kalnego z ołtarzyk,ien1 domowym olm,z obrazy z przydl102mylc,h kapti'cz.elk i Isztandary kośCiidne. uwydatniia'ją c:iąrg1eżY'we więzy wiz,erunk1u Pa:Ilii Ja,snogónskiej z polską kultlurą· NaJeży jes:z.cze zwróaić uwa,gę na techn:iczJJ1ą st,ronę ekspozy'c:ji. KHkul:etni okres przygotowali po~wo,Lił orlgalnizatorom na ZigromadZltmie pall"'Uty;s:ięcy obi,ektów z muzeów p.aństwowy:dh, kOIŚidielnych,klas.21tornych, a ta:kri;e z kolE~k:cjipryW.artny'ch. Kolejnym, ni'ezwyk'le waż<nym krokiem były żmudine .j długoitrwa,łe prac.t:' konserwatorrs'kie.. Stan wi'elu eiks'P'on<ltówwy;m~ga'ł natychmiaistowej i gruntownej r'estaura,cji, jzięki której ni.ej:eden oibra'z prvedłUll,ył sWQje ~strlJ!]el1lieoclizYiskując d'lwny bla",k Nie wszys'tlkim obiek'tom mcyŻina było pr:zYWfló"ić i'ah pierwotny wygląd. W,cz,eślJliejs'Ze, nieum:iej:ętnie prz,eprlowadzoIJe zabiegi r.erlOwaoy;jne nj.(~CrdrwTacalilJ:ie zmieniły ich au,tentyc,zną sza~Lę.'ZaJSIt:Ols,O'wany chrOlnololgilc21ny,ukŁad ekspJzyoji podkreślający ewouucję t'ematu i uka:z;ujący prz.eljśde od sz'tu.kti eMarnej do masowej. odpustowo-j:arrmarczn:ej pro,clu'kcji, stanowi ni'ez,alPrz,ecw.1ny walor wy;stawy. Za'demOlJJS:trrorwa:na w wieilu przypadkach te'chnololgia wYCclbu, ('Il(P. PClszczególne eta,py te:dhIJiiki wys'aidZla:nila,przedsta'w:1one na kJirlku n:i'elwyko:ń!czonY'chobira,za:ch) pozwala WlidwWli na pozll1an:ie tajników Ó:wc21esneg.orz:e:miosł!a malarsktiego. Nliezwy:kle wail,!:ym akcen'tern jest ukazanie funkcj;i, j<tką olbraz jaiSi1ogÓl1s,kipełaił w kul,tul1ze :.!5 Lud, t. LXVU �386 Kronika ~ życiu narodu. DOIkła,dne, zwięźle podane i'ruformacje oraz dysikretne oświetl€ll1/ie. w 1P000ąc;renJi,u z mu,zyką (w końcowej c.zęścl ekspOIZycji) dają możliwość sallno~ie'1nej kOil1templacjri tematu. Jedyny manlmment stanowi nadmierne zagęs'wrenic obiektów wyn:il'k1ające ze slkromn)'ic.h war,ltnkÓ'W 1000a~'0'W)'ich.Utl'u'd.nia to w pewnym stOipniu ucihwycmie specyf,iki pos~czegóil.ny;ch dZJiałów ekisipozYClji.Do'1y;czy to sz.cze.góbn,ie ma~a'rs.twa zadmwje ono połoIwę powtief'ZJohni wystawowej gdZ'ie wis.zące "rama w ramę" obnazy za1:rac1ają swój indy1W,iduaiLny,i nJi,epowtanza1lny chaTakter, a boga.ta kiQIQryMy,lm kaŻldego z niiclh ~daje s!ię rOlz.mywać w mnOlgośc:i pnewntowanych obrazÓlw. Ta drobna - w kant~k!śc,iJe całoś0i wys'tawy - niJedosk(}nałoOlśćznajiduj,c u.spralWiedl:iwienie w chęc-i u'kazaruia z,Wliectzają'C)'imW"dżnośc:i i żywotnośd tematu jas.nogó,rs:kie~o, a jeclirJJoc<ześnó.e oogactwa i rÓŹln:ono!dnoŚCli w ja,kie~ objawiało "ie jegQ is,tnoenie w na'Szej kulturze. EkSipCllZyoja'klmJ!rowsika joes't więc ,piJerw5izą w Pols'cEl wysta wą monDgraficzn:i przeooJta'Wia.jącą genez~ i etapy przedbra."Żeń kltl'tu M<1'tki Boskiej Częstoc.how.sk;iej w ikOlnograifiti połs!kiej. :Dodatkowym suJcceslem orgaIllirm'torów wystawy jest QPublli'kowanie katalog'.l ~luSitromanego pięknymi, kdlowwymi repr(Jduflwjami Jacka KUibi,eny i WojcieICha StaS'zk'ie-W1icza,z faK:lhowym kamellltaJrz,em AI.eksalnldry Ja<Ciher-TY'~ZikOlWej. Staranna s,ZJa1tag:ralf1lc'znaplakatu ora,z liczne zapow,iedZJi, a 'tak,że późniejsze, po,zy;1;ywne recreJ:lizjew pras'ie, radii'll i tcle'WuzUliwyisltalnezająco za'I'e'kla,mowały szerokliej puhlliJczności W)'lS,tiawękrakowlS1kielgOMuz..eum Bt!niOlgrn.ficw.ego. Dla pI'Zeciiętnego widza jest ona Ok-d,Z,jądo re111eks'jtinad bogadwem n\łswj lkulilliry t.:worzOiIlle'jna prZlesltirzeni dz,iejów przez ~iczne pokoleni<l pr,wdkÓW. Naukowcy mś Jmłdą jedyną w swO'im I1()IdJza'juoJka:lJjędo przeprowadzenia wJiik.Li'wych j wtieloa'SlPe.kltowj"c:hbadal'l na taik dużej j],ości maleriałów i źródeł, jaką lap,rezentowan() w sa'\.ach dawnego Ra't!usrza na KaZlimierzu. Janusz ETNOGRAFICZNE WYISTAiWY C~\V;E WOJEWODZTWO ZORGANIZOWANE WARSZAWSlKIE Jaskulski W WSI ROKU STOŁECZNE MUZEA W a!J' eSZ a wa, palrz 19m, MU,Z1cumAzji i Pacy,f,~kru Et'!lQgralfiicz,ne wys1awy t. 66. cmJSowe wrgall1,iZUWdnc w 1980 rOiku, Lud "W kręgu kultury L:lO'S'U" :Sc"€iI1arj,usz:A Polnllikliewskii,opra,wa plastye-zm: T. Walt,er. Eksp,o.zy.c:ja: 31. 03 - ~ .. 06 w Galerili NlUsa:nltara w War,!>w:wie, 250 eksponatów. Ka,taI.dg i plakat. �387 Kronika "Ceramika dol1ny Ka:Łhmandu" Scenariusz: Z. FilarsIki, OIprawa plastYlc,zna: M. Janilga. Ekspozycja: 31. 03 - 21. 013 w B.W.A. w GIdyrui; cZ€ll"Wiec-lipiec w Muzeum Okręgowym w Gorzowie Wilelkopolskim. 165 ekSIPona,tów. KatallQlg j plakat. Współol'.galnizatorzy: B.W.A. G,dyn;ia oraz Muzeum Okręgowe w Gol'ZolWlieW i,elkopolskim . .,Sz.tuka ludowa AZ'j>iSrookowej li Kaza{:hstanu" ~enaT,iusz i oprawa plalStyczJlla: N. SyczQIWa. Ekspozycja: 2'4.04 - 10.05 w Central1nym B.W.A. "Zachęta" w WaJiszaiWie; 2{). 05 - 01:5.06 w B.'W.A. w Katowicach. 70 ek:s:pOlna,ww. Katalog i plakat. W,spółoiTIganiza'lolrzy: Państwowe Muzeum S:zJtJu.k:i NaflOdÓiwWislJh\odu w MOL<;ik:wliJe, Oen1JraJ1ne B.:W.A. w WaI1SizatWJi'e, B.,W.A. Katowice. .,Malediwy" &enalriusz i oprowa plas.ty'C'zna: B. Buczek-Płachtowa. Eks!pozycja: 8·. 07 ~ 9. 08, w Galerii "Nusantara" w Wars~a'Wie. Ok. 50 eksponatów i fotografie. Katalog, plakat. War s z a w a, Pań:s'lwowe Muzeum "Sztuka EtnQlgraficzne .i rękodZlieło ludowe Cepelii" Soe.nańUlSz: B. GOI1cz, oprawa plas.tyczna: W. Gałązka, komj,sarz wystawy: H. Olędzka. Ekspozyoja: 1,3.01 - 31. 05. 750 ekSiponarow. Ka'talog, plaikat. W.'iipółorganizator: Związek Spółdz.ie!;."'i R~kodZJieła Ludowego i Artystycznego "Oepelia". ,,Rremi'oslo i s.ztu,ka I-rrdonezji" Sce:oolriUls,z:M. NO'wuk. Ekspolzycja: 1,5.01 - 2:8. 0'2. w Muzeum Regionalaym im. W. StachO'Wiiaka w Tr,z,ciance. H8 ekspol1latów. Fo'lder. Wstpółarga1nii,zator: Muzeum Regiona.l,ne w Trzc'iance; Ekspozy'cja: 13,11 -:n. 12 w Muzeum Okręgowym w .Jelellliej GÓrz'e. 142 elkspona'ty. F'older. Współorganizator: Muzeum Okręgowe w Jeleniej Górze . .,Rękodzieł,o ludów Scenal1iusz i oprawa plast)"czn:a: 94 eksponaty. Kat'al()g. Magjhrebu" M. SztrantowiC'z. Ekspozycja: 27. Ol -:i1. 05, "Gora.lsk,ie zdnibni,ctwo w dr'ewnie" S0enariusz i opmwa plast)'('zTlla: A. W/(>da.rz. Ekspozycja: eks pona1tów. Ka,ta.l'Oig. otwal'cie 10. 02. lQ.3 "Wylstta~l ,prace HaJdelsł<1l11'ydh pI'z.ez l;wómców Ludowych na aJUlkcję na nz€'Ciz' SdUildaiI1ll1OiŚC'i W~:e.i~iJej" Oprawa pJastycz.na: pra'c{J'wni'cy PME. EkslPozycja: 1. 05 -10. 05. Ok. 400 eksponatów. Organizator: Komisja Zakładowa NSZZ "SoLida.rność". "Stroje i ozddby ludówegzotycznyoh" Scenapiusz: M. Nowilk, E. Pachciarek, T. WalendziJa:k, M. Szt:rantow.ioz. EikJs,pozycja: 7.05 -'10.08 w Mureum OkręgowYlm w BiaŁej PO!dla5kJiej. '289 ek.>,ponatów. P.rze!Wodnik. Ws'półol1ganizator: Mu'Z€'um Okręgowe w Białej Podlaskiej. "Re,gi-onaiLne lalki ,świat<a" Scenariusz: B. Golacz. Oprawa plastyczna: I. i K,. Bu rIIlatowic zowie, komLsarz wystawy: B. Ka,zinawska. Ekspozycja: 1- 30. 06. Informator. WSIpÓłmlg,aln:izator: Spótdzie1nia Pracy RękodZlieła ludowego i Artysity~z.nego im. St. Wyspliańs'kiieg'~ w Krak'O'Wlie. 25* �Kronika 388 "Polska sztuka I,udowa" Soen:;rni'lliSz: A. KlU'rzą't~olwSllm. EkSll)'Jzyoja: 2:3..06 -31. 08 w MUZleu.m w GJ.ilwic.mh. 207 ei~onatów. W1S1półongaITi'za'totr:Mu:zeum w Gliwi,oach. "Swiat SC€!Ilia,riusz i oprawa 19'312- 59 foto'gramów. lD1di<llCl Armery.kliLaC'ińiS'kiej" pla::>tY'cZJla: T. W,a[etlldz,'iaik. Ekspozycja: "Pol.S1kie stmje 11. 07. '[,91811- 28.02. ludowe" Scenariusz: G. Tk,ac:zy'k. EkSlpoz)'cja: 4.07 -n,. ()8 w Domu clilnie. 411 ,klclmlpletćlw $tmjów oralz tikatnilny. DnctiOU1ffiaitor. "La 1kii narodów Kultury w Swze- ZSRR" S!ce'l1Jariusz: G. Baiba'jaJ"JC, A. RaUf!likQwa, op.rawa plaS'tycZJna: K. BlIJIlltatowicz. koomisarze wYiS'tawy: A. Ra'1:1nikowa, B. Q~Qdowska. 325 ekJsponatów. Plakat. WSlpó1or,gcllni'za'tor: Muzeum E1mQgrM'ni Nanodów ZSRiR w Lenir.g.w.dzioe "K,uil~um Ad:i~a.n['stanu" Sc:enail' iJu,s,z: M. S,zlrant.aWlLcz. EJklSlpoz)"C'ja: 9... 10 -ilU. 12 w Ml1z'elum Okrę~()wym ga:n:iza,tor: MUł.eum Ok:ręgowe w K05zaillinie. 1132 eksponaty .. Ftdllder. W~o IW KosZ;C\[liJnie. "R~a ludClWia na półJnoC'nym MaZG'ws.ZiU" Sceoo'l1iu;s,z j opraw,a pJa,s1:yozna: H. o.l~dzk.a. ,Eklspozyoja: l'5.!0 .. 1!5. 1'2 w Domu Ku'Ltury w Ciechall1Jawi:e. Ok. 300 eksponatów. WS,pół'I),I]ga:niza;lor: M'L1ze'um w Oifec-hainowie. ,,PoLsJde tkalIlcny poctwój,ne" Sc.enarilusz: G. 'I1kaezY'k. oprarwa plals'tYJC,Z'!la:K. Bu rna,l.owkz. - 30.111. 7'5 tkail1Jin. Kata,log. p1a1ka'1:. EJk5lpc.;,zy,cja:10.. 10 .. ".Bal,skJLe ma,1arsDwo HClii:Wl1e" Scena,I1ius'z: A. K;unzątkowska. EkSlPOz)"cjc\: 219,.110- 1i5.11 w Kl,ulbie MRuK 'N Częstochowie; 24.m - 1:5.,1:2 w KJluiblie M:R~K w By'tomiu. 45 oOIbrazów prezll:mtl.lją.cy'c.h 112 mala,rzy na i'wnY'Ch. IIl1if,onmaiar. ,,9wią:teClZlne zdcibniiictwo wnętrza" Sc€il1aruuSlz: B. OgI1G1dowska, opflalWa plasl)'C2lna: K. Bunllatowi'C,z. ;118.. 112.,1!9tH - 30. OS. ;]982. 30:3 ekSipanaty. KatuJleg, pla,ka1. WOJEWODZTWO BIALSKo:PODL.ASiK1E l\IUZEA 8 ,j a ł a P o d I a ska. Muzeum OklI'ęgowe ,;OilnGidelk ,g<l!r'nc!al1S!lci \'ol BiLaiej fudl~Siki'cj" -patrz: Lu:bl'i'n, M'liz.eum Okrę~owe. "Stroje .pairz: Państwuwe Muzeum i oZJdaby ludów e,gJz,"}ty'cilnyah" E'cllo,gra'hcZlne. WarsZlaw;l. EkispozY'C'ja: �389 Kronika Scenami,usz i oprawa "Tka'l1lina podlaska" plastyczna: C. W,rębiak. Ekislpozyoja: 28.05 - 30. 06. 30 eks- ponatów. plakat. Informator, WOJEWODZETWO BIAŁOSTOCKIE MUZEA B i a ł y s t o k, Muzeum Okręgowe "Sztuka ludowa BiałoS!tocczyzny" Scenamiu.,z: H. JakuibO'WtSka, O(pIfQ1waplastye;zna: A. Szyman1uk. EkJSpazy.cja· 22.02 - '27.03 w Muzeum AJrcheo;JiogJic~nymw PlQlzl1anilu.,3129ekJs\pOlnarow. Eks;pozy,cja: 15.07 - 20. 03 w Muzeum Okręgo'wym w Bialymsltoiku. Pla,kJ~t. "Współczesne patrz: Muzeum LudOłwe malarstwo na szkle" E'1JnOlgrail1cznew T.oI1uniu,. WOJEWODZTWO BIELSKIE MUZEA Bielsko-B~ała "Pszc.zyIisk.i-e zapaski Scem\riusz: B. Turno, "Tkanina Scenariusz: der. haftowane S. Then. ludowa ze zbiorów muzeum B. Twrno. Ekspozycja: W i s Ia, Muzeum Beskidzkie "Rzeźba - i trady-eyjne EkS/pozycja: okręgowego A. Podź.orskiego - w Bielsku-Białej" Fol- w Cieszynie Miec,hówJl:ii z Ustronia" Scenariusz: J. KrOlp, oprawa plastyczna: mUirz.ec-,kwiecień. Ok. 150 eksponatów. "Prace ludowe" 14.11. 198.1- 15.04. 1982. 36 eksponatów. Odd~ial Muzeum Stefana kowaJlstwo 1. 08 - 1. e9. 47 eksponatów. Z. Niemiec, muzeum i etnQgrafa" Z. Niemiec, W. Bękosz. założyciela Scenariusz: J. Krop, oprawa plastyc,zna: czerwi,oc - lipiec. Ok. 150 eksponatów. W. Bękosz. Ekspozycja: Ekspozycja. Ż y w i e c, Muzeum "Wystawa pokonkursowa Scenanii\.lsz: M. Men~s, oprawa 50 ekspoootów. plastyki obrzędowej" plas'tyc1JIla: B. Wrona. "Z'Ciobnicliw:o stroju ,górali Ekspozycja: 23.01 -1.7,03. żywieck1k-h" ScCtnari.usz: L. GIiaJjlIly,opralWa plals/,yczJIlIa:L. G<lQI,jlny, J. GąsiJOrelk 47 eksponatów. �Kronika 390 Instytucje Wado niemuzealne W i c e, Waldowicki Dom K'ultury "WYSibalWaprelc tikJaJni~nyaritylStY'OZJllIej z€lSlPOłiutllroiclklie~opl'zy KluiEtiuJry" WOJEWÓDZTWO Waid:QW!ill\kJiun Domu BYDGOSK,IE ~IUZEA C ho j n i c e, Mu.zeum Regliana'lne "Hafty Heleny Q.raJbk~sikiie;j" Scenariu!Sz i qpra,wa plas'ty,cZlIla:F1. Pa,jj~h. 1(,onsultac:ja: pmcOWlIliky lVLuz,eum EtnOlglrat1ic.z.nego W T,oounri'l.l. Ekspozycja: {l.03 -20. 05. 68 eksponatów. "POikoI1ku:rsowa w~stawa twÓ!~cZiośC'iludowej Kaszub" Sc·enariusz i opra,wa pla~'tYC1z;TIra : K. Lemańcz'tlik. kQIls'u,lil;aClja:pral::awtnJicy Muzeum Etnografkznego W T,OIl'uruiJu.EJkspozycja 6.06 - 2,0.:10. 99 eksponatów. Plakat. WOJEWÓrYZ/r,WO CIECHANOWSIGE MUZEA p u ł t u s k, Mu,z,eum ReigiQIlla!l:ne ,,'I1ka c'two, ha£ty i c,eramiika kJuI'IP!JO'WskiejPiuszozy Bia,łej" ScenariJu,s,z: J. śniegoclk!h, O,pffilWla plastyczna: K. Różańska. EkJSpOzyoja: 25.07-28. OS. 67 e1mponatów. Pla"kat.. 1 WOJEWÓDZTWO GDAt:lSKIE MUZEA G d a ń s k, Muzeum Narodowe. Oddział Etnografii "Rzeźba W Oliwie luidOlWaPomorza" Scenafliusz: T. Przała, oprawa plastyczna: W. CzerJllieWls.ki. Eks.pozycja: oie: 19.11. 320 eksponatów. Lnio:rmatOlr, pl'akJa,t. Kar t u z y, Muzeum otwar- Kaszubski,e "Gal1Ilcarstwo luda,we KaszuJb Srodkowych" Scenariusz: E. Paross'a-Giel'uCika, ko'nsu1tae:ja: T. Przała. W lutym 1980. 76 eksponatów. Katal~ EkspozYlC'ia: otwarCli~ �391 Kronika Koś cie r 'L y n a, Ka,szJUhs,k,iBark EtnQgralHcZiDYwe Wdzydzach "Kals2'Jubslk,ipalrk etnOlgralfi'c.zny we Widzyclizach pa'tT,z: Etno\l?JI'af~czne Wystawy "Ka'szuiby - wyJS.tawa ind',ormacyji1a" czasiQIwe 2'JCJlI1ganli'2'JOWalDe w N~80 r. I..n.Iid1'!Ji8,2,t. 66 z'~emia i Lu,d~i,e" ~wy,sta'Wa fotQ~ra:f,i'::,2'JIlJa) rSoenalriusz: G. Jeske, G. FeLl" opra'wa plaS'ty;cZJIla: G. J,eske. E~siPozycja: - 31. 07. 30 plans'z ze zdjęoiami fot'Qgrailliezny;mi. Plakat .. Instytu.cje IR 07 - niemuzealne G da ńs k, Wojewódzki Ośr'odek Kul,tury "Ws,P'ółc.2'Jesna s'2'Jtuka KaGzub Śroclikow)'lch" Scenarius'z: K. Szałaśna, oprawa p)a,styc:ma: A. Bartk,iew,iIc,z. EkSIPlozy;cja: 5 - 7. 05 w MDK w Kartuza,clh. 100 ek:Slpona'tów; 28.05 - ~li.112 w GiOK w SławQSlzy;nie woj. Gdańsk. 50 eksponatów; 8.07. 119!&1- 311. 03:. 1918:2. 60 ek!spCJlIlaitów. WOJEWODZTWO GORZOWSKIE MUZEA B a r l i n e k, Muzeum RegionaLne "Na.rzędzia Scenar.iusz eksponaty. oprawa "Technika Seena,r[u!Sz i oprawa ponatów. pracy w gospodars'twi1e plasty;czna: J. Krupa. na us.łu,ga{~h·c.zlowielm pla,styczma: J. Krupa. G <Jr z Ó w W i e l k o p {)l s k i, Muzeum "Ceramika patrz: Warszawa, "Nowe Muzeum etnograficzne P-oooań. Muzeum na,bytki "Haft a dZLŚ" maj - sierpień. 1,511 eks- Okręgowe doliny Kathmandu" muzeum plastyczna: ludowa okręgowego W. Sadowski. o tematyoe EtnQ~rafLczne. "Wielkopolska !pa'trz: BOtZnań, Muzeum wczoraj Ekspozycja: w Gorzowie" Ekspozy,cja: 15.05- Regtonalne "Rzeźba patrz: - styczeń - Cozerwiec. 203 Azj,i i Pacyfiku. Scenariusz: 1. Ja.sińska. oprawa - 30. 06. Ok. 80 eksponatów. :\1 i ę d z y c hó d, Muzeum dOIlU'CJIWYIIll" EkspozY'cja: muzycznej" Oddztał Muzeum Narodowego. Ludowa I;2'Jeźba sakralna" Etnog,raf'iczne, Oddział uJ~ra,ińJsk,i Stefanii Muzeum Na,rodow~'O,. ,Korżyńskiej" :Scenariuslz: R. SkŁadkowski, oprawa. plasty,czna: E'ks:p.otZyc.ja:20.. -lO -1~5. m. Ok. 30 ek"pona:t,ów. R. Slkł,~dikolws'ki, D. Schrwendke. �392 Kronika M i ę id z Y if Z e c z, Muzeum "Starqpolskd ,patrz: t. 66.. EWlOIg,ra!ficz.n.ewystawy pienn:ikŚW1iątecwy" czasowe "Poka,z pisan~k zorganizowane W 1-980 r. Lud 1:982, i paLm \Vtielkanocnych" Scenariusz: J. Pator:s1ka, ~prawa plastyczna: pozycJa: 14.04 - 30.04. 711e'kisipona!tów. WOJEWÓDZTWO R. PatQrs:kii, ,Z. Bączko\V!s!ó. Eks- JELENIOGÓRSKIE MUZEA K a m i en n a G Ó if "c z.e,pk'i a, Muzeum T.kad.Wa DolnOiŚląskJiego Śiląsk,je i inne eleme<n'ty Ulaioru kcfuicceg·o XIX w. '. Scenariusz i oprawa 31 ek!Spcmat6w. plastYIC.z.na: praoO'W'IlJicy Muzeum. WOJEWÓDZTWO Ek:!ij>ozycja: li.stcwa;d. KALISKIE MUZEA K a l i s z, Mu.zeum Okręgowe "SwiątkJi krakowskiie patrz: GIJi:wiJc,e, Muzeum. patrz: SzczeclLn, Muzeum Narodowe. W XIX w." "Indi'aiIl!ie Andów i dŻUJngli pemwiańskiej" WOJEWÓDZTWO KATOWICKIE MUZEA B ę d z i ,n, Muzeum Zagłębia ,.KolOlfQWe Za,Li.pie" patrz: ,Tarn6w, Muzeum Ok>ręgowe. B y t o m, Muzeum Górnośląskile "Zdobn:io1:lwo stwlju ludowego Zliemi cies,zyńskiej"' Scenariusz: B. Bazielich,oprawa p!astYClZna: plastyk Muzeum Sląskiego W KatoWlicaoh. Ek.'Ipozycja: 2.03 - 24.03 .. 106 ekJsipOlna:t6w.WSlPóŁong-anizator: Muzeum Uniwersytetu $ląskiego W KatO'W'icac~ �393 Kronika "PmvstalIlia Śląs!kJ1e w J'llalarotWli,e niepr·od"esjoooLnym" Scenariusz: B. IBa.Zliel,ich.EkSIPolzycja: 7.05 - 311,.05. 318 obrazów. Katalog, plakat. "W.SIp6!JC':res,na s:lJ1;,uk·aludOlWa" Scenariusz: M. Kuczyńs'ka, QPlffi'wa p1.a&tycZIIla:J. Szu dIak. EksiPozycja: 1981 - mairzec 196~. 271 eOOsporratów. Ka,ta1<Jg,plakat. grudziei1 G l i w i c e, Mruzeum "Rz,e~ba lrudOlWaw :zbiorach mlUze,um g:J:iwick,i!ego" Scenarr1usz: G. PJ"z)'lbył, oprawa 300 eks.pQil1ai6w. "Swią:tki plastYCZLTla:A Halka. krakows1cie EksiPozYi0ja: 8.01 - 13. 04. z XIX w.'" ScenaI':iUs.z: G. Przj'!był, oprawa plas1yCZlIla: P. Rondaiski. EkSJPOzyoeja: Z8. 05 - .30. (}J) w Muzeum Okręgow)'lm Ziemi Ka.lliskiej. Ok. 300ekJs.poo.atow. Katał,og. WspółOlrgan'i7Ja'tor: Muzeum Okręgowe Ziemi K'a,1.iskiej. "Polska ;patrz: Wal1szawa, Państwowe sztuka ludowa" Muz-eum Etno;gra.fkzne R a c iib ó :r z, Muzeum "Malar.sltw{) Katar.zyny patrz: Kra,ków. Muzeum Ga,włowej" Etl1iOgJrad'kozJne "Str'oje Ludowe w c.ieszyńskiem" Scenariusz: 1. Bukows:ka-,F,I,oreńska, oprawa plastyczna: H. Pi.er.gies-Hl.ubek. M. zaWlisła.. Ekslpozyaja: m. 10 - 31. 12. 230 ek'S'ponatów. Katalog. WspÓ!,ol1gall1'i.zato,r: Muzeum w R'y!bni'lm. Zabrze, Muzeum "Gobeliny Lu:boan.iry SkUil.slkLej" Scell1a,rnus;z: L Parwlas-KOIs" opra,wa pbstyc'zna: W. Pif'alllldzioch. Eiksipozycja~ 8. Ol -219,. OQ. 1'5 ekslponatów. Folder. WSlp6łolnga:l1liza1tor,zy:Muzeum w Chrzanowie, Muzeum w Oh>orz.owile"Muzeum w RybJ'lJilw. "Ma'laT'siw{) EwaLda Gawl,ika" Scena:riiUsz: . I. Pawlas..;Kos, oprawa 23. 1J4 - 311. Oó w Kl'Ulbie Towarzystwa tóJW.In1orrnator. "Temat powstańczy plastyc,zna: Miło$ników W. Pra:l1ldZJioch. Ekspozycja: zaibrza "Pegaz". 5ą eksi[)Oina- w plaS'ty,ce nieprO!f'esljona1.l1Iej" Scenar.iuiSlz: 1. PaJwla.s-K'os, <Dipr'3lwapila.stY'c21oo: W 30. 1J4 - 30. 09.. Ok. 50 ekS(pOTIaWw. ,iPlaislty'ka niep.rofesjona1Jna Brnnd21iOlOh. B)kJs,pJZY'<-1i<L GOP-u" .8ceooJ"iusz: J. Pawlas-Kos, plastY'k muzeaLny z Bierkowlc. EkJsipozycja: 11. 05- '5.08 w MULe\liffi WISi Opolskliej w Opolu BierikO'wicach. M'l &!ij)OIl1atów. Ka,taIog, plaika't. Wsp6łOll'ganlizator: Muzeum Wsi! 0pOIIskdej.. "W świecie ma.J.arzy wd:zjOil'1ierów" Soena.riUiSZ: J. Pa:wlas-Koo, OiP'rawa pla~tj'l(!iZ4la: W. 23.06 - 2'0.1-1, 95 ek>s(ponatów. Skladall1ika. Pratn'<iz'iooh. Eksi>'QZ.y.cja: �394 Kronika WOJEWOOZTWO KfELEOKfE MUZEA K i e ~ ,c e, M,u,zeu:m Narodowe. Dział E1ll1lQg.raif,~1 ,.,Mal:al1Sillwoi rzeŹJba TadeUs'za Zak,a ze wsi Lazy koJo KLek" Sc:ena:rliius:z i Qlpra'wa pl,alstY'c.zma: B. E11ber. E1kJSipozycja: otwarci,e: 1. 09,. 50 ekspanaiów. Katalog, plailmi. "WS{PÓł'c~na Ekspozyoja: r,z.eŹJbaLudowa ze zJb~o:rów muzeum U" Ins;tytucje (}g,. narodowego w KJi,eLcach" w K;1'llJh~eM'AiK Klielce-Cza>rnów. 50 eksponatów. -10.10 nti,e:muzeaJne K 'i e J c e, 'I'QWarr.zys'1lwoPrzyjalCJiół Góf!l1licltwa. HUJllIliJctwai Przemy,słu "Twó.nczoŚć ludQIWa wajewództwa StaJr·C\polis.kiego koiereektiego" G.. LOTI/gowi!k, oprawa .plas,ty'cz.na: S. Derewlatn:ko. E!kJspozyc.ja: Dom Kultu,ry w Kiel12 - 1'3. (}9 w Nowej i.Shlip~. WSlpÓłoI'gJaJniz:aiiou:Wojewódzki each. Scenar1u:s'Z: WOJEWODZTWO Instytucje KOSZALlIllsKIE 'Ililiemuzealne K 0'8 z a, 1ii.illi, W,ojewódz'kii Dom KlUlilUlry ,;TwórClzlośĆ l'U!dowa i pamiąilikiarsikJa woje!Wództwa kos.zalliński,ego" Sc.enalrtiluS'z: R. KOIZ~oWlSlka, oprawa plasty,czJna: R. .KiOtZlawska, E. Dudka.. Ekspozycja: :n. 07 - ,'117..08. 1i30 ekslPonaiów. l<:atalQg. WOJEWOOZTWO KRAKOWSKIE MUZEA K T a k 6 W, Muzeum Etn~aficz.ne "MaJlaJI1S'tw,oKatarzyny ScenaT'Wz: J,. Lodzińs:ki Ekspozycja: Gawlowej" 17.02 - 10. (}4 w Muzeum 25 .eksporuatów. Kattal'Qg. Ws;pó1>Ol'galIliUltor:Muzeum "lU Tl"i-ennale Plastyki w R.a.ciborzu. w RaciJoorzu. Niepwfes.jonalnej" SicenaxiillsfZ.:Z. Biisialk., A. Ja,cik()IWsk~,oprawa plastyc.zna: A. Mści!Wujewska-Waj1daJ.EksiPiozY'Coa:27.04 - Gil:. as. Ok. :?;SO ekSiponatów. Katailog, plakat.. WlS{PÓłong<alI'lJiza1torzy:CteIlltra1ny Ośrodek lVletodykii UpowszeCIhniania Ktultury, MiiIllist€Jrstwo :KJurt'Ulry:i SzililUk1,WojewódzkJi Dom Kultury. �395 Kronika W,spół'czeSiCla poUdka r.zeźJl>a I'udowa" ScenanLu,sz: 1. Łopuszań,&ka, Qprawa p la;s'tycZJlla: A. l\1:ściWiujewska- Wajda. zycja: 1'7.06 - 31'.0S. Ok. 3'00 ek'srponaltÓiw.. F.a,l,der. "LudO'We tkaniny dekoracyjne Ek.siP'a~ w Palsc<e" Sceood-u;:>z: Ii. Bi·tbner-Szewczy.kowa, oprawa plasty'cz:na: A. -Wajda. Elcslp();zycja: 28.09 -16;.ill.. Ok. :1,30 e.k1srpona1ów. FlalJder MściwujeWlSlka- "Dralbly pOILskie rw :kult:wfJze :l11'dowąj" oprawa pla:stya=: A. Mościwujew\Sk-a-Waj.da Scenall'iu,'>IZ: W. Grąlb.czerwski, 30.11LlOOl - 10.03.19'321.Ok. 250 eikl'5'PCII1atów F.olocier. Ekspozycja: Kra k ó w, Muzeum Historyczne .Miasta Kira'kowa "Sz,op.ka kiro:lwwska Soenaniu.sz i oprawa 1:982. 81 eksponatórw. M yś l e ill i c e., Muzeum p1astyc:zma: F'older. J. Janooa .. Katarzy,ny GawŁowej" 2.05 -1,2..06. 20 eksipona.tów. "Rzetby Stanilsława Skomielskilego Eks;pozyoja: 1'3.06 - 218.06. lill5 eksponatów. Ekspozycja: "Włeil'c.e żniwne 1·2.10 - 3.LI.. 20 ekSlpOl1atów. Ins·tytueje 6,1t2,Ii9IH~ 2.02.. 119.02- 30.04. 31 ek s!pcma:t ów. "Mallal'stwo Ekspozycja: Eks\pw:ycja: Regi lYnaJil1e "RzeŹJba Jó,zefa Ekslpoz'yeja: 19181" Bardlbas'ZJewsika. ni.em uzea kwiaty dożynkowe b~bułkorwe" .. Ine Kra k ó w, SpóŁdzLelni'a Procy SJpiańs:kieg o' RękodZlieła ,,Regionalne paM-z: W.aT'&zawa, .państwowe Muz,eum grad'MCozne,Oddzia-l Mu:ooum Na:rodowego. WOJEWÓDZTWO Ludowego i ArtystycZJllego im. St. Wy- lalIci św:iata" E'tnqgra.fliJC'.zne; Wrocław, Muzeum Etno- KROŚNIEŃSKIE MUZEA S a.ill o ki, MuzeUiITl Budowruiciwa Ludowego "Faj.alIlJS,epal.sikJ,e :0IdpołQwy XIX w. ,do po!,qwy XX WI." :S:cena.r~uSlz: R. G.rządziela" oprawa p1<ais,tY'cllna: A,.Szczepklows·k1i. ·otwaT9te: ollerwiec 1980 r. Ok. 600 eksponatów. FoLder. E!ksjpoz'Y'cja �396 Kronika ,,Ikony ze z.b1or6w Muzeum BudownktJwa Ludowego w Sa'noiku" Scena.t'irw~f:: J. Maili~nowska, Ekspozyoja: 115.09 -11',2.112 w Muzeum Regliona.1nym w Ostrowcu Swię1Jokrzyskiun. 45 ekspOln·a'tów. W<sp6!orga!ll'izator: Muze.um Budownictwa Ludowego w SanoikIu. WOJEWODZTWO LUBELSKIE MUZEA L u h J i n, Muzeum OkręgQwe "Di'mQlWeobrzędy lubelszczyzny" SoeIlalriu.sz: D. Bawrilańs·ka-Ma·1JU:r,oprawa plasty;czma: K. W.i:tkQwska.. EksiPozycja: 30.01 -,1'5.02 w Pańsw!owej F-ilha:rmoHiIDLubeJ.slkiiej. 87 ek.s,pona:tów.. "MaIOlWaJnyfajans Scenariusz: E. Kępa, Qpmwa - ~O.03. 150 ekSlp<matów. Plakat. "Ośmdek włocławski" plastyc:zna: garncarsk.i K. W1tkoWiska. Ękspozycja: 20.02- w Białej-Podlaskiej" Scenal'iusz: D. Pow:J.łańiSka-.Maz.u.r,oprawa plastyczna: K. W.itk.owska. EkspO!Zycja: 27.03 - 27.05 w Muzeum Okiręgowym w Białej Podlaskiej. 115 eksponatów. Lnformator, polaka't. WSpw'of!l?)ani,zaitar:Muzeum Ok.ręgowe w Białej Podlaskiej. "KWlia·1Jyw sz~uce luclpwej" Sciena:rtiJu.sIz.: S. Da dos, D. POWii:łańslk.a-Mazur, Qprawa plastyczna: A. Kuśmier,c,zyk-MainJkiil€'W1icz. FJks;pozyoj>a: lł9..04 - 3'0.07. 460 eksponatów. Katalog. WSipółor,gaI1li.zator: StowaTzyszenie rI'wórców Ludowych. WOJEWDDZTWO ŁOMZYŃSKJE MUZEA C lie c h a ill Q IW i e c, Muzeum ,R'oI1ir:u1citwa lim. K. Kluka "BrańJskie dy:wany dwuosnowowe" Scenanru&z: T. Romal!1JQW5:ka, oprawa - Ul.04. 2i8 eksponaww. "Wa.~ory estetyczne Scenau'iulsz: T. ROImanowSika, oprawa 1981 - 1-02.119&2. 244 ekSlponaty .. Ł o fi Ż a, Muzeum tkanin W. BOl?)uClkL Ekispmycja: 8.03- podlaskich" plastyczna: W. Bol?)Ucki. FJkspozycja: lU'2 Okręgowe "Rre:źJba i tkaJl'm patrz: 1;. 66. plastyczna: Etrwgr.ailliczne wystawy Iwnpiowsk·iej Piuszczy Białej" eIllłS<>We zorg"dnizowane w 1!ł80 fOlItU. LlIId Hl&2, �Kronika "Nabytki muzeum Soena,riu,sz: W. IPawbk, -26,.04. 61 eik<stponatów. 397 (n,zęść etnograrnkzna)" opraw,a p\;astyczma: "SiJel'pecka rzeźba - Hn5 - 1!}80 S. Kędz1el,aWlSki. Ekspozy;cja: 16,.03- IUldowa" pa'trz' Si e r:pc:-,Muz·eum i Pa:rk Etl1Jogra,fi'Czny. WOH:wOnZTWO M:IEJSKI,E LO-OZo.KIE MUZEA "LaJllki ! l\'U!kie~ki IiJLmowe" Sc:-en~['ilw>z:A. WoŹJniak. Elks,pozycoja: 30.0L - :!l'kOLw Z~B im. KU!IlliCikii~go w f..lad7Ji. 49 eks'P'oltatćw. ,.50 l,at w s~użblie na'ukii i kuLtury" SCEmdr'iu's'Z: T. Laiszczewstka, oprawa p!a,słtY'c~na: J,. WiJeclJar,ek, K.. Wi'eczorek, J. SzymUlń.,iki"'Glanc. Eks'pozy,cja: aJ,:.01- 9.'10., 500 ek~<matów. Kabalqg, fo1der. "Strój i 1Jk-.anina 11eg)bonówBoLski śroakowej Scenariusz: E. Kró!'ikowska. Ekispozy>cjoa: 20.03 - 10.04 w ~Iu,bie MP.iK w Zduńskiiej-W\)!~il. 1122 ek,sporra'ty. F'Gllder. W'slpÓ'ło,nga;niza,Dor:KLub ,MiPIliKw Zduńskiej-Woh. "PLI'k:at etno()'~mfLc:7Jnyze i~bi.orów MA:i:E w L01d'Zli" Eksp,~z}'cju: 1.06 - 10.06 w M!DK "Lodex" "Demony polskie w w Łodzi;. l O eks'Por.atów. wGdowiJ..."kach lalkowytC:h i £Hmacl1 animowanych" &enaI1i'uSJz: M. Pilnińi~ka. E'kspozYClja: 30.06 -'L07 w B.W.A. w Słu,p"kiu. 107 ~ksp{)nutów., WSlpól,mgan!i.zatO'r: B.W,A, w SllUpsikiu. "Zycie C'odzi,enne w~i polSik:ej w r~eźb1e ScenaJ'ilu~,L. A. PaWl1ikaw~kia, Z. M<ltk. Ek",po'zyaja: nickieg:1 w LUdzi. 49 el\'sponatów. lUIQrJlw,ej" :30..07 - 5"lll w ZPB bm. K.u- "M!iaJry i waJgi w tra'dycyjll1cj kJulltllor-z.e ludmV1ej" SoenaI'iusz: nickieg.) w Pa,wlikawSika, Z. MI<.l'i<k. EkiSlpc:zyej-a: ;)"U -'C~Ll',2 w ZPlB t.A'dz;i. 25 eko;'poootów. A. WO.JEWODZTWO lm. Ku·.. NOWOSĄDEJCKIE MUZEA ;.:[o w y S ą c: r., Muz0um Okręgowe "W'Slpókzeslne maialr...;two ludowe an szkJle!. Palgzy:na" au'l wystawy: M. Kr,olh, oprawa plasl1:yC'zna: B. M, Mag):er'owl'e. Elkspozycj.a: kWLL'\Cieó- lipiec. Ok. UIO ekJSipona1ów. Katalog. K{)nll1>';l �Kronika 398 "KuLturo lou,dowa Sądeoc·zy.zny" ;K,OIniisa.r·zwystawy: E. Dh.lJg,o.,>,z. EkJs.pozyc.:j.a:maj - czerwiec :l.,akIła:dówAwiQIV.'ydh w TaTnowie. 210 ekspooatów. R a b k a - Z id !f Ó j, Muzeum w Domu Kultury lm. W. Orkana ".Wysltawa poik 011!kursowa kap.1iczek" 1 Sc,ena,riuiS~: Z. Ra~. PI'a:kat. B, PS-OWSkiLEks.pozY'cja: ..DG:W1narzeźba Scenariusz: ludowa 1.01. -2.03. Ok. 50 eksponatów. w foiogJratii Jac.kil Kubi,'~ny" J. K.:.JIbi.ena.EkiSpo,zycja: 1.03 - 21.05, Ok. 40 fotQgramów. "Dz,iecika w sztuce ludowej" patr.z: Torun. Z a kop a fi Mu:reum E!.no;g,raficZJ!le. e, MU'Zl€!Ulm Tatrzanskie im. T. ChałubiiliSlk1iego .,Ma.1alnstwa Il!a s,zkLe Zofi:i Gąs.i:enicy-Roj" ScenarJus.z: H. Sredniawa. - l'uty. 54 elmponaity'. ",Malarstwo na ".~Ie oprawa Władysława pla,styczna: E. Radzik. Wa,lozaka Banieckj'ego Bednarza" Sicena,ri,lIJSlz: H.. S.ned:l'iawa, oprawa :plastycz,na: 7.04 w TatrZ!<lJl.sikim Towarzystwie Kulturalnym nutów. "Rzeź'ba .Jalna Sm:igacza, ma,larstwo Scena,rtiusz: H. Sr,e-dniawa, oprawa 34 eiksponaty, ",Dawna oprawa p!a'siyc:t.na: 'i 8..04 - 7.06 RJlicźba W,ojciecha SLtarza" E. Rodz;ik. E.k,.pozycja: ,r.7..e:bba;u,óoiWa Podta'trza ; dawna l'ZieŹibal,udowa Władysława Wernera" Scenariusz: H. Sred:-ri<l'wa, opracowanie - 4.10 w GaJer~i BWA-<Zakopane. z 'u obr Ha,~j,ny ŚmigaczOlWej" E, RDdzik. Ekspozycja: "MaJ;~wsltw<o n,a '&zJklleBarrbary Wat'Cizalk-Baniedd,C'j Screnar,i'Us'z: I-t Srednlawa, - 6..09. 53 eks,PQ:laty, i r.zeźba Bron;i.~ława E. Rodzik. Ek,Sp0LYcja: 4.03· Klub' "TurnJa". 80 ekspn- nil szkle plastycz,na: Elk;;p:JZycja: styezell- plastyczne: P(}dtatna 14.07.- w fatpgTaL: E. R.od:t.ik. E.ksp:J.Zycja: 6,Og- z y c a G 6 r in a, OraW6kJi PaTk Etnalgraf.il'zny "Wys~awa rzeźby Alojzego SmJecha" Scena rt~us.zj O/PT3'1,VIU ,plafsitYCiZIl!a: J. Pi:l.ioh, kO'!1JSu},tucja.G. HerlJig- Wo\'Slka. })ks,pozY<'''j"a:20.06 - 311 ll'O. O~. 2).') ek1s>pcmatów. ,.Pop.lenerowa wys.ta wC! maJar;;twa" 6cena;r:iUS:l j OIpTaWaplastyc'zna: zespół plastyików ucz'estn,iczących ko'ncsuHJacija: G. Her.z;i;g-Wo!:ska,. Ek:Sipa.zy,cja: 29..08 -13l!10. Ok. 90 W,<;>póionga:nizat,OIf: sekcja Ail"chi'te!ktiUryWnętrz ZPAlP Kraków, w pleJ1erze eks.ponatów �399 KTO'ni.ka WOJEWODiZTWO OLSZTYŃSlKNE MUZEA M ,r ą g 'o WO. w O~sz'tYThie. Muz,cum Zi,e;-ni l\hągmvIslkiej. "Dawna wanmnńJska Oddzia'ł Muzeum Warmii rze:źlba ludowa" iSCennr1fUsz: E. Kotlińslro., opraW<! p:lastYl~na: S. I{;u!ś. Ek.sipozy'cja: 20.1.2,l9:80- '7\l O.l!!}Sl. Ok. 60 eks.porl!a:tów. Współonganizator: Muzeum Warmi:i i Mawr w Ołsz:tyni~ .;Tk:ail1ina l'udow-cl na Warmii i Mazuraoh" SCret.'liltrlius.z:E. Kolt1iirska. QplTaW<l p!a&tycZ'na: S. Kuś. Ekspozycja: 20.12.:1000- 7.J0.19i8·L Ok. 60 e:ksi/JQI1J<1·tólWWiS<pólłic~l'ganJizat.or:Muwum Warmii i Marwil: w O!lsIZltyIl'Le. Instytucje ° niemuzealne l s z t y n. Wojewódzki DQm KJUIII~UTY ".s.ztuJ@ Ludowa Warm'Li i Mazur" ScenamuSiz: T. Korowaj, c~awa p]as1yczlI1a: A. WydorsikL EkJspw.Y'CÓa:25.0930.09 w Wojewódz'k1im KUimiteco1e Z.SŁ. 70 ekoSiponaitów Plaka't. WS'PÓbaI1ganLza,tor: Wojewódzki Komitet Z.S.L. WOJDWODZTWO OPOLSK,IE MUZEA K lu c z b () r k., Muzeum ..Piokol1!kursowa im. JCllna DZllerzona wystaw", '.11i fJiJgutrah1y.ch - wystawa plener-owa" SCiooariusz i opmw:a pla~tY'c'1:!ll!a:R. Pastwińis:kJi. Eks:p:ozycija: l7..Q9-25.09 .skwerze obOk pomn:ika ks. dr Jana Dzierż,::ma - Kluczbork 118eks'Pcmatów. ° p o l e, Wystawa Muz,eum Śląska na OpLJ1lslki'Clgio pDkonk>urs{)wa pl. ..,Plastyka inaja Scena.riusz: E. Baczańska-Ku.hL 7.a2 1\69 eik.s'j)onatów. Kata1log. 1u;dowa i amatorska" ]'odz.:iJna" oprawa pIG'styczna: z cyklu R. KowaL .•Mój EkspO'Lyc,Ja dom 7..0:1- "Opoc1silru po.ncIela,na lnal,awana" 'Scena;rti.usz: E. BaczańSlka~Ku;h!.. Qprawa plasltycz.:na: prac,ow.nlcy Działu E'\;.no·!Wilfui. Ekspozycja: 16.014- :2.07 w Muwum w Namysł aWli e. 25:1 e!ksponatóIM. Scenau<lulSz: E. l3at:rońs;Iro. .•KJu'hL dprawa ptla:sty\cZlI1a:M. Mazur., E. W:iJjas-Grocho'lsika. EkSlPOiZycja: 7.07 - HM1 w Mu·ZietUm w G'wd~owie. 251 ekspana-tów. �400 Kron'ŹJw "P.las.tyka Eugeniusza M.aIlca malanstw.o Scenan~~z: E. BaICzańska..JK,u.W" oprawa - 1&.05. 61 ek:spcmató.w. Ktatail~. i rzeź.ba" p!aS'ty.czna: R. Kowal. WOJEWODZTWO Ek.slpo;zycja: 25.04- OSTROLĘCKIJE MUZEA o .. ;t l O ł ~ k a, Muzeum akirę~owe ,;Strój ,Soona'I1itw;.z: M. OlszewskJa, w Ostrołęek,hm 'qprawa kiujl1pioW'Skie" p!a$tY<;'zlfla: L. Solwll. FJkJspozj'lCja: 10.09 -4.10 K!u1itUTY. 3i8 eikJSlponatÓ'w.. Domu "Strój ScenamiUJ:5:z: i tka·ct'Wo i tkact,wo B. SokJołows.ka. ludowe p,U$zuzy Bi'ałej" 2(},10- 'Ul w Wyszkow,skJim Domu K1u!Wis(pÓłoI1ga;n~za;j)or' OddZlia.ł Mu'zeum Okiręgowego Ekspozj'!Cja: tu.ry "Hiu'bU'i'k". 3.5 ekis'ponataw. w WY6lZkJor.vtie. WOJEWOnZ'I'WO plil.~KE MUZEA T r iZ. c i a n k a. M'u'ZJeUJm m. Wiktom 9tad~owi'ak:a "Rzem!Iosłoi pa't:rz: W'aI'SZI<IWa.. Państwowe :s.z;I,U:kaInJdr)l'Jezji" MU7,eum Etr:.(JIgrafiICLl'Je. WOJEWODZTWO PIOTROWSK'I·E MUZEA P .io t r:le ó w T T Yb u n a l s!k i, Muzeum "Skr'zy:nie SC€illl.ll11US:Z i oprawa IOOtÓW. plastye?Jna: Oku'~e l·u:dowe ma;['owan:e" J. Pawł,ows.k:a. Ek:s.palY'oja· ;106 - 10.07. 18 ek:spo- Plalkat. Ra d o m s k 0, Mu'z'€'Um Regionalne "LiJnaryty Jana Nawaika" Qprawa p[,aSltyoZlllli: Z. Heliener'. EkJs.pozyc,ja: 10.01 - ·28.0?. 6:3 e.kJspol1'<lty. 'W"pó10llgam!vzator: Muzeum Eltll!OIgraficzne w Kr-a.k,ow.ie "Mailowane~klrzy;rJie O\prawa plastyczna: Z. Helfener. Katalog. IUJdowe" ElkspOZyCj(l. 30..0:3 - 30.06. ak. 150 ek.:;.ponatów. �401 Kronika Plakat. WspółQrganizatorzy: M.uzeun1 Ziemi Wi.eluńsktiej Muzeum .'\raheologl<:zne w Wd'elu;ndn.J,. "Sztuka 'l EtnQgraflcz.ne w Lodz.i, NepaJ u" Oprawa plastyczna: Z. Helfener, ~Oin:>ultalcja: .J. K'a:mocki. EkslPozycja : 10.07- 20.,1:2. Plakat. Ws,półol1gallliza,tor: Muzeum Ei\)nolgmficzne w Klra~owie. WOJEWODZTWO PLOCKlE MUZEA "Ga,:':"c,Lrstwo ludowe iVl'az·ows.za'· S~0f"'lil'ius ...· W. D:;IWh:ISZ,El\\'~cz,oprawa plas'tycz:'1a: A. K.le:n, Ekspozyej:' : 21.03 -1'4.0G. Ok. :300 ekspcmatów. Plakat. ,,8rań, .•kJie dywmy W. DOIwl,as,ze!wkz. dwu::s.rwWoowl{''' Scenar:iuslz: G. Cz.erwiińs.ka. opmwa p l'a'styCZI".;Cl : T. CzerwLńsk~. - 26.06 w Sire'1'peckim Domu Kultury .. 40 ekl-ij)omatĆlw. Ek.s;pozy·cja: 8..06 .. "Kapl.ic,z;k;j pr:zydroime" Scen<'I'r.1usz: T. Cz·erwiru.'i:ki. opraw<.l pl.astyczma: 30 eks.p(lna~ów. J,. Pio:,;,·O'w3k:i. Eksp:nycja: 1.07 .. - 31.08. "Exllibrysy SłaWOlTIll:a Chudzik,a" Scenariusz: Sł. ChudZlUk, oprawa pla's,tyczm:a: .I,. P!idtTowski. -13.11 w Sali Bibl i.oteki Mii'ej.ski,ej w 9iel'!pcu. 500 eksplmatów. "Sierpecka rz,eźba E~"pozycja: 2.:3.10- Ludowa" ,,.Scenariusz: T. Czerwiń·s:ki, apl·alw.a pla,styczna: B. N"deśl~~k. Ek"pozycja: [·9.H . -'m.,l\2 w MUlzeUlm Okirę~ow.Y!lTI w Lamży. 2:3-0elklSpcJlnatów. W'.'JpOł'OI-g'aJilirzJa1x)[' Muzeum Ok;ręgowe w Łamży. WOJEWODZTWO POZNANSKnE MUZEA P l; Z n a ń, Muzeum Ebnog)ra:fi,czne, OddZJi-ał MUZJeJum Nanodc'wego "Rze:ńb.a liU:dowao tematy1c-e m,uz.ycznaj'· S<:enami.Ll'sz: M. Balumarm, oprawa ;pildlSlYCZJnu:K. Ja.~;ileWli.c.z.EJks-pO'z.y,cja: IO'.OJ,- 31.0'4 w Mtu7.€Ium Regi.ol1iabny:m IW M'iędizyc<hodzi'e. :>2 ek~ona!ty. WS!póŁorgail1ll.rotor: MureUlm Reg;1onatne w Międz)"C.hadZJie. "W.i,elikiolPols1\m'l:leŹJba I'lldOlWa 'o ,t'e"maty,oe .muz)"CZJP£j·' Sl'~mar:il1J."z: M. 8aurn;unn, {~pmIWlapla:sl1:yC',z.al!a:K. JdIS:iewli<cz. E!kspOllYCj.a. 5.05 - 3l.M 'wMUlzeum Re~iona.lnYlm 'w MięrdzJ"ch(J/diz'i~. 25 eksjpc-'ilo:t'tów. W",póbrglll1J1zator: M,UJz.~)1l'm R€,g<iQIKlline'W lVUiędzychaQz.ie. ~ti Lud. t. LXVll �402 Kronika Ęk;s.puzyc.:ja: lUD - 6..12 w W!SIpółor.ganizatOiT: MUZW.111 !tegional.nym Muzeum RegionaJ!rJe "Ba·LslkaClelrn'mIiJl.ru Scenariusz: W.o.l:.<ntYl!1ie. 2,') ek·slponatów. w w W.oilsZ!tynie. R Lewando:wlSkd.. EkS(pozycja: iW K<JIszuta'Clh. lil3 eksponatów. F,older. ,1'UdO'Wd" L06 - 3'1..12 w Muzeum WS'Pó~oingani'Za,tor: Z:iemi Muzeum Śre~iej Zi·emi Sredz- :ki!ej. s z re.n j ..iP:mce Stowarzyszeruia a wa, Muwum Narodowe RJoliruictwa Rlasitykó'w Amatorów tika,n.i'oo, B. Scena.r.i.us:z: Zarrnels:ka. \V.Slpólor.gani.z.atoT: ...RuJa ,Muzeum L. B. Głaz. :M. Olejill:i,C'z:ak. Z.am(>Js!ka, 14 - '23.06 "Zycie B. Zame1sk.a. Scena,riusiz: Kólek gaa, ń!slkJie). P,Qimorw. Grafi.ka. 147 eks:p(>O'atów. we w ochrollJi.e M. Si,erszeńska, pawi.Jomie Ka'taJlog. WT.ot:łklWiu . 7.abyotków oprawa wystawowym ku.ltury plastyczna: Międzyna,rodowych M. kobiety W!iejls!klh~j" Za:radnliak. WkSipozycja: RolJni1c.zyc!h f.POmoIlza w GdaillS<k'ieg'O otwarcie: 20.08 w O,';'wdku Ptialsec,zlni,e .koŁo vnie-wu 42 ekJSipO!llliJ1.y. WLS\PÓłJallgaL'1Iiz.atm: Oś!'o,ook 'I1ra:dyC'j-i Kólek 'UW'vj !tdln·ilC:7.yl'h G dań's.k!i ego. ,.Regionalna wysta'wa ps.zczelarska" B. Z'c1'!l1:('I~ka, K. BQg'(,~nOiW.s,ka, o.prawa Sc'enarius.z: 4 - 9,.:1:2 w zycja: Malal'Slwo, 80 ekis:pona1tórw .. Bozmańislkii'c'h. TlraJdycji w - Amatorów Rol'n!ktrw-d w Szreniawie mar1.eri.al.nej w&i" EkspozY'cja: Targów 20.05 -1'4.08. Ek.slPoz)'iCja: Sitow<la-z)'!S'7..€IIlie Pla·styoków NarodO'w:ego Scenar:iusz: z Wr.oclaWl<l r,z,eźba" cmganiz.ator: U,rzę.dZJie WOijewódzkii Wo:j'ewódzkii.m Zwią~ek w N. Olczak.. plasty'c7Jna: Ekspo- P 0IZ.na'11i;·u. 27 ek,s.pollatów. W"pól- P,s.wzelarrs'ki. WOJEWODZTWO RADOMSKIE MUZEA ] Iż a. :v1lU:zC'um Reg~onaln€" .,Ma:lalfs1.'wQ K oz ,j :1J€lpr{)lies}onalne J. Bu!jaJ1o\V,s1ki. Seemllr:iusz: e n li c e, Muzeum EkJs\pozY0ja: Urzędu z Iłży 48 eksponatów. chloiplski'ejmleSlZlkańców 14.03 - '1'5.04. 30 , .szltu:ki Majdy !tegdca,nalne w żYCiiu i itJ'a,d)'cjii "Koń :Ekispozycja: Jana 7.06 - 30.08. elk~po'l1Mów. w Radomiu, Wojewódzki·ego Puszczy K'(~~i,eni'CIkiej" W.spólorigan.i7..atorzy: Muzeum Ws'i WydZJiał R,ld:)Insk:iej Kultury w R..-'1- dom:iu. R iJ d o m, Muz,wm W'sii Ra.domsikJiej "Ludowe Sc.:e.nariusz: :zyt:ja: M. 'Pisa1nlki Jur,edka. 111.04 - 20.06. Ok. E pa:lmy S. Rosiń'ski, l\\'iel!k;ail1ocn-e oprawa 500 ek1s!pona!\.órw. Folder, z:Lem! r'<Hl!Oll1Islki:ej" pla-Slly.czna: plaka't. Z. Karbarz. Eksp()- �403 Kronika "Ludowe: ("€'Tctm1ka 'ziemi ir-adoms:k1iej" Sol.'ll'lariusz: M. Jurecka, I. Szymczyk, oprawa .plastyczna: Z. Ka,nba:r.z, kOl1;sui· l~1<:j>a:S. Ro/Slińlsiki.Eksjpozy('ja: IL07 - 1'4,.09. Ok. 2150 ekSpCillatów. ,.,Malar.sbwo ludowe na Slzkle Janiny Jairosz z Zakopaneigo" S('enani'Usz: A. Wacławek. A. ·\Vlodar.z., oprawa plastyczna: A. Włodaa'z, kOl1Jsultat'ja: S. Rosiński. Ekspozycja 19..019- ~0.,1O. Ok. 160 eksponatów. Folder, pla,kat. s zy d low "Zabawki li e c. Muzeum muzyczn.e Ludowych ze zJb;in~Ó'w Instrumentów Muzycz:nyc'h Muzeum Ludowych w Szy:dłowcu" Instrumentów MuzYC'21nyc.h S<:en.ar~usrz: M. Josi, o;>rawa .plasityezna: J. Wraniewski. EkJspozy.cja: 5.12.1:931- 30,a6J98~ w Muzeum NarodolWym w Kli~lcach. 60 ekspol1!<ltó.w. Kaictl!Qg. Ws!półonga1l!i.wtorzy: Muzeum Z~'bia'\vkaT'stwa i Mu·z·eum Narodowe w Kiekach. WOJEWOOZTWO S.1ERADZK1E MUZEA S Ie r a d z. Muzeum o.kręgawe .,Bię'KJłn Zoen1.i Siieradzkiej" Scenariusz: Z. Fiisz'er, E. P<)ją:k.. (1ipxawa p!astyczna: Z. Fj'sz'er. Ekspo·zycja: 1.6,.01- - 9.02. 3:212 eklS!j)oiIl.aty ..'Br.ady'cyjn:) ,,'bf'zęclOiW,Q,ŚĆ wsi ·woj. s:ieri1dz~Lego" S.cenaI'1Usz: Z. FiszeI'. M. Kalszu:ba, E. Bająk, opra1wa pbsiyc,zna: Z. Fiszer. 'Ekspozycja: 20.06 - 115.00. Olk. 700 e<k.spoll1atów. Katalog. Współ-orgall1Jiza'ior: Mu7.€'um Ziem! Wiel,uński'eoj \\-, Wf:eJuniiiu. WQ.Jf.WODZTWO R.ZESZOWSKIE MUZEA K oj b li S Z o w a, Muz·eum KJlIltulr~' Ludowej "P.a$-t~.r~.tw.~)K-a'I'.pat Rum-uńs.kkh" Se-enariu.' z: J. P.ieezon\kB. kmllS,ultac:ja: ~35 ekspona tó;w W''''pÓłO:~ldJn:;z:a'wT' K'Ob W'I'oc!;.IW1S'kk·go. Ł <ln c li t, Muzeum "Sz1!l.l~<; iudo.•.. va okolic Scenar.lusz i opraw<l plaS'1y'C'.zr",: .J. Ma,jewski, 2609.1'!li8'1- :31.03.li9~2. 400 eikiS!pomJtów. ~I' A. P.a'luc.ih. Eksprtz)"Cja: L03 - 3:l.0.~. Nau\k-oJWe Etl1Jo~rafów U[lJiwer,syt€'t'l.l Lall'cuta" konsu.Jtacja: K. Rus'ze.!. Ekspozycja: �~04 Kronika WOJEWODZTWO SUWALSKIE MUZEA s u 'wał oki, Mu~eum Okrę,golwe "Dywany Sic.enalrilUlS!z:T. 37 eJksponaltów. clWUOIS,n,)IWoweF'ranoi's~ki Gu'tz,eit. qprawa pla:styeznJa' T. ",'Dka;ni,ny li ,koronikli wO(j'ewództwa Ry1bkowej" :\ilr6z. Ekó>pozyeja: Is!uwalllslki,e~()" SCienari,ulsz: T. Gutz.eit. Ekspozy'c-ja: 1.07 -111.'>.07 w Spółdziell1li HękodZJ~eło AugU!staiwsJ~ie w Am;g]us't'CI\\1Le. Ok. 150 ekspc.matów. WOJEWODZ1'WO !,r U 15.06 - '20.09. Bra'ey LudowE' SZCZEDlr\;SKIE Z EA "S'z'tuka ,patrz: Ii ,kiu1tmra &f["yll<.iZ'aIClholdiniej" EtnqgrafiieZJrue wysitalwy "Ku.[tura ezaSlOlwe wl1galnizolWlne w H~80 1'. Lud 119:82, t. 66. I!n:di1an ,Arudqw Ii dzulng]!,i perUJW'i,aill:i<k,i.ej" Scena,I'iUlsz: J. Lapatt, oprawa plalstyc~na D. Boeh!kie. Ek:S1pozy,eja. 4.,1:1 - :3:L12 w Muz,euiffi Ukiręgaw)"m Ziemi Kal:Lslk!uej w Kal',szu. 202 eks;JDnaty. Sklaidanka. W~poool1ga:nlizator: MuzeuJm Ok!ręgio'..••. ne ZILemi Ka]]s.kLeJ. Ins'lytucj;e Sz C niemuzealne iZEl c 'i fi, W'OIj,ewóclzJki Dom IoCJctItury "Wojewódzka Sc'ena,rilusz: H. Boehlke. wysta'wa plals'tycZJnej twórcznlŚ1C11ludowej i amat()r&kl1ej" Ol'lslka" qpr.awa pla:s!tyezna: E. K1Sliel-Gładkowlska. Ek!s:pozyre'j.a: Ei.l'2 -1(31.'1:2. Ok. tiOO e<kisponatów. Ka'blog, H. WOJEWODZTWO kans':;ltaed.a: pla:ka;ll. TARNOBRZESKIE :\1 UZ EA 5 a nd -o m 'i e r z, Muzeum Okręgowe "Ludowe Eks!pozycja: 9.04 -115,.0.),. w Rnesnowie. Inlsrtytucje illlstr,u,mlenty 78 eksponatów niemuzealne T a r n o b r z e g, WajewódzJk:i Dom ~ul'"ui'Y muzyc.zme" W<Slp6tonga:nimtor: Muzeum Okręg()w(~ �405 Kronika "Błogo,~}aiwieni s.zcZerOSCią malaJI',sltwo T'eJ!fiJ.a Stel.maC'ha Scenau':usz: .J. Myjak.. Ek.spOiZycja: 10,.01-30.Ql W.S.K.. w GnFzyc.a.ch. 17 eks'Poml'tów. K.ataJ1Qg. J. Tunbii" w Z<Jkklldowym Domu K,ul.tl1ry "Sztl\llka 'I:u'dotwa Ii fo!iklOlr ,w,o,jewÓ!dizil.Jwa !tar;ruQb!r.ZJetSiki1ego" (;wy,<;!tawa £atowa.£i'C'lJna) Scenaniusz: .J. Myjak Ekspozycja: 20.011- 20,02 w G.o.,K. w Ha.msil1kac,h woj ta.mobrzook:ie; 2I3l.0i2 -;16..03 w M.D.K. w J·ano;wie LubellskiJm. 40 fotQg,namaw. "Bło>goslawierui s'z<''Zeroo'cią - mala.T's'1lw,oW,wonilki Olesińs!ki<ej z Ossq.L" Myja:k\. EkJSlp:nyoja: 20.02 - Qo..o.3 w w,.n.R. w Tan:i"·J<·z.~gu. Scenarilusz: J. 25 eksponatów. "M.alalr:s·1lwo Teof~la Ek,stpozycja: Stelmacha" Scenari'll3z: natów. .J. Myjak. LOG - 10.03 w MDK w S:taswwie. 1,6 eksfpo- Scenalriusz: Ekspozycja: Scenariusz: EkSlpozycja: J. Myjak, ap.rawa plalstY'c?;na: T. Sta.szer;vskJi, konsu:litacja: K. RJuszel 6.03 - 10.04. 211eik:S,pona,tólw.KatalOlg. J. Myjak, oprawa plastyc.zna: M. Kącka, kons'Ult-a,cja: K. Rusze!. 20.04 - 10.05 w MDK w JanolW1ie LubelskiJm. 2J1eksporuaiów. Katalog. ,.,P,oikOl::lkl\l'l1s,olwa IWySitawa rÓ:Zlg,iw'esiel'nej" "Wyc;itna,nka opoczyń.S1ka" Scenariusz: J. Myjak, ~prawa plastyczna: M. Kącka, konsultacja: J. Łucikows:kJi. Ek<;poz)"Cja: 1.10 - 30.10 w MDK w Janowie Lubelskim. 26 eklspOIllaltaw. "Rzeźba Scenarlius·z: J. Myjak, -10,,1.1. 20 ekspOlI1atów. oprawa ,,63 roc'Znic-aoozyskania Andrzeja Tkacza" plastY'czna: T. Staszewski. niepodległo.śc.i Ek,SIP'02ycja: 15.10· w twór<:zośc'i plastyków" Scena;rii:UI';'l:J. Mytjaik:, Qpra:wa plalStYCJ7.Jna: T. StaJSiz€(W'SlkiEks~ozY'Cja: 9.1.1. -'30..1\L 30 elkisipO(OOliQw. "P,lastyka Scenarius,z: obrzędowa T. Pa:pież. EkJspozycja: Mari,j Mue.hy" 15.11 - 5.12 w GOK w Har::lsiukach. WOJEWODZTWO TARNOWSKIE MUZEA B a c h n i a, Muzeum im. prof. Stanisława "Swięei pańs.cy w obł,okach - Scenarjusz: A. WóJciik, oprawa - 13,,12..43 elksponaty. Ta r n ó w, Muzeum F,ischera ma!.a;rstwo i grafika" plastyczna: M. Wiśniewsk!i. Ekspozycja: 27.10- Okręgowe "Oz.iwny śwjat innej sztuki" Scenm';,uS'Z: A. Bartosz, S.. Potęga, oprawa plas'tyczna: L.0.1 - 25.04. 1'50 ekJsponatów. Folder, plakia~. A. Grabowski. Ekspozycja: �406 Kronika WOJEWÓDZTWO TOR'-JN8iKIE MUZEA 3 r o d!l1 ic a, Muzeulm Re~i,ona:lne "Sztuka patr'z: Toruń, Muzeum ludowa z'~emi chetrn~[ijsk1ej' Etno:gQ"aficZ!l1e. "Pols:kihaft patrz: T or li T·oruń, Muzeum Lu,dowy' Etno.graii·czne ń, MU~UJm Etnograf.ilczne "W1isła w sz,tuce h.Ki,o;'.v:ej" 8oeIllaJrI1us'z: A. Błac.howsk'i, oprawa pla,;.tycZc[M· N. Nicewicz, EkSiPozyoja: 13.G3- 31..05,.7'2 eksparuaty. T. Tomaszewski "Sztuka łudOlW<l POl·tuk" ScenariuSlZ i oprawa plaJStYJc:z,na:T. Nemere. E. Bd.j~<lJSzeWis'k.a. Eks.pozyoja: 1.04- 3.05 'w Św.ieckilm DI)ffi'U Kuft.ury w ŚwiecU'u :~ eksponaty. Współonga,n:i-zator: Św.iecki Dom K ult'UI'y. "Sztuka Ludowa ziemI c;helmlillSk~ej" Scenamius:z: L. TYlczyńska, opl'a:wa plaSJty,clJna.: Li. Tyczyńska, S. Sorgolisikl. Ekspozycja: 2.M - '28.0.4 w Muzeum Re~onalinym w BQ"ocinicy·.24eks;ponaty:. WiS/Półorga!l1izat'or: M,uzeum RegiCllIla,lne w Bl'odnLcy. "W.Sipółcrz;esne IUlc1m~errta'[,ars1.'WIo na sZlkle" Scenar1usz: A. BłachoW1skJi. EkSipozj'cja.: 3.,0:4- '28.06 w Muzeum Okręgowym w Białymstoku. :64ekspona,ty,. W'spółocr;gani!Zalt'or Muzeum Okręgowe w Bla,łymstoku. ,/Ma,larstwo na s:zjkle Wladysława Scenalf!Lusz: A. BroiClhoW1S:k1i. Ekspozycja: "Kultura W.aJlc;za-Bal!1lieckiego" !}.04- 31.05.. 45 ek.s!ponatów. ma-ter,ia1nJa Pa])uk" ·i oprawa ,plaLSlty<CllJl1a: .l'5..M -'f5.()9 IW lVliuJz,eu'll1 IWB:i'Siku\piil1ie. ,1(}8elkspona!tów. WspółoTlgani.zator: Muwum W Biskupinie. 'Sc~l'Iiusz "D?Ji,ec.ko w sztu.oe Ludowej" Saenariusz: B. Psarski, oprawa pl-a,:;,ty.czna. W. Kopytek. Ekspozycj-a: 1.06 - 4.09 w Muzeum im. Wł. OrkalIla w Ra!1::\ce.126ekisipcmal!.ów.WsIPółcxrga.nizator: MU'z,eum im. Wł. arkana. Sc.enari'USz i opra'wa plalS!tyc:zna: T. N.eme:re., M. SłUpeClki. Ek!spozy.c.ja: :30.11-12.12 w Swiedldm Domu Ku.lit!ury w ŚiwiecLu n eksponaty. WiS>pÓ!oI'!gauilza,'lor: Swiec'ki Dom Kultury. "Swiat Scenarius,z: Ekspozycja: dziecka wLej,SikJiego" A. Ba.ranow.ska, K. Skowr'cxnek" lopraw<J plastyczna: 16.06 -l!l.10. 107 eksponatów. P:.laka't. F. M,iohałelk. �407 Kronika "Wy1CJ1nanka palS1k'u" &ena.riusz: A. Bła,chowsJci. Ek!Slpozy,cja: 4.08 - 4.10 w ~luz€lum Opole Bi,el'kQlwj,ce. 105 elk..9pOlruatów. "Obra.zy na szkle Wła.dysba,wa W'si Opo.lskiej Wall:czdk-BanJieekiegoo" Qprrawa ,pJastyoZiIlJa: E. Ba:jlra!szewslkia,. Ek~pQzy'cja: 14.08 -r.ll.09 w ZaikLadQwYIll\ Domu Kultury "Pr:zą.ŚIlIkzka" W TOrl.linbu. :},O ekIsponatów:. "Tka,O'bna ludowa w zbiorac.h Muz·eum E)tnagradij'cZiIlJeigoQ w Toruniu" Scenariusz: J. Łukas'iewi'l"Z, A. Szabla., oprawa zj"Cja: 28 .•10 - 12.112. 1·42 ekspona·ly. pla,styczma: J. Pietrzyk. E)k.spo· "Polski haflt ludowy" Scen<l'l1iusz i O!prawa pl.aJStYJCZJn~1: K. Skowronek. 1. w.r1(JlnkoW!Skla.Ekisipozycj,a 10.12.1191811 - M.03,1'!}32 ,w MUlZeum Re~!O'naWnym w BmciruiJcy. 9.7 ·e\ks<pcma!tąw: W!Spółonga;rulz.ator: !V.lJllJzeumRegli-ana'lin-e .w Ba'Qdn:iJcy WOJ EWODZTWO WLOCL!\ WBK-tE MUZEA W ł o c ł a wek, Muzeum Z i'em i Ku:jaws.bej "v : Ddb:rzyń,;ikLej. bi-enna!'e f.ajansu włooc·lawsk1e.go'· Scenanill1sz: J. Dąbrowska., -opralWa plastyczna: S. LaJckow~ki. Bks.pozyaja: 26.OI.Ul-31.(}L1!98.2. 800eJkslpOilW.t6w. K:ata1'Qg, ,pLaikat. Ws!pół-cxr.gamli!za'tOO'Jzy: MiinilS,terS'iłwo KlUJLury i Sztuki, W~ocłoGl(wSikiteZakł.aJdy Ceramiki St-olowej. Instytucje niemuzealne C i ec h o c i n e k, U.rząd Miej.slci "Rze:źJba ludawa SOenalI'IDslZ i 'OIPr:xW<l pla'styczmJa: "F\romień". 39 eksponatów. K.ujaw" 1. Święch WOJEWÓDZTWO Eikspozj-cja' 7.06 - 14.06 w Klubii'e WROCLA WSKJE :'vlUZEA W r o c ł a w, Muzeum Etnografi'czne "Szop;k!j ludowe patrz: Btnoigra.fite:zne wj'lstawy "Drewniane Scenariusz: t~ra:mó\V. na Dolnym czasowe budoWJ11!ictw-o wiejSlk!ie W S1ą.&ku" zorga:nJi.zowane BOIga'tyJ11li- w 1,980 r. Lud 19812, t. 66 Fotograi~'e K. Różycka, ktOIl!S<ulta.cja: E. JęozaWi,k,. EkSipozycj.a: WsipÓło'l'ganizator: Biur·Q StmHów i Ddkum€lIlitacji J. Waleckiego" 7.09 - 31.051. 32 foZabytków. �408 Kronika "Ule figu['a:1ne II" - wystawa po:k'olnkufls'owa Scenar1UiS'z: M. Gołu:bkow, 'OiPfawa plastycz:n:a: J. Oho'C1U1rslkJi. Ek~polz)"c:ja: 1\6.05- 219,.06w Og:rod~ie Botanlkznym we Wr'Olcław:iu. :?lI eksponatów. Kata,]org. ,,6QOOlart, ceramlilk:i Ina Ślą:slku" Scena,riusz: J. GołubkolW, M. Go~ubk,O'W, M,. Star,zewska, opmwa plastyczna: E. Kosińlska. Eikspozycja: 4.1,11.191811 - 7.031,1,9812 w Muzeum Archeo,]olglicz.nym we W,roc1aWlilU.460 e:ksipoln:a1tów.Katalog. Ws.pólo,I1ganizatorzy: Muz.eum AmheologicZlne, Muzeum NarodO'we. "XVI woj,ewóJdik,i prz,eg,lą:d plastykli amator:ski:ej" Oprawa plas't)"czna: T. WlfOń'ski, komi,sarz: S. Schmidt. Ekspozycja: 5.12.191811- 2IUJt2.119,812 II'. 11912 ek'"pona'ty. Kata/l,olg, pla1klalt.\Vspóło'rganuzat,o.r: Woj:ewódZlki Dom Kultury we Wrocławilu. ,;,Regi1olnaln,el,alki św1ata" ScenaI'1usz: K, Różyclka, o,pI1awa plastyczna: K KOlslińlska, Ik'onsultacja: A Jennerowa,. Ekslpo,zy'c:ja: 1IL12.1193'1 - 2:8.:lt:tW:812 r. 344 ekJ~ponaty .. Inlformatolf. Współorlganimtor: Spółdzielnia Rękodzieła Ludowe,goi Ar'tysty1cznego im. Si. WyspliańskJiego w Kra'ka'WLe. WOJEWODZTWO ZAMOJSKIE MUZEA "J~ejzaż,e biŁgor:ajlskjie wgraf1c'e ,EdmUlnda Sm.libiaka iiobmZla'ch 'PUide~k:iewiclz" !8talrnlsłaiWY Eks!paz)"Qja:3 ..Ql - '115.03.,1:7€Ikispan:a'tÓlw. "Z:ajęclia gOisipo:dars:kJi,ei rzemiosło wiejskJie w rzeźbi,e ludowej" E:ksipo'zY'oja:b10 - 3'L1:2:.14 ekis\ponatów. T o m as zów L u be l s:k i, Muzeum Regionalne Lm.. J. Petera WYlslta\Wapol~o:nJkJU:I1SIOiWIa - "S'zlbulkialluldOlWla z,almo:jl~ZJclzY'Zny" Scen:ariU'sz: Z. ŚWitka,opmwa plastyczna: M. Zal:E~wa.,I~onsultaoja: Ekspozycja: 1.01 - 23.02. 230 eks.poma1ów. Plaikat. "Malarstwo ludowe M. ,Lorent.z:. Ma:ri:i Nowak" Scenariusz i oprawa pla:s'lyczna: Z. Świ:t,ka. Ekspozycja: 1.05 (wystawa dnio:waJ w TomalS,zows:kim Domu K'Ul~:ury. 30 e~SlPonntów. Plakat. jedno- "WYe'inal1Jki Ja1dWli,giKangol" Scenariusz i oprawa plastyczna: Z.. Świtkal. Ekspozycja: 1.05 (wystawa dniowa) w Torna:swwskJim Domu KuU.ury. 40 ekSlponatów. Rlakat. "Mala:r""vwo ludowe Scenariusz i oprawa plastyazna: 1.07 - 31.08. 46 eksponatów. Plakat. Jana jedno- Sidora ,. Z. Ś,Wllitkl<J., tk(~l1Js,ultacja: B. Fus Ek:,>po.zycja: �409 Kronika WYSTAWY ZAGRANICZNiE ZJORGANTZOWANE W l!!~81 ROKU CZECHOSŁOW ACJ A B.ratysława "DZliecko w po.ls!k!iej sztuce 1udo:wej" S:enarius.z i opI'aw.a plast)"Czna: T. NemeI'le. BkS'Porzycj'.a: LI0 -M.i1'O w OśrodkJll lafOil1ma,cj;i ;i KJu1tury Pol:Siki!ej iW Bm'ty;sła'wie. 3,35 'ek~po!Diartów. O~galIlha.t'oil"zy MiuZieu:m EtDiQgll'<:L1:ik::z:lie w TIOTUlJ'lItU, Oś,rolc1<'lkInformacji :i :Kiult>ury P,:>lsiki'e'j iW B:'atyJsłaiwie. NIEMIECKA Ber REPUBLJ,K,A DEMOKRATYCZNA lin "P,ol,sika wYclina,nka ludowa" SCJenar.iusz: A. BkK1hDWSib, ,o:prawa pJ.alStyc,zna: A, BłachO'WlS.ki, R l"ubaja. Ekspozy;c'ja: 6.08 - '25.()S w Ośrocllku Informa,cjli i KultuiI'Y PolsJdie:j w Berliruie. 91 plansz. OT.g,a,niza<torzy: Muzeum Etno~.afi'C'zne w T'orulIl,jill" Ośr<l1cliek Info.rma<.>jij Kultury PoJ.sk.i€'j w Beml~nie. L~ ps k "PiQwstal!ll;"l 'ŚląI9~i,e w placs(y-oe 'I1lt€lpnofe~jlo!na,ln€lJ" S~e:na;l'iuJS'z: M. Lipa-Kuczyńska, oprawa plastyczna. K. Kacz1ko,. EkIS:pozycj.a: 7,.05 -1li6.07 w OŚI'otdku I.nft:'l'ma'cj,i i Kultury Pols,kJiej w Li,pS:ku. 30 eklSpona:tów. I,n;formartor, ka,t'a.lqg. Org,a'Diiza:toJ'ZY:Muzeum GÓI'noś-ląs:kie w Bytomiu, OŚ'fodek Infor;mac.j,i i Kul'tu:ry P<JIl!Skiejw UpskJu. "Lal~i filmowe i :teatralne" Scenariusz: M. Pillliń'Ska. Eik!Sp:}Zycja: 1..0'5 - 30.()6 w Ośrodk.u Informacji i Kul,tury P-oilSikii.ejw.L,i,pslku. 109 ekl;,tponatów. FOI~der. Or:gal1lizato~zy: Muzeum ArcheolOI~i~,z;neli EtJnOlgra:fk:z;ne w LO'dZli, Ośrodek Il1IfOiI'il11u'cji Kurtury Pols~iiej w LiJpSlku. REPUBLIKA FEDERALNA NJ.E~MIEC Brema .,F1clIisidh'UiIlig Klum~ \lIn\d Kiu~tu:r iim W,e~ta[flr1ilka" ScoenurLUl>z: B. Szer<niewkz, W. Fi1tpowi,a.k. Ek&PDiZycja: 111.,1:1.1,98<1 - 4.01.,Bt! w Ubensee Mus'eum w Bremie. 400 efksponatów. ,Katall'Qg, plakat. OIlganlzator: Muzeum Narodowe w Szc.z.ecinie. Lubeka "F1C1lislcihiuIIlg Kiuin~ und KJu1bu;r iJm W'€lSitl3.li~]ka" Scen<wiuJSz: B. Szenn:iew:;cz, W. FLlipowiak. Eks:pQlzy'cja: 1,3.09 - 25,.10 w Mu;z'Elum 'lm Dom w Brtemlte. 408 ekJsponatów. Ka'taJog, plakal 011g\'ł\l1;izaita.r:Muzeum Narodowe w SzczeciiIl.ie. �Krani.ka 410 ZWlIĄZEK SOCJALISrTYCZNYCH &ElPtJBLtK RADZlP:CKLCH LenJn.grad "LailJki i widow,iJsiko,. ,Scenarj,u.s'Z: M. PiJllińi5lka. Eiksrpozyc:ja: 11LO.2 - :3.2.t}:l w Pall;iltwowy;m Muzeum Etnog)rafui Narodów ZSRR w Lel1JiJn,gradz'i,e. 480 eksiPon<l.tów. Ong;a.nizalorzy: iMIU,z,eum AroheoLagiicz:ne i EtnograJii'ozl1Je w Lodzl, Paitstwllwe Mi.lzeum Etno,g)rad1b :Narodów Z:SRR w Lening,radZlie Tallin "Lalki i widow:isko" &-e.'1ariuSiz: M. P:inińiska., A. WoinJi.ak. EksJpozy-cja: 7.l)4 -:~.~) iVLemoria,lllyj Muziej iiJn. E. Vdde, A. Ch. Ta:mmsa,a:re w T.aJ~ill1Ji'e.4180 C~s.pcU1,atów. OI'garl.lZat.Olfzy: Muzeum A:I1chieoilogicz:ne i EtJn()lgra[ri'C.zn~ w Lodz.i. iVLemori.allly;j MuzLej Lm. E ViLde, A. Oh. Tamma~aare w 11aIJ:ini.e . Iwona Grzelakowska AAOTOKOŁ Z LVIII SPRAWOZDA:WCZJQ-vVYBORCZEGO WAL'IEGO ZGRJOMiAJPZ.EN1A DELEG ATO,W POLSKIEGO -rOW ARZYSTW A L'UQOZNAWCZEGO, PRZEJRROWADZONE1GO W KALISZU W DNJACH 10 -liI WRZEśNIA 1'982 LVłlcr Spra,wozdawczo-Wy.borcz.e W.zD odbyło "tę w sali Ośrodka Di}s~(malenia ~aU'azYl(.;ieli w Klal\is·zu. Z.gromadzen1€ otw(Jl'zył Ipr.of. dr FI-anCli:szek WC1kro.j, P;r,ezes ZG. ZalPl'QPOOlidwałnasJtępujący porządek oW-ad: 1) Otwarcie Zjazdu, 2) Powołanie Pr.ee.ytdi'UJffiWiZD .i. KOilllJ~Sljli W,mos:kJowej, 3. Od!Dzyta,ni'epr,otOlkolu Z LVIJ WZD w Opo~u" 4. PrZie.ds.ta'Wlie'J1JiJe sprawoZJdań: Sek:retana Generalneg'o, Ska;rbniika, Głównej Komisj'i Rew.Lzyjn.el, Sądu KOlleżeńis.kiego i Rady Na,ukowo-Wydawni,cZ€'i, 5. Dyskusja nard s:pr;a'W1ozdal1liam~,6. Głosowani'e nad udziele'l'L1em ahsOoltu'l-orium ustępują;cym wbadzOIm ,PTIL, 7. I1rzClp'po!w:aldzenli'e :wyborów crlJOIwytch ,władz PTL na na ,'tępną, 3-1etlnią k<l!denlaję (wyibory K'omis.jii: Ma:tki, ~rutacyjnej), &. Spr,awl>zdani:a Oddziałów PlTl.. i iJrmych jednoot.ek argalDliza'Cy.jnyc·h Towarzystwa., 9. Dy,skusja nad sprawozdall1Ji:ami i z,gła'Slza;n.iiewnios'ków" 10. Sprawoo:dan~e Komis'jli Wni·os.kowej, 11. Wolne 6łC\Sy_ ,ZebiralDli jednogłośnie przyjęLi za'proponowa;ny pOl"Ządek obmd. ProC W>okroj ponuWlnie zalbrał głoo i przedsJtawlił w zarysie dZJiałalność Towarzystwa i jego wład7. w u,pły;wa'jąoej kadencji ·orarz naJjli'stotiniej'Sze przedsięw:zięclia i ikier,unkJi pra,cy. Ad 1 - '2. Zeb11ani wy1JraH Prezydium WZD w następującym składzi'~: prof dr Z, JaSliew:iaz z OddlJi·ału w Poznaniu, dr L. Małok.ki z OddZlialru w Gdańsku : ,p. J. Mkał l. Oddziału w Łańicucie. Powołano tak7..e KOlrnisj'ę Wnios'kową pod !J1'Z€iwlQd."'1Iicitwemdr,J.'l1l1tl'SZa Kamodki'ego z OddziJałIu w Kmik'owlie. Nak'iltę.p,tJ.leponowmue zahrał gŁos prod'. W·oik.raj i przeds,tawił sy.Lwetki zmairlYl'h -ezlOtnków n<lszeg;) Towar.zy:stwa. Zeb.rani ohwilą Qiszy UCZCili ,iJch p:mlJięć. Mówc.a ponowił a'pel o s·kładan1e do RJ~dalkJajiiOzaLs'Opisma "Luid" żydorysqw ii WlSiPO'ml'iie.ń PQ;;'Tlltetrtn.)'lCih u zmarłych o:s'abalch z grona dZJiała,c:zyPTL. Aid 3, PmzoerwQdinilc'twaobrad dbjął prot Z. Ja,siew;oCz. Nacitępmie mgT A. Ku;::zyI1s,ki odczytał protokół z popTZ€'dl1'i.ego, LVII WOW przeprawa.dzor:ego w Ope lu w dnliach 1\1 - H! wneś;ruia 11~81r, Pr'otoikół piI1ZyjętObez zastrzeżeń. Ad 4. Z-ca Sekreitar:za Gene.ralnego, lllig)r A Kuczyńs:k:l, przedstawił zebranym �Kronika 411 sprawozd<lJ.me zbiorcze wszystkkh a:gend PTL, przy,gQ1;owa'JlJeprzez Sekretarza Generalnego, doc. dr hab. Balrbiarę BaZJie~kh. Kolej:ny 11efeR'lf1:t. Ska'rbnik ZG PTL, 'm Stani,s!:aw ChmLel(Jws,~i [)(kzytał slprawozdan.Le fLn.an.sowe Towarz)'lstwa oraz zapo=ł zebJa:nyc,h z preLim,im:arrem budżetowym PTL na rok l,g,83. Pwbl€lmy i zasady pracy Ra,dy Na,ukawo-<Wydaw;nLczej przed!sluiWił jęj przeW!OicJ,n;UOZąCY. pilot'. dr Z. J'~SIi,ew'licz.DaJPCJlZll'lał ZJe!bT~,ch z głólWlIlymi k:ienlNllk<ami doiychczasoWlej działa,lnośl1i Rady, któr·e dotyczyły prrede w,S1Zy,st'kJim 'Ustail€ll"liamożlliwoś,ci dz'ialaln"ści wydawniozej Towarzystwa. Spmwami tymi z l'ami:enia Rady zajmował się mgr Antoni Kuczyński - Zastępca Sekretarza Genel"al<nego ZG PTL, nieeta'towy Bełnomocnik ZG PTL dis Wydawn!iJczyuh, który wniósł wi·ele wy,siłJku w reakt)'lwowanic poszczególnych seni,i wydaw,nikz)'lch Towarz)'lstwa. Dotyc,zyło hl przede wszys:tkim wstawi'elll:ta do planu wy.dawIlJi,cZlągona rok 1:91&:3 pra:cy ·dr M. Gawęc1kieg,o:pl. "Wieś środk,owe.g1oli IpółQ1lOCIIl€lgo Arf'garn:is.tc1Jr!u.PillZeclbraŻiep.ILa s.poleczn:o··kulturowe w XJX i XX w." i LorJl1'cdlI1e z.ałabw.ieniJe wszy.stkk.h spraw związanych z drukiem tej p,racy, które zatatw,iano w Biurze Bibl:ioil,ek i Wydawfliretw BAN, Głównym Urzędz,'e Kantroj,j Prasy. Publ1kaeji i Widowisk oralZ DepalrtalffiencN~ K:siążkii Minii:-;'1;erstwaKultury i Sztuki.. Panadit,o w plani,e t)'lm znalazły Siię jesz,c.ze Praca J. WlioeLkapL "Strój Lachów Dima:nows.kILc,h",mająca "tanow:i'Ć 32 zeszy;t A!1.lasu POilSlk1idh Strojów Ludowych Ofa'Z 'praca dr S. ChmJielowskiego pt. ,.,Geneza, rozwój i zrói.rukowa.ni'e str·ojów ludowy.c'h WilelkiopoJiSlki",przev,..·'i'ciZJiana do druku w ramac·h sel'ii Prace i Materiały Etnograficzne. Zdaniem prof. dr Z. Ja:siewbcza Rad'a Wy,daw,nJic'zo-:Na.ukowaw okreSlie pr;ze}ś.c:iowym mi'ędzy LVII a LVUI WZiD wni,osła duże za.słu:g;i w stworzeIlJi.e o~powi,eclJniieg;ok,limailu na rzeDZ reakty,wGlwanLa dziala,lnooci wydawniczej T.()lWa,r:zyslt.wa,ktÓ'm pOIC'ząwszy od połowy lat ,g;iJedemdZiies-ią:tyc'h s,top.niawo zamierała. ZdaJniem l'eierująoego te sprawy 'Rada wła!Ś'ciwie na tym powillllna zakończyć 'SlWądztLała>lt.ośći jako j.ej przewodróiczący pruf. dr Z. .Jasiewi,c.z złożył rezYlgnację z przewodnktwa RaJdy, ,J'eg,o zdail1iem k'wes'b.i'e da.Ls;zcg·o istnienia RJd.dy ,w:ilI1Jny :smlnawić ,pr.zedmiJot :3lZ'czegó!owydl rozw.ai21ańno,wyoh rwLJJcliz TowarzySitw.a. które w tym względzi'e pov.nUf'.Il1IO jasno sprecyzow.ać swolje stanowiSlkio,totk aby działalność Rady IlJie kolidowała z działalno:śClią tZw,. KClm11ietuRed'~Ik!cyjneglo.~pra:wiUlją::,C'~oin nomine kio()rdymaIQję pmic redalkJcYijnYClhw rama'ch pos'zczególnych serii. W uz,upełni.eniu clo tyc.h k,wes:tii zabrał głas mgr A. lKuczyńlskl - Zastt;1pca Sek'H~tar.za GeneraJlnego PTL, który ·całkowicie popal'! wllIios,ek pilaf. dr Z. JaSli,C'w:iJcza. PioinJO'l~mowal on z,ebranych, że w t1raJkc,ieprzy;gotowywan:ia tzw. "Raipartu o ~tanic wy.daw.n:ictw PTL" pr:zy~otOlWY'Wa.l"Jego na jedno z posiedze·il PrezydLum ze PTL w roku 119&2 nie S1patkał się w dd!ruJmen'1;,acj,irpoB:zc.zegÓllnych a,gend ze P11L z ,jaką:kJołwLek dzialallnoś>cią ze s.trony tzw. "Komi'tetu Redakcyjnego", któ11ego s'kład publ'ikow,any j-eStt kaiŻJdorazOlWow l1'kaz,li'jąc)'leh się pazycjalC!h TClWaonzYl$Jwa. Stan 'ten IzdanLem mgrr A. Kuc,zyńISlkJieg,oj.esll !s'tan'em IDli,enor,mallnY'm i wymaga zajędia jednoznac,zneg;o sitanoWIiska z·e sl1;:ro:nyno'w()wy;br~ne:go Zarządu Głównego. Odnosi slię to rówlllież do s.kładów redakcy;jnyah posZ'C'zeg61nych s,er:ii, któr,e wY'ma;gają ualt!tualnienJb. Na dzi,eń dzisiej.s:zy jest oowi,em 'taka sytuacja, że przewodniczący komitetów redakcy.jnych - .z wyjątkiem ",Ludu", "DWOK"-1u., "Litera,t'Ury uudowej", "ŁódzkiCih Studiów Etnograf!icwych" i "Atl'a'su Pol",kic.h Slrojów Ludowyc,h" - nJie ;prZlejalWlia'jąchęci pracy w ramac,h ty;ch komitetów, a w pewnym seI1lS:ew,inG za zamarcie serii ponoszą również Oni. W :ko,nselkwenc,j,i ,porwstała taka sytuacja, że na Inowo trZleba ·odtwarzać działalność wydCliWn.ic,zą,a no,wowyibrany ZalfZąd uLe powiJnien uronić nic z tego Coona rzecz wydawnictw zrob:ione zosta,Ło przez ust(JiJluijące władz'e ZG PTL pod ikiel'OWI!lIiC'1llwe:m p'l1eze!5'a;pr,o!f. dr F'raonciszka �412 Kronika Wokroja i dotyC"hczasowego przewodmLc.ząe,eg,::J Ra,dy Wydawnliew~N:lu.k,~~weJ prof. dr Z. Ja1Silcwieza. W sJ;>fa(Wieteoj wypowiedz,iał s,i'ę rów:':licż prof. dr Józcl Burslzt,d podkreŚilają'c słu'sZJlloŚĆ dotyahC'zla.slo:wej polityki ustę;Jują'cego Zarządu, uprawlianej na rzec:z wZJ11iOw;i.eniadziala.JnoolCii wydawnicze}, stalfio,wiącej pods'lawowy kierooek pracy Towarzystwa i umolż.tiJwJi'<ljącejmu przez D::Jwej,śtlie ze swoją d.ziiała,lnooc,!ą w .s,zers:zy obii'6g siPoo'6C'znyw kraju i p:::.za je,g:o graU1liJcami. Nas'tępnile zabmł gl,ols dr Longi:n Ma'I~,c,ki, pr.zewodni·czący Sądu Koj'cożc-.lskie'go uDlformując, że do Sądu w ciąlgu os1at.nliej kaldenoj:i nic wiPłyn~b żad!1<1 SI)raWa, wyma,ga j ąca I'OzSltr.zYJg:Illi ęa;a . .Dr Ja'n'lls.z Bo:hdanc'Wlic:z prz€'d awuł Slprawozd.wlie GKR. W)'Ik.aza10 o.no d~:1:>rą pra'C'ę ZG oraz 'vnnydh agemd RI"L. P.odk:reśl'ono konieczność pilnego rozwiązania problemu maga,z.)'Inu wyda:wnlictw we Wrocławiu. Na zakończ,enie dr Bohdanowicz postaWlH wmicLSek o udziJelenlie aib.sQlut~I1iu;mustępującym władzom PTL. Ad 5. P.I'o.wadzą'cy nadal obrady praŁ JaSliewicz podsumował prze'd1S'tawlione sprawo:zda:nlia i otwOlfzył nad ni.mi dYSilwsję. Jako pierw.s,za zabrala głos prof. dr Maria Priifferowa. Wy:gbosfła ODia apel do zebranych, nawiązując bezpośrednio do oIbecnej .sytuacj'i w naiszy;:n kraju. W,ezwala do odnowy działalności T,olwarzystwa, za'chęcając do in'teltllS·y1f~ikac.jli dZJi.ałań, pr.zełam<:Hlila oporów i lęków, które obecnie - niestety s'talle nam tOW'dl'Zys.zą. "P()Win,Di~śmy sobi,e wz·ajemnie !pomóc, aby po obec.'iIlym Zjeź,dZJi.e pra·ca nasza stała się Lejp;5'Za".Na zu'koń'czenie sw~·o wystąp1enia iprof. Piruffel'cywa zaarpelowala a szu:ka'nie dróg pC}f(J.zumienia - gdyż etnogralfmV11e i ludoznawcy mają tu WlleIe do p::;'wiedZJenia - oraz odbudowę wzajemnego z3lUfa.nia. 2')c:~·r;.mina'grodz:i;li wysrt.ąpi.en~e serdec.zny,mi oklaskami. SZ'€Ir,e,g1"1el:s!tępnYldh zapytań i wyp1O(W1i€ldwi cbtYlCizj'iło5:ZCwgółciWych zagn,ru.,lień ponUlillJCf:1Y1c1h w s,pra,wOIz,dal!1ia,ch- glÓW1n:·e'w (~dl'li€lsl~eln~u dQ s'I)<1'alw<xldańtuna,ooCiWYJCih. Wyja!śnJień Uidiz;iel111li pmf. Welkimj., dr St. OhmiellclWlslkii,mg,r A. K,uClzyńJslk<i a talkże gl. kis:ięglQjWYZG p. M. T1eikalf'elk.C'zęść dylsil{lljls~d diClty>Ctzyba I1JO\wejf'<YI1mys;:mzeda,ży s1tUins;Z;Y:C1h .wy!dalWln<i'c1lw PTIL za pCiŚiTeldinliJClt'w!em allltylkiwar1ialtólW.Sroze:gó!lqw)"'."'Ihinform3ic;jń na teb t'emait U'dlZ:i,elIJi ł s,elkTe!t:a'f1Z R:edaik!::\iliUWO K m..~r J. P dlbka. IlllIl1iidyl)ik'lltamlOi ilIliter,esiOjwa.lislię slZJelIiS!zylmJiza~aldn'ienia:mliWY1dUiWlDlilozymi i wsika,zYIw.alli na IkiClnie::;;zIDlośĆ dia'slkdnJalllemlL':l dziia'1allinośc'iP'I1L w lynn zalk1nesjie. Ad 6. Po wY'CZier'Pa,niu się listy dyskutantów 'przewodniczący obrad p~;stawił WlDiiOiS€'k o udz·ielenli-e a'b.s:o:lu:t'Q'I'liU!ffi us,tępujące."nu Za rząd'J'Wli Głównemu, Głównej Komisji ~wizyj:nej i Są.do,wi KolcieńS.kiiJemu. WDliose,k zatwi.erdwno jedn.oglośnie. przy 1 głosie wstrzymującym się. Pio glosoQ'wanliu .zabrał głos prof. dr F. Wokroj - Preze., us'tę;p.ującego ZG - podziękował za życzliwą współpracę i wyraził nadzi,eję, że nOlWe władze Towa.rzystwa pchną jego d21iałal.ność na WYŻ3ZYJesz<:ze po'Ziom. Ad 7. Po p.I1ZJenwiew,znowl1clDOobTaidy, przewodnictwo objął dlr L. MaUcki. De),egad wyloni1i sipośród siehi'e Komi.s'j'ę Matkę z dr S. Ch~e]owskim - przewodniczącym i KJmisję Skrutacyjną., 'z przewodniczącym n1:gJr Kl.tarzyną Różyc.ką. Dr C:hmi'€'lowlSkii przedstawił za,sady przeprowadzenia wybOlrów nowych władz. Rvzpoczę'to na1Stępn:iJe z,głaszaln:ie karndy,datur. W trakcie tych czynności wylon'llo się kilka probl'emów, m. in. czy etait'O'wi pracownicy PTL mogą kandydować do wła,dz Trowarzyst.wa. Spmwa ta w)'lwo!ala ożywioną dyskusję, zUlkoń'czoną pc><s'talVieniem wnioi5iku: "w.s.zys<:ycZ'lo:nk<)wie PTL mają jednakowe prawa wyborcze przy wybora'oh do władz TOW'a;r.zystwa". Ilelegaci wnio,sek przyjęli, przy 10 wstrzym.uJących się i 4 pr.zeaiJwnyoh. W międzycza,s:ie p.rof. Wokroj zaa;pelowHł do o3ób kaadydującycih do władz" by zaw,czasu ka,llidydatury swoje wycofaLi, jeżeli nie Zll1<ljdączasu na czynne ucrestnictwo w pra-each ZG. Pwd'. M. Prtifferowa wnioskuje, aby do- �413 Kronika konać prez'entacj.i k~l=-,.dydatów do władz.. Wn:LCJ6.ckprzyjęto jednogłośni'e. Wszyscy zgłoszeni kandydaci prezentują sit: Z€ibranym, ilI1iO'rmują'c o swej pracy zawlOdO'\\l,e'j, st·ażu w PTL, zainLere . ;.ow.anLIClh badawczych oraz odpowiadają,c na doda.itlkowe pyta,:"ia z ;i.aii. Po pmezel1'ta.c.}i ka'ndydatów OO1eJga,c.i.,w.obec broak>u dalszych propozYlljłi za·.. my;kają l~;.ly wy:oun:z,e przez głriSowaJnLe ~;~g,lo;sy wstrz.). Przewodniczący Kiomisj,i Matki pl..ted..,tUtwil wbrany.m pl'ze,głc,s·Ol\va:n.e],j;s'ty kaJl1ldy;dwtów do ZG" GiK,R i Sądu K~,leż,el·1:.9XJ;iCg;o Oil'a.Z ,z,gkl.>i.l'Siwe ,wąftphuwości 'dc;t.y.ctzącleupraM'il1ILenW)'IbOlf'ClZyc1h !prawwnikÓ'W etatOlwych PTL. KcmiSlja Sk;ru!ta-eyj,na pnz,eprowadZJiła nas'tępniJe wybory. Oddano łącz.nie 67 gk.sów, w tym '1 ni·e\li1a!imy.Do Zarządu Głównego P!TL zos.taL wybrwni: dr E. Fryś-P.ietlraszkclwa, mgr A. KJulc:zyńs.ki, pr«)lf. dr J. BursLJt.a, nl{gir Z. JeŻ-J1au·{ldk.a,dr J. H JjJdulk-Nlija:kO'\vslka.,dr J. Bohd~HlIGIWlilc.z., imgr oK,. AtnturJQW'i,Clz., ~,gr E. Ja:worsk;i, dr A. Kow,a!lslka..•Lewi·cka. dr J. Kamocki, dr S. ChmieJ.ows.ki, lng.r G. Ska,Ls'ki, mgr Maria G:ołuibkc1W, mgr 1\1. ŚC;lsła. mgr 1. Lechowa" n\g;r K. Kac,zko" mgr A. Jacher-Tyszk.owa., doc. dr .J. KlUclh-ar,ska"~~gr .J. P,atikia., dr M. Gawęcki, dr K. Maku.lski, rngr M. PalnnoWlska. Do Głównej Komis'j:i Rewizyj,!'Iej wybrano: mgr .J. Lech, doc. dr E. Pli.ettfaszeik. doc. dr A, Mlikou·L\jczyk,mg.r .M. Kopalcz, mgr S. Lew. D~) Sądu Kolele"~sikieg): ppof. dr A. KUlt:Ilzelba-!P'ljlOOlrqwla., pI'OL. dr D. S~mo.nide" PO(yf. dr lVI. Z'la.mi,emwsika-Pri.iJf1ferowa., dr L. M.al!liClkii, doc. dr M. GładysZiOwa . .Ad 8. ~prawozdallJia swyc'h Odd7!ia.łów kol.ejJno r.erferowa·li prZledstaWliiC.iele OddZ!ialów: w Gd:lń'sku, Krak(JIwie, Kc.s:z:a.hnie, L3oń'cn..uC'ioc, Łodz.i, l\-Ls,ZJ3Jf!lie D()j.ne.L apOllu, Poznan:lu, Byt::miu, 110l'UllIilu,W1ars'zHIWli,e, WI1oc1.aw,iuI,Zak~~pa'!lJem, Ziel,oDlej Gór.z.e ! Lublinie. Ad 9. W dy~k,usH nad ~prawozj-aniamJi. toc:z,cnej pod przew()ldni,ctwem prod'. Z. Jasi'eWl:cza, zebran:1i wn:Lo.'lkiowa,l~m. lin. o pr.ecyzyjn:i,ejsze sfOO'mulQwa<nia, . .Dr Fry&-Pietras,zko",vu za,apelowała o rz.etel:n.e for~,ułolWani,e ,Siprawozldań. Mgr AJ. .ladkiowsk, z:lUważył, że Wc.zęścri "'prU1WQzdal1bra,k je.ilt ialf.or.ma·cj·i o głQwny'ch kierun/kaC'h dz:iałaLnoś'Cl, dla wielu Oddzi·a·łÓiw specyfli'c,ZmYlClh. Dr L. MaLiak<i w dłuż,s;zym wystąpien,iu :;lwi·er·dilił, że lis,t!lILej'ep(j1;neo<! -ustai'en:'a w Oddzi,ał<liDh "'a.'~ldniJcz,egonU1'bu dziaŁa,lno~c;i, odpowiednio do l11oż!liw.ośoi i środków. Zaape10wał równi.eż o w:iększą kOll1:sek'Wencję we wsz.elki<::h dZlia<łani.ach Tow.aT.zys'tw.a.. Kilku mówców pon1JS7.yło pro!':Jll·emy () charakterze OS oihisil:ym, np. jeden z c.zJonków Od,dział.u w Szczec:;,tllie przeds't'3 w.ił 'IWą tl1udną lsytua:c::ję z,wtią:wrną7. przeohowyw,ac"l.;·em dużego ikiSlięg·oZJJjial1U. GI,os wibml następnie dr J. KamclClkii i prZJedslawlił wyniki pr;acy K,Glmisji Wrnio:i-kowej. Dotyczyły one i~tatny·ch dla PTL pl;Olbilemów os'cyl'ują'cy1cih wokół s;pr.aw, którym l po\-V1i.nienzająć ,li<; rH}W()wybI1a,nyZaną,d Główny. Do ",praw tych za Licz'Y!1:()' ożywienie dziablności wyda'Wlniczej, ,podjęci,e szer'szej dz·iała.l.no~ci pU:bli'cysty'czn.ej z\\1iąza't'lcj l. dz·i'ała.lnoś'cią Po,lsk.ieg1() Towarl.ystw.a Ludoznawczego, przj'1g,ot,ow,unie k(~nlc'epej-i (~bc.hodow .lubll'E!u.Sizu gO-leOLa PoL"kiego 'Dow:arzys<twa Lud::'lInawczeg>().,przYPć1iliając!ogo w l'O~U 1~&~, a \-\~ięc piJ.d kClni,ec.ka:dencj,i nowego Zarządu, przY,gotowa'nie pUJbhka,c.j-iukazu'ją'oej oe1<c,zadania l dor{xook TvWa:I1Z)'1s1Jwa, podjęci,e z,onganlizow.anej fOll,my dZ'iała.l:nGlś·Dia1kwLzycyj:nej na r.zecz sprzeda,ży wydu\wri,c'tw wia,s.ny'eh P1'L, tak alby Siianz.apa,;ów ma,gazYlnGwy·ch 00 .koniec: września br. zmniejszył się () 5f1l/o w koń<.lu kadencji wyor.aJl1JQgoZarządu tj IW roku li985. W·l1J:()5lvite zGOi'tały przyjęte przez del~gi:ltów jaJko w,.~kaZ')n~a d) .pracy nawo .. wy.branCI.~'JZarz.ądu. �414 Kronika W trak1c,ie oIbra:d gks zf1;braJlamgr M. Scisł,u. Prezes OddZliału w Kallszu. PrzedstawHa w imlieni.u gOtSp,oda'fZy W,ZD s'Pra,wy Ol'igani:zacyjne" program na nasitępne dni a także z,apo:cnała zelOran)"Ch z Hstą osób, którym wladze Kalisiza p.rzyz.nały "pecjal!I1Ji.e uJ,uJldowa,ne meda,le. wY'bi'u> IZ O!kazjli 100.-looi.: wy:pr<lwy Stefana Szok-Rogozii1iSkieg,o do AiTY.k;i. Medale te pr,z.yznano nas.tępują,cym os'oibom z PTL: dr WitOl1d Airmon, pro.f. dr Maria Franko,wska, prof. dr Anna Ku'tr,:ceba-Pojnar·Otwa. doc. dr hab. Mania PairadOiwska, doc. dr hab. Edward Pietra·szek. pro'f. dr Zofiia Sokol'€'wicz, prof. dr hab.. ~hig!lJi:ew Jasiewilcz., dr Czesław Białek, dl' JanlUsz Kamocki., mgr Maria Zachorowska-Goł,uchQIW~;'lro.. dr Anna KO'wa.lska-Lewicka, dr KJrzy· sZJtnI:Ma:lruJ1'Slkii, mgr Jan Pałka. dr AlekJsa.:ndE"TPo.,>ern-ZJiel:ii1ski. rng.r Ja,cek Łapott. prof. Im FraflJC'iiSlze!k~Vok:,ro(,)i.WAw mCłda,].e otnzynnały również ();;,oby Slpoza PTL. a zaproszone na Zja,zd: proof. dT Wi,tol;d Dyno:wSlki, doc. dl' hab. Leszek Dzięgiel. doc. dn hC1b. Władysław łiilipoiwiak, do,c. dn hab. Ewa No'wick,u-Rusek. doc. dr hab. AJnd!1Z1ejPa~iUch, doc. dT hnb. Słaiwoj .s.zynkiewil8z, mgr Andr;z,ej Wa'Wr~y.niaJk, prof. dr Andrzej Zajączkmv:ski·. Uzas.a!dnien'i·em dl'l otrzym.aniJ medal i były - ()S.ią~nięCfia IW .z;alk;ne:'liJe ert;nlollblgtiiClZI!1ydh bada i1 na'd luod21mjP{)iz'C1,OOi!'<Wejlsik:i:m.i. w I ~lWI(J:ja.l muze-a1njctwa w za.lcresie etnogJr<lfi!i P0;Z<1€'l1J"oOlpej!slkiej lub wkład w poz.n<1.niedz.iejów tych !badań. Ze wz.~lędu na 'bardzo późną po.rę prowadzący WZD zapropol1o'wał, aby wyiYra,ne gremi'a ukonsltytuowf1;ły .s'ię be.zp.o,śTeci,IlIiopo zakoilc.zeniu o::>rCt,di przedstawiły s.kbd Prezy,cIJium ZJG oraz przewodnic,zą(;yc.h GKR i Sądu Knleżel1.s,koiego w clJrri'llnasłępnym. p.rzed sesją nauko.wą. Zebrani jed:nc~gbś.l1ic przyjęh .propozycję· Zmęc:Gen.ie uc.z.es1.nwkówOIhna,ds'Pow,od:(}walo, że brak jUl. był,o chętnych do dalszej dys,kusjli i Ziglaswl1Jia w.nic&ków. W tej ,ytuacji w dniu 10.IX.HlH2 dbnady zaikońc,wlI1o, W dniu 1.1 września w Sal.: Rec:e~(;yjnej Ratu:s:ua w Kaliszu n-tlZpo·częla się [} gudz. 900 ,;esja nal\.lkowa pl. ,.Po!.s.ka af.l'ykan'styk;.l w 100-Ie<:i,e ~lrodz'itO Ja,na Czeka-n:lIWiSlk1iego i 100... ,]<eai€ \Vj~p'ralWYStefana Sz,oo·c...Rogorz.il'\ls!kJiegf'd,) K'J,memnu". P,o otwaTC'i,u ses·ji, w którym uczestniczyli przedstawiciele władz m::ls1Ja i województwa głos z.abrała dn Anna Kowalska-Lewkka. Przedsbwib wyn'ikJi z'e-bruni:, z' w;'ec.z1o,ra 10.IX.lif~812L" na k'tó.rym uiko:1sty:Vu'ował siĘ IUWy Zanz.ąd. Wsikład P,rezydiJum ZG PTL. wyłoniJonego w t:ljnym gł~sowaniu na kaden'cję 1933 - 1'!}85 weszli: dn Anna KowalSlka-Lewicka - Prezes; dr Stani.sław Chrn:iel()wski i dr Mar·e" Gawęcki - Wi,cepr.ezt'l3i; mgr AnItoni Kuc,zyń>'ki - Sekretarz Generalny; d~ Ew" Fry'ś"o'Pietmlsz,kow<l Zastępca Seoknetall"za Generalneg.o; mgr G.rzeg,of;Z Ska,ISlki -Skal;binli:k; dr Jau,usrl Bo'hdano1wicz - Zastęp'ca Skarbnik«. Przewo,dl1'io.ącym Głównej Komisji Rewizyj,ne'j wybran.o - dx. dn hC1b. EdwaTda Pi,etraszka. <l pn.ew·ydniczącym Sądu Kole.!ŻeI1sk'ego - (;)l':Jf. dr Annę Kutr.zebę-Pojna:nlwą. Nowowy;bn-any P,r.eeL€\.<; ZG PTL. dr A. KQiw.allska~Lewi.cka ZICtŻy!'<lserdecZ!l'~ p~dZ1iękowa,nie ustę;:Jują,cym wleldzom PTiL, w "z:czegMn.licści wś pl':J.f. d,' Fra.nciszkow,i W!okn,o.joWli.k'tÓT€D1'Uprzyszło ki.enowac działalnością Tow,l'rzyst \\l'a w bardzo t,ruidny:m okJres'ie. Pro.f.WoknO'j oibdm·'.owany został hukie'i.em kWli,[\tów. a zgwmadZleni uC'zesitniicy WZD on,.z ticZ'n,~,gfoiśc'i:ezgotowali P,r,nies{:r,owi g·:l.rącą owację. Na z,akońc:zen!'e sweg,() wysltąpii€;ni.a dn A. Kowalska-.Lewicka przedstawiła najwa:imiej!sz;e zadania, s·tające pr.zed P,o:!Jski.mTowanzystwem Ludoznarvvczym. Za.pewnita, ~e nowe wł:a:dze PTL dołożą wSZJeJkich -"tamń .. by dOl(~bok naszego TiC1warzyslwd pmnna1żac ,i Qział·aln:ość wszystklk'h a,g·Ęnd utrzymać na jak najwyż;;zyTI pćlzi,omie. N'l tym z,alkończyl0 S'Lę W'ZD w częśei urgani:zacyjnej. Prot O!k,ołOiwał : mgr Ji3:n Pałka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2fb48b0a1a1a99f29ee1406c4d383df0.pdf 257d7ade7454fa92468289c9b1b0dbe0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1867 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1732 Title A name given to the resource Spisy treści / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.444-448 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPliS TREŚCI Kazi!mierz Fedylk, PrrA. dr Pa!w~ł N'edo 3 . 1. STUDIA P e In Ik a IIa - G a IW'ę 'C k a, DaiIlJuita R02Jwój, sitaln badail, AU1:vrO'po,logi'CI me::ly,c>zna j et::·~:rneidy;cyna. 9 perspeiktY'wy Elżbieta G o Ź id z i a k, KO!l11!Uiili/k,Q'wan:e 'TI'i,efW2DJa.!:le, 'Próba ,de,fink<ji WQjlC'iech B 'li Ir s zit a, Z pr,ol!j].emólw jęzYlkclwe uow<l!'u:n,kowa.noiOl kultury M.icihał IBuc'h,oWiSlk G Ir ad, Jan Jerzy i, Si;:Jór Oby-:Z3,j - rai~,jO'na!Jm:oiŚć mag.ili .0 system ~ó ,r e c tk li', No.we poz~,].vta'r,nyc,h .komuo:lj[kalcjli pe;:lSpekltywy IZ 73 IW .śrwie'"le i.dee jj,1 prUJ,lemu Lz,w. s;ztu,k 12,1 y l :ROZJPRAWY Y ń IS k a - J a IW o" s ,k a., Pr,oblem ś,W'ia.dom~;IŚ·(;'i li naln:WdOiweoj. Meitody ,i olsliąlgJilIięc,ia p8'l,sikiej etnografii Ailek's'al11lcier oP ():s e:r n - Z.l e ,] i ń'5 k i, Mię,dzy .k:s'en.o,fob'ią W10dnie :>7 . sYi;nl:J.')LiJ~z<no-<k'u"t.u'r<;l\vej . etl'lloblf;i'i II. jillTYKUŁ BrOlrlJ~:>Łaiwa K '0 p C 39 aunerytkani,zacyjne ,neD el11'ig'ra<C'ji Marek G a IW ę ocIk i, .pra'!:J'J.emy 'w SltalM,2h j Zje;dno;cz.onyc·h elnicz.nej . <~k!U,lltu.racją. P.rze- 155 okresu J.j.!:Jera:l16!l !filiOldenruiiza!(;jj ,w ujęciu eobrwlo,g·ii., 'e'konumil' Ii g eOlglf<ł,fii sporecZJnej WojCiie~h Tadeus:z 187 Ł y ISj a ik, Temat "DzbkJie-go polowania" W fo]kil.o,r.ze W ielikolpansik'i Ł o op a ;t:k 'i e:w li c Cl., ,Mare ,fo.I1mya.rc.hlt-ektury sa.kJ'a,lne;j jajko przeid- 20<1 za'tnJtere'.s'2IWań 219 mi'ot pdz,nalWC2ydh. Ill. PRACE J enzy B u F,ralIlc,ilS;wk T {: ,h -a r:d.t. Irena Ludolwa 'W'i:a'ra iW demQny Leg,endy, ,pfzyp'Qowieśoi S i e l jc Ik.i. Wi:lej"flJczyźnie J an I MATEiRlAŁ Y w ,okresie iS 'e ~tIkljlJw 'i 'c z" Balbi:ogórSlki T u r na lU, Jiśde W,i'tebna . opmv:iada!l1lia -o Zl,iaIWa'l'h na W .j mdędJzYlwQjennY1ffi 243 b<ł(,<ł-'Ciw·fOId!z.iej Niol1WeiSlki·e u:biiaTy ludowe na 257 tle 2173 sika1ndyllla,wSlkilm Banbalra B a z i e il i.c .h, W'~pólclZJeiSne alSjpeJmy baldaiń n3.d 'Sitr'o:jami Kole S.i!fil i c z i j e 'w, MOIfilotLo ~la.taul!oiVlić fiC,di:1y na ..~ladoW'ca dzucia 2315 ludOiwymi VU!k:a Kara- 233 295 �445 .spis treści IV. Andrzej B, A.P a II 'li .R y b a ik A, REqEN!ZJE oCh, Ma,linlqwsiki, 11918\3(Antom4 Jazyó~"tyO dreViTlJi,dh SŁavjc'~lJ, ° Y, Kuczyński) 305 1!~~1 (Al:£cja Bedlwrczuk)309 J'oIsef L an 'z, Krf'Vppen1kJU'rr"t in ScrhiIesilen, li9i8l1(S,tUlThisław !Blaszczyk) Andrzej Z a Ik i. Uiwargli o arr(jhel~1clgrii Wy;~py , 311'2 WiJeilikalDiolCirlJejl,ill~718~Bll(Jan Gruba) 31m At1a's języlka Ii ikuiltury luJdC!wej Wie!ikJoipoaSlk,i!. '1191719 (Jace,k Schmidt) , SOiz·ia'lku/tbur der Fa mi:Ji'e, li9i8i2 (Józef Bll.rS2Jta) . Toiyo V tU o l' e ! a, Ka'r"',ll,llperiin~'eein S:'linaiki,rja"li9',719 (l'vliecz]j!sław Trajan) 321 :3,2:3 V'ctSen'&kijai 3i2J40 Ital!'o,emyja pesni, ° 'W s ik 'i, Zy;gmulnlt Ł u 'k ZbigniBw Su:chalr, °w . Zygmunt Łuk Kuczyński) Thamurs Na Syibeni'i!, s!,)otlkanile iki, tS 1191&1(Frannciszek Hilsitoria SieHcki) 19131 (Antoni KuczyiLski) z Jenuse<jelm, 1'8180 (Antoni LIUidJnlość poillslln w 326 K1l.czyński)3312 RJcis1jri 118163 -1119114, 119178(A nt011i 332 Lil1idr.-;ay B a rk re r, 11191811 {Ryszard HisitoTia najs~arrsrZy1clh pClllslkli-clhcsad w Aimer)'1ce, KantOr) :)36 Kuilltura 'siIDUip:lslk pCll<>niljny1cih. Mrate!'iały .1. rSY'lTJipmijrUtnlDrgamiizm/wane[g'o Bilbllio1Jekę Na,rodową ,oraz ln!slty1tlu1t Hibtorii P'()I~sikj,ej ~k2Idiemi:i 1980 (Ryszard tS ki, Józef S a m 'li l s 1< (, {Ryszard Kantor) WYJPI'cisi na Ohreclki jab:r'eden ,Pam.ięUn!i'kemilglranta P'ralha. Zivolt 3141:l Bazielioh) 349 a ikulitlura 2154 prraZJslk)'1oh.delnjkJu 181418 -19139, Brumoyirc, :l157 GŁqgll lwa '1191811 (Stanisława Ma,ŁoiPoL:,lkiieg'O ijre359 Yesilllic,e. Namcidqpllslnre B1l.chowska) 36'1 w m)19Li IPCI!luty.cz'I1IEljjl'uchu Kantor) 'o JęldirZJejru Cii'erniaJIDu, 11~82 (Ryszacrd Kantor) Fra[JJC'isZJek, M i idu l' Kl~ZYIs:ztIOrf B.r CI 'li n, (Tadeusz Malterrialy do hilhlirol~ra,flili ,~uilltrUlry ;364 :3'67 a, Si.errpreclki 'ośI1cd~k 'I1zeźJ'by.~udclwe.i" ,malI i(MaNusz Baumann) Ta,deusz C.h,rzanolw,slki, K'salwery ,Piwockli, DI1e"\MrlJO'w piCi!I"klilej t'ełkltul1~e i rZJeźJbie ,llud,clwej, 1'9131 (Mariwsz Bauman.n) l'f)SO 19181 Wężowicz-Ziótkowska) Alle,klsander Ł'li 'c ,z a Im, SpolecZJeós'tWio i pańls1two LudQwego II Rzec.zylpo,,,pa]'iJt'ejl.lr91~2 (Ryszard W1"pomllliollria l, 1'9718 BazieLich) ,go sąsialdów. Próba 'bklgraifli:i, 119182(Józef Burszta) RichaI1d ,J'erai'bek s kd!rekbiryem, P'l'omel1lu Jih'OmclravlslIDe ,strudie!. t. 1I9I8rO~KoILe S~m£Czlijew) FralDi::l'lsZJek Kro rt u I a, Miais'tec1zjIDOna prrzylkładzie , Ka'naldzie, ,B9 Simicz,ijew)3'4;:l 19<~1 (Ba,7'bara 119812~Barbara de!nilclka po~~kli'elgo 'w follki!'()dslt~kalta, f,oiJ.l~I()'r, l'g181 (KoLe (Dobrosława 11931:(Anbami Kuczyńiski) 31412 EtnoiloilkailsltraziYarnja., Sitara :Ji317 Firrclb!],em Pol-onili am,erylkańSlkil~j" ertnclgralfrj,jaltai Zenl::lkaolgllaV'!rj'1, prlZJez Naulk, KantDT) P 'i e Ik 'O s ,z e 'w .Jan 31m reguclIlIu ;31{)8 alI1c1hi;~6'9 -Łowildkrierg,o, Gumiriskii) 3170 V, KJRONIKA 6000 lat ceramilIDi na Ś.ląls!klu (Barbara BliJżuterri.a Pó-Łnocrnrej Da'!rmaerji Wy1stalWa -- Ideał'? (Janusz (Barbara Bazielich) z L V:II]ISipralw:'zdalwclw :l'7'8 Ja,sk'ulski) Eitnlogra,,fluCizme Wy1s:tarwy oza'SIQ'Me z'Oil1garnliziQIwane w PHJlteikól :373 BazieLich) 3831 1\918,1'f. (Iwona Gr.ze1ak.owa) .•Wy!lYOIrlcz'el~o Wal!rn:ego ZglrcW,aidZienia 3:816 DelJ.elga- tów Plols:k,ie@) 'Dowa,rzYlsUwa ]jud()znalw1C1ze<~Q,'Pr:zl~prCf.vadz,()[l,qg,o w Ka']<irsrzu w dniarch 10 - 1.1 wnz.eśnia m82 r. Jan Palka) 410 �446 Spis treści Robel't W,i'lidhaJber .(Józef Bu.rszta) Sclhmildit (Edward Pietraszak) K:az;imiien Pi€ltlki.ew1JCiZ (Jam Krzy·sztof Bel1l1Jaidr Sy,cihita (Józef Milewski) Bermaind Sycht<i (Józef Bu.rszta) , WładyJSI<liw Jeż-Jareiclki(Jan Krzysztof 415 417 Leopold Jan PllucińJslkli (Wanda Jost·owa) Maku.l-ski) 422 43:1 Maku.lski) 434 43.6 . Sta,n;~sła!WWWtk,QlŚ (iTadeu.'z Ło.patkiewicz) Stalni!Sław 419 440 44.3 Górll1Y CONTENTS 3 Da.nulta P e n k a J <l - G a w ę·c.k a, Medical Anthropology, EJthnomedicine. flis'to'ry, Ac.hi,ev,ements" P,e:r~ecti'ves El.źibi,eta G o ź dz .i Ił 'k, Nooverbal C!o,mmunkalti-clD. An AHeilTI'jJit at Defiinit'ioll1 Wojdooh B u r;s.z t 'a. LiTllglu'Dslt.k CODlditk'D'" of Cu1tul'e . Mile-hal B.u ch 'O w ISlk:1. Controvensy a:hourt Ra,bonal1i1y (Jf Ma.gie .Jan G;f a 'd, Gustom. A Sys'teun of Sy!mbCllic and OultJlHai\ Communicahon ]'eTzy G ó:reic!k·i. 'eM' PerisiPee-tives of Etihinolu,gy and the So-ca.lled Un()(.'oiden'tal Art n, ARJTICLĘS AND Liibel1ai\ Immj'gJ'aiti-on Probl,ems of Moderniza,tion. lDthinollolg'i1cail, FJkO<1lJomnca'l and 'Soeio~~eolgraJplhJ~ca,J A!Ppro<iclhes WojcieCih L y!S'i a lk. The Tiheme o.f "WI~l.d Hun"ing" in FoLk L~tela;tU're of W:ie~kopo.1sika Tadeusz Ł ,oiPa t!k l e'W" C 2.., SYnaJ;) F-o.rm!S of Sac:ral }\Jwhit'edu're a's a S.ub/jed; -of Cogniitive j,n't.e.reSltis IW 9'l 1.2;1 TREAnSES Br,oinusła;wa K o 'P <::z. y ń I~ ok a - J CI 'W o r s k a, Ethnk <l'rudNatiuna:1 COSiciOlli,snElSS. l'vletihodes <lind AJchl€lVemeruts of Fatilsih EtJhnogra:Phy A'lekisalIlider P () iS e :- n - Z 'i e l i ń s'k i, Bebween Xenophobia and Ac'<;ultural\.1;on. Ma,in IdealS of ~me1'i'('a'Huza:tJion in the Un~ted Sltates .in tJhe Per:iod (}f MaT'e!k G,a 9 39 5i 73 165 169 ę c ,ki, 1187 201 219 �447 Contens LB . .AA!RERlS ANtD Jerzy B.u r c h a r ,d t, Folik FralTllciJs,zek S ,i ,e ! Q Jan IC Ik.i, Be'tie~s in MAil1EmIALS tihe Demons in Leg€!I1Iclis" Ailleg.c}f;ies alnd the Letter Tales oJ Wir1Jelo. about :!i3i5 PlhaiI1Jt,aml'; in Vii!IIlIilus RiegiQn in the P\eriqd betWleen the Wans . S e t!k o IW li ,c Z" Flodk-lMalstelr SOlrcem~r t'rom Ba<bia Gó,ra 2<43 215'7 Irena T 'u r'fi a u, NOI'W'egialIl F10llk Cloitihes Baaiba.ra B a :zi e ,! i ch, Midde-Iin AiSlp~c'ts of 1Jhe Rieisearch on F'OJrk Coo't,urne'S 2J7:3 2'8(3 Kole 219<5 S i:m ie z 'i j e oW, Mobnc'illo Z:laitaln'll'vić - a DiL'iic:ia:>lle of Vl\.Iiko Karadzic J V. REVłiEWS A:ndr;z.ej K. Pallueh, B. A. Rylbakow, MaliJlJu:w5lk'i, 191811(Antoni JazY0e6itvo Kuczyński) 305 dreVll1l~cIh SłaV!jall1i, ]19181(Allicja J. LalrllZ, K,riplP'enlkunlslf in Schle.';li'en, '11981(Stanisław Bednarczuk) Blaszczyk) 3<19 . 311~ A!1Idrzed Zalki" Uwagi o alrciheo~og'ili WYSjpy Wj'El1kanOlOnre!j,197/3Nlil (Jan Gur1ba) Aib!alS jęz.yika i k1Ultu1ry ludowej Wie'liko!pd1'srkJi,19'79 (Jacek Schmidt) . Social1kuil!tur der FamiiJ'i,e, 1982 (J6zef B'U;rszro) 31211 Toiv'o V1uorela, KansalIljperiJniteell1 sanak:iT'ia" 1'979 (Mieczysław Vos'en'lslk:i(ja i ta.lOtnanYLia pe!SIl'lii, Jl9!BI1(Franciszek Sielicki) ZYlgmunt LulkaJWSki, Hil5it'olIiia SYlb!eTii~,Wi81l (Antoni Z.b.ilgn~ew Suchar., Na SJ;)Ort/kaI!1'iJe z JE'lnii.~etj€tffi,HllSO Zygmunt Lu!ka{Wl,;ki, Kru1tura Nal'o.do\wą Kuczyński) Ameryce, 31312 1'931 ;13;) oraz Sa:młU'\~k'i. Palmię't!nilk (Ryszard 3'26 ;~::3ł1 z Sy1mp.ozD!U1ITI zorlgal1'i'ZOlWałIlJegoprzez Iinlsl1y:t'Ut HiJsitlQlrH Plo']s!kied W80 (Ryszard Kantnor) Jan Pi€lkoISlZ€lwsik;i,Pf'Olbil,elmy POI10Illb ame.T)'1kańJs:k:iej, lWI Józef J~3 J24 Kuczyński) . (Antoni Kuczyitski) na'jlSł1a.r\S'zycihpoillSkiilOh OiSaid w sik'UiPI:1sik .p(~J.o!nijl11y1c'h. Mwterialy Bibll1o'telkę Trojan). Ludność potlisika iw Hol<lji ,11863-191114,'1!9178 (Antoni T,hiOlma's L. Balker, Hii:,ltoria ,(Ryszard Kantor) 31'7 ;~I17 emi'gralIlita poliSikJieig.o w Akademii Na'uik, :137 (Antoni :n9 Kuczyński) Kanaidz:i'e, L 1, 1978 Kantor) :~42 Wy>pT'cL'i,ina elmog.rafijaJta j f o!IIkJl0'riJsJt'iłka:ta.1980 (KoLe Si.miczijew) Obred:i i OIbr,e,den fOilk'kJ.I', 191311(Kole Simiczijew) 34:3 3'16 Etno!oślka :~4,g i~traZ:iVla.nJja, 1'9811(Barbara ZellJs!ka og,lav,\ja, Stara 'delnircka (Dobrosława F,ranciM,ek 119'8i2 (Barbara Baz'ielich) BazieUch) Pralha. Zi'llnlt a 'ku·ttura Wężowicz-Ziólkowska) Koitula, :1p.4 prazslky'Cih biog:mfj,i, 1!M/8- HlOO, 1'9'811 ;l:.57 M:ialSltec'z,ko. ,na 'przylkłalclizie ''''ąsiadÓ<w. Próba de\niklU Głoig!oiWa M:alqpoll:slkiego 1982 (Józef Burszta) i jClg,o :~5'g . Ri'C'ha,nd Jerilibek s koJelkit>iV1em. PIJ"olITIe;nyJrilh:c'rllolraV!s;ke veSln1ce. NaTo'dop'iJsne Isbudie z Br:umovic. 10:&1 tStanistwwa Buchowsk.a) . AI-ekJsander Luczalk, d01weg{) II ~p()łml1iienia Społ.ec:zeil'sIUwo i pań's'tiWo w Rz'eczy!pOt;;!po'lilt'ej. Hl82 (Ryszard o Jędr,zejiu myśtli Kantor) pOtld:tyozllJed ruchu . :j64 Ciennialk1U, 1'9~2 ~Ryszard K{lntor) . 3<67 F1ra'IliOllSZ€lkMiICl!1.Ha,Sier'pociki 'o!śr·odeikT,reŹi':>ylliUdD/WeO:,1'981 (Ma1"iusz Baumann) Ta>deuislz C!hr='olWls'ki, i rzeźbie lUld:l'wej, K<saiWery Piw,oClkii, Drewno 19H1 (Mariusz Krzys,z,tOlf Braun, Materiiały (Tadeusz Gumiński) w polis'kiej kiultury ;jlY8 a'r6hi,te1«ul;Zie Ba.1Lmann) . do bi'bEografi'i :~6] Lu- :369 regionu łowicłk~ego. 119'80 .1'70 �448 Contens V. OThONłOI...lE 6000 yealf'S of Silesia;l P'cltitery (Ba.roara Baue1twh) Jewdry of NOIf~theI'n Dal~martJia (Barbara Ba:2Jielich) .3'718 Aln Ideali Ex'ł]~biltian? (Janusz Jasku,lski) l1emporary B1Jhnolg1r<llph~cEXlhilbiUons Or'gianised in 1'~81l (Iwona Grze,!akowska) MilniUltes of the ReporIt an;d BIelkltlor:a'1Meeltlilnig of the DeI'egaJtes of the PiJl[.usih EthlIWklg1ilcal Society, $'E'iPtemb'er 10 -111\, 11~82 hn KalliLSlz(Jan gałka) ,37:3 383> 3186 410 VI. IN MEMORIAM Robert Wildhaber (Józef Burszta) Leopold Schmidt (Edward Pietras,zek) Ka:tJimierz Pietkiewic,z (Jan Krzysztof MakuIski) Bernard SYJchta (Józef Milewski) F'randsczek Kotula (Józef Burszta) Wffiid~s,ła:w .J,eż~Ja'reciki (Jan Krzy'sztof MakulskJi) Jam PIuc\ńiSikii (Wanda Jostowa) . Stanisł<llw Wi,tk'os (Tadeusz Łorpatkiewicz) StanulS,ław Górny 415 417 419 422 431 434 436 440 ·443 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/de54bd5eff6ba8e2cfe108bc6edaf97c.pdf 32a812536c106ed106d41056154dabbd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4755 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4413 Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.3-4; s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Czerwiński, Marcin Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text istotne: co czynić, żeby po tych, którzy p r a c u j ą obecnie, przyszli nowi. Jeżeli o t y m nie b ę d z i e m y myśleli, to za 20 lat będziemy mogli stwierdzić, że nie m a już sztuki ludowej, bo nie ma t w ó r c ó w . P r z y c h o d z ą wprawdzie nowi ludzie, ale liczba ich jest niedostateczna po prostu dlatego, że n o w i młodzi ludzie m a j ą tak znaczne m o ż l i ­ wości zarobkowania gdzie indziej, uczenia się w szkołach, awansowania, że nie k w a p i ą się do pracy na wsi, do uprawiania wiejskich rękodzieł artystycznych. Co więc należy robić? Z a s t a n a w i a l i ś m y się nad t y m i w i d z i m y tutaj pewne wyjście. Jeżeli do szkoły, nawet ś r e d n i e j , na terenie wsi idą ludzie młodzi, to sądzę, że byłoby wskazane, ażeby uczyli się tam r ó w n i e ż rękodzieł w i e j ­ skich. Mają oni doskonałe dodatkowe tło, o b s e r w u j ą c pracę swoich matek i babek. Jeżeli zdobędą pewne umiejętności, a przede wszystkim jeżeli n a b ę d ą pewnego zamiłowania, w i d z ą c to, co w ich wsi było kiedyś robio­ ne, to nawet jeżeli opuszczą tę wieś m o ż n a założyć, że pewna ich liczba z czasem, kiedy nie b ę d ą już mogli p r a c o w a ć w fabrykach czy innych z a k ł a d a c h , bo b ę d ą za starzy, p o w r ó c i i osiedli się w swojej wsi z powro­ tem. Potrzebne jest więc rozbudzenie zawczasu t w ó r ­ czych z a m i ł o w a ń , w d r o ż e n i e w m ł o d y m jeszcze w i e k u właściwych umiejętności, potrzebne jest też wytworze­ nie przekonania o randze tych umiejętności, przekona­ nia, że jest to z a w ó d ceniony, a wyroby poszukiwane. Czy artystyczne wyroby ludowe m a j ą przyszłość w świecie, k t ó r y w tak kolosalnym tempie w tej c h w i l i prze do tego, żeby były rzeczy coraz nowsze, coraz ciekawsze, coraz piękniejsze na r y n k u ? W m o i m g ł ę b o k i m przeko­ naniu tak — dlatego, że ludowe wyroby artystyczne na­ leżą do grupy rzeczy p i ę k n y c h , a rzeczy p i ę k n e zawsze b ę d ą poszukiwane. Rozwijający się p r z e m y s ł , k t ó r y k i e ­ dyś w p ł y w a ł na niszczenie rękodzieła, dzisiaj stwarza podstawy dla zainteresowania się lmdzi w y r o b a m i p i ę k ­ nymi, wyrobami rękodzielniczymi. MARCIN CZERWIŃSKI Jestem socjologiem z zawodu — jeżeli socjologia jest zawodem — i n t e r e s u j ę się problemami w s p ó ł c z e s n e j kultury i od tej strony c h c i a ł b y m spojrzeć na poruszone tu zagadnienia. Chcę prosić o k i l k a w y j a ś n i e ń i uściśleń, p o n i e w a ż — być może na skutek n i e p o r o z u m i e ń czysto słownych — wiele s f o r m u ł o w a ń , k t ó r e tutaj usłyszeliśmy, wydaje m i się nie do przyjęcia. Wyłączę z góry specy­ ficzne problemy Cepelii, k t ó r e ile są m i znane, z w y ­ j ą t k i e m w s z a k ż e jednego: czym m i a ł a b y Cepelia się zaj­ m o w a ć . To bowiem zagadnienie, k t ó r e dotyczy zresztą meritum, wiąże się r ó w n i e ż z problemem czy istnieje jeszcze, czy będzie istnieć nadal sztuka ludowa. P a d ł y tutaj zdania, k t ó r e s t w i e r d z a ł y , że sztuka l u ­ dowa ma przyszłość. W znaczeniu, w j a k i m p o j m u j ę ten termin, jest dla mnie rzeczą oczywistą, że sztuka ludowa jest zjawiskiem z a m i e r a j ą c y m , bez ż a d n y c h per­ spektyw dalszego istnienia. A l e teraz porozumiejmy się co do słów. Sztuka ludowa istniała przez w i e k i jako pro­ dukt artystyczny dość z a m k n i ę t y c h , chociaż nie izolo­ wanych ś r o d o w i s k wiejskich. Sztuka l u d o w a m i a ł a swo­ j ą filozofię i swój szeroki horyzont, szeroki dlatego, że w niej w y r a ż a ł a się m ą d r o ś ć społeczeństw lokalnych, k t ó r e k o m u n i k o w a ł y się wprawdzie z r ó ż n y m i grupa­ m i stanowymi, ale k o m u n i k u j ą c się z n i m i były r ó w ­ nocześnie społecznościami niemal samowystarczalnymi. P a d ł o tutaj określenie, k t ó r e wydaje m i się bardzo trafne, że sztukę tę t w o r z y ł lud dla ludu. Wszystko co robi nowoczesne społeczeństwo dla w y ­ r ó w n a n i a poziomu życia, dla upodobnienia typu pracy, 156 dla nasycenia pracy nawet 'manualnej problemami orga­ nizacji, nowej techniki, wszystkie przemiany polegające na urbanizacji, co oznacza nie tylko tworzenie miast, ale r ó w n i e ż z m i a n ę stylu życia na wsi poprzez upodab­ nianie go do życia miejskiego — wszystko to powoduje zanik autentycznych wiejskich ś r o d o w i s k typu lokalnego. Działa w t y m k i e r u n k u system ś r o d k ó w masowego prze­ kazu, k t ó r y niewiele ma w s p ó l n e g o z p l a s t y k ą , ale k t ó ­ ry rzutuje na całość życia kulturalnego. Takich t w ó r ­ ców, którzy w o b r ę b i e społeczności lokalnej t w o r z y l i t y l ­ ko dla niej, dzisiaj już w ł a ś c i w i e nie ma. Twórcy, k t ó ­ rych p r z e c i ę t n a w i e k u wynosi lat 60 — to są relikty przeszłości. W ą t p i ę czy działaliby jeszcze, gdyby nie za­ interesowanie n i m i okazywane przez ludzi z z e w n ą t r z , z miast. Nie będzie naboru t w ó r c ó w nowych, k t ó r z y by pra­ cowali tak, j a k pracowali starzy t w ó r c y ludowi, ci co jeszcze gdzieś w y p a l a j ą w starych piecach garnki czy p r z e c h o w u j ą tradycje koronkarstwa. Myślę, że to jest jasne. Cóż więc z tego zostaje? Zostaje możliwość, dla k t ó ­ rej zrobiono bardzo wiele — wcielenia tradycji, wciele­ nia p u ś c i z n y sztuki ludowej do p u ś c i z n y o g ó l n o n a r o d o ­ wej. To się chyba stało w krajach socjalistycznych w stopniu o wiele pełniejszym, niż gdzie indziej. Dzieła, choć to jest rzadszym wypadkiem, ale przede wszystkim style, wzory, inspiracje — to wszystko znalazło się w puściźnie narodowej obok i n n y c h dzieł czy w z o r ó w . W j a ­ kiej mierze owe wzory i inspiracje m o g ą żyć dalej? W takiej mierze, j a k wzory dawne w ogólności. T r u d ­ no t u o d g a d n ą ć , co konkretnie z tej p u ś c i z n y będzie adaptowane, co i kiedy z a p ł o d n i p r z y s z ł ą sztukę. Wzory przeszłości ożywają w z u p e ł n i e innych, nowych u w i k ł a ­ niach, dla innych celów praktycznych, przeniesione w inny m a t e r i a ł . W i d a ć j a k coraz to o ż y w a coś z prze­ szłości na p r z y k ł a d we w n ę t r z a r s t w i e , czy w tkaninie. Ogólnie m ó w i ą c , n a s t ę p u j e dezintegracja k u l t u r y l u ­ dowej, zanim jeszcze przychodzi w y g a ś n i ę c i e c a ł k o w i t e . Większość jej t w o r ó w u ż y t k o w y c h z d e f u n k c j o n a l i z o w a ł a się dziś. Nie zachodzi j u ż np. b e z p o ś r e d n i z w i ą z e k po­ m i ę d z y aspiracjami do stylu życia a t y m , czego dostar­ cza w zakresie u r z ą d z e n i a domu tradycja ludowa. U ż y ­ tek z tego co dostarcza nam Cepelia jest podobny do u ż y t k u ze starych lamp naftowych. Są to cytaty we współczesnych w n ę t r z a c h . Drewniana łyżka, skrzynia, zydel. T r a f i a j ą się one najczęściej w mieszkaniach l u ­ dzi wysoko w y k s z t a ł c o n y c h , ludzi o charakterystycznym relatywizmie estetycznym, k t ó r y znamionuje współ­ czesnego „ o b l a t a n e g o " odbiorcę. Rzadkie są u ludzi, k t ó ­ rych zaliczylibyśmy do warstw ludowych we współczes­ n y m sensie tego słowa. Wiemy, że moda na l u d o w o ś ć m i a ł a swoje wzloty, dzisiaj jest chyba zła koniunktura. Modniejsze stało się rękodzieło miejskie, produkty wczesnego p r z e m y s ł u . Ma­ j ą one też dobre racje za sobą. M ó w i ą o m a ł y m polskim miasteczku. I one m o g ą b u d z i ć rzewne uczucia, nostal­ g i ę za ojczyzną d z i e c i ń s t w a . Tyle o ludowości. Wydaje m i się natomiast, że istnieje zjawisko, k t ó r e jest p o r ó w n y w a l n e z d a w n y m folklorem, ale o t y m m ó ­ w i ę dość n i e ś m i a ł o . Twórczość folklorystyczna b y ł a t w ó r c z o ś c i ą słabo s p r o f e s j o n a l i z o w a n ą . Wiemy, że b y l i garncarze, były koronkarki, a w i ę c nie k a ż d a kobieta u m i a ł a robić k o r o n k i i nie k a ż d y chłop u m i a ł lepić garn­ k i . Z w i ą z e k jednak t y c h t w ó r c ó w z ich b e z p o ś r e d n i m otoczeniem był silny, a b a z ą r e k r u t a c y j n ą b y ł a cała spo­ łeczność lokalna. Przyuczanie o d b y w a ł o się w warszta- �cié, a nie w szkole, więc jeśli nawet w y s t ę p o w a ł a pew­ na profesjonalizacja, to towarzyszyło jej głębokie zako­ rzenienie całego procesu uczenia w tejże społeczności. Otóż w obrębie nowoczesnej, dość już zintegrowanej k u l ­ tury, która ma piętno miejskie, r o d z ą się tendencje do tego, ażeby — wprawdzie nie ś r o d o w i s k a lokalne — ale pewne grupy bardzo szerokiej w a r s t w y szukały w ł a s ­ nego wyrazu estetycznego, w ł a s n e j ekspresji w t w ó r c z o ­ ści. Muzykowanie współczesnej młodzieży byłoby m o ż e najbliższe tego, o co m i t u chodzi. Oczywiście profesjonalizuje się ono w swoich szczytach, ale poprzez muzy­ kujących w różnych klubach, w y s t ę p u j ą c y c h ha amator­ skich estradach, zjawisko to utrzymuje swój charakter nieprofesjonalnego ruchu, w k t ó r y m impulsy idą od dołu, „publiczność" jest aktywna, rekrutacja dokonuje się z szerokiej bazy. Są jeszcze inne zjawiska kulturalne, k t ó r e przedsta­ wiają z wyżej cytowanym p e w n ą analogię. Jest to np. lala p a m i ą t k a r s t w a , k t ó r a zalewa miasta. L u d , k t ó r y przestał być ludem w znaczeniu t y m , że stracił wszel­ kie cechy plebejskie i wyłonił swoją inteligencję — ta masa ludzi ma skłonność do refleksji nad w ł a s n y m ży­ ciem i do spisywania owych refleksji. Jest to bardzo interesujący fakt k u l t u r a l n y . Telewizja p r ó b u j e d a w a ć miejsce twórczości nieprofesjonalistów. Wydaje m i się, że tutaj rodzi się j a k a ś nowa sprawa. Być może, pewne tereny twórczości, przynajmniej w części, zdeprofesjonalizują się trwale i w b r e w oczekiwaniom w i e l u pe­ symistów środki masowego przekazu d o p o m o g ą w ujaw­ nieniu tego przed opinią społeczeństwa, zintegrowanego w dużej mierze w ł a ś n i e przez owe środki. Czy sprawy te m a j ą a n a l o g i ę w plastyce? Wydaje m i się, że p. Wanda Telakowska m i a ł a z dawna ś w i a d o m o ś ć tego. Mówiła ona, że m o ż n a z dobrym skutkiem zasa­ dzić do malowania g a r n k ó w najbardziej nie podejrzanych o to ludzi, Przecież coś podobnego jednak się dzieje. Istnieje twórczość „ n a i w n a " , k t ó r a jest zjawiskiem sze­ rokim i bardzo i n t e r e s u j ą c y m . C h c i a ł b y m zwrócić u w a g ę na to, że w Cepelii, tak j a k j ą znam, a znam w y ł ą c z n i e z jej salonów, nie z a ś z p o s i e d z e ń Rad Artystycznych — otóż w Cepelii jest coraz w i ę c e j takich w ł a ś n i e o b i e k t ó w , natomiast coraz mniej p r z e d m i o t ó w sztuki ludowej sen­ su stricto. Więcej twórczości „ n a i w n e j " , czasem n i e s ł y ­ chanie i n t e r e s u j ą c e j , mniej ludowej. Czym więc w dal­ szej swej działalności ma się zająć Cepelia? Trudno na to odpowiedzieć postronnemu, ale wydaje m i się, że sa­ ma weszła ona na drogę, k t ó r ą t u sugeruję. Jeśli chodzi zaś o ż y w e muzeum sztuki ludowej, o ostatnich jej t w ó r c ó w , to trzeba ich p i e l ę g n o w a ć i pro­ pagować, póki jest co p i e l ę g n o w a ć i p r o p a g o w a ć . A L E K S A N D E R MAŁACHOWSKI Nie zajmuję się specjalnie uważnie poruszanymi w dyskusji sprawami, ale jako dziennikarz p r a c u j ą c y w radiu, w redakcji poświęcającej wiele czasu na ante­ nie popularyzacji sylwetek t w ó r c ó w ludowych, m u s z ę czasem stykać się z t ą p r o b l e m a t y k ą . Zgadzam się z opinią Marcina C z e r w i ń s k i e g o . Sztuka ludowa jest m a r t w a , ta sztuka o k t ó r e j dyskutujemy. Ale istnieje inna, nie dostrzegana przez specjalistów, czy też nie u w a ż a n a za sztukę. Sądzę, że j e d y n ą ż y w ą s z t u k ą ludową jest sztuka jarmarczna, ta z t a r g ó w i o d p u s t ó w , owe słynne paskudy, jelenie na r y k o w i s k u . Powtarzam: jedyną a u t e n t y c z n ą , polską s z t u k ą l u d o w ą jest sztuka straganiarska, sztuka brzydoty — masowo produkowana nie wiadomo bliżej przez kogo, nabywana zaś r ó w n i e ż masowo przez -środowiska wiejskie i proletariackie. Na dodatek sprzedawana po cenach absurdalnie wysokich. M a k a t k i , na pluszu malowane, idą w setki, a czasem i w tysiące złotych. P o d o b a j ą się bowiem z w y k ł y m l u ­ dziom, z a s p o k a j a j ą skutecznie potrzeby estetyczne środo­ wisk plastycznie niewyrobionych, jak je w uproszcze­ niu nazywamy. Nie zawsze zresztą są to ludzie nie wykształceni ogól­ nie. M a k a t k i i jelenie m o ż n a spotkać w mieszkaniach ludzi ze ś r e d n i m , a bywa, że i z wyższym wykształce­ niem. P a m i ę t a m t a k ż e o p u b l i k o w a n ą w prasie przed k i l ­ k u laty fotografię Jurija Gagarina, siedzącego z rodziną w domu na • tle takiej makatki. Trudno więc o w y r a ź ­ niejszą sprzeczność p o m i ę d z y naszymi wyobrażeniami 0 t y m co l u b i nowoczesny c z ł o w i e k a t y m co on na­ p r a w d ę lubi. Natomiast to co sprzedaje Cepelia niczyjej potrzeby na wsi nie zaspokaja. Potrzeba posiadania takich przed­ m i o t ó w z a c h o w a ł a się w k i l k u zaledwie malutkich regio­ nach, kto zresztą wie, czy nie jako odbicie miejskiej mody na te przedmioty. Cepeliowska sztuka ludowa jest przede wszystkim produkowana dla miejskich środowisk inteligenckich. Warto jednak rozważyć, czy to jest sztu­ ka p o w s t a j ą c a w naturalnym spontanicznym procesie tworzenia, czy też mamy do czynienia raczej z rzemio­ słem, p o s ł u g u j ą c y m się gotowymi wzorami i znajdującym popyt na swe wyroby. Znam p e w n ą liczbę w a r s z t a t ó w p r o d u k u j ą c y c h s z t u k ę l u d o w ą dla Cepelii. Często pro­ dukcja wykonywana jest m e t o d ą n a k ł a d c z ą . Producent, a nie artysta, zleca wykonywanie różnych f r a g m e n t ó w dzieła i n n y m ludziom, sam zaś tylko w y k a ń c z a przedmiot 1 sprzedaje Cepelii. Proceder ten jest skrzętnie ukrywany przez Cepelię. Znam dużą w y t w ó r n i ę ś w i ą t k ó w , dobrze z m e c h a n i z o w a n ą , p r o d u k u j ą c ą seryjnie. P r z y k ł a d y moż­ na m n o ż y ć . Tak zwani t w ó r c y ludowi, masowo dostarczający swe dzieła na rynek, nie t w o r z ą już dzisiaj autentycznej sztu­ k i . Oni po prostu w y r a b i a j ą przedmioty, k t ó r e p a ń s t w o , etnografowie, muzealnicy, członkowie rady artystycznej Cepelii zgodzili się u z n a ć za sztukę l u d o w ą , gdyż odpo­ wiada to j a k i m ś schematycznie p r z y j ę t y m w y o b r a ż e n i o m . Była t u m o w a o bardzo złej wystawie sztuki ludowej w Wejherowie. Obawiam się, że brzydactwa tam wysta­ wione b y ł y w ł a ś n i e p r o d u k c j ą a u t e n t y c z n ą . Może gust tych ludzi został spaczony, ale czy aby nie stworzyli oni tych p o t ę p i o n y c h p r z e d m i o t ó w spontanicznie? Nie chcę oczywiście powiedzieć, że w sklepach Cepelii nie spotyka się już zupełnie p r z e d m i o t ó w artystycznych. Skądże, nadal jest tam wiele prześlicznych rzeczy, w y ­ konanych przez zdolnych r z e m i e ś l n i k ó w i sprzedawanych po w z g l ę d n i e niskich cenach. Nie widzę tu powodu do zmartwień. Sądzę natomiast, że warto się z a i n t e r e s o w a ć innym zjawiskiem. Mówiło się tu, że t w ó r c y ludowi to ludzie starzy i w y c i ą g a n o z tego opaczne i smutne wnioski. Ja b y m w t y m w ł a ś n i e u p a t r y w a ł powód do optymizmu. Zdolności artystyczne są dosyć powszechne. Nie zawsze jednak m o ż n a w życiu znaleźć okazję do ujawnienia tych zdolności. Wiek emerytalny daje t a k ą okazję. L u ­ dzie wychowani pod w p ł y w e m żywej jeszcze kilkadzie­ siąt lat temu sztuki ludowej zaczynają na starość, ma­ j ą c wolny czas, tworzyć, o d n a j d u j ą w sobie te umiejęt­ ności w sposób naturalny. M a m y tu chyba do czynienia ze zjawiskiem sztuki p r y m i t y w n e j w umownym znacze­ n i u tego słowa. I , jak sądzę, to będzie przyszłość tego ruchu przez najbliższych k i l k a n a ś c i e lat. Na tych ludzi warto stawiać. Warto i m d o p o m a g a ć , jeżeli chcemy m ó ­ wić o sztuce ludowej, p o p i e r a ć ją i dbać o jej r o z w ó j . 157 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/51779dff750d65f8c59454efeaa8a379.pdf 0a73f2bc956efbcc4de3a6fd426ed453 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4753 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4411 Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.3-4; s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text AKTUALNE PROBLEMY LUDOWEJ TWÓRCZOŚCI I OPIEKI NAD NIA W POLSCE 16.XII.1969 r. redakcja wraz z P r a c o w n i ą Badania Sztuki Nieprofesjonalnej IS P A N z o r g a n i z o w a ł a konferen­ cję dotyczącą aktualnego stanu twórczości ludowej w Polsce i form opieki nad s z t u k ą l u d o w ą . W dyskusji wzięli udział: dr Kazimierz Pietkiewicz, dyrektor P a ń ­ stwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, mgr S t a n i s ł a w Stroiński, prezes Z a r z ą d u Z w i ą z k u Spółdzielni P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego „Cepelia", dr M a r ­ cin Czerwiński, socjolog, pracownik Zespołu prognoz spo­ łecznych Instytutu Filozofii i Socjologii P A N , redaktor Aleksander M a ł a c h o w s k i , pracownik redakcji publicy­ styki i r e p o r t a ż y w Naczelnej redakcji audycji literackich Polskiego Radia, prof. Wanda Telakowska, plastyk, kie­ r o w n i k Pracowni ś r o d o w i s k o w y c h inwencji plastycznych Instytutu Wzornictwa P r z e m y s ł o w e g o , mgr Tadeusz W i ę c ­ kowski, z a s t ę p c a prezesa do spraw artystycznych w Z w i ą z ­ k u „Cepelia", mgr S t a n i s ł a w Błaszczyk, kustosz w Dziale Etnografii Muzeum Narodowego w Poznaniu, mgr A n t o ­ ni K r o h , etnograf, asystent w Muzeum T a t r z a ń s k i m w Zakopanem, Maciej S z a ń k o w s k i , rzeźbiarz, pracownik W y d z i a ł u nadzoru artystycznego w Cepelii, mgr Zygmunt Ciesielski, k i e r o w n i k Z a k ł a d u Badawczego Cepelia, mgr Jadwiga Jarnuszkiewiczowa, redaktor „Polskiej Sztuki Ludowej", mgr A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a z Pracowni Badania Sztuki Nieprofesjonalnej Instytutu Sztuki P A N , prof. Maria Bujakowa, dyrektorka Technikum Tkactwa Artystycznego i m . H . Modrzejewskiej w Zakopanem, mgr A n t o n i K a m i ń s k i , k i e r o w n i k Działu nadzoru etnograficz­ nego i artystycznego w Cepelii, mgr B o ż e n a Golczowa, pracownik W y d z i a ł u nadzoru etnograficznego w Cepelii. Referat w p r o w a d z a j ą c y wygłosił redaktor naczelny „ P o l ­ skiej Sztuki Ludowej", mgr Aleksander Jackowski. Poni­ żej drukujemy opracowany i autoryzowany stenogram konferencji. A L E K S A N D E R JACKOWSKI nej sztuki ludowej — wieś w i d z i , że jej obyczaje i w y ­ t w o r y ludowej k u l t u r y artystycznej cieszą się zaintere­ sowaniem miasta, zagranicy, że s ą cenione i poszukiwa­ ne. N a s t ę p u j e w i ę c jakby w t ó r n a ich nobilitacja w ro­ dzimym ś r o d o w i s k u . Jakby jednak nie był silny sentyment dla w ł a s n e j tradycji artystycznej, nie zmienia on faktu, że sztuka ludowa w swych dawnych funkcjach i formach obumie­ ra. I nie należy łudzić się,' że d z i ę k i r ó ż n o r a k i m formom pomocy uda się ten proces p o w s t r z y m a ć . M o ż n a go jedy­ nie opóźnić, m o ż n a m ą d r ą działalnością s p o w o d o w a ć , że w z g l ę d n i e długo żyć b ę d z i e ludowa inwencja, i że pro­ ces scalania się r ó ż n y c h n u r t ó w k u l t u r y narodowej, tra­ dycje ludowej sztuki w c i ą ż o d g r y w a ć b ę d ą istotną rolę. W a ż n e jest więc, aby z d a w a ć sobie s p r a w ę z obecnej sytuacji sztuki ludowej i widzieć zadania jakie przed nami stawia życie. Wprowadzenie do dyskusji Żyjemy w czasie w i e l k i c h i szybko postępujących przemian. Sytuacja ludowej twórczości zmienia się do­ słownie z r o k u na rok, toteż w a r t o co j a k i ś czas zastano­ wić się nad t y m , jaka "jest aktualna sytuacja tej t w ó r ­ czości, co zmieniło się i co się powinno zmienić w for­ mach naszej opieki nad s z t u k ą l u d o w ą . Dawna, tradycyjna k u l t u r a ludowa ginie nieuchron­ nie, przestały bowiem działać bodźce, k t ó r e prowoko­ wały dawniej jej powstanie i życie. J u ż w nielicznych tylko enklawach spotkać m o ż n a regionalny strój, oby­ czaj, zdobnictwo, a i tam, gdzie tradycje takie do nie­ dawna jeszcze istniały — zwłaszcza w ś r ó d ludzi star­ szych — z a n i k a j ą one w szybkim tempie. J e d n o c z e ś n i e w y r a ź n i e r o ś n i e w ś w i a d o m o ś c i powszechnej ranga ludo­ wej sztuki jako jednego z n u r t ó w naszej narodowej, po­ wszechnej tradycji. Sztuka ludowa w sposób najbardziej chyba w y r a ź n y i czytelny uosabia w tej tradycji rysy rodzime i o d r ę b n e , zdolne przy t y m w c i ą ż jeszcze do dal­ szych inspiracji naszej współczesnej k u l t u r y artystycznej, choć na pewno w sposób inny, niż to m i a ł o miejsce w przeszłości. Szacunek nasz i sympatie dla ludowej twórczości artystycznej wolne s ą przy t y m od romantycznych unie­ sień, młodopolskich t ę s k n o t i programowych deklaracji minionych lat. S z t u k ę l u d o w ą cenimy przecież tak wyso­ ko nie dlatego, że jest dziedzictwem dorobku naszego ludu, ale dla jej rzeczywistych w a l o r ó w artystycznych, powszechnie dziś odczuwanych. Dzięki wystawom, festi­ walom, książkom, prasie, telewizji, w y s t ę p o m estrado­ wym, ś w i a d o m o ś ć w a l o r ó w ludowej sztuki budzi się na nowo w macierzystym jej ś r o d o w i s k u , m i m o iż na co dzień preferuje się dziś na wsi inne mody, inny styl ży­ cia. P r z y k ł a d o w o — strój ludowy stał się rekwizytem wszelkich zbiorowych w y s t ą p i e ń wsi czy regionu na ze­ w n ą t r z . Strój ten pojawia się na procesjach Bożego Cia­ ła, D o ż y n k a c h Centralnych, podczas ś w i ą t i uroczystości p a ń s t w o w y c h i lokalnych, wszędzie tam, gdzie istnieje miejscowa tradycja a zachodzi potrzeba reprezentacji. Stał się więc symbolem regionu, symbolem w ł a s n e j i go­ dnej szacunku przeszłości. Rozwój t u r y s t y k i i z a i n t e r e s o w a ń zabytkami przesz, łości r ó w n i e ż pomaga w zmianie stosunku do tradycyj144 Pojęcie „ s z t u k a l u d o w a " jest nieostre, o t y m wiemy. Pojęcie to staje się jednak, mimo w y s i ł k ó w etnografów, coraz bardziej wieloznaczne wobec zjawisk r ó ż n y c h od siebie. S z t u k ą l u d o w ą nazywa się w i ę c : 1 — Relikty dawnej twórczości zachowane jeszcze „w te­ renie", p a m i ą t k i , t k w i ą c e w kufrach, na strychach, rzadko — na ś c i a n a c h izb. 2 — Twórczość żywą, k o n t y n u u j ą c ą dawne, tradycyjne formy, czasem twórczo, p r z e w a ż n i e jednak coraz bardziej mechanicznie kopiującą dawne wzory. Twórczość jednostek, p r z e w a ż n i e ludzi starych, k t ó ­ rzy p a m i ę ć dawnych technik i f o r m wynieśli je­ szcze z rodzinnego domu, i k t ó r z y — m i m o tego, że uczestniczą już dziś w i n n y m modelu k u l t u r y — nadal stare formy o d c z u w a j ą jako swoje, bliskie sobie. 3 — Adaptacje dokonywane przez ludowego twórcę z i n i c j a t y w y w ł a s n e j lub instytucji z a m a w i a j ą c e j . Adaptacje takie b a z u j ą oczywiście na dawnych wzorach, a rolę ś r o d o w i s k a , k t ó r e n i e g d y ś akcepto­ w a ł o lub o d r z u c a ł o i n n o w a c j ę , p e ł n i ą eksperci z ze­ wnątrz (komisje etnograficzne Cepelii, plastycy, działacze, przypadkowi doradcy — jak dziennikarz, turysta, k u p u j ą c y ) . 4 — W y t w o r y o charakterze l u d o w y m (a ściślej mówiąc „w stylu ludowym") p o w s t a j ą c e w z a k ł a d a c h zwar­ tych, produkowane przez różnych wytwórców, �w t y m t a k ż e i p l a s t y k ó w . P r o d u k c j ę m a s o w ą , fa­ bryczną, b a z u j ą c ą na mniej czy bardziej „ l u d o w o podobnych" wzorach. 5 — Dzieła p o w s t a ł e d z i ę k i inspiracji plastyka-opiekuna, u m i e j ę t n e g o r e ż y s e r a talentu uzdolnionej jednostki lub grupy regionalnej. Dzieła w k t ó r y c h dochodzi do głosu inwencja osobista twórcy, bazującego w sposób naturalny (nieświadomy) na zapleczu daw­ nej k u l t u r y artystycznej regionu, na ż y w e j jeszcze tradycji ludowej. В — W y t w o r y oparte o pewne wzory dawnej sztuki l u ­ dowej, a zwłaszcza o zasady m y ś l e n i a charaktery­ styczne dla ludowej rzeźby czy malarstwa. Do tej kategorii zaliczam prace c a ł e j plejady rzeźbiarzya m a t o r ó w , ś w i a d o m i e w y b i e r a j ą c y c h „ l u d o w ą " kon­ w e n c j ę f o r m a l n ą , jako tę, w k t ó r e j n a j ł a t w i e j jest i m się w y p o w i e d z i e ć i k t ó r a jest pokupna. 7 — Współczesną s z t u k ę ż y w ą na w s i i w ś r ó d pewnych grup ludności miejskiej, s z t u k ę t w o r z o n ą z a r ó w n o przez siebie d l a siebie (sztuczne kwiaty, czasem — „ d y w a n y " ) , j a k też i z a s p o k a j a j ą c ą potrzeby este­ tyczne tych g r u p (np. d y w a n y czyli m a k a t k i , „ o b r a ­ zy" na szkle, w i e ń c e nagrobne ze sztucznymi k w i a ­ tami, f i g u r k i c u k r o w e i gipsowe odlewane z form, jak np. baranki), g a l a n t e r i ę j a r m a r c z n ą i odpusto­ wą, t a n d e t n ą , ale b a r w n ą , j a s k r a w ą , n a w i ą z u j ą c ą do istniejących potrzeb estetycznych k u p u j ą c y c h . Można oczywiście ten p o d z i a ł uściślić, w y o d r ę b n i ć inne jeszcze zjawiska, k t ó r e nazywa się potocznie „sztu­ ką l u d o w ą " , nie w t y m jednak rzecz. Wystarczy, jeśli uprzytomnimy sobie, j a k różne kategorie twórczości i jak r ó ż n e rzeczy nazywamy „ s z t u k ą l u d o w ą " . Jeśli teraz s p r ó b u j e m y d o p a s o w a ć " do wymienionych wyżej grup powszechnie s t o s o w a n ą definicję sztuki l u ­ dowej jako sztuki wytwarzanej na u ż y t e k w ł a s n y (wła­ snej społeczności), sztuki z n a j d u j ą c e j p o w s z e c h n ą apro­ batę, to okaże się, że najbliższą tej d e f i n i c j i jest grupa 7, a więc w s p ó ł c z e s n e -makatki, sztuczne k w i a t y , hafto­ wane ręczniki, kolorowe t ł a — obrazki pod fotografie — słowem to, co najczęściej dyskwalifikuje się jako „kicz", jako p r o d u k t rozpadu k u l t u r y a nie jej d ą ż e ń konsty­ tuujących. Twórczość ta odpowiada ż y w o t n y m potrzebom este­ tycznym pewnych grup społeczności miejskiej i żyjącej na wsi, opiera s i ę o wciąż jeszcze ż y w e z a m i ł o w a n i e do barwnych kompozycji, do s t r ó j ności, p a r a d n o ś c i . Jest ona n a m i a s t k ą sztuki ludowej naszego czasu. N a m i a s t k ą , po­ nieważ w p e ł n y m sensie tego o k r e ś l e n i a „ s z t u k ą ludo­ wą" nie jest. Wyrasta bowiem z reliktowych u p o d o b a ń grup, k t ó r e coraz silniej u t o ż s a m i a j ą się z k u l t u r ą ogól­ nonarodową. Jest to więc klasyczny p r z y k ł a d twórczości okresu pogranicza, rozpadu jednej formacji kulturowej i tworzenia się nowej. W t y m procesie zespalania się różnych warstw i grup społecznych g i n ą podstawowe przesłanki dawnej stratyfikacji społecznej, choć nie g i ­ ną przecież automatycznie wszystkie różnice — w cha­ rakterze wykonywanej pracy, tradycji, n a w y k ó w k u l t u ­ rowych a więc i preferencji estetycznych. Obserwuje się raczej powstawanie r ó ż n y c h subkultur, tworzonych za­ równo na podłożu różnic z a w o d ó w , j a k w y k s z t a ł c e n i a , pozycji społecznej, wieku. Dystans m i ę d z y s z t u k ą n o w o c z e s n ą a p r z e c i ę t n y m odbiorcą wciąż jest duży, a w zakresie plastyki nie istnieje takie z r ó ż n i c o w a n i e p o d a ż y r y n k o w e j j a k w m u ­ zyce, gdzie r ó w n o l e g l e na antenie radiowej i telewizyj­ nej w y s t ę p u j e pełen repertuar od m a d r y g a l i s t ó w do mandolinistów. Brak podobnego zaspokojenia potrzeb wizualnych z r ó ż n i c o w a n y c h k r ę g ó w odbiorczych sprawia, że n a s t ę p u j e t u polaryzacja o wiele ostrzejsza wokół „to­ waru", k t ó r y jest na r y n k u . Nie m u s z ę t ł u m a c z y ć , dla­ czego sztuka „ j a r m a r c z n a " m a tak liczną klientelę. Po prostu nie s t w o r z y l i ś m y dostatecznie dostępnej i atrak­ cyjnej sztuki dekoracyjnej, k t ó r a b y zaspokoiła potrze­ by istniejące w r ó ż n y c h grupach. Toteż makaty, obrazki na szkle i r ó ż n e „ m o n i d ł a " spotykamy z a r ó w n o w ś r ó d ludzi biednych j a k i z a m o ż n y c h , na wsi i w mieście, w mieszkaniu .rolnika, robotnika, u r z ę d n i k a a nawet i reprezentanta wolnych z a w o d ó w (choć t u oczywiście znaczniej rzadziej —- istnieją t a m b o w i e m inne wzory ś r o d o w i s k o w e ) . Nie jest to więc „ l u d " w klasycznym po­ jęciu i dlatego t e ż nie jestem pewien czy m o ż n a z czy­ stym sumieniem p o w i e d z i e ć o omawianej t u grupie, iż jest „ w s p ó ł c z e s n ą s z t u k ą l u d o w ą " . Jest to jednak sztuka peryferii, sztuka okresu rozpadu ludowej k u l t u r y . Na pewno i w tej grupie znajdzie się niejedno godne uwagi, n o b i l i t o w a l i ś m y j u ż b u k i e t y ze sztucznych k w i a ­ tów, k t ó r e wystawione przed k i l k u laty przez Cepelię w Warszawie szybko zdobyły sobie rynek i to ten naj­ wybredniejszy. Pierniki, c u k r y a nawet n i e k t ó r e (nie­ liczne!) makaty czy obrazy na szkle r ó w n i e ż zasługują na życzliwą u w a g ę osób i instytucji zajmujących się s z t u k ą l u d o w ą i r e g i o n a l n ą p a m i ą t k ą . T y m bardziej że zmienia się i zastosowanie tej twórczości we w n ę t r z u współczesnym, r ó ż n i c u j e zależnie od poziomu kultury plastycznej odbiorców, konwencji estetycznych dominu­ j ą c y c h w poszczególnych grupach społecznych i grupach wieku. Wydaje s i ę t e ż celowe, aby Cepelia i muzea etno­ graficzne o r g a n i z o w a ł y co pewien czas konkursy i prze­ glądy tej twórczości, s t a r a j ą c się w ten sposób — na­ grodami i selekcją — o d d z i a ł y w a ć na jej poziom. Może to d a ć lepszy efekt dydaktyczny niż zakazy administra­ cyjne i p o t ę p i a n i e w c z a m b u ł wszelkich makatek z jele­ niami. J e l e ń przecież jeleniowi nie r ó w n y , i nie zawsze jest „kiczem". S z t u k ą l u d o w ą jest też oczywiście i przede wszystkim wymieniona przeze mnie grupa „1" — a u t e n t y k ó w . Do­ d a ł b y m dla jasności — „autentycznych autentyków". Chodzi t u zresztą głównie o d r e n a ż istniejących jeszcze w terenie z a b y t k ó w rzeźb z kapliczek (już ostatnich...), t k a n i n ze skrzyń, części stroju, dawnych haftów, korali, g a r n k ó w i t d . A u t e n t y k i te z rzadka m o ż n a jeszcze zoba­ czyć w sklepach Cepelii, p r z e w a ż n i e oferowane s ą m u ­ zeom. Stroje autentyczne, mniej czy bardziej opracowa­ ne, p o s i a d a j ą też zespoły pieśni i t a ń c a (np. „Mazowsze"), a nawet r e k w i z y t o r n i e t e a t r ó w (w muz. teatralnych w y ­ stawione są np. kostiumy z „ P a s t o r a ł k i " L . Schillera). Są to zabytki przeszłości, tak j a k sprzedawane w „De­ sie" lampy naftowe i secesyjne przedmioty. Jeszcze m o ż ­ na znaleźć w n i e k t ó r y c h wiejskich domach ostatnie au­ tentyki dawnej sztuki ludowej, są to j u ż jednak praw­ dziwe relikty przeszłości. Warto o t y m p a m i ę t a ć , i chy­ ba t r z é b a z a d a ć sobie pytanie, czy stać nas na to, aby je z b y w a ć w s p o s ó b przypadkowy, w y s y ł a ć za granicę, niszczyć na scenie. Ż ą d a m y dziś od „Desy" świadomego stosunku do z a b y t k ó w k u l t u r y narodowej, warto więc pa­ m i ę t a ć , że te ludowe relikty to r ó w n i e ż zabytek. I nic to, ż e w y r a b i a się dziś nawet p ó ł p r z e m y s ł o w o wiele ludowych „ w z o r ó w " , zabytek jest d z i e ł e m unikalnym, nieraz dziełem sztuki, podczas gdy jego naśladownictwo, kopia czy replika — s ą tylko n a ś l a d o w n i c t w e m , mniej czy bardziej ł a d n y m wyrobem, towarem. Oryginałem i w s p ó ł c z e s n y m n a ś l a d o w n i c t w e m . Miejsce najcenniej­ szych z a b y t k ó w ludowej k u l t u r y jest w muzeach i w zbiorach krajowych kolekcjonerów. A jeśli m a j ą tra145 �fiać za granicę, niechże to będzie pod k o n t r o l ą m u z e ó w etnograficznych, w ramach ś w i a d o m e j i celowej w y m i a ­ ny muzealnych kolekcji. P a m i ę t a j m y , też, że wzrost samowiedzy naszego społeczeństwa, decentralizacji życia kulturalnego prowadzi — ca w y r a ź n i e w i d a ć w ostat­ nich latach — do powstania lokalnych m u z e ó w , skanse­ nów, izb sztuki ludowej. Sprzyja temu masowy wzrost turystyki... Za k i l k a lat nie będzie już co chronić, czym się chlubić, co p o k a z y w a ć . Warto więc, aby centralne ośrodki muzealne mogły zwiększyć, póki m o ż n a jeszcze, swój stan posiadania, w ł a ś n i e po to, aby m i e ć na przy­ szłe lata n i e z b ę d n e rezerwy. Wniosek więc konkretny — muzea etnograficzne powinny mieć na ten cel zwiększo­ ny fundusz zakupu. I drugi wniosek. Muzea powinny mieć zapewnione prawo p i e r w o k u p u z a b y t k ó w ludowej sztuki, uzyskanych w drodze „ d r e n a ż u " terenu przez Ce­ pelię czy Desę. Szczególnie jednak i n t e r e s u j ą c a jest dla nas grupa „2" — starych t w ó r c ó w ludowych, k o n t y n u u j ą c y c h — p r z e w a ż n i e — z inspiracji z e w n ę t r z n e j dawne swe umie­ jętności. Są to już ostatni Mohikanie sztuki ludowej, l u ­ dzie, k t ó r z y z lat młodości wynieśli znajomość trady­ cyjnych technik, którzy zdążyli jeszcze w c h ł o n ą ć i przy­ swoić sobie dawniej obowiązujące konwencje estetycz­ ne. I to ich w ł a ś n i e odróżnia od rzeszy n a ś l a d o w c ó w l u ­ dowych wzorów, od wszystkich mniej czy bardziej w y ­ kwalifikowanych „kopistów", wyrobników powielają­ cych zatwierdzone czy nawet opracowane przez cepeliow­ skiego plastyka wzory. Starzy t w ó r c y p r z y n a l e ż ą już do d w ó c h ś w i a t ó w . B l i ­ skie s ą i m i często nawet drogie tradycje rodzime, na t y ­ le m a j ą je „ w e k r w i " , że m o g ą je jeszcze k o n t y n u o w a ć , a nawet rozwijać, jako że twórczość zawsze polega na a k t y w n y m stosunku do zastanej tradycji, na inwencji przejawianej przy poszanowaniu reguł r z ą d z ą c y c h ludo­ w ą sztuką. Ale starzy t w ó r c y l u d o w i są jednocześnie członkami społeczności w k t ó r e j n a s t ą p i ł kryzys daw­ nych, estetycznych wartości. Żyją na co dzień w ś r ó d me­ b l i kupionych w sklepach GS czy M H D , w t y p o w y m bu­ downictwie, otoczeni w s p ó ł c z e s n y m życiem, w ś r ó d t r a k ­ torów, samochodów, pralek i lodówek, kupnej odzieży. Ich upodobania estetyczne ulegają przemianom, kształ­ tują się na pograniczu dawnych potrzeb i nowych, for­ mowanych przez coraz bardziej uniwersalne wzory lan­ sowane przez środki masowego przekazu. Jest to więc generacja z pogranicza d w ó c h ś w i a t ó w , d w ó c h kultur, dwóch różnych s y s t e m ó w ocen. Na co dzień reprezentan­ ci tej generacji p r z e j m u j ą wzory miejskie, k u l t u r y ogól­ nonarodowej, r e d u k u j ą c coraz bardziej dawne upodo­ bania, potrzeby estetyczne w y r o s ł e jeszcze z rodzime­ go podglebia tradycyjnej ludowej k u l t u r y . I gdyby pozo­ stawić tych ludzi w ł a s n e m u losowi, szybko zerwaliby więzy łączące ich z k u l t u r ą ojców, u t o ż s a m i a j ą c się z dzisiejszą społecznością w i e j s k ą z ambicjami p r z e j ę ­ cia w z o r ó w miejskich, w z o r ó w cywilizacji p r z e m y s ł o w e j . Na luksus o d r ę b n e j „sztuki ludowej" nie starczyłoby bodźców materialnych, prestiżowych, kulturowych. Ale generacja pogranicza jest j e d n o c z e ś n i e genera­ cją u k s z t a ł t o w a n ą jeszcze w atmosferze żywej egzysten­ cji ludowej sztuki (a przynajmniej n i e k t ó r y c h jej dzie­ dzin), toteż w sprzyjających warunkach, przy stworze­ niu odpowiedniego systemu zastępczych b o d ź c ó w , zdol­ na jest jeszcze w sposób szczery i t w ó r c z y k o n t y n u o w a ć dawne procedery, dawne n a w y k i estetyczne. A więc — gdyby nie opieka z z e w n ą t r z , nie m i e l i b y ś m y już od k i l ­ kunastu lat malowanych d o m ó w Zalipia, kurpiowskich czy łowickich wycinanek, kaszubskiej ceramiki i podta­ trzańskiej snycerki. Nie istniałoby j u ż niemal tkactwo, 146 w y g a s ł y b y ośrodki takie j a k W ę g r ó w czy Sokółka, k o ń ­ czyłby się haft, ceramika, zdobnictwo w drzewie i me­ talu. To, że się tak nie stało, jest zasługą tych instytucji i osób, k t ó r e od p o c z ą t k u istnienia Polski Ludowej pod­ jęły t r u d opieki nad s z t u k ą l u d o w ą , zorganizowania dla tej sztuki w ł a ś c i w e g o k l i m a t u społecznego, w ł a ś c i w y c h f o r m materialnej egzystencji. W pierwszym okresie powojennym opiekę t ę spra­ w o w a ł o Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki, organizując pe­ netracje terenowe, konkursy i wystawy, f u n d u j ą c sty­ pendia, nagrody, zapomogi twórcze, z a k u p u j ą c p o w a ż n ą część prac n a d s y ł a n y c h na konkursy i wystawy. Dzięki t y m formom opieki u d a ł o się nie tylko zahamo­ w a ć szybki proces obumierania ludowej sztuki tradycyj­ nej, ale i o d t w o r z y ć pewne zjawiska już zanikłe, ocalić je dla p o t o m n o ś c i . 'Dzięki zaktywizowaniu starych t w ó r ­ ców ludowych i d z i ę k i badaniom terenowym, prowadzo­ n y m g ł ó w n i e przez zespół prof. Reinfussa w Instytucie Sztuki, u d a ł o się z r e k o n s t r u o w a ć przybliżony obraz sztu­ k i ludowej z czasów p o p r z e d z a j ą c y c h g w a ł t o w n e proce­ sy urbanizacyjne. A l e p r z e d ł u ż e n i e czasu d z i a ł a n i a l u ­ dzi, k t ó r z y są jeszcze nosicielami tradycji nie mogło za­ leżeć tylko od d o r a ź n y c h imprez i form pomocy. Wyma­ gało odpowiedniej organizacji tej twórczości, za­ pewnienia jej stałego zbytu i merytorycznej opieki, nie­ zbędnej dla z a s t ą p i e n i a uprzednio istniejących w grupie społecznej m e c h a n i z m ó w r e g u l u j ą c y c h poziom i charak­ ter twórczości. Zadania te p r z y p a d ł y przed dwudziestu laty Cepelii i co b y ś m y krytycznego dziś nie powiedzieli na temat d z i a ł a n i a tej instytucji, nie ulega w ą t p l i w o ­ ści jedno — gdyby nie Cepelia, nie m o g l i b y ś m y dzisiaj m ó w i ć o żywej twórczości ludowej k o n t y n u u j ą c e j trady­ cyjne formy. Cepelia b o w i e m podjęła n a j w i ę k s z y trud opieki nad t ą twórczością, podjęła wobec niej rolę nie tylko kupca, p o ś r e d n i k a , organizatora produkcji — ale i mecenasa, d b a j ą c e g o z a r ó w n o o losy tradycji, j a k i losy ludzi, z k t ó r y m i w s p ó ł p r a c o w a ł a . Ś w i a d o m o ś ć tych zadań r o s ł a w trakcie działalności, p o c z ą t k o w o Cepelia była przecież p o m y ś l a n a przede wszystkim jako instytucja o charakterze gospodarczym. Działała też w innej sy­ tuacji naszej plastyki zawodowej. U p r a s z c z a j ą c można powiedzieć, że w pierwszych latach swej działalności funkcje mecenatu p e ł n i ł a Cepelia głównie wobec pla­ styków, j e d n o c z e ś n i e eksploatując w ramach pionu „wiejskiego" dawne formy ludowe i a d a p t u j ą c je do nowych potrzeb. Z biegiem czasu p o w s t a ł y jednak liczne spółdzielnie artystyczne, zmniejszyły się więc obowiązki opiekuńcze wobec rzesz p l a s t y k ó w - u ż y t k o w c ó w , zwięk­ szyły natomiast niepomiernie wobec t w ó r c ó w ludowych. A l e jeśli w stosunku do innych kategorii sztuki rola Cepelii polega przede wszystkim na organizacji produk­ cji i selekcji dzieł oferowanych na rynek, to w stosunku do twórczości ludowej nie m o ż e w y s t a r c z y ć t y l k o troska o poziom rzemiosła, konieczne się stało podjęcie zadań o p i e k u ń c z y c h nad samymi t w ó r c a m i , troska o ich wa­ r u n k i bytowe, o remonty w a r s z t a t ó w (zwłaszcza garnca­ rzy), o stworzenie bodźców dla rozszerzenia k r ę g u ludo­ wych twórców. I czy chcemy tego, czy nie chcemy — nie Resort, nie Muzea czy Rady Narodowe — ale Cepe­ lia musi r e a l i z o w a ć te zadania opiekuńcze. Los skazał j ą na wielkość, ona i już tylko ona odpowiada dziś za sztukę l u d o w ą , za tempo jej zaniku, za egzystencję arty­ stów k u l t y w u j ą c y c h tradycje dawnych pokoleń. S t ą d też tak w a ż n e jest, aby mogła te zadania r e a l i z o w a ć statuto­ wo, z u r z ę d u , z ś w i a d o m o ś c i ą ciążących na niej zadań. Sądzę, że dzisiejsza narada powinna p r z y c z y n i ć się do lepszego sprecyzowania tych z a d a ń , jako że, jak to �już powiedziałem, m ó w i ć dziś o losach współczesnej twórczości ludowej to znaczy w praktyce m ó w i ć o Ce­ pelii. Zadania tej instytucji są oczywiście r ó ż n o r o d n e . Wo­ bec grupy „1" — „ a u t e n t y c z n y c h " a u t e n t y k ó w — zada­ nia te polegają na dystrybucji w y t w o r ó w pozyskanych w drodze skupu i penetracji terenowej. Cepelia w y s t ę ­ puje tu w r o l i „ s p a d k o b i e r c y " r o z p r z e d a j ą c e g o nagro­ madzone przez pokolenia dobra. Chodzi w i ę c o to, aby była mądrym spadkobiercą, bowiem w ś r ó d a u t e n t y k ó w zdarzają się unikaty, dzieła, k t ó r e p o w i n n y znaleźć się w kolekcjach publicznych. Podobnie zresztą jak i szczy­ towe osiągnięcia współczesnych ludowych rzeźbiarzy. Wobec grupy „2" — k o n t y n u a t o r ó w dawnych trady­ cji Cepelia pełni rolę szczególną. We wszystkich innych przypadkach istotne są potrzeby r y n k u , one d e c y d u j ą i z myślą o konkretnym odbiorcy Cepelia produkuje, i n i ­ cjuje różne nowe wzory, adaptuje s z t u k ę l u d o w ą . W y ­ stępuje jako instytucja troszcząca s i ę o e s t e t y k ę przed­ miotów codziennego użytku, w n ę t r z , u b i o r ó w . T u jednak — w grupie „2" dochodzi troska nowa, o losy żyjących jeszcze ludowych t w ó r c ó w . O zachowanie ż y w e g o cha­ rakteru ludowego rękodzieła, ż y w e j t r a d y c j i . Istotne są t u dwa zakresy działań. Troska o poziom i charakter powstającej współcześnie tradycyjnej sztuki ludowej oraz troska o zorganizowanie zbytu dla tej t w ó r ­ czości, brak bowiem zbytu oznacza niemal automatyczny zanik danej gałęzi ludowej sztuki (co w i d a ć na przy­ kładzie kowalstwa artystycznego). Z kolei z w i ę k s z e n i e zamówień poza r o z s ą d n ą g r a n i c ę prowadzi do o b n i ż a n i a się poziomu twórczości. Wystarczy, aby w sytuacji ograniczonego r y n k u zby­ tu (np. pisanek), dopuścić do handlu d u ż ą p a r t i ę jajek zdobionych przez nieludowych c h a ł u p n i k ó w czy plasty­ ków, aby z a b r a k ł o miejsca dla prawdziwych wiejskich kraszanek. Wprowadzenie na rynek pseudoludowych pastiszy czy różnego rodzaju parafraz grozi autentycznej twórczości, wypiera ją. Tak więc oferując c e r a m i k ę l u dowopodobną, ograniczamy m o ż l i w o ś ć zbytu ceramiki naprawdę ludowej. Jasne też, że g d y b y ś m y zaczęli po­ wielać sztancowo n a j p i ę k n i e j s z e wycinanki — doprowa­ dziłoby to bardzo szybko do zaniku wycinanki auten­ tycznej. A trzeba z d a w a ć sobie z tego s p r a w ę , że pokusy me­ chanizacji produkcji sztuki ludowej istnieją i b ę d ą kusić coraz bardziej. W pewnej fazie rozbudzonych potrzeb rynku, zwłaszcza eksportu, m o ż e o k a z a ć się celowe ma­ sowe powielanie ludowych wzorów. I teraz przecież w Cepelii powiela się liczne wzory w z a k ł a d a c h zwar­ tych i b y ć może z p u n k t u widzenia ekonomiki ł a t w i e j jest przysparzać m a s ę t o w a r o w ą (nawet o wysokim stan­ dardzie estetycznym) w ten sposób niż w drodze pracy z indywidualnymi t w ó r c a m i . Tylko że k a ż d a taka de­ cyzja waży w sposób zasadniczy na losach żyjących je­ szcze p o k o l e ń ludowych t w ó r c ó w . Tak np. p r o f i l spół­ dzielni hafciarskiej w Makowie, o b e j m u j ą c e j p r o d u k c j ę haftów r ó ż n y c h t y p ó w , z r ó ż n y c h r e g i o n ó w — podwa­ ża w sposób automatyczny los hafciarek w innych ośrod­ kach kraju. To są dylematy wobec k t ó r y c h stajemy już dzisiaj, a k t ó r e w przyszłości m o g ą okazać się je­ szcze ostrzejsze. Dlatego też w zakresie sztuki ludowej każda decyzja musi być w Cepelii rozpatrywana w spo­ sób kompleksowy, z u w z g l ę d n i e n i e m r ó ż n y c h a s p e k t ó w . Trzeba przy t y m z d a w a ć sobie s p r a w ę z tego, że w sa­ mej Cepelii m o g ą i chyba m u s z ą istnieć r ó ż n i c e stano­ wisk. Decyzje pozytywne z p u n k t u widzenia handlowego mogą być jednocześnie zgubne z p u n k t u widzenia z a d a ń opiekuńczych. Dlatego trzeba a p e l o w a ć do w ł a d z nad­ r z ę d n y c h o w y r a ź n e dostrzeżenie tego aspektu Cepeliow­ skiej działalności. O statutowe określenie tych zadań. W obecnej c h w i l i bowiem, mimo wysiłków i troski pre­ zesów Cepelii, trudno niekiedy bywa przewalczyć istnie­ j ą c e u k ł a d y gospodarcze, a problem opieki nad żywą twórczością l u d o w ą wciąż jeszcze nie jest dostatecznie doceniany. Warto też podjąć analizę c z y n n i k ó w p o w o d u j ą c y c h o b n i ż a n i e się poziomu artystycznego twórczości ludo­ wych a r t y s t ó w . Niestety, Obniżanie się tego poziomu do­ strzegalne jest w y r a ź n i e , zwłaszcza w zakresie skupu. P o w i e d z i a ł b y m więcej — sam proces jest zrozumiały i naturalny. Grupa t w ó r c ó w , o k t ó r e j m ó w i m y , istnieje niejako w p r ó ż n i , pomiędzy środowiskiem, które tej twórczości już nie potrzebuje, a nowym odbiorcą, który często dezorientuje t w ó r c ę swoimi ocenami. O poziom i w i e r n o ś ć d a w n y m wzorom d b a j ą więc komisje etno­ graficzne Cepelii i n a d z ó r plastyczny. Nie zawsze jest to dostateczne, a i nie zawsze komisje działają bez b ł ę ­ dów. Jeśli jednak przyjmiemy, że o wysoki poziom zabie­ gają komisje, to dodajmy, że w interesie w y t w a r z a j ą c e g o jest p r o d u k o w a ć szybko i tanio. W sytuacji twórczości na s p r z e d a ż , nie poddanej ocenie własnego środowiska, d z i a ł a niestety prawo Greshama m ó w i ą c e , iż zły pie­ n i ą d z wypiera dobry. Bodźce rynkowe p r o w a d z ą do de­ generacji, a p r z e c i w d z i a ł a ć temu ma komisja Cepeliow­ ska. Jak w i d a ć , nie jest to ł a t w e . T y m bardziej że „to­ war" odrzucony przez Cepelię ł a t w o znajduje innego na­ b y w c ę (np. rzeźby wyeliminowane przez komisję kupo­ wane są przez Desę czy t u r y s t ó w często odwiedzających ludowych t w ó r c ó w ) . Wydaje się, że jednym z czynników mogących przy­ czynić się do poprawy sytuacji byłoby ustalenie listy t w ó r c ó w z a s ł u g u j ą c y c h na szczególną opiekę (tzw. arty­ stów ludowych), wobec k t ó r y c h zastosowano by ulgi po­ datkowe, k t ó r y m by płacono wyższe ceny za dostarczone prace, zapewniono świadczenia takie j a k ubezpieczalnia, emerytura, renta. Pozwoliłoby to na stabilizację ekono­ miczną tych ludzi, na większe z a a n g a ż o w a n i e się w pra­ cy artystycznej. Pozwoliłoby to na silniejsze niż to ma miejsce obecnie przyciągnięcie m ł o d y c h , którzy pod kie­ r u n k i e m starych m i s t r z ó w , opanowaliby umiejętności, w n i k a l i w istotę twórczego procesu. Obecnie bowiem obserwujemy szybkie „ k o ń c z e n i e " się starych t w ó r c ó w i niemal zupełny brak d o p ł y w u m ł o d y c h sił. (Orientacyj­ nie m o ż n a przyjąć, że w ostatnich 10 latach o połowę zmniejszyła się liczba działających a r t y s t ó w ludowych). I s t o t n ą rolę odegrać też m o ż e system bodźców dodatko­ wych, takich j a k konkursy, wystawy, p r z e g l ą d y t w ó r c z o ­ ści, nagrody i popularyzacja istotnie cennych osiągnięć. P r z e j d ź m y z kolei do z a d a ń Cepelii wobec innych wymienionych na w s t ę p i e grup (3—6). Mamy t u do czynienia z d z i a ł a n i a m i b a z u j ą c y m i na inwencji ludowej oraz z d z i a ł a n i a m i b a z u j ą c y m i na ludowym stylu. Twórczość oparta o istnienie „ i n w e n c j i ludowej" w y ­ daje się tu szczególnie w a ż n a . W ś r o d o w i s k u szybko za­ nikają ludowe „mody", przejmuje się nowe wzory, bliż­ sze repertuarowi miejskiemu. Ale pozostają potrzeby u k s z t a ł t o w a n e jeszcze w k r ę g u ludowej tradycji, powsta­ je też w pewnych środowiskach zdolność myślenia w kategoriach plastycznych bliskich zasadom dawnej sztuki ludowej. Dzięki temu w ł a ś n i e istnieją współczesne formy „ n o w e j sztuki ludowej", potrzeby estetyczne, k t ó ­ rych nie zaspokaja sztuka „oficjalna". Na istnieniu tej „ i n w e n c j i ludowej" bazują doświadczenia Instytutu Wzornictwa P r z e m y s ł o w e g o (zespołu kierowanego przez prof. W a n d ę T e l a k o w s k ą ) . P r z y k ł a d e m bazowania na 247 �„inwencji ludowej" są rzeźby Adama Zegadły, Zygmun­ ta Skrętowicza czy Edwarda Kołacza. Z a c h o w u j ą one pewne zasady ludowej sztuki, choć s ą zarazem przeja­ wem twórczości indywidualnej. Rzeźby Henryka Zegadły czy obrazy na szkle Jachimiaka — to z kolei p r z y k ł a d inwencji ludowej w y p o w i a d a j ą c e j się w formach ś w i a ­ domie bądź instynktownie n a w i ą z u j ą c y c h do tradycji plastycznych nieludowych, do doświadczeń szkoły K e ­ nara, współczesnego malarstwa itd. Istnienie tego rodzaju zjawisk z pogranicza dawnej sztuki ludowej jest na pewno warte uwagi. Są to nieraz dzieła bardzo interesujące, twórcze, a zarazem w y r a ź n i e bazujące na dawnej tradycji. Specyfika naszej sytuacji sprawia, że mamy jeszcze nader liczne p r z y k ł a d y takiego kojarzenia ludowej inwencji z i n n y m i wzorcami este­ tycznymi. Mamy więc pogranicze ludowo-naiwne ( N i k i ­ for, Lampart, L a m ę c k i , A d a m Zegadło), ale i ludowo- współczesne (Jachimiak, Henryk Zegadło). Mamy też — idąc jeszcze dalej — s p o r ą liczbę rzeź­ biarzy a m a t o r ó w w y p o w i a d a j ą c y c h się w konwencji b l i ­ skiej sztuce ludowej, i to nie tylko dlatego, że ta kon­ wencja jest i m bliska, że się z nią chcą i d e n t y f i k o w a ć (A. Słowiński), ale i dlatego, że jest j e d y n ą , w k t ó r e j u m i e j ą się wypowiedzieć, w ramach k t ó r e j zdolni są realizować swe pomysły. Wobec tych zjawisk staje r ó w n i e ż Cepelia i jej k o m i ­ sje etnograficzne, a czasem plastyczne. Bywa, że jedna komisja odsyła takie prace drugiej, n i k t się do nich nie przyznaje. A zagadnienie przecież istnieje, warte jest uwagi, bowiem p r ó b y „z pogranicza" m a j ą nieraz w so­ bie autentyzm prawdziwej twórczości. Niezależnie od tego jak dalece odbiegają od ludowych wzorców. Toteż nieporozumieniem jest dyskwalifikowanie prac artystycz­ nie w a r t o ś c i o w y c h i oryginalnych tylko dlatego, że od­ biegają od przyjętego m o d u ł u . Jest to przejaw t w ó r c z o ­ ści nowej, nieraz już nie mieszczącej się ani w ramach ludowych, ani w z o r ó w plastyki oficjalnej, ani naiwnej. Nie odrzucajmy tej twórczości, jeśli jest ciekawa, a nie mieści się w ustalonych „szufladkach". P r z e j d ź m y z kolei do problemu adaptacji. Adaptacje nie są „sztuką l u d o w ą " , a jedynie zastosowaniem jej mo­ t y w ó w . Praktyka pokazuje przy t y m , że większość uda­ nych adaptacji jest w y n i k i e m w s p ó ł p r a c y ludowego t w ó r ­ cy z p l a s t y k i e m - r e ż y s e r e m . Plastykiem, k t ó r y znając sztu­ kę danego regionu, znając technikę, umie odpowiednio zainspirować czy s k o r y g o w a ć ludowego t w ó r c ę . Trze­ ba mieć duży talent, k u l t u r ę , c i e r p l i w o ś ć i u m i e j ę t n o ś ć kontaktu z wiejskim a r t y s t ą , aby osiągać w inspirowaniu ludowych t w ó r c ó w dobre rezultaty. A l e w tej dziedzinie mamy w ł a ś n i e p o w a ż n e osiągnięcia, p r a k t y k ę w a r t ą ana­ lizy. Działalność takich a r t y s t ó w j a k K a r o l Stryjeński, Buszek, P l u t y ń s k a , Kenar, Bujakowa, Grześkiewiczowie. Oczywiście, wszystkie te adaptacje i inspiracje nale- ' żą już do k r ę g u zjawisk nazwanych przez prof. B u r s z t ę — folkloryzmem. Nie jest to autentyczna sztuka ludowa, choć ze sztuki tej wyrasta. I jeśli chodzi o o c e n ę tych wszystkich adaptacji i inspiracji, ocenę masowej pro­ dukcji różnych ludowopodobnych w y r o b ó w , to decydo­ w a ć m u s z ą — j a k sądzę — kryteria jakości, poziomu artystycznego takich prac. K r y t e r i a b a z u j ą c e nie tyle na wierności z e w n ę t r z n y m motywom regionalnym, co na w e w n ę t r z n e j spójni dzieła, konsekwencji jego budo­ wy, m a t e r i a ł u , techniki, przeznaczenia. „ F o l k l o r y z m e m " jest j u ż w d u ż y m stopniu p r o d u k ­ cja w z a k ł a d a c h zwartych, nawet w ó w c z a s gdy opiera się o dobre rozpoznanie tradycji regionu. Produkcja ta oparta jest b o w i e m o wzory zaakceptowane przez nad­ 148 zór artystyczny i powielane w zasadzie d a w n ą techni­ ką, nieco tylko u s p r a w n i o n ą . N i e jest to już „ ż y w a t w ó r ­ czość", a rzemiosło b a z u j ą c e na tradycyjnych wzorach, r e p l i k i , kopie muzealnych z a b y t k ó w , adaptacje przepro­ wadzone w m y ś l zaleceń plastyka. S ą to, trzeba przy­ z n a ć , wyroby często o bardzo wysokiej jakości, dobrze ś w i a d c z ą c e o kierownictwie spółdzielni i uzdolnieniu jej p r a c o w n i k ó w . Zwłaszcza na w y s o k ą ocenę zasługuje t u spółdzielnia „Opocznianka" r e k o n s t r u u j ą c a często z o c a l a ł y c h s k r a w k ó w dawnych m a t e r i a ł ó w p i ę k n e , peł­ ne blasku barwne tkaniny. C h w a l ą c wyroby „ O p o c z n i a n k i " czy niedawny pokaz „ S z t u k i Ł o w i c k i e j " , m y ś l i m y jed­ nak nie o tkaczkach, a o prezesie spółdzielni, pracowni­ kach nadzoru artystycznego. Co by b o w i e m nie m ó w i ć , jest to już nie tworzenie a odtwarzanie i powielanie ludowych w z o r ó w , nie kontynuacja a eksploatacja ź r ó ­ deł sztuki ludowej. Eksploatacja często m ą d r a , utrzy­ m u j ą c a wysoki poziom artystyczny wyrobu, pozwala­ j ą c a na p o r ó w n a n i e go z autentykiem muzealnym, z dziełem indywidualnego t w ó r c y . I o to w ł a ś n i e chodzi, by e k s p l o a t u j ą c s z t u k ę ludo­ w ą d b a ć o jej poziom, o jej r a n g ę . A b y pod w p ł y w e m naporu z a m ó w i e ń , koniunktury, mody — nie obniżyć w a r t o ś c i artystycznej produkowanych w y r o b ó w . A b y nie d o p r o w a d z i ć sztuki ludowej do tego upadku, j a k i obser­ wujemy w w i e l u krajach zachodnich czy afrykańskich, gdzie pseudoludowy „ a r t y s t a " wykonuje w domu towa­ r o w y m na oczach publiczności tandetne figurki. Mamy m o ż l i w o ś ć utrzymania wysokiej rangi sztuki ludowej, w ł a ś n i e jako sztuki. Tylko w ó w c z a s zrozumia­ ła b ę d z i e jej rola w przeszłości naszej kultury, tylko w ó w c z a s będzie ona m o g ł a nadal i n s p i r o w a ć w y o b r a ź n i e naszych p l a s t y k ó w , żyć w ś w i a d o m o ś c i narodu. Sprawa wykracza t u jednak poza ramy d z i a ł a n i a Ce­ pelii. Chodzi b o w i e m o to, aby u t r z y m a ć rzeczywistą ran­ gę a r t y s t y c z n ą sztuki ludowej, aby nie d a ć się zepchnąć na mielizny przez fałszywe ambicje regionalnych działa­ czy czy prasy. Popieramy b o w i e m s z t u k ę l u d o w ą nie dlatego, że jest „ l u d o w a " , a dla jej w a l o r ó w artystycz­ nych. Trzeba w i ę c o t y m m y ś l e ć t r z e ź w o , bez b a ł a m u ctwa, bez przesady, bez programowego reklamowania r ó ż n y c h imprez, tylko dlatego, że s ą one „folklorystycz­ ne". Taka propaganda staje się w rezultacie antyprop a g a n d ą . P r z y k ł a d e m s ą t u dla mnie dni f o l k l o r u w Wej­ herowie, zorganizowane z d u ż y m w y s i ł k i e m organizacyj­ n y m (pięknie udekorowane miasto, z a a n g a ż o w a n i e dzia­ łaczy) — ale s m ę t n e jeśli chodzi o to, co pokazano na kiermaszu sztuki ludowej i na ad hoc zorganizowanej wystawie w Domu K u l t u r y . I t u dużo zależy od Cepelii. Ona b o w i e m w p o w a ż ­ nej mierze odpowiada za r a n g ę , j a k ą sztuka ludowa ma i będzie m i a ł a w ś w i a d o m o ś c i społeczeństwa. W tym miejscu trzeba z a a p e l o w a ć do pionu handlowego Cepelii. Niestety — trzeba być z n a w c ą , aby odróżnić na półkach cepeliowskich s k l e p ó w o r y g i n a l n ą s z t u k ę l u d o w ą od pa­ m i ą t k a r s t w a czy pseudoludowych w y r o b ó w . P o w s t a ł a kiedyś myśl, aby wydzielić k ą c i k i autentycznej sztuki ludowej. Dobra to myśl, m ą d r a . Dlatego warto zachęcić do jej realizacji. Z a s t a n a w i a j ą c się nad s y t u a c j ą w s p ó ł c z e s n ą sztuki ludowej m ó w i ę w rzeczywistości o Cepelii. Jest to chy­ ba z r o z u m i a ł e , sprawy Cepelii są bowiem naszymi spra­ w a m i . Nie m o ż e więc b y ć w tej dyskusji p o d z i a ł u na „ m y " i „wy". Łączy nas bowiem w s p ó l n a troska. Troska o to aby sztuka ludowa j a k najdłużej mogła żyć, aby z n a j d o w a ł a n a l e ż n e jej miejsce w ś w i a d o m o ­ ści społecznej, aby p r z e n i k a ł a do n u r t u żywej kultury artystycznej naszego kraju. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9212ea4785c1f48d553db140dee18976.pdf d12e90b790f29bbaf164c94ed8b9a711 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4758 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4416 Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.3-4; s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text o dopasowywaniu w y r o b ó w ludowych do wulgarnych u p o d o b a ń bogatych t u r y s t ó w . Stosunkowo niezbyt liczna grupa d z i a ł a c z y z dziedzi­ ny sztuki ludowej ma w Meksyku ogromne osiągnięcia w zakresie zapewniania w ł a ś c i w y c h w a r u n k ó w rozwoju autentycznej ludowej twórczości we wszystkich niemal regionach k r a j u . Konsekwentnie organizowane formy w s p ó ł p r a c y m i ę ­ dzy muzeami sztuki ludowej a terenem to nie tylko atrakcyjne z a m ó w i e n i a , ale t a k ż e pomoc w zdobywaniu w ł a ś c i w y c h s u r o w c ó w i n a r z ę d z i , m ą d r z e zorganizowana s p r z e d a ż na specjalnych targach, z okazji wystaw, w sklepach prowadzonych przy muzeach. D u ż ą rolę od­ g r y w a j ą r ó w n i e ż r ó ż n o r o d n e f o r m y propagandy, a prze­ de wszystkim u m i e j ę t n y i n s t r u k t a ż i słowa zachęty. Oto proste sposoby pobudzania plastycznej twórczości wsi w dzisiejszym Meksyku. Chodzi t u nie tylko o turystycz­ ną a t r a k c y j n o ś ć k r a j u i eksport inwencji plastycznej. To t a k ż e konsekwentne dążenie do zapewnienia w koegzy­ stencji k u l t u r należytego miejsca dla k u l t u r y Meksyku. To r ó w n i e ż czynne przeciwstawienie się kosmopolityzacji, k t ó r a z a g r a ż a ludzkości zubożeniem, prsez l i k w i d a c j ę p r z e j a w ó w p i ę k n a r ó ż n o r o d n y c h regionów. Nasz k r a j bogaty jest w plastyczne talenty, często nie ujawnione, d r z e m i ą c e w zapomnieniu. R ó ż n o r o d n e mamy d o ś w i a d c z e n i a plastyczne i warsztatowe. Istnieje możliwość rozmaitych f o r m w ł ą c z a n i a tych niezmierzo­ nych p o t e n c j a ł ó w t w ó r c z y c h w całokształt naszej k u l ­ tury. Obok autentycznej sztuki ludowej są możliwości kon­ tynuowania chłopskich doświadczeń w różnorodnych dyscyplinach r ę k o d z i e ł a artystycznego. We wzornictwie p r z e m y s ł o w y m p o w s t a j ą t a k ż e nowe szanse w ł ą c z a n i a do fabrycznej produkcji plastycznej inwencji nie tylko chłopskiej, ale i robotniczej — z a r ó w n o ludzi dorosłych, jak młodzieży i dzieci. Możliwości są ogromne, ale ich należyte s p o ż y t k o w a ­ nie w sensie społecznym, a t a k ż e i gospodarczym, jest uwarunkowane s t a ł y m doskonaleniem organizacji i t w o ­ rzeniem elastycznych form w s p ó ł d z i a ł a n i a , r ó w n i e ż szyb­ k i m dostosowaniem a k t ó w normatywnych do wciąż no­ wych sytuacji i potrzeb. Najpilniejszą jednak s p r a w ą jest problem kadr ludzi specjalistycznie w y k s z t a ł c o n y c h i w ł a ś c i w i e wychowa­ nych. Ich zadanie to podejmowanie — ze społeczną p a s j ą — d z i a ł a ń w zakresie u a k t y w n i a n i a i opieki nad plastyczną twórczością r ó ż n y c h środowisk. Dla dalszego rozwoju plastycznej inwencji t w ó r c ó w ludowych, t a k ż e utalentowanych a m a t o r ó w , potrzebne są dziś zastępy ludzi o głębokiej kulturze plastycznej, umie­ jących p r a c o w a ć zespołowo, z n a j ą c y c h metody maieutycznego o d d z i a ł y w a n i a na osoby z n i m i w s p ó ł p r a c u j ą c e . Kto, gdzie i j a k ma ich szkolić? Na bazie j a k i c h dyscyplin podstawowych oparte być winno ich k s z t a ł c e n i e ? Oto są pytania bardzo istotne przy dyskusji o zapewnianiu dal­ szego rozwoju plastycznej twórczości ludowej. W wypadku niedoboru działaczy terenowych, u m i e j ą ­ cych p o b u d z a ć twórczość p l a s t y c z n ą wsi, k u r c z y ć się zacznie działalność objęta terminem „ s z t u k a ludowa". Rzeczą p i l n ą wydaje się więc p o w a ż n a dyskusja na temat modelu przyszłej k u l t u r y z wyakcentowaniem w n i m miejsca dla spraw plastyki. Dążenie do jej integracji z życiem społeczeństwa — choć jest oczywiste — natrafia nieraz na milczący opór, zwłaszcza ludzi zafascynowanych obcymi wzorcami k u l ­ t u r o w y m i i to często z lat minionych. Dla takich osób sprawa planowego zapewniania rozwoju kadr dla reali­ zacji nowych, społecznie w a ż n y c h zadań jest maio zro­ zumiała. Natomiast dla działalności Cepelii, dla wzornictwa p r z e m y s ł o w e g o , dla upowszechniania plastycznej kultury w naszym k r a j u — stała się s p r a w ą szczególnie istotną. MARCIN CZERWIŃSKI P o z w o l ę sobie zwrócić u w a g ę , że system, który pani Telakowska proponuje, będzie się opierał na szkoleniu. Te analfabetki, ma k t ó r y c h opiera się obecna praktyka, u s t ą p i ą w k o ń c u miejsca ludziom, którzy będą mieli szkołę średnią. Za lat 15 czy 10 wszyscy j a k ą ś szkołę ś r e d n i ą b ę d ą kończyć. P o w s t a n ą , już p o w s t a j ą kolektywy szkolone w e d ł u g i n s t r u k t a ż u p r o b l e m ó w plastycznych. J u ż choćby dla­ tego nie będzie to autentyczna, tradycyjna sztuka ludo­ wa, ta k t ó r ą s t w o r z y ł sam z siebie lud wiejski dla ludu bez p o ś r e d n i c t w a szkoły, zapisu, programu itp. S k ą d i n ą d w dziełach tych m o g ą żyć inspiracje i wzory z folklo­ ru. Gdy Cepelii czy i n n y m instytucjom p o w o ł a n y m do tego, żeby t y m rodzajem twórczości się opiekować, zale­ ca się, aby szukały kadr dla owej uczonej kontynuacji w z o r ó w sztuki ludowej, należy powiedzieć wyraźnie, że twórczość taka jest oderwana od tego czym ludowość b y ł a i nie ma powodu szukania jej koniecznie na przed­ m i e ś c i u lub na wsi, może się owe kadry znajdzie w k l u ­ bie filatelistów. ANTONI KRO.H P o j ę c i a : „sztuka ludowa", „współczesna sztuka ludo­ wa", „ t w ó r c a ludowy", „ s z t u k a jarmarczna" są bardzo r ó ż n i e pojmowane. N ą w s t ę p i e określę więc, w jakim sensie b ę d ę ich u ż y w a ć w niniejszej wypowiedzi. Pod pojęciem „sztuka ludowa" b ę d ę r o z u m i a ł przed­ mioty sztuki plastycznej, utrzymane w konwencji pow­ szechnie uznanej w k o n k r e t n y m regionie etnograficznym mniej więcej na p r z e ł o m i e X I X i X X w. Pod pojęciem „współczesna sztuka ludowa" będę ro­ z u m i a ł przedmioty sztuki plastycznej, n a w i ą z u j ą c e bez­ p o ś r e d n i o w swej formie do sztuki ludowej. P o n i e w a ż gusty i upodobania ludności wiejskiej zmieniły się w cią­ gu ostatniego półwiecza zasadniczo, współczesna sztuka ludowa (poza nielicznymi w y j ą t k a m i ) nie zaspokaja gu­ s t ó w ś r o d o w i s k a wiejskiego. Pod pojęciem „ t w ó r c a ludowy" b ę d ę rozumiał w y ­ twórcę, p r o d u k u j ą c e g o na z a m ó w i e n i e Cepelii lub innej tego typu instytucji przedmioty współczesnej sztuki l u ­ dowej. W y t w ó r c a wiejski p r o d u k u j ą c y w dawnej kon­ wencji plastycznej dla swego ś r o d o w i s k a jest t a k ą rzad­ kością, że m o ż n a go tu p o m i n ą ć bez obawy popełnienia większego b ł ę d u . O k r e ś l e n i e , co rozumiem pod pojęciem „sztuka jar­ marczna", zastąpię w t y m miejscu wyliczeniem. S z t u k ą j a r m a r c z n ą b ę d ą w i ę c : m a k a t k i , gipsowe f i g u r k i zwie­ rząt; serwetki, Obrazy (jelenie, łabędzie itp.), niektóre fotografie (zwłaszcza portrety), odznaki z celuloidu, obra­ zy zdobiące strzelnice jarmarczne czy karuzele itd. Sztu­ ka jarmarczna — m ó w i ą c ogólnie — zaspokaja gusty plastyczne ś r o d o w i s k a chłopskiego i robotniczego. Wyroby współczesnej sztuki ludowej są natomiast od­ zwierciedleniem g u s t ó w inteligencji. To określa ich cha­ rakter. Muszą m i e ć — choćby pozorną, to nikomu nie szkodzi — w a r t o ś ć etnograficzną, a jednocześnie m a j ą 161 �162 �26 27 28 Metaloplastyka i kowalstwo artystyczne. 11. 21. Zabytkowa spinka góralska, wł. Muz. Tatrzańskie, Zakopane. II. 22. Spinki mosiężne, wyk. 1958 r. Franciszek Bednarz-Gąsienica, Zakopane. II. 23. Spinki sprzedawane obecnie na ba­ zarach. U. 24. Autentyczna „kotwiczka" w oknie szopy, pow. Pińczów i adaptacje współczesne. II. 25, 28 adaptacje współczesne „kotwiczki": podstawka do książek, wyk. Stanisław Pitek, Trzebunia, pow. Myślenice, Świecznik 7-ramienny, wyk. 1966 r. Stanisław Kawecki z Kielc na konkurs kowalstwa artystycznego. II. 26. Tradycyjna „wykładka" do drzwi, wyk. Jan Krawczyk z Łagowa, pow. Opatów. Ił. 27. Adaptacja motywu kogutka na popielniczce, wyk. Bronisław Pietrak, Gutanów, pow. Puławy. 163 �być tak bardzo ludowe w formie, że są często „o wiele bardziej ludowe" od swych X I X - w i e c z n y c h w z o r ó w . P r z y k ł a d e m rzeźby Henryka Zegadły. Ta moda, te wymagania odbiorców w s p ó ł c z e s n e j sztu­ k i ludowej, zakreślają od razu ramy działalności t w ó r ­ cy ludowego. P o w o ł u j e go do życia nie związek z trady­ cjami plastyki wiejskiej, lecz moda w ś r o d o w i s k u i n t e l i ­ genckim. Często zdarza się — rzecz chyba bez preceden­ su w historii sztuki ludowej — że wyroby nie odpowia­ dają gustom w y t w ó r c y . Dlatego też inicjatywa ze stro­ n y t w ó r c y ludowego ma dla niego na ogół złe skutki. T w ó r c a ludowy wymaga stałej opieki artystycznej i etno­ graficznej. Etnograf t ł u m a c z y mu, co jest ludowe a co nie; plastyk go poucza, co jest ł a d n e a co nie. C e p e l i i więc nie tylko opiekuje się współczesną sztu­ ką ludową, ale jest p o d s t a w ą jej istnienia. Wykorzysta­ nie w ten sposób resztek tradycyjnej wiejskiej k u l t u r y plastycznej jest rzeczą g o d n ą najwyższej p o c h w a ł y , choć­ by z tego względu, że Cepelia przysparza dewiz, tak po­ trzebnych naszemu p a ń s t w u . Natomiast przekonanie,, że działalność Cepelii spowoduje r e a n i m a c j ę dawnych gu­ stów wiejskich na wsi współczesnej — jest utopijne i śmieszne. Eyć może, dla „miłośników swojszczyzny" zdania po­ wyższa nie b ę d ą zbyt miłe. Panuje bowiem przekonanie, ż s w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą ma tylko sztuka ludowa. W prze­ ciwieństwie do tego sztukę j a r m a r c z n ą określa inteligen­ cja epitetami w rodzaju „kicz", „ s z m i r a " itp. A tymcza­ sem p r a w d z i w ą k o n t y n u a c j ą sztuki ludowej jest w ł a ś n i e sztuka jarmarczna. Sztuka jarmarczna — jak przez całe dzieje Polski gust ludu — jest u „ w a r s t w w y ż s z y c h " w pogardzie. Sztuka ludowa m i a ł a swych e n t u z j a s t ó w — ale zawsze w c h w i l i zaniku, nigdy w momencie szczytowego roz­ woju danej konwencji. Tak samo jest i teraz. Inteligenci ozdabiają swe mieszkania przedmiotami współczesnej sztuki ludowej, ale nie słyszałem jeszcze, aby ktoś z „eli­ ty" manifestując swe uznanie dla wiejskiej estetyki, po­ wiesił w swym pokoju łabędzia czy jelenia, i był prze­ konany, że to dzieło sztuki m u się podoba. Dopóki między robotnikami i c h ł o p a m i a inteligencją będą istnieć zasadnicze różnice kulturowe, dopóty nie może być mowy o adaptowaniu aktualnych gustów jeddnej grupy przez drugą, jako że poglądy estetyczne są m. in. manifestcją przynależności do danego środowiska. STANISŁAW BŁASZCZYK Głosy d w ó c h moich p r z e d m ó w c ó w , dra C z e r w i ń s k i e ­ go i red. Małachowskiego, p o r u s z a ł y problemy, k t ó r e były tematem ogólnopolskiej sesji naukowej w Pozna­ niu w czerwcu 1969 r. W zasadniczym referacie, w y g ł o ­ szonym na owej sesji, stwierdza prof. Burszta, że szero­ kie upowszechnienie się z a i n t e r e s o w a ń a r t y s t y c z n ą k u l ­ t u r ą ludową, szczególnie folklorem, niesie ze sobą roz­ maite iformy ich zaspokajania. Najczęściej są to impre­ zy i widowiska o charakterze masowym, inscenizacje l u ­ dowych obrzędów i zwyczajów z recytacjami i ś p i e w a ­ m i czy pokazy regionalnych t a ń c ó w w efektownych ko­ stiumach ludowych. Problemy, k t ó r e w y p ł y w a j ą z tych zjawisk na odcinku folkloru taneczno-muzycznego i na polu plastyki ludowej, omawiano w d w u dalszych re­ feratach. Starano się w nich — podobnie jak w refe­ racie zasadniczym — w y k a z a ć , że rozliczne formy przed­ stawiania bogactwa folkloru polskiego na użytek w s p ó ł ­ czesnego widza czy też rozbudzania w t ó r n e j działalności artystycznej w duchu ludowym i uprawiania ludowej twórczości plastycznej na s p r z e d a ż do miasta różnią się f u n k c j ą i w znacznej mierze też f o r m ą od tradycyjnego f o l k l o r u czy tradycyjnej plastyki ludowej. Proponowa­ no ów p r ą d s p o ł e c z n o - k u l t u r a l n y , k t ó r y przynosi nowe zjawiska z dziedziny k u l t u r y ludowej, określić mianem folkloryzmu, celem o d r ó ż n i e n i a go od dawnego f o l k l o r u żywego. Otóż r ó w n i e ż dr C z e r w i ń s k i posłużył się w swej w y ­ powiedzi terminem folkloryzm na o k r e ś l e n i e nowych zja­ wisk w świecie współczesnej ludowej twórczości pla­ stycznej, k t ó r e nie p o z w a l a j ą u t o ż s a m i a ć jej z tradycyj­ ną plastyką ludową. Zgadzam się z p o g l ą d e m dra Czerwińskiego, że sztu­ ka ludowa była w y k ł a d n i k i e m określonej kultury, w isto­ cie swej autonomicznej. Obumieranie owej autonomicz­ nej k u l t u r y ludowej w warunkach współczesnego życia polityczno-społecznego z d e z a k t u a l i z o w a ł o jej w y k ł a d n i k — s z t u k ę l u d o w ą . Powstaje tedy zasadnicze pytanie, czy współczesne w y t w o r y artystyczne, k t ó r e są przed­ miotem działalności propagandowej i handlowej Ce­ pelii, m o g ą nadal być zaliczane do sztuki ludowej, sko­ ro — jak m ó w i dr C z e r w i ń s k i — współczesne zjawiska tak zwanej ludowej twórczości plastycznej m a j ą się tak do tradycyjnej sztuki ludowej, j a k imprezy folklorys­ tyczne do oryginalnego, żywego folkloru. Sądzę, że na­ leżałoby z tego stwierdzenia w y c i ą g n ą ć praktyczne wnio­ ski. J e s t e ś m y — co już p o d k r e ś l o n o — ś w i a d k a m i po­ wszechnego zainteresowania s z t u k ą l u d o w ą . W Polsce zostało ono szczególnie silnie rozbudzone. N i e m a ł a w t y m zasługa Cepelii. Przede wszystkim jednak jest to sku­ tek wspomnianego p r ą d u społeczno-kultural.iego, który nazwany został na sesji p o z n a ń s k i e j folkloryzmem. Ter­ m i n u tego użył po raz pierwszy Hans Moser, znany w Niemczech etnograf i działacz na polu folklorystyki. N a z w a ł on tak wszystkie zjawiska z w i ą z a n e z wykorzy­ stywaniem zasobów dawnego, w zasadzie już o b u m a r ł e ­ go f o l k l o r u dla potrzeb współczesnego, masowego odbior­ cy. W folkloryzmie m a m y tedy do czynienia nie z ży­ w y m folklorem, tylko z imprezami o charakterze wido­ wiskowym, w k t ó r y c h z u ż y t k o w u j e się wybrane dzie­ dziny dawnego f o l k l o r u dla celów nie m a j ą c y c h związku z jego b y ł ą „ n a t u r a l n ą " egzystencją. Wskrzeszony w ten sposób folklor, jego druga, współczesna egzystencja, jest więc zjawiskiem w t ó r n y m . W dziedzinie twórczości plastycznej sprawy przed­ s t a w i a j ą się podobnie. Artystyczny dorobek l u d u z okre­ su, kiedy jego k u l t u r a w y k a z y w a ł a najwięcej cech auto­ nomicznych, znalazł się p r z e w a ż n i e w muzeach. Produk­ cja na w ł a s n e potrzeby wsi ustała, bo z a b r a k ł o na nią odbiorcy we w ł a s n y m ś r o d o w i s k u . A l e pojawił się nowy odbiorca i to odbiorca bardzo złakniony. Jest n i m miasto. 1 dlatego zapotrzebowanie na s z t u k ę l u d o w ą stale roś­ nie — w m i a r ę coraz powszechniejszego uwielbiania jej w a l o r ó w przez ś r o d o w i s k o miejskie, czy po prostu w mia­ r ę szerzenia się mody na s z t u k ę l u d o w ą . D o s t a w c ą po­ szukiwanych w y t w o r ó w jest głównie Cepelia, dążąca wraz z i n n y m i p o w o ł a n y m i do tego instytucjami do pod­ trzymania z a n i k a j ą c e j , oryginalnej twórczości w środo­ wiskach, w k t ó r y c h sztuka ludowa była do ostatnich dni ż y w o t n a . Tam zaś gdzie sztuka ludowa j u ż z a m a r ł a , usi­ łuje się j ą p r z y w o ł a ć na nowo do życia. W w y n i k u tych p o c z y n a ń idących naprzeciw potrzebom rozbudzonym przez folkloryzm — t w ó r c y są albo kontynuatorami ży­ wych do niedawna tradycji artystycznych, często jednak działającymi już pod w p ł y w e m inspiracji, albo nawet ś w i a d o m y m i n a ś l a d o w c a m i stylu ludowego, w twórczości figuralnej u p r a w i a j ą c y m i tak z w a n ą t e m a t y k ę ludową. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/008658ea6f0501bc39e68a19bdfe677d.pdf 13872fc0e1b412ef28bb0ce0cd6de3c8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4584 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4257 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.2 ; s.126-127 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S SUMMARY R o m a n R e i n f u s s — PEASANT WOODEN CHURCHES BUILDERS Р Е З Ю М Е OF ARTICLES OF The author discusses a controversial problem of sacral wooden architecture whose „folk character" has been que­ stioned by many specialists because of its close relation to various architectural styles both i n the shaping of the building and treatment of architectural detail. I n this situation the author suggests that the person of the builder of wooden churches himself can be treated as a final criterion. A n d here a problem arises whether those architects were master builders, members of trade guilds brought from towns or local carpenters who also b u i l t peasant cottages. The article contains analysis of the w o r k of A n t o n i W a c ł a w i k , a feudal serf, carpenter from the village of Skomielna who according t o historical sources b u i l t chur­ ches i n Skomielna Biala (1773) and i n Trzemeszno (after 1780) i n Myślenice district. As can be seen i n the reproduc­ tion included i n the article of a contract for construction of a church in Trzemesnia, W a c ł a w i k worked w i t h his own people w i t h o u t any help from the outside. Similiar solutions in designs o f ground plans and the shape of buildings themselves allow to t h i n k that the church i n Zakliczyn and repairs i n some other churches can be a t t r i b u t e d to W a c ł a w i k also. The author is o f the opinion that Waclawik's work is a typical example of rural carpenter's work — one of many peasant master builders of churches, orthodox churches and chapels. J e r z y T o e p l i t z — FOLK ELEMENTS I N F I L M M A K I N G — PAST A N D PRESENT The author discovers folk elements i n the early stage of f i l m making which correspond to those i n works created by ,,Sunday" painters or poets. Despite the fact that the first f i l m makers were technically advanced their artistic imagination and consciousness were shaped under the influence of a great c i t y folklore and such substitutes of art as cheap litographs, cartoons, statuettes made i n plaster and novels issued i n numbers. Films were addressed to unsophisticated audiences which were characterized b y simplicity of emotion, were easily enchanted and easily gave way to day-dreaming. D u r i n g the first fifteen years cinema audiences were made up of provincial common people, peasants who came to towns on market days and for church fairs, and first o f a l l of children below twelve. F i l m provided entertainment for teenagers and children and made grown-ups fascinated w i t h the number and k i n d of tricks. The idea t h a t films are made for people w i t h a t u r n of m i n d of a twelve-year-old boy was still followed i n the 20ies. A n d so f i l m was an art for the common people, a popular art, folk art. The author calls the first f i l m makers „folk artists" and is of the opinion that their artistic ambitions were stronger than financial motives and were connected w i t h an attempt to answer the needs of mass audiences. The author goes on to present a close relationship between Melies's films and H e n r i Rousseau's painting. B o t h these artists expressed the same aspiration for the unusual, for a free play of imagination and fascination w i t h the fantastic which was exotic i n Lo Douanier's w o r k and foreshadowed „science, f i c t i o n " i n Melies's work. The world of their art is situated i n the border area between reality and a dream. The description of Rousseau's sleeping „ G y p s y " w r i t t e n by the painter himself sounds almost like a script for Melies's f i l m . Toeplitz analyses the work of b o t h artists and points out to a great similiarity i n their subject matter, i n the criteria of division and i n the role the alegorie scenes play i n their work. Development of f i l m was followed by disappearance of its freshness and poetic naivete; i t became the domain of professional people. Popularization of 8 and 18 milimetre w i t h f i l m resulted i n a new phenomenon, that is an amateur f i l m making which was spontaneous, free from any rules and recording its own vision of the world. Some of the many people who made such films turned out to be genuine 126 « artists, especially those representing the „ u n d e r g r o u n d " : the hippies, students, workers and office clerks. „ T h e y are the folk f i l m makers of the American Continent". They search for an emotional and intellectual adventure, new look at the world and are far from b o t h the Hollywood establishment and the fashionable trends and the man­ nerisms of the, avant-garde f i l m makers. Just like the first j i l m makers they do not confine themselves to making films only b u t often experiment w i t h the f i l m while developing i t . The, author mentions the case of two groups of people who were given cameras and made fascinating films: they were representatives a tribe culture, folk culture (Pueblo Indians) and children from 5 to 15. The films made b y the Indians disclosed typical character and specific features of some customs which eluded tho notice of ethnographers. Creation of similiar documents could be stimulated i n Poland — suggests Toeplitz — i n the domain of tho still active folk culture. The aesthetic shortcomings would be compensated by originality of observation and a different hierarchy of importance applied t o the elements and phenomena shown in such films. Irena B u k o w a k a - F l o r e n s k a— C O N T E M P O R A R Y S C U L P T U R E I N COAL A N D I T S SCULPTORS I N K A T O W I C E V O I V O D S H I P Tho article is the, result of area and archival research done by the authoress i n 1962—1971. I t tells the story of sculpture i n coal from its beginnings i n the second half of the 19th century but deals mainly w i t h the contemporary achievement after 1946. The first sculptures i n coal included decorative tablets w i t h inscriptions and miners' emblems as well as l i t t l e crosses and trinkets t o be worn round one's neck. They were made b y participants i n sit-in strikes i n coal mines for their families. Then all sorts of objects such Us ash-trays, paper weights and i n k pots, made for a l i v i n g b y unem­ ployed miners appeared in the years between the two W o r l d Wars. These objects soon became popular presents given to miners and directors o f mines on family and pro­ fessional occassions. A t present the general atmosphere of promotion of amateur art i n People's Poland has also been conducive to the development of sculpture i n coal. The amateur sculptors attend art centres where they develop their technical skill and artistic abilities, and take part i n con­ tests and exhibitions. Their works are collected b y the Museum in Zabrze. Most of the sculptors are natives o f Silesia and work as miners or ironworkers in mines; their age ranges from 20 to 80; only a few women engage i n sculpture i n coal; they all have p r i m a r y education. They enjoy esteem among their friends and acquaintances and this probably is the reason w h y often sons learn from their fathers how t o make sculptures i n coal. A p a r t from objects of everyday use(ash-trays, paper weights), decorative objects (obelisks, cups, vases) sculpture i n coal nowadays includes b o t h bas-relief and i n the round presentations of human figures which have become the main field i n this k i n d of sculpture. The oldest examples o f such sculptures known to the authoress o f the article date back to the years between the two W o r l d Wars but are rather scarce. The subject matter of figural sculpture i n coal is secular' (only a few sculptors take u p the subject of St Barbara, the patroness of the miners) and is connected mainly w i t h life i n coal mines. Some sculptorse ngagoi n t historical themes and some carve animals. For many amateur artists sculpture marks the second stage — after p a i n t i n g and drawing — i n their artistic effort, (e.g. P a w e ł Wrobel and Eugeniusz B a k b o t h well known painters who have not given up their painting). The work of contemporary sculptors i n coal varies considerably i n form and style which stems from their diverse talents as well as varied techniques and different kinds o f coal used. �The sculptors carve their sculptures w i t h a l l sorts of chisels they make themselves from wast tool steel; they also use pen-knives. The texture of the surface finish is the object of an especial care: i t is made to look rough or is beautifully pol­ ished, sometimes w i t h turpentine for better lustre, varni­ shed' or covered w i t h graphite to make i t more smooth. Two contests organized b y the Museum i n Zabrze i n 1965 and i n 1969 disclosed the names of many amateur sculptors and aroused new interest i n sculpture i n Coal among miners. Amateur sculptors get help from the mana­ gements of their coal mines which provide material and create good conditions for amateur artists. Also the „Cepelia" Cooperative expressed interest i n sculpture i n coal.' The authoress postulates t h a t the favourable atmosphere should be used to further develop and raise the artistic level of amateur sculpture i n coal. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — R E V I E W OF A M A ­ TEUR ARTISTS' WORK. PART III.POMERANIA. BORDERLINE BETWEEN FOLK ART AND AMATEUR WORK Describing several exhibitions opened at the same time the author points out t h a t the difference between folk sculpture and amateur sculpture diminishes gradually. The author uses the example of t w o sculptors t o discuss genuine folk sculpture and sculpture shaped outside tradi­ t i o n . Between these two kinds there is a border area or intermediate zone which grows constantly. The author analyses the origin o f this phenomena and points out t h a t present development, sometimes paradoxical, o f certain spheres of folk art is a result of the fact t h a t a folk artist does not feel restricted by aesthetic opinions of the people around h i m (his social group, environment) and can ex­ press his ideas more freely. B o t h among the „ f o l k " and ,,amateur" sculptors three different attitudes towards their craft can bo distinguished: adoption of aesthetic patterns existant i n the society, conscious stylization and develo­ pment of folk motifs and spontaneous work stemming from individual psychological predispositions rather t h a n cultural influences (naive, p r i m i t i v e , obsessive art). Reviewing an exhibition of folk sculpture i n N o r t h e r n Poland the author distinguishes t w o artists Slominski (picture 15-17) and Rzepa (picture 9,10) and presents various attitudes and creative ambitions. He also points out t h a t the function of sacral sculpture has changed: i t is not a sculpture to „ p r a y t o " anymore b u t a souvenir, ornamental detail, a figurine. Development of sculpture i n recent years is a result of a favourable atmosphere created around non-professional art, protection extended over folk art and, last b u t not least, the existence of market for folk sculpture. РЕЗЮМЕ Р о м а н Р е й н ф у с — КРЕСТЬЯНЕ — СТРОИТЕЛИ ДЕРЕВЯННЫХ КОСТЕЛОВ А в т о р з а т р а г и в а е т с п о р н у ю проблему к у л ь т о в о г о д е р е в я н н о г о зодчества, „ н а р о д н о с т ь " которого многие и с с л е д о в а т е л и о с п а р и в а ю т , у ч и т ы в а я его с х о ж е с т ь со стилевым строительством равно в отношении ф о р м и ­ р о в а н и я массива, к а к и т р а к т о в к е а р х и т е к т о н и ч е с к и х деталей. При таком положении вещей решающим мо­ ж е т б ы т ь л и ч н о с т ь творцов д е р е в я н н ы х х р а м о в . В о з ­ н и к а е т вопрос б ы л и л и это ц е х о в ы е мастера, в ы п и с а н ­ н ы е и з городов, и л и ж е д е р е в е н с к и е п л о т н и к и , с т а в и в ­ шие крестьянские избы. Автор анализирует творчество плотника Антония Вацлавика, крепостного крестьянина из Скомельной, который, к а к свидетельствуют исторические источни­ к и , с т р о и л к о с т е л ы в С к о м е л ь н о й Б я л о й (1773 г.) и в Т ж е м е с ь н е (после 1780 г ) М ы с л е н и ц к о г о п о в я т а . К а к я в с т в у е т из о п у б л и к о в а н н о г о а в т о р о м договора о с т р о и ­ т е л ь с т в е к о с т е л а в Т ж е м е с ь н и , В а ц л а в и к р а б о т а л со своими п о д р у ч н ы м и без в с я к о й п о м о щ и и з в н е . Н а о с н о в а н и и а н а л о г и и р е ш е н и я п р о е к ц и й и массива В а ц лавику можно т а к ж е приписать строительство костела в З а к л и ч и н е и ремонт р я д а д р у г и х к о с т е л о в . По мнению автора архитектурная деятельность В а ц л а в и к а я в л я е т с я п р и м е р о м типичного т в о р ч е с т в а плотника-крестьянина, одного и з многочисленных с т р о и т е л е й к о с т е л о в , ц е р к в е й и часовен. Е ж и Т е п л и ц — НАРОДНОЕ КИНОИСКУССТВО — В Ч Е Р А И СЕГОДНЯ ж е о ч е р е д ь д е т и в в о з р а с т е до 12 л е т . Ф и л ь м р а з в л е ­ к а л м о л о д е ж ь и детей, п о р а ж а я в з р о с л ы х обилием р а з л и ч н ы х т р ю к о в . Е щ е в д в а д ц а т ы е годы к и н е м а т о ­ г р а ф и я с т а в и л а себе з а д а ч у в ы п у с к а т ь ф и л ь м ы д л я людей на умственном у р о в н е д в е н а д ц а т и л е т н и х п о д ­ р о с т к о в . Это б ы л о искусство д л я масс, п о п у л я р н о е искусство д л я народа. Пионеров кинематографии автор называет народ­ н ы м и а р т и с т а м и , у т в е р ж д а я , что и х х у д о ж е с т в е н н ы е устремления были сильнее мотивов коммерческого характера и вязались с желанием удовлетворять потребности массового з р и т е л я . Далее автор указывает на большое сходство между фильмами. Мелье и живописью Анри Руссо. Обоих х у д о ж н и к о в р о д н и л о с т р е м л е н и е к н е о б ы к н о ­ венному, к свободной игре в о о б р а ж е н и я , к э к з о т и ч е с ­ кой ф а н т а с т и к е у Руссо (Le Douainlier) и к „Science fiction" у М е л ь е . М и р и х и с к у с с т в а н а х о д и т с я н а г р а н и действительности и мечты. Описание к а р и н ы „Спящая цыганка", которое д а л сам х у д о ж н и к , з в у ч и т п о ч т и к а к с ц е н а р и й ф и л ь м а Мелье. Теплиц сопоставляет категории различий в т в о р ч е с т в е обоих х у д о ж н и к о в , у к а з ы в а е т н а б о л ь ш о е сходство в з а т р а г и в а е м о й и м и т е м а т и к е , к р и т е р и я х р а з л и ч и й и в р о л л , к о т о р у ю они отводят а л л е г о р и ­ ческим сценам. В ходе р а з в и т и я ф и л ь м п о т е р я л свою с в е ж е с т ь и п о э т и ч е с к у ю н а и в н о с т ь , став с ф е р о й д е я т е л ь н о с т и п р о ф е с с и о н а л о в . Вместе с м а с с о в ы м распростране­ нием к а м е р 8 и 16 мм. в о з н и к л о я в л е н и е нового л ю ­ б и т е л ь с к о г о самородного ф и л ь м а , н е з а в и с я щ е г о от п р и н я т ы х п р а в и л , о т о б р а ж а ю щ е г о собственное в и д е ­ ние мира. Среди м н о ж е с т в а людей, пользующихся камерой, стали появляться подлинные художники, особенно в ,,und ergrund": Х и п п и , с т у д е н т ы , рабочие. „Это они я в л я ю т с я н а р о д н ы м и т в о р ц а м и ф и л ь м а а м е ­ р и к а н с к о г о к о н т и н е н т а " . Они и щ у т э м о ц и о н а л ь н ы х и и н т е л л е к т у а л ь н ы х п р и к л ю ч е н и й , нового м и р о п о н и ­ м а н и я . О н и с т о л ь ж е д а л е к и от г о л л и в у д с к о г о estab­ lishment, к а к и от а в а н г а р д н о й м о д ы и м а н е р . Подобно своим п р а о т ц а м они не т о л ь к о снимают ф и л ь м ы , но часто т а к ж е сами п р о я в л я ю т п л е н к и , д е ­ лая различные эксперименты. Автор с т а т ь и о б р а щ а е т в н и м а н и е н а две особые группы, которым даны в руки камеры, описывая в ы ­ зывающие сенсацию ф и л ь м ы , заснятые индейцами п л е м е н и ПуЕбло и детьми в в о з р а с т е 5—15 лет. Ф и л ь ­ мы индейцев выявили типичность и характерные ч е р т ы их о б ы ч а е в , к о т о р ы е не б ы л и з а м е ч е н ы этног­ рафами. По м н е н и ю Т е п л и ц а подобные ф и л ь м ы — д о к у ! А в т о р с т а т ь и з а м е ч а е т в н а ч а л ь н о м периоде р а з ­ в и т и я ф и л ь м а э л е м е н т ы , к о т о р ы е соответствуют т в о р ­ честву „ в о с к р е с н ы х " ж и в о п и с ц е в и поэтов. Х о т я соз­ датели кинематографии отличались высоким уровнем т е х н и ч е с к о й подготовки, то т е м н е менее и х х у д о ­ жественное воображение и сознание формировались под в л и я н и е м городского ф о л ь к л о р а , т а к и х с у р р о г а ­ тов и с к у с с т в а , к а к д е ш е в е н ь к и е л и т о г р а ф и и , р а с с к а ­ з ы в к а р т и н к а х , г и п с о в ы е ф и г у р к и , повести в о т д е л ь ­ ных выпусках. Ф и л ь м был адресован неискушенной публике из „народа", о т л и ч а ю щ е й с я с в е ж е с т ь ю ч у в с т в и в о с п р и я ­ т и я , способностью л е г к о в о с х и щ а т ь с я и п р е д а в а т ь с я м е ч т а м . В т е ч е н и е п е р в ы х п я т н а д ц а т и лет з р и т е л я м и б ы л и ж и т е л и м а л е н ь к и х городков, к р е с т ь я н е , п р и е з ­ ж а в ш и е на ярмарки и храмовые праздники, в первую 227 �м е н т ы с л е д о в а л о б ы с о з д а т ь н а основе в с е е щ е ж и в о й народной к у л ь т у р ы в Польше. Эстетические недо­ статки восполнятся свежестью наблюдений и иными м а с ш т а б а м и (мерилами) з н а ч и м о с т и о т о б р а ж а е м о г о . Ирэна Буковска-Флореньска — СОВРЕ­ МЕННАЯ Р Е З Ь Б А ПО УГЛЮ И ЕЕ Т В О Р Ц Ы В К А ТОВИЦКОМ ВОЕВОДСТВЕ В своей с т а т ь е а в т о р , о п и р а е т с я н а м е с т н ы е и а р ­ х и в н ы е и с с л е д о в а н и я , п р о в е д е н н ы е им в 1962—1971 гг. П р е д с т а в и в в о б щ и х ч е р т а х вопрос р е з ь б ы по углю с момента з а р о ж д е н и я этого в и д а и с к у с с т в а ( в т о р а я п о л о в и н а X I X в.), а в т о р г л а в н ы м образом р а с с м а т р и ­ в а е т современное т в о р ч е с т в о , н а ч и н а я с 1946 г. Первые изделия из угля — декоративные плакетки с н а д п и с я м и и ш а х т е р с к и м и эмблемами, а т а к ж е к р е ­ с т и к и и у к р а ш е н и я на ш е ю с т а л и в ы п о л н я т ь д л я ч л е ­ нов своих семейств у ч а с т н и к и и т а л ь я н с к и х з а б а с т о в о к в ш а х т а х . В м е ж в о е н н ы й период п о л у ч и л и р а с п р о ­ с т р а н е н и е в с я к о г о рода г а л а н т е р е й н ы е и з д е л и я (пе­ пельницы, пресс-папье, чернильницы), которые делали на п р о д а ж у б е з р а б о т н ы е ш а х т е р ы . У ж е тогда и з д е ­ лия эти стали популярными сувенирами для шахтеров и директоров шахт, которые преподносились в различ­ н ы х т о р ж е с т в е н н ы х с л у ч а я х семейного и л и п р о ф е с ­ сионального характера. Внимание и заботы, уделяемые в Народной Поль­ ш е т в о р ч е с т в у л ю б и т е л е й , с к а з а л и с ь т а к ж е в области р е з ь б ы по у г л ю . Л ю б и т е л и этого в и д а т в о р ч е с т в а п о ­ с е щ а ю т т е п е р ь к р у ж к и и з о б р а з и т е л ь н ы х искусств, р а з в и в а я свои п р и р о д н ы е д а р о в а н и я п р и о б р е т а я т е х ­ нические навыки. Они принимают участие в конкур­ сах и выставках, причем их работы преимущественно собирает М у з е й гор. З а б ж е . С п е ц и а л и с т ы в резьбе по углю — в большинстве случаев коренные жители Силезии — работают шахтерами и л и слесарями в ш а х ­ т а х . В о з р а с т этих л ю б и т е л е й о ч е н ь р а з л и ч е н : от 20— 80 лет. Ж е н щ и н среди н и х н а с ч и т ы в а е т с я всего л и ш ь н е с к о л ь к о . Б о л ь ш и н с т в о у м е л ь ц е в имеет т о л ь к о н а ­ чальное образование. В своей б л и ж а й ш е й среде они п о л ь з у ю т с я у в а ж е ­ нием и н а д о п о л а г а т ь , что поэтому и х у м е н и е часто п е р е д а е т с я по н а с л е д с т в у от отца к сыну. В н а с т о я щ е е в р е м я , н а р я д у с п р е д м е т а м и бытовой галантерии (пепельницы, пресс-папье) и декоративны­ ми и з д е л и я м и (обелиски, кубки), п о л у ч и л и р а з в и т и е , з а н и м а я г л а в н о е место, ф и г у р н а я с к у л ь п т у р а и ба­ рельефы. П е р в ы е п о п ы т к и в этом н а п р а в л е н и и д е л а л и с ь е щ е в м е ж в о е н н ы й период, но по у т в е р ж д е н и ю автора это б ы л и относительно р е д к и е с л у ч а и . З а немногими и с к л ю ч е н и я м и , ф и г у р н ы е с к у л ь п ­ т у р ы и з у г л я о т л и ч а ю т с я светским х а р а к т е р о м (неко­ торые из них изображают покровительницу горняков св. Б а р б а р у ) и с в я з а н ы г л а в н ы м о б р а з о м с п о в с е д н е в ­ н ы м бытом ш а х т е р о в . Н е к о т о р ы е с к у л ь п т у р ы обращ а ю т я к историчекой тематике, реже выполняют ф и ­ гурки животных. Д л я многих л ю б и т е л е й с к у л ь п т у р а с т а л а о ч е р е д ­ н ы м — после ж и в о п и с и и р и с о в а н и я — этапом их х у ­ д о ж е с т в е н н о г о т в о р ч е с т в а (наприм. д л я и з в е с т н ы х ж и ­ вописцев П а в л а В р у б е л я и Э у г е н и у ш а Б о н к а , п р о д о л ­ ж а ю щ и х т а к ж е писать). Т в о р ч е с к и й д и а п а з о н с о в р е ­ м е н н ы х с к у л ь п т о р о в , и с п о л ь з у ю щ и х д л я своих работ уголь, довольно ш и р о к к а к в ф о р м а л ь н о м , т а к и с т и ­ левом о т н о ш е н и я х . Э т о обусловлено р а в н о с т е п е н ь ю их д а р о в а н и я , к а к и р а з н о р о д н о с т ь ю т е х н и ч е с к и х п р и ­ емов и м а т е р и а л а (сорта у г л я ) . Они р а б о т а ю т п е р о ч и н н ы м и н о ж и к а м и и р а з л и ч ­ н ы м и и н с т р у м е н т а м и , п р е и м у щ е с т в е н н о собственного и з г о т о в л е н и я , д л я чего и с п о л ь з у ю т о т х о д ы с т а л и . Осо­ бенно с т а р а т е л ь н о о б р а б а т ы в а ю т ф а к т у р у п о в е р х н о ­ сти: ш е р ш а в у ю и л и г л а д к у ю т щ а т е л ь н о о т п о л и р о в а н ­ ную, н е р е д к о д л я б л е с к а н а с ы щ а ю т с к и п и д а р н о й п а ­ стой, п о к р ы в а ю т л а к о м либо г р а ф и т о м . В 1965 и 1.969 гг. М у з е й гор. З а б ж е о р г а н и з о в а л два конкурса угольных с к у л ь п т у р , б л а г о д а р я чему с т а л и и з в е т н ы имена многих новых художников. К о н к у р с ы способствовали п о в ы ш е н и ю среди ш а х т е ­ р о в и н т е р е с а к этому в и д у т в о р ч е с т в а . К р о м е того им идет н а в с т р е ч у д и р е к ц и я ш а х т , с н а б ж а я м а т е р и а л о м и создавая н а д л е ж а щ и е условия работы. Их произведениями интересуется и Цепелия. По м н е н и ю автора необходимо и с п о л ь з о в а т ь б л а ­ гоприятную атмосферу дальнейшего развития и по­ в ы ш е н и я художественного уровня даровитых люби­ телей. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — ОБЗОР ЛЮБИТЕЛЬ­ СКОГО ИЗОБРАЗИТЕЛЬНОГО ИСКУССТВА. ЧАСТЬ I I I . ПОМОРЬЕ. ГРАНИЦЫ МЕЖДУ НАРОДНЫМ И ЛЮБИТЕЛЬСКИМ ИСКУССТВОМ А в т о р статьи, о п и с ы в а я н е с к о л ь к о п р о х о д и в ш и х одновременно в ы с т а в о к , отмечает, что р а з н и ц а м е ж д у скульптурой народных мастеров и любителей посте­ п е н н о с г л а ж и в а е т с я . Н а примере творчества двух с к у л ь п т о р о в а в т о р о б с у ж д а е т к р а й н и е м о д е л ь н ы е об­ р а з ц ы (илл. 2, 8) н а р о д н о й с к у л ь п т у р ы и с к у л ь п т у р ы , создаваемой в н е н а р о д н ы х т р а д и ц и й . М е ж д у ними в о з ­ н и к а е т и постепенно р а с ш и р я е т с я п р о м е ж у т о ч н а я о б ­ л а с т ь . И с с л е д у я п р и ч и н ы этого я в л е н и я , а в т о р о б ъ я с ­ няет парадоксальное в настоящее время развитие н е к о т о р ы х о т р а с л е й народного и с к у с с т в а тем, ч т о х у ­ д о ж н и к а не стесняют э с т е т и ч е с к и е с у ж д е н и я его о к р у ­ ж е н и я (группы, среды) и это дает ему в о з м о ж н о с т ь более я р к о п р о я в л я т ь т в о р ч е с к и е особенности своего искусства. Равно среди народных умельцев, к а к и скульпто­ р о в - л ю б и т е л е й м о ж н о отметить т р и п о д х о д а : п р е е м с т в о э с т е т и ч е с к и х образцов, п р и з н а в а е м ы х т е п е р ь о б щ е с т ­ вом, с о з н а т е л ь н а я с т и л и з а ц и я и р а з в и т и е н а р о д н ы х мотивов, с п о н т а н н о е творчество, я в л я ю щ е е с я скорее с л е д с т в и е м п с и х и ч е с к о й обособленности, чем в л и я н и я к у л ь т у р ы (наивность, п р и м и т и в н о с т ь , о д е р ж и м о с т ь ) . О б с у ж д а я в ы с т а в к у н а р о д н о й с к у л ь п т у р ы северной Польши, автор выделяет индивидуальность Сломиньского (илл. 15—17) и Ж е п ы (илл. 9,10), а т а к ж е отмечает разнообразие творческих устремлений и позиций. Кроме того а в т о р у к а з ы в а е т на и з м е н е н и е ф у н к ц и й с к у л ь п ­ т у р ы к у л ь т о в о г о х а р а к т е р а . Она не я в л я е т с я у ж е и з о ­ б р а ж е н и е м , которому „ п о к л о н я ю т с я и м о л я т с я " . Это с у в е н и р , предмет д е к о р а ц и и , ф и г у р к а . Н а б л ю д а е м ы й в последнее в р е м я р а с ц в е т с к у л ь п ­ турного и с к у с с т в а я в л я е т с я р е з у л ь т а т о м б л а г о п р и я т н о г о к л и м а т а , способствующего р а з в и т и ю любительского т в о р ч е с т в а и заботливого о т н о ш е н и я к ж и в о м у н а р о д ­ ному искусству. С у щ е с т в е н н е й ш е е з н а ч е н и е имеет т а к ­ ж е в д а н н о м с л у ч а е н а л и ч и е р ы н к а сбыта к у л ь т у р н а ­ родного т и п а . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7e5af3a2a6968f766466289e76fa1364.pdf 3d335756cf420850b0c69f533adfb2a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4578 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource architektura sakralna kościoły drewniane Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4251 Title A name given to the resource Chłopi - budowniczymi kościołów drewnianych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.2 ; s.67-70 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. Kościół drewniany w Trzemeśni, pow. Myślenice. Elewacja północna. Roman Reinfuss CHŁOPI - BUDOWNICZYMI KOŚCIOŁÓW DREWNIANYCH Niejednokrotnie wysuwane są wątpliwości czy wiejskie kościoły drewniane m o ż n a u w a ż a ć za dzieła budownictwa ludowego skoro z a r ó w n o w ogólnym k s z t a ł t o w a n i u b r y ł y j a k i w sposobie traktowania detalu architektonicznego w y k a z u j ą one daleko idące związki z budownictwem sty­ lowych, kościołów murowanych. K i m b y l i budowniczowie wiejskich drewnianych kościołów ? Czy b y l i to sprowadzani z miast mistrzowie cechowi, czy cieślo wiejscy, ci sami, k t ó r z y stawiali c h a ł u p y dla chłopów ? Za pierwszymi p r z e m a w i a ł a b y „znajomość reguł po­ dyktowanych przez organizacje cechowe i wymogi kościel­ ne", za drugimi pewna dowolność polegająca głównie na mniej rygorystycznym traktowaniu zaczerpniętego z wzorów stylowych detalu architektonicznego. Nie ulega wątpliwości, że umiejętność stawiania drew­ nianych budowli sakralnych n a w i ą z u j ą c y c h w swym kształ­ cie i dekoracji do stylów historycznych, wywodzi się gene­ tycznie z miejskiego rzemiosła cechowego. Podobnie jednak j a k t o miało miejsce w wielu innych dziedzinach sztuki ludowej, zdolniejsze jednostki spośród rzemieślników wiej­ skich p r z e c h w y t y w a ł y umiejętności i wzory prezentowane przez rzemiosło cechowe i u p r a w i a ł y je j u ż w sposób samo­ dzielny p r z e k a z u j ą c nabyte doświadczenie swym n a s t ę p c o m r e k r u t u j ą c y m się z własnego wiejskiego środowiska. W ton sposób wzbogacało się o nowe artystyczne treści wiejskie rzemiosło stolarskie, garncarskie, czy kowalskie i w ten sam sposób doskonalili się wiejscy cieśle, k t ó r z y w y k a z u j ą c często bardzo wysoki poziom s p r a w n o ś c i zawodowej z łat­ wością przyswajali sobie wzory czerpane z architektury stylowej. Świadczą o t y m różne elementy w y s t ę p u j ą c e w budownictwie l u d o w y m j a k np. gotyckie n a d p r o ż a w kształcie „oślego grzbietu" w y s t ę p u j ą c e niekiedy w spich­ 1 lerzach wiejskich, ale w y w o d z ą c e się z budownictwa renesan­ sowego, ozdobne oddrzwia zwieńczono ł u k i e m , spotykane często w Polsce p o ł u d n i o w e j , czy nadokienniki w c h a ł u p a c h orawskich n a ś l a d u j ą c e w formie szczytowe zakończenia barokowych o ł t a r z y . Mistrzostwo z j a k i m cieśle wiejscy r a d z ą sobie z t r u d ­ n y m i a często n o w y m i dla nich problemami b u d o w l a n y m i pozwala p r z y p u s z c z a ć , że i w przeszłości nie cofali się o n i przed przyjmowaniem z a m ó w i e ń w y k r a c z a j ą c y c h poza codzienną p r a k t y k ę wiejskiego rzemieślnika. Nie ulega wątpliwości, że znaczna część (jeśli nie większość) zacho­ wanych do dziś wiejskich drewnianych kościołów jest ich dziełem, zwłaszcza, że przecież bardziej uzdolnione jednostki spośród wiejskich budarzy m o g ł y wręcz specjalizować się w drewnianym budownictwie sakralnynj. Postawione na wstępie zagadnienie: k i m b y l i budow­ niczowie wiejskich kościołów drewnianych nie jest ł a t w e do rozstrzygnięcia, ponieważ m a t e r i a ł y źródłowe d o t y c z ą c e budowy interesujących nas t u wiejskich kościołów są nad wyraz ubogie. Czasem zdarza się wprawdzie znaleźć w nich imię czy nazwisko budowniczego, p r z e w a ż n i e jednak bez bliższych danych k t ó r e b y pozwoliły ustalić czy b y ł to miejski majster cechowy, czy prosty cieśla wiejski. Z t y c h właśnie względów s ł u s z n y m wydaje się publikowanie wszelkich m a t e r i a ł ó w , k t ó r e m ó w i ł y b y coś więcej na temat społecznej przynależności budowniczych wiejskich ko­ ściołów drewnianych oraz w a r u n k ó w w jakich p o w s t a w a ł y ich dzieła. W I I tomie wydanej przed p a r u l a t y „Monografii powiatu m y ś l e n i c k i e g o " pisze M . Kornecki o przebudowie X V T - t o wiecznego kościoła drewnianego w Skomielnej Białej. W e d ł u g m a t e r i a ł ó w źródłowych dokonali jej w 1773 r. 67 �II» 2. Kościół drewniany w Zakliczynie, pow. Myślenice. I I . 3. R z u t y poziome kościołów: a) w Zakliczynie b) w T r z e m e ś n i , wg szkiców v. archiwum Konserwatora Wojewódzkiego w Krakowie. �cieśle: J ó z e f P a ś i Stanisław Kiszka, p r a c u j ą c y pod kie­ runkiem miejscowego majstra Antoniego Wacławika. N a podstawie dostrzeżonych analogii formalnych autor przy­ puszcza, że ten sam zespół ciesielski działał również przy remontach i u z u p e ł n i e n i a c h kościołów w Rabce i w Cha­ bówce na górze Obidowej. Mielibyśmy t u więc p r z y k ł a d wiejskiej ekipy wykonującej remonty kościołów drewnia­ nych, ale czy t y l k o r e m o n t ó w ? Odpowiedź na to pytanie daje u ż y c z o n y m i przez ludowego rzeźbiarza i gawędziarza W ł a d y s ł a w a G ó r k ę odpis zaginionego już dokumentu dokonany przez jego brata-historyka z a k t ó w parafialnych Kościoła w Trzemeśni (pow. Myślenice). Odpis ten, k t ó r e g o oryginał podobno zaginął, zasługuje na to, aby go na t y m miejscu o p u b l i k o w a ć w całości; 2 „Między Wielmożną I m c i ą P a n i ą H o n o r a t ą Wielowieyską Starościną B ł ę d o w s k ą D ó b r wsi Trzemeszny Dzie­ dziczką z jedney, a Pracowitym A n t o n i m W a c ł a w i k i e m ze wsi Skomielny Klucza Rabskiego I . W . I m c . P. Wiełopolskiey S t a r o ś c i n y L a n c k o r o ń s k i o y z drugiey Strony Staie K o n t r a k t o postawienie Kościoła w Trzemeszny w nizey opisany Sposób takowy. Iz pomicniony A n t o n i W a c ł a w i k podeymuje się Kościół w Trzemeszny z Drzwiami, Chorem, Z a k r y s t y ą , S y g n a t u r k ą , Dachem, podłogą ł a w k a m i podsiebitką у Obiciem z wierzchu w koło tarcicami, Swoiemi ludźmi bez Zadney Dworskiey pomocy postawić у w y b u d o w a ć . Zaś W i e l m o ż n a I M c Pani Starościna Błędowska Drze­ wa, g o n t ó w , gwoździ podług potrzeby wielkości i ilości z L a s s ó w swoich Trzemeskich d o d a ć у na płac Kościelny dostawić przyobiecuie. Za k t ó r ą to r o b o t ę podług ugody z t y m ż e W a c ł a w i k i e m uczyniono Złotych Polskich D w a t y s i ą c e Trzysta, W ó d k i ordynaryiney garcy trzydzieści, ż y t a Dobczyckiey m i a r y Korey pięć, Piwa Beczek pięć, W i e l m o ż n a I M c Pani Staro- I I . 4. WK мх kościoła w Trzemeśni, pow. Myślenice ścina wypłacić у d a ć deklaruie, a I M C X Pleban Trzemeski Słoniny połciow dwa dla Magistra у podmagistrzego co­ dziennie przy robocie p o r c y ą wódki у Obiad dla t y c h ż e d a ć przyrzeka. A pomieniony Magister A n t o n i W a c ł a w i k roboty nieustannie pilnować iak naydokladniey Drzewa wszystkie O b r a b i a ć у z a k ł a d a ć , a to podług F o r m y i Abryssu Kościoła Zakliczyńskiego dobrze у fondamentalnie postawić obowiązuie się. W niedotrzymaniu zaś tego k o n t r a k t u , lub gdyby co przez niedopilnowanie Magistra źle było zrobiono, albo zepsute, szkody k t ó r a b y b y ł a w Drzewie n a d g r o d z i ć у po­ dług woli Dworskiey p o p r a w i ć , pod d o b r o w o l n ą k a r ą pięciu set grzywien do Kościoła Trzemeskiego wzmiankowany A n t o n i Wacławik przyrzeka. Co wszystko Strony Obydwie z s t r z y m a ć у zysścić p r z y o b i e c u i ą у na to r ę k a m i w ł a s n e m i p o d p i s u j ą się. Działo się w Trzemeszny Dnia 6 Maja 1780 R o k u " Przytoczony tekst umowy potwierdza nasze poprzednie d o m y s ł y . W y s t ę p u j e w niej chłop p a ń s z c z y ź n i a n y , miesz­ kaniec górskiej wioski, k t ó r y przy pomocy „swoich ł u d z i " czyli pomocników, bez jakiejkolwiek pomocy dworu (z w y ­ j ą t k i e m dostarczenia m a t e r i a ł ó w budowlanych) podej­ muje się za u m ó w i o n y m wynagrodzeniem w y b u d o w a ć kościół według wskazanego m u wzoru. Obydwa kościoły zachowały się do dnia dzisiejszego. M o ż e m y więc p o r ó w n a ć je ze sobą. i osądzić w j a k i sposób wiejski cieśla b ę d ą c y równocześnie przedsiębiorcą budowla­ n y m wywiązał się z powierzonego zadania.. Zacznijmy od p o r ó w n a n i a „ a b r y s ó w " (Ił. 3). N a pierwszy rzut oka uderza nas icli zasadnicze p o d o b i e ń s t w o . Obydwa kościoły są orientowane, m a j ą prezbiteria w y d ł u ­ żono, z a m k n i ę t e wiełobocznie z w y b u d o w a n ą przy ścianie północnej z a k r y s t i ą . N a w y są szersze od prezbiterium, jedna — kwadratowa (Trzemośnia) druga — zbliżona do kwadratu (Zakliczyn) z k r u c h t ą przy ścianie południowej i wieżą od strony zachodniej. Kościoły są więc w swych rzutach poziomych zbliżone z t y m , że w kościele z Trze­ meśni wyróżnia się swymi d u ż y m i rozmiarami zarys k r u c h t y , k t ó r a jesti jednak nowsza i została prawdopodobnie wznie­ siona na miejscu dawnej w czasie przebudowy kościoła przeprowadzonej w X I X w. W y m i a r y r z u t u j a k w i d a ć z poniższego zestawienia nie są jednakowe: 3 Nawa długość szerokość Zakliczyn Trzemeśnia 12.40 10.00 11.43 10.00 Prezbiterium długość szerokość 9.55 8.00 8.50 6.00 W y n i k a z tego, że kościół w Trzemeśni jest w swych pod­ stawowych elementach (nawa. prezbiterium) mniejszy, szczególnie zwraca t u u w a g ę znaczne zwężenie prezbiterium przy jednoczesnym zachowaniu jego długości prawie takiej samej jak w kościele z Zakliczyna. W bryle kościoła zakliczyńskiego elementem dominu­ j ą c y m jest nawa n a k r y t a dwuspadowym dachem gontowym z b a r o k o w ą s y g n a t u r k ą na kalenicy ( I I . 2). Nieco niższy jest dach osłaniający prezbiterium. Mniej więcej poziomu jego kalenicy sięga szczyt wieży o ścianach nachylonych posia­ dającej nadwieszoną izbicę z niskim czterospadowym da­ chem o podstawie kwadratowej. K r u c h t a i zakrystia na­ k r y t e są osobnymi daszkami dwuspadowymi z okapom przy ścianie szczytowej. W kościele w Trzemeśni wicloboczno prezbiterium jest również niższe od nawy (11. 1) co powoduje że układ kalenic obydwu dachów jest dwupoziomowy podobnie jak w Zakli­ czynie. Elementom d o m i n u j ą c y m nad całością b u d y n k u jest w Trzemeśni wieża o ścianach nachylonych, z p o z o r n ą 69 1 �izbicą n a k r y t ą niskim daszkiem p r z e c h o d z ą c y m w sześcioboczny kopulasty helm z l a t a r n i ą z a k o ń c z o n ą s m u k ł ą k o p u ł k ą ( I I . 4). W elewacjach bocznych b u d y n k u od po­ ł u d n i a w y b i j a się p o t ę ż n y masyw piętrowej k r u c h t y z ka­ p l i c ą : od północy zaś, przy ścianie prezbiterium — również p i ę t r o w a zakrystia p o s i a d a j ą c a na p i ę t e r k u skarbczyk względnie lożę k o l a t o r s k ą , na co w s k a z y w a ł y b y arkada w ścianie prezbiterium. Jak w i d a ć z powyższego kościoły w Zakliczynie i w Trze­ m e ś n i s ą bardzo do siebie podobne, jeśli chodzi o ,,abrys" czyli rzut poziomy, różnią się natomiast szczegółami ele­ wacji bocznych i k s z t a ł t a m i wież. Chodzi t u głównie o pię­ trowo p r z y b u d ó w k i , któro w y s t ę p u j ą w kościele w Trze­ m e ś n i , a k t ó r y c h w tej postaci nie ma w Zakliczynie. Wspom­ niano już poprzednio, żo kruchta przy południowej ścianie kościoła w T r z e m e ś n i jest wynikiem XIX-wiecznej przebu­ dowy. Nio wiadomo jednak czy i poprzednia kruchta, choć zapewne mniejsza w swym rzucie poziomym, nie b y ł a również p i ę t r o w a skoro p i ę t e r k o nad z a k r y s t i ą budowane b y ł o współcześnie z prezbiterium i n a w ą . N a l e ż y podkreślić, że piętrowe zakrystie w wiejskich kościołach drewnianych nie należą do rzadkości. Spotykamy je również w kościele w niezbyt odległych Raciechowicach przebudowanym w 1720 r . , w Spytkowicach wzniesionym w 1758 r. czy w Wiśniowej p o c h o d z ą c y m z 1730 r. Bardziej istotne różnice, zmieniające sylwety p o r ó w n y ­ wanych b u d y n k ó w stanowią, wieże. W i e m y jednak, że wieża kościoła z Zakliczyna pochodzi dopiero z X I X w . ' n i e m o g ł a więc b y ć wzorem dla W a c ł a w i k a . Nasuwa się natomiast pytanie czy wieża kościoła w Trzemeśni ( I I . 4) budowana b y ł a równocześnie z r e s z t ą b u d y n k u . Wydaje się że nie. W przytoczonym powyżej tekście u m o w y wymieniono zostało szczegółowo co ma wejść w skład r o b ó t przy bu­ dowie kościoła. Jest t a m więc mowa o drzwiach, chórze, zakrystii, sygnaturce, podłodze, ławkach, podsiebitce, obiciu ścian po wierzchu tarcicami, t y l k o o wieży nie ma ani słowa. Trudno p r z y p u ś c i ć , aby przy t a k d o k ł a d n y m wyliczeniu, zapomniano o t a k istotnym i reprezentacyjnym elemencie j a k i m w b u d y n k u kościelnym jest wieża. Kaczej należy sądzić, że inwestorka nic p r z e w i d y w a ł a wieży, zwłaszcza, że nie p o s i a d a ł jej wówczas kościół w Zakliczynie. W y n i k a ł o b y z tego, żo wieża kościoła w Trzemeśni jest dobudowana później w czasie przebudowy kościoła, k t ó r a b y ć m o ż e o d b y ł a się pod koniec pierwszej ćwierci X I X w., skoro w e d ł u g Słownika Geograficznego w 1824 r. o d b y ł a się, konsekracja tego kościoła. 4 5 7 G d y b y ś m y wyłączyli z naszych rozważali wioże, k t ó r e w obydwu kościołach nie s ą współczesne z r e s z t ą b u d y n k ó w i przyjęli, że p i ę t r o w a kruchta w kościele z T r z e m e ś n i jest t e ż w y n i k i e m późniejszej przebudowy okazałoby się, żo W a c ł a w i k dość wiernie choć nie rygorystycznie t r z y m a ł się wzoru wskazanego w umowie. P o m i n ą w s z y zwężenie prez­ biterium, j e d y n ą i s t o t n ą różnicą b y ł o b y p i ę t e r k o nad za­ k r y s t i ą w kościele w T r z e m e ś n i . Element ten mógł budow­ niczy zapożyczyć z i n n y c h wcześniej j u ż istniejących kościołów (Raciechowice, Wiśniowa, Spytkowice) z t3'm t y l k o , że pomieszczenie służące t a m jako skarbczyk tutaj wykorzystane zostało jako loża k o l a t o r s k ą . M o ż n a b y z a s t a n a w i a ć się jeszcze dlaczego jako wzór mającego się b u d o w a ć kościoła w y b r a ł a s t a r o ś c i n a Wielowieyska właśnie kościół w Zaldiczynie skoro w okolicy było więcej kościołów drewnianych i to nawet o ciekawszej architekturze. Kościół w Zakliczynie b}'ł bardziej oddalony od T r z e m e ś n i niż inne do dziś zachowane w okolicy kościoły drewniane, nie leżał w obrębie d ó b r należących do Wielowieyskich, nie wyróżniał się bogactwem swej architektury. Wydaje się, że j e d y n ą racją, k t ó r a mogła o jego wyborze z a d e c y d o w a ć b y ł fakt, że b y ł now}', g d y ż zbudowany został 6 względnie 7 l a t wcześniej niż zawarta została umowa m i ę d z y starościną a Waclawikiem. M a ł a różnica czasu zachodząca m i ę d z y datami budowy o b y d w u kościołów, niezbyt jasne m o t y w y w y b o r u kościoła w Zakliczynie jako wzoru n a s u w a j ą pytanie, k t ó r e g o przy obecnym stanie źródeł nie j e s t e ś m y w stanie r o z s t r z y g n ą ć , czy przypadkiem i kościoła w Zakliczynie również nie b u d o w a ł A n t o n i W a c ł a w i k . Gdyby tak było istotnie, sprawa powołania się w kontrakcie budowy na wcześniejszą realizację tego samego budowniczego z n a l a z ł a b y pełne uzasadnienie. Prawdopodo­ b i e ń s t w o takiego wyjaśnienia jest t y m większe, że kościół w Zakliczynie fundował miejscowy proboszcz wraz z para­ f i a n a m i a więc inwestorzy o skromnych możliwościach finansowych, t y m chętniej k o r z y s t a j ą c y z tańszego od cechowego — rzemieślnika wiejskiego. 8 P o r z u ć m y jednak przypuszczenia i d o m y s ł y . N a j w a ż ­ niejszym dla nas jest fakt, że dzięki publikowanemu t u odpisowi u m o w y i możliwości p o r ó w n a n i a d w u zachowa­ nych do dziś z a b y t k ó w mogliśmy nieco dokładniej wejrzeć w to, j a k o d b y w a ł a się budowa kościołów drewnianych wykonywana przez wiejskich cieśli i j a k i b y ł ich stosunek do wzorów wskazywanych i m przoz inwestorów. Zoba­ czyliśmy zespół, w pewnym sensie wyspecjalizowany w ro­ botach kościelnych złożony z chłopów, działających pod kierunkiem swego bardziej widać uzdolnionego i życiowo wyrobionego kolegi, w y s t ę p u j ą c e g o równocześnie w r o l i przedsiębiorcy budowlanego. Przypadek zrządził, że właśnie p o s t a ć Antoniego W a c ł a w i k a i jego działalność nieco w y ­ raźniej zarysowuje się w świetle istniejących źródeł histo­ rycznych. Podobnych „ W a c ł a w i k ó w " , k t ó r z y budowali wiejskie kościoły było więcej i przede wszystkim oni działali na wsi, ich dziełem s ą drewniane, kościoły, cerkwie i kaplice, k t ó r e do dziś s t a n o w i ą istotny element naszego wiejskiego krajobrazu, s ą przedmiotem troskliwej opieki konserwa­ torskiej i źródłem zainteresowania z a r ó w n o etnografów j a k i h i s t o r y k ó w sztuki. PRZYPISY 1 M . Kornecki, Zabytki sztuki. W praoy zbiorowej „Monografia powiatu m y ś l e n i c k i e g o " , K r a k ó w 1970, t . I I , s.295. 2 J.w.,s.299. 5 „ K a t a l o g Z a b y t k ó w Sztuki w Polsce", t . I . Woje­ wództwo krakowskie, z.9. K . K u t r z e b i a n k a : Powiat myśle­ nicki, Warszawa 1951,s.29. M . Kornecki, op. cit., s.302. 5 T a m ż e , s.300. « K . Kutrzebianka, op. cit., s.29. i „Słownik Geograficzny K r ó l e s t w a Polskiego i I n n y c h K r a j ó w Słowiańskich". Pod red. B . Chlebowskiego, War­ szawa 1892, t . X I I , s.566. W „ K a t a l o g u z a b y t k ó w powiatu m y ś l e n i c k i e g o " (s.29), jak również w pracy M . Korneckiego (op. cit., s.301) podana jest jako data budowy kościoła w Zakliczynie — r. 1773, natomiast w „Słowniku Geograficznym" ( t . X I V , s.296) czytamy, że „teraźniejszy kościół drewniany (w Zak­ liczynie R R ) z b u d o w a ł w r. 1774 proboszcz Wojciech Brandysiewicz przy pomocy parafian". 4 8 Fot. M. Kornecki — il. 1, 4; J . Kubienia — il. 2. R y s . autor. 70 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/64c4ae1396e3a4841ab704d7206e8d1e.pdf a2ee0e35e9e22b39acbdfbb9b1750a72 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4577 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4250 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.2 ; s.65-66 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text olska sztuka ludowa ROK • XXVII • 1973 • NR 2 �TRESC Roman Reinfuss Jerzy Toeplitz Irena Eukowska-Floreńska Aleksander Jackowski Chłopi — budowniczymi kościołów drewnianych O filmowej twórczości ludowej wczoraj i dziś Rzeźba w w ę g l u i jej twórcy Przegląd plastyki amatorskiej. Cz. I I I . Pomorze (Rzeźba) 67 71 81 107 Piotr G . Eogatyriew. Woprosy teorii narodnogo iskusstwa. Moskwa, 1971 121 Piotr G . Bogatyriew. Funkcje stroju ludowego w Morawskiej Słowacji '. . 121 R E C E N Z J E Maciej Ciołek Antoni Kroh K R O N I K A S U M M A R Y 123 O F A R T I C L E S ; . P E 3 I O M E 126 127 Na okładce: Kopernik (fragment), wys. 66 cm. Wyk. Tadeusz Cąkala, Sobiska, pow. Łuków. Fot. Jan Swiderska Na stronie tytułowej: Adam i E w a z Raju wygnani, wys. 44 Wyk. Bolesław Suska. Budziska, pow. Łuków. Fot. Jan Świderski cm. �NSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK • ROK XXVII . 19 7 3 • NR 2 polska sztuka ludowa W R O ZAKŁAD C Ł A W NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA OSSOLIŃSKICH, - K R A K Ó WYDAWNICTWO W - POLSKIEJ G D A N S K AKADEMII NAUK �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. naczj, Jadwiga Jarnuszkaewiczowa (z-ca red. naez.), Anna R u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jacek Olędzki, Ksawery PiwocM, Ro­ man Reinfuss (z-ca red. nacz.). Redaktor techniczny — Halina Ż e l e c h o w s k a . U k ł a d gra­ ficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Magdalena Mierowska (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Redakcja: I n s t y t u t S z t u k i Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ szawa, u l . Długa 28, tel. 31 32 71, wewn. 48. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/abe34ec08951b57fb49501862ee16325.pdf e94a293067ced243f7d625044f66a9f8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4580 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource rzeźba w węglu Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4253 Title A name given to the resource Rzeźba w węglu i jej twórcy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.2 ; s.81-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bukowska-Floreńska, Irena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Irena Bukowska-Floreńska WSPÓŁCZESNA RZEŹBA W WĘGLU I JEJ TWÓRCY W WOJEWÓDZTWIE KATOWICKIM Niniejsze opracowanie p o w s t a ł o jako w y n i k pierwszego etapu b a d a ń terenowych i archiwalnych przeprowadzonych przez a u t o r k ę w okresie od 1962 do 1971 r o k u oraz na podstawie zbiorów Muzeum w Zabrzu. Dalsze prace ba­ dawcze zmierzają do uzyskania możliwie pełnego obrazu genezy i d y n a m i k i przemian rzeźbiarstwa węglowego jako jednego z w y t w o r ó w kulturowych j a k i p o w s t a ł pod wpły­ wem procesów industrializacyjnycli na badanym terenie. P r a g n ą c zasygnalizować ciekawy w t y m zakresie p r z y k ł a d , a r t y k u ł ten nie wyczerpuje tematu w y m a g a j ą ­ cego kontynuacji szerszych b a d a ń p o r ó w n a w c z y c h na terenie poludniowo-zachodnicj Polski oraz k i l k u p a ń s t w europejskich p o s i a d a j ą c y c h stare górnictwo węglowe. Dla­ tego wymienione opracowanie ogranicza się do terenu w o j e w ó d z t w a katowickiego, omawiając dokładniej rzeź­ biarstwo po 1945 г., a jedynie w niewielkim stopniu zwra­ cając u w a g ę na okres X I X i p o c z ą t e k X X wieku Hisłoria rzeźbiarsłwa w_węglu Geneza rzeźby w węglu wiąże się z rozwojem kopal­ nictwa węgla kamiennego, k t ó r e na terenie współczesnego rejonu Górnośląskiego Okręgu P r z e m y s ł o w e g o powstało w 2 poł. X V I I I wieku, a w R y b n i c k i m Okręgu W ę g l o w y m pod koniec X I X i na p o c z ą t k u X X w . ' Obecny stan b a d a ń nie pozwala jeszcze na ścisłe usta­ lenie p o c z ą t k ó w tej t w ó r c z o ś c i . Z całą jednak pewnością m o ż n a powiedzieć, że w y s t ę p o w a ł a ona w Polsce już w 2 poł. X I X w., a w zachodniej Europie, gdzie p r z e m y s ł węglowy p o w s t a ł znacznie wcześniej, już w p o c z ą t k a c h tego stu­ lecia. Jak w y n i k a ze szczupłych dość m a t e r i a ł ó w archiwal­ nych i eksponatowych, d o t y c z ą c y c h tego okresu, a t a k ż e z w y w i a d ó w przeprowadzonych wśród starych górników i rzeźbiarzy, pierwsze wyroby z węgla pojawiają się po­ wszechniej w warunkach czasowej izolacji licznycli grup górników uczestniczących w strajkach okupacyjnych w ko­ palniach węgla kamiennego. W 2 poł. X I X wieku b y ł y to już dość częste wydarzenia w życiu śląskiego górnika. P r z y c z y n i a ł y się do tego j a k wiadomo, wielogodzinny dzień pracy, złe jej warunki, niskie wynagrodzenia i bez­ robocie. Jak w y n i k a z literatury historycznej, pierwszy w iększy strajk powszechny m i a ł miejsce w Katowicach i Zabrzu w 1879 г., zaś rzeźbiarstwo węglowe istniało już wcześniej. Można więc u w a ż a ć , że strajki przyczyniły się do upowszechnienia rzeźby w węglu, nie b y ł y jednak po­ wodem jej powstania. 2 3 r 4 W czasie s t r a j k ó w , g ó r n i k o m s i e d z ą c y m w chodnikach kopalniany cli, godziny i d n i dłużyły się. Ten i ów p r ó b o w a ł c z y m ś się zająć. Wspominano więc wydarzenia, opowiadano baśnie i legendy, „ d ł u b a n o " w węglu przy pomocy scyzo­ r y k ó w czy też innych posiadanych przy sobie ostrych narzędzi. P o c z ą t k o w o robiono g ł a d k o szlifowane kostki węglowe lub m a ł e płaskie tarczki, w rodzaju wisiorków ozdobionycłi płaskorzeźbą p r z e d s t a w i a j ą c ą k w i a t róży, monogram, k r z y ż y k , m ł o t k i górnicze ( i l . 1). Przekazywano je bliskim „ n a p o w i e r z c h n i ę " w d o w ó d wdzięczności za prze­ syłane „ n a d ó ł " jedzenie i jako znak, że wykonawcy cie­ szą się dobrym zdrowiem i m y ś l ą o rodzinie. K o b i e t y nosiły te ozdoby zawieszone na ł a ń c u s z k u na szyi. R z e ź b y i płaskorzeźby w węglu z okresu p r z e ł o m u X I X / X X w. znane są ze zbiorów muzealnych ( i l . 3). B r a k jednak ściślejszych danych d o t y c z ą c y c h ich w y k o n a w c ó w i terenu pochodzenia. Na wspomnianycli kostkach węglowych r y t o czasem d a t ę strajku, emblematy górnicze, monogram uczestnika strajku czy też różne napisy, elementy dekoracyjne. N p . Jerzy Socowa z Bielszowic (ur. w 1906 r.) tak wspomina swoje wyroby z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o : jo m a ł o rzyźbił, wienoej malowoł, ale, żech b y ł r ę b a c z e m na kopalni Walenty Wawel, toch se zawsze w y b r o ł te nojlepsze k o ń s k i wągio do roboty. Wymyśliłech se wzór i to żech go zawdy robił, a p o t y m to się sprzedało. Nojwięcej t o b y ł t a k i pomnik z p ł y t , a na wirchu orzeł polski. Jak w 1936 roku b y ł wielgi strajk na „ F r a n c i s z k u " , to na t y m dole t y ż robiłech takie pomniki. Siedzieli m y t a m w takiej wielkiej kumorze węglowej, na legarach z desek, powietrza b y ł o dość, a mnie się cniło, to dołech mojej żonce k a r t k a do t o r b y co m i jedzynio posy wała, coby m i t y ż posłała d ł u t k a i szmyrgle.s I ona m i posłała, i robiłech z węglo takie p o m n i k i : pod­ stawka wybłyszczona, j a k to m a j ą te pomniki na cmentorzu, na t y m wiyrchu drugo kostka i wypisane t a m było — strajk okupacyjny Walenty Wawel 1936 rok — a na i n ­ nych ściankach b y ł y w y r y t e ludzie przy robocie..." 6 Socowa w y k o n a ł jedenaście takich „ p o m n i k ó w " na zamówienie s t r a j k u j ą c y c h z n i m wspólnie kolegów. K i e d y zamierzał zrobić ostatni dla siebie, strajk się skończył. Jak w i d a ć z powyższego opisu, p r z y w i ą z y w a n o w a g ę do takich p a m i ą t e k , niestety wymieniony informator dziś na p r ó ż n o poszukuje wśród znajomych rodzin górniczych choć jednej takiej kostki, k t ó r ą w y k o n a ł w czasie strajku. P r z e t r w a ł a t y l k o p a m i ę ć o nich. N i e k t ó r z y zdolniejsi górnicy, po zakończeniu strajku rzeźbili nadal. Widziało się potem te rzeczy j a k daro­ w y w a l i jako prezenty, a nawet sprzedowali na zorobek, a znani b y l i we wsi co p o r a d z ą r z y ź b i ć . . . " Oczywiście asortyment w y r o b ó w stopniowo się powiększał. B o d ź c e m b y ł sentyment do kopalni „ k t ó r a używiła rodzina". N i e m a ł ą też rolę pełnił bodziec ekonomiczny, chęć zyskania zarobku ze sprzedaży w y r o b ó w . Świadczyć o t y m może m . i n . fakt, że na okres m i ę d z y w o j e n n y przypada nasilenie produkcji galanterii w węglu, j a k wymienione już kostki węglowe u ż y w a n e jako przyciski na biurko, popielniczki, k a ł a m a r z e . N a ś l a d o w a ł y one w pewnym stopniu fabryczne w y r o b y ze szkła, porcelany czy drewna. W y k o n y w a l i je p r z e w a ż n i e bezrobotni górnicy w celach zarobkowych. Posiadali oni nie tyle zdolności artystyczne, co techniczne umiejętności, pozwalające i m p r o d u k o w a ć w większej ilości wymienione przedmioty. 7 8 Nabywcami b y l i u r z ę d n i c y kopalni (np. sztygar, dy­ rektor, inżynier), j a k również i n n i ludzie, k t ó r z y nabywali owe wyroby na okolicznościowe prezenty. W n i e k t ó r y c h rodzinach górniczych b y ł o w zwyczaju, że oprócz upomin­ k ó w o charakterze praktycznym, ofiarowywanych młodej parze przez rodzinę, obcy darowywali g a l a n t e r i ę z węgla. I dziś zresztą panuje zwyczaj dawania tego rodzaju prezen­ t ó w z okazji jubileuszy rodzinnych (urodziny, rocznice). U p o m i n k i te w y k o n u j ą na specjalne zamówienie rzeźbiarze, k t ó r z y sami też często b y w a j ą ofiarodawcami. Jeden z nich 81 �czas zanotowanych przejawów, nie datowany, bez indy­ widualnego p i ę t n a — to p o s ą g Św. Barbary wykonany w węglu, a zachowany w kopalni „ C z e l a d ź . . . " Czy rzeczy­ wiście jest to jedyny p r z y k ł a d , trudno na razie powiedzieć, gdyż penetrowanie podziemi kopalni węgla kamiennego nie jest s p r a w ą p r o s t ą dla badacza. Węglowo posągi świętej Barbary wymienione w cyto­ wanej" pracy, w y s t ę p o w a ł y jednak na opisywanym terenie już na p o c z ą t k u X X w. (jakkolwiek, w trakcie dotych­ czasowych b a d a ń nie natrafiono na okazy zachowane z tego okresu). W y s t ę p o w a ł y one również w okresie między­ wojennym, w latach 4 0 - y c h i spotyka się je obecnie. P r z y k ł a d e m może być do dziś utrzymana tradycja ofiarowy­ wania „węglowych figurek" św. Barbary górnikom i d ą c y m na e m e r y t u r ę ; dla górnika odchodzącego na e m e r y t u r ę z a m a w i a j ą u Kr-zuka koledzy rzeźbę, św. Barbary, b ą d ź wozaka, ratownika czy górnika, k t ó r o b y w a j ą p ł a t n e lub nie, gdy ten dla kogo ma b y ć rzeźba jest bliskim kolegą rzeźbiarza..." Z okresu międzywojennego znano są też d ł u b a n e w bryle węgla groty, w k t ó r y c h umieszczano d r e w n i a n ą lub k u p o w a n ą gipsową figurkę św. B a r b a r y . B y ć może pierwotnie węgiel stosowano nawiązując do otoczenia, w k t ó r y m przebywa górnik — t y l k o jako tło dla jego legendarnej patronki. Znane jednak późniejsze rzeźby w węglu o tej tematyce, m o g ą w s k a z y w a ć , że n a s t ą p i ł t u odwrotny proces niż w rzeźbie drewnianej, k t ó r a później często z a s t ę p o w a n a b y ł a masowo p r o d u k o w a n ą figurą gipsową. W w y p a d k u sakralnej rzeźby w węglu, droga z d a w a ł a się przebiegać w przeciwnym kierunku, bo uży­ wając węgiel pierwotnie nieśmiało do w y r o b ó w o k s z t a ł t a c h prostych, w m i a r ę rozwoju umiejętności technicznych 11 12 15 14 1 И. 1. Wisiorek, węgiel. W y k . Eugeniusz B ą k , Szopienice, 1969 г. I I . 2. Chwała górnikom, W y k . 1969 r. Józef Włóczka, Sośnica, ролу. Gliwice. opowiadając o p o c z ą t k a c h swej twÓ7-czośei podaje m . i n . : jak m ó j brat ożenił się z c ó r k ą sztygara (było to w 1926 r.) d o s t a ł też życzenia i prezenty z kopalni, w k t ó r e j pracował. N a t y m weselu b y ł zawiadowca kopalni, k t ó r y przyniósł na prezent k o s t k ę węgla pięknie szlifowaną, a na każdej ściance b y ł napis — nazwa jakiejś śląskiej kopalni, k i l o f i pyrlik..."' Galanteria tego t y p u m i a ł a też często stanowić pa­ m i ą t k ę z miejsca pracy obdarowanego, lub członka jego rodziny. Feliks Lazar wspomina j e d n ą ze swoich togo t y p u prac, wykonanych na specjalne zamówienie dla lekarza z L i p i n Ś l ą s k i c h . Był to obelisk z b r y ł y węgla, w k t ó r e j na niewielkiej płaszczyźnie wyszlifowanej do p o ł y s k u , wyryte zostały emblematy górnicze i napis: imię i nazwisko nie żyjącego już wówczas ojca tego lekarza, k t ó r y p r a c o w a ł kiedyś w kopalni. N a życzenie zamawiającego z tej właśnie kopalni ( „ Ś l ą s k - M a t y l d a " ) musiał pochodzić węgiel u ż y t y do wykonania obelisku. Miał on teraz symbolizować p r a c ę ojca i s t a n o w i ć jej p a m i ą t k ę i „ p r z y p o m n i e n i e dla rodziny". 10 O ile tradycyjna rzeźba ludowa, w drewnie związana, była. jeszcze w 1 poł. X X w. niemal wyłącznie z t e m a t y k ą s a k r a l n ą , o tyle rzeźba w węglu, k t ó r a powstała, jak wynika z dotychczasowej o niej wiedzy, w odmiennych warunkach społeczno-kulturowych, w y p ł y w a ł a z odmiennych potrzeb i pełniła od p o c z ą t k u inną funkcję w kulturze środowiska górniczego. Nie znaczy to jednak by nie n a w i ą z y w a ł a w swej tematyce do tradycji kulturowych. P r z y k ł a d e m t e m a t y k i sakralnej może t u b y ć c h o ć b y drobny element dekoracyjny jak krzyż na X I X i XX-wiecznych wisiorkacłi, a t a k ż e spotykane do dziś i wymieniane w literaturze etno­ graficznej przez innych, rzeźby świętej Barbary. B y ł y to, j a k podaje Maria Żywirska, jedyne ówczesne wolno stojące rzeźby figuralne w węglu. Ponadto Jodyny z dotych- 82 r y t w węglu, 31X22 cm. �т �p l a s t y k ó w a m a t o r ó w w Katowicach w 1946 r. pojawiły się rzeźby w węglu, к B y l i też tacy, k t ó r z y m a j ą c t r u d n o ś c i w wykonaniu swych pierwszych rzeźb w węglu — robili je w drewnie, powlekając rozpuszczonym klejem stolarskim i o b s y p u j ą c drobniutkim m i a ł e m węglowym, b y n a d a ć jej pozór rzeźby wykonanej w w ę g l u . 17 Ożywienie r z e ź b i a r s t w a w węglu przypada na okres po 1946 г., a jego ponowny rozkwit na czas dzisiejszy, co wynika z w a r u n k ó w sprzyjających dla rozwoju wszelkiej amatorskiej twórczości plastycznej, otaczanej s t a r a n n ą opieką. Twórczość ostatniego okresu charakteryzuje sze­ r o k i wachlarz tematyczny i techniczny prac. Wykonuje się więc w zależności od chęci i u p o d o b a ń t w ó r c y (czy też odbiorcy) z a r ó w n o różnego rodzaju g a l a n t e r i ę węglową j a k i rzeźbę p e ł n ą oraz płaskorzeźbę, głównie o tematyce świeckiej, odzwierciedlającej życie codzienne, p r a c ę i od­ poczynek, historię i współczesność, ilustracje legend i wy­ d a r z e ń z w i ą z a n y c h przede wszystkim z g ó r n i c t w e m węglo­ w y m i regionem. Dlatego w omówieniu dalszych zagadnień, główny nacisk zostanie położony na współczesną twórczość p l a s t y c z n ą z tego zakresu, t y m bardziej, że mimo dominu­ jącej nowej t e m a t y k i oraz podniesienia poziomu artystycz­ nego prac, nawiązuje ona do miejscowych tradycji k u l t u ­ rowych. Współcześnie działający rzeźbiarze i ich prace Teren I I . 5. Głowa górnika, węgiel, wys. 15 em. W y k . 1965 Feliks Lazar, L i p i n y Śląskie. r. zaczęto w y k o r z y s t y w a ć bogatsze możliwości rzeźbiarskie tego tworzywa. B r a k polichromii znanej z tradycyjnych śląskich rzeźb drewnianych, nie sprzyjał p o c z ą t k o w o pozyskiwaniu odbiorcy. Ponadto w a r u n k i ekonomiczne samego t w ó r c y nie pozwalały na to, by poświęcał więcej czasu na wykonanie jednej pracy, k t ó r e j zbyt nie b y ł b y ł a t w y ; rzeźba taka m u s i a ł a b y b y ć znacznie droższa od drobnych w y r o b ó w p a m i ą t k a r s k i c h , traktowanych zwłasz­ cza w okresie lat 1910—1938, przez bezrobotnych górników, jako jedno ze źródeł utrzymania. Pomostem ł ą c z ą c y m rzeźbę s a k r a l n ą z g a l a n t e r i ą są k r z y ż e s t o j ą c e zwane też czasem „ p a s y j k a m i " , znajdu­ j ą c e się do dziś w n i e k t ó r y c h kościołach czy w posiadaniu osób p r y w a t n y c h . Zaliczyć t u m o ż n a również, ołtarz z b r y ł węglowych, wykonany w 1932 r o k u przez ( + ) Karola Drewnioka z Zabrza (ur. w 1897 г.). Ołtarz ten znajduje się w krypcie pod g ł ó w n y m o ł t a r z e m kościoła św. Józefa w Zabrzu przy ulicy Roosevelta (kościół został zbudowany w 1. 1931/32). Został on ufundowany przez górników ko­ palni „ M a k o s z o w y " , a wykonano go ręcznie z węgla uzy­ skanego w tejże kopalni, gdzie od razu na miejscu wydo­ bycia węgla, t w ó r c a p o d d a ł wstępnej obróbce fragmenty swego przyszłego dzieła. Nie wdając się na t y m miejscu w szczegółowy opis konstrukcji, w analizę formalną i arty­ s t y c z n ą , warto stwierdzić, że ołtarz ten został wykonany podobnymi technikami j a k wspomniane j u ż wyżej proste kostki węglowe. 15 Okres okupacji nie sprzyjał tak bujnemu rozwojowi twórczości w tej dziedzinie, jakkolwiek spotyka się w y r o b y z t y c h l a t lub informacje o nich, a dowodem, że zaintere­ sowanie r z e ź b i a r s t w e m w węglu nie uległo c a ł k o w i t e m u przerwaniu, m o ż e b y ć fakt, że już na pierwszej wystawie 84 Najliczniejsza grupa współczesnych rzeźbiarzy w węglu skupia się w rejonie takich miejscowości j a k : R y d u ł t o w y , pow. R y b n i k , Szopienice i Nikiszowiec — dzielnice Katowic, Katowice i B y t o m . W innych miastach znajduje się po jednym lub k i l k u znanych bardziej, indywidualnych twór­ ców. W rejestrze m u z e ó w śląskich w y s t ę p u j ą n a s t ę p u j ą c e miejscowości, w k t ó r y c h rzeźbi się w węglu: Będzin, Bielszowice, Bobrek, B y t o m , Chorzów, Chwałowice, Czeladź, Czarny Las, Gliwice, Grodziec, D ę b i e ń s k o , Katowice, L i p i n y Śląskie, Łagiewniki, Michałkowice, Mysłowice, N i k i ­ szowiec, P s z ó w , R a d z i o n k ó w , R u d a Śląska, R o g o ź n a , R y d u ł t o w y , Sośnica, Szopienice, Szombierki, Świętochło­ wice, Tarnowskie Góry, W o d z i s ł a w Śląski i inne. O b e j m u j ą one c e n t r a l n ą część GOP-u i R O W - u . S k ł a d społeczny T w ó r c y z wymienionych miejscowości r e p r e z e n t u j ą głównie środowisko robotnicze. Są to p r z e w a ż n i e górnicy lub ślusarze, rzadziej i n n i pracownicy kopalni węgla ka­ miennego czy h u t y , p r a c u j ą c y lub emeryci. W y j ą t e k sta­ n o w i ą : jeden nauczyciel i jeden u r z ę d n i k — zresztą też pośrednio swą p r a c ą związani z kopalnictwem. Są oni na ogół pochodzenia miejscowego. Można jednak m i ę d z y n i m i s p o t k a ć k i l k u p r z y b y ł y c h z innych regionów Polski (np. Rzeszowskiego, Kieleckiego, powiatu N o w y Targ, r e p a t r i a n t ó w z ZSRR), k t ó r z y przez p r a c ę w górnictwie i k o n t a k t z miejscowymi t w ó r c a m i , zaczęli rzeźbić w węglu. Rozpiętość wieku t w ó r c ó w sięga od 21 do 80 lat, s t a ż t w ó r c z y od paru miesięcy (początkujący) do 45 lat. W y ­ kształcenie na ogół nie przekracza poziomu szkoły pod­ stawowej, za w y j ą t k i e m k i l k u p r z y p a d k ó w u k o ń c z e n i a szkoły średniej technicznej lub ogólnokształcącej. R z e ź b i ą przeważnie mężczyźni. Pierwsze i d o t ą d jedyne trzy ko­ biety rzeźbiące w węglu, pojawiają się dopiero w 2 poł. X X w. Zdobycie umiejętności, wzorce Jak w y n i k a z historii r z e ź b i a r s t w a węglowego, począ­ wszy od najdawniejszych lat jego istnienia, twórczość t a �85 �b y ł a d o m e n ą środowiska robotniczego związanego z gór­ nictwem. Poszczególni t w ó r c y uczyli się tej „ s z t u k i " jeden od drugiego l u b przez oglądanie samych w y r o b ó w , k t ó r o zawsze cieszyły się uznaniem kolegów, znajomych, rodziny czy dozoru kopalnianego, p o b u d z a j ą c innych do wyko­ nania podobnych. Analogicznie wygląda, to i dziś, z t y m , że duże ułatwienie techniczne stanowi działalność plastycz­ nych kółek zainteresowali przy z a k ł a d o w y c h domach k u l t u r y , ognisk plastycznych, rozwijających, wiedzę ama­ t o r ó w o przedmiocie ich zainteresowali. Trudno ustalić granicę wieku w j a k i m twórcy przeja­ wiają, zainteresowanie rzeźbą w węglu. Jest to rzecz bardzo indywidualna, gdyż w tradycji ( X I X i 1 poł. X X w.) zdol­ niejsi już nieraz w bardzo m ł o d y m wieku próbowali rzeźbić. Jak wspomina K a r o l Drewniok (nr. w 1897 r. w Zabrzu) ~rzeźbić n a u c z y ł się m a j ą c 15 lat. W jogo przypadku b y ł o to co prawda zainteresowanie pośrednie (pierwotnie pra­ cował u miejscowego stolarza,, k t ó r y rzeźbił w drewnie) lecz u i n n y c h mogła to b y ć chęć n a ś l a d o w a n i a wc wszystkim starych górników, pod k t ó r y c h opieką już \i 14-ym roku życia rozpoczynali p r a c ę w kopalni. Jednocześnie inni dopiero na „ s t a r e l a t a " odkrywali w sobie pasję twórczą, podobnie zresztą, j a k się to i dziś dzieje z malarstwem i rzeźbą. „ . . . Chęć rzeźbienia to była zawsze u n i e k t ó r y c h t y l k o jedeTi b y ł na wsi — to miał drzewo do tego, a drugi, b y ł górnikiem i miał węgiel, ino czasu nie zawsze s t a ł o . . . " Wo wszystkich okresach rozwoju rzeźby w węglu, praco jednych b y ł y wzorem lub p o d n i e t ą t w ó r c z ą dla innych. Mimo iż n i e k t ó r z y zazdrośnic strzegli jak jakiej t a j e m n i c y . . . " sposobu rzeźbienia, to p o c z ą t k u j ą c y zawsze rozpytywali o t e c h n i k ę pracy tych, k t ó r z y j u ż j ą opanowali. K a ż d y jednak sam m u s i a ł w k o ń c u dojść do 1 8 86 ostatecznej sprawności technicznej, przez zdobycie w ł a s n y c h metod pracy. Tradycja i ocena społeczna Trudno dziś prześledzić ocenę społeczną t y c h prac w X I X w. Dokumentacji jest niewiele, ustne przekazy sięgają p r z e ł o m u X I X / X X w. najdalej. Jedno jest jednak pewne, żo już w 2 poł. ubiegłego wieku, galanteria węglowa, w t y m głównie b i ż u t e r i a (wisiorki), a sporadycznie t e ż w y s t ę p u j ą c a rzeźba, była twórczością p o p u l a r n ą w środo­ wisku g ó r n i c z y m i cieszyła się uznaniem tyleż najbliższego otoczenia — rodziny i znajomych, ile dozoru kopalnianego, dla k t ó r e g o zawsze formą reklamy było posiadanie, szczegól­ nie w urzędzie kopalnianym, jakiegokolwiek wyrobu z węgla, pochodzącego z tej właśnie kopalni. Ośrodkiem tego rzeź­ biarstwa b y ł y jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m Zabrze, Ruda Śląska, B y t o m . Jan Liszka (ur. w 1927 r.) z Zabrza, w s p o m i n a j ą c biżuterię węglową, k t ó r ą widział jeszcze w użyciu pod koniec okresu międzywojennego, m ó w i : kobiety chętnie nosiły w y r o b y z węgla, to sobie t a k szanowały j a k bursztyny. To b y ł y głównie k r z y ż y k i . A k t o miał t a k i k r z y ż y k — to już było coś. Nosiło się to na srebrnym albo z ł o t y m łań­ cuszku i t y l k o w niedziela, na wierzch na s u k n i a . . . " ' Dodaje t a k ż e , żo przede wszystkim musieli je mieć wszyscy krewni r z e ź b i a r z a - g ó i n i k a , i n n i kupowali sobie. O uznaniu j a k i m cieszyli się wówczas w Zabrzu dość liczni jeszcze rzeźbiarze w węglu wspomina: kiedyś j a k k t o ś rzyźbił w węglu, to b y ł u w a ż a n y za wielkiego a r t y s t ę . . . " " Toteż do dziś wspomina się najlepszych ze znanych jeszcze na p o c z ą t k u X X w. twórców, j a k Karola, D y g ę ( + ), z Zabrza, 1 2 �I I . 9. Ciskacz, węgiel, 3 3 x 5 0 cm. W y k . 1968 r. H e n r y k W o l n y , R a d z i o n k ó w . I I . 10. Sztygar, węgiel, wys. 27 cm W y k . 1969 r. Józef Warzecha, Tarnowskie Góry. I I . 11. Rodzina, węgiel, wys. 26 cm. W y k . 1960 r. Jan Liszka, Zabrze. wymienionego już Karola Drewnioka ( + ), a t a k ż e działa­ jącego do dziś, Józefa Włóczkę. Ten Włóczka, to był ten jedyny, lepszego od niego już nio było co poradził kiety r o b i ć . . . on to robił jeszcze po I I - e j wojnie światowej, ale dla starszycłi co się na t y m z n a l i . . . " W a r t o t u wspomnieć o rodzinnycłi tradycjach rzeź­ biarskich, na k t ó r o napotkano w ostatnich penetracjach terenowych. Jak się okazuje, zamiłowania do sztuki rzeź­ bienia c h ę t n i e przejmował syn po ojcu, brat od brata, bratanek po w u j u i t p . , tak j a k też do niedawna jeszcze dziedziczny był niemal z a w ó d górnika. Jednym z przy­ kładów może b y ć J ó z e f Kaczmarek, ślusarz kopalniany (ur. w 1919 r.) z Czeladzi, k t ó r y po swoim w u j u przejął zamiłowania, i umiejętności rzeźbienia w węglu. Rodzina K a c z m a r z y k ó w z Giszowca (Katowice) również od lat słynęła we wsi z dobrych rzeźbiarzy w węglu — braci. Konkurencja p a n u j ą c a między n i m i (pocz. X X w.) dopro­ wadziła nawet do wieloletniej waśni rodzinnej, k t ó r ą do dziś p a m i ę t a młodsze pokolenie. Wymieniony już Jan Liszka, z Zabrza, k t ó r y sam podziwiał jako dziecko wujka rzeźbiącego w węglu, 22 cieszy się dziś, żo jego młodszy syn objawia również zainteresowania rzeźbą, robiąc już samo­ dzielne prace, a starszy — propaguje twórczość ojca w od­ ległym Raciborzu u w a ż a j ą c go za doskonałego w y k o n a w c ę zarówno rzeźby pełnej jak i p a m i ą t k a r s t w a galanteryjnego. do amatorskich pracowni przy domach k u l t u r y czy na zajęcia stałe w ogniskach plastycznych. Zdarza się też, że starszy wiekiem g ó r n i k - r z e ź b i a r z z i n i c j a t y w y własnej czy też dyrekcji kopalni szkoli m ł o d y c h g ó r n i k ó w . Najbardziej jednak powszechnym ź r ó d ł e m inspiracji zdolnych jednostek, jest przypadkowo widziana r z e ź b a , płaskorzeźba lub galanteria węglowa w domu kolegi, krew­ nego, w witrynie sklepowej (np. — p a m i ą t k a r s k i sklep p r y w a t n y w Zabrzu), na wystawach w domu k u l t u r y , a od k i l k u lat również w miejscowych muzeach. W t a k i c h okolicznościach t w ó r c a od p o c z ą t k u sam rozwija u m i e j ę t ­ ność rzeźbienia. Dość ciekawym tego p r z y k ł a d e m jest Józef Bednorz (ur. w 1933 г.), górnik „ z w e r b u n k u " , po­ chodzący ze wsi w pow. N o w y Targ, k t ó r y k i e d y ś p r ó b o w a ł rzeźby w drewnie i zarzucił ją. Po osiedleniu się na Śląsku (ok. 1954 r.) w Grodźcu, pow. B ę d z i n , kiedyś z n u d ó w zaczął obciosywać siekierą bryłę węgla. Zobaczył wówczas ze zdziwieniem, że daje się on względnie r ó w n o s k r a w a ć i m o ż n a go dowolnie k s z t a ł t o w a ć . Od tego czasu zaczął rzeźbić w węglu. Stosuje on jednak w swej pracy zupełnie odmienne metody i techniki niż i n n i znani t w ó r c y (por.: omówienie technik). Mimo wszystko młodzi chłopcy, zdaniem starych twórców, w y k a z u j ą mniejsze zainteresowanie t y m rodzajem twórczości. Wydaje i m się ta praca zbyt trudna i ż m u d n a " . P o c i ą g a ich ona raczej w wieku późniejszym, gdy sami s t a j ą się pracownikami kopalni. Toteż n a j m ł o d s i rzeź­ biarze liczą dziś na ogół 20—30 lat. W y j ą t e k stanowi młodzież o zainteresowaniach plastycznych uczęszczająca W ś r ó d licznych rzeźbiarzy w węglu rejonu GOP-u i R O W - u jest wielu, k t ó r z y w swej twórczości stworzyli własny indywidualny s t y l . Polega on na sposobie przed­ stawienia tematu, przez co należy w t y m w y p a d k u ro­ zumieć t a k ż e ogólną formę rozwiązania b r y ł y i t e c h n i k ę w y k o ń c z e n i a rzeźby, n a d a j ą c ą jej ostateczny w y g l ą d . N i e k t ó r e style rzeźbienia znalazły c h ę t n y c h n a ś l a d o w c ó w , 21 24 Indywidualizacja stylu, sylwetki n i e k t ó r y c h t w ó r c ó w 87 �П. 12. Górnik, węgiel, wys. 21 cm. W y k . 1968 r. Alfred P i ą t e k , R y d u ł t o w y , pow. R y b n i k . I I . 13. Alarm, węgiel, wys. 22 cm. W y k . 1965 r. Jan Liszka, Zabrze. I I . 14. Wozak, węgiel, 2 6 x 1 1 cm. W y k . 1961 r. Jan Liszka. niemniej dzięki o k r e ś l o n y m cechom charakterystycznym m o ż n a na ogół bez t r u d u zorientować się z czyjego war­ sztatu dana rzeźba wyszła. P e w n ą unifikację formy daje się t y l k o z a u w a ż y ć w wyrobach o charakterze p a m i ą t k a r s k i m , w k t ó r y c h od lat przyjął się zwyczaj wykonywania określonych form j a k : popielniczka, kostka, p r z y c i s k - w ó z e k , puchar, wazon, obelisk, w ujednoliconej technice polegającej na wyko­ naniu przedmiotu w formie zgeometryzowanej b r y ł y (płyty, p r o s t o p a d ł o ś c i a n u , walca), o całkowicie gładkiej, jedno­ litej powierzchni zdobionej p ł y t k i m r y t e m w g ł ę b n y m w postaci stylizowanego ornamentu roślinnego lub geome­ trycznego, schematycznego rysunku, napisu czy emblematu. Najstarsi wiekiem i s t a ż e m t w ó r c z y m wśród współ­ czesnych rzeźbiarzy w węglu, j a k J ó z e f W ł ó c z k a z Sośnicy (ur. w 1896 r.) i E r y k Śledziona z B y t o m i a (ur. w 1901 г.), n a w i ą z u j ą w swych pracach t e m a t y k ą i t e c h n i k ą wykonania do t r a d y c j i X I X - w i e c z n y c h w y r o b ó w , do galanterii biu­ rowej, biżuterii i t p . Przedmiotowa forma u ż y t k o w a w y n i k a j ą c a z z a m ó ­ wienia społecznego b y ł a j e d n y m z c z y n n i k ó w n a r z u c a j ą ­ cych t u sposób wykonania. Podobnie rzecz się m i a ł a z i n ­ n y m i wyrobami, п р . o charakterze k u l t o w y m (ołtarz, k r z y ż e , lichtarze). Jak się wydaje b y ł to ogólnie p a n u j ą c y s t y l tego t y p u twórczości na przełomie X I X / X X w., a t a k ż o później. Bardziej uzdolnieni i pracowici t w ó r c y b y l i wy­ różniani przez społeczność spośród innych, nie tyło z racji o d m i e n n o ś c i s t y l u ich tworzenia, lecz precyzji wykonania. Tak też wspomina się jeszcze dziś dawne w y r o b y jubilerskie J ó z e f a Włóczki, m i m o iż w zasadzie w y k o n y w a ł on to samo co i n n i . R z e ź b i a r z y w p e ł n y m tego słowa znaczeniu b y ł o w t y m 88 czasie niewielu, nazwiska ich są często nie znane, dlatego trudno dziś wyłonić indywidualności twórczo z tego okresu. J ó z e f W ł ó c z k a , popularny w swym środowisku do dziś emerytowany górnik, ogranicza się jednak do szkolenia m ł o d s z y c h kolegów, nie ma bowiem już odbiorców na jego w y r o b y jubilerskie, do k t ó r y c h t r u d n o zresztą b y ł o b y m u obecnie u z y s k a ć odpowiedni m a t e r i a ł . B y ł to bowiem rzadko spotykany gatunek węgla — gagat — niegdyś w nie­ wielkich ilościach w y s t ę p u j ą c y w kopalni „ M a k o s z o w y " w Zabrzu, w kopalni „ S o ś n i c a " w Sośnicy, pow. Gliwice i innych. J e d n ą z ostatnich prac J ózefa Włóczki, wykonanych pod w p ł y w e m nowych technik stosowanych przez młod­ szych t w ó r c ó w w y r a b i a j ą c y c h galanterię węglową, jest r y t w węglu na bryło wyszlifowanej na k s z t a ł t obelisku o nie­ regularnych k s z t a ł t a c h pionowego p r o s t o p a d ł o ś c i a n u , pod t y t u ł e m Chwalą górnikom ( i l . 2), p r z e d s t a w i a j ą c y stylizo­ wany rysunek górników przy pracy. Indywidualizacja stylów zaczęła się w y t w a r z a ć — jak m o ż n a wnosić z zebranego d o t ą d m a t e r i a ł u — w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , kiedy zaczęły się pojawiać nieliczne jeszcze wówczas rzeźby pełne i płaskorzeźby. W pełni zaś w y s t ą p i ł a po 1946 r „ kiedy owa rzeźba p e ł n a i płaskorzeźba rozwinęła się masowo wśród przedstawicieli nowego poko­ lenia, k t ó r z y w przeciwieństwie do swych p o p r z e d n i k ó w , zaczynali twórczość od malarstwa i rysunku amotorskiego, co i m zapewne dało zarówno pewne przygotowanie w za­ kresie bardziej złożonych kompozycji, jak i obrazowego przedstawiania realistycznych treści. Nadanie i m rzeźbiar­ skiej formy było dalszym etapem znalezienia w ł a s n y c h metod technicznych o b r ó b k i m a t e r i a ł u , zdolności i możli­ wości wypracowania własnego stylu, z k t ó r e g o zresztą nie wszyscy zdają sobie s p r a w ę choć p o t r a f i ą odróżnić prace innycłi twórców. Dość t y p o w y m p r z y k ł a d e m tej drogi jest twórczość Feliksa Lazara. TJr. w 1902 r. w Koszutce (Katowice) zamieszkały w Lipinach Śląskich (Świętochłowice), twórczość swą zaczął około 1926 r. od o b r ó b k i prostych kostek węglo­ wych, sześcianów i wielościanów, ociosywanych i szlifowanyeh, m a j ą c y c h zastosowanie zgodnie z p a n u j ą c ą wówczas m o d ą , jako przyciski na biurko. O t y m okresio swych p r ó b , 18 �k t ó r y c h sam jeszcze nie nazywa rzeźbieniem, m ó w i : ,,... prze­ szedłem na t y c h kostkach całą szkołę, widziałem j a k ten m a t e r i a ł się zachowuje, j a k go trzeba o b r a b i a ć i t a k do wszystkich techniczny cli c h w y t ó w doszedłem s a m . . . " Później w y k o n y w a ł wzorem swych p o p r z e d n i k ó w popiel­ niczki i k a ł a m a r z e , aż wreszcie po 1946 г., pod w p ł y w e m kolejnych wystaw i k o n k u r s ó w organizowanych przez różne instytucje dla a m a t o r ó w , zaczął p r ó b o w a ć swych sił w drob­ nej rzeźbie i płaskorzeźbie. W i ą z a ł a się ona z t e m a t y k ą górniczą l u b historyczną. W latach 1963—19G6 rzeźbił też f i g u r k i zwierząt — kopie w y r o b ó w ceramicznych, mo­ t y w u j ą c podjęcie tego pomijanego w tradycji tematu, chęcią pokazania że z węgla m o ż n a robić wszystko...". Technika wykonania i w y k a ń c z a n i a prac przebiegała t u wedle wcześniej ustalonego sposobu, polegającego na w y szlifowaniu powierzchni i doprowadzeniu jej do idealnej niemal gładkości. Z czasem, p o r ó w n u j ą c prace z r z e ź b a m i innych t w ó r c ó w , na kolejnych wystawach czy konkur­ sach, s p r ó b o w a ł zmiany techniki, w y k o r z y s t u j ą c bogatszo środki rzeźbiarskie, p o d e j m u j ą c przy t y m coraz to nowo tematy z pracy i życia górników, rzeźbiąc więc kompozycje przede wszystkim figuralne j a k : Nasze złoto ( i l . 8), Ze­ psuty wentylator, Tatusiowi w Dniu Górnika, Ludzie i hałda, Głowa Górnika ( i l . 5) i i n . Przedstawione w nich postacie są k r ę p e , k a r ł o w a t e , o k r ó t k i c h t u ł o w i a c h i k o ń c z y n a c h , niewy ważone w proporcjach, wszystkie m a j ą podobne szerokokościsto twarze, szerokie k r ó t k i e szyje. Poza t y m i pracami wykonanymi w e d ł u g własnego p o m y s ł u t w ó r c y , osobną g r u p ę w twórczości Lazara s t a n o w i ą płaskorzeźby wykonano na podstawie zdjęć lub ilustracji książkowych. W y r ó ż n i a j ą się one nie t y l k o o d m i e n n ą t e m a t y k ą , ale t e ż odmiennym stylem wykonania, k t ó r y cechuje precyzja i wierność n a ś l a d o w a n i a płaskiego przecież rysunku. Praco to m o g ł y b y uchodzić za dzieło innego t w ó r c y , gdyby nie charakterystyczna technika ich w y k o ń c z e n i a (il.в, 7). 2 5 26 I n n y m t w ó r c ą r e p r e z e n t u j ą c y m o d r ę b n y swój styl jest H e n r y k W o ł n y , ur. w 1925 r. w Radzionkowie pow. Tarnowskie Góry. Mieszka t u i pracuje jako g ó r n i k ko­ palni „ R a d z i o n k ó w " . Od dawna lubił r y s o w a ć ; rzeźbić w węglu zaczął ok. 1964 г., k o n t y n u u j ą c t r a d y c j ę swego ojca, górnika. Asortyment jego prac jest r ó ż n o r o d n y , obejmuje galanterię j a k rzeźbę oraz płaskorzeźbę w y k o n a n ą w węglu sapropelowym •— odmiana kcnel. Nacisk kładzie na rzeźbę figuralną, z w i ą z a n ą tematycznie z p r a c ą g ó r n i k a . Stara się o p r e c y z y j n ą jej d o k u m e n t a c j ę w odtwarzaniu szczegółów, k t ó r e , z b r a k u możliwości wykonania ich w węglu, u z u p e ł n i a elementami m e t a l o w y m i . Z t y c h sa­ m y c h p o w o d ó w wykonuje oddzielnie n i e k t ó r e części rzeźby, jak np. kółka w ó z k a — wytoczone na tokarce ręcznej lub mechanicznej, p o d s t a w ę węglową dla rzeźby, k t ó r ą szlifuje na szlifierce mechanicznej i i n . Części wykonywane oddzielnie łączy ze sobą ś r u b k a m i i smołą, tak że ślad tego złączenia jest prawie niedostrzegalny. Stosując różne techniki obróbki, uzyskuje H e n r y k W o l n y , dla r ó ż n y c h części swych rzeźb i n n ą f a k t u r ę po­ wierzchni; odsłonięte ręce, twarz i tors ciskacza lśnią jedno­ litą gładkością u z y s k a n ą przez wyszlifowanie papierem ś c i e r n y m o r ó ż n y c h grubościach ziaren, m i ę k k ą s z m a t k ą i p a s t ą do obuwia. Podobnie szlifuje b u t y , kask, p o d s t a w ę w ó z k a i jego k ó ł k a ( i l . 9). Spodnio g ó r n i k a noszą ślady techniki wiórowej, przez proste ścięcia b r y ł y idące z góry w dół. Jako p r z y k ł a d y m o g ą posłużyć t u właściwie wszyst­ kie figuralne rzeźby tego t w ó r c y j a k : Ciskacz, Sztygar w galowym ubraniu i i n . Ścianki wózka, w pierwszej z w y ­ mienionych prac, p o s i a d a j ą f a k t u r ę „ g r o s z k o w a n ą " , uzy­ s k a n ą przez krzyżujące się drobne nacięcia, a węgiel wypeł­ niający wózek ma nieregularny k s z t a ł t masy n a c i ę t e j grubym d ł u t e m t e c h n i k ą wiórową. Wypolerowana, p ł a s k a tafla podstawy, ma k s z t a ł t nieregularny, w y d ł u ż o n y , kra­ wędzie zaś u z y s k u j ą t y p o w y dla u ż y t e g o t u gatunku węgla, p r z e ł a m muszlowy. Twarze górników są zwykle w rzeźbach Wolnego g ł a d k o w y szlifo wane, podobne do siebie. Opisany sposób wykonania cechuje wszystkie pełno r z e ź b y tego t w ó r c y , r e p r e z e n t u j ą c właśnie jego swoisty styl, od k t ó r e g o nieco odbiega t y l k o w płaskorzeźbie. Nie ma t u bowiem możliwości technicznych wyszlifowania dotali, k t ó r e albo naciera grafitem (ciało postaci) albo też wyod­ rębnia odpowiednią t e c h n i k ą wykonania t ł a , j a k nacięcia, r o w k i , przy użyciu techniki w r ą b k o w e j i r y t u wgłębnego. Podobny styl wykonania charakteryzuje prace Józefa Warzechy z Tarnowskich Gór. U r . w 1928 r. w Szarleju, pracuje obecnie jako tokarz kopalni „ R a d z i o n k ó w " . R z e ź b i 14 89 �on w t y m samym gatunku węgla co W o l n y , hołdując po­ dobnej tematyce i w podobny sposób j ą p r z e d s t a w i a j ą c . Prace jego jednak różnią się, od r z e ź b Wolnego gorzej w y w a ż o n ą p r o p o r c j ą postaci (krótkie nogi, długi w ą s k i tułów, m a ł a w ą s k a głowa) i s z o r s t k ą ich f a k t u r ą . Widoczno są jednak w jego pracach w p ł y w y kolegi, z k t ó r y m jest w s t a ł y m kontakcie ( i l . 10). Jan Liszka z Zabrza, ur. w 1927 г., elektryk kopalni „ M a k o s z o w y " (od d w ó c h lat rencista) — podobnie j a k większość współczesnych rzeźbiarzy, s w ą karierę a r t y s t y c z n ą rozpoczął od malarstwa. Dopiero z czasem, zachęcony p r z y k ł a d e m innych, postanowił p r ó b o w a ć szczęścia na nowym polu (1957 — 1958), ambitnie z a k ł a d a j ą c z góry, że musi zrobić coś lepszego niż i n n i . . . " . Od razu też rozpoczął p r a c ę od rzeźby pełnej, w y k o n u j ą c uprzednio szkic rysunkowy. P o c z ą t k o w o rzeźbił mało f i g u r k i górników cisnących wózki, później nawet wiclopostaciowo rzeźby, wykonane zawsze w zwartej bryle, k t ó r e j jeden bok (tył) t r a k t o w a ł schematycznie, obciosując go z grubsza, bojąc się pęknięcia, m a t e r i a ł u . J e d n ą z pierwszych jego rzeźb, jest wykonana w 1900 r. Rodzina górnicza ( i l . 11). Z czasem, wzbogacając s w ą wiedzę o materiale rzeź­ biarskim i technice jego obróbki (rzeźbi w węglach humu­ sowych — w i t r y t i d u r y t ) , zmienił formy rzeźby ze sta­ tycznych na pełne; dynamizmu i ekspresji, j a k Alarm, 1963 r. ( i l . 13). Zawsze jednak utrz3'mywał się w j e d n y m zakresie tematycznym, przedstawiając pracę codzienną i życie g ó r n i k a , jego przeŻ3Cia, środowisko, z a b a w ę , odpo­ czynek i sport. Dzięki t e m u rzeźby Liszki u k ł a d a j ą się w konsekwentny ciąg tematyczny u k a z u j ą c y drogę rozwoju artystycznego jego t w ó r c y . Prace dotychczasowe wykonane w ciągu czternastu lat twórczości, odznaczają się jednolitym stylem wykonania, t e c h n i k ą o b r ó b k i m a t e r i a ł u — mimo rozwoju umiejętności technicznych i zmian gustu samego t w ó r c y . W ś r ó d jego pierwszych prac, p r z e w a ż a j ą rzeźby o deta­ lach wyC3'zelowanych z zastosowaniem techniki polero­ wania powierzchni ( i l . 14). Późniejsze prace, j a k wymieniony Alarm, s ą rozwiązano bardziej przestrzennie, faktura jest w nich szorstka, zachowuje naturalne właściwości m a t e r i a ł u , wykorzystane są prawie wszystkie techniki stosowane w rzeźbie w węglu (odłupkowa, wiórowa, w r ą b k o w a , a ż u r i t p . ) . Przedmiot r z e ź b y zda się wychodzić swym ekspre­ syjnym u k ł a d e m poza ramy wyznaczono b r y ł ą tworzywa. A u t o r jest w zasadzie samoukiem, n a w i ą z u j ą c y m jedynie do rodzinnych i miejscowych tradycji rzeźbiarskich Do 1959 r. przez ok. 2 lata uczęszczał na zajęcia zespołu malarzy a m a t o r ó w przy Z a k ł a d o w y m D o m u K u l t u r y kopalni „ Z a b r z e " . Zerwał z n i m jednak k o n t a k t z b r a k u czasu, j a k również ocl chwili, gdy o d k r y ł w sobie n o w ą pasję twórczą — rzeźbienie. W o l i robić j a k m ó w i według w ł a s n y c h c h ę c i . . . " , stwierdził t o ż : więcej się t a m j u ż nie n a u c z ę , a t y l k o t a m jeden od drugiego odpatruje j a k r o b i ć . . . " . W ł a s n ą pracę, własno p o m y s ł y , oceniano przez jego najbliższe środowisko (rodzina, sąsiedzi, koledzy w pracy) p r z e d k ł a d a nad umiejętności zdobyte pod kierun­ kiem artysty plastyka. Maria Chudoba, ur. 1932 r. we Lwowie, zamieszkała od 1945 r. w B y t o m i u , urzędniczka Zjednoczenia P r z e m y s ł u Węglowego w B y t o m i u — od dziecka w y k a z y w a ł a zdolności rysunkowe. B r a k zdrowia i w a r u n k i rodzinne nie pozwoliły joj na studia artystyczne, ale w wolnych od pracy godzinach, 2 7 I I . 15. Metaniarze, węgiel, 36 x 27 cm. W y k . 1969 r. Maria Chudoba, B y t o m . 11. 16. Stawianie stojaka II, węgiel, wys. 20 cm. W y k . 1969 r. Gerard Urbanek, Katowice—JMikiszowiec. • j ' 'j9. 90 �I I . 17. Autoportret-maska, węgiel, wys. 13 cm. W y k . 1965 r. Jan Liszka, Zabrze R y b n i k . I I . 18. Na dniówkę, węgiel, wys. 43 cm. W y k . 1969 r. Joachim Porada, Chwałowico, pow. Wodzisław. I I . 19. Orkiestra górnicza, rzeźby w węglu, wys. ok. 14 cm. W y k . 1968 r. Eugeniusz B ą k , Szopienice. 19 �r y s o w a ł a i malowała, pozostając w kontakcie z Domem K u l t u r y przy kopalni „ D y m i t r o w " w B y t o m i u i z dzia­ łającymi tam kolejno instruktorami plastykami. W 1954 r. po raz pierwszy zainteresowała się rzeźbą, k t ó r ą p r o p a g o w a ł w ś r ó d a m a t o r ó w ówczesny ich opiekun artysta plastyk P i o t r L a t o s k a . Chudoba chętnie przeszła od malarstwa do modelowania w glinie, odlewania w gipsie, później zaczęła rzeźbić w drewnie i wreszcie w węglu. Wielka pracowitość, a t a k ż e uczostnictwo w licznych kon­ kursach i wystawach organizowanych przez Związek Za­ wodowy G ó r n i k ó w i miejscowo muzea, własne zdolności, a przede wszystkim j u ż blisko osiemnaście lat pracy arty­ stycznej — sprawiły, żc r z e ź b y jej ocenia się wysoko. 28 Chudoba rzeźbi nadal w r ó ż n y m materiale. W węglu wykonuje p ł a s k o r z e ź b y i r z e ź b y pełne, przeważnie wielofiguralne k s z t a ł t o w a n e syntetycznie, j a k b y kilkoma za­ ledwie cięciami d ł u t a , bez z b ę d n y c h szczegółów. I to chyba głównie określa i n d y w i d u a l n o ś ć jej stylu. Charaktery­ stycznym tego stylu p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć jedna z ostat­ nich prac, wykonana w 1969 r. na konkurs ogłoszony przez Muzeum w Zabrzu, na k t ó r y m zajęła pierwsze miejsce — Ślązaczki. W pracach Chudoby warto jeszcze zwrócić u w a g ę na pewno szczegóły d o t y c z ą c e o b r ó b k i technicznej rzeźby. Przed p r z y s t ą p i e n i o m do rzeźbienia wykonuje ona uprzednio model w glinie, szukając w niej właściwych proporcji i u k ł a d u form. W węglu rzeźbi przy pomocy d ł u t prostycli i półokrągłych s p o r z ą d z o n y c h ze stali narzędziowej w ko­ palni przez Piotra L a t o s k ę . Po zakończeniu pracy, obrabia powierzchnię rzeźby g r a d z i n ą . Jest to d ł u t o o ostrzu w y ­ c i ę t y m w z ą b k i służące zasadniczo do o b r ó b k i kamienia i pozostawiająco na powierzchni r z e ź b y ślady w postaci prostych lub falistych równoległych bruzdek. N a s t ę p n i e powierzchnię rzeźby węglowej naciera g r a f i t e m celem uzyskania jednolitego koloru. R z e ź b i w węglu humusowym b ę d ą c y m m i e s z a n i n ą w i t r y t u i fuzytu, o właściwościacłi z e w n ę t r z n y c h również dwojakich, jest to bowiem węgiel błyszczący i w ł ó k n i s t y . 29 I I . 20. Barbórka, 92 Gerard Urbanek, urodził się 1919 ( f 1973) w Brzezinach Śląskich, pow. Siemianowice, mieszkał w Nikiszowcu, górnik w kopalni „ W i e c z o r e k " i „ W e s o ł a " , od m ł o d y c h l a t ma­ lował amatorsko. Rzeźbić zaczął ok. 1967 r. n a m ó w i o n y przez kolegów. Prace swe w y k o n y w a ł w r ó ż n y c h gatunkach węgla. Najczęściej w humusowym uzyskanym od kole­ gów z kopalni „ Z a w a d z k i " w D ą b r o w i e Górniczej, a uwa­ ż a n y m przez niego za najlepszy. Podobnie j a k Liszka, twórczość s w ą w tej dziedzinie rozpoczął od razu od rzeźby p e ł n e j . Rzeźbił kompozycje figuralne, na ogół wielopostaciowe, tematycznie związane z p r a c ą p o m o c n i c z ą (rzemieślniczą) w kopalni, j a k : Na­ prawa przenośnika (il. 17), Stawianie stempli, Wstawianie wózka, Budowa^ tamy (il. 27) i i n . P r a c u j ą c w kopalni, sam uczestniczył w takich zajęciach. R z e ź b y Urbanka wyróżniają się świetną k o m p o z y c j ą oraz śmiałością budowania formy. Nie stosujo szlifowania, j e d y n y m w y k o ń c z e n i e m jest natłuszczanie powierzchni rzeźb c z a r n ą p a s t ą t e r p e n t y n o w ą . N a marginesie amatorskiej twórczości malarskiej po­ w s t a ł y r z e ź b y w węglu d w ó c h innych t w ó r c ó w z w i ą z a n y c h z o ś r o d k i e m plastyki amatorskiej przy D o m u K u l t u r y kopalni „ W i e c z o r e k " w Janowie (Katowice): P a w ł a W r ó b l a z Nikiszowca, ur. w 1913 r. z zawodu górnika, dziś rencisty kopalni „ W i e c z o r e k " oraz Eugeniusza B ą k a z Szopienic, ur. w 1912 г., byłego górnika laboranta, maszynisty kolejki w Cynkowni Szopienice, zmarłego w 1969 r. Do rzeźbienia zachęcił ich głównie konkurs na rzeźbę w węglu ogłoszony przez Muzeum w Zabrzu w 1965 r. Co prawda B ą k już wcześniej rzeźbił w glinie, cegle szamo­ towej, drewnie i t a k ż e w węglu, lecz konkurs zwrócił j a k b y u w a g ę jego na to właśnie tworzywo. Prace B ą k a — to przede wszystkim p r o s t o k ą t n e i trapezowate plakietki, płaskorzeźby, z a t y t u ł o w a n e wspólnie W kopalni, a obra­ zujące cykl r ó ż n y c h prac g ó r n i c z y c h : wiertacza, ładowacza, ciskacza, w n ę t r z a chodników kopalnianych i in. P r ó b o w a ł też na wzór dawny w y k o n y w a ć biżutorię węglową. Rzeźbił niowielkie, bo do 15 cm wysokości, postacie gór­ ników oraz cykl podobnych figurek pod w s p ó l n y m t y t u ł e m węgieł, 2 0 x 3 3 cm. W y k . 1967 r. Alfred P i ą t e k . R y d u ł t o w y . �Orkiestra górnicza — charakterystycznych postaci górników w roboczych strojach, grających na p r z e r ó ż n y c h instru­ m e n t a c h . Jest to wspomnienie m ł o d y c h lat, kiedy t w ó r c a sam z a r a b i a ł graniem po weselach ( i l . 19). 30 R z e ź b y B ą k a wykonane w węglu humusowym ogólnie d o s t ę p n y m , o mieszanym składzie — w i t r y t , k l a r y t , dur y t — p r z e d s t a w i a j ą postacie j a k b y zastygłe w wykony­ wanym geście, charakteryzują, się s z o r s t k ą f a k t u r ą . T a k ż e indywidualność W r ó b l a w y r a ż a się w tematyce jego rzeźb i sposobie przedstawiania. P r a c u j ą c w podob­ n y m materiale j a k B ą k , rozpoczął s w ą twórczość r z e ź b i a r s k ą od główek męskich i kobiecych, t w o r z ą c galerię t y p ó w ludzkich spotykanych na ulicach osiedla górniczego. Rzeź­ bienie całej postaci nie wychodziło Wróblowi, w y k o n y w a ł figurkę w wielu częściach, zlepiał je smołą i j a k sam stwier­ dził, było dla niego niedoskonałe, t o t e ż je zarzucił. Bardzo dobre natomiast są jego płaskorzeźby pejzażowe wykonane w węglu, w k t ó r y c h daje niejako syntetyczne ujęcie swoich prac malarskich, choć nie n a ś l a d u j e ich ani w formie ani w treści. P ł a s k o r z e ź b y te wykonane w płaskich b r y ł a c h węgla, m a j ą k s z t a ł t obelisku bez podstawy, którego s t r o n ę f r o n t a l n ą pokrywa „ r y s u n k o w a " płaskorzeźba ^ o niezbyt głębokim wcięciu w głąb (do 0,5 cm), potraktowana płasz­ czyznowo, k t ó r e j elementy podkreślono s ą r y t e m w postaci lekkich nacięć. J e d n ą z ciekawszych postaci w ś r ó d rzeźbiarzy w węglu jest Alfred P i ą t e k , ur. w 1915 r. w R y d u ł t o w a c h , pow. R y b n i k , dziś emerytowany górnik kopalni „ R y d u ł t o w y " . P i ą t e k zaczął rzeźbić ok. 1960 r. pod w p ł y w e m kolegów z w i ą z a n y c h z Ogniskiem Plastycznym w R y d u ł t o w a c h . Sam t e ż czasem zachodził do Ogniska, lecz nie mial czasu na systematyczne t a m zajęcia. Nie wzorował się t e ż na u t a r t y c h w t y m środowisku konwencjach. Mając b u j n ą w y o b r a ź n i ę i d o b r ą p a m i ę ć do o p o w i a d a ń o dawnych czasach i teraźniejszych zdarzeniach w k o p a l n i . . . " , z nich czerpał p o m y s ł y do swych płaskorzeźb w węglu. W y p r a ­ cował t e ż sobie indywidualny styl w y r a ż a j ą c y się w wy­ p u k ł y m i kontrastowym modelunku płaskorzeźby wielo- I I . 21. Sztygar, węgiel, wys. 15 cm. W y k . 1965 r. P a w e ł W róbel Katowice—Nikiszowiec. I I . 22. Górnik w przodku, węgiel, 1 5 x 1 8 cm. W y k . 1969 r. Jan K r z u k , R y d u ł t o w y . 22 figuralnej, o szeroko zakrojonym temacie, będącej ilustracją całego wydarzenia czy też rozgrywającej się sceny rodza­ jowej ( i l . 20). W zależności od budowy b r y ł y węglowej, stara się temat r o z b u d o w a ć , dzieląc płaszczyznę na po­ ziomy i sektory. R z e ź b y swoje wykonuje w węglach sapropelowych lub humusowych p o c h o d z ą c y c h z kopalni, w k t ó r e j pracował. Powierzchnię p o k r y w a p a s t ą . Jan K r z u k , ur. w 1913 r. w R y d u ł t o w a c h , emeryto­ wany górnik kopalni „ R y d u ł t o w y " , jest rzeźbiarzem w węglu od dawna popularnym w okolicy. J u ż od wczesnych lat szkolnych rzeźbił drewniane f i g u r k i zwierząt, p t a k ó w i ludzi, lepił w glinie i wosku. W węglu zaczął rzeźbić bk. 1948 r. B y ł j e d n y m z pierwszych uczniów Ogniska Pla­ stycznego w R y d u ł t o w a c h . S w ą p o p u l a r n o ś ć w środowisku zyskał dzięki r z e ź b o m o tematyce sakralnej (św. Barbara, stojące k r z y ż e , t z w . „ p a s y j k i " i i n . ) , jakkolwiek również c h ę t n i e podejmuje t e m a t y k ę z w i ą z a n ą z p r a c ą g ó r n i k a i z takich rzeźb znany jest szerszemu ogółowi ( i l . 22). Podobnie j a k Chudoba — najpierw modeluje rzeźbę w glinie, później wykonuje j ą w węglu nie zawsze zresztą wiernie t r z y m a j ą c się modelu. Ogólna forma rzeźb i p ł a s k o ­ rzeźb jest zwarta, dość poprawna w kompozycji, choć m a j ą c a cechy p r y m i t y w i z m u . Powierzchnia ich jest zawsze wypolerowana, jeśli u ż y w a jednego z g a t u n k ó w węgla 93 �w liczne odmiany węgla kamiennego, stwierdzić m o ż n a , że zasadniczo, rzeźbiarze w y k o n u j ą swoje prace w dwócłi jego rodzajach: m a t o w y m — węgle sapropelowe i błysz­ czącym — węgle humusowe. Czasem jest to m a t e r i a ł o wa­ lorach mieszanych, uwzględniający jeszcze trzecią od­ mianę — włóknistą. 32 Pierwszy z t y c h g a t u n k ó w jest m a t e r i a ł e m specjalnie, poszukiwanym do rzeźbienia, a w y s t ę p u j ą c y m warstwami t y l k o w n i e k t ó r y c h p o k ł a d a c h kopalnianych i w k i l k u zaledwie kopalniach. Jest to węgiel o zwartej, spoistej strukturze, w kolorze głębokiej czerni, t ł u s t y i zawierający w n i e k t ó r y c h odmianach dużo smoły. W czasie rzeźbienia odłupuje się z a o k r ą g l o n y m i k a w a ł k a m i j a k muszelki...", wedle określenia t w ó r c ó w . Daje też większe możliwości rzeźbiarskie, wynikające z braku p r z e r o s t ó w mineralnych. H . 23. Wazon, węgiel, wys. 11 c m . W y k . 1005 i'. Feliks Lazar. L i p i n y Śląskie. sapropolowogo (kenel) o zwartej strukturze, specjalnie do tego celu wybieranego w kopalni „ R y d u ł t o w y " . W razie użycia innego gatunku węgla, powleka powierzchnię r z e ź b y 1 a kierem bezbarwnym. Rudolf Kucharczyk ur. w 1918 r. w Leszczynach, zamieszkały w Niedobezycach, pow. R y b n i k , związany jest jako pracownik u m y s ł o w y z k o p a l n i ą „ R y m e r " . Jeszcze przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą rozpoczął studia w Akademii Sztuk P i ę k n y c h , k t ó r e w k r ó t c e p r z e r w a ł a m u wojna, i do k t ó r y c h j u ż nie powrócił, kończąc t y l k o jako jeden z pierwszych uczniów Ognisko Plastyczne w R y d u ł t o w a c h . W swoich zamiłowaniach artystycznych nie ogranicza się do własnej twórczości i zajmuje się wizualną r e k l a m ą w kopalni, organizacją ruchu amatorskiego w rejonie K O W - u . Był t e ż inicjatorem powstania wymienionego Ogniska, uczestniczy w licznych komisjach kwalifikujących prace węglowe na p a m i ą t k i dla Zjednoczenia P r z e m y s ł u Węglowego, Ministerstwa Górnictwa. Sam dużo rzeźbi w węglu, a prace jego u w a ż a n e s ą podobno przez środo­ wisko za najlepsze, co sprawiło, żo niezależnie od woli t w ó r c y , n a r z u c a j ą one styl, m o d ę czy m a n i e r ę rzeźbiarską wyrobom tego terenu. Styl ten jednak, k u l t y w o w a n y jest ra­ czej przez starsze pokolenie dość licznych na t y m terenie, twórców. Młodsi rzeźbiarze, do k t ó r y c h należy np. Joachim Porada z Chwałowic, pow. R y b n i k , czy Ryszard T r y b u l s k i z W o d z i s ł a w i a — s t a r a j ą się znaleźć własny indywidualny wyraz, nawiązując zresztą niejednokrotnie do współczesnej r z e ź b y profesjonalnej. Dzieje się to pod wpływom nowego kierunku, j a k i współcześnie reprezentuje nadal istniejące Ognisko Plastyczne w R y d u ł t o w a c h . Wedle nowych t y c h tendencji nie dba się j u ż o t a k staranno wy­ kończenie rzeźby, formę jej w d u ż y m stopniu narzuca t w ó r c y sama b r y ł a węgla, k t ó r e j fragmenty obrabia się z grubsza, nie przywiązując większej wagi do detali zwią­ zanych z postacią, n a r z ę d z i e m czy t e ż i n n y m elementem przedstawionego tematu, pozostawiając przy t y m n a t u r a l n ą f a k t u r ę tworzywa. Tworzywo, narzędzia i techniki rzeźbienia Węgiel to jeden z m a t e r i a ł ó w rzeźbiarskich jakie t w ó r c y udostępnił rozwijający się przemysł. Wybierany jest t a k i jego gatunek, j a k i jest d o s t ę p n y . Nie w n i k a j ą c 94 Z węgla tego m o ż n a w y k o n a ć nie t y l k o rzeźby wielo­ członowe, ale również wolno stojące, o delikatnych kształ­ tach i wycyzelowanych detalach. S ą one przeważnie całko­ wicie w y g ł a d z o n e , t a k że powierzchnia ich przypomina odlewy z porcelany czy z l a k i . Jako p r z y k ł a d y m o g ą t u najlepiej posłużyć, prace Józefa Warzechy i H e n r y k a Wolnego l u b p ł a s k o r z e ź b y Ryszarda Adamca z K a t o w i c czy Emanuela P ł a z y z Mysłowic, ( i l . 24). W e d ł u g relacji t w ó r c ó w w okresie przełomu X I X / X X i w p o c z ą t k a c h X X w. węgla tego było więcej, lecz z b y t m a ł o doceniano jego w a r t o ś ć dla w y r o b ó w rzeźbiarskich, zwracając jedynie u w a g ę na potrzeby p r z e m y s ł u , skutkiem czego u b y w a ł o go systematycznie w ogólnej eksploatacji prowadzonej przez kopalnie. Do wyrobu biżuterii u ż y w a n y b y ł niegdyś gagat. J u ż w p o c z ą t k u X X w. w y s t ę p o w a ł on w znikomych ilo­ ściach, dlatego m o ż n a b y ł o z niego w y r a b i a ć t y l k o drobne przedmioty, a współcześni rzeźbiarze, na ogół nie m o g ą go u z y s k a ć . T r u d n o jednak stwierdzić, czy brak go j u ż zupełnie, czy też, j a k wspomniano, z uwagi na tempo eksplo­ atacji przemysłowej ginie nie z a u w a ż o n y . Węgiel potocznie w y s t ę p u j ą c y , jest b ł y s z c z ą c y (hu­ musowy), przeważnie krystaliczny, wielowarstwowy, k r u ­ chy, w kolorze czarno-szary, często z przerostami mineral­ n y m i . Przy rzeźbieniu, o d l u p u j ą się k a w a ł k i o nieregular­ n y m kształcie lub wręcz sypie się m i a ł węglowy. Czasem jest to węgiel b l y s z c z ą c o - m a t o w y , t w o r z ą c y tzw. węgiel pasernkowy, ł a t w o rozpoznawany przez górników g o ł y m okiem. Poszczególne jego warstwy s ą dość cienkie choć spojone razem. Do tego gatunku należy większość węgli kamiennych. Trafiające się nieraz w e w n ą t r z tego rodzaju węgla mineralne przerosty są p r z y c z y n ą , że przy pozornie do­ skonale dobranej do rzeźbienia bryle, dobrze zapowia­ d a j ą c a się w czasie jej o b r ó b k i rzeźba p ę k a i nie zostaje u k o ń c z o n a . Zaletą jednak tego gatunku jest interesująca, szorstka faktura połyskująca w ł a s n y m „ b l a s k i e m " czy toż ziarenkiem obcego m i n e r a ł u . Zc względu na owe specyficzne cechy tego gatunku — rzeźby w n i m wykonane odznaczają się formą z konieczności bardziej uogólnioną, co podnosi ich walory artystyczne. I dzięki temu zapewne rzeźby w tej odmianie węgla wykonane u z y s k i w a ł y na kolejnych konkursach muzealnych n a j w y ż s z ą l o k a t ę . Jako najcie­ kawsze p r z y k ł a d y p r z y t o c z y ć t u m o ż n a prace M a r i i Chu­ dliby, Jana Liszki, P a w ł a W r ó b l a ( i l . 21). Większość rzeźbiarzy nie docenia jednak tego m a t e r i a ł u . Zgodnie bowiem z gustem masowego odbiorcy s t a r a j ą się n a d a ć r z e ź b o m g ł a d k ą , j e d n o l i t ą powierzchnię, albo też usiłują u z y s k a ć węgiel m a t o w y , c h o ć b y z odległej kopalni Forma o b r ó b k i r z e ź b y zależy t u w r ó w n y m stopniu �od rodzaju węgla jak i u ż y w a n y c h przez t w ó r c ę narzędzi, sposobu obróbki, przedstawienia tematu. Narzędziem u ż y w a n y m do rzeźbienia w węglu są przeważnie scyzoryki i d ł u t a , wykonywane przez samych a u t o r ó w z o d p a d ó w stali narzędziowej. U ż y w a się t e ż różnego rodzaju noży, świdrów, śrubociągów, a nawet odpowiednio wyostrzonych brzytew do golenia. Znajdu­ jące się w s p r z e d a ż y d ł u t a do rzeźby w drewnie czy ka­ mieniu — są wedle opinii twórców zbyt delikatne i nie n a d a j ą się do o b r ó b k i węgla. Sporadycznie u ż y w a się też do rzeźbienia ostro z a k o ń c z o n y c h m ł o t k ó w (do obróbki w s t ę p n e j ) , pilników t r ó j k ą t n y c h , d ł u t ze stali wolframowej 18 ',-owoj. Jedne z nich m a j ą ostrza, szerokie, inne zeszlifowane do różnej grubości i ostrości. Sporadycznie w y s t ę p u j e też d ł u t o stosowano w kamieniarstwie, zwane gradnina — II. 24. Posiłek i praca, węgiel, 19x31 c m . W y k . 1969 r, Emanuel P l a ż a . Mysłowice. I I . 2a. Bicie stempli, węgiel, 19Х 19x 10 cm. W y k . 1965 r. Jan Liszka. I I . 26. Wiertacz 1. węgiel, metal, 18x30 cm. W y k . 1963 r. Julian Kowalski, Bytom. l, ( 0 ostrzu w y c i ę t y m w ząbki, służące do obrabiania powierz­ chni licowych kamieni miękkich (np. rzeźby Chudoby). Do podbijania d ł u t służą drewniane lub małe żelazne m ł o t k i . Jeden z twórców (Józef Bednorz z Grodźca, ur. 1933 r.) stosuje wśród różnego rodzaju scyzoryków, mło­ teczek p o w s t a ł y z zamontowania w specjalnej oprawie cienkiego ś r u b o k r ę t u , k t ó r y ma podobno t ę zaletę, że przy jego użyciu węgiel nie p ę k a i da się precyzyjnie o b r a b i a ć (il. 28). W i e l u twórców t r u d n i ą c y c h się masowym wyrobem p r z e d m i o t ó w p a m i ą t k a r s k i c h , u ż y w a do o b r ó b k i w s t ę p n e j tokarek i szlifierek ręcznych lub mechanicznych, znajdu­ j ą c y c h się we współczesnych warsztatach przy kopalnianych. Jako środki pomocnicze; stosowane s ą ' p r z e z r z e ź b i a r z y : papier ścierny o różnej grubości ziarna, k a m i e ń ścierny (osełki) — do ostrzenia, n a r z ę d z i , miękkie szmatki, pasta, czarna do obuwia, woda, politura, lakier, grafit i inne. Technika, rzeźbienia nawiązuje z jednej strony do r z e ź b y w drewnie, z drugiej do technik kamieniarskich, a na. ogół jest u wszystkich t w ó r c ó w podobna. Przy wstępnej obróbce bryły węgla do uzyskania ogólnego zarysu k s z t a ł t u , stosuje się technikę o d ł u p k o w ą . P r z y k ł a d a j ą c ostrze d ł u t a w pozycji ukośnej do b r y ł y 1 po bijając je delikatnie m ł o t k i e m , odlupuje się nieregu­ larne k a w a ł k i węgla. N i e k t ó r z y , jak np. Jan Liszka, nawet we wszystkich fazach rzeźbienia posługują się t y m samym narzędziem, stosując nóż, b r z y t w ę czy d ł u t o . Scyzorykiem p r z y k ł a d a n y m płasko do bryły ścina, czy zeskrobujo się cieńsze warstwy węgla. Jest to technika wiórowa, stosowana na wstępie; rzeźbienia, co często w y n i k a z ostrożności t w ó r c y . R o b i ą t a k na ogół rzeźbiarze m a j ą c y długoletnie doświadczenie. Przez n i e k t ó r y c h jednak owa technika wiórowa stosowana jest często przy w y k a ń c z a n i u gotowej j u ż rzeźby, j a k np. w twórczości Gerarda U r b a n k a z Nikiszowca, Rudolfa Mrozika z Katowic czy też czasem H e n r y k a Pogody z Pszowa, ролл'. R y b n i k ( i l . 16, 28). Przy płaskorzeźbie, a czasami t e ż i przy rzeźbie p e ł n e j , stosuje> się u ż y w a n ą również przy rzeźbieniu л\' drewnie t e c h n i k ę лл*rąbkową, polegającą na w y d ł u b y w a n i u wklęsłości ostrzom scyzoryka. Nie'liczni t y l k o rzeźbiarze, jak Liszka, Warzecha, Wolny, T r y b u l s k i stosują technikę, a ż u r o w ą , k t ó r a wymaga dużye-h umiejętności technicznych, ze względu na kruchość węgla. O t w o r y w rozczłonkowanych. a ż u r o w y c h rzeźbach wykonuje się przy pomocy ręcznych świdrów lub ostro zakończonych d ł u t , a później — scyzoryka e> w y j ą t k o w o cienkim ostrzu. Technikę r y t u stosuje się przy rzeźbie pełnej jako techniko pomocniczą w dopracowaniu detali, ale przede wszystkim jako t e c h n i k ę samodzielną — r y t w glazurze — przy wyrobach p a m i ą t k a r s k i c h . U ż y w a się przy niej ostrego scyzoryka, cienkiego d ł u t a , lub małego t r ó j k ą t n e g o pilnika. Wymienione techniki m a j ą zastosowanie przy wyko­ nywaniu w węglu гаголупо rzeźb p e ł n y c h j a k płaskorzeźb. 26 95 �W czasie pracy, rzeźbiarz stało zdmuchuje p y ł węglowy z pola rzeźbienia, na zakończenie z a ś , często delikatnie rzeźbę płucze w o d ą (zawsze w naczyniu, g d y ż s t r u m i e ń wody bieżącej m ó g ł b y j ą uszkodzić). F a k t u r a r z e ź b y po wyschnięciu zyskuje znów walory naturalne tworzywa. N i e k t ó r z y w y g ł a d z a j ą powierzchnię r z e ź b y przy po­ mocy papieru ściernego a nawet dłoni, zwłaszcza dla uzy­ skania gładkiej podstawy pod rzeźbę. I n n i , chcąc u z y s k a ć szczególnie efektowny połysk, szlifują powierzchnię po­ cierając papierom ś c i e r n y m i polewając w o d ą , na przemian, podobnie do technik kamieniarskich. Jeszcze inni, całą rzeźbę powlekają c z a r n ą p a s t ą t e r p e n t y n o w ą i „ p u c u j ą " s z m a t k ą dla uzyskania p o ł y s k u . S p o t k a ć t e ż m o ż n a , choć nieczęsto, wyroby, k t ó r y c h powierzchnia została powleczona lakierem bezbarwnym (rzeźby Wilhelma Dworaczka z Gliwic, n i e k t ó r e r z e ź b y Jana K r z u k a z R y d u ł t o w y c h i Jana K a n i z Chorzowa), grafitem (Maria Chudoba z Bytomia), a b y w a j ą nawet pozłacano (w pracach zmarłego j u ż Wojciecha B u b a ł y z Michałkowie). Pokrywanie nawet d o s k o n a ł y c h rzeźb m a t e r i a ł e m obcym daje się z a u w a ż y ć przeważnie u t w ó r c ó w wykonu­ j ą c y c h swe prace dla masowego odbiorcy, zgodnie, z jego życzeniem, aby rzeźba „świeciła s i ę " . Grafit — m a ujedno­ licić bryłę, a m o ż e z a k r y w a ć ewentualnie u b y t k i zaklejone m i a ł e m węglowym zmieszanym ze smołą czy gipsem. Pokrywanie r z e ź b y t e r p e n t y n ą lub p a s t ą do obuwia u jed­ nych w y p ł y w a z podobnych pobudek „ u p i ę k s z e n i a " rzeźby (jak np. u Alfreda P i ą t k a ) , u i n n y c h — ze świadomego zabezpieczenia r z e ź b y przed zniszczeniem (Jan Liszka, E r y k Śledziona, Feliks Lazar i т . ) . з з Chociaż bowiem szorstka powierzchnia rzeźby w węglu podnosi jej walory artystyczne, jednak b ę d ą c p o r o w a t ą jest n a r a ż o n a na działanie powietrza powodujące jej rozkład. Ś w i a d o m i tego rzeźbiarze m . i n . dlatego d ą ż ą do wygładzenia po­ wierzchni swych rzeźb, co pozwala zniwelować wszelkie szpary i otwory, k t ó r e n a r a ż a j ą na zniszczenie i tak k r u ­ c h ą przecież rzeźbę. Zwłaszcza, że p ę k n i ę t e l u b stłuczono r z e ź b y w węglu, s ą właściwie nie do naprawienia. Jeśli chodzi o g a l a n t e r i ę węglową, k t ó r a w historycz­ n y m rozwoju poprzedziła właściwą rzeźbę, to przy jej wykonaniu stosuje się prawie wszystkie wymienione wyżej techniki rzeźbiarskie, jednak współcześnie j u ż t y l k o w za­ kresie pomocniczym ze względu na p o s t ę p u j ą c y proces mechanizacji. Przyciski na b i u r k o w formie kostek z węgla wyrabiane są j u ż rzadko, lecz wózki, komplety z k a ł a m a ­ rzami a szczególnie wszelkiego rodzaju wazony i puchary, plakiety p a m i ą t k o w e — w pierwszej fazie o b r ó b k i wyko­ nuje się mechanicznie, k o r z y s t a j ą c z ręcznej lub mecha­ nicznej t o k a r k i ślusarskiej, u ż y w a j ą c do cięcia piły do żelaza, stosując heblowanie. Pierwsze w y r o b y przy zastosowaniu tej techniki ob­ r ó b k i zaczęli w y k o n y w a ć ślusarze kopalniani jeszcze przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą . Obecnie ich warsztaty coraz częściej są do tego celu wykorzystywane. P o c z ą t k o w o ślusarze w y k o n y w a l i n i e k t ó r e n a r z ę d z i a dla swych kolegów górników zajmujących się rzeźbieniem w węglu. Później sami zaczęli p r ó b o w a ć tej sztuki, k o r z y s t a j ą c z d o s t ę p n y c h i m właśnie mechanicznych udogodnień i z węgla, k t ó r y przecież mieli w kopalni do wyboru. Dziś nawet szlifowanie w y r o b ó w galanteryjnych w y ­ c h o d z ą c y c h z ich w a r s z t a t ó w odbywa się mechanicznie — na r u c h o m y m „ b r u s k u " — kamieniu ściernym o o k r ą g ł y m kształcie, zamocowanym na ręcznej l u b mechanicznej korbce. Znane s ą w związku z t y m „ p r a c o w n i e " , k t ó r e w razie potrzeby na życzenie dyrekcji kopalni w y k o n u j ą określony przedmiot, j a k np. pracownia Juliana K o w a l ­ skiego z B y t o m i a , przy kopalni „ S z o m b i e r k i " w Bytomiu— Chruszczowie. Po uzyskaniu zamierzonego k s z t a ł t u powierzchnia jego pokrywana jest „ p o l i t u r ą " w y k o n a n ą z mieszaniny szelaku z c z a r n ą bejcą i denaturatu. Jest to sposób stosowany I I . 27. Budowa tamy, węgiel, 1 7 x 2 6 cm. W y k . 1969 r. Gerard Urbanek. 96 �juz w ] poł. X X w. Od lat 50-yoh zaczęto stosować sposób inny, p o k r y w a j ą c wyszlifowaną do gładkości powierzchnię węglową — farbą n i t r o . Po jej wyschnięciu, na tak przy­ gotowanym p o d k ł a d z i e wykonuje się ostrym d ł u t k i e m lub scyzorykiem rysunek, nacinając go n a s t ę p n i e na głę­ bokość 1 — 2 m m . P ó ź n i e j , p ł y t k ą t e c h n i k ą w r ą b k o w ą usuwa się odpowiednio fragmenty glazury, t w o r z ą c w ten sposób matowy wzór r y t u na błyszczącym tle, ł u b odwrotnie. Jest to szybka i łatwa forma do zrobienia. Stosują j ą m . i n . Julian Kowalski. J ó z e f W ł ó c z k a i ich uczniowie. N i e k t ó r z y z t w ó r c ó w przód p r z y s t ą p i e n i e m do pracy p r z y g o t o w u j ą uprzednio rysunkowy szkic rzeźby ozy r y t u — czasem nawet k i l k a szkiców o różnych ujęciach tematu. Tnni w y k o n u j ą l e k k i obrys bezpośrednio na bryle węgla, zaznaczając sobie poszczególni- elementy r z e ź b y lub ich rozmieszczenie. Z a r ó w n o w pierwszym jak i w drugim przy­ padku bierze się pod uwago, a nawet często dostosowuje wykonanie zamierzonego tematu do s t r u k t u r y m a t e r i a ł u . Węgiel j a k się dobrze przyjrzeć to ma. takie war­ stwy, takie c h o ć b y słoje, jak drzewo, a mo t y ż roztoinaity kolor, to tak trzeba zważać coby b y ł jednaki w s o b i e . . . " — a wiec zwracać u w a g ę na jednolitość m a t e r i a ł u . 34 Jak j u ż wspomniano, n i e r ó w n a bryla wymaga naj­ pierw w s t ę p n e j o b r ó b k i , której dokonuje się szerokim scyzorykiem, d ł u t e m czy młoteczkiem, obciosując w y ­ stające n w r ó w n o ś c j . N a s t ę p n i e i n n y m spiczastym, r y t e m w g ł ę b n y m zaznacza się gdzie co ma b y ć , a zaś t y m cienkim nożem obrobio się kożdo część do k o ń c a . . . " Jak się rzyźbi we węglu, to to jest więcej skrobanie a nie rżnięcie jak przy drzewnie, a t u ino p y ł leci a nie w i ó r k a . . . " Nóż ł a t w o obsuwa się po gładkiej powierzchni b r y ł y , szybko t ę p i ą się n a r z ę d z i a , toteż praca p o s t ę p u j e niezwykle wolno: po milimetrze, а coby ten rysunek wychodził, а to się skrobie i dmucho t y n pył, а czowiek je czorny choby w ko­ palnio r o b i ł . . . " Po osobnym wypracowaniu każdego 3 3 3 6 I I . 28. Stawianie stojaka I , węgiel, wys. 14 cm. W y k . 19 9 r. Gerard Urbanek, I I . 29. Skarbnik, 1964 r. P a w e ł Wróbel. węgiel, wys. 15 cm. W y k . fragmentu rzeźby n a s t ę p u j e lustracja całości, dokonanie drobnych poprawek i ostateczne czyszczenie rzeźby. Z uwagi na p y ł u n o s z ą c y się w czasie pracy, t w ó r c y rzadko rzeźbią we w ł a s n y m mieszkaniu, przeznaczając na ten cel k o m ó r k ę , piwnicę, szopę, często c h ł o d n ą i źle oświetloną, często też możliwą do wykorzystania latem (na p r z y k ł a d w ogródkacłi działkowych). W i e l u z nich posiada na ten cel wolny k ą t w kopalnianym warsztacie. Analiza formalna R z e ź b a w węglu w y s t ę p u j e w formach: płaskorzeźby, rzeźby pełnej i r y t u . Ten ostatni stosowany jest najczęściej (choć nie zawsze) jako dekoracja galanterii, w której również z n a j d u j ą zastosowanie techniki łączenia z m a t e r i a ł e m obcym. W rzeźbie w węglu sam m a t e r i a ł wyznacza w pewnym sensie możliwości techniczne wykonania r z e ź b y , a przede wszystkim wielkość i formę bryły, k t ó r a jest zwarta lub rozczłonkowana, o kształcie regularnym lub pozbawionym proporcji. Bryła., z a r ó w n o w rzeźbie polnej, jak i w płaskorzeźbie, zawarta jest zazwyczaj w ramach ograniczonych zarysem zbliżonym do formy geometrycznej — p r o s t o k ą t a , kwa­ dratu, trapezu, owalu, a w w y p a d k u r z e ź b y pełnej — p r o s t o p a d ł o ś c i a n u czy spłaszczonego, o nieregularnych bokach ostrosłupa. Zawsze widoczne jest dążenie do formy u p o r z ą d k o w a n e j . Mimo to, brzegi b r y ł y rzadko u z y s k u j ą c a ł k o w i t ą regularność k r a w ę d z i . Spotkano jo t y l k o w k i l k u płaskorzeźbach o tematyce przemysłowej wykonanych 37 97 �И. 30. Skarbnik, węgiel, 16,5x22 cm. W y k . 1966 г. Alfred P i ą t e k . I I . 31. Kaj są te czasy — Skarbnik i Utoplec, węgiel, 17 X 19 om. W y k . 1969 r. Jan Li.szka. I I . 32. Górnik modlący się przed Św. Barbarą, węgiel, wys. 25 cm. W v k . 1941 r. Józef Poniszowski, Ruda Śląska. 98 1 �w postaci płaskich plakietek. Najczęściej w rzeźbie pełnej, występuje forma figuralna, jedno- lub wielopostaciowa o określonym treścią u k ł a d z i e . Często bywa to popiersie lub głowa. Są to zwykle b r y ł y zwarte. Technika a ż u r u w y s t ę p u j e — jak wspomniano — rzadko, świadcząc o wy­ sokich umiejętnościach technicznych t w ó r c y , oraz o wy­ obraźni przestrzennej, jak np. u Jana Liszki ( i l . 25). Najpopularniejsze w wyrobach galanteryjnych są różnego rodzaju puchary i wazony o formie walcowatej lub zgoometryzowanej, a nawet nieregularnej. P r z y k ł a d e m t u m o g ą służyć prace Feliksa Lazara, a t a k ż e tra­ dycyjne formy u ż y t k o w o akcesoriów biurowych wykony­ wanych powszechnie przez różnych twórców. W y s t ę p u j ą c e t u elementy dekoracyjne — to na ogół rytowane w glazurze sceny rodzajowe z życia górników, emblematy górnicze, k r ó t k i e napisy, rzadziej stylizowane formy ornamentu roślinnego czy geometrycznego spotykano w dawnej ga­ lanterii sakralnej. Z a r ó w n o rzeźbę j a k i płaskorzeźbę w węglu charak­ teryzuje realistyczna forma przedstawienia. Ostatnio jednak d a d z ą się też z a u w a ż y ć w p ł y w y sztuki współczesnej, j a k w pracach: Gerarda Urbanka, Rudolfa Mrozika, H e n r y k a Pogody, a nawet Pawia W r ó b l a ( i l . 27, 28). W i d a ć t u dążenie do harmonijnej kompozycji. W y s m u k ł e , upozowane j a k b y postacie górników przy łączącej ich linii „ s t a ­ wianego" ł u b „ p o d n o s z o n e g o " stempla, przedstawiają realistyczny temat w uproszczonej, zgeometryzowanej formie. W tradycyjnych wyrobacłi p a m i ą t k a r s k i c h współ­ czesne ich formy m a j ą n i e k t ó r e elementy z metalu lub drewna: l a m p k i górnicze, kilofki, kola wózków z węglem. Czasem też samo wózki wyrabiane są z drewna i malowane na czarno, a jedynie ich podstawa pozostała węglowa. Takie są w y r o b y Antoniego i F r y d e r y k a K u n ó w z R u d y Śląskiej wykonane w latach 1962 — 1963, Juliana K o w a l - 32 skiego z B y t o m i a i i n . ( i l . 26). Do starych form, to jest do biżuterii węglowej, rzadko powraca się obecnie. K i l k a wisiorków w y k o n a ł ok. 1964 r. Eugeniusz B ą k . W tradycyjnej rzeźbie drewnianej przeważała niegdyś tematyka religijna, co w y p ł y w a ł o z w a r u n k ó w jej rozwoju i funkcji j a k ą pełniła. Również t w ó r c y rzeźb w węglu zwłaszcza do połowy naszego stulecia n a w i ą z y w a l i do t e m a t y k i sakralnej. R z e ź b takich zachowało się niewiele, ale choćby wymieniony j u ż olta.rz i krzyże pasyjne są przy­ kładem, że wśród górników w y w o d z ą c y c h się z proletariatu wiejskiego tego regionu, p r a c u j ą c y c h niegdyś w p r y m i t y w ­ nych, niebezpiecznych warunkach w kopalni, p r z e t r w a ł y p o g l ą d y , k t ó r e i n . i n . w y r a ż a ł y się w s k ł a d a n i u w miejscu k u l t u w y r o b ó w z węgla. Dowodem, j a k żywo również w świadomości mieszkań­ ców Śląska, t k w i ą nadal (choć dziś głównie w formie legen­ darnych opowieści) takie w y o b r a ż e n i a j a k św. Barbary, „ S k a r b n i k a " czy „ U t o p l c a " " jest fakt, że jeszcze i dziś niektórzy rzeźbiący w węglu uwzględniają t ę t e m a t y k ę . Temat „ S k a r b n i k a " powtarza się w rzeźbie węglowej często i w r ó ż n y c h wariantach. P o c z ą w s z y od obrazowego przedstawienia go w roli ostrzegającego przed wypadkiem, j a k ą m u przypisuje! tradycyjna opowieść górnicza, a skoń­ czywszy na przedstawieniach samej postaci. Przykładem pierwszej formy, jest płaskorzeźba P i ą t k a — Skarbnik (il. 30), trzypostaciowa, p r z e d s t a w i a j ą c a z a ł a m a n i e się stempla w chodniku, grożące zasypaniem dwóch górników, k t ó r z y w t y m momencie zobaczyli dziada z l a m p ą , co ich przestrzego..." (wypowiedź autora). Głowę Skarbnika, jako starca z b r o d ą , w czapce z pióro­ puszem, przedstawia p e ł n a wyrazu rzeźba P a w ł a W r ó b l a (il. 29). Skarbnik Jana Liszki — to p o s t a ć starego górnika, siedzącego na węglu z l a m p k ą w dłoni i fajką. S a m ą twarz Skarbnika, w formie maski o niesamowitym wyrazie, pre­ zentuje praca Feliksa Lazara. Wreszcie również Jana Liszki — rzeźba z a t y t u ł o w a n a Kaj są te czasy — Skarbnik i Utoplec przedstawia obie te postacie. Skarbnik — t y m razem siedzi na brzegu studni murowanej, a na przeciw niego, na wpół w y s u n i ę t a ze studni p o s t a ć — n i to czło­ wieka, n i to ż a b y — „ U t o p l e c " . R z e ź b a ta o zwartej kom­ pozycji przy d o s k o n a ł y m wykonaniu technicznym nie posiada szczególnych walorów artystycznych. Zwraca za to uwagę swą treścią związaną z l u d o w ą demonologią i wierze­ niami (il.31) . Funkcja t y c h rzeźb współczesnych jest j u ż zmieniona, nie s t a n o w i ą przedmiotu k u l t u ani też w y o b r a ż e n i a ma­ gicznego, lecz m a j ą znaczenie dekoracyjno-dokumentalne. Inne znane dziś prace czy to rzeźba, płaskorzeźba czy galanteria węglowa, tematycznie wiążą się głównie z p r a c ą zawodową, życiem codziennym, odpoczynkiem mieszkańca Śląska, a szczególnie górnika, p r z e d s t a w i a j ą c na tlo w n ę t r z a kopalni człowieka w ruchu i jego n a r z ę d z i a pracy, k t ó r e nieraz m o g ą też stanowić dla badacza dokument ikonograficzny form pracy i narzędzi przy niej u ż y w a n y c h . P r z y k ł a d o w o w y m i e n i ć t u m o ż n a dwie płaskorzeźby nie­ znanych t w ó r c ó w wykonane w węglu sapropelowym, kenelskim: Wnętrze kopalni ( i l . 3), gdzie z całą drobiazgowością przedstawiono p r a c ę , strój i narzędzia górników z k o ń c a X I X w. Widoczne t u są też postacie dozoru w stro­ jach sztygarskich. Druga p ł a s k o r z e ź b a to Pejzaż przemyslowy ( i l . 33), przedstawia przypuszczalnie z a b u d o w ę jednej z k o p a l ń z a b r z a ń s k i c h . Obie prace zostały wyko­ nane t e c h n i k ą w r ó b k o w ą , wygładzone, przy czym w drugiej z wymienionych tło jest matowe, uzyskane w r ó b k o w a n i e m przy pomocy cieniutkiego wklęsłego d ł u t k a , k t ó r y m na­ cinano płaszczyznę w kierunku poziomym i pionowym (na krzyż). Ten rodzaj techniki spotkano t y l k o w czterech płaskorzeźbach o podobnej tematyce, znajdujących się w zbiorach Muzeum w Zabrzu, a p o c h o d z ą c y c h z jego 99 �kolekcji z lat 30-tycli. P ł a s k o r z e ź b y te pod względem kompozycji są niezwykle poprawne, a w p o r ó w n a n i u z i n ­ n y m i — sprawiają wrażenie kopii z ilustracji. Zasługują jednak na u w a g ę ze względu na techniczne wykonanie oraz dokumentalny ich charakter. P ł a s k o r z e ź b y pejzażowe w węglu, znane są również w twórczości P a w ł a W r ó b l a . P r z e d s t a w i a j ą one fragmenty zabudowy miejskiej i sceny rodzajowe, j a k : Pejzaż I , I I , I I I , Górnik gołębiarz, Górnik i jego siwek (il. 36). Wszystkie zostały wykonane w 1969 r. T e c h n i k ą wykonania i kompo­ zycją różnią się od wyżej opisanych. Są grubo ciosane, przedstawione w nich elementy zarysowane są schema­ tycznie, r y t e m wklęsłym i słabo o d s t a j ą c ą od tla formą płaskorzeźby. W p o r ó w n a n i u do o m ó w i o n y c h wyżej pejzaży w y k a z u j ą mniejsze w t y m zakresie możliwości warszta­ towe t w ó r c y . T e m a t y k ę pracy w kopalni p r z e d s t a w i a j ą t w ó r c y naj­ chętniej, mimo iż w y r a ź n ą t r u d n o ś ć sprawia i m pokazanie człowieka w ruchu. Temat jednak jest tak dalece ż y w y i frapujący dla odbiorcy, że t w ó r c a c h ę t n i e p r ó b u j e w swych pracach przedstawić to, co stanowi treść jogo życia. S t ą d wiele płaskorzeźb o podobnych t y t u ł a c h , j a k : Praca w przod­ ku wykonana przez początkującego rzeźbiarza Leszka S e m p k ę z Gliwic, Przodek Ryszarda Adamca i wspomniany j u ż cykl prac B ą k a i innych, z a t y t u ł o w a n y c h „ W i e r t a c z " , „ C i s k a c z " i t p . Chętnie też przedstawiane są — w rzeźbie lub płaskorzeźbie — prace ciesielskie związane ze sta­ wianiem stempli w chodniku kopalnianym, jak Sta­ wianie stojaka I Gerarda Urbanka, Stawianie obudowy Rudolfa Mrozika z Katowic. W ś r ó d tego t y p u prac, naj­ ciekawsza pod względem kompozycji i technicznego wy­ konania jest a ż u r o w a rzeźba Jana L i s z k i : Bicie stempli (il. 25). Jest to rzeźba dwupostaciowa, zakomponowana w nieregularnym owalu, celowo spłaszczonej b r y ł y węgla, k t ó r e j grube brzegi t w o r z ą j a k b y otok dla rozgrywającej się sceny. R z e ź b a ma powierzchnię c h r o p o w a t ą , nie w y ­ g ł a d z o n ą . Wykonana jest w jednolitym k a w a ł k u węgla humusowego (duryt i w i t r y t ) ze śladami mineralnych przerostów (głównie p i r y t u ) , pochodzącego z kopalni „ M a k o s z o w y " w Zabrzu. Pierwsze górnictwo, płaskorzeźba Alfreda P i ą t k a stanowi celową d o k u m e n t a c j ę h i s t o r y c z n ą n a r z ę d z i i ubioru górników z okresu p r z e ł o m u X I X / X X w. R z e ź b a ta jest p r z y k ł a d e m zastosowania ciekawego roz­ w i ą z a n i a perspektywy, w e d ł u g własnego p o m y s ł u t w ó r c y : prawie że na t y m samym poziomie ukazane zostały po­ 100 l l . 33. Pejzaż przemysłowy, węgiel, 13x18 cm. 1930 r. I I . 34. Po wypadku, węgiel, 29 X 35 cm. W y k . 1964 r. Maria Chudoba. I I . 35. Górnik i jego siwek, węgiel, 17 X 25 cm. W y k . 1969 r. P a w e ł W r ó b e l . I I . 36. Ratowanie górnika, węgiel, 22 x 25cm. W y k . 1967 r. Jan Liszka. I I . 37. Pierwsze górnictwo, węgiel, 3 1 x 3 7 cm. W y k . 1969 r. Alfred P i ą t e k . 34 �stacic większych i mniejszych rozmiarów, stwarzając w ten sposób dla widza niejako pierwszy i drugi plan. Te postacie, narzędzia, drabinki, po k t ó r y c h one wędrują, rozmieszczone są we w n ę k a c h - c h o d n i k a c h biegnących w r ó ż n y c h kierunkach. Ponieważ b r y ł a płaskorzeźby jest w y p u k ł a w pierwszej chwili odnosi się wrażenie z a m ę t u , dopiero później w y c h w y t u j ą c poszczególne fragmenty, m o ż n a stwierdzić z podziwem, że składają się one na wspólną całość, w s p ó l n ą treść. Jest to bogata praca t w ó r c y ludowego, k t ó r y choć dysponuje talentem i umiejętnościami technicz­ n y m i , j a k również d o s k o n a ł y m m a t e r i a ł e m rzeźbiarskim — nio ma na tyle wiedzy plastycznej, by w syntetycznej formie kompozycyjnej zawrzeć s w ą myśl, odnosząc po­ dobny efekt (ił. 37). Ciekawą g r u p ę t e m a t y c z n ą s t a n o w i ą rzeźby i płasko­ r z e ź b y p r z e d s t a w i a j ą c e nieraz w niezwykle sugestywnej formie w y p a d k i związano z p r a c ą w kopalni. Mimo iż nie są to obecnie zdarzenia tak częste j a k przed laty, to jednak zawsze komentowane przez środowisko, wzbogacone przez nowe elementy treściowe, szczegóły a t a k ż e opowieści legendarne. Wyrazem tych przeżyć są m . in. Alarm i Rato­ wanie górnika Jana L i s z k i ( i l . 36), Zawal i skutki Feliksa Lazara, Na ratvnek Kazimierza Kuczyńskiego, Po wy­ padku ( i l . 34), Ratownicy i Metaniarze M a r i i Chudoby i i n . Chętnie podejmowane są t a k ż e tematy takie j a k odpoczynek w czasie pracy, taniec i muzyka, k t ó r a j a k wiadomo ma wielu a m a t o r ó w w środowisku górniczym. P r z y k ł a d e m tej t e m a t y k i są cykle rzeźb Eugeniusza B ą k a 36 Orkiestra górnicza i Orkiestra dołowa, Jana Liszki — Tań­ cząca para i Kozak (il. 38), P a w ł a W r ó b l a — Młody górnik i iŚlązaczka na zabawie i i n . S ą to wszystko r z e ź b y figuralne. Liczne popiersia i główki r e p r e z e n t u j ą prace P a w ł a W r ó b l a , Oołwa mężczyzny, Sztygar, Dziewczynka, Żona autora ( i l . 21 i 40) oraz Feliksa Lazara wspomniana j u ż Głowa górnika ( i l . 5). S t a n o w i ą one galerię t y p ó w ludzkich najczęściej spotykanych w ich środowisku. Podobny cha­ rakter m a j ą też sceny rodzajowe lecz t u już twarze czy postacie nie s ą tak wyraziście i precyzyjnie uchwycone, a główny nacisk kładzie się na ogólny wyraz całej kompo­ zycji. P r z y k ł a d ó w tego t y p u prac jest wiele. Najciekawsze są te, k t ó r e w swej treści u j m u j ą j a k b y migawkowo pewne momenty j a k n p . : Górniczki uczniowie Jana K a n i z Cho­ rzowa, Starka Franciszka Kurzeji z Katowic, Odpoczynek i Skat H e n r y k a Michalika z R o g o ź n e j , Górnicy przy posiłku W ł a d y s ł a w a Ż u r a z Czeladzi i i n . ( i l . 54,56,57). Są to r z e ź b y na ogół niewielkie. W y m i e n i ć też t u warto p ł a s k o r z e ź b y : Święto górnicze Gerarda Urbanka i Górnik gołębiarz P a w ł a W r ó b l a . Należałoby jeszcze wspomnieć o rzeźbach okoliczno­ ściowych, k t ó r e p o w s t a ł y w związku z j a k ą ś rocznicą czy specjalnym wydarzeniem. Do takich n a l e ż ą : plakieta z napisem ,,1000-lecie P a ń s t w a Polskiego ; plakietki Lazara z portretem Kościuszki, Obelisk z Leninem ( i l . 6, 7) oraz Kosmonautka Tiereszkowa Eugeniusza B ą k a . Generalnie rzecz biorąc, na formę a r t y s t y c z n ą rzeźb i płaskorzeźb w węglu w p ł y w m a j ą n a s t ę p u j ą c e w a r u n k i : m a t e r i a ł i technika jego o b r ó b k i , temat, zdolności t w ó r c y oraz wyznaczona funkcja czy cel, dla k t ó r e g o rzeźba została wykonana. R z e ź b a w węglu w rozwoju swej funkcji przeszła p o d o b n ą drogę j a k tradycyjna rzeźba ludowa w drewnie — od roli u ż y t k o w e j j a k ą spełniała w obrębie społeczności górniczej, do wyrobu p a m i ą t k a r s k i e g o dla szerszego k r ę g u odbiorców (turyści) oraz twórczości podejmowanej z własnej wewnętrznej potrzeby t w ó r c y ( M . Chudoba, J . Liszka). W i ą ż e się to ze stosunkiem współczesnego środowiska do tego t y p u twórczości, z w p ł y w a m i z e w n ę t r z n y m i i kon­ k r e t n y m zapotrzebowaniem, a t a k ż e warunkami stworzo­ n y m i dla t w ó r c y ludowego i amatora przez instytucje i organizacje powołane do popierania twórczości ludowej czy też organizowania wolnego czasu ludziom pracy. Losy wytworów i wpływ czynników zewnętrznych na rozwój współczesnej twórczości 37 Jakie są losy w y r o b ó w i rzeźb w węglu i j a k się ocenia ich twórców, odpowiedź znaleźć m o ż n a w d o t ą d przed­ stawionym obrazie tej samorodnej twórczości plastycznej. Twórczość ta, cieszyła się zawsze d u ż y m zainteresowaniem i przychylnością, przede wszystkim środowiska w j a k i m p o w s t a ł a . Podobnie i dziś, wszelkie w y r o b y czy to rzeźbiar­ skie czy galanteryjne szybko opuszczają warsztaty t w ó r c ó w . Z a m a w i a j ą je, k u p u j ą lub p r z y j m u j ą w darze — krewni, znajomi, instytucje p a ń s t w o w e i społeczne. Jedni czynią to z chęci posiadania pięknej rzeźby, z sympatii dla t w ó r c y , i n n i — i tak jest najczęściej — n a b y w a j ą je jako p a m i ą t k i prezenty, chętnie przyjmowane w kraju i za g r a n i c ą . Jest to niewątpliwie z a c h ę t ą dla twórców, z drugiej jednak strony, oddziaływuj e na zwielokrotnienie w y r o b ó w i często za t y m idące obniżenie ich poziomu artystycznego. Są t w ó r c y , k t ó r z y ciesząc się uznaniem środowiska rzeźbią „ d l a siebie", z potrzeby w y r a ż e n i a w ł a s n y c h przeżyć. Poświęcają oni każdej rzeźbie sporo czasu, d o p r a c o w u j ą c ją w k a ż d y m szczególe, d ą ż ą c do realizacji jakiegoś długo noszonego „ w sobie" p o m y s ł u . T w o r z ą prace o charak­ terze indywidualnym, z k t ó r y m i też niechętnie się roz­ stają. I n n i — a jest ich obecnie większość, raz zdobywszy 101 �szersze uznanie b a z u j ą na n i m , w y k o r z y s t u j ą c swe umiejęt­ ności do celów merkantylnych, ograniczają się do zaspoko­ jenia p o p y t u na p a m i ą t k ę regionalną. Pierwszymi odbiorcami w y r o b ó w węglowych b y l i urzędnicy kopalniani i podobnie przez całe dalsze dzieje tej twórczości kopalnie przede wszystkim b y ł y nią zaintere­ sowane, głównie jednak jako dziedziną p a m i ą t k a r s t w a . Jest bowiem w zwyczaju, że znakomitsi goście odwiedzający k o p a l n i ę , delegacje wyjeżdżające za granicę, wycieczki, zwycięzcy sportowi i inni, o t r z y m u j ą na p a m i ą t k ę naj­ częściej galanterię węglową — puchary, wazony, wózki z węglem, rzadziej rzeźby. W y r o b y te p r z y g o t o w u j ą „ n a zapas" lub na zlecenie dyrekcji, znani t w ó r c y z danej kopalni. Kopalnia u d o s t ę p n i a zatrudnionemu w niej t w ó r c y odpowiedni m a t e r i a ł , często toż i miejsce do pracy. I ona też jest g ł ó w n y m opiekunem i inspiratorem współczesnego r z e ź b i a r s t w a węglowego. Jak w y n i k a z m a t e r i a ł u archiwalnego ' i literatury<», t w ó r c a ludowy czy amator z terenu Śląska nie miał do 1945 r. innego opiekuna czy mecenasa. Samorodna twór­ czość plastyczna p o w s t a w a ł a w warunkach odosobnienia, znana w najbliższym otoczeniu t w ó r c y , przez nie inspiro­ wana i oceniana. Bliższe k o n t a k t y między sobą u t r z y m y w a l i na Śląsku t y l k o malarze amatorzy. Starsi informatorzy, j a k np. Juliusz Marcisz (malarz amator ur. 1898 r. w Bielszowicach koło Zabrza), opowiadają, że już w okresie między­ wojennym p o w s t a w a ł y pierwsze polskie k ó ł k a malarzy a m a t o r ó w . Sam b y ł jego członkiem i założycielem w Lipinach Śląskich, w latach 1923 —1928. > W w o l n y m pokoju przy miejscowej restauracji s p o t y k a ł o się wówczas około 20 t w ó r c ó w z całej okolicy. B y l i to z zawodu malarze pokojowi i górnicy, a i n s t r u o w a ł ich uzdolniony i znany amator Jan Lazar, ówczesny naczelnik gminy w- Lipinach. Kiedy 3 4 w 1919 r. Niemcy założyli w t y c h ż e Lipinach „ K u n s t und Gemeinde Verein", Juliusz Marcisz z kolegami w odpo­ wiedzi założyli zatwierdzony w 1925 r. Związek (później „ T o w a r z y s t w o . . . " ) Przyjaciół Sztuk P i ę k n y c h , odciągając w swoje szeregi wielu członków niemieckiego Towarzystwa. Związek ten nio miał patronatu. Jego członkowie, amatorzy, przyjaźnili się i odwiedzali, oglądając i oceniając wzajemnie swoje „ d z i e ł a " . Organizowano toż zabawy oraz wystawy obrazów w wymienionej już restauracji. Z funduszy uzyska­ nych za w s t ę p y , opłacano nauczyciela r y s u n k ó w dla wszyst­ kich. Robiono z n i m wspólne wycieczki, w czasie k t ó r y c h malowano w plenerze. Jak wspomina inny informator, dawny członek T o w a r z y s t w a : „ . . . celem towarzystwa było umożliwienie rozwoju talentu tych, k t ó r y c h nie stać było na n a u k ę w akademii..." Czy podobne towarzystwa funkcjonowały na terenie innych miejscowości trudno powiedzieć z braku odpowied­ niego m a t e r i a ł u . To któro powstało obejmowało swoim zasięgiem dość rozległy teren — L i p i n y , Świętochłowice, Bielszowico, Wirek, R u d ę Śląską i mniejszo gminy. F a k t , że w środowisku robotniczym tego rejonu już w 1 poł. X X w. amatorzy plastycy sami inicjowali pierwsze zalążki opieki i organizowali jej formy, z pewnością oddziaływał na in­ nych twórców. B y ć może n i e k t ó r z y z licznych już wówczas rzeźbiarzy w węglu mieli wtedy k o n t a k t y z tak zorganizo­ w a n ą formą działalności. Po 1945 r. twórczość l u d o w ą i a m a t o r s k ą otoczono troskliwą opieką, która, rozwinęła się p o d w ó j n y m n u r t e m : p a ń s t w o w y m i związkowym. 42 J u ż w 1945 r. powstał Centralny I n s t y t u t K u l t u r y przy M K i S , m a j ą c y organizować i kierować ruchem ama­ torskim poprzez W y d z i a ł y K u l t u r y w poszczególnych w o j e w ó d z t w a c h . Rok później w Katowicach, została powo­ ł a n a przez ówczesnego wojewodę śląsko-dąbrowskiego W o j e w ó d z k a Rada K u l t u r y , k t ó r a tegoż roku zainicjowała I I . 38. Tańcząca para, węgiel, wys. 20 cm. W y k . 1960 r. Jan Liszka. I I . 39. Starka, węgiel, wys. 15 cm. W y k . 1968 r. Franciszek Kurzeja, Katowice. 38 102 89 �I I . 40. Żona autora, węgiel, wys. 16 cm. W y k . 1965 r. P a w e ł W r ó b e l . I I . 41 Górnik, W ł a d y s ł a w Żur, Czeladź. otwarcie pierwszej wystawy p l a s t y k i amatorskiej (21 czer­ wiec 1946 г.). W ciągu dwóch miesięcy p o p r z e d z a j ą c y c h w y s t a w ę na ogłoszony apel wpłynęło 825 prac od 83 twór­ ców. D o ekspozycji wybrano 162 obrazy i 7 r z e ź b . W t y m samym czasie opiekę nad amatorskim ruchem plastycznym zainicjowały w Polsce Związki Zawodowe. W w y n i k u poro­ zumienia zawartego p o m i ę d z y C e n t r a l n ą R a d ą Związków Zawodowych, a Związkiem Polskich A r t y s t ó w P l a s t y k ó w i u m o w y mówiącej o współpracy kulturalno-oświatowej tych instytucji, plastycy mieli zająć się rozwijaniem z a i n t e r e s o w a ń estetycznych w środowiskach robotniczych, co w praktyce polegało na organizowaniu przy p l a c ó w k a c h k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w y c h (domy k u l t u r y , świetlice zakładowe) zespołów amatorskich, l u b kółek zainteresowań. 43 44 Najbogatsze zasługi m a - t u dla terenu GOP-u i R O W - u Związek Zawodowy Górników. Organizuje on od lat tak zwane festiwale, w k t ó r y c h uczestniczą nie t y l k o plastycy amatorzy, zakończone m . i n . wystawami prac, kolejno: lokalnymi, wojowódzkimi i ogólnopolskimi. Przy czym trzeba podkreślić, że we wszystkich wystawach ogólno­ krajowych, najwyższe laury zbierali zawsze t w ó r c y z terenu Śląska. R ó w n i e ż począwszy od 1946 r. Ministrstwo K u l t u r y i Sztuki za p o ś r e d n i c t w e m wojewódzkich, powiatowych czy miejskich resortów k u l t u r y stworzyło sieć ognisk plastycznych. Ogniska opierały swą działalność na wspól­ n y m , szczegółowo opracowanym programie. Nauczanie t r w a ł o (i trwa) w nich od dwóch do czterech lat, w zależ­ ności od zasobu wiedzy i uzdolnień k a n d y d a t ó w . Po u k o ń ­ czeniu k u r s ó w , w czasie k t ó r y c h też organizowano w y ­ stawy, uczestnicy o t r z y m y w a l i zaświadczenie stwierdzające ich fachowe przygotowanie, co stało się do dziś p r z y c z y n ą wielu nieporozumień i konfliktów co do u p r a w n i e ń absol­ w e n t ó w t y c h k u r s ó w . W y k ł a d o w c a m i w ogniskach b y l i węgiel, wys. 18,5 cm. W y k . 1969 z reguły zawodowi plastycy. Zasadniczym celem było wycho­ wanie świadomego odbiorcy sztuki, danie możliwości k o n t a k t u ze s z t u k ą i technikami artystycznymi. Program ognisk zakładał uczenie wszystkich, stał więc w oczywistej sprzeczności ze s z t u k ą s a m o r o d n ą " , ' w przeciwieństwie do programu realizowanego przez organa związków zawodowych, k t ó r e poszły po l i n i i u r z ą d z a n i a dorywczych k u r s ó w bez określonego programu oraz udziela­ nia doraźnej pomocy materialnej. W y r a ż a ł a się ona ... (i w y r a ż a nadal) subwencjami na p ł ó t n o , farby i pędzle, dawane poszczególnym zespołom i amatorom, nie stawiano natomiast ż a d n y c h w y m a g a ń amatorowi, byle w y k a z y w a ł za­ interesowanie s z t u k ą , nie opracowano p r o g r a m ó w k u r s ó w , nie b y ł o wreszcie ostrych r y g o r ó w co do osób p r o w a d z ą c y c h p r a c ę w zespole...". 4 46 Jak okazuje wieloletnia p r a k t y k a , koncepcja związków zawodowych o k a z a ł a się słuszniejsza. Ogniska plastyczne już dziś o k a z u j ą się f o r m ą z a n i k a j ą c ą . Obecnie na terenie w o j e w ó d z t w a katowickiego istnieją 4 ogniska plastyczne. ' D w a z nich z n a j d u j ą się w rejonie GOP-u — jest to Ognisko w Katowicach (40 uczestników) i w Gliwicach (30 uczest­ n i k ó w ) , jedno w rejonie R O W - u Ognisko w R y d u ł t o w a c h (84 uczestników*) zwracające szczególną u w a g ę na rzeźbę w węglu. Ognisko to odegrało d u ż ą rolę, warto więc wspo­ m n i e ć k r ó t k o o jego historii i formach pracy. P o c z ą t k i zorganizowanej formy amatorskiego ruchu plastycznego w t y m głównie rzeźbiarskiego w rejonie R y b ­ nickiego O k r ę g u Węglowego biorą p o c z ą t e k w osiedlaniu się w 1945 r. w R y d u ł t o w a c h , pow. R y b n i k — L u d w i k a K o n a ­ rzewskiego (ojca), artysty plastyka. Wraz ze swym przyja­ cielem Grabcom, k o r z y s t a j ą c z poparcia finansowego kopalni „ R y d u ł t o w y " zorganizował on w pierwszych latach po­ wojennych K u r s y R z e ź b y w W ęglu (przemianowane w 1949 r. na P a ń s t w o w e Ognisko Plastyczno przejęte przez miejscowy 4 r 103 �U . 42. Odpoczynek, węgiel, 3 0 x 3 2 cm. W y k . 1907 i'. Maria Chudoba. W y d z i a ł K u l t u r y ) . K u r s y owe b y ł y k o n t y n u a c j ą jego przed­ wojennej działalności, związanej co prawda z terenem Beskidu Śląskiego, a wyrażającej się w szkoleniu samorod­ nych, t w ó r c z y c h t a l e n t ó w l u d u . Działalność t a n a w i ą z y w a ł a do idei i t r a d y c j i młodopolskich, k t ó r y c h realizacja w nowych warunkach stworzonych przez p a ń s t w o w e i społeczne orga­ nizacje kulturalno ludowego p a ń s t w a , z n a j d o w a ł a teraz konkretne podstawy.* W kursach, a później ognisku kiero­ w a n y m przez Konarzewskiego, uczestniczyć zaczęli górnicy, k t ó r z y j u ż przedtem byli znanymi w środowisku rzeźbia­ rzami. Do nich dołączali stopniowo inni, tworząc s t a ł y , p i ę t n a s t o o s o b o w y zespół: Jan K r z u k , К udoi f Kucharczyk, Rybarek, Alfred Ryszka, Eugeniusz Ryszka, Alfred P i ą t e k , B u r d a , Matuszko, Michałek, Lat oska, a. t a k ż e Joanna J ą d e r k o (obecnie już artysta plastyk), L u d w i k Konarzewski (syn), Grabiec i i n . Rozrostowi grupy, sprzyjało zaintereso­ wanie nie t y l k o kopalni „ R y d u ł t o w y " ' , lecz t a k ż e wzra­ s t a j ą c y p o p y t na wyroby i rzeźbę w węglu ze strony Zjedno­ czenia P r z e m y s ł u Węglowego, Ministerstwa G ó r n i c t w a i Ministerstwa Spraw Zagranicznych. T w ó r c y p r a c u j ą c y pod okiem artysty plastyka, a t a k ż e inspirowani przez s t a ł y c h odbiorców swych w y r o b ó w , stanowili g r u p ę s t a ł ą , w y p r a c o w u j ą c z czasem ogólny profil twórczości, zarówno pod względem formalnym jak tematycznym w czym ulegali w p ł y w o m z całą pewnością nie t y l k o swego opiekuna, ale przede wszystkim — g u s t ó w odbiorcy. Efektem tego jest owa rzeźba realistyczna, k t ó r e j g ł ó w n y m tematem jest praca g ó r n i k a , rzeźba o w y g ł a d z o n e j , polerowanej powierz­ chni, u z u p e ł n i a n a elementami z innego m a t e r i a ł u zgodnie z ich rzeczywistym w y g l ą d e m . 8 Jak z tego widać, rzeźba w węglu przechodzi t u stop­ niowo w p a m i ą t k a r s t w o obniżając swe walory artystyczne i odbiegając od pierwotnych założeń organizatora ogniska — L u d w i k a Konarzewskiego. Niemniej ten rodzaj twórczości rozpowszechnia się i nadal dominuje u większości b y ł y c h uczniów ogniska. N i e k t ó r z y z nich, są dziś c z ł o n k a m i K o m i s j i Kwalifikacyjnej przy miejscowym Zjednoczeniu P r z e m y s ł u Węglowego, k t ó r a zatwierdza do zakupu na p a m i ą t k i wyroby rzeźbiarzy z tego terenu, n a r z u c a j ą c w znacznym stopniu kryteria oceny, a t y m samym wywiera­ j ą c w p ł y w na ogólny p r o f i l tej twórczości. W efekcie — 104 rzeźba s t a ł a się t u towarem, a nie dziełem sztuki. Z drugiej jednak strony, rzeźba w węglu i uczestnictwo górników jest warunkiem istnienia ogniska w R y d u ł t o w a •— rzeźbia­ rze s t a n o w i ą t u liczniejszą grupę niż malarze. Mimo licznych zmian zachodzących w ciągu lat, jak kolejne nabory nowych uczniów, w e w n ę t r z n e spory, odejście z zespołu grupy twór­ ców w y r o b ó w galanteryjnych, wreszcie w 1954 r. przejęcie kierownictwa ogniska przez L u d w i k a Konarzewskiego-syna (po śmierci ojca) — ognisko to utrzymujo n a d a ł w środo­ wisku swą p i e r w o t n ą rolę głównego inspiratora i patrona r z e ź b i a r s t w a w węglu na t y m terenie. Co prawda już Konarzewski-ojeiec, a później t a k ż o syn, rozszerzyli program szkolenia, k ł a d ą c większy nacisk na rysunek, malarstwo, grafikę, techniki odlewu, modelowanie w glinie, rzeźbę w drewnie i innych tworzywach, ale tradycja pierwotnych założeń działa nadal i nawet młodzi t w ó r c y (jak: H e n r y k Michalik z R o g o ź n e j ur. w 1950 r. i Alfred P i ą t e k ) k t ó r z y raz, choćby na k r ó t k o zetknęli się z ogniskiem, p o d e j m u j ą się rzeźbienia w węglu, uczestniczą w konkursach, u z y s k u j ą c nawet wyróżnienia.*'> Konarzewski-syn, w swej pracy dydaktycznej u c z ą c techniki stara się r o z b u d z a ć jednocześnie wrażliwość artysty­ czną, nie n a r z u c a j ą c ani treści ani formy pracy. Daje to możliwości rozwoju nowych indywidualności t w ó r c z y c h . Do Ogniska w R y d u ł t o w y e h uczęszcza obecnie m ł o ­ dzież z terenu całego Rybnickiego Okręgu Węglowego (powiaty. R y b n i k , W o d z i s ł a w , R a c i b ó r z ) . Wielu zdolnych twórców w t y m rejonie rzeźbi samodzielnie u t r z y m u j ą c t y l k o towarzyskie k o n t a k t y z b y ł y m i lub a k t y w n y m i ucznia­ m i czy też samym ogniskiem. Ognisko przez blisko 25 lat swego istnienia spełnia w sumie p o ż y t e c z n ą rolę inspiratora charakterystycznej dla u p r z e m y s ł o w i o n e g o rejonu Śląska — twórczości a m a t o r ó w . Ono też niewątpliwie p r z y c z y n i ł o się do istnienia t r w a ł e g o współczesnego o ś r o d k a r z e ź b y w węglu w rejonie p o w i a t u rybnickiego. D u ż ą rolę w ujawnianiu nowych rzeźbiarzy i podno­ szeniu a u t o r y t e t ó w dawniejszych spełniają wystawy plasty­ k i amatorskiej, organizowane w ramach wspomnianych j u ż festiwali górniczych. �K o n k u r s y i wystawy, to jedna z wielu form animowania ludowej i amatorskiej twórczości. Z jednej strony inspirują one określoną przez o r g a n i z a t o r ó w t e m a t y k ę , w k t ó r e j na ogół kładzie; się nacisk na na wiązywanie do tradycji regional­ nych, z drugiej strony — umożliwiają samemu t w ó r c y zaprezentowanie jego prac szerszemu odbiorcy. Wzorem innych województw W y d z i a ł K u l t u r y Woje­ wódzkiej R a d y Narodowej w Katowicach i muzea tego w o j e w ó d z t w a , od k i l k u już lat organizują doroczne konkursy poświęcone plastyce ludowej. Celem jest zachęcenie uczest­ ników do dalszej twórczości, a niejednemu ułatwienie startu twórczego, zwrócenie uwagi na właściwe wartości regionalne i artystyczne ich prac. Z k o n k u r s ó w t y c h też miejscowe muzea u z y s k u j ą ciekawsze eksponaty będące p r z y k ł a d e m współczesnej twórczości regionalnej. Biorąc pod u w a g ę powyższe względy, Muzeum w Zabrzu uczestnicząc również w t y c h akcjach, przeprowadziło już dwa konkursy na l u d o w ą i a m a t o r s k ą rzeźbę w węglu. Pierwszy — ogłoszony w 1965 r. przyniósł w efekcie od 5 twórców 92 prace, k t ó r e pokazano na wystawie „ A m a t o r s k a rzeźba w w ę g l u " w Muzeum w Zabrzu (16.XII.1965 do 30.11.1966 г.). D r u g i konkurs ogłoszony w 1969 r. i z a k o ń c z o n y również w y s t a w ą : „ L u d o ­ wa i amatorska rzeźba w w ę g l u " w wymienionym muzeum (9.XII.1969 — 16.1.1970 г.),so zorganizowany był wspólnio przez Muzeum w Zabrzu, Muzeum Górnośląskie w B y t o m i u , Wydział K u l t u r y W R N w Katowicach i Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki w Warszawie. Dwie ostatnie instytucjo s u b w e n c j o n o w a ł y konkurs, poprzedzające go badania tere­ nowi; i w y s t a w ę . Ogółem wpłynęło t y m razem 138 prac od 29 twórców. Oba, konkursy z a k o ń c z y ł y się spotkaniem z t w ó r c a m i i wręczeniom i m n a g r ó d , oba, też wzbogaciły zbiory Muzeum. W warunkach pierwszego, temat prac b y ł dowolny, drugi — ograniczał go do t e m a t y k i związanej z p r a c ą , odpoczynkiem, życiem codziennym i opowiadania­ m i górniczymi. Rola k o n k u r s ó w została spełniona, gdyż nie t y l k o ujawniły wielu nieznanych d o t ą d twórców, ale w z b u d z i ł y zainteresowanie środowiska, a idące w ślad za n i m i przyzna­ wane przez Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki jednorazowe stypendia dla t w ó r c ó w szczególnie uzdolnionych i m a j ą c y c h trudne warunki materialne — przyczyniły się do pobudzenia twórczości, do zasygnalizowania bezinteresownej formy opieki miejscowych m u z e ó w nad współczesną twórczością ludową i amatorską. W ś r ó d m u z e ó w śląskich, szczególnie dział etnografii Muzeum w Zabrzu,-" może się poszczycić j e d y n ą p o k a ź n ą i planowo od dziesięciu lat g r o m a d z o n ą kolekcją r z e ź b y i płaskorzeźby w węglu. N a b y w a j ą c do zbiorów nowe naj­ lepsze prace współczesnych twórców, jednocześnie poszerza swoje archiwum wiadomości o rzeźbie w węglu, jej t w ó r c a c h , technikach rzeźbiarskich, n a r z ę d z i a c h , tematyce, formie, źródłach inspiracji twórczej i funkcji w środowisku. W ten sposób jednocześnie z gromadzeniem e k s p o n a t ó w z terenu Górnośląskiego O k r ę g u P r z e m y s ł o w e g o i Rybnickiego Okrę­ gu Węglowego — starannie dobieranych, r e p r e z e n t u j ą c y c h różno etapy i kierunki tej twórczości — gromadzi się obszer­ ny m a t e r i a ł badawczy dla całości zjawiska kulturowego, k t ó r e stanowi c h a r a k t e r y s t y c z n ą o d m i a n ę we współczesnej plastyce ludowej i amatorskiej tego rejonu. Do tradycyjnych form r z e ź b i a r s t w a w węglu pragnie sięgnąć też Cepelia katowicka, (punkt w Czechowicach-Dziedzicach), ale czy to się jej uda? Czy będzie to znów merkantylny bodziec dla twórców s p r o w a d z a j ą c y ich twór­ czość do seryjnych w y r o b ó w — czy też nowa forma pod­ trzymania tradycji, trudno dziś to przewidzieć z całą pewno­ ścią. Dyrekcjo k o p a l ń u d o s t ę p n i a j ą c t w ó r c o m odpowiedni m a t e r i a ł , miejsce i nieraz doskonało warunki pracy, spełnia­ j ą również na marginesie sw ych w a ż k i c h z a d a ń produkcyj­ nych, p i ę k n ą rolę mecenasa i inspiratora wyznaczającego u ż y t k o w ą rolę r z e ź b i a r s t w u w węglu. A jednak m o ż n a żałować, że tak ł a t w o z a d a w a l a j ą się produktem o niskiej wartości artystycznej, w y k o n y w a n y m co prawda szybko, lecz seryjnie i efekciarsko. I należałoby w y k o r z y s t a ć t ę okazję, aby poprzez n a p r a w d ę a r t y s t y c z n ą formę o p a r t ą czy to na tradycji czy współczesnej tematyce, osiągnąć swój cel. W i e l u jeszcze rzeźbiarzy spotyka się z brakiem pomocy i zrozumienia, z a r ó w n o ze strony dyrekcji kopalni, j a k i rady z a k ł a d o w e j , k t ó r e wielokrotnie nie zezwalają i m k o r z y s t a ć z węgla jako m a t e r i a ł u rzeźbiarskiego. Zniechęca to często dość m ł o d y c h (po 50-tym roku życia) emerytowa­ nych górników-rzeźbiarzy, k t ó r z y m a j ą c wiole wolnego czasu c h ę t n i e rzeźbiliby dla kopalni, Cepelii i i n . , a k t ó r z y — rrrając k ł o p o t y z uzyskaniem m a t e r i a ł u — r e z y g n u j ą całkiem z wieloletniego nieraz dorobku. 1 r PRZYPISY 1 J . Pierrrrkaiczyk, Historia górnictwa i hutnictwa na Górnym Śląsku, Katowice 1933, t.2. M a t e r i a ł y z b a d a ń autorki w latach 1962—1972; m a t e r i a ł y z b a d a ń zespołowych w rejonie GOP-u i R O W - u w związku z konkursem na rzeźbę w węglu, przeprowadzo­ nych przez: E l ż b i e t ę Głodek, Eugeniusza Jaworskiego, Zofię Brachaczek i a u t o r k ę w 1969 г.; M . Żywirska, Podłoże ludowe w kulturze górniczej, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1952, nr 3, s.131; t a ż sama, Zagadnienie prymitywnej sztuki robotniczej na marginesie wystawy górniczej w Sosnowcu w 1948 г., „ P o l . Szt. L u d . " , 1949, nr 1 — 2 i i n . 3 M a t e r i a ł y archiwalne o eksponatach uzyskane kores­ pondencyjnie z Bergbau-Museum w Bochum w 1971 r. p o d a j ą nr.in. naszyjnik i i n n ą biżuterię węglową d a t o w a n ą na 1 pol. X I X w. O. St. Popiołek, Górnośląski Kalendarz Historyczny, Opole 1963; J . J o ń c z y k , Strajk górników w 1871 roku w Królewskiej Hucie na tle sytuacji klasy robotniczej na Gór­ nym Śląsku. Zeszyt dodatkowy „ P r z e g l ą d u Zachodniego", P o z n a ń 1952, s . 3 1 0 - 3 6 8 . „ S z m y r g l e " — k a m i e ń ścierny, papier ścierny. W y w i a d a u t o r k i w terenie w 1971 r. z J . A . Socową, r . 1906 r. Bielszowice. 2 4 5 6 u 7 J.w. W y w i a d a u t o r k i w 1965 r. z Feliksem Lazarem ur. 1902 г., L i p i n y Śląskie. « J.w. Obecnie dzielnica Świętochowice. i ' J . Ligęza i M . Ż y w i r s k a , Zarys kultury górniczej, Katowice 1964, s.227-228, 231. Modlący się górnik przed Św. Barbarą, rzeźba w węglu, 2 9 , 5 X 2 5 X 1 7 cm, w y k . 1941 r. J ó z e f Poniszowski, Ruda Śląska, wł. Bergbau-Museum w Bochum. Z b a d a ń terenowych Eugeniusza Jaworskiego w 1969 г., informator: rzeźbiarz w węglu Jan K r z u k rrr. 1913 г., R y d u ł t o w y , pow. R y b n i k . N p . własność proboszcza kościoła św. J ó z e f a w Zabrzu. N p . ofiarowany proboszczowi tegoż kościoła z okazji urodzin — z w y r y t ą d a t ą i podpisem ofiarodawcy: „ 7 . I I . 1937 r. I i . Werner". Wykonawca, — nieznany. Podobny k r z y ż stoi na wymienionym, ołtarzu i jest datowany na 1931/32 r. (data budowy kościoła). is Wystawa zorganizowana przez W o j e w ó d z k ą R a d ę K u l t u r y w Katowicach, maj 1946 г., A . Ligocki, Artyści dnia siódmego, Katowice 1971, s.58. 8 1 0 1 2 1 3 1 4 1 5 105 �^^> J . Ligęza i M . Żywirska, op. cit., rya. 4 1 : „ R z e ź b a w masie węglowej, wykonana przez Karola Adamczyka, górnika z Jaworza" — jak się okazuje, faktycznie jednak została wykonana z drewna i polepiona miałem ( I . B . - F . ) . R z e ź b a ta znajduje się w zbiorach Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Z w y w i a d u autorki z Karolem Drewniokiem, 1003 r. i ' Z wywiadu autorki z Janem Liszką, 1972 r. 20 Jw. 21 J w . Robert Cichocki z Zabrza, ur. ok. 1900 г., zm. 1946 r. Z w y w i a d ó w autorki z Janem K a n i ą z Chorzowa, ur. 1913 r. i Marią C h u b ą z B y t o m i a — przeprowadzonych 1969 r. Tak np. J ó z e f W ł ó c z k a (lat 76) uczył m i e s z k a ń c ó w hotelu robotniczego kopalni „ S o ś n i c a " w Gliwicach, Fran­ ciszek Kurzeja (lat 33) — a m a t o r ó w p l a s t y k ó w kopalni „ K a t o w i c e " w K l u b i e Górniczym w Katowicach, Julian Kowalski (lat 48) — ma 2 uczniów, górników, p r a c o w n i k ó w kopalni „ S z o m b i e r k i " w B y t o m i u , Jan K a n i a (lat 59) — uczniów Zasadniczej Szkoły Zawodowej przy kopalni „ M a t y l d a " w Lipinach Śląskich. M a t e r i a ł y z b a d a ń a u t o r k i : w y w i a d z Feliksem Lazarem, 1966 r. Lazar b y ł górnikiem od 14 roku życia, przeszedł w kopalń i stanowiska od ciskacza, r ę b a c z a i innych, do dyrektora kopalni „ M a t y l d a " . Od 1965 r. — rencista. K o n k u rs na rzeźbę w węglu ogłoszony przez Muzeum w Zabrzu w 1965 г., n a s t ę p n y — dla t w ó r c ó w ludowych i a m a t o r ó w , 1969 r. M a t e r i a ł y z b a d a ń a u t o r k i : w y w i a d z J. Liszką, 1965 r. Piotr Latoska sam kiedyś amatorsko rzeźbił w węglu, a %v 1954 r. u k o ń c z y ł studia rzeźbiarskie pod kierunkiem Xawerego Dunikowskiego, w k r ó t c e potom o b e j m u j ą c opiekę nad zespołem a m a t o r ó w , o k t ó r y m mowa. Por.: M . Żywir­ ska, Amatorski ruch plastyczny wśród górników, Katowice 1959 r. Grafit — krystaliczna odmiana węgla C, u ż y w a się go do w y r o b u elektrod i t y g l i ogniotrwałych, jako domieszki do s m a r ó w i t p . , w czasie b a d a ń w styczniu 1972 г., stwier­ dzono w y s t ę p o w a n i e amatorskich w y r o b ó w p a m i ą t k a r s k i c h zdobionych rzeźbą na terenie Raciborza z o d p a d ó w grafitu przygotowywanego na elektrody (badania autorki). C y k l 18-u rzeźb w zbiorach Muzeum w Zabrzu i prywatnych, rzeźba Górnik 11 X 4 X 3 , 1964 r. j . w . M Z / E t 424 i inne. < Pejzaż Śląski! II, 1 4 X 3 1 X 9 , 1969 г., zbiory Muzeum w Zabrzu oraz p r z y k ł a d y głów m ę s k i c h i kobiecych. Jest to podział dokonany na podstawie cech zewnę­ trznych. Bardziej precyzyjny jest podział petrograficzny dzielący węgiel na: duryt kenel węgle humusowe — fuzyt węgle sapropelowe — boghed witryt g gat klaryt i inne Trzem odmianom, błyszczącej, matowej i włóknistej, w y ­ r ó ż n i a n y m od dawna przez górników, o d p o w i a d a j ą cztery odmiany petrograficzne węgla (wyróżnione na podstawie b a d a ń mikroskopowych, i dzięki temu pozwalają w w y p a d k u analizy m a t e r i a ł u rzeźbiarskiego na bliższe jego określenie): w i t r y t , fuzyt, k l a r y t i d u r y t (od łacińskiego: v i t r u m — szkło, clarus — jasny, błyszczący, durus — twardy, fusco — czer­ nię). witryt węgiel błyszczący klaryt węgiel matowy duryt 1 8 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 3 2 a duryt węgiel włóknisty wśród nich najbardziej szechny jest antracyt fuzyt Węgle sapropelowe — toprzede wszystkim węgle matowe, rzadko t w o r z ą c e oddzielne p o k ł a d y , w y s t ę p u j ą c e w postaci soczewek i cienkich warstewek wśród węgla błyszczącego. N a l e ż ą t u m i ę d z y i n n y m i takie specjalne odmiany j a k : kenel, boghed i rzadko spotykany gagat, u ż y w a n y niegdyś do wykonywania biżuterii węglowej. Wymienione dane usta­ lono w oparciu o: Z. K i l i a n i T . Szczepanik, Mineralogia, petrografia i geologia, Warszawa 1958, s.146—154; St. Gisman, Ilustrowany górniczy słownik encyklopedyczny, Stalinogród 1958. Materiały z b a d a ń a u t o r k i : wywiad z F . Lazarem - 1966, 1969 r. M a t e r i a ł y z b a d a ń a u t o r k i : wywiad z E r y k i e m Śledzioną, 1963 r. 3 5 W y w i a d autorki z J . Liszką, 1964 r. " Jw., 1965 r. ' N p . niespodziewany przerost i pęknięcie rozpoczętej już rzeźby spowodowało z m i a n ę proporcji zamierzonej postaci człowieka i konia w rzeźbie „ W o z a k " Jana Liszki, w y k . w 1961 r. Św. Barbara, zwana też „ B a r b ó r k a " , strzegąca ludzi od nagłej śmierci, od X V I I w. uznawana za o p i e k u n k ę i p a t r o n k ę górników. Por. J. Ligęza i M . Żywirska, Zarys kultury górniczej, Katowice 1964, s.170—173. „ S k a r b n i k " — tajemnicza istota górniczego podziemia, gdzio opiekuje się g ó r n i k a m i . W opowiadaniach górniczych w y ­ stępuje najczęściej jako starzec z b r o d ą lub sztygar. Por. J . Ligęza i M . Żywirska, op. cit., s.182 —207. „ U t o p l e c " — w b a ś n i a c h śląskich zły demon zagrażający w ę d r o w c o m na bagnach i m o k r a d ł a c h . 3 3 3 4 3 3 8 3 ' M a t e r i a ł y z b a d a ń autorki, 1969—1972. » A . Ligocki, op. cit., s.58. Z b a d a ń autorki, 1971 r „ m . i n . w y w i a d y z mala­ rzami amatorami: Juliusz Marcisz ur. 1898 r. z W i r k u (Ruda Śląska), J ó z e f Cepok ur. 1902 r. z Zabrza-Maciejowa. Z wywiadów jw., A . Ligocki, op. cit., s.58 —59. Ogólnozwiązkowa wystawa amatorskich prac pla­ stycznych i fotograficznych z okazji V Kongresu Związków Zawodowych, 1962, w y d . CRZZ, s.l — 5 1 ; I . Bukowska-Floreńska, Amatorska twórczość plastyczna w Zabrzu (ruch zorganizowany), „ K r o n i k i Miasta Zabrza", 1970, z.3, s., 112-133. A . Ligocki, op. cit., s.48. , M . Żywirska, Amatorski ruch plastyczny, w y d . cyt., s.50. Ogniska Plastyczne w Bielsku Białej i R y d u ł t o ­ wach — subwencjonowane są przez W y d z i a ł y K u l t u r y Rad Narodowych, Ognisko Plastyczne w Gliwicach i Katowicach (do 1963 r. t a k ż e w Zabrzu) — przez Stowarzyszenie Ognisk Artystycznych. Fragment ten opracowano na podstawie szczegóło­ wych b a d a ń E . Jaworskiego (Muzeum Górnośląskie, B y t o m ) , archiwum Muzeum w Zabrzu oraz b a d a ń u z u p e ł n i a j ą c y c h autorki,' 1972 r. « M a t e r i a ł y z badaii autorki, 1969 r „ wymieniony t w ó r c a zgłosił pierwsze swe prace na konkurs organizowany przez Muzeum w Zabrzu w 1969 r. 5° I . B u k o w s k a - F l o r e ń s k a , Lodowa i amatorska rzeźba w węglu, katalog wystawy pokonkursowej, Zabrze 1969, s.1-32. ' i I . B u k o w s k a - F l o r e ń s k a , Współczesna rzeźba ludowa w zbiorach Muzeum w Zabrzu, „ K r o n i k i miasta Zabrza", 1971, z.4, s.157-182. 4 4 1 4 2 4 3 4 4 4 3 4,1 4 7 4 8 4 Fot.: J . Byrczyk — i l . 1; St. Deptuszewskl — U. 2, 4, 5, 8, 12, 15, 18, 19, 21—28, 30, 37—39, 41, 42; B . Krasicki — il. 29; Z. Sawicki — I I . 3, 9—11, 13, 18, 20, 31, 33, 34, 30, 40; Archiwum Muz. w Zabrzu — i l . 8, 7, 14, 35. 106 pow- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/def4e61ae77a96fc67c3e40064d11c76.pdf cfa3a67ef3f282094dc68322855c5c01 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3815 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3578 Title A name given to the resource Strony tytułowe,spis treści i wstęp/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2,z.4-5;s.1-4 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text *> < ; ' « «V, ' г aa* % ' « .г* * <• * - "•¿1'Г �REDAGUJE ZESPÓŁ KIEROWNIKÓW SEKCJI PAŃSTWOWEGO INSTYTUTU BADANIA SZTUKI LUDOWEJ * REDAKTOR NACZEL­ NY JÓZEF GRABOWSKI * WYDAWCA PAŃ­ STWOWY INSTYTUT BADANIA SZTUKI LUDOWEJ * KIEROWNICZKA SEKCJI WY­ DAWNICZEJ BARBARA SUCHODOLSKA * OKŁADKA I UKŁAD GRAFICZNY CZESŁAW WIELHORSKI * KLISZE: PAŃSTWOWE WAR­ SZAWSKIE ZAKŁADY GRAFICZNE * TŁO­ CZONO W DRUKARNI MINISTERSTWA SPRA­ WIEDLIWOŚCI W WARSZAWIE POD KIE­ RUNKIEM TADEUSZA GALEWSKIEGO * RE­ DAKCJA I ADMINISTRACJA: MINISTERSTWO KULTURY I SZTUKI, PAŃSTWOWY ISTYTUT BADANIA SZTUKI LUDOWEJ RAKOWIECKA 4 A W-WA, �P O L S MIESIĘCZNIK K A ORGAN S Z T PAŃSTWOWEGO ПОЛЬСКОЕ U K INSTYTUTU НАРОДНОЕ Ежемесячный L'ART REVUE P O L I S H R ИСКУССТВО POLONAIS P E A S A N T E SZTUKI MENSUELLE MONTHLY T BADANIA журнал POPU LAIRE ^ A A R T REVUE Ś Ć Numer p o d m ó j n y p o śш i ę с о п у шу st aw ie S Z T U K A L U D O W A MAZUR I W A R M I I opracouiał JŮZEF GRABOWSKI WSTĘP - TKANINA - CERAMIKA - RZEŹBA - SPRZĘT ZDOBIONY - SPIS RYCIN - ROK II K W I E C I E Ń — M A J 19 4 8 N r 4-5 LUDOWEJ �Kilka numerów bieżących naszego pisma bę­ dzie posiadać inny charakter niż dotychcza­ sowe. Zniknie z nich chwilowo różnorodność tematów, obejmujących swym zakresem ca­ łokształt spraw poznawczych sztuki ludowej. Cała treść połączonych numerów dotyczyć będzie tylko jednej grupy zagadnień, wyła­ niającej się w związku z dwiema wysta­ wami: „Sztuki Ludowej Mazur i Warmii" otwartej w lutym roku bieżącego w Olszty­ nie — omówieniu której poświęcony zosta­ nie 4 i 5-ty numer „Polskiej Sztuki Ludo­ wej" — oraz krakowskiej wystawie „Sztuka ludowa w Polsce" (malarstwo, rzeźba, graiika), przesłanej następnie do Łodzi i Sopotu. Materiał dotyczący tej drugiej wystawy obej­ muje trzy dalsze numery naszego pisma, które zostaną wydane w sierpniu. Tego ro­ dzaju komasacja została nam podyktowana koniecznością utrwalenia rezultatu tych wy­ staw, bardzo ważnych dla poznania naszej sztuki ludowej. Pobieżne chociażby ich scha­ rakteryzowanie, połączone z reprodukcją ważniejszych eksponatów nie dałoby się po­ mieścić żadną miarą w rumach nie tylko przeciętnego naszego artykułu, ale nawet całego miesięcznika. Z tych względów posta­ nowiliśmy poświęcić im w tałości kilka nu­ merów, po czym, oczywiście, wrócimy do poprzedniego układu. R E D A K C J A �W S T Mało jest wystaw o takim znaczeniu odkryw­ czym, jakie wykazała wystawa sztuki ludowej na Mazurach i Warmii, otwarta w l u t y m w Olsztynie. Została ona zainicjowana oraz zorganizowana przez wieloletniego badacza i miłośnika tej sztuki, obecnie kierownika Muzeum, Hieronima Skurpskiego. Znaczenie jej tymbardziej się uwydatni, gdy zważymy, że Niemcy, rozumiejąc, że kultura ludowa tego terenu świadczy o jego istocie i przynależności narodowej, nie tylko nie starali się o pokazanie jej światu, ale dążyli do umniejszenia jej wartości, tam gdzie o niej musieli mówić. Odkrywczy charakter wystawy został z góry już założony przez jej orga­ nizatora, jak tego dowodzą następujące zdania, w y ­ jęte ze wstępu do katalogu: „Uczonemu u ł a t w i ona powiązanie tego bezwątpienia polskiego regionu z innymi dzielnicami Pol­ ski, oraz ułatwi wcielenie jego ogniw w łańcuch twórczości całego kraju. Miłośnik hatomiast znajdzie tu zespół przeważnie nieznanych, a swoistych form, barw i treści. Przeciętny widz odkryje łączność eksponowanych tu obiektów, z rezultatami istnieją­ cymi jeszcze w terenie"... „Wystawa niniejsza wykazuje dobitnie, że zdob­ nictwo i sztuka na Mazurach, to bogata i różnorod­ na dziedzina, wbrew niemieckim głosom (Ciasen i inni) obstających przy jej ubóstwie" ). 1 Trzeba przyznać, że wszystkie te zadania wysta­ wa spełnia, przy czym na pierwszy plan wysuwają się: poznanie „nieznanych, a swoistych form, barw i treści", a dalej łączność ich z innymi regionami Polski, głównie z sąsiednimi Kurpiami. Dla zrozumienia charakteru tej wystawy należy przytoczyć jeszcze dwie cytaty z jej katalogu: „Oto stają przed nami fragmenty i skrawki wyrwane z całokształtu stanowiącego życie ludu na Mazurach i W a r m i i " — pisze w słowie w s t ę p n y m dr. M . Znamierowska - Prüfferowa. Organizator zaś wystawy dodaje: „Zrezygnowano świadomie z jakie­ Ę P gokolwiek pokazu o charakterze syntetycznym i w y ­ czerpującym dane zagadnienie, nawet w obrębie wąskiego działu". Wystawa olsztyńska nie jest więc pełnym obrazem tamtejszej sztuki ludowej, ale tylko jego zarysem, a więc tymsamym postawieniem za­ dania poznania tej sztuki w całej jej rozciągłości i głębokości. Trzeba sobie do tego zdać sprawę, że zarówno materiał wystawy, jak i to, co znajduje się dzisiaj w terenie, to resztki, świadczące tylko o tam­ tejszej bujnej sztuce ludowej, której bogactwo starła wojna, wraz z większością autochtonicznej ludno­ ści. T y m więcej są one dla nas cenniejsze, a znacze­ nie ich da się porównać do legendarnych ocalałych ksiąg Sybilly. Nie trzeba jednak mniemać, że ma­ teriał wystawy reprezentuje wszystko, co jeszcze pozostało. Przeczą temu, naprzykład, badania tere­ nowe dotyczące tkaniny, prowadzone obecnie przez Teodorę Modzelewską. Wykazują one dowodnie, że w t y m najważniejszym i najbardziej odkrywczym dziale wystawy istnieją ogromne l u k i , które da się obecnie uzupełnić, nawet bez większych trudności. Wychodząc z charakteru i właściwości wystawy olsztyńskiej chcę użyć jej m a t e r i a ł u jako podstawy do zarysowania problematyki poznania sztuki ludo­ wej mazurskiej. Trudno, bowiem, na podstawie w y ­ stawy urobić sobie pogląd o jej całokształcie, chociaż pokaz olsztyński jest niewątpliwie pierwszym w y b i ­ ciem okna na ten nieznany nam dotąd świat. Pierw­ sze w nim miejsce, co do powszechności, zajmuje tkanina zdobna, zwana w powiecie m r ą g o w s k i m „płachtą" ). Jak można przypuszczać z relacji H . Skurpskiego nie było dotąd o niej żadnej wzmian­ k i — przynajmniej książkowej — w literaturze nie­ mieckiej, a także polskiej. A przecież ona sama jedna stanowi dostatecznie bogaty, różnorodny i o o d r ę b ­ nych postaciach artystycznych, świat sztuki ludowej, k t ó r e m u warto poświęcić wiele uwagi, zwłaszcza, że wykazuje on dużo pokrewieństwa — a w niektórych formach i tożsamości — z t k a n i n ą ludową kurpiow­ ską, podlaską czy też rozpowszechnioną na Litwie. 2 3 �Zbadanie tkaniny mazurskiej jest koniecznym ogni­ wem prac nad ustaleniem wartości i charakteru tkaniny zdobnej w północno-wschodniej części Polski. J u ż to, co wydobyła wystawa, wskazuje, że na półno­ cy mamy do czynienia, w dziedzinie tkaniny zdobnej, ze zjawiskiem jednej wielkiej grupy, o rozmaitych odmianach lokalnych, których źródło — kto wie — czy nie stanowią właśnie Mazury, przynajmniej po tej stronie Bałtyku. A nie mające sobie równych — kafle mazurskie! Istniejąca dotąd literatura niemiecka i polska — zresztą bardzo uboga i ściągająca się do wzmianek w większych opracowaniach i a r t y k u ł ó w w ogól­ nych czasopismach — prawie nie dostrzegła icii wartości artystycznej, ograniczając się do danych historycznych,, technicznych i zanotowania cieka­ wych napisów obyczajowych. Kafle mazurskie to świat sztuki, k t ó r y trzeba odkryć w najistotniejszych ich wartościach i wcielić do skarbów polskiej sztuki ludowej, jako jeden z najwspanialszych jej klejno­ tów, j a k i m zastąpić możemy z powodzeniem d a w n ą majolikę pokucką. Wystawa olsztyńska pokazała je nam w dużym wachlarzu form, w obiektach orygi­ nalnych albo też fotografiach kafli, których pierwo­ wzory wmurowano w Muzeum w Szczytnie w dwa piece, złożone z najrozmaitszych odmian. Trzeci najciekawszy dział sztuki mazurskiej sta­ nowi rzeźba figuralna. Przez swój w y r a ź n y styl l u ­ dowy jest ona p e w n ą niespodzianką, gdyż, sądząc po jakości rzeźby na Kaszubach, spodziewać się by­ ło można raczej ulegania wpływowi sztuki kościelnej, niż oryginalnej twórczości. Za lokalną cechę tej rzeźby 4 uznać można, między innymi, u ż y w a n i e jako two­ rzywa drzewa sosnowego, którego słoje dają w rzeź­ bach ciekawe efekty estetyczne. Nie mniej interesujące są również zdobione sprzęty codziennego użytku, jak skrzynie i szafy malowane, krzesła wyplatane ze słomy, analogiczne do kurpiowskich, wreszcie ceramika, która, obok dwojaków o swoistych cechach, posiada garnki dy­ mione, o ornamentyce analogicznej do wyrobów polskich, lub poleskich. Nie bez ludowego charakte­ r u w formie są również wyroby kute z żelaza, sto­ jące jednakże najczęściej na pograniczu sztuki ludo­ wej i warsztatowej miejskiej, do której należałoby stosować określenie cechowej. Zamykając na t y m ogólne uwagi o wystawie w Olsztynie przejdę z kolei do rozpatrzenia jej ma­ teriału z punktu widzenia poznawczo-artystycznego. W następujących w dalszym ciągu szkicach będę sta­ rał się zarysować przede wszystkim odrębności gru­ powe, nie przesądzając tego czy w y n i k a j ą one z róż­ nic lokalnych lub czasowych, względnie czy są w y ­ kładnikiem silniejszej indywidualności ich twórców. Obok tego będę usiłował wydobyć to wszystko, co łączy je, w naturalny sposób, w większe zespoły i nadaje i m charakter stylu lokalnego. Ponadto d ą ­ żeniem moim będzie wytyczyć kierunki dalszych poszukiwań przez wykazanie luk w wystawowym zespole i podkreślanie wyłaniających się problemów. Ostatnim i najmilszym obowiązkiem będzie, m ó ­ wiąc słowami twórcy wystawy, wiązanie „tego bezwątpienia polskiego regionu z innymi dzielnicami Polski". �