19 50 1138 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e44731af61cf17cbc1ea1cb0c3a9206c.pdf 8d51f8263a001d1fa71a554508bc969d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4204 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3921 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.3 ;s.183 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text • O L I S QUARTERLY N. 4 H F PUBLISHED O L K A R T B Y T H E STATE I N S T I T U T E OF A R T Y E A R BOOK X I I I ri 1959 SUMMMARY OF A R T I C L E S From the editors On the occasion o f the 15th anniversary of People's Poland, the articles i n this issue summarize the development of folk a r t i n this country i n the postwar period. Kazimierz Pietkiewicz, Head of the Folk A r t Section at the M i n i s t r y o f Culture and A r t A B A L A N C E SHEET OF F I F T E E N Y E A R S ' P A T R O N A G E OF FOLK A R T . When i n 1945 w o r k was started to protect folk art from extinction, i t became clear that despite existing valuable experience, the new economic, political and social conditions had brought a number of problems w h i c h called for new solutions. The absence of qualified personnel and the lack of a l o n g term programme of activities d i d not make the task anv easier A n d vet the vears 1945—48 recorded a number of organizational achievements: at the first Dost-war conferences reoresentatives of various i n s t i tutions concerned w i t h folk art elaborated a p r o srammp coordinating t h e i r efforts and the Folk A r t Section at the M i n i s t r y i n i t i a t e d a broad Programme conducting at the s l m e time w n ^ t a t l v r a n a ^ D r o ^ naaanda w o r k N e x n e w f o ^ f T f e e enha^cein^Qt 1 I v d b v the exhibitions competitions and workinJ conference w i t h fn k â r H s T n i Sv the M i n i s t r y arranged by I n the years 1948—49, the n e w approach towards folk art was f i r m l y established and the Section of Folk A r t , i n cooperation w i t h the People's Councils, maintained close contacts w i t h folk art centres throughout the country. I t was also then t h a t the Folk A r t and Folk I n d u s t r y Centre (CPLiA) was formed to coordinate the production o f the folk a r t industry. I t should be added that m a n y folk art centres were revived at that time. I n the publishing field, 1949 saw the appearance of the first volume of the Atlas of Polish Folk Costumes w h i l e the a u a r t erlv Polish Folk Art devoted ever more sDace i n its columns to topical folk a r t nroblems A number of Polish Folk Art? ExhUDitLns enioved' much success m this c o u n t r y a n d a b r o a d I n the years 1950—55, the M i n i s t r y of C u l t u r e and A r t inspired and coordinated a l l measures w h i c h were taken to boost f o l k art. The c u l t u r a l policy of the M i n i s t r y was however not devoid of errors, w h i c h had an adverse effect also on the development of folk art. Suggestions were made that folk artists should abandon the old traditions and take up contemporary themes W i t h o u t causing m u c h h a r m this roolicv was responsible for a temporary l o w e r i n g of the artistic level of f o l k art. Nevertheless, the general balance sheet for these years was closed on the credit side. Financial assistance to promote folk a r t was considerably expanded, as was theoretical and practical research i n various regions conducted m a i n l y b y the State Institute of A r t and the Polish Ethnographic Society. Following the changes which took place i n Poland's methods of management i n 1956, the existing system of folk art protection also underwent a radical change. W i t h the general t r e n d for decentralization, more powers were delegated to local organs and freedom of creative a r t was restored, which has not failed to produce v e r y good results. I n the meantime C P L i A was reorganized into the National U n i o n of Folk A r t Cooperatives, an institution w h i c h i n the new situation could considerably expand the scope and variety of its activities and w h i c h can c l a i m credit for raising +hp artistic level of folk a r t and the mialitv of the i n d u s t r y ' s o r < X t s Here of great as sitl nee is the special fund Placed a C P L I T disposal to finance creative w o r k P A separate problem which arose as early as i n 1945 was that of collecting old and new specimens of folk art which, through exhibitions, were to p o pularize the best achievements of f o l k artists. A n d indeed, during the last 15 years about 12,000 pieces have been collected and stored at the M i n i s t r y of Culture and A r t , which, on the i n i t i a t i v e of the Folk A r t Section, purchased them from exhibitions and competitions or d i r e c t l y f r o m the artists. The collection has been on show at 232 exhibitions and offers interesting m a t e r i a l for research workers. I n 1958, a m a i n r Dart of the collection went to the M n w i i m of F o l k C u l t u r e a n d A r t inWaTsaw while the rest was divided between regional museums. I n summing up the period under review, the author writes that though i n contemporary conditions folk a r t "has lost its former position i n its own milieu, it has found application and a place i n the life of the greater p a r t of the population". The popularization of folk art, w h i c h after the war gained a f i r m foothold i n our life and was brought nearer to p r o fessional art, contributed m u c h to raising the general level of artistic culture o a r t i c u l a r l v i n anolied art As an example one may cite here weaving and cert a i n i n d u s t r i a l designs w h i c h show a pronounced influence of folk a r t Also as far as teaching is concerned the School of Embroidery i n Zafcooanebenefits ™ c h f ^ of folk artists "The high level and original character of contemporary Polish folk a r t is due to the fact that i t did not take the w r o n g p a t h of mechanized, semiindustrial trash produced en mass, but preserved its i n d i v i d u a l form of expression, shaped through generations of artistic efforts". 253 �Roman Retn/uss, Head of the Section for Research in Folk Sculpture, State I n s t i t u t e of A r t . F I F T E E N Y E A R S OF W O R K Research in Polish folk art, however unsystematic, was started as far back as the 19th century. I t was not u n t i l the formation soon after the w a r of the Polish I n s t i t u t e of Folk A r t that planned and coordinated research began to be conducted a l l over the country. I n 1950, the Polish Institute of Folk A r t was merged w i t h the State I n s t i t u t e of A r t . A f t e r a few years of w o r k i t was deemed expedient to isolate two of the Institute's sections and Knk t h e m up d i r e r t l v w i t h t h e i r nwn Institutes Thus the Section of F o i k M u s i c L m e under 1he Institute of Music History and Theory and1 the Folk Sculpture Section fame under the Institute for the h i s t o r y and Theory of Plastic A r t s ™i the headouarteVs in Cracow at Chief oTthe Section K e ] n f u s s w a s appointed The research conducted by the Section embraces every genre of folk sculpture. I n addition, a sister section at the State Institute of A r t engages in special research into folk art which borders on professional art, ecncentrating also on the w o r k of " p r i m i t i v e " painters. I n the i n i t i a l period, the methods of research were not devoid of methodological errors and organisational shortcomings. Yet, in principle research developed along the lines mapped out by the First Conference of A r t , held in 1951, namely, the study of the historic, social and economic aspects of folk art. The section developed successfully bibliographic w o r k and also succeeded i n photographing a l l the most remarkable folk art relics and now has at its disnosal rich.archives of valuabte d ^ o c u W t a t i o n . Most important of a l l however was research on the spot in various regions of the country. W a r destruction and the rapid transformations taking place in the very character of folk art called for the utmost efforts and such methods of work as w o u l d allow the collection of as much information as possible w i t h i n the shortest .period of time. Particular care was paid to the less k n o w n regions. Thus, research started i n the most distant districts, covering gradually the whole country. I n the years 1946—48, w i t h the then existing shortage of transpcrt facilities (to carry groups of research workers and equipment), research was mostly done by i n d i v i d u a l workers, but this later proved to be insufficient. At present i n d i v i d u a l research is only conducted as a study supplementing scholarly w o r k . Then came group research, including ethnographers, art historians sketchers and Dhotoeraphers who did reconnaissance w o r k followed by research proper if justified by the discoveries of the advance gnu* The year 1050 w i t n « 4 d another ^ form of research k n o w n in this country as the "annual camp ^ s e a r c h ' Grouos of L many a 30 « « « a T h w o S travel deen ^ntn the country w l ™ U ^ f e n c a l i n some nlace and? from t h ^ Z ^ t h ^ J ^ k e ^ e ditTonrto of the area ^ f ^ Z H ^ l l S n fill nn ffal L S m n n i r M ' t ¿ « 1 « nfinformation t £ v P n S i f <h n W J of the colouring. Descript ons of sculptures in wood and stono and of paintings are supplemented by photographs. "The camp" methods proved to be the most f r u i t ful. The Section now has in its archives 50.000 items. ; 254 including descriptions, drawings, diagrams and 16,000 photographs. The collection is v e r y useful to research workers, and numerous publications, including essays, albums and articles, have been based on material collected by the Section. The archives are open to other institutions concerned w i t h folk art, such as the M i n i s t r y of Culture and A r t , the People's Councils and other k i n d r e d institutions. Janina Orynzyna RY L I F E FOLK ART I N CONTEMPORA- A r g u i n g w i t h the c l a i m that folk art is doomed to extinction, Miss Orynzyna writes that "even today, at the beginning of the atom era and interplanetary communication, a hand-made folk art object has lost nothing of its c h a r m and freshness". I t is true that as i t no longer serves the needs of the countryside, folk art has departed from the m i l i e u it was o r i g i n a l l y intended to serve, b u t it has gained instead admirers and a ready market i n the urban milieu. I n the new conditions folk art has many i m p o r tant functions to f u l f i l — i t can be v e r y useful in raising the standard of the aesthetic taste of the population, being a valuable interior decoration element, and folk art goods sold as souvenirs to tourists v i s i t i n g this country or exported abroad can be an excellent means of popularizing the Polish national style. I t is from this point of view t h a t Janina Orynzyna discusses the activities of CPLiA, the Centre for Folk A r t and Folk Industry, which not only coordinates the w o r k of folk art cooperatives and sells their p r o ducts, taut also caters for folk dance and song ensembles. Aleksander PRESENT Jackowski FOLK ART PAST A M ) I n Poland folk art is s t i l l a l i v i n g r e a l m of a r t even though the process of its gradual e x t i n c t i o n has been observed since the end of the 19th century. Continuously rising standards of social consciousness and demographic changes t a k i n g place in the c o u n t r y side, are responsible for the irreversibility of this process. The isolation from the urban w o r l d impressed i n the oast the stamp of originality on folk art- at isolated e n t i t y and urban c u l t u r e is M n e t r a t i n r f r e e i v i n t o r u r a l life chane'n " the tastes S I the needTof the r u r a l Population M K h i a l - m a d " o r o d u " are oustine a r t i s t * h a X r a f t s and folk . H i t tra .Optional f o r m is g r a d u a l l y d i s a p p e a r i n g from' thl.scene" Sculpture and painting are particularly affected by the urbanization process, since deformation and other means of expression w h i c h were moulded by generations of folk artists, are no lonqer acceptable to the contryside, the tastes of which are strongly •influenced by photography, chromolitography and mass produced figurines of v e r y poor artistic standards. This realm of folk a r t is thus definitely dying out. But folk artists who have abandoned old t r a d i tions and resort to modern means of expression often show much inventiveness and t h e i r products, i f more of an artisan character, present genuine artistic v a lues, gaining an ever stronger foothold in the towns. This is i n particular true of decorative arts (tapestry) w h i c h pay from the point of v i e w of f i n a n c i a l considerations and for which there is a demand both �in town and country. I n contrast, regional costumes and i n t e r i o r decoration are changing their character under the impact of new bourgeois trends m a k i n g their way into r u r a l homes. Under these circumstances protection of folk art to save it from e x t i n c t i o n assumes special signifi­ cance. I n summing up the results of State support for folk art d u r i n g the past fifteen years, the w r i t e r points to such beneficial measures taken by the aut­ horities concerned as competitions, exhibitions the w e l l thought-out policy of prizes, organized purchases of folk art products and scholarships, and expresses the opinion that i n the present situation more forms of encouragement shauld be evolved. The need arizes to suoDort artists who though thev a » not r-nntiniii n g o > d t r a d i t i o n , cre^ style and here not a s" « l l X d w r 4 , n should b l d e r i v e d of ^ Timrot to sal taiuosine old nattems should hi abandoned A m o n s Z m e a s u r e of a ^ k L n c P i f P of profe.sicnal p l a . t c artists I t goes w i t h o u t saying that the most nnportant problem here is the raising of the general standards of culture in the c o u n t r y ­ side. "The downfall of popular art, Which is already an accomplished fact, not only uprooted it, but it under­ l i n e d the whole system of aesthetic views of the r u r a l population, b r i n g i n g about a radical change in the function folk a r t played i n this milieu'. Newspapers, books, radio, films and television have brought the coutryside nearer to towns and to­ day we no longer divide art into "educated" and "popular", b u t into eleiarian and mass art, the latter heing m a i n l y of an entertaining character, incapable of fulfilling the function formerly performed by folk art. Mass culture reduces the recipients to the role of consumers whereas folk a r t insriired creative Drocesses c o n t r i b u t i n e to man's development I t was an expression o ' m a n ' s u r g e t o create d u t i f u l things wh'ch embellished1 t h - s u r r o u r ^ n K s andI w h ch wa* PartancjTform of lifof " The question arises w h a t support should be given to fill the gap, w h a t can today become an equivalent of those values w h i c h i n the past folk art contributed to the countryside. I t seems that the only way out of the situation is to broaden support to embrace not only the few conttimutors o f old trends, but also the broad movement of amateur artists, encouraging them to take part in the creation of art and culture. S U r r Q Ewa Jeczallk EXHIBITION GLASS P A I N T I S G U n i OF n g 5 & M OLD SILESIAN I n the opinion or Miss Jeczalik, the classification is very helpful i n that " i t casts some l i g h t on the period, the origin of the designs and the mil.eu wh'cn adapted them, leading gradually to the discovery of Lhe artistic geneology of glass p a i n t i n g i n Silesia". Following p r e l i m i n a r y research, the authoress arranged an e x h i b i t i o n of some hundred paintings she had selected from the collections of the W r o c ł a w Ethnographic Museum and the Museum i n Jelenia G ó r a . The e x h i b i t i o n was on view i n October 1958 in W r o c l a w and in July this year i n Warsaw. The exhibits were divided into the following five groups: 11 the oldest Silesian painting on glass, representing the highest artistic values 2) background decorations 3) thematic division (votive offerings, Silesian images of the Mother of God, Saints, etc), 4) p a i n t i n g tech­ nique and 5) painting on ' mirrors. The article explaining the mode of the exposition, contains an analysis of the various groups of paintings, with interesting inferences made by the authoress from her research. Thus, for example, there is the observation that "the oldest paintings on glass date back to a period where this type of painting was not yet practiced cn mass, as was the case later, i n the 19th centurv when on the occasion of religious re­ mission processions iconoeraphic compositions painted on glass were produced i n series. A n analysis of the paintings on mirrors leads the authoress to the conclusion that this type of painting, which was believed to have been the oldest i n Silesia, did not originate u n t i l after 1880, when the c o u n t r y ­ side was invaded w i t h petty bourgeois fashions. The few signatures on the serial paintings point to the region of Kłodzko, which was the m a i n centre of remission ceremonies, as the place of their origin, justifying the assumption that serial Silesian paintings on glass was linked up w i t h pilgrimage and remission places rather than w i t h Silesian glass industry centres. Maria Przezdziecka — FOLK SCULPTURES I N T H E 18TH CENTURY The article discusses three 18th century sculptures n wood preserved in the parish Church i n the village of Kraszewo ( C i e c h a n ó w district). The most recent among them — the c i b o r i u m dates back to 1726. Next comes the p u l p i t carved out of a tree t r u n k and supported by a seperately carved figure. M a i n t ­ ained i n the mature baroque style, it shows a tendency towards moderation of the contorted forms inherent in th s stv'e The t h i r d dating back to 1755 is an l a r l v Renafs'sancl Style plaque on Jan Franciszek Kucharski** tomb A l l the three sculptures show an ffftitv s t v t e w h ich i u s t i f r t h e assumotion that thev were the w o r k of r a n d V « T M t e t o r T h Y f M t that th^DuloU is carved out of T tree t r u n k shows that t h . s c Ł w a s a W k artist and the f r m s show the e r a d u ś o c r f o c t on of his crtftsmanship pcrtectlon : : o £ n f With the wealth of preserved Silesian glass p a i n ­ ting, the establishment o f i t s geneology is a com­ plex oroblem, since the painting shows a great v a ­ riety of artistic forms, thematic material and formal features. I n her attempt to trace the origin of this type of art in Si1es a, the authoress divides the material under examination into three groups: the paintings in the first group are classified according to the technique used by the artist i n drawing, painting and decorating the w o r k ; a thematic division of paintings is made in the second group, where the authoress observes a recurrence of a certain type of iconograohic comoosit'ons and i n the t h i r d group, the o a i n Tines are segregated according to background decofo„ ; r a t s 0 Ewa Fryś — S T U D Z I A N Y L A S POTTERY Studziany Las was u n t i l quite recently an active pottery centre and its ware was characterized b y the primitivetiess of its form and technique. The vessels were made either of red or grey clay w i t h some sand content to diminish the fatness of the clay. The earthenware was very simple i n its shape and its dark brown colour turned into shining black after long usage. This earthenware was i n great demand be­ cause o f its high fire-proof quality. I n describing the process of production, Miss F r y ś writes that a s i m i l a r production technique was used in the potterv centres i n Pieszczanka, near Grodno, 255 �r and as Studziany Las is situated nearby i t could be inferred that its pottery is genetically l i n k e d up w i t h the Byelorussian region. This seems also to be con­ firmed by the fact that the first potter who settled i n Studziany Las was said to be a Byelorussian called S o b ó t k a , f r o m near Grodno. Anna Kunczyńska — F R O M T H E REPORT O N T H E E X I B I T I O N OF C O N T E M P O R A R Y F O L K A R T I N THE L U B L I N AREA O n the 15th anniversary of Poland's liberation, an e x i b i t i o n of contemporary folk art was opened i n the L u b l i n Museum, w h i c h is w e l l k n o w n for its artistic displays. This time too the Museum could c l a i m credit for the fine arangement of the e x h i b i t i o n , the apt selection of the exhibits and their setting, w h i c h brought into sharp relief the various kinds of folk art, their artistic centres and the artists themselves m a i n l y of w 6 l l established r e n o w n . A m o n g the new discoveries, the authoress calls attention to A n d r z e j Wieleba (from the village of Godziszów, Janow-Lubelski region), whose bas-relief of St. Nicolas, could be singled out from among the works of other sculptors. I I 4 �C Z A S O P I S M A PAŃSTWOWEGC I N S T Y T U T U S Z T U K I wydawane przez P P . WYDAWNICTWA A R T Y S T Y C Z N E I FILMOWE B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , kwartalnik, ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zl, prenumerata półroczna 48 zj, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , kwartalnik, 64 str. duiego formatu, bogaty materiał ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zl, roczna — 72 zł. PRZEGLĄD ARTYSTYCZNY, kwartalnik p o ś w i ę c o n y nowoczesnej twórczości plastycznej, 80 str. dużego formatu, bogata szata ilustra­ cyjna w technice rotograwiurowej. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. druku, 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zl, roczna K W A R T A L N I K F I L M O W Y , około 100 str. druku, k i l k a n a ś c i e Cena 10 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 20 zł, roczna — 40 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. druku, liczne p r z y k ł a d y Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. około 72 zl. ilustracji. nutowe. PRENUMERATA Z a m ó w i e n i a i p r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w terminie do dnia 15-go miesiąca p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty — przez: Urzędy Pocztowe, listonoszy oraz O d d z i a ł y i Delegatury „ R u c h u " . Można r ó w n i e ż zan/*wić p r e n u m e r a t ę d o k o n u j ą c w p ł a t y na konto PKO nr 1-6-10002U — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i Wydawnictw „ R u c h " — Warszawa, u l . Srebrna 12. Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40V» droższa od ceny podanej w y ­ ż e j . P r z e d p ł a t y na t ę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy p ó ł r o c z n e i roczne P r z e d s i ę b i o r s t w o Eksportu i I m p o r t u „ R u c h " w Warszawie, Wilcza 46, konto 2-6-71 w Narodowym Banku Polskim w Warszawie, u l . Warecka 10. SPRZEDAŻ Aktualne numery czasopism P a ń s t w o w e g o Instytutu bycia: w kioskach „ R u c h u " , w w i ę k s z y c h k s i ę g a r n i a c h miast w o j e w ó d z k i c h . Sztuki s ą do na­ Egzemplarze zdezaktualizowane m o ż n a n a b y ć w sklepie „ R u c h u " przy u l . Wiejskiej H w Warszawie. Z a m ó w i e n i a spoza Warszawy należy k i e r o w a ć do Centrali K o l p o r t a ż u Prasy 1 Wydawnictw „ R u c h " , W a r ­ szawa, ul. Srebrna 12. Stołec.-ne Z a k ł a d y Graficzne. Zakład Wydawniczy. W-wa, Podchorążych Z a r a , «37. P a p . i l u s t r . k l , U l , 100 g B I + k a r t o n b i a ł y k i . I I I , 220 g. N a k ł a d 1S5C egz, C-82. D r u k u k o ń c z o n o w l u t y m 1980 r . 39. BI. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fd27699fe79f31da7e4227d9a700125a.pdf 15988c0b6ea18d33c1b8899434337b24 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4372 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4068 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.1 ; s.62-63 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text i Z w i ą z e k Sp. R ę k o d z i e ł a Ludowego i Artystycznego w Warszawie. Pokazano 4 rodzaje t k a n i n : gobeliny, d y w a n y , k i l i m y i sumaki. Ñ a k o n k u r s n a p ł y n ę ł o 550 prac z całego k r a j u , z czogo 284 z a k w a l i f i k o ­ wano na w y s t a w ę . Przyznano 38 n a g r ó d i w y r ó ż n i e ń . Rogalska, n a g i o d y I I I (po 2.000 zł) — — J a d w i g a H n i e d z i e j k o i Regina Masełbas. Ponadto przyznano szereg wyróż­ nień. * I X — w Muzeum Okręgowym w Zamościu otwarto p o k o n k u r s o w ą wysta­ wę S z t u k i Lrrdowej Zamojszozyzny. N a k o n k u r s w p ł y n ę ł o 270 prac 37 t w ó r c ó w u d o w y c h tego regionu. * 22. I X — w S ł u p s k u o t w a r t a zo­ stała „Ogólnopolska Wystawa Plastyki Amatorskiej R z e m i o s ł a Cechowego", zor­ ganizowana przez Centralny Z a r z ą d Rze­ m i o s ł a oraz K o s z a l i ń s k ą I z b ę R z e m i e ś l n i ­ czą. N a t e g o r o c z n ą w y s t a w ę n a d e s ł a n o ponad 300 prac z zakresu m a l a r s t w a , rzeźby i grafiki. Cztery r ó w n o r z ę d n e nagrody I o t r z y ­ m a l i : J a n W i e t r z y k z M a j d a n u Sopoc­ kiego, S t a n i s ł a w Mazurek z Potaszni, E d w a r d Jezierski z W e r b k o w i c i W ł a ­ d y s ł a w a G r u d z i ń s k a z Hrubieszowa. * * I X — w P a ń s t w o w y m Muzeum E t ­ n o g r a f i c z n y m w Warszawie czynna b y ł a w y s t a w a p n . „ R u m u ń s k a sztuka n a i w n a " , na k t ó r e j zaprezentowano 80 o b r a z ó w malarzy „ n a i w n y c h " z różnych regionów Rumunii. 27. I X — w M u z e u m W o j s k a w B i a ł y m s t o k u r o z s t r z y g n i ę t y z o s t a ł ogól­ nopolski k o n k u r s p n . „ W o j s k o w sztuce ludowej". W konkursie u c z e s t n i c z y ł o p o n a d 50 t w ó r c ó w , k t ó r z y n a d e s ł a l i 78 r z e ź b i 30 t k a n i n . J u r y p o d p r z e w o d n i c t w e m z-ey Dyrektora Departamentu Muzeów i Ochrony Z a b y t k ó w , F i a n c i s z k a M i d u r y , p r z y z n a ł o nagrody n a s t ę p u j ą c e : w dziale r z e ź b y nagrody I nie p r z y z n a n o ; nagro­ d y I I (po 3.000 zł) o t r z y m a l i : J a r o s ł a w F u r g a ł a i M a r i a n L e j a ; n a g r o d ę I I I (2.000 zł) — E d m u n d Zieliński. W działo t k a n i n y nagrody I (po 5.000 zł) o t r z y m a ł y : S t a n i s ł a w a C z a p l i ń ­ ska i M a r i a n n a Dzieszko; nagrody I I (po 3.000 zł) — Felicja Malewicka i Janina S U M M A Polska sztuka ludowa za granicą V I I — w siedzibie F u n d a c j i K o ś c i u ­ szkowskiej w N o w y m Y o r k u czynna b y ł a w y s t a w a prac N i k i f o r a . O r g a n i z a t o r k ą wystawy była Katherine Sękowski. V I T — we L w o w i e w M u z e u m Sztu­ k i U k r a i ń s k i e j czynna b y ł a w y s t a w a rzeszowskiej s z t u k i ludowej. Zgromadzo­ no t u ponad 300 e k s p o n a t ó w z r ó ż n y c h R I E S © dziedzin s z t u k i , j a k r z e ź b a , s t r ó j , koro­ n k a , h a f t , zabawka i f o t o g r a m y budow­ n i c t w a w s i rzeszowskiej. Wystawa zorganizowana została przez d z i a ł etnograficzny Muzeum O k r ę ­ gowego w Rzeszowie. * 13—22. V I I I — w M a l m ó (Szwecja) n a M i ę d z y n a r o d o w y c h Targach d u ż y m zainteresowaniom cieszyła się wystawa Sp. R ę k o d z i o ł a Ludowego i A r t y s t y c z ­ nego i m . St. W y s p i a ń s k i e g o z K r a k o w a , p r z y s p a r z a j ą c s p ó ł d z i e l n i wielu nabyw­ ców. * 24. I X — w Berlinie, w Museum fur V o l k s k u n d e o d b y ł o się uroczysto otwarcie w y s t a w y p n . „ M i k o ł a j K o p e r n i k w oczach p o l s k i c h t w ó r c ó w l u d o w y c h " . W y s t a w a z o s t a ł a zorganizowana w ra­ mach t r w a j ą c e j w s p ó ł p r a c y Muzeum Etnograficznego w T o r u n i u z muzeum b e r l i ń s k i m , gdzie b y ł a p i e r w s z ą w y s t a w ą e t n o g r a f i c z n ą z k r a j ó w socjalistycznych. N a u r z ą d z o n e j z d u ż y m rozmachem ekspozycji pokazano 123 najciekawsze r z e ź b y , uzyskane przez M u z e u m Etno­ graficzne z k o n k u r s u ogólnopolskiego oraz barwne f o t o g r a m y miejsc p o b y t u K o p e r n i k a , w y p o ż y c z o n e z Muzeum Okręgowego w Toruniu i kopię X V I -wiocznego p o r t r e t u wielkiego astronoma. W y s t a w ę p r z y g o t o w a l i pracownicy obu m u z e ó w . A u t o r o m scenariusza i pro­ j e k t u ekspozycji b y ł d y r . Aleksander Błaehowski. Z okazji w y s t a w y w y d a n o katalog. Р Е З Ю М Е S U M M A R Y OP A R T I C L E S K r y s t y n a H e r m a n o w i с z-N o w а к — R E S E A R C H O N W anda D r a b i к — DECORATED HOLLOW MASONRY F O L K COSTUMES I N P O L A N D - ASSESSMENT OF A C H I E ­ U N I T S OF C E M E N T ( R E S E A R C H I N T O CONTEMPORARY VEMENTS FOLK ART) Since the beginning of the 19th c e n t u r y folk costumes have One o f v e r y few forms o f f o l k a r t developing now is the beon one o f the domains of f o l k a r t arousing the greatest interest decoration of the walls of houses (or u n d e r p i n n i n g ) made of among ethnographers concrete or cement hollow masonry u n i t s . A n average hollow a n d lovers of folk c u l t u r e . H o w e v e r , the f i r s t descriptions of a scientific character d i d n o t appear t i l l the years between the W o r l d Wars. Since the Second War, World masonry u n i t is a rectangular p r i s m 25 X 50 X 25 c m mado of cement m i x e d w i t h sand a n d water cast i n t o a wooden mould. the most i m p o r t a n t project has been the A t l a s of Polish In m a n y regions o f P o l a n d the wooden m o u l d is carved F o l k Costumos planned for 59 volumes, of w h i c h 30 have been w h i c h produces published so far. I t is w o r t h n o t i n g t h a t i n Poland thero are 50 The f i r s t decorated moulds were n o t e d about 1933. Decorated basic a n d almost 500 regional varieties of f o l k hollow masonry u n i t s became popular after the last war and costumes. I n her w o r k the authoress sets o u t t o show t o w h a t o x t e n t ornaments impressod on the cement surface. can be f o u n d i n various rogions o f the c o u n t r y . The moulds the s t u d y of f o l k costumes can become a source t o t h e h i s t o r y are made e x a c t l y like the of clothes, points t o the influenco of foreign i m p o r t s a n d of t o w n l i t t l e gingerbread m o u l d s . E x c e p t for open-work decoration all clothes on those w o r n i n t h e c o u n t r y . U n f o r t u n a t e l y , most o f the other techniques the studies on t h e subject p a y too l i t t l e a t t o n t i o n t o t h e l i n k s are skilled i n wood-carving. b u t t e r p r i n t s , cheese presses and are used b y carpenters a n d joiners who of the folk costume w i t h the social s t r u c t u r e o f the village i t comes f r o m , w i t h t h e f i n a n c i a l s i t u a t i o n of those w h o wear i t , customs a n d rites a n d the frrnction i t h a d t o f u l f i l l i n t h e r u r a l R o m u a l d a H a n к o w s к a — " T A P E S T R I E S " PAINTED c o m m u n i t y . Also, e x i s t i n g descriptions o f f o l k costumes do n o t ON BY PAPER FAIENCE PAINTRESSES contain adequate i n f o r m a t i o n concerning the c u t of the costumos, the colour variants, changes conrrectod w i t h fashion, the n u m b e r The article deals w i t h pictures o f flower designs painted of costumes a n d their elements owned b y people, ways o f keeping on paper b v the workers of the Table-ware Ceramic Works in a n d cleaning the costumos, the p r o b l e m o f substitute W ł o c ł a w e k . These workers p a i n t certain defined patterns, the elements used b y poor people, etc. Comprehensive research i n t o folk shaping o f w h i c h t h e y can also influence. They take part i n the costumes is helpful in Biennale E x h i b i t i o n o f W ł o c ł a w e k Faionco at which they present following the changes t a k i n g placo i n the folk culture after the their o w n creative solutions i n o r n a m e n t a t i o n . I n 1974 they 19th surprised the organizers o f a contost 62 century. entitled "Contemporary �or a f a m i l l y , or t h e y were statues of the sad Christ, more rarely a Pieta or other presentation o f Our L a d y , etc. Crosses made of t i m b e r or i r o n wore erected i n p u b l i c squares i n villages, a t t h e crossroads, on r i v e r banks, i n the fiolds, i n places of crime, on tho graves a n d mounds o f "Poles" (soldiers or insurgents). Crosses were also b u i l t d u r i n g plagues, on the occasion o f various missions a n d vows. Such crosses wore also founded for various intentions b y w e a l t h y farmers, w h o usually p u t dates o n t h e m , names a n d a stereotype inscription (e. g . G o d , bless us!). Smaller crosses were h u n g o n t h e walls, or p u t on t h e tables i n rooms; they were also p u t among bee-hives thus placing the bees under their p r o t e c t i o n . Some crossese, especially the b i g ones, were J a c e k O l ę d z k i — T H E R E A L B E A U T Y IS I N N A T U R E . decorated w i t h tho insignia o f Christ's passion or h a d a developed (ON B A Z Y L I A L B I C Z U K ' S P A I N T I N G S . ) c r o w n o f i r o n o r t i n s u r m o u n t i n g t h e m . Wood-carvers a n d caipenters often t o o k p a y m e n t i n k i n d f o r t h e i r w o r k a n d n o t Bazyli A l b i c z u k is 65, a bacholor, he made h i s l i v i n g i n money. Such crosses stood f o r longer t h a n one h u n d r e d years. farming b u t has been p a i n t i n g since h i s y o u t h . T h e a u t h o r o f W h e n the p a r t o f the cross t h a t was sunk i n the g r o u n d decayed, the article emphasizes t h e deep, philosophical m o t i v a t i o n i n Albiczuk's w o r k a n d his a t t i t u d e t o w a r d s N a t u r e . H i s love o f usually every 20—30 years, i t was t h e n sunk again, a n d thus t h e cross was made shorter. Sometimes o l d crosses were replaced Nature made h i m l a y o u t a s m a l l garden i n w h i c h he grows w i t h now copies. O l d crosses w h i c h h a d completely r o t t e d wore about 300 different k i n d s o f bushes a n d flowers. Gardens are b u r n t i n t h e c h u r c h - y a r d o n Easter Sunday o r o n St. Rooh's a recurring theme i n m a n y o f his w o r k s . T h e h a r m o n y of N a t u r e , day. the Sun a n d t h e b i r d s c o n t a i n m o r a l values t h a t aro so often violated b y m a n w i t h his quarrels a n d f r a t r i c i d a l f i g h t i n g a b o u t Before t h o F i r s t W o r l d W a r there were a b o u t 1500 crosses religious differences, etc. Creative w o r k brings peace t o h i m a n d i n t h e K u r p i e r e g i o n ; after 1945 o n l y sevoral h u n d r e d remained allows o f expressing values w h i c h — he says — h o l d t h o sense a n d their n u m b e r is constantly d i m i n i s h i n g . of his existence. folk a r t i n t h e K u j a w y r e g i o n " b y sending i n pictures o f flower designs on paper for w h i c h t h e y drew o n t h e i r experience i n t h e domain o f faience decoration. T h e different size, t h e m a t e r i a l and a froo choice b o t h i n composition o f colours a n d decorative elements, resulted i n a n o u t b u r s t o f creative i n v e n t i o n f r o m t h e most talented paintresses. N o w , a b o u t one h u n d r e d paintresses send in their ,.tapestries" f o r contests a n d e x h i b i t i o n s , thus providing a l i n k w i t h t h e l i v e l y (although f o r m a l l y different) tradition or r u r a l ,,tapestries". Albiczuk is a reflective painter, he w o r k s slowly, w i t h graet sonso o f responsibility a n d o n l y i n t h e later p a r t o f t h e d a y , when dusk is falling. H e spends mornings i n his garden a n d i n tho fields. H e rejects a l l labels. H o protests w h e n people call h i m a naive painter. T h e a u t h o r says: he is j u s t a great a r t i s t . A d a m C h ę t n i k — CROSSES A N D W A Y S I D E S H R I N E S IN T H E KURPIE REGION A n t o n i S t e l m a c h — P A I N T I N G TO COMMEMORATE A B O L I T I O N OF SERFDOM I N GORAJEC T h e a u t h o r , whoso description o f t h o m u r a l paintings i n t h e chapel i n Ł o w c z a c o m m e m o r a t i n g a similar event has been published i n a previous issue o f our magazine, n o w presents the h i s t o r y o f a p a i n t i n g (only p a r t i a l l y preserved) i n an O r t h o d o x Church a t Gorajee. The p a i n t i n g was founded b y a local peasant Georgij W o j t o w i c z a n d his wife. I t is one o f v e r y few preserved examples o f a n i n d i v i d u a l f o u n d a t i o n o f t h e k i n d . Jan S a m e k — E L E M E N T S OF F O L K A R T I N CRACOW GOLD-SMITHERY On t h o t e n t h anniversary o f t h e death o f A d a m C h ę t n i k , an ominont specialist i n t h e f i e l d o f t h e f o l k a r t i n t h e K u r p i e region (an ethographic region n o r t h east o f central Poland), the editors p u b l i s h a t e x t b y A d a m C h ę t n i k , w r i t t e n before the Second W o r l d W a r a n d also reproductions o f his drawings of crosses a n d wayside shrines. T h e source materials date back to the period between t h e t w o W o r l d Wars. Wayside shrines used t o be v o r y p o p u l a r i n t h e K u r p i e region a n d they were of various sizes f r o m t i n y cases t o buildings built o f t i m b e r o r , more r a r e l y , c f b r i c k . H o l y images were also placod under s m a l l t i n or wooden roofs o r i n t h o hollows o f treo•trunks. Most often t h e y were t h e p a t r o n saints o f t h e village The a u t h o r describos engraved plates a t t h e bases o f l i ­ t u r g i c a l chalices f r o m tho Corpus Christi Church a n d St. M a r t i n ' s Church i n Cracow. T h e y date back t o t h e 17th century. Such plates a n d plaquettes also appeared on other chalices a n d l i t u r g i ­ cal vessels e.g. the ciboriums f r o m St. M a r t i n ' s Church i n Cracow. E n g r a v i n g was popular i n Cracow gold-smithery a n d i t first appeared i n t h e second h a l f o f t h e 14th century. Goldsmiths drew o n graphic patterns, b u t a departure f r o m t h o great style made t h e m t u r n t o t h e folk a r t i d i o m . Besides, t h e Craoow goldsmiths also w o r k e d for people i n the c o u n t r y m a k i n g jewellery for t h e m ( i n w h i c h t h e ornamental stone was coral). Р Е З Ю М Е К р и с т и н а Г е р м а нович-Новак — ИССЛЕДО­ В А Н И Я В О Б Л А С Т И НАРОДНЫХ КОСТЮМОВ В П О Л Ь Ш Е . П О П Ы Т К А О Ц Е Н К И ДОСТИЖЕНИЙ В OTOM НАПРАВЛЕНИИ ник для и з у ч е н и я и с т о р и и о д е ж д ы , в о з д е й с т в и я ино­ с т р а н н о г о и м п о р т а , в л и я н и я города на деревню. К со­ жалению, в большинстве работ о б р а щ а е т с я с л и ш к о м мало в н и м а н и я на с в я з ь наряда с общественной струк­ турой деревни, с з а ж и т о ч н о с т ь ю е е жителей, с об­ р я д а м и и функциями, к о т о р ы е наряд и с п о л н я л среди с е л ь с к о й о б щ е с т в е н н о с т и . П р и о п и с а н и и наряда слиш­ к о м мало места о т в о д и т с я о п и с а н и ю его к р о я , р а с ­ цветки, и з м е н е н и я м , с в я з а н н ы м с модой, к о л и ч е с т в у нарядов и и х о т д е л ь н ы х э л е м е н т о в у к р е с т ь я н , цепе наряда, способам хранения и чистки, проблеме замены У ж е в начале X I X в е к а наряд стал предметом особого в н и м а н и я и и н т е р е с а э т н о г р а ф о в и л ю б и т е л е й народной культуры. Однако лишь в межвоепный период начали у к а з ы в а т ь с я научные труды, посвя­ щенные этой тематике. П о с л е в т о р о й мировой войны в а ж н е й ш и м мероприятием в этой области я в л я е т с я п о д г о т о в к а Атласа п о л ь с к и х народных к о с т ю м о в . Из отдельных элементов наряда, к которой прибегали з а п л а н и р о в а н н ы х 59 тетрадей в ы ш л о до с и х п о р 30. менее з а ж и т о ч н ы е г р у п п ы населения и т.д. С л е д у е т о т м е т и т ь , что в П о л ь ш е с у щ е с т в у е т 50 о с н о в ­ ных и о к о л о 500 р е г и о н а л ь н ы х в и д о в народных пра­ Всесторонние исследования, касающиеся нарядов, здничных нарядов. В своей статье автор п ы т а е т с я к о й мере и с с л е д о в а н и е э т и х нарядов установить в к а ­ составляет источ­ предоставляют происходившие века. позможиоеп. в народной проолсдотъ поремеим, к у л ь т у р е , начиная с XIX 63 �В а н д а Драбик — ДЕКОРАТИВНЫЕ ПУСТОТЕ­ ЛЫЕ БЕТОННЫЕ КАМНИ ( И З ИССЛЕДОВАНИЙ В ОБЛАСТИ СОВРЕМЕННОГО НАРОДНОГО ИСКУС­ СТВА) О д н и м и з немногих новых видов современного народного творчества, п о л у ч и в ш и х в настоящее время развитие, является украшение с т е н домов (или их цокольной части) в о з в е д е н н ы х и з бетонных (цемент­ ных) п у с т о т е л ы х к а м н е й . Пустотелый камень является прямоугольным па­ р а л л е л е п и п е д о м р а з м е р о м в с р е д н е м о к . 25 X 50 X 25 см. П у с т о т е л ь н ы е к а м и н и з г о т о в л я ю т с я в деревянных формах, в к о т о р ы е в л и в а ю т цемент, смешанный с пес­ ком и водой. В о многих р е г и о н а х П о л ь ш и деревянную форму в ы д а л б л и в а ю т , благодаря чему на цементной стене о т п е ч а т ы в а е т с я о р н а м е н т . П е р в ы е декоративные фор­ мы датируются п р и б л и з и т е л ь н о 1933 г. О н и стали распространяться после войны и сейчас применяются в р а з л и ч н ы х р а й о н а х нашей страны. Выделка форм п р о и з в о д и т с я таким же о б р а з о м , к а к формы для у к р а ш е н и я масла, сыра, пряников. Кроме ажурной п р и м е н я ю т с я также в с е другие в и д ы техники резного и с к у с с т в а . Их в ы д е л к о й з а н и м а ю т с я п л о т н и к и и с т о ­ ляры, обладающие способностями резчиков. Р о м у а л ь д а Х а н к о в с к а — НАСТЕННЫЕ МАЖНЫЕ КОВРИКИ Р А Б О Т Ы ХУДОЖНИЦ ПИСЫВАЮЩИХ ФАЯНС БУ­ РАС­ Темой настоящей статьи являются картонные или бумажные к а р т и н к и , цветочные декорации, выпол­ няемые р а б о т н и ц а м и В л о ц л а в с к о й фабрики столовой к е р а м и к и . Художницы работают по утвержденным о б р а з ц а м , в формировании которых принимают дей­ ственное участие. В своих работах, п р е д с т а в л е н н ы х на Бьеннале фаянсовых изделий, они п о к а з а л и соб­ с т в е н н ы е творческие о р н а м е н т а л ь н ы е (т.е. декоратив­ ные) р е ш е н и я . В 1974 г. художницы эти, неожиданно для о р г а н и з а т о р о в к о н к у р с а „ Н а р о д н о е и с к у с с т в о К у я в щ и н ы " , п р и с л а л и бумажные картинки, в которых использовали свой опыт, приобретенный при росписи фаянса. Другой формат, другой материал и свободная непринужденная р а с ц в е т к а , к а к и декоративные (ком­ позиционные) решения способствовали творческому р а з в и т и ю наиболее талантливых художниц. В насто­ ящее время около 100 женщин готовят настенные бумажные коврики па конкурсы и выставки, под­ держивая в с е е щ е живые ( х о т я формально иные) традиции деревенских настенных ковриков. Автор р а с с м а т р и в а е т р а б о т ы наиболее талантли­ в ы х женщин, сопоставляя их с композициями, кото­ р ы е о н и п р е д с т а в и л и на Бьеннале фаянса. Я ц е к О л е н д з к и — ПОДЛИННАЯ КРАСОТА ЗА­ КЛЮЧАЕТСЯ В ПРИРОДЕ. О ХУДОЖЕСТВЕННОМ ТВОРЧЕСТВЕ БАЗИЛИЯ АЛЬБИЧУКА Альбичуку 65 л е т . О н холост, в с ю жизнь зани­ мается з е м л е д е л и е м , но наряду с этим с молодых л е т р и с у е т . Автор статьи отмечает глубокие филосо­ фские мотивы, характерные для творчества Альбичука, его о т н о ш е н и е к п р и р о д е . С т р а с т н о л ю б я п р и р о д у , о н р а з б и л на небольшой п л о щ а д и сад, в котором в ы р а щ и в а е т о к . 300 в и д о в к у с т а р н и к о в ( м н о г о л е т н и ­ к о в ) и цветов. С а д ы я в л я ю т с я также темой многих его работ. Гармония природы, солнце, птицы содержат глу­ бокие моральные ценности, к о т о р ы е так часто на­ р у ш а е т человек р а с п р я м и , братоубийственной борьбой на п о ч а е р е л и г и о з н ы х р а с х о ж д е н и й и т . д . В твор­ честве находит Альбичук умиротворение, оно дает е м у в о з м о ж н о с т ь в ы р а з и т ь т е ценности, которые со­ с т а в л я ю т с м ы с л его с у щ е с т в о в а н и я . Альбичук в д у м ч и в ы й художник, о н р а б о т а е т мед­ л е н н о , с чувством ответственности, работает только в п р е д в е ч е р н е е в р е м я , к о г д а наступают сумерки. По у т р а м он р а б о т а е т в с а д у и в п о л е . Альбичук не п о м е щ а е т с я в о б щ е п р и н я т ы х „ п е р е ­ г о р о д к а х " . О н п р о т е с т у е т , к о г д а е г о п р и ч и с л я ю т к на­ и в н ы м . П о мнению а в т о р а он я в л я е т с я художником крупного формата. 64 АдамХентник ПЁВСКОГО — КРЕСТЫ РАЙОНА И ЧАСОВЕНКИ КУР- В десятую г о д о в щ и н у с о дня смерти известного з н а т о к а народной к у л ь т у р ы курпёвского района (этно­ г р а ф и ч е с к и й р а й о н , р а с п о л о ж е н н ы й на с е в е р о - в о с т о к о т центральной П о л ь ш и ) наша редакция публикует написанный и м до в о й н ы текст, а также помещает репродукции рисунков, изображающих кресты и часо­ в е н к и . Это документация, возникшая в межвоепный период. Часовенки были широко распространены в Курп ё в е к о м р а й о н е . В с т р е ч а л и с ь с р е д и них различной в е л и ч и н ы , то маленькие, шкафоподобные, то более к р у п н ы е п о с т р о й к и . Их с т р о и л и и з дерева, р е ж е из к и р п и ч а . К р о м е того с т а в и л и с ь фигуры с в я т ы х под жестяными и л и дощатыми к о з ы р к а м и и л и же в дуплах деревьев. Это были главным образом изображения святых, п о к р о в и т е л е й данной деревни или семьи, либо же с к у л ь п т у р ы С к о р б я щ е г о Христа, реже Пиеты, а так­ же другие и з о б р а ж е н и я Богоматери и т.д. Деревянный и л и железный к р е с т с т а в и л и на де­ р е в е н с к и х п л о щ а д я х , на п е р е п у т ь я х , над в о д о й , на п о л я х , на местах п р е с т у п л е н и й , на о д и н о ч н ы х моги­ л а х и могилах „поляков'' (солдат, повстанцев). С т а в и л и также к р е с т ы во в р е м я э п и д е м и й , в связи с р а з л и ч н ы м и миссиями и обетами. Состоятельные к р е с т ь я н е жертвовали иногда к р е с т ы по р а з л и ч н ы м п о в о д а м , г л а в н ы м о б р а з о м п о м е щ а я на них даты, фамилии и стереотипные подписи (наприм. Господи благослови). Кресты п о м е н ь ш е в е ш а л и на стенах, с т а в и л и в и з б е на столе, п о м е щ а л и среди ульев, по­ ручая их попечению пчел. Кресты, в особенности больших р а з м е р о в , р а з у к р а ш и в а л и и в е ш а л и на них а т р и б у т ы мученичества, тщательно о т д е л ы в а я так наз. в е н е ц и з железа или жести. За свою работу резчики и плотники преимущест­ в е н н о п о л у ч а л и в м е с т о денег продукты. К р е с т ы про­ стаивали иной раз с в ы ш е ста лет.Когда перегнивала з а к о п а н н а я в з е м л ю нижняя часть, крест срезали и о п я т ь в к а п ы в а л и , с н и ж а я е г о таким образом; обыч­ но э т о п р о д е л ы в а л и к а ж д ы е 20—30 л е т . Иногда старые к р е с т ы з а м е н я л и новыми копиями. Совсем обветшав­ шие кресты сжигали перед костелом в Страстную С у б б о т у и л и в день с в . Р о х а . П е р е д п е р в о й мировой войной в Курпёвском райо­ не насчитывалось о к . 1500 к р е с т о в , п о с л е 1945 г. и х о с т а л о с ь только несколько сот, сейчас их стало еще меньше. Антон и С т е л ь м а х — В ПАМЯТЬ КРЕПОСТНОГО ПРАВА В ГОРАЙЦЕ ОТМЕНЫ Автор с т а т ь и , к о т о р ы й в с в о е в р е м я п и с а л на с т р а н и ц а х журнала „ П о л ь с к о е народное искусство" о настенной живописи, посвященной отмене крепост­ ного п р а в а , к о т о р а я находится в часовенке в Ловче, п и ш е т на с е й р а з о б и с т о р и и к а р т и н ы частично со­ хранившейся в церкви в Горайце. Картина была в 1848 г. п р и н е с е н а в дар местным крестьянином Г е о р г и е м В у й т о в и ч е м и е г о женой. Она принадлежит к немногим с о х р а н и в ш и м с я о б р а з ц а м п о д о б н ы х инди­ видуальных даров. Я н С а м е к — ЭЛЕМЕНТЫ НАРОДНОГО ИСКУС­ СТВА В ЮВЕЛИРНОМ МАСТЕРСТВЕ КРАКОВА В статье рассматриваются гравированные пластин­ к и на ножках литургических сосудов костелов Божьего тела и св. М а р т и н а в Кракове. Они датируются X V I I в . Такие п л а с т и н к и и п л а к е т к и можно встретить на различного вида литургической утвари, наприм. на дарохранительнице и з к о с т е л а с в . М а р т и н а . Этого рода г р а в и р о в к а стала р а с п р о с т р а н я т ь с я среди кра­ к о в с к и х г р а в е р о в в о в т о р о й п о л о в и н е X I V в. Г р а в е р ы п р и д е р ж и в а л и с ь г р а ф и ч е с к и х о б р а з ц о в , но, у х о д я от о б р а з ц о в большого и с к у с с т в а , о н и п р т л й о т г ж а л и с ь к на­ р о д н о й к у л ь т у р е . З о л о т ы х дел мао^е^а р Щ с ) т а л и так­ же для у д о в л е т в о р е н и я потребно£гей..-пеа^дни, вы­ п о л н я я ювелирные и з д е л и я , в коЬе]юлн1](Ж ценным к а м н е м был к о р а л л . y^i, �W A R U N K I P R E N U M E R A T Y Cena p r e n u m e r a t y rocznej Cena p r e n u m e r a t y p ó ł r o c z n e j N A R O K 1978 z l 120.— z l 60.— Prenumeratę na k r a j p r z y j m u j ą Oddziały RSW „Prasa-Książka-Ruch" oraz u r z ę d y p o c z t o w e i d o r ę c z y c i e l e •— w t e r m i n a c h : — do 25 l i s t o p a d a na s t y c z e ń , I k w a r t a ł , I p ó ł r o c z e r o k u n a s t ę p n e g o i na c a ł y r o k następny — do d n i a 10 miesia.ca, p o p r z e d z a j ą c e g o o k r e s p r e n u m e r a t y na p o z o s t a ł e o k r e s y r o ­ ku bieżącego. Jednostki gospodarki uspołecznionej, instytucje i organizacje społeczno-polity­ czne s k ł a d a j ą z a m ó w i e n i a w m i e j s c o w y c h O d d z i a ł a c h R S W „ P r a s a - K s i ą ż k a - R u c h " . Z a k ł a d y pracy i i n s t y t u c j e w m i e j s c o w o ś c i a c h , w k t ó r y c h nie ma O d d z i a ł ó w R S W oraz p r e n u m e r a t o r z y i n d y w i d u a l n i z a m a w i a j ą p r e n u m e r a t ę w u r z ę d a c h pocz­ towych lub u doręczycieli. P r e n u m e r a t ę ze z l e c e n i e m w y s y ł k i za g r a n i c ę , k t ó r a j e s t o 5 0 % d r o ż s z a o d prenumeraty krajowej, przyjmuje R S W „ P r a s a - K s i ą ż k a - R u c h " , Centrala Kolporta­ ż u P r a s y i W y d a w n i c t w u l . T o w a r o w a 28, 00-958 W a r s z a w a , k o n t o P K O n r 1531-71 w t e r m i n a c h p o d a n y c h d l a p r e n u m e r a t y k r a j o w e j . Sprzedaż n u m e r ó w bieżących i archiwalnych: — w K s i ę g a r n i O ś r o d k a Rozpowszechniania W y d a w n i c t w N a u k o w y c h P A N , sprze­ daż g o t ó w k o w a i w y s y ł k o w a n u m e r ó w bieżących i a r c h i w a l n y c h p ł a t n o ś ć go­ t ó w k ą , p r z e l e w e m l u b za z a l i c z e n i e m p o c z t o w y m . A d r e s : O R P A N , P a ł a c K u l t u r y i N a u k i , 00-901 W a r s z a w a , k o n t o P K O 1531-912 I Oddział Warszawa. O r d e r s f o r t h i s p e r i o d i c a l f r o m a b r c a d c a n be p l a c e d w i t h „ A r s P o l o n a " K r a k o w ­ s k i e P r z e d m i e ś c i e 7, 00-068 W a r s z a w a , P o l a n d or w i t h —• K u b o n & S a g n e r , I n h a b e r O t t o S a g n e r , D 8 M ü n c h e n 34, P o s t f a c h 68, B u n d e s r e publik Deutschland. — E a r l s c o u r t P u b l i c a t i o n s L t d . , 130 S h e p h e r d B u s h C e n t r e , L o n d o n W 12, G r e a t Britain. — L i c o s a C o m m i s s i o n a r i a S a n s o n i , V i a L a m a r m o r a 45, 50 121 F i r e n z e , I t a l y . I n d e k s 36 940 P L I S S N 0032-3721 Z a k ł a d N a r o d o w y i m i e n i a O s s o l i ń s k i c h — W y d a w n i c t w o W r o c ł a w , Oddział w W a r ­ s z a w i e 1977. N a k ł a d 2000 egz. O b j ę t o ś ć 11,00 a r k . w y d . , 8,00 a r k . d r u k . + 2 w k l e j k i P a p i e r i l u s t r a c y j n y k l . I I I 90 g. 61 X 86. O d d a n o do s k ł a d u 1 1 . Х И . 1 9 7 6 . P o d p i s a n o do d i u k u w s i e r p n i u 1977 r . W y d r u k o w a n o w e w r z e ś n i u 1977 r . w Z a k ł . G r a f . „ T a m k a " . Z . 2. 664/76. F-15. C e n a 18.— z ł . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8bf5de9267c019fd2f07cfe2ce315cbc.pdf d586b3befecfee30e9428476ded636f5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4373 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4069 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.2 ; s.65-66 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ Irena Turnau Wpływ szlacheekioj i mieszczańskiej odzieży na polski ubiór ludowy w X V I — X I X wieku 67 Aleksander Jackowski Teresa Komornicka-Rościszowska Współczesne malarstwo ludowe i jego pogranicza (cz. I ) . Konkurs „Malowana chata" na Powiślu Dąbrowskim . 79 95 . Jacok Olędzki Dywan na suficie 107 Aleksander Wallis Wieże Simona Rodii 115 Zbigniew Jakubowski Plakietka wotywna fundacji Jana Rubinkowskiego z 1680 r. w kościolo Bożogo Ciała w Krakowie 119 Anna Kunczyńska-Iracka Stanisław Blaszczyk, Ludowa plastyka kultowa го Wielkopolsce 121 KROXIKA X — X I I 1976 122 RECENZJE SUMMARY OE ARTICLES 125 РЕЗЮМЕ 127 Na okładce: Studnia malowana przez Stefanię Łączyiiską, Zalipio, gm. Gręboszów, woj. tarnowskie. 1976 r. Fot.: J. Świderski Xa stronie t y t u ł o ww eo j :: Malowanka wykonana w rodzinie rodził Curylów, Zalipie, wym. 32x36 cm. 1935 r. Fot.: J. Świderski �POLSKA AKADEMIA NAUK . INSTYTUT SZTUKI . ROK XXXI . 19 7 7 . NR 2 polska sztuka ludowa W R O C L A W ZAKŁAD NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA - K R A K Ó W OSSOLIŃSKICH, WYDAWNICTWO - POLSKIEJ G D A Ń S K AKADEMII NAUK �REDAGUJE ZESPÓŁ: Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa, Ewa K o s t y r k a (sekr. red.), A n n a Kunczyńska-Iracka, Jerzy Łoziński, Jacek Olędzki, Roman Reinfuss (z-ca red. nacz.). Redaktor techniczny — Halina żelechowska. Tłumacze­ nia — Magdalena Paszkiewicz (ang.) i Natalia Stasiń­ ska (ros.). Redakcja: Instytut Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ szawa, u l . Długa 28, tel. 31 32 71, w e w n . 48. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9e7077e464a092977b7ed7da9aae1194.pdf 89c92053fd417e3cf8d51edd023b54e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4367 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource malarstwo ludowe Albiczuk, Bazyli (1909-1995) - malarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4063 Title A name given to the resource Prawdziwym pięknem jest natura (o twórczości malarskiej Bazylego Albiczuka) /Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.1 ; s.29-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 Jacek Olędzki PRAWDZIWYM PIĘKNEM JEST NATURA (0 TWÓRCZOŚCI MALARSKIEJ BAZYLEGO ALBICZUKA) 1 0 indywidualności artysty należałoby powiedzieć na wstępie jego własnymi s ł o w a m i . O t o w j e d n y m z p i s m w r u b r y c e Sami J u ż z tej k r ó t k i e j w y p o w i e d z i A l b i c z u k a rysuje się w y r a z i ś c i e jego o s o b o w o ś ć o g ł ę b o k i c h k o n f l i k t a c h dowanym rzeźby, m u z y k i i m a l a r s t w a o d c z u w a ł e m o d n a j m ł o d s z y c h jego s ł o w a , k t ó r e m a j ą w a ż n e znaczenie dla zrozumienia t w ó r ­ 1 lat. poczuciu n a j p o w a ż n i e j s z y c h w e w n ę t r z n y o h , rozbu­ o sobie pisze: „ S z c z ę ś c i e z n a l a z ł e m w ogrodzie. S k ł o n n o ś c i do spraw otycznyoh. Oto Jeszcze przed w o j n ą , p r a c u j ą c w r o l n i c t w i e ( u r o d z i c ó w z t r o j ­ czości i o s o b o w o ś c i tego z a d z i w i a j ą c e g o a r t y s t y : „(...) p o c z u ł e m giem r o d z e ń s t w a — J.O.), t y m i u p o d o b a n i a m i w s t r ę t do prac z a r o b k o w y c h ... — i dalej — ... s t o c z y ł e m się do p r z e p l a t a ł y się moje każdo wolne niedziele i ś w i ą t e c z n e chwile. Czasem coś w y ­ r z e m i o s ł a " . Słowo „ s t o c z y ć s i ę " nadaje t u rzeźbiłem, coś n a m a l o w a ł e m (zazwyczaj przedstawienia ptaków stwierdzeniu autora. „ O g a r n ę ł o mnio z n u ż e n i e , z n i e c h ę c e n i e do — J.O.), a najczęściej g r a ł e m na skrzypcach (do d z i ś dwie p a r y wszystkiego". I m o ż n a b y s k o ń o z y ć na t y c h w y z n a n i a c h a r t y s t y . skrzypiec z n a j d u j ą się w jego d o m u — J.O.). N a w e t w l a t a c h Ale nie. A l b i c z u k nie k r ę p u j e się p o w i e d z i e ć rzeczy s p r a w i a j ą c e j mego uczestniczenia k a ż d e m u o g r o m n ą t r u d n o ś ć . S ł o w a , że „ u g r z ą z ł w na [ r o n t a c h (drugiej w o j n y ś w i a t o w e j — szczególną wymowę śmietniku, J.O.), w okopach nie r o z s t a w a ł e m się z o ł ó w k i e m i k a w a ł k i e m j a k i sam sobie s t w o r z y ł " , w y p o w i a d a z c a ł ą n a t u r a l n o ś c i ą , bez papieru. f a ł s z y w e g o w s t y d u , k r ę p o w a n i a się czy maskowania. Po wojnie s p r ó b o w a ł e m m a l a r s t w a zarobkowego, j a k o u c z e ń Z cytowanej n a w s t ę p i e w y p o w i e d z i w y n i k a j ą jeszcze inno mistrza przy o d n a w i a n i u k o ś c i o ł ó w wiejskich (wszystkie w n a j ­ w n i o s k i . C h o c i a ż A l b i c z u k od l a t wczesnej m ł o d o ś c i r y s o w a ł i m a ­ bliższej okolicy B i a ł e j Podlaskiej — J.O.). P o t e m malowałem sam. Myśl o zyskach, k l i e n t a c h , d u ż y c h z a m ó w i e n i a c h staczać mnie do r z e m i o s ł a (to i p ó ź n i e j s z e zaczęła podkreślenia lował, nie r o z s t a w a ł się w n a j c i ę ż s z y c h chwilach z o ł ó w k i e m i pa­ pierom — m u s i a ł p r z e j ś ć d ł u g ą i u c i ą ż l i w ą d r o g ę , n i m u z y s k a ł r o z g ł o s w k r a j u i za g r a n i c ą . w wypowiedziach a r t y s t y moje — J.O.) i s z a b l o n ó w . Pejzaże, O d m ł o d o ś c i g r a ł t e ż n a skrzypcach. G r a ł dla siebie, ale i na obrazy ś w i ę t y c h , p o r t r e t y , m a k a t y oddalały zabawach. T a k o t y m m ó w i p r z y b y ł e j dziennikarce: „ N a t y c h i m a k a t k i mnie od prawdziwego p i ę k n a . O d d a l a ł o m n i e to od prawdziwego zabawach g r a ć t o k a t o r g a b y ł a m o j a . B o j a l u b i ę g r a ć dla siebie, piękna, j a k i m jost n a t u r a . P o c z u ł e m t ę s k n o t ę za i n n y m t w o ­ ale nie n a zabawach. G r a ł e m na skrzypcach. L u b i ł e m skrzypce. rzeniem i coraz bardziej o g a r n i a ł o m n i e z n u ż e n i e , z n i e c h ę c e n i e T a k p o l u b i ł e m , że m u s i a ł e m n a u c z y ć się g r a ć . Skrzypce, zdaje się do wszystkiego, co dotychczas m a l o w a ł e m . W y d a w a ł o m i s i ę , ż e dla m n i e , że jest k r ó l o w ą i n s t r u m e n t ó w w s z y s t k i c h m u z y c z n y c h . ugrzęzłem w ś m i e t n i k u , j a k i sam sobie s t w o r z y ł e m . (...) G r a m jeszcze ". wstręt do w y k o n y w a n y c h na zamówienie Poczułem portretów, 2 róż, D l a A l b i c z u k a n a t u r a : r o ś l i n n o ś ć , k w i a t y , k r z e w y , drzewa, jeleni ( w dalszej części t e k s t u C z y t e l n i k znajdzie d o w o d y po­ p t a k i , a t a k ż e wiatr, śnieg, zmiany p ó r roku, chmury, kształty twierdzające te s ł o w a — J.O.). r o ś l i n i wszelkich najosobliwszych k w i a t ó w , nade wszystko słońce prawdziwe- oraz g w i a z d y — t o w a r t o ś c i naczelne. W a r t o ś c i , k t ó r y m nadaje g o. Z n a l a z ł e m je w s w o i m ogrodzie i w 1965 r o k u w y d a ł e m pier- znaczenie moralne, z k t ó r y m i u t o ż s a m i a c a ł k o w i c i e sens swego ist­ szy »OGPvOD «, a n a s t ę p n i e c a ł y c y k l o t y m temacie, w l a t a c h nienia. Z w r ó ć m y na t o u w a g ę — t o p r z y r o d a , n a t u r a , a nie ludzie, Z a c z ą ł e m s z u k a ć p o w r o t u do p i ę k n a 1966—1968. D r u g i m ó j p r z e ł o m t o r o k 1971, k i e d y w y s z e d ł e m z k t ó r y m i się nie p r z y j a ź n i , wyznacza w a r t o ś c i , k t ó r y m i się kie­ z ogrodów w szersze przestrzenie ruje w ż y c i u i k t ó r y c h w y r a ż e n i e u z n a ł za swe p o s ł a n n i c t w o . o t a c z a j ą c e g o świata. Moim nauczycielem i m i s t r z e m jest i b y ł a n a t u r a . " mnie W m i e j s c o w o ś c i D ą b r o w i c a M a ł a , gdzie żyje od urodzenia, u r z ą d z i ł o g r ó d , j a k i t r u d n o s p o t k a ć w k r a j u , a nawet w p a r k a c h 29 �I I . 1. B a z y l i A l b i o z u k , D ą b r o w i c a M a ł a , w o j . bialskopodlaskie. I I . 2, 3. B . A l b i c z u k i jogo „Ogrody" p i e l ę g n o w a n y c h przez zawodowych o g r o d n i k ó w . N i e jest t o d u ż y n y m , n i c z y m nie z w i ą z a n y m w znaczeniu m a t e r i a l n y m . One są o g r ó d , ale znajduje się w n i m blisko 300 r z a d k i c h g a t u n k ó w r o ś ­ p r a w d ą , ale i n n i n i m i g a r d z ą , n i s z c z ą . A n a j w y ż e j cenią kwiaty l i n , p i e l ę g n o w a n y c h z czułością i . z w i e l k ą z n a j o m o ś c i ą sztuki „ d u b e l t o w e " , a jeszcze bardzioj przywiezione z Czech l u b Ameryki ogrodniczej. O walorach r o ś l i n z jego ogrodu ł a t w o p r z e k o n a ć się r ó ż n e t a k i e sztuczne..." A b y z a k o ń c z y ć rejestr r o ś l i n znajdujących p a t r z ą c na obrazy, k t ó r e r e p r o d u k u j e m y w t y m szkicu. się w ogrodzie A l b i c z u k a , d o d a j m y , że m a o n w n i m za drogio A oto k i l k a szczegółów o jego rozeznaniu, w i e d z y i w y r a f i n o ­ p i e n i ą d z e k u p i o n y cis, j o d ł ę k o n k a r s k ą , wrzosiec, przebiśniegi, wartością: przylaszczki, k a c z e ń c e (o n i c h m ó w i „ t o m o j a ś w i ę t o ś ć " ) , pry- „ M n i e nie interesuje barwa, lecz k s z t a ł t y . B o t o jest prawda. D l a ­ m u l e , fiołki z ł ą k . „ T o t e ż m ó j n a j d r o ż s z y k w i a t — dodaje — bo tego nie cenię sobie r ó ż szlachetnych, one m n i e się nie n a d a j ą do k w i t n i e przez 40 k o m p o z y c j i w obrazach. Cenię natomiast różę d z i k ą , t o jest po­ N a t o m i a s t o narcyzach, k t ó r e w i d z i a ł e m w jego ogrodzie, gdy ezja... b y ł e m t a m w m a j u , a r t y s t a w y r a z i ł s i ę , ż e l u b i je, ale nie traktuje w a n i u w u k a z y w a n i u tego, co jest m u n a j w y ż s z ą Kocham dereń. Kształty s ą konieczne do zadowolenia. d n i . T o m o j a s t a ł a dekoracja poduszkowa". L u b i ę m a k i , chociaż s ą z b y t n i o czerwone, ale m a j ą k s z t a ł t i dla­ ich j a k o „ r e l i k w i e " . P o w t ó r z y ł p r z y t y m , ż e ceni w istocie tylko tego m a l u j ę je w i ę k s z e n i ż n a l e ż y , bo chodzi m i o pokazanie i c h byliny, kwiaty łąkowe i leśne. niezwykłej natury, delikatności, delikatności k w i a t ó w polnych T r u d n o c o ś d o d a ć do t y c h słów. A l b i c z u k jest wyjątkiem — b y l i n . Bo nade wszystko cenię b y l i n y , k w i a t y z ł ą k , k w i a t y , w ś r ó d a r t y s t ó w o charakterze l u d o w y m , k t ó r y u m i ł o w a ł to, czego k t ó r y c h i n n i nie c e n i ą , n i s z c z ą , a s ą najcenniejsze, n a j d e l i k a t n i e j ­ nie ceni ś r o d o w i s k o , z k t ó r e g o się w y w o d z i . sze, prawdziwe. Nasze rodzime. Co j a sobie cenię dalej — fioletowe karpackie, dzwonek l e ś n y , g i p s ó w k ę b i a ł ą , naparstnice, 3 Oto fragment l i s t u z 5.1.1966 r. do Aleksandra Jackowskiego : ostróżki, „ P a ń s k i l i s t p r z e r ó s ł moje marzenia i w z b u d z i ł w i a r ę w twórcze dziewanny, zawilce; n a g i e t k i l u b i ę , ale t o nie b y l i n y , t a k samo siły, k t ó r e czuję, że nie z a w i o d ą T y c h , k t ó r z y docenili m o j ą pracę. piwonio i szlachetne r ó ż e . . . J a k p a s ł e m k r o w y w d z i e c i ń s t w i e , t o Jestem niezmiernie r a d , że m ó j w y s i ł e k n a p o l u malarstwa zna­ z ż y ł e m się z b y l i n a m i , d z i k i m i ł ą k a m i — k t ó r y c h dzisiaj j u ż nie l a z ł t a k zaszczytny o d d ź w i ę k w N a j w y ż s z y m autorytecio Kraju m a — r o s ł y t a m w ł a ś n i o zawilce, r z e ż u c h a , r ó ż n e f i r l e t k i , i r y s y , j a k i m jest Polska A k a d e m i a N a u k ... M a m n a d z i e j ę , że może lelyje, a t a k ż e wiele i n n y c h , k t ó r y c h j u ż nie w s p o m n ę . . . Co do przez w p ł y w Waszego a u t o r y t e t u wreszcie z n a j d ę j a k i e ś zrozu­ drzew, to nie cenię sobio t a k owocowych, j a k n p . ś w i e r k i , j o d ł y , mienie u w ł a d z t e r e n o w y c h i b ę d ę m ó g ł w lepszoj sytuacji i tych j a r z ę b i n y , a najbardziej to c h y b a brzozy. S ą ludzie, k t ó r z y po­ t r u d n o ś c i (jakie m i a ł A l b i c z u k — J.O.) p o ś w i ę c i ć czas i swoje t r a f i ą zniszczyć b r z o z ę (bo szkodzi uprawie z b o ż a — J.O.) albo t w ó r c z e ś w i e r k , bo toż do niczego i w zamian p o s a d z i ć . . . w i ś n i ę ! ( p o d k r e ś l e n i e moje — J.O.). W t y m s a m y m liście autor pisze d u ż o drzew dekoracyjnych, k t ó r e nie d a j ą ż a d n y c h Hoduję „korzyści", t a k i c h , j a k w i ś n i e czy u l ę g a ł k i . . . W p r o w a d z a m do ogrodu i do swoich o b r a z ó w b y l i n y , b o je lubię. To są k w i a t y prawdzi­ we, one u s z l a c h e t n i a j ą c z ł o w i e k a , one c z y n i ą o z ł o w i e k a swobod­ .30 siły dla K r a j u — P i ę k n a — Sztuki" o swoich fascynacjach „ n a t u r ą z i e l o n ą , r ó ż n o r o d n ą , b u j n ą i kwit­ n ą c ą , p r z e s t r z e n i ą nieba w r ó ż n y c h odcieniach". Z l i s t u pisanego do tego samego adresata w p a r ę miesięcy po p o p r z e d n i m : „ P a ń s k i e zainteresowanie » O g r o d e m « , k t ó r y oboe- �nie (jost) w B r a t y s ł a w i e , zrodziło we innie m y ś l „(...) Najgorsze jest t o , że d u ż o czasu i w y s i ł k u z a b i e r a j ą m i namalowania wr. 1966—1967 8 o b r a z ó w tego rodzaju, k t ó r o w całości s t a n o w i ł y ­ obrazy, j a k i e m u s z ę m a l o w a ć by całą „ g a m ę " p i ę k n a r o ś l i n n e g o , z m i e n i a j ą c e g o mego się w porę skromnego bytu za p i e n i ą d z e dla p o d t r z y m a n i a materialnego". A r t y s t a nie wspomina każdego miesiąca, od wzbudzonego ż y c i e m k w i e t n i a do zamie­ przez s k r o m n o ś ć , ile go kosztuje u t r z y m a n i e ogrodu, r e m o n t do­ rającego listopada. T a k ą „ k o l e k c j ę " odcieni m i e s i ą c ó w w świecie m u , zdobywanie farb, p ł ó t n a , b l e j t r a m ó w , p ę d z l i i r a m . ,,(...) Ma­ roślinnym zamiaruję mieć u siebie", ( p o d k r e ś l e n i e moje luję p r z e w a ż n i e z fantazji, pracowni przechowuje — m i m o o g r o m n y c h z a k u s ó w na jogo że o to „ O g r o d y " z a b i e g a j ą muzoa, B H Z „ D e s a " , kolekcjonerzy, odpowiadających kolejnym miesiącom na wiejskiej n a t u r y . O g r o d ó w nie prace — 12 o b r a z ó w , m a l u j ę motywy — J.O.). D o d a ć t u m o ż n a , że a r t y s t a d o t r z y m a ł s ł o w a : w swojej s p r z e d a ż " . D o d a j m y w t y m miejscu, o f e r u j ą c n a j w y ż s z e ceny. P r o s z ą go o s p r z e d a ż osoby, z k t ó r y m i A l b i c z u k p o w i n i e n się l i c z y ć , j a k c h o ć b y miejscowy proboszcz. w roku! A oto wyznanie pisane w s t y c z n i u 1967 r . : „ J a się z Panem zgadzam. B y ł e m sam niezadowolony niebem i g ó r n ą częścią ob­ razu. Widziałem, że ten b ł ę k i t z a ć m i e w a k o l o r y k w i a t ó w , a gałęzie drzow p r z y p o m i n a ł y j u ż nieraz powtarzano obrazy jarmarczne. Ale zmieniać obawiam się, g d y ż nie m i a ł e m w swojej w y o b r a ź n i ani w rzeczywistości czegoś, co b y d a ł o (mi) p e ł n e zadowolenie ... Ale udało m i się p r z e ł a m a ć te przeszkody częściowo i w i e r z ę , że je ostatecznie u s u n ę . N a to p o t r z e b n y jest czas i s p o k ó j , a tego A l e A l b i c z u k maluje „ O g r o d ó w " niewiele, s p r z e d a ł z ż a l e m k i l k a , gdy nie m ó g ł j u ż o d m ó w i ć . „ O g r o d y " m a l o w a ł przez t r z y l a t a , p ó ź n i e j o d c z u ł p o t r z e b ę z m i a n y t e m a t y k i . P i s a ł w k o ń c u 1968 r . : „(...) N a a r e n ę mojej w y o b r a ź n i z n i e u g i ę t ą siłą w c i s k a j ą się P O L A i Ł Ą K I . I c h p i ę k n o i u r o k , j a k i w i d z ę , odczuwam i prze­ żywam, p r z e s z ł y do m o i c h m y ś l i i nie u s t ę p u j ą „Ogrodom". T o s p o w o d o w a ł o p o d koniec tego r o k u pojawienie pierwszego obrazu, k t ó r y z a t y t u ł o w a ł e m „ P o l e " . J e ż e l i w „ O g r o d a c h " nio b y ł o miejsca dla „ n i e b a " , t o ono w obrazie „ P o l e " z n a l a z ł o s w ó j brak m i " . triumf. Wcześniej jeszczo, bo w 1966 r o k u , przed Ś w i ę t a m i B o ż e g o Narodzenia Albiczuk s k ł a d a j ą c ż y c z e n i a swemu przyjacielowi, pisał, co n a s t ę p u j e : „ W g r u d n i u z r o b i ł e m obraz jeden dla pie­ niędzy i szkicowalom c a ł y c y k l n o w y c h o g r o d ó w ( d o d a ć t u n a l e ż y , że szkic reprodukowany obok ( i l . 17) jest s z c z e g ó ł o w y m rozplano­ N i e ł a t w o m i się t o u d a ł o , bo z a c z y n a ł e m o d nieba... W m o i c h „ P o l a c h " nie t y l k o d o m i n u j ą zadumane k ł o s y , alo znaj­ d u j ą sobie p r z y n i c h miejsce p i ę k n e b y l i n y . . . Ż a l m i , że wiele z t y c h r o ś l i n z n i k n ę ł o , że nie w i d z ę i c h nigdzie. Gdzie m o ż n a joszczo s p o t k a ć niebiesko k w i t n ą c e niebieskie i r y s y z m i ł y m za­ pachem albo k r e m o w o - b i a ł e , silnie p a c h n ą c e s t o r c z y k i ? " waniem kompozycji dzieła i ustaleniem r ó w n i e d o k ł a d n y m u ż y ­ I tych do poszczególnych d e t a l i b a r w i s p o s o b ó w k ł a d z e n i a f a r b y jeszczo na koniec wyznanie z 1974 r o k u : ,,(...) Teraz nie — J.O.), w czym t r a f i ł e m na p o w a ż n e t r u d n o ś c i . M u s i a ł e m k i l k a m a l u j ę . Jest n i e z b ę d n y m dla m n i e o b s e r w o w a ć N a t u r ę . A l e p r z y ­ dni poświęcić na szukanie, m y ś l e n i e , j a k o d r o d z i ć n a t u r ę i m o j ą j a z d siostry i szwagra na m i e s i ą c bardzo m i przeszkadza. P o m i m o (o niej) w y o b r a ź n i ę . 15 X I I — 20 X I I u d a ł o m i się u s u n ą ć łu­ t y c h p r z e s z k ó d w drugiej polowie tego m i e s i ą c a ( V I I ) b ę d ę po dzącą zasłonę naturalistyczno - f o t o g r a f i c z n ą , trosze w g ł ę b i ć się i w y ­ malował". Co z ł o ż y ł o się na o d r ę b n o ś ć i w y j ą t k o w o ś ć a r t y s t y ? S p r ó ­ czuć nowe elementy P i ę k n a N a t u r y . . . C y k l o g r o d ó w l e ż y m i n a sercu. Zgadzam się z Panem. N I E M I A Ł E M R A C J I . T a k . E f e k t b u j m y o d p o w i e d z i e ć na t o p y t a n i e . Rodzico A l b i c z u k a b y l i pra­ (artystyczny — J.O.) nie w (podkr. — J . O . ) , lecz w o s ł a w n y m i . M i e l i czworo dzieci, z k t ó r y c h o p r ó c z naszego ar­ w samym obrazie... P r z e s y ł a m serdeczne pozdrowienia i Najlepsze t y s t y żyje jeszcze t y l k o jego siostra. Czasami się s p o t y k a j ą , ale, sumie jak Noworoczne Ż y c z e n i a . " twierdzi, „nudzi go", utwierdzając w starokawalerstwie, w ż y c i u z dala o d r o d z i n y . Rodzice z a j m o w a l i się r o l n i c t w e m I już w t y m miejscu m o ż n a b y ł o b y z a k o ń c z y ć c y t o w a n i e i h o d o w l ą . M i e l i 20 m ó r g ziemi. D o m r o d z i n n y z a c h o w a ł się do wybranych f r a g m e n t ó w l i s t ó w A l b i c z u k a , ale niechaj C z y t e l n i k dzisiaj. W d o m u t y m A l b i c z u k m a p r a c o w n i ę , n i e z a l e ż n i e o d wybaczy m i m o j ą n a d g o r l i w o ś ć . Niechaj s k r o m n y m u s p r a w i e d l i ­ wieniem będzie t o , że w t y c h dalszych fragmentach o d n a j d u j e m y jeszcze bardziej f r a p u j ą c e s z c z e g ó ł y z w i ą z a n e z procesem czym a r t y s t y spod B i a ł e j 3 twór­ Podlaskiej Oto zdanie z l i s t u pisanego w s t y c z n i u 1967 r o k u : „ W z i e l e m się za ogrodowe b y l i n y , a s t r y i p o ż ó ł k ł y asparagus. T o k o c h a m . Chociaż s u b t e l n ą p o e z j ę o d c z u w a m nie w o g r o d o w y c h b y l i n a c h , lecz w bylinach i t r a w a c h d z i k i c h na ł ą k a c h i polanach leśnych i brzogach rzek nie d o t n i ę t y e h l u d z k ą „ t e c h n i k ą " . . . W moim ogrodzie z r o b i ł e m „ w y s e p k ę " b y l i n i t r a w , j a k i e s ł u ż ą m i za w z ó r do malowania... Często w i d z ę we ś n i e oryginalne i n i e z w y k l e p i ę k ­ ne byliny, j a k i c h nie s p o t y k a m t u w r z e c z y w i s t o ś c i . M y ś l ę z t a ­ kich k w i a t ó w n a m a l o w a ć obraz. T o b ę d z i e p r a w d z i w y twórczy sno- o b r a z " (podkr. — J.O.). ,, W Ogrodzie — VI ( p r o s z ę z w r ó c i ć u w a g ę , ż e a u t o r k a ż d y ze swoioh „ O g r o d ó w " oznacza l i c z b ą m i e s i ą c a — J.O.) p o w z i e ł e m temat z czerwcowej p o r y — bujnego zieleni i k w i a t ó w . R o ś l i n y w y ­ brałem t y l k o te, k t ó r o (są) m i znane i n o s z ą n a z w ę : Są one dekoracyjne, ale u l i s t n i e n i e m bardzo BYLINY. „plastyczne"... (Wydaje się, że fascynacja a r t y s t y o w y m i b y l i n a m i nie odnosi się wyłącznie do i c h w a l o r ó w k w i e t n o - p l a s t y c z n y c h . S ą d z ę , ż e s ą one dla niego c z y m ś s y m b o l i c z n y m , z n a k i e m czasu m i n i o n e g o , byłego, chwil, z k t ó r y m i ł ą c z y najlepsze wspomnienia, ra­ dość dojrzewania, m ł o d o ś c i , d z i e c i ń s t w a ) . D o Ogrodu — VI w p r o ­ wadziłem m a l u n k i p t a k ó w — w i l g ę i p o k r z y w k ę za ich m i ł y ś p i e w w czerwcu 1966 r o k u , w czasie m o i c h w s t ę p n y c h prac do tego tematu... J o ż e l i (zaś) wejdzie do mojego obrazu p o s t a ć l u d z k a , to t y l k o t a , k t ó r a o d w i e d z i ł a m n i e w czasie m e j (Obraz z t ą „ n i e s z c z ę s n ą " p o s t a c i ą w ż y c i u artysty depresji..." odnajdzie Czytelnik w t y m ż e s z k i c u ; obraz ukazuje k o b i e t ę w ogrodzie oraz inną jeszcze w e r s j ę tego t e m a t u , p o r t r e t tej samej k o b i e t y — J . O . ) . 31 �skromnego p a w i l o n u zbudowanogo z p ł y t p i l ś n i o w y c h , w k t ó r y m przechowuje prace i p r z y j m u j e g o ś c i . K i e d y b y ł dzieckiem, p a s a j ą c k r o w y — podobnie j a k wielu w i e j s k i c h c h ł o p c ó w — r z e ź b i ł p t a k i i z w i e r z ę t a oraz, co zdarzało się r z a d k o , r y s o w a ł , m i ę d z y i n n y m i r ó w n i e ż p t a k i i l u d z i . W okre­ sie m i ę d z y w o j e n n y m , po ś m i e r c i r o d z i c ó w , z a n i e c h a ł prac gospo­ darczych i u t r z y m y w a ł się z prac o charakterze „artystycznym". P o d b a r w i a ł obrazy „ ś l u b n e " , p o r t r e t y ż o ł n i e r z y w r a c a j ą c y c h ze s ł u ż b y . W t y m czasie z a p r z y j a ź n i ł się z d z i e w c z y n ą wiolkiej urody, m a l a r k ą . P r z y j a ź ń ich nie t r w a ł a j e d n a k d ł u g o . R o z s t a l i się. Jak m ó w i A l b i c z u k : „ W mojej p r a c y konieczne jest skupienie i całko­ w i t a w o l n o ś ć " . S t ą d do dzisiaj — zgodnie ze s w y m i żelaznymi p r z e k o n a n i a m i — jost c z ł o w i e k i e m w o l n y m , i t o nio t y l k o w ka­ tegoriach serdecznych, ale r ó w n i e ż i n n y c h , o c z y m b ę d z i e mowa dalej. W czasie w o j n y d o s t a ł się do Z w i ą z k u Radzieckiego. Jako saper z o s t a ł w c i e l o n y do wojska i b r a ł u d z i a ł w w i e l u operacjach w o j e n n y c h . P o z n a ł j ę z y k r o s y j s k i i c z y t a ł w oryginale dzielą Lermontowa, Niekrasowa, Tołstoja, albumowe wydawnictwa 0 sztuce, z w ł a s z c z a o w i e l k i c h r e a l i s t a c h : R i e p i n i e , Orłowie i in. (ale nie w i d z i w tej t w ó r c z o ś c i swego w z o r u , t o „ s z t u k a społecz­ na" — mówi). N a j w i ę c e j j e d n a k sobie ceni inne k s i ą ż k i przywiezione do k r a j u po w o j n i e , j a k n p . Świat w obrazach, J o h n a L . Stoddarda, w y d a n y we L w o w i e oraz k s i ą ż k i o r o ś l i n a c h , z i o ł a c h leczniczych, grzybach. Są to przeważnie w y d a w n i c t w a niemieckie sprzed ostatniej w o j n y . T e m a t y k a p r z y r o d n i c z a interesuje go bardzo, obecnie c z y t a Tadeusza G o r c z y ń s k i e g o Rośliny I s a n i n a Osnowy botaniki. muje częsty użytkowe o O d L u d w i g a Z i m m e r e r a (z k t ó r y m u t r ; kontakt) otrzymał kilka i n n y c h jeszcze książek 1 a l b u m ó w o r o ś l i n a c h , k t ó r e bardzo sobie ceni. N i o interesuje go natomiast z u p e ł n i e m a l a r s t w o „ n a i w n e " . O d Aleksandra Jac­ kowskiego o t r z y m a ł bogato i l u s t r o w a n e k a t a l o g i wystaw, w któ­ I I . 4. В . A l b i c z u k , szkic r y s u n k o w y z 1953 r. r y c h b r a ł y u d z i a ł jego prace — z Triennale s z t u k i naiwnej w Bra­ t y s ł a w i e i Zagrzebiu. M a te k a t a l o g i , alo nie l u b i toj sztuki, nie u w a ż a z r e s z t ą siebie za „naiwnego". Natomiast najważniejszą П . б. B . A l b i c z u k , Portret, ol./pł., 5 3 x 3 9 c m . 1955. p o z y c j ą w jego b o g a t y m księgo­ zbiorze jost P i o t r a L a v o d a n a Historia sztuki ( W r o c ł a w 1954). Ciekawe s ą u w a g i zapisane na marginesach k s i ą ż k i , wypisy z tek­ stu dzieła: „ D o s k o n a ł y rozsądek u n i k a wszelkiej skrajności... P r a w d z i w a sztuka nie m o ż e b y ć a n i p a t r i o t y o z n a , ani narodowa, ani nacjonalistyczna, j a k t e ż szowinistyczna, lecz ogólnoludzka (powinna z a c h w y c a ć c z ł o w i e k a n i e z a l e ż n i e od jego narodowości)." Ceni t e ż k s i ą ż k ę L u d w i k a G o ś c i ń s k i e g o Rozstanie (Katowice 1971), b . k s i ę d z a , k t ó r y d u ż o z kościołem p o d r ó ż o w a ł i utracił w i a r ę . B l i s k a m u jest d o c i e k l i w o ś ć i pasja, z j a k ą autor szuka p r a w d y . I n n y m d z i e ł e m , k t ó r e w y w a r ł o w p ł y w na a r t y s t ę , jest — Aleksandra K r a w c z u k a Mity, mędrcy, polityka (Warszawa 1975). L e k t u r y t e t ł u m a c z ą wiele, w i ą ż ą c się z doświadczeniami ż y c i o w y m i a r t y s t y i k o n t a k t a m i z l u d ź m i o szerokich horyzontach m y ś l o w y c h i e t y c z n y c h ( L . Z i m m e r e r ) . „ J e s t e m w o l n y — mówi 0 sobie — wolnej m y ś l i . Interesuje m n i e k a ż d a religia, chociaż nie c h o d z ę m o d l i ć się do ż a d n e g o k o ś c i o ł a . . . C h o c i a ż w jednym jest m o j a r z e ź b a , baranek na o ł t a r z u , w i n n y c h z a ś obrazy świętych 1 a n i o ł ó w , malowane jeszcze p r z ó d 1960 r. A w ogóle, to powiem p a n u na koniec — dlaczego p a t r z ę na g w i a z d y , na słońce ? Bo tam c h c i a ł b y m r o z w i ą z a ć z a g a d k ę , gdzie jest koniec... Koniec, którego nie m a , a r z ą d z i n i m w kosmosie a b s o l u t n y r o z u m — porządek. I m o ż e jest t o d l a m n i e w a ż n i e j s z e , a n i ż e l i o g r ó d i moje malowanie. B o j a — panie — m a l u j ę , ż e b y nie m y ś l e ć " . A w i ę c ścisła w i ę ź , a n a w e t p o d p o r z ą d k o w a n i e sztuki pro­ blematyce etycznej, filozoficznej. Zacytujemy jeszcze uwagę w p i s a n ą do k s i ą ż k i L a v e d a n a : „ J e s t e m p r z e c i w n i k i e m nienawiści m i ę d z y l u d z k i e j . . . M o i rodzice b y l i p r a w o s ł a w n i , a j a jestem wol­ n y . C e n i ę w y z n a w c ó w wszelkich r e l i g i i , b u d d y s t ó w i muzułma­ nów". A b y pojąć t o w y z n a n i e , trzeba w i e d z i e ć , że w wiosce, w k t ó r e j się nasz a r t y s t a w y c h o w a ł , przez stulecia t r w a ł y okrutne k o n f l i k t y . Dzisiaj nie p o z o s t a ł o j u ż ś l a d u z t a m t y c h czasów, ro­ dzice p r a w o s ł a w n i ż e n i ą swe dzieci z k a t o l i k a m i , cmentarz prawo­ s ł a w n y p o ł ą c z o n o z k a t o l i c k i m . M i n ę ł y w ' de. A l o może tamte, 32 �П. 6. В . A l b i c z u k , Dama w ogrodzie, ol/pł., 6 4 x 4 9 c m . 1967. dawne spory w y p ł y n ę ł y na t o , że B a z y l i A l b i o z u k p o s z u k i w a ł roz­ zawsze w k r a t ę , bez k r a w a t a , nie w k ł a d a go nawet w n i e d z i e l ę . strzygnięcia w kontakcie z w a r t o ś c i a m i najczystszymi, n a t u r a l ­ Jest c z ł o w i e k i e m wielkiej ł a g o d n o ś c i , w r a ż l i w y m i m y ś l ą c y m . Zastanawia nymi, pozbawionymi l u d z k i e j n i e n a w i ś c i . W rozmowie staram się w y j a ś n i ć sobie stosunek m a l a r z a do się nawet n a d rzeczami m a ł o w a ż n y m i . U c z y n n y , ufa n a w e t nie z n a n y m sobie uprzednio osobom. W ruchach raczoj ludzi, jego d o b r o w o l n ą izolację w ś r o d o w i s k u : „ P a n m y ś l i o m i ­ p o w o l n y . N i e m a samochodu, m o t o c y k l a , t y l k o stary rower, k t ó ­ łowaniu — m ó w i — o m i ł o w a n i u b l i ź n i e g o . T a k , t o jest m o r a l n i o , r y m c h ę t n i e i wiele się p o s ł u g u j e . tylko, że bliźni nieraz w y k o r z y s t u j ą czyjś altruizm... Powiem Co l u b i ? Najbardziej — w s c h ó d s ł o ń c a . „ J e s t o n dla mnie — m ó w i — n i c z y m ś w i ą t y n i a . T o jest dla m n i e niedziela, B ó g . więcej, k r a d n ą albo nie o d d a j ą tego, co wzięli (...) Co ja m o g ę p o w i e d z i e ć o pesymistach ? — N i e c h c i a ł b y m b y ć N i g d y w t e d y nie m a l u j ę . W t e d y c h o d z ę , przechadzam ¡5ucham śpiewów ptaków. się, za- nigdy wśród nioh. — A o o p t y m i s t a c h m o g ę p o w i e d z i e ć jedno, t o chwyoony światem. Słucham, są ludzie. I kiedy m a l u j ę , t o c h c ę , ż e b y m ó j obraz w z b u d z i ł u t a ­ szumi w i a t r . M a l u j ę dopiero po p o ł u d n i u , k i e d y się ś c i e m n i a . jak kich ludzi r a d o ś ć " . N a t o m i a s t k i e d y nadohodzi z a c h ó d , t o wszystko m i j a , zostaje ,,— Pan mnie p y t a , co jest w a ż n i e j s z e : „ m i e ć czy b y ć " — p r z y g n ę b i e n i e . I jeśli w ó w c z a s m a l u j ę , to ż e b y nie m y ś l e ć , u k r y ć odpowiadam: B Y Ć . — P y t a m n i e p a n o t r z y n a j w a ż n i e j s z e cechy p r z y g n ę b i e n i e . I d ę s p a ć o dwunastej, pierwszej ... S n ó w p r z e w a ż ­ człowieka dobrogo. O d p o w i a d a m : nie nie m a m . A l e j u ż n a d r a n e m m y ś l ę , co r o b i ć d a l e j " . N i m p r z y s t ą p i do m a l o w a n i a kolejnego obrazu — chodzi, Być t o l e r a n c y j n y m . r o z m y ś l a , m e d y t u j e . Tego ostatniego s ł o w a u ż y w a on sam. Ma­ Mieć czyste sumienie. luje w starej chacie (w k t ó r e j się u r o d z i ł ) , p r z y oknie z w r ó c o n y m No i ż y ć w p r a c y . — Pan mnie p y t a , j a k i e s ą cechy c z ł o w i e k a najgorszego. Odpo­ na północny-zachód. Schyłek dnia, n a d c h o d z ą c y m r o k t w o r z ą — j a k się zdaje — n i e z b ę d n y n a s t r ó j , s t a n skupienia m y ś l i . wiadam : Chytrość, p o d s t ę p , f a ł s z y w o ś ć . N i e zawsze j e d n a k udaje m u się z n a l e ź ć czas. ,,(...) O d po­ ł o w y r o k u 1974 do obeonej c h w i l i jeszcze nic nie n a m a l o w a ł e m FANATYZM. Wykorzystywanie drugiego c z ł o w i e k a (pogarda — J.O.). * Bazyli A l b i c z u k w y g l ą d a t a k : jest s ł u s z n e g o w z r o s t u , c h u d y , — p i s a ł w 1975 r. Obfito deszcze p r z y c z y n i ł y się do t a k i e j przer­ w y . . . D z i u r a w y dach p r z e g n i ł , z a w a l i ł się i u s z k o d z i ł k o m i n . Mój spółlokator ulotnił się..., a j a m u s i a ł e m prowadzić remont... R o b i ł e m wszystko sam. N i e ż a ł o w a ł e m t r u d u swego, c i e s z y ł e m czuprynę m a s i w ą , oczy b ł ę k i t n e , d ł o n i e r o z w i n i ę t e , palce d ł u g i e . się, ż e deszcze w y k u r z y ł y spod jednego dachu ozłowieka, Ma lat 68 ( u r o d z i ł się/r~'"ł909 г . ) , ale w y g l ą d a n a 50. Koszule nosi k t ó r e g o w ó d k a —• a l k o h o l (był) i jest religią i » b o g i e m « " . dla 33 �Sam j e d n a k nie s t r o n i c a ł k o w i c i e o d alkoholu. Czyni to N i g d y i c h j e d n a k nie kopiuje. Przeciwnie. T y g o d n i a m i chodzi j e d n a k u m i a r k o w a n i e . W y p i j a co d z i e ń b u t e l k ę p i w a , za t o nio zamyślony i rozważa, jak p a l i , j a d a bardzo skromnie — g ł ó w n i e m a k a r o n , j a j a , chleb, j a r z y ­ jest dla niego n a j w y ż s z ą w a r t o ś c i ą — ś w i a t n i e p o j ę t y , nieza- ny, popija h e r b a t ą , n a j c h ę t n i e j z c y t r y n ą . k ł a m a n y , radosny, w j a k i pragnie w i e r z y ć i doprawdy wierzy. p r z e d s t a w i ć w ł a s n ą wersję tego, co W s p o m n i a ł e m , że m a l o w a n i e poprzedza n a m y s ł , m e d y t a c j a . W wiosce, w k t ó r e j p a n o s z ą się m a k a t k i jarmarczne (zresztą Co pewien czas p r z e g l ą d a posiadane k s i ą ż k i , z w ł a s z c z a te, w k t ó ­ wielkiej u r o d y — J . O . ) , t w ó r c z o ś ć A l b i c z u k a jest ewenementem. rych znajdują P o m y ś l e ć , c z ł o w i e k t e n c z y t a k l a s y k ó w l i t e r a t u r y , koresponduje 34 się naturalistyczne w i z e r u n k i kwiatów i roślin. �П. 7. В . Albiczuk, Ogród, ol/pł., 6 5 x 5 1 e m . 1969. I I . 8. В . A l b i c z u k , Majowy hymn Słońca przed wschodem, ol/pł., 66x50,5 c m . 1974. II. 9. B . Albiczuk, Ogród, ol./pł., 7 3 x 5 6 c m . 1976. I I . 10. B . A l b i c z u k , Ogród. I I . 11. B . A l b i c z u k , Poranek w lesie z jeleniem na po­ lanie, o l . / p ł . , 65x52,5 c m . 1972. 35 �ii ze znawcami sztuki, s t w o r z y ł sobie p r z y t y m na m a ł y m s k r a w k u z sierści skubanej z k o ń s k i e g o b o k u . Obecnie maluje w ł a s n e j ziemi w ł a s n y ś w i a t , no i cierpi. Cierpi w f a r b a m i , „ T a l e n s a m i " . K o r z y s t a r ó w n i e ż z d o b r y c h pędzli za­ napięciu aktu tworzenia. Wierzy, że natura najwyższym jest najwyższą granicznych. F a r b y i p ę d z l e o t r z y m u j e o d o s ó b i instytucji zain­ teresowanych jego t w ó r c z o ś c i ą . Pracujo t a k : wartością. drogimi na początku — A l b i c z u k k o n t a k t u j e się z i n s t y t u c j a m i i osobami zaintere­ zgodnie z t e m a t e m , c z y l i w i z e r u n k i e m o d p o w i a d a j ą c y m porze sowanymi jego p r a c a m i . A l e co jest z a s k a k u j ą c e . M i m o w i e l k i c h r o k u — „ k ł a d z i e " stosowny p o d k ł a d , jeśli m a t o b y ć lato, to pochwał i namów, p o d k ł a d jest u g r o w y , jeśli z i m a — t o b i a ł a w o s i n y , jeśli jesien­ 0 z dziełami swymi rozstaje się niechętnie. n i e k t ó r y c h z g ó r y m ó w i , że ich nie sprzeda. Zdarza się, ż e ny, to płowofioletowy, jeśli wiosenny, t o jaskrawosoczysto- oddaje je za darmo, gdy jest przekonany, że t a k p o w i n i e n p o s t ą p i ć . zielony. Z a l e ż n i e od t e m a t u maluje odpowiednie rośliny, zgodnie G d y m u s i — sprzedaje zawsze n i e c h ę t n i e . T o go r ó ż n i zdeoydo- z p o r ą r o k u . N a n i e k t ó r y c h obrazach przedstawia p t a k i żyjące wanie od ś r o d o w i s k a , od m a l a r z y m a k a t . O n i s p r z e d a j ą za nie­ w d a n y m czasie, w zimie — gile, w leoie — m a k o l ą g w y itd. wielkie p i e n i ą d z e t o , w co w i e r z ą , ale Maluje precyzyjnie, j a k m i s t r z o w i e ś r e d n i o w i e c z n e g o czy rene­ Albiczuk z obrazami, k t ó r e n a p r a w d ę ceni, nie chce się r o z s t a ć . G d y b y je sprzedał •— m ó w i - p o s t r a d a ł b y d u s z ę . I nie m a p o w o d ó w , b y t e m u oś­ sansowego m a l a r s t w a . A l e najbardziej zachwyca obrazu, jego h a r m o n i j n o ś ć , w y w a ż e n i e p r o p o r c j i kompozycja poszczególnych r o ś l i n - k w i a t ó w . M a p r z y t y m w p r o s t n i e z w y k ł e poczucie koloru. wiadczeniu nie w i e r z y ć . Jest jeszcze jedna p r z y c z y n a , dla której niechętnie roz­ J e ś l i się z w a ż y , że a r t y s t a u k o ń c z y ł t y l k o cztery dawno oddziały staje się n a w e t z m n i e j w a ż n y m i dla siebie p r a c a m i . N i g d y nie s z k o ł y , że ż y j e w ś r o d o w i s k u , gdzie n a j w y ż e j cenione są agresyw­ jest z n i c h c a ł k i e m zadowolony. W c i ą ż u w a ż a , ż e t o , co z r o b i ł , ne w barwie m a k a t k i , oleodruki, o b r a z k i z p o z ł o t k ą o charakterze n a l e ż y p o p r a w i ć . Oto p r z y k ł a d . N a j e d n y m z o b r a z k ó w namalo­ dewooyjnym — w a ł s a m i c z k ę m a k o l ą g w y , ale bez s ł o m k i niesionej do gniazdka. gólnej 1 co się okazuje. A u t o r t r a p i się, ż e b y t ę s ł o m k ę n a m a l o w a ć . k u l t u r z e l u d o w e j , i nie t y l k o I t o t a k j a k „ b y ć p o w i n n a " . N a i n n y m obrazie — „ l i p c o w y m " — tło w środkowej partii wyszło malarzowi, jak twierdzi, wymowy. t w ó r c z o ś ć Bazylego A l b i c z u k a Jest t o t w ó r c z o ś ć bez nabiera szoz precedensu w nas ludowej. L o g i k a o b r a z ó w A l b i c z u k a , k t ó r a uderza j u ż w pierwszym nadto z e t k n i ę c i u z jego p ł ó t n a m i , jest — j a k to s t a r a ł e m się pokazać ciemno. N o i p o s t a n o w i ł t ł o r o z j a ś n i ć . A l e proces dochodzenia — nie t y l k o estetycznego p o r z ą d k u . Jest t o logika, k t ó r a wynika do decyzji t r w a j u ż więcej n i ż 3 t y g o d n i e . N a l e ż y on b o w i e m przede w s z y s t k i m ze sposobu m y ś l e n i a i odczuwania malarza. do Z w r ó ć m y u w a g ę c h o ć b y na d o b ó r k w i a t ó w i r o ś l i n w obrazach. tych wyjątkowych twórców, którzy decyzje artystyczne A l b i c z u k nie maluje r ó ż szlachetnych, bo s ą — twierdzi — jak w a ż ą a ż do przesady. Albiczuk wyhodował ogród, aby przeżywać jego uroki... „ g ł ó w k i k a p u s t y " . N a t o m i a s t c h ę t n i e przedstawia kardiominę, A l e nie t y l k o w t y m celu. G d y w n a s t ę p s t w i e p ó r r o k u zmienia c z y l i r z e ż u c h ę , d z i e w a n n ę , f i r l e t k i oraz i r y s y . One m a j ą „kształt się n a t u r a , zmienia się r o ś l i n n o ś ć w jego ogrodzie — śledzi „ p r a w ­ j a k ś w i e c a " , s ą proste, d o d a j ą u r o k u obrazom. One go wzmac­ d ę p r z e m i a n y n a t u r y " i maluje t a k „ j a k jest n a p r a w d ę " . To n i a j ą . Pisze o sobie w j e d n y m z l i s t ó w : ,,(...) lubię krajobrazy wyznanie a r t y s t y wydaje się n a j w y ż s z y m p r z e s ł a n i e m jego r o z u ­ pagórkowate, mienia p o j ę ć m o r a l n y c h . w obrazach nie m o g ę w y z w o l i ć się z r ó w n i n . W i d a ć jest to przy­ górzyste, lecz nie doliny i nie podmokło. Ale maluje? Przede w s z y s t k i m z n a j g ł ę b s z y m zastanowie­ zwyczajenie p r z e j ę t e z p r a o j o ó w . . . Jeszcze raz powiadam, piękno n i e m , nie dla p i e n i ę d z y , nie n a efekt, nie dla uznania o s ó b , k t ó r e daje n a m zadowolenie w i ę k s z e niż cokolwiek, w i ę k s z e niż CHLEB." Jak sobio m ó g ł b y c e n i ć , nie dla nagrody. D o p r a w d y jest to czło­ wiek w „ p e ł n i n i e z a l e ż n y " — j a k sam m ó w i — w o l n y . O d k i l k u n a s t u l a t maluje wszystkie swoje obrazy n a p ł ó t n i e . • Swoje pejzażo-ogrody ozdabia zależnie od p t a s z k a m i . W p e j z a ż a c h l e t n i c h maluje m a k o l ą g w y , pory roku barwniej­ sze s a m c z y k i i p ł o w o - s k r o m n e samiczki, k t ó r e w dziobie trzymają P o c z ą t k o w o c z y n i ł t o f a r b a m i o l e j n y m i , d o s t ę p n y m i w sklepach s ł o m k ę do u w i c i a gniazda. W obrazach z i m o w y c h oczywiście gile. w B i a ł e j Podlaskiej. M a l o w a ł w ó w c z a s p ę d z l a m i w ł a s n e j r o b o t y W i n n y c h — ukazuje p t a s z k i , o k t ó r y c h nic nie potrafi powie 36 �dzieć, są one dla niego znakiem czy s y m b o l e m n a t u r y , w o l n o ś c i w y p o w i e d z i e ć w n i e p o w t a r z a l n y s p o s ó b swoje doznania i swój — a więc toj wartości moralnej, tej p r a w d y , k t ó r ą ceni n a j w y ż e j . Zaozął Albiczuk m a l o w a ć we wczesnej m ł o d o ś c i , ale dopiero stosunek do ś w i a t a , do p o d s t a w o w y c h p r o b l e m ó w etycznych A b y z o r i e n t o w a ć się w k i e r u n k a c h p o s z u k i w a ń twórczych człowieka. w późnych latach życia s t a ł się t y m , k i m jest. Z ł o ż y ł o się na to wiole przyczyn, l e k t u r y , p r z e m y ś l e n i a , k o n t a k t y z l u d ź m i , A l b i c z u k a , w a r t o m o ż e jeszcze p r z y t o c z y ć k i l k a t y t u ł ó w których ceni. Malarstwo jest dla niego w y r a z e m prac. stosunku do życia, do świata o t a c z a j ą c e g o . D z i ę k i n i e m u i s w y m p r z e m y ś l e ­ niom zdobył coś, co m o ż n a n a z w a ć ładem „ J e s i e ń z l e c ą c y m ż u r a w i o m " , „ L e t n i a noc ze w s c h o d z ą ­ domością norm, k t ó r y m i się w ż y c i u k i e r u j e . twórczość, cym nie­ księżycem", „Poranek w lesie z jeleniem na polanie", „ W r z o s o w a p o l a n k a r a n k i e m w lesie", „ N a r o z d r o ż u " , łatwo znaleźć jej n a j w a ż n i e j s z e ź r ó d ł a . A l e jedno m o ż n a w s k a z a ć bylinowy bez obawy popełnienia b ł ę d u — znaczenie p r z e ż y ć z ł a t m ł o ­ w maju", dości na formowanie się o s o b o w o ś c i a r t y s t y . B a z y l i A l b i c z u k — w czerwcu", „ O g r ó d (a t a k ż e z niebem", „ O g r ó d we w s z y s t k i c h p o z o s t a ł y c h „Ogród kwitnący porach roku, nie w y ł ą c z a j ą c z i m y s ł o t n e j i „ p r a w d z i w e j " — J.O.), „ P o l e " , — syn rodziców p r a w o s ł a w n e g o w y z n a n i a — d o j r z e w a ł w wiosco, „Maj w której miały miejsce w l a t a c h w o j n y b u d z ą c e z g r o z ę wydarze­ nia na tle różnic jego k o r z y s t a z n a z w y „ O g r ó d " . Ale o t o inno n a z w y - t y t u ł y : moralnym, świa­ Niełatwo objaśnić t ę b o g a t ą i n i e z w y k ł ą Oczywiście najczęściej przed wschodem s ł o ń c a " , „ M a j o w y h y m n Słońca przed w s c h o d o m " , „ L o t n i w s c h ó d S ł o ń c a " (autor słowo «slonce» zaw­ narodowościowo-wyznaniowych. sze pisze d u ż ą l i t e r ą , odpowiada t o jego przekonaniom o naj­ Do 1939 r, we wsi zgodnie w s p ó ł ż y l i z a r ó w n o k a t o l i c y , j a k w y ż s z e j w a r t o ś c i s ł o ń c a w ś r ó d wszelkich p r z e j a w ó w n a t u r y — i prawosławni, później z a c z ę ł y się k o n f l i k t y , rozpalone, j a k pisze — J.O.), „ D a m a w ogrodzie", „ L a s " , „ K w i e c i e ń " , „ M a j " oraz Albiczuk, ,,od z e w n ą t r z " . Sam k o n f l i k t ó w t y c h nie b y ł ś w i a d ­ „Kwiaty". kiem, alo gdy wrócił w 1945 r. do rodzinnej w s i , z o b a c z y ł i c h W i e l e z t y c h o b r a z ó w t r u d n o d z i ś o d n a l e ź ć , z n a l a z ł y się skutki. Był joszczo ś w i a d k i o m f a n a t y z m u i w a ś n i m i ę d z y przedsta­ wicielami tej samoj w i a r y . D z i ś r a n y się z a b l i ź n i ł y , n a m i ę t n o ś c i w rękach opadły, wrócił spokój i harmonia w s p ó ł ż y c i a . W ś r ó d 70 r o d z i n a r t y s t ę do sprzedania obrazu. N a szczęście s p o r ą k o l e k c j ę dziel osób przygodnych, nachodzących i nagabujących w Dąbrowicy Małej żyjo oboenio 8 r o d z i n p r a w o s ł a w n y c h ; przed A l b i c z u k a z g r o m a d z i ł L u d w i g Z i m m c r e r , c h r o n i ą c jo przed za­ wojną proporcjo b y ł y inne, p r z e w a ż a ł a l u d n o ś ć t r a t ą w ś r ó d l u d z i s n o b u j ą c y o h się s z t u k ą „ n a i w n ą " . N a t o m i a s t prawosławnego w muzoach ( E t n o g r a f i c z n y c h w Warszawie, K r a k o w i e , L u b l i n i e obrządku. i in.) znajduje się zaledwie k i l k a o b r a z ó w , nie d a j ą c y c h p o j ę c i a Dla Albiczuka k o n f l i k t y wyznaniowe b y ł y w s t r z ą s e m , k t ó r y Spowodował, żo ostatocznio o d s z e d ł o d swej w i a r y . o drodze artystycznej m i s t r z a z D ą b r o w i c y M a l e j . A p r z e c i e ż „Szukałom serca i rozumu nio w religii — n a p i s a ł a u t o r y z u j ą c tekst t y l k o „ O g r o d ó w " a r t y s t a t e n w y k o n a ł co n a j m n i e j k i l k a n a ś c i e . tego Jak artykułu — nie w n a r o d o w o ś c i , ale w p r a w d z i w y m c z ł o w i e k u , wolnym od wszelkiego f a n a t y z m u " . A l e w ś r o d o w i s k u , w k t ó r y m dane mu było p r z e b y w a ć , w y b ó r , jakiego d o k o n a ł , kompensaty, ukojenia, aby, j a k sam m ó w i , „ o d n a l e ź ć podkreślam wymagał tragedio nękające II. 12. B . Albiczuk, Ogród zimą jogo rodzinną tu zasługi BHZ L u d w i g a Z i m m e r o r a , żo „Desa" naciskiem zabezpieczył Ludziom takim, j a k Zimmerer i J a c k o w s k i a r t y s t a zaw­ dzięcza niomało. Oni służyli m u r a d ą , zachętą i p o m o c ą , zwłaszcza wioskę, z domkiem, ol./pł., 7 1 x 6 ñ c m . 1971. I I 13. B . A l b i c z u k , Ogród zimą. o l . / p ł y t a , 5 0 , 5 x 3 8 c m . 1973. I I . 15. B . A l b i c z u k , Bociany na łące. U poprzez Dlatego z t a k i m dzieło t w ó r c y r ó w n e g o n a j w i ę k s z y m naszym a r t y s t o m . siebie". Twórczość malarska i h o d o w l a k w i a t ó w p o z w o l i ł y m u — j a k sądzę — przeżyć m o ż n a się d o m y ś l a ć , najcenniejsze w y w ę d r o w a l y poza granice k r a j u ! U . 14. B . A l b i c z u k , Kwiecień, 15 37 �П . 16. В . A l b i c z u k , Czerwcowy poranek, w pierwszym, t r u d n y m zaprezentował na ol./pł., 7 0 x 5 6 c m . 1975. (Wł. P M E Warszawa). I I . 17. B . A l b i c z u k , szkic do obrazu. Albiczuka nie nie u w a ż a się za „ n a i w n e g o " za „ n i e d z i e l n e g o " czy „ludowego" „niezawodo­ m a l a r z a . Z n i k i m i z n i c z y m nie u t o ż s a m i a się w sztuce. Świat okresie. J a c k o w s k i obrazy najważniejszych wystawach samorodnej w s z t u k i interesuje go t y l k o w odniesieniu do w ł a s n e j twórczości. 73 N i e zna w a r t o ś c i w y ż s z y c h n i ż te, do k t ó r y c h sam doszedł w naj­ Neuchatel w i ę k s z y m n a w e t t r u d z i e , samotnie, bez r o d z i n y , bliskioh przy­ w B r a t y s ł a w i e (1066 i 1972), w y s t a w ę Naiwni Zagrzebiu, w y s t a w y i Stuttgarcie (1967 plastyki plastyki sztuki naiwnej w г.), L o n d y n i e (1969), Budapeszcie ( w y s t a w a amatorskiej Triennale Polskiej krajów socjalistycznych nieprofesjonalnej 1974 г.), jaciół. I S ą d z ę t e ż , że t o , co A l b i c z u k w n o s i do d o r o b k u naszej sztu­ (1974 r . ) w Szczecinie, K r a ­ k i , nie da się s p r o w a d z i ć do „ w z b o g a c a n i a " o „ n o w e odcienie". kowie, Warszawie, s ł y n n ą w y s t a w ę Inni — 5 sztuki w y c h " w k r a j u i za g r a n i c ą , że w y m i e n i ę t y l k o : Triennale „Za­ To p r z e c i e ż g ł ę b o k o uzasadniony w y b ó r e t y c z n y , decyzja, kim c h ę c i e " (1965 г . ) , o d k t ó r e j z a c z ą ł się „ r u n " na obrazy A l b i c z u k a . w warszawskiej b y ć n a l e ż y , a k i m b y ć m o ż n a . A l b i c z u k w s w y m dziele wnosi Aleksander J a c k o w s k i , dobrze z o r i e n t o w a n y w artystów nieprofesjonalnych, t a k o nich napisał: twórczości „O najwy­ w a r t o ś c i rzadko spotykane, w a r t o ś c i etyczne, k t ó r y m daje wy­ raz z a d z i w i a j ą c o d o j r z a ł y a r t y s t y c z n i e . bitniejszych m o ż n a b y p o w i e d z i e ć , że s ą j a k g w i a z d y ś w i e c ą c e J a c k o w s k i pisze — i t u t r u d n o się z n i m nie zgodzić, iż: w ł a s n y m ś w i a t ł e m . Znajduje się t u w i ę c N i k i f o r , Monsiel, Ociepka, ,,(...) j o d y n i e c i e k a w ą jest t w ó r o z o ś ć , k t ó r e j ź r ó d ł a t k w i ą w zaka­ ale t a k ż e m a l a r k a k w i a t ó w M a r i a W o j t o w i c z m a r k a c h ludzkiej p s y c h i k i , k t ó r a u j a w n i a czy w r ę c z demaskuje oraz — o g r o d n i k : 4 BAZYLI ALBICZUK" . to, co jest autentycznym problemem czy nawet dramatem mogą c z ł o w i e k a . . . Jest s m u t n ą p r a w d ą s z t u k i naszego czasu, że coraz b y ć w y b i t n i e i n t e r e s u j ą c e — c z y t a m y dalej — w z b o g a c a j ą obraz t r u d n i e j jest p o w i e d z i e ć coś w a ż n e g o , a n a w e t t y l k o nowego". „Wyselekcjonowane dzieła artystów nieuczonych s z t u k i naszego czasu o nowe odcienie". W t y m miejscu nie zga­ dzam się j e d n a k z J a c k o w s k i m . A l b i c z u k nie jest t y l k o „nie- A l b i c z u k m ó w i p r a w d y w a ż n e , m ó w i w s p o s ó b p i ę k n y i so­ bie t y l k o w ł a ś c i w y , i w t y m l e ż y w a r t o ś ć jego o b r a z ó w . Sądzę, u c z o n y m " , w k a ż d y m razie o k r e ś l e n i e t o nie m ó w i o t y m , co że w c i ą ż są one niedoceniane, że c z ę s t o p a t r z y się na nie poprzez jest dla tego a r t y s t y n a j w a ż n i e j s z e , o jego ś w i a d o m o ś c i i pos­ m o d ę na „ n a i w n y c h " , nie d o s t r z e g a j ą c tego, co jest w nich wy­ ł a n n i c t w i e . W y r ó ż n i a go t o s p o ś r ó d i n n y c h . N i e jest t e ż i absolut­ jątkowe. P R Z Y P I S Y 1 cyjny B a z y l i A l b i c z u k , Szczęście Stowarzyszenia n r 7—8, s. 2 3 „Biuletyn Ludowych", Informa­ Lublin 1974, 30. A n n a W a w r z y c k a , Polski n r 4 (372) z w ogrodzie, Twórców 4 Aleksander J a c k o w s k i , Plastyka Szt. l u d . " , R . X X V I I I , Celnik Rousseau, „Perspektywy", 15.Х.1976. D z i ę k i życzliwości odbiorcy t y c h l i s t ó w , m o g ł e m skromne f r a g m e n t y i c h w p r o w a d z i ć do t e k s t u . L i s t y te, pisane o d r o k u , z n a j d u j ą się w P r a c o w n i S z t u k i Nieprofesjonalnej 1965 Instytutu S z t u k i P A N . Z a r ó w n o one, j a k t e ż i korespondencja z L u d w i g i e m Fot.: J . Olędzki — il. 2—4, 38 Z i m m e r e r e m s t a n o w i ć m o g ą p r z e d m i o t osobnej pracy. 5 Albiczuk z nieprofesjonalna, „Pol. 1974, n r 4, s. 105 i n a s t ę p n e . katalogu wystawy w Zagrzebiu wyróżnił' c h o ć t e ż z z a s t r z e ż e n i a m i , j e d y n i e obraz J . Generaliea Cyganie, oraz prace I w a n a R a b u z i n a . M i m o iż n i e o h ę t n i e przystaje n a wszelkie klasyfikowanie go, n a l e ż y do „ S t o w a r z y s z e n i a T w ó r c ó w Ludowych". 10, 13; M. Pokropek — il. 1, 15; B . Sowilski — il. 16; J. Świderski — il. 5, 6-—9, 11, 12, 14 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/054acc200c3904c7212cbefdf99a872b.pdf 9d46e3d6bacfe031891ca9752b28fc4a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4364 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource stroje ludowe - badania Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4060 Title A name given to the resource Stan badań nad strojem ludowym w Polsce - próba oceny dotychczasowych osiągnięć / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.1 ; s.3-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hermanowicz-Nowak, Krystyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Krystyna Hermanowicz-Nowak STAN BADAŃ NAD STROJEM LUDOWYM W POLSCE* (PRÓBA OCENY DOTYCHCZASOWYCH O S I Ą G N I Ę Ć ) Omówienie W badaniach nad k u l t u r ą l u d o w ą na p l a n pierwszy w y s u n ę ł y literatury dotyczącej ubioru ludowego oraz się te jej dziedziny, k t ó r e w s p o s ó b najbardziej u c h w y t n y dla p r ó b ę jogo regionalizacji p o d j ą ł w 1904 r o k u B . Malewski w opra­ przeciętnego obsorwatora o d r ó ż n i a ł y t ę k u l t u r ę c o w a n i u Próba od miejskiej, charakterystyki 5 ubiorów ludowych . stanowiąc r ó w n o c z e ś n i e o joj p i ę k n i e , a n a w e t pewnej egzotyce. Badania nad ubiorem ludowym zaczęto prowadzić w sposób Nalożal do nich folklor muzyczny i s ł o w n y , o b r z ę d o w o ś ć , r z e ź b a , n a u k o w y dopiero w d r u g i m z o m a w i a n y c h o k r e s ó w , p r z y p a d a j ą ­ malarstwo cym i drzeworyt, zdobnictwo, budownictwo, wreszcio s t r ó j , k t ó r e g o n a j w i ę k s z y r o z k w i t p r z y p a d ł na okres m ł o d o p o l s k i e j na dwudziestolecie znaloźli się w t e d y międzywojenne. etnografowie, jak W gronie Eugeniusz badaczy Frankowski, fascynacji wsią. Malarstwo togo okresu p r z y c z y n i ł o się w znacz­ K a z i m i e r z M o s z y ń s k i , A d a m C h ę t n i k , Seweryn Udziela, n a s t ę p n i e n y m stopniu do spopularyzowania u r o d y i bogactwa f o r m h i s t o r y c y sztuki, j a k Tadeusz i Agnieszka Dobrowolscy, a t a k ż e stroju wśród warstw oświeconych. szereg o s ó b z a j m u j ą c y c h się p r o b l e m e m ochrony ludowej t w ó r ­ Na przełomie X V I I I i X I X w i e k u w y c h o d z i z powszechnego czości (Janina O r y n ż y n a , Helena S c h r a m m ó w n a ) . użycia szlachecki strój narodowy, a p o d koniec X I X w . r a n g ę stroju narodowego uzyskuje coraz powszechniej s t r ó j ludowy, W t y m czasie ukazuje się trzeci (a zarazem niestety ostatni) zeszyt „ U b i o r ó w L u d u P o l s k i e g o " : Górale beskidowi Seweryna 1 zwłaszcza k r a k o w s k i . Jest to w y n i k i e m p r o c e s ó w h i s t o r y c z n y c h (insurekcja kościuszkowska (romantyzm, i powstania) doszukiwanie się w oraz kulturze ideologicznych ludowej praform k u l t u r y narodowej, idee demokratyczne i t p ) . Z m o d ą na s t r ó j l u d o w y , U d z i e l i oraz t a k i e prace, j a k białe (1930), Tadeusza Seweryna Krakowskie (1935), Stanisławy żywieckiego z jego upowszechnieniem przez t e g o ż a u t o r a Krakowskie Matuszkówny Zdobnictwo kobiecego naukowe zainteresowanie strojem c h ł o p ó w . wiadomości się w Polsce ściśle stroju cieszyński (1930). W rezultacie okres m i ę d z y w o j e n n y p r z y n i ó s ł wiele opra­ cowań tematycznych, które w p o w a ż n y m stopniu tego zaintoresowania w i ą ż e ludowe (1931) czy Agnieszki Dobrowolskiej Żywotek malarstwo i l i t e r a t u r ę p r z e ł o m u X I X i X X w i e k u idzie w parze Historia hafty klejnoty o odzieży ludowej, jednak uzupełniały n a d a l nie wypełniły w s z y s t k i c h , d o ś ć z r e s z t ą znacznych, l u k w t y m zakresie. Sporo z h i s t o r i ą etnografii, k t ó r a jest n a m dobrze znana d z i ę k i opraco­ uwagi waniom A n n y K u t r z e b y - P o j n a r o w e j , W i e s ł a w a Bieńkowskiego obszarom k r a j u , z a n i e d b u j ą c tereny P o l s k i centralnej i zachod­ i i n . Badania nad p o l s k ą o d z i e ż ą l u d o w ą schematycznie m o ż n a n i e j . P o w a ż n y m m a n k a m e n t e m prac tego okresu b y ł o w y k o r z y s t a ­ 2 3 podzielić (za K u t r z e b ą - P o j n a r o w ą ) na t r z y zasadnicze okresy, poświęcono wówczas wschodnim oraz południowym nie z b y t s z c z u p ł e j bazy m a t e r i a ł o w e j . k t ó r y c h granice w y z n a c z a j ą pierwsza i d r u g a w o j n a ś w i a t o w a . Okres pierwszy — do pierwszej w o j n y ś w i a t o w e j — t o dzia­ łalność toj m i a r y badaczy, co Oskar K o l b e r g , W ł a d y s ł a w M a t l a ­ kowski, Aleksander Saloni, ks. W ł a d y s ł a w S i a r k o w s k i , Seweryn Udziela, Franciszek B u j a k i w i e l u i n . Urzeczeni p i ę k n e m ludo­ wej twórczości p r z y s t ą p i l i o n i do badania i o p i s y w a n i a o d z i e ż y ludowej j a k o całości, a t a k ż e p o s z c z e g ó l n y c h jej elementów. Celem t y c h pionierskich prac, w y w o d z ą c y c h się c z ę s t o z r o m a n ­ tycznego stosunku do l u d u i jego k u l t u r y , a p r o w a d z o n y c h nieraz jeszcze po a m a t o r s k u , b y ł a c h ę ć zachowania dla potomnych i ukazania szerokim w a r s t w o m s p o ł e c z e ń s t w a w a r t o ś c i a r t y s t y c z ­ nych zawartych w tej dziedzinie polskiej kultury ludowej. Okres trzeci, o b e j m u j ą c y w tym odzież ludową Polskiej A k a d e m i i całej Polski. Umiejętności Komisja Antropologiczna zapoczątkowała w 1903 roku lepszo. R z ą d otoczył o p i e k ą badania n a d s z t u k ą l u d o w ą , w t y m i n a d o d z i e ż ą l u d o w ą . W 1947 r. p o w s t a ł I n s t y t u t B a d a n i a S z t u k i L u d o w e j , a w n i m u l o k o w a n a w K r a k o w i e Pracownia D o k u m e n t a c j i Polskiej Sztuki L u d o w e j . Po w c h ł o n i ę c i u agend I n s t y t u t u przez p o w s t a ł y w k o ń c u 1949 r. P a ń s t w o w y Instytut S z t u k i (obecnie I n s t y t u t Sztuki P A N ) nazwa k o m ó r k i u l e g a ł a r ó ż n y m z m i a n o m , nie z m i e n i ł się natomiast program b a d a ń nad polską s z t u k ą ludową, a w t y m i o d z i e ż ą , nie z m i e n i ł się t e ż kierownik P r a c o w n i . Jest nim prof, dr R o m a n Reinfuss. R ó w n i e ż w 1947 r o k u z a c z ę ł a się u k a z y w a ć „ P o l s k a Sztuka J u ż wtody czyniono pierwsze w y s i ł k i , b y systematycznie prze­ badać l a t a po drugiej wojnie, p r z y n i ó s ł w z g l ę d z i e zasadnicze z m i a n y na L u d o w a " (początkowo jako miesięcznik, później dwumiesięcznik, a o d w i e l u l a t — k w a r t a l n i k ) , pismo b. I n s t y t u t u Badania Sztuki wydanie „ U b i o r ó w L u d u P o l s k i e g o " ( u k a z a ł y się t r z y zeszyty). Ludowej Zwrócono w n i c h u w a g ę na N a ł a m a c h pisma o p u b l i k o w a n o wiele a r t y k u ł ó w z zakresu odzieży 4 „ s t r ó j m a l o w n i c z y naszego ludu, wydawane od ludowej szarzyźnio t a n d e t n e j " . b i b l i o g r a f i i pisma za l a t a 1947—1976). Okres ten charakteryzuje d u ż a ilość zebranego materiału. lub ich r. przez I n s t y t u t ginący z dnia na d z i e ń w naszych oczach i u s t ę p u j ą c y miejsca Znaleźć go m o ż n a w opracowaniach m o n o g r a f i c z n y c h wsi (dokładny 1950 wykaz w Sztuki oddanej obecnie do 1949 r . ) Polskie T o w a r z y s t w o Ludoznawcze z mają i p o d r e d a k c j ą prof, dr J . Gajka zaczęło w y d a w a ć Atlas lima­ Strojów Józefa Polaczka — Powiat Kantora — chrzanowski) Czarny Dunajec, Stanisława czy liczne a r t y k u ł y zamiesz­ Ludowych. Z a ł o ż o n i e m Atlasu (ściśle inicjatywy monografio: Franciszka B u j a k a — Żmiąca, nowskiego, druku P o n a d t o od pierwszych l a t po I I wojnie ś w i a t o w e j od jakiegoś terenu (np. do d z i ś d u ż ą w a r t o ś ć i n f o r m a c y j n ą wieś powiatu PAN. Polskich jest pokazanie w formie regionalnych monografii s t r o j ó w l u d o w y c h , wszystkich ich t y p ó w , jakie w y s t ę p u j ą (lub w y s t ę p o w a ł y ) na terenie Polski. j a k i w Atlasie „Lud", k r o j u , f o t o g r a f i ę p o s z c z e g ó l n e g o elementu dawnego u b i o r u „Materiały (dawniej i etnografii k r a j o w e j " czy „Wiadomości") do antropologii w czasopismach regionalnych, jak z o s t a ł p o ł o ż o n y na Nacisk, czane w czasopismach p o ś w i ę c o n y c h l u d o z n a w s t w u , j a k „ W i s ł a " , s z c z e g ó ł o w y opis, rysunek czy r e k o n s t r u k c j ę całości, j a k r ó w n i e ż zastosowanie do tego opisu ,,Kłosy" czy „ T y g o d n i k I l u s t r o w a n y " . Opisy o d z i e ż y bywają schematu narzuconego przez R e d a k c j ę , u ł a i w i ł jednak często f a ł s z y w e , b e z k r y t y c z n i e powtarzane za innymi niektórych powtarzających się t y p ó w u b i o r u wyodrębnienie oraz oznaczenie autorami. T a m z a ś gdzie opis jest p r a w d z i w y , c z ę s t o u j ę t y jest czasu i miejsca i c h w y s t ę p o w a n i a w w i e l u regionach na terenie tak pobieżnie, że t r u d n o się na n i m o p r z e ć w studiach n a d s t r o j e m Polski. W k o l e j n y c h wiejskim badań swe w y m a g a n i a w k i e r u n k u p o g ł ę b i e n i a spojrzenia na zróżnico­ i jego o d m i a n a m i . N i e r ó w n o m i e r n e nasilenie i n s t r u k c j a c h dla a u t o r ó w Atlas zwiększył w p o s z c z e g ó l n y c h regionach nie pozwala na w y t w o r z e n i e sobie wanie gospodarczo, klasowo i zawodowe wsi oraz jego odbicie obrazu o d z i e ż y ludowej z p r z e ł o m u X I X i X X w . i jej z r ó ż n i c o ­ w wania na terenie Polski. z historią kształtowania *) O p r a c o w a n a w e r s j a r e f e r a t u k ó w , l i s t o p a d 1974 r. wygłoszonego na Ogólnopolskim ubiorze l u d o w y m , jak Sympozjum Poświęconym r ó w n i e ż na się życia związki historii ubioru regionu, Zagadnieniem Stroju Ludowego, Kra- 3 �Poza Atlasem opracowania s dotycząco ubioru ukazują '^ j.^ r u l ] r ó w n i e ż na ł a m a c h „ K w a r t a l n i k a H i s t o r i i K u l t u r y Materialnej" , , ,. o w 00 czy „ L u d u " . M a m y t e ż wiolo p o z y c j i samodzielnych, P ^ i ? 3 ( - ( y ] S n y c h p o s z c z e g ó l n y m elementom Gorsety ludowe XVIII—XX w. z terenu województwa ( R z e s z ó w 1070), B a r b a r y Bazielich Barwne u górali karpackich druki e 5 2 П а с и Я Г rzeszowskiego^ wyszycia na m (Warszawa 0 0W 1053). informacje o ubiorze Q płótnu- j y ( B y t o m 1970) czy R o m a n a Reinfussa Polsku ludowe na płótnie Istotne ; •'^ * '' у 0 s t r o j u , n p . Franciszka Q^ swłaszt ludowym . w i e r a i ą również sespoło p o w i a t ó w gorlickiego i m y ś l e n i c k i e g o . W a ż n ą rolę w upowszech^hiejedn Bji (np n i a n i u w i e d z y o s t r o j u i ubiorze s p e ł n i a j ą popularnonaukowe^ w y d a w n i c t w a i a l b u m y , t a k i e , j a k : Sztuka R o m a n a Reinfussa w ^"^^ody i J a n a Ś w i d e r s k i e g o ( K r a k ó w 1960), ^° ^\ ii Grabowskiego Sztuka ludowa i jej regiony 1067), J a n a Manugiewicza Polskie J a n i n y Przeworskiej Ubiory ludowa w Polsce Z0 u (Warszawa stroje ludowe (Warszawa 1 9 5 1 ) , ^ ludowe (Warszawa 1054) czy Kazi- ( ¿ r stroju ludowego (Warszawa g z n c p 1955). ( z f t mierza Piotkiewicza, Z o f i i Czasznickiej i J a d w i g i N o w a k Haft i zdobienie UI[ nagze c odzieży D u ż a ilość zamioszczonyth a r t y k u ł ó w , recenzji, s p r a w o z d a n p j r w s ¡ e ś w i a d c z y o z n a c z n y m s t o p n i u zainteresowania odzieżą ludową hl psl c 0 z a r ó w n o w y d a w n i c t w fachowych, j a k i p o r i o d y k ó w p o p u l a r n y c h , t u d i ó \ " s a nawet p r a s y codziennej. przyjęl N a j w i ę k s z y m o s i ą g n i ę c i e m okresu powojonnego jost z n a e z n y j i ę l n a w wzrost l i c z b y o p i s ó w u b i o r ó w , czerpanych b e z p o ś r e d n i o z teremigję to z w s p ó ł c z o s n e j w s i . Stan b a d a ń n a d o d z i e ż ą l u d o w ą w piorwszymj I I . 1. Mapa zasięgów grup ubiorów opracowanych w monografiach wydanych w zeszytach „Atlasu Polskich Strojów Ludowych" (repr. z: Wł. Kolago, Siró] kolbielsM, 'Wroclaw 1970, „ A . P . S. lud.", cz. 4, z. 8, ost. str): 1. Strój Górali szczawnickich. 2. Strój dolnośląski (Podgórze). 3. Strój rzeszowski. 4. Strój szamotulski. 6. Strój krzczonowski. 6. Strój kurpiowski Puszczy Białej. 7. Strój łowicki. 8. Strój dzierżacki. 9. Strój kujawski. 10. Strój spiski. 11. Strój piotrkowski. 12. Strój pszczyński. 13. Strój pyrzycki. 14. Strój łańcucki. 15. Strój opoczyński. 16. Strój lubuski. 17. Strój Górali śląskich. 18. Strój Zagórzan. 19. Strój sandoirtierski. 20. Strój bilgorajsko-tarnogrodzki. 21. Strój podlaski (nadburzariski). 22. Strój kaszubski 23. Strój sieradzki. 24. Strój warmiński. 25. Strój Krakowiaków wschodnich. 26. Strój kurpiowski Puszczy Zielonej. 27. Strój świętokrzyski. 28. Strój orawski. 29. Strój Lachów śląskich. 30. Strój kolbielsM. Kutrzeba-Pojnarowa w artykule „Polskiej Sztuki Ludowej" zamieszczonym (R. X V I I I , na w y z n a c z a j ą obszary w y s t ę p o ­ w nogo. 1 J a k k o l w i e k opracowane z o s t a ł y liczne zagadnienia związanotecznoj z o d z i e ż ą l u d o w ą w r ó ż n y c h regionach P o l s k i , posiadamy jeszczonife prz bogate, a d o t ą d n i e w y k o r z y s t a n e , ź r ó d ł a ikonograficzne i piś-dzień mienne, k t ó r e m o g ą w z b o g a c i ć n a s z ą w i e d z ę i n a ś w i e t l i ć wiele powsze zagadnień. Wiele m a t e r i a ł u nie opublikowanego znajduje się w a r c h i w a c h , s t a r y c h k s i ę g a c h cechowych i testamentach. Ze względu na trudny dostęp jest o n stosunkowo malo wyko- • r z y s t y w a n y . D l a uzyskania p e ł n i e j s z e g o obrazu o d z i e ż y ludowej Ц . 2. Й lu­ stracjach, obrazach, g r a f i k a c h i s t a r y c h z d j ę c i a c h . N a t o bogate w a n i a r ó ż n y c h o d m i a n o d z i e ż y , przez co m o ż o p o w s t a ć sugestia ź r ó d ł o i n f o r m a c j i z w r ó c i l i u w a g ę jeszcze przed w o j n ą : J a n Stani- ] p o d z i a ł u c a ł e g o t e r y t o r i u m k r a j u na o d r ę b n e regiony k o s t i u m o - s ł a w B y s t r o ń i Zofia A m a j z e n o w a , a ostatnio Aleksandra Jacher- logiczne, nie zawsze p o k r y w a j ą c e się ze schematem -Tyszkowa i Aleksander podziałów 7 etnograficznych. W y d z i e l o n o p i ę ć zasadniczych r e g i o n ó w : Pomo­ rze, W i e l k o p o l s k ę , Ś l ą s k , Mazowsze w obrębie których znajdują Innym 8 Jaśkiowicz . jeszcze, m i n i m a l n i e dotychczas w y k o r z y s t y w a n y m Й i Sieradzkie, Małopolskę, ź r ó d ł e m s ą p o r z e k a d ł a i p r z y s ł o w i a polskie, że p r z y t o c z ę t u kilka się liczne subregiony. Dotychczas za Samuolem 9 Adalbergiem : „Strojniejsza niźli burmistrzowa z p l a n o w a n y c h 59 z e s z y t ó w (Redakcja przewiduje p o w i ę k s z e n i e c ó r k a " , „ C h o ć b y się w ż y d y z a s t a w i ć , s t r ó j b y ć m u s i " , „ C o kraj tej liozby w trakcie dalszych b a d a ń n a d o d z i e ż ą ) t o s t r ó j , co krawiec t o k r ó j " czy wreszcie „ Z u b i o r u cię sądzą, 30. Ostatni z n i c h poświęcony strojowi u k a z a ł o się kołbielskiemu, pióra W ł a d y s ł a w y K o l a g o , u k a z a ł się w 1970 r. Nawiasem wspomnę, że n a terenie P o l s k i istniejo duże z rozumu poważają". Ź r ó d ł o t o jest t y m ciekawsze, że rzuca światło związaną na dziedzinę ze społeczną funkcją stroju, stosunkowo m a ł o z n a n ą . N a l e ż a ł o b y t a k ż e o d w o ł a ć się p r z y opra­ bogactwo r ó ż n y c h t y p ó w i o d m i a n s t r o j u ludowego. Tadeusz cowywaniu Seweryn n y c h w , najczęściej nie d r u k o w a n y c h , pracach magisterskich . stwiordza istnionie około 60 podstawowych typów 6 kostiumologicznych w Polsce, a w ich o b r ę b i e o k o ł o 500 o d m i a n . P o w r a c a j ą c do Atlasu Polskich Strojów Ludowych, o stopniu zaawansowania prac atlasowych ś w i a d c z y m a p a zamieszczona zagadnień odzioży ludowej do m a t e r i a ł ó w zebra­ 10 P o b i e ż n y p r z e g l ą d l i t e r a t u r y t e m a t u w y k a z u j e , że mamy wiele pozycji zebranego m a t e r i a ł u , zajmuje niepełny. Większość się t y l k o w y b r a n y m i elementami ale jest on s t r o j u lub we w s p o m n i a n y m o s t a t n i m z w y d a n y c h z e s z y t ó w (ił. 1). W y n i k a t y l k o o g r a n i c z o n y m terenem, n a j a k i m on w y s t ę p u j e . B r a k jest z niej, że w Atlasie polnego opracowania południowej, opracowywane przeważają Mazowsza opracowania i Sieradzkiego, terenów pozostałe Polski z a ś regiony s ą znacznie rzadziej. Wszyscy a u t o r z y poszcze­ g ó l n y c h z o s z y t ó w *Atlasu obejmą całą Polskę. że O d z i e ż l u d o w ą w dotychczasowych opracowaniach rozpatry­ wano p o d w i e l o m a aspektami. M i ę d z y i n n y m i s t a n o w i ł a ona jeden przez pracowników źródeł zaznaczają, o d z i e ż y z t e r e n u całej P o l s k i . B ę d z i e to m o ż l i w e dopiero w t e d y , g d y n a s t ę p n e zeszyty Atlasu g ł ó w n ą b a z ę m a t e r i a ł o w ą s t a n o w i ł y badania terenowe w ł a s n o l u b prowadzone w omówieniu naukowych i studentów. N a podstawie t y c h b a d a ń u z u p e ł n i a n o i w e r y f i k o w a n o m a t e r i a ł zastany. Atlas ludowej kultury. N o w o c z e ś n i e p o j ę t e studia n a d o d z i e ż ą l u d o w ą m a j ą z istotnych wyznaczników granic regionów znacznie bogatszą p r o b l e m a t y k ę , niż ta, j a k ą uwzględniała Polskich Strojów Ludowych mimo pewnych stanowi p o d s t a w o w ą p u b l i k a c j ę p o ś w i ę c o n ą u b i o r o m P o s z c z e g ó l n e zoszyty, poza r o l ą naukowego błędów ludowym. dokumentu, miały tradycyjna etnografia. S ł u ż y ć one m o g ą do ś l e d z e n i a h i s t o r i i u b i o r ó w polskich, 1 1 d z i a ł a n i a na nie w p ł y w ó w o b c y c h , a t a k ż e k o n t a k t ó w między wsią a miastem, między wzajemnych w p ł y w ó w zachodzących równooześnie za zadanio p o m a g a ć w r e a k t y w o w a n i u s t r o j u regio­ u b i o r e m c h ł o p s k i m a m i e s z c z a ń s k i m . O d z i e ż jost j e d n y m z waż­ nalnego, i zadanie t o s p e ł n i a j ą . niejszych e l e m e n t ó w k u l t u r y c h ł o p s k i e j , m a silne p o w i ą z a n i a zo 4 du łamacli jdocz 1064, n r 4). n a l e ż a ł o b y jego opisy u z u p e ł n i ć m a t e r i a ł e m z a w a r t y m w P o s z c z e g ó l n e zeszyty Atlasu w dwudziestoleciu po I I w o j n i e ś w i a t o w e j o m ó w i ł a d o k ł a d n i e Annadawnie �obrzędowością W n i k ł y m s t o p n i u d o w i a d u j e m y się z o p i s ó w o d z i e ż y o zróżnico­ a t a k ż e z t a k i m i dziedzinami, j a k n p . r z e m i o s ł o , handel, higiena, w a n i u joj w zależności o d w i e k u , stanu cywilnego, m a j ą t k o w e g o s t r u k t u r ą społeczną wsi, jej s t o p ą życiową, z estetyka . N a przykladzio u b i o r u , j a k o jednego z p o d s t a w o w y c h i spolocznego, a w i e m y p r z e c i e ż , że wszystkie wj'znaczników przemian ekonomicznych i k u l t u r o w y c h , śledzić w n ę t r z n i a ł y się w noszonej o d z i e ż y , a jeszcze bardziej w s t r o j u . też m o ż n a przemiany z a c h o d z ą c e na wsi coraz i n t o n s y w n i e j o d Inaczoj u b i e r a ł a się panna, inaczej m ę ż a t k a , a jeszcze i n n y s t r ó j 12 obowiązana polowy X I X wieku po dzień dzisiejszy. Cole praktyczne b a d a ń n a d strojem l u d o w y m była nosić „przeskoezka". funkcje, j a k : praktyczną w i ą ż ą się, te elementy uze­ Odzież ( m i a ł a c h r o n i ć przed spełniała takie warunkami ze­ zwłaszcza w latach po I I wojnie ś w i a t o w e j , z zapotrzebowaniem w n ę t r z n y m i , p o w i n n a b y ć przystosowana do w y k o n y w a n e j pracy), zespołów regionalnych na w ł a s n y , r o d z i m y u b i ó r , k t ó r y j u ż dziś społeczną niejednokrotnie trzeba o d t w a r z a ć na drodze ż m u d n e j r e k o n s t r u k ­ a z w y k ł y m gospodarzem), estetyczną cji (np. strój kaszubski). Poprzez z e s p o ł y ludowo, sklepy z w y r o ­ w a n i a z w r a c a j ą u w a g ę na z r ó ż n i c o w a n i e o d z i e ż y w o b r ę b i e jednej bami l u d o w y m i (Cepelia), a ostatnio także poprzez (były różnice np. w nakryciach głowy m i ę d z y wójtem społeczności pokazy wiejskiej, i t p . T y l k o n i e k t ó r e opraco­ traktując je jednak tylko pobieżnie, N a s t ę p n ą t r u d n o ś ć w korzystaniu z dawnych materiałów marginesowo. mody projektowane w oparoiu o elementy s t r o j u ludowego — k u l t u r a ludowa, jakkolwiek mocno z m o d y f i k o w a n a , w e s z ł a do naszogo życia codziennego. N a l e ż y zwrócić szczególną u w a g ę , a b y stanowi tendencja nie zafałszować tradycyjnego s t r o j u t a m , gdzie z a n i k ł on na t y l e w c z e ś n i e j , że j o j , aby dawała p r a w d z i w y obraz bogactwa i różnorodności form. Powracając do odzieżą, przyjrzyjmy do rekonstruowania „klasycznego modelu" badacz nie m ó g ł z n a l e ź ć jego a u t e n t y c z n y c h e l e m e n t ó w . Stare omówienia dotychczasowych się sposobowi ujęcia badań tematu. Na tradycje p o w i ą z a n e nad w całość i n w e n c j ą badacza doprowadzały nieraz do powstania czegoś z u p e ł n i e nowego, co n i g d y nie i s t n i a ł o . plan pierwszy wysuwa się sprawa na p o z ó r bardzo prosta — opis Za klasyczny p r z y k ł a d takiego p o t r a k t o w a n i a zagadnienia m o ż n a chłopskiego ubioru. Stanowi on b a z ę dla w s z y s t k i c h dalszych u z n a ć w s p ó ł c z e ś n i e znany s t r ó j studiów nad t y m zagadnieniom. O t ó ż n i e m a l wszyscy badacze k a c h X X w i e k u s t r ó j ten j u ż nie i s t n i a ł , p o d j ę t o (jeszcze w 1910 r.) przyjęli za p o d s t a w ę s t r ó j , a nie odzież l u d o w ą z okresu jogo trud największego r o z k w i t u , t j . z czwartej ćwierci X I X w . Odnosi wtórnie się to zarówno do badaczy z okresu przed I w o j n ą ś w i a t o w ą , j a k Franciszka M a j k o w s k a , i zdobieniu o p r a c o w a n y m przoz T e o d o r ę jego odtworzonia. S t r ó j w formie, która jaką mu przeniosła kaszubski. P o n i e w a ż w p o c z ą t ­ ten rozpowszechnił nadała i w dużej miorzo do b a d a ń najnowszych. Z w ł a s z c z a w pracach Gulgowską, dawniejszych p r z e w a ż a j ą opisy tego, co b y ł o w ó w c z a s najbardziej zabytkowej kaszubskiej o r n a m e n t y k i . na kaszubska technikę się p o t e m regionalistka hafciarską motywy 1 3 widoczne, najbogatsze i najkolorowszo — a więc s t r o j u ś w i ą t e c z ­ N i e s t o t y nawet t a m , gdzie w czasio b a d a ń odzież u t r z y m y w a ­ nego. Dlatogo toż podstawowy m a t e r i a l — t o opis s t r o j u świą- ła się jeszcze w p o l n i , etnografowie c z ę s t o ograniczali się do bardzo tecznogo, natomiast do opisu odzieży codziennej na ogół badacze ogólnych opisów. Jako p r z y k ł a d w s p o m n ę me p r z y w i ą z u j ą wagi. T y l k o n i e k t ó r z y n o t u j ą donaszanie na co u b i o r u w s i O ł o b o k . O. K o l b e r g p i s z e : „ M ę ż c z y ź n i : z i m ą noszą dzień zniszczonych e l o m o n t ó w długie taśmą s t r o j u , ubieranie się w K o l b e r g o w s k i opis 1 4 dzień powszedni w odzież z gorszych g a t u n k ó w p ł ó t n a , b r a k z d o b i e ń . sukmany sukienne, ciemno-granatowe, obszyte j a s n o - n i e b i e s k ą ; czapki granatowe z s i w y m b a r a n k i e m , przepasane I I . 2. Młoda m ę ż a t k a w czepcu. Repr. z: A . C h m i e l i ń s k a , Księżacy, K r a k ó w 1925, s. 103. U . 3. O d ś w i ę t n y u b i ó r dziewczyny i parobka z B i a ł y (Rzeszowskie). Repr. z: F . K o t u l a , Strój rzeszowski, L u b l i n 1951, „ A . P . S . l u d . " , cz. 5, z. 13, r y c . 9. 2 3 5 �s !e c i ą g u z m i a n o d z i e ż y l u d o w e j , nie pozwala na poznanie p e ł n e g ' ° ' ^ 0 3 6 procesu p r z e m i a n i z a n i k u o d z i e ż y l u d o w e j , w p ł y w u c z y n n i k ó ' ' ' ^ ekonomicznych, społecznych i p s y c h i c z n y c h na kształtowani hiałe 0 1 1 1 się obecnego s t a n u rzeczy. N a l e ż y b o w i e m z d a ć sobie s p r a w ę , i I * m i m o p r z y j ę c i a w i e l u e l e m e n t ó w u b i o r u miejskiego, w i e ś , n a w ( ; w i e 0 i s s t a dzisiejsza, r ó ż n i się u b i o r e m o d miasta. D o t y c z y t o przet^W w s z y s t k i m starszego i ś r e d n i e g o pokolenia, a nawet młodzież; O' os oc k t ó r a i d ą c za a k t u a l n ą m o d ą m i e j s k ą , dokonuje c z ę s t o w z a k u p ; P ' u n s z wanej k o n f e k c j i czy m a t e r i a ł a c h pewnego w y b o r u , wedle l o k i ^ 0 1 nych u p o d o b a ń , k t ó r e często odróżniają j ą od młodzieży m i e j s k i W ortalionoit y° z ia czy chusteczki t y b e t o w e p r z e t y k a n e b ł y s z c z ą c ą z ł o t ą l u b srebny d ° 7 (np. dzisiejsza m o d a n a fioletowo-bordowe k u r t k i nitką). >braża Zanotowanie kolejnych nowych elementów i etapów e zmian, n a ( t a k w t k a n i n i e , j a k k r o j u i zdobnictwi zanikania innych d a ł o b y a wprowadza#' S ^ kapitalny materiał, na ka 582 podstaw 3 * " 8 k t ó r e g o m o ż n a b y o d t w o r z y ć drogi i k i e r u n k i p r z e m i a n w i o d ł y * do u n i f i k a c j i o d z i e ż y w Polsce. itoreg o s Liczne w z m i a n k i rozsiane po p u b l i k a c j a c h j u ż o d k o ń c a x i ? wieku o gwałtownym 3 z a n i k a n i u s t r o j u ludowego i a c * 511 odzież; ' v o p r z e j m o w a n i u przez w i e ś e l e m e n t ó w o d z i e ż y miejskiej z f i ' ' ' ' brycznie w y t w a r z a n y c h m a t e r i a ł ó w , a co za t y m idzie — z a n i ' " p r z e m y s ł u domowego, t k a c t w a , k u ś n i e r s t w a czy k r a w i e c t w a , n a 11101 l w a S ę zawsze m o g ą w w y s t a r c z a j ą o y s p o s ó b n a ś w i e t l i ć d r o g ę tego skon' plikowanego procesu. I I . 4. G ó r a l w cusze. na k r z y ż j a s n o n i e b i e s k ą w s t ą ż k ą . L a t e m k a m i z e l ę d ł u g ą z b i a ł e g o p ł ó t n a ; kapelusz s ł o m i a n y z szerokim p i ó r e m ( s k r z y d ł e m ) w ł a s n e j r o b o t y , przepasany c z e r w o n ą w s t ą ż k ą ; k o ł n i e r z o d koszuli w y ł o ­ żony, s p i ę t y u szyi c z e r w o n ą w s t ą ż k ą " , wartości opracowania przypadku K o l b e r g a , trzoba powierzchowność opisu, ffimo mu brak bezsprzecznej zarzucić tak w tym podstawowych informacji, j a k : k r ó j p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w u b i o r u , r o z r ó ż ­ nienie na s t r ó j o d ś w i ę t n y i u b i ó r codzienny, opis i n n y c h części o d z i e ż y , j a k spodni czy b u t ó w , z d o b i e ń i t p . N i e s t e t y we w c z e ś n i e j s z y c h opracowaniach t y l k o w n i k l i w s i badacze p o d a w a l i opisy k r o j ó w p o s z c z e g ó l n y c h części odzieży (nie zawsze z r e s z t ą d o k ł a d n i e ) . Oskar K o l b e r g t y ł k o w n i e k t ó r y c h N J e d n y m z rzadko poruszanych t e m a t ó w z w i ą z a n y c h z odzież i wieł l u d o w ą jest zagadnienie z a s o b n o ś c i c h ł o p s k i e j garderoby. Naj konse: częściej m o w a o t y m p r z y opisie posagu p a n n y m ł o d e j l u b w t ą strój, Lamentach c h ł o p s k i c h , gdzie w y l i c z a n o m i ę d z y i n n y m i częa mniej garderoby, i c h ilość, stan oraz czasem w a r t o ś ć materialni przocł I t a k n p . A n i e l a C h m i e l i ń s k a w p r a c y o K s i ę ż a k a c h przytac: 'do dat! w y p o w i o d ź z a m o ż n e j gospodyni, k t ó r a w y d a j e c ó r k ę za mąi „ A no swojej c ó r c e d a m : osiem kiecek s a m y c h n o w y c h , t ni w szerokie pasy dubeltowe ( p o m a r a ń c z o w e ) , j e d n ą w szerokiuroczy jasne (szafirowe), z n u k j e d n ą w zielone, no i w k r a t e c z k ę bordowiw mie a dwie m o d y najnowszej ciemne, j e d n ą w e ł n ą t k a n e ostróżkoit j a m i , i w i ś n i o w a . . . D o t y c h o ś m i u kieoek t o z n u k s ą n a l e ż ą c e osiei w skr; f a r t u c h ó w do obchodu, no i na odziew t e ż osiem, k a ż d y inaczi s k r y t l w y m o d z o n y , a ż się n a nie p a t r z e ć chce. Gorsety — t o różni żerdzi i z tasiemek zszywane, p a c i o r k a m i p o p r z y s t r a j a n y , i ze suko w skr zniszc p r z y p a d k a c h m ó w i o k r o j u , s t w i e r d z a j ą c п р . , że „ k a f t a n p o s i a d a ł h a f t o w a n y w k w i a t y i z n u k inszy w s t ą ż e c z k a m i wąziuchnen krój w r ó ż n e k w i a t k i w y s t r o j o n y " ( i l . 2). ^ 1 6 surdutowy". Na krój zwracał uwagę Władysław Matla­ ргапк Z ilością posiadanych k o m p l e t ó w o d z i e ż y w i ą ż e się P ° h l e i k o w s k i , t a k n p . o p i s u j ą c s t r ó j p o d h a l a ń s k i : „ C u c h y s ą osobliwego k r o j u , i t y l k o u z n a n y krawiec umie z r o b i ć m o d n ą , z g r a b n ą ; co do r w a n o cale plecy, oba r ę k a w y i g ó r n a część piersi jest z jednej s z t u k i , i c h k u p n a i ceny. O p i e r a j ą c się n a d a l n a cytowanej powyżi ^ ^ gwóylpnoew iczęści nie e d z i , dp o rwziyaodduzj ei emwyk sui ękolejno, , że i n f o r m a t o rwszystkie, k a n a b y w a łrazem, a poszczf¡ Cerch fundusze o t r z y m a n e ze s p r z e d a ż y d r o b i u , jajek, m a s ł a , it| r ę k a w y m a j ą t y l k o po j e d n y m szwie na z e w n ą t r z , t o jest o d b o k u ; Ubogie dziewczyny w okresie reszta, piersi, i p o ł y z p r z o d u s ą z n o w u z jednej s z t u k i (po k a ż d e j z a r o b k o w y c h „ n a Saksy" w y j e ż d ż a ł y , a b y za zapracowane pii stronie); wreszcie p r z y c h o d z ą na b o k a c h u d o ł u w k l i n y ; t y m n i ą d z e m ó c sobie s p r a w i ć s t r ó j o d ś w i ę t n y , k t ó r y s t a n o w i ł wiai sposobem cucha zszyta jest z p i ę c i u k a w a ł k ó w . W i n n y m rodzaju p a n n y m ł o d e j . P r z y t o o z ę t u u s t n ą i n f o r m a c j ę , u z y s k a n ą od pro: k r o j u jest szew na poprzek przez samo p l e c y ; w t r z e c i m wreszcie dr kroju bywają t r o j a k i e : samorodne, t a k osobliwie k r o j o n e , ż e 1 5 w y p a d a szew na plecach z g ó r y na d ó ł " . zagadnienie Ludowe kroju uwzględnił stroje krakowskie ilustracyjnej, obok zarówno w Anny rozpowszechnionych Kutrzeby-Pojnarowej, dziewczynie, wyjazdói która prze Seweryn U d z i e l a t y t u l e swej pracy i ich krój ( K r a k ó w 1930), j a k i w części 34 r y c i n ¡ b a r w n y c h i 47 jednobarwnych d o ł ą c z y ł b o w i e m 2 arkusze w y k r o j ó w . P ó ź n i e j s z e opracowania , ,Prai odpie nad t się J4 ( lo SCO cztery l a t a j e ź d z i ł a do p r a c y , a b y m ó c sobie k u p i ć sznur korali o z n a k ę bogactwa (cena sznura k o r a l i c z ę s t o p r z e k r a c z a ł a сев * У ^ ° jednej krowy). Panna, k t ó r a posiadała parę sznurów koral m o g ł a b y ć pewna, że w y j d z i e za m ą ż za bogatego kawalera (byl e na ogół nie p o m i j a j ą tego jednego z p o d s t a w o w y c h z a g a d n i e ń t o vf czasie, g d y m a ł ż o n k ó w dobierano ze w z g l ę d u na posiadaj * związanych z odzieżą ludową. m a j ą t e k ) . Z drugiej s t r o n y e l e m e n t y s t r o j u ludowego, t a k i e ja ? s l Opracowania d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e z a j ę ł y się opisem ubio­ r ó w l u d o w y c h sobie w s p ó ł c z e s n y c h . Późniejsi j e d n a k badacze g ł ó w n y nacisk p o ł o ż y l i na odtworzenie g i n ą c y c h j u ż e l e m e n t ó w odzieży, bardzo często pomijając istotne zagadnienie mody aktualnie p a n u j ą c e j na w s i . T o , co najbardziej istotne w ubiorze l u d u — m a t e r i a ł , k r ó j , a wreszcie ozdoby s t o j ą c e w ścisłym z w i ą z k u ze s o b ą , gdzie zmiana jednego p o c i ą g a za s o b ą z m i a n ę p o z o s t a ł y c h e l e m e n t ó w (lub i c h zanik) — c z ę s t o b y ł o przez ba­ daczy pomijano, u w a ż a n e j u ż za w s p ó ł c z e s n o i nie t a k godne uwagi. Powoduje t o pewne l u k i w o d t w o r z e n i u historycznego 6 korale, srebrne pasy s t r o j u c i e s z y ń s k i e g o i t p . , b y ł y znakomil l o k a t ą k a p i t a ł u i s t a n o w i ł y c z ę s t o o p o z y c j i s p o ł e c z n e j właścici 1 7 u z °ioi n ( P' b r la . fa > T a k n a p r z y k ł a d ogx-aniczone m o ż l i w o ś c i , z w ł a s z c z a ludnoá P r a n l u b o ż s z e j , p o w o d o w a ł y sztukowanie w miejscach niewidocznye szyb] części strojów z drogich materiałów tkaninami tańszym wpro Powszechnie znany jest f a k t , że w o d ś w i ę t n y c h koszulach kobii elekt cyoh, s z y t y c h z cienkiego p ł ó c i e n k a w ł a s n e j r o b o t y l u b kupnegi С 2 У „ n a d o ł e k " , ożyli część u k r y t a p o d s p ó d n i c ą , d o s z y t y b y ł z płat grubszego p ł ó t n a s a m o d z i a ł o w e g o . Powszechne b y ł o t e ż noszeni s t r o j ó w z t k a n i n t a n i c h , i m i t u j ą c y c h drogie m a t e r i a ł y . W książi sl ? P Spra �Polskie э połnegol druki ludowe na płótnie R o m a n Reinfuss stwierdza, ż e z y n n i k ó - и » kobietom, które „nosiły w ó w c z a s p r z e w a ż n i e u b i o r y szyte z białego płóciennego s a m o d z i a ł u (z w y j ą t k i e m Dolnego Ś l ą s k a ałtowanie i Pomorza), drukowane p ł ó t n a , n a ś l a d u j ą c e pasiaste d r e l i c h y , prawe kwieciste adamaszki i t p . w y d a j ą się bardzo w y t w o r n e i szybko eś, nawotl przedej pod względem higienicznym, w którym podhalań­ stwierdza: ,,(•••) s t r ó j g ó r a l i p o d h a l a ń s k i c h p o m i m o p e w n y c h b r a k ó w , doskonale dostosowany jest i wobec życiowych, do miejscowych w a r u n k ó w k l i m a t y c z n y c h czego w z u p e ł n o ś c i zasługuje na dalsze zachowanie go i propagowanie w ś r ó d l u d n o ś c i miejscowej j a k o 18 to dzikiewicz o p u b l i k o w a ł w 1926 r. a r t y k u ł p t . Strój górali skich stają się m o d n e " . odzienia codziennego u ż y t k u — i dalej, ż e — s t r ó j t e n p r z e t r w a ł iłodzieży, Odzież codzienną wykonywano często samodzielnie w o b r ę b i e 7 zakupy gospodarstwa, ale n i e k t ó r e części s t r o j u , w y m a g a j ą c e w i ę k s z e g o wieki dl© loka] kunsztu, wyrabiali dlatego, ż e odpowiada w y m a g a n i o m h i g i e n y w większej mierze miejskie B y l i oni często inspiratorami nowej m o d y , nowego k r o j u , sposobu specjaliści, s ł y n n i nieraz na całą okolioę. niż i zachował zwykła się do d n i a dzisiejszego tandeta miejska, przede w s z y s t k i m 22 »niewiadomego pochodzenia* . talionoweB szycia czy zdobienia, oni t e ż wprowadzali nowe t k a n i n y i materia­ b s r e b r n e ły do zdobienia. Odgrywali więc z n a c z n ą rolę w t w o r z e n i u i prze­ ludowego, ale stosunkowo m a ł o zajmowano się t y m , j a k na te obrażaniu stroju ludowego. W w y n i k u i c h t w ó r c z o ś c i s y l w e t k a s p r a w y p a t r z y w i e ś , j a k i e s ą k a n o n y i upodobania estetyczne wadzanial ulegała zmianom, p o d d a j ą c się p o s ł u s z n i e p a n u j ą c y m ohłopów. bnictwie¡ i nakazom mody. Pod w p ł y w e m s z t u k i krawieckiej p o s t a ć l u d z k a i procesie z m i a n , j a k i m s t r ó j t e n p o d l e g a ł . Zanotowane z o s t a ł y i o d s t a w i e l kształtuje się w polskim s t r o j u l u d o w y m bardzo r ó ż n o r o d n i e . i w i o d ą e f l Wystarczy p o r ó w n a ć w y g l ą d c h ł o p a z Rzeszowskiego (ił. 3), n p . z m i a n y z a c h o d z ą c e w pasiakach ł o w i c k i c h . Z a c h o d z i ł y one którego sukmana ińca X I X § odzieży dej z f a — zaniM otwa, n i e j igo s k o m z odzieżą^ .by. Naj ub w tes ni ezęśo aterialną, przytaczaj za m ą ż ych, trzj szerokie bordową tróżkowa Vce osierq у inaczej to r ó ż n e ze s u k n a iuchnemi z odstającymi powyżej^ itp vyjazdów vane p i e vil wiano , od prof, ra przez korali — lała c e n ę .V k o r a l i , przojawiają się one z w ł a s z c z a w s t r o j u z a r ó w n o w u k ł a d z i e r a p o r t ó w , j a k i w kolorystyce. N a s t ą p i ł o zarzucenie d w u - , t r z y b a r w n y c h p a s i a k ó w o kolorystyce stono­ wanej się wierzchołkami — z p o s t a c i ą p o d h a l a ń s k i e g o g ó r a l a m i ę d z y i n n y m i w p r o w a d z e n i e m na r y n e k ł a t w y c h w u ż y c i u farb w płaskim kapeluszu, cusze nador swobodnie ( i l . 4) zarzuconej na na rzecz jaskrawych kolorów, co spowodowane anilinowych (por. t a b l i c a b a r w n a Strój P o z n a ń 1953, „ A t l a s Polskich S t r o j ó w L u d o w y o h " , uwagę Kazimierz Moszyński w a r t y k u l e zamieszczonym w oz. I V , z. 2). W niewielu t y l k o p r z y p a d k a c h a u t o r z y o p r a c o w a ń lendarzu Ilustrowanego Kuryera, Codziennego^, jeszoze Roman Reinfuss w książce Sztuka a Ka­ rozwinął Ludowa je Świątkowska, o d n o t o w a l i , j a k i e o b o w i ą z y w a ł y w k o l e j n y c h okresach Polsce ". przechowywania, k o l o r y s t y c z n e p r z y noszeniu p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w odzieży i k o m p o n o w a n i u całości. Czy n p . do granatowego gorsetu m o ż n a było włożyć spódnicę zieloną, czy ł a d n i e j komponowała się konserwowania i czyszczenia odzieży na w s i . W d a w n y c h czasach czerwona, i w j a k i m kolorze dobierano do tego c h u s t k ę ? N a ­ strój, k t ó r y p r z e d s t a w i a ł często bardzo d u ż ą w a r t o ś ć ( p r z y n a j ­ wiasem d o d a m , ż e b r a k tego t y p u w i a d o m o ś c i i c z ę s t o podawany mniej dla chłopów w ich ówczesnej przez badaczy t y l k o jeden zestaw k o l o r y s t y c z n y o d z i e ż y spowo­ s y t u a c j i ekonomicznej), przochodził z pokolenia na pokolenie, u z u p e ł n i a n y t y l k o r ó ż n y m i d o w a ł t a k ozęste w c i ą ż dodatkami. Dbano więc o niego i u ż y w a n o go t y l k o n a wielkie n a l n y c h , w k t ó r y c h wszyscy w y s t ę p u j ą c y m a j ą identyczne stroje, uroczystości. Zo względu na w y s o k ą c e n ę p r z e c h o w y w a n y b y ł co p r z e c i e ż n i g d y nie m i a ł o miejsca na w s i . w miejscach trudno d o s t ę p n y c h , zabezpieczonych przed złodzie­ jami, jak w komorach, w y ż k a c h i t p . , w d o d a t k u c z ę s t o z a m k n i ę t y w skrzynia oh zaopatrzonych nie t y l k o w z a m k i , ale i w w y m y ś l n e skrytki. Odzież wieszano t a k ż e na k o ł k a c h w b i t y c h w ś c i a n ę i na Żerdziach zawieszonych pod powałą. Samo ułożenie odzieży w skrzyni w y m a g a ł o pewnego k u n s z t u , b y się nie z m i ę ł a i nie zniszczyła. I t a k n p . f a ł d z i s t e s p ó d n i c e u k ł a d a n o na małych snopkach zboża, k t ó r e p o z w a l a ł y z a c h o w a ć i c h k o p i a s t ą f o r m ę , czepcowe chustki przechowywano j u ż w f o r m i e z w i ą z a n e j , a do ułożenia i związania przekazy­ wano wiejskim specjalistkom, z u s ł u g k t ó r y c h k o r z y s t a j ą jeszcze dziś muzea, dla zapewnienia a u t e n t y c z n o ś c i eksponatu. Cercha w opracowaniu Przebieczany, zaznacza, na zakończenie części wieś powiatu poświęconej wielickiego* ubiorowi, 1 z e s p o ł ó w regio­ Bardzo istotne i stosunkowo najlepiej opracowano zagadnie­ nie regionalizacji s t r o j u ludowego w y m a g a jeszcze wiele pracy. Odmian stroju mamy c z ę s t o na niewielkich • siadujące ze s o b ą dużo, jego zróżnicowanie, polegające zmianach, powoduje, że c z ę s t o dwie s ą - wsie r ó ż n i ą się j a k i m ś elementem stroju. N i e s p o s ó b więc w y z n a c z y ć ścisłych jego granic, g d y ż z a c i e r a j ą się one i p r z e n i k a j ą wzajemnie. W s t r o j u l u d o w y m m o ż n a w y r ó ż n i ć cechy pierwszo- i drugoplanowe, k t ó r e m o g ą p o s ł u ż y ć za podsta­ w ę regionalizacji. I m więcej t y c h cech w e ź m i e m y p o d u w a g ę , tym regionalizacja będzie szczegółowsza, a tereny (zasięgi) przez n i ą wyznaczone mniejsze. Cechę p o d s t a w o w ą Jeżeli idzie o pranie i czyszczenie o d z i e ż y , t o j u ż S t a n i s ł a w „umundurowywanie" wszystkich elementów s t r o j u stanowi rodzaj u ż y t e j t k a n i n y — m a t e r i a ł , z jakiego elementy te z o s t a ł y w y k o n a n e . A n a l i z u j ą c s t r ó j c h ł o p s k i p o d t y m k ą t e m , podzielić że: go m o ż e m y na t r z y zasadnicze g r u p y , gdzie dwie pierwsze po­ „Pranie bielizny n a l e ż y t a k ż e do k o b i e t . N a j p i e r w się b i e l i z n ę c z ą t k a m i s w y m i t k w i ą w czasach o d l e g ł y c h , a trzecia n a w a r s t w i ł a odpierze w ługu lub m y d l e , n a s t ę p n i e z cysta w r z e c z u ł c e k l ę c z ą c się n a nie częściowo w p o ł o w i e X I X w . T a k w i ę c u b i o r y w y s t ę ­ nad brzegiom, polewa się w o d ą r z u c o n ą n a d e s k ę k i j a n k ą . P o t e m pujące się ją posiwi, susy, k r o c h m a l i , ale nie magluje, ostatecznie na oparte n a b i a ł y m p ł ó t n i e s a m o d z i a ł o w y m i owczej w e ł n i e w k o ­ desce wyprasuje. Ż e l a z e k do prasowania jest podobno w e w s i lorach n a t u r a l n y c h oraz na stroje, w k t ó r y c h (zwłaszcza kobie­ na terenie całej Polski podzielić możemy na: stroje tylko trzy i t y c h sobie p o ż y c z a j ą . Ś m i e j ą się teraz, że dawniej cych) d o m i n u j e w e ł n i a n a t k a n i n a pasiasta. N i e m o ż n a d o k ł a d n i e kobiety p r a s o w a ł y ł y ż k ą albo d n e m o d s z k l a n k i " . u s t a l i ć granicy m i ę d z y t y m i g r u p a m i , s t w i e r d z i ć , czy i w j a k i s p o s ó b u l e g a ł a ona p r z e s u n i ę c i o m . W y d a j e się jednak, ż e p o d z i a ł era (było Nieliczni t y l k o badacze o d z i e ż y ludowej z w r a c a j ą u w a g ę na losiadany te — pozornie t y l k o — marginesowe zagadnienia, k t ó r e w i ą ż ą ten, akie j a k się z higieną, c z ę s t o t l i w o ś c i ą sprawiania sobie n o w y c h e l e m e n t ó w znacznie w c z e ś n i e j . G r u p ę t r z e c i ą charakteryzuje aakomitą ubioru czy zanikaniem p e w n y c h p r z e d m i o t ó w k u l t u r y materialnoj nowych tkanin, krojów i zdobień, a także całych fvłaścieie (np. przejętych z odzieży wyparcie grubszego samodziału przez cieńsze fabryczne, u ż y w a n e m . i n . na koszule, s p o w o d o w a ł o ludności zestawy 2 w Nie związane może b e z p o ś r e d n i o z o d z i e ż ą , ale i n t e r e s u j ą c e z wielu p u n k t ó w widzenia, jost zagadnienie łowicki, I I I [w:] J. było ramiona i wąskich spodniach. N a to ciekawe zagadnienie z w r ó c i ł i poszczę izem, zal na biodrach f a ł d a m i t w o r z y A przecież postać o kształcie dwóch s t o ż k ó w r ó ż n e j wielkości, s t y k a j ą c y c h prania, naprawy i misternego probierni gustom W i e l e pisano o p i ę k n i e , b a r w n o ś c i i m a l o w n i c z o ś c i s t r o j u prania kijankami, ponieważ delikatne płótno tkaniny zarzucenie bawełniane występujący bardzo w y r a ź n i e w X I X w i e k u , i s t n i a ł j u ż występowanie elementów miejskiej. W momencie, g d y za p o d s t a w ę p r z y j m i e m y t a k i o cechy, j a k krój, barwa, zestaw poszczególnych elementów noszonych docznych szybko ulegało zniszczeniu). Z m i a n y n a s t ę p o w a ł y t e ż w m i a r ę łącznie, wydzielić m o ż e m y ańszymi wprowadzania R e g i o n a l i z a c j ę s t r o j u m o ż n a p r z e p r o w a d z i ć r ó w n i e ż na podstawie oh kobie- olektryczne z a s t ę p o w a ł o u ż y w a n e dawniej ż e l a z k o „ n a kupnego, czy węgiel drzewny). 'l z p ł a t a nowych zdobyczy technicznych (np. Z zabiegami h i g i e n i c z n y m i z w i ą z a n y m i z g a r d e r o b ą żelazko duszę" cały w y s t ę p o w a n i a (lub n i e w y s t ę p o w a n i a ) j a k i e g o ś nego elementu, j a k n p . noszenie wiąże szereg mniejszych regionów. charakterystycz­ chamełki w nakryciu głowy k o b i e t . N i e da n a m t o j e d n a k p e ł n e g o obrazu regionalizacji noszenie się po części zagadnienie h i g i e n i c z n o ś c i samej o d z i e ż y c h ł o p s k i e j . stroju, V książce Sprawie tej nie p o ś w i ę c a n o z b y t wiele u w a g i , prof, dr W i t o l d G ą - l o k a l i z a c j i , j a k n p . stwierdzenie, że dla terenu M a ł o p o l s k i cha- może jedynie p o z w o l i ć na przeprowadzenie pewnych �P R Z Y P I S Y 1 Omawia to strój krakowski Wc zagadnienie A . K o w a l s k a - L e w i c k a , — strojem narodowym, „ P o l . Szt. Ludów l u d . " , R. X X I 1976, n r 2. 2 Termin „ o d z i e ż " obejmujo z e s p ó ł p o d s t a w o w y c h częśi odzienia ludzkiego wraz z o k r y c i o m g ł o w y i k o ń c z y n , i wszystkim dodatkami uzupełniającymi w danym okresie historyczny! s y l w e t k ę c z ł o w i e k a . W y m i e n n i e u ż y w a n y jest t e r m i n „ubiór" T e r m i n „ s t r ó j " zostaje p r z y j ę t y j a k o o k r e ś l e n i e u b i o r u odświęt nogo, uroczystego czy o b r z ę d o w o g o , a t a k ż e u b i o r ó w o szczególni form wypracowanej formio i wysokiej j a k o ś c i t k a n i n . Por. I . Turnan nych Odzież mieszczaństwa warszawskiego w XVIII w., W r o c ł a w 196" nowe 3 A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Stan badań „ P o l . Szt. l u d . " , R . X V I I I , 4 1909, cz. 2; S. Udziela, Górale B. Malewski, tkanirą nak i wsiać K r a k ó w 1904, cz. 1; Krakól teren beskidowi, K r a k ó w 1933. W ł . Tetmajer, Krakowskie, 5 nad strojem i 1964, n r 4, s. 210—219. Próba charakterystyki ubiorów ludowycl n y c h „ W i s ł a " , t . 18, 1904, s. 285—322, 436—469. 6 T. strojów i woc polskicl albo „ R o c z n i k M u z e u m Etnograficznego w Krako biorc Seweryn, ludowych, Historyczne rodowody niektórych w i e " , R . V , 1974, s. 17—30. U . 5. Stroje noszone w s p ó ł c z e ś n i e na wsi. 7 rysunkach rakterystyczną do kolan, 0 k o ł n i e r z u zazwyczaj n i s k i m (ale nio t y l k o ) , s t o j ą c y m , będzie sukmana krótsza, czasom zwykle nie s p i ę t a , puszczona wolno, nie przopasana i bogato zdobiona, a dla terenów wielkopolsko-mazowieckich — długa, czasem sięgająca prawie do kostek, z d w o m a r z ę d a m i g u z i k ó w , o k o ł n i e r z u większą będziemy brali pod ornamentyce . u w a g ę liczbę 8 źródło (polegająco na r ó ż n i c a c h cech trzecio- i c z w a r t o r z ę d n y c h ) b y ł o przez c h ł o p ó w dostrzegane i c z ę s t o s t a n o w i ł o c e c h ę w y r ó ż n i a j ą c ą . Na targu l u b przed k o ś c i o ł e m c h ł o p i po t y c h w ł a ś n i e cechach r o z r ó ż n i a l i , s k ą d k t o pochodzi. W Zaważyły tym na już tym ikonograficznych okresie były takie czynniki, stwierdzić zróżnicowano jak warunki regionalnie. geografiozne, s ą s i e d z t w o miast, d r ó g h a n d l o w y c h , w p ł y w y z e w n ę t r z n e , r ó ż n i c o w w y t w ó r c z o ś c i lokalnej, p o d z i a ł na d o b r a k r ó l e w s k i e , duchowne i t p . P o g ł ę b i a n i e się r ó ż n i c s p o ł e c z n y c h oraz regionalnych dopro­ wadziło w następnych stuleciach do Jacher-Tyszkowa, Grafika badań nad strojem wzbogaoenia się stroju 1 jego z r ó ż n i c o w a n i a , s z c z y t o w ą fazę w i d z i m y w 2. p o l . X I X w i e k u , po u w ł a s z c z e n i u c h ł o p ó w . O d tego czasu a ż do p o c z ą t k u naszego stulecia s t r ó j o s i ą g a szczyt swego Adriana stroju ' S. rozwoju. Adalberg, przysłowiowych polskich, 10 Por. np. z etnografii 1 1 Księga E. przysłów, Warszawa wykonanych wpływom, ubioru ludowego 1 2 Por. proces ten (na przykładzie produkcji, nych jego nosicieli z a p o ż y c z a ł elementy stroju stroju szlacheckiego i m i e s z c z a ń s k i e g o . Śląska pozycji i wytwórców, B. Stelmachowska, Strojów Ludowych", 1 4 O. Kolberg, Wszystkie 1 5 Strój i nawykami zgodne z g u s t a m i Zarys ludu. P r z e d s t a w i a j ą c u w a g i d o t y c z ą c e b r a k ó w i p e w n y c h niedo­ ciągnięć w dotychczasowych opracowaniach o d z i e ż y ludowej, c h c i a ł a b y m zwrócić u w a g ę w s p ó ł c z e s n y m badaczom tego zagad­ nienia na bogate, rzadko w y k o r z y s t y w a n e m a t e r i a ł y , a także na pewne p r o b l e m y , k t ó r y m n a l e ż a ł o b y p o ś w i ę c i ć więcej miejsca zarówno w badaniach terenowych, jak i w opracowaniach. życia ludowego, („tezauryzacja" (repr.) „Atlas i sprzęt Lowiczanie, Odzież ludu 165. polskiego 1953, s. 156. chłopska 2 0 ków dobro b l e m j \ jako w zas Warszawa n i k ó w 36. cerki, „Kalendarz zróżnicowanie Ilustrowanego ludowi] do del Codziennego", w a ł t« odzieży Kuryera przed] R . Reinfuss, J . Ś w i d e r s k i , Sztuka ludowa w Polsce, 1960. 2 1 St. Cercha, Przebieczany, ryały wieś w powiecie antropologiczno-archeologiozne t . I V , s. 2 2 teraz „ P o l . Szt. lud.", ludowe na płótnie, i ' K . M o s z y ń s k i , Geograficzne Polsce, 2 3 i wielickim, etnograficzne", Kra­ s ł a b o zwykł „Maté- linie ( 1900, dziej Í okrąg- 94. W . G ą d z i k i e w i c z , Strój higienicznym, I no a k t u a K r a k ó w 1925, s. 56, zosta] ludowych), druki Dziek nosi с [w;] W a r s z a w a 1901, s. ubiorów is R . Reinfuss, Polskie Polskick cown: tywy Poznańskie R . X X X , 1976, n r 1. górali podhalańskich „ Z d r o w i e " , 1926, n r 1—2, A . Fischer, „Kalendarz Fot.: J . Kirtiieiia — il. 4, 5; J . Świderski — il. 1—3 i upodobań 1963], t . 10, cz. 2, s. Bittner-Szewozykowa, majątkowe i gotowe elementy oraz i c h estetycznymi pusta jah n ą c a estetyei- szczy ludowy 1959. Zdobienie K r a k ó w 1938, s. 68—77. zestawy, i strój kaszubski, Księstwo [reprint. W r o c ł a w Wł. Matlakowski, w jak Cieszyńskiego), Ubiór społecznej Wroclaw wanie się bogatego zasobu t y p ó w regionalnych. D u ż ą rolę w tej z a r ó w n o surowce dla s t r o j u , Łódź „ P o l . Szt. l u d . " , R . X X X , 1976, Polsk Wielkie regionalizacji o d e g r a ł t e ż p r z e m y s ł dostarczając magisterskie się ar 1969. piękn polskich, cję fc 1 3 Obce w p ł y w y i t w ó r c z a inwencja c h ł o p s k a w p ł y n ę ł y na u k s z t a ł t o ­ oraz handel, s. prac nr 1 . Podhalu. postępował nych wyraża nowa 527, 568, sposć i 1889-1894, A . Kutrzeba-Pojnarowa, wyraz poziomu renesansowe i barokowe (aż do p o l o w y X V I I I w . ) , przekazywano wsi za p o ś r e d n i c t w e m lud.", mieszczony w „ P o l . Szt. l u d . " , R . X X X , 1976, n r 2 : B . Poloczko- zetkn w a , Wpływ przebiegu granic politycznych na kształtowanie щ ] H. ulegał r ó ż n y m Szt. T e m a t t e n poruszano w 1974 r. na k r a k o w s k i m sympozjum a zna zagadnieniom s t r o j u ludowego. Por. referat za­ m i n a 1 7 wolno) „Pol. poświęconym stroju we w ł a s n y m ś r o d o w i s k u . T a k w X I X , j a k i w poprzednich (aczkolwiek jak wieki X X I X bądź źródła r ó w n Głębockiego Wykaz na uniwersytetach A . C h m i e l i ń s k a , Księżacy. chłopski wieku lud.", R. przypowieści Królikowska, 1 6 ubiór XIX „ P o l . Szt. ludowego, XIX-wiecznego Oczywiście r o z w ó j nie w y n i k a ł j e d y n i e z doskonalenia się wiekach polska ludowym, 1975, n r 4 ; A. J a ś k i e w i c z , Rysunki m o ż n a , że j u ż w X V w i e k u u b i o r y c h ł o p s k i e o d r ó ż n i a ł y się o d innych. A. do poznania elementów, w a ć p a r a f i ę czy nawet p a r ę w s i , g d y ż z r ó ż n i c o w a n i e materiałów Kielisińskiego, K u r y e r a Codziennego", K r a k ó w 1938, s. 225—228; J . St. Bys dyno] t r o ń , Typy ludowe J. P. Norblina, K r a k ó w 1934. szarą się wydzielone w ten s p o s ó b g r u p y regionalne. M o g ą one obejmo­ podstawie i 100 lat w nieznanye) 25 x i „ K a l e n d a r z I l u s t r o w a n e j ciom' R . X X X , 1976, n r 1. s k ł a d a j ą c y c h się na całość s t r o j u ludowego, t y m mniejsze o k a ż ą Na Preka ludowe sprzed 23 w y k ł a d a n y m , b a r w y ciemnej, o s ł a b e j Im ] Z. A m a j z e n o w a , Stroje Właściwości Ilustrowanego 1943, s. 94—100. s. 36, etnograficzne Kuryera pod 37. ludności Codziennego", względem pozos] V polskiej, w a ć л\ Kralom w r o t n pukle � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/47a72a60e2b6d4b8592ccc1cf7c21874.pdf 83b66f0e74c4dad35ea227b877d81868 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4365 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - badania pustaki cementowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4061 Title A name given to the resource Zdobione pustaki cementowe (z badań nad współczesną sztuką ludową) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.1 ; s.9-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drabik, Wanda Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wanda Drabik ZDOBIONE PUSTAK! CEMENTOWE (Z B A D A Ń NAD W S P Ó Ł C Z E S N Ą SZTUKĄ L U D O W Ą ) Jodnq z nielicznych r o z w i j a j ą c y c h się w s p ó ł c z e ś n i e n o w y c h zawszo jednak m o ż n a z f o t o g r a f i i jednoznacznie o d c z y t a ć , z j a k ą form twórczości ludowej jost zdobienie ś c i a n d o m ó w zbudowa­ w e r s j ą w z o r u m a m y do czynienia, p a t r z ą c b o w i e m na nych z nietradycyjnych m a t e r i a ł ó w . T a k i m m a t e r i a ł o m s ą beto­ doznajemy z ł u d z e n i a optycznego, t z n . w pierwszej c h w i l i w i d z i m y zdjęcia nowe pustaki. Były one z n a n e j u ż na p o c z ą t k u l a t 3 0 - t y c h , j e d ­ w z ó r w y p u k ł y , a po c h w i l i t e n sam w z ó r j a w i n a m się j a k o w k l ę s ł y . nak dopioro w Ibtach powojennych w e s z ł y w masowe u ż y c i e wo P r z y p u s z c z a ć j e d n a k n a l e ż y , że p r z e w a ż n i e w y k o n y w a n o f o r m y wsiach i miasteczkach i po dzień dzisiejszy buduje się z n i c h na 0 ornamencie w g ł ę b n y m , ł a t w i e j s z y m do uzyskania, co znaczy, iż p u s t a k i o t r z y m y w a ł y d o k o r a c j ę w y p u k ł ą , bardziej w y r a z i s t ą terenie całego kraju domy i b u d y n k i gospodarcze. Produkcja p u s t a k ó w jest prosta — odlewa się je w drewnia­ 1 lepiej w i d o c z n ą z pewnej odległości. O c z y w i ś c i e w y k o n a w c y nych formach z masy p ł y n n e g o cemontu zmieszanego z p i a s k i e m form i wodą. Robią to albo sami zainteresowani na w ł a s n y m p o d w ó r k u , w y c z u c i e m k s z t a ł t u , p r o p o r c j i , f a n t a z j ą w doborze m o t y w ó w czy p u s t a k o w y c h r ó ż n i l i się stopniem opanowania techniki, albo liczne, niowielkie w y t w ó r n i e , o f e r u j ą c e i n d y w i d u a l n y m od­ u m i e j ę t n o ś c i ą a d a p t a c j i j u ż i s t n i e j ą c y c h w z o r ó w . Obok f o r m p r y ­ biorcom gotowy produkt. m i t y w n y c h , w y k o n y w a n y c h po p a r t a c k u , s p o t y k a m y wyszukano Przeciętny pustak jest p r o s t o p a d ł o ś c i a n e m o wymiarach 25 X 50 X 25 cm (wymiary te m o g ą ulogaó n i e w i e l k i m p r z e s u n i ę ­ k o m p o z y c j e , z a d z i w i a j ą c e s p r a w n o ś c i ą w a r s z t a t o w ą , zwykle bo­ w i e m t e p r z y m i o t y w y s t ę p u j ą razem. ciom), powierzchnię ma c h r o p o w a t ą , s z a r ą l u b c i e m n o s z a r ą . B u ­ T r u d n o z c a ł ą p e w n o ś c i ą s t w i e r d z i ć , co d e c y d o w a ł o o w y b o ­ dynek powstały w w y n i k u zastosowania tego t w o r z y w a s t a n o w i rze t e c h n i k i i r o d z a j u o r n a m e n t u , j a k i m i k r y t e r i a m i k i e r o w a ł się szarą, odpychającą bryłę, t r u d n ą do zaaprobowania przoz czło- snycerz, o p r a c o w u j ą c f o r m ę . Ż y w i r s k a w s w y m a r t y k u l e piszo wioka wrażliwego na e s t e t y k ę otoczenia. Potrzeba p r z e s ł o n i ę c i a o s t a r y m cieśli z W y s z k o w a , k t ó r y przed p r z y s t ą p i o n i e m do w y k o ­ bądź upiększenia zbudowanych z p u s t a k ó w ś c i a n p o w s t a ł a c h y b a nania f o r m y p r z y c h o d z i ł na miejsce b u d o w y i n a r a d z a ł się z właści­ cielem. Cieśla t e n b y ł r ó w n o c z e ś n i e a u t o r e m w s z y s t k i c h zdobio­ równoczośnio z wprowadzeniem tego budulca. W niektórych regionach Polski p u s t a k i odlewa się w specjal­ n y c h d e t a l i a r c h i t e k t o n i c z n y c h tego b u d y n k u . „ T e n cieśla, k t ó r y nych ozdobnio wyżłobionych formach, d z i ę k i czemu na i c h ekspo­ z całym nowanej powierzohni odciska się ornament. N a zdobione w t o n k o m p o z y c y j n y c h w w y k o n a n i u skomplikowanego zdobienia pro­ sposób pustaki dość wcześnie z w r ó c o n o u w a g ę . W 1948 r. u k a z a ł filowanego szczytu c h a t y , jej g z y m s ó w n a d o k i e n n y c h , obić naro­ się artykuł Marii Żywirskiej ż y , wreszcie misternego g a n k u , p r a g n ą c z w i ą z a ć w a r t y s t y c z n ą p r z e d s t a w i a j ą c y j e d n ą , szczególnie zamiłowaniem r o z w i n ą ł bogactwo swoich m o ż l i w o ś c i pięknie z a k o m p o n o w a n ą f o r m ę na p u s t a k i , p o c h o d z ą c ą z 1033 г., c a ł o ś ć d o m , w y k o n a ł o s w o i s t y m charakterze ornament r ó w n i o ż a znalezioną w rejonie Puszczy B i a ł e j , p r z y c z y m a u t o r k a wspo­ na cementowej p o d m u r ó w c e (...) W z a ł o ż e n i a c h k o m p o z y c y j n y c h mina również o innych zdobionych f o r m a c h , z k t ó r y m i się t a m t y c h w s z y s t k i c h p a r t i i c h a t y a r t y s t a t r z y m a ł się n o w y c h kano­ zetknęła. n ó w : r z e ź b y nadokienne m a j ą d u ż o ś w i a t ł a , w z a k o ń c z e n i u da­ K i l k a lat później przekonano s i ę , iż p o k r y t o o r n a m e n t o m c h u nie m a dawnego ś p a r o g a - k o ź l i n y , t y l k o rodzaj nowoczesnego pustaki występują na terenach znacznie rozleglejszych, n i ż sły­ pazdura. Tymczasem rysunek f o r m y nosi w y b i t n e p i ę t n o d a w ­ nąca z tradycyjnogo zdobnictwa architektonicznego n y c h zdobniczych t r a d y c j i Kurpiow­ kurpiowskich." szczyzna. Począwszy od 1956 г., z e s p ó ł P r a c o w n i D o k u m e n t a c j i Najprawdopodobniej w podobny sposób postępowało wielu Polskiej Sztuki Ludowej p r o w a d z i i c h s y s t e m a t y c z n ą d o k u m e n t a ­ i n n y c h snycerzy. N a r a d y z z a m a w i a j ą c y m i f o r m y b y ł y konieczne, cję fotograficzną w czasie b a d a ń t e r e n o w y c h . W a r c h i w u m Pra­ c h o ć b y ze w z g l ę d u n a ustalenie w y s o k o ś c i z a p ł a t y , a ca n i e w ą t p l i ­ cowni znajdują się obecnie 82 zdjęcia p r z e d s t a w i a j ą c e r ó ż n e m o ­ wie z a l e ż a ł a tywy użyte do dekoracji p u s t a k ó w . Najstarszy z t y c h m o t y w ó w r ó w n i e ż , co w y n i k a z f o t o g r a f i i , że niekiedy dla jednego b u d y n k u nosi datę 1933 г., najnowsze p o c h o d z ą z l a t 70-tych. Rozprzostrzenionie i r ó ż n o r o d n o ś ć z d o b i o n y c h f o r m , j a k t e ż o d stopnia s k o m p l i k o w a n i a o r n a m e n t u . W i a d o m o zamawiano k i l k a r ó ż n y c h f o r m , a zatem i c h w y k o n a w c a p r o j e k t o ­ w a ł c a ł ą p ł a s z c z y z n ę ś c i a n y . M u s i a ł więc b r a ć p o d u w a g ę prze­ do przedstawienia j u ż znaczenie i usytuowanie b u d y n k u , a t a k ż e m u s i a ł się liczyć z g u ­ teraz tej gałęzi twórczości l u d o w e j , m i m o iż d o k u m e n t a c j a nie stem i o p i n i ą u ż y t k o w n i k a oraz p o z o s t a ł y c h m i e s z k a ń c ó w w s i . została jeszcze z a k o ń c z o n a i nie wszystkie w y ł a n i a j ą c e się p r o ­ W y g l ą d b u d y n k u s t a n o w i b o w i e m w i z y t ó w k ę s p o ł e c z n ą jego właś­ blemy zostały r o z w i ą z a n o . ciciela, a zarazem ś w i a d c z y o u m i e j ę t n o ś c i a c h tego, k t ó r y go zapro­ aktualność samego zjawiska skłaniają W y r ó b ozdobnych f o r m do p r o d u k c j i p u s t a k ó w nio r ó ż n i się j e k t o w a ł i w y k o n a ł . T o t e ż opracowanie f o r m y na p u s t a k i b y ł o w zasadzie od w y r o b u f o r m do zdobienia m a s ł a , s e r ó w czy pier­ zadaniem o wiele bardziej z ł o ż o n y m n i ż s p o r z ą d z e n i e p o d o b n e j , ników, mieści się więc j a k o dziedzina z d o b n i c t w a w zakresie sny­ w y d a w a ł o b y s i ę , f o r m y na m a s ł o czy na p i e r n i k i , k t ó r a jest całoś­ cerki. Cieśla czy stolarz m a j ą c y snycerskie u m i e j ę t n o ś c i u ż y w a ł cią s a m ą w sobie, o g l ą d a n ą t y l k o w ograniczonym k r ę g u o s ó b , co do dekoracji form na p u s t a k i t y c h samych n a r z ę d z i i w y k o r z y s t y ­ nie p o c i ą g a za s o b ą t r w a ł y c h , s p o ł e c z n i e w a ż n y c h konsekwencji. wał te same techniki, j a k i m i p o s ł u g i w a ł się p r z y zdobieniu i n n y c h O r n a m e n t n a p u s t a k u z a m y k a się w p r o s t o k ą c i e wyznaczo­ przedmiotów. Pomijano t y l k o t e c h n i k ę a ż u r o w ą i r y t , j a k o z b y t n y m przez jego ś c i a n ę l i c o w ą , a w i ę c w w y m i a r a c h 2 5 x 5 0 c m . słabo zaznaczające się w odlewie. N a j c z ę ś c i e j W y j ą t k o w o t y l k o ornament m i e ś c i się w p r o s t o k ą c i e d w u l u b p o s ł u g i w a n o się zwykłą t o c h n i k ą w i ó r o w ą , u z y s k u j ą c proste, ł a m a n e l u b w y g i ę t e t r z y k r o t n i e n a w e t w y d ł u ż o n y m l u b w kwadracie linio oraz t e c h n i k ą k l i n o w ą , d a j ą c ą t r ó j k ą t n e z a g ł ę b i e n i a . Rza­ p o ł o w ę p r o s t o k ą t a . W i ą ż e się t o j e d n a k z k o m p o z y c j ą całej ś c i a n y dziej stosowano t e c h n i k ę w r ą b k o w ą , z c h a r a k t e r y s t y c z n y m i d l a ń zbudowanej z p u s t a k ó w i s t a n o w i o d r ę b n e zagadnienie. okrągłymi, o w a l n y m i i ł u k o w a t y m i w r ą b k a m i oraz k r y s t a l i c z n ą , pozostawiającą o d w r ó c o n o ostrosłupy. Wszystkie wspomniane w y ż e j e l e m e n t y m o ż n a b y ł o w y p r a c o ­ wać wypukło lub w g ł ę b n i e , co o c z y w i ś c i e w odlewie d a w a ł o od­ wrotny ofekt. N i e k i e d y ł ą c z o n o w j o d n y m m o t y w i e elementy w y ­ pukłe i wklęsłe, w p r o w a d z a j ą c t y m pewne urozmaicenie. N i e obejmującym W zdecydowanej większości, bo a ż w ok. 7 5 % , o r n a m e n t ó w występują motywy geometryczne. Znacznie rzadziej, ok. 2 0 % , s p o t y k a się o r n a m e n t y r o ś l i n n e . D o w y j ą t k ó w n a l e ż ą motywy zoomorficzne i inne. M o t y w y geometryczno na p u s t a k a c h zbudowano s ą z ele­ m e n t ó w p r o s t y c h l u b z ł o ż o n y c h , powszechnie w snycerce stoso- �TABLICE О О О О О О о о о о о о о о о о о о о о о о еэ о о о о о о о о о о о о о MOTYWÓW о о о о о о о о о о WYSTĘPUJĄCYCH NA PUSTAKACH о о о о о Ч r 6 ®@@ 8 (SĄ w w * -13 12 ни — ПИ il llTí 11)11 iTÍ 1 f i 11 ¡ r 1*1 if mi fitmiiin iiiiiinniiii = Tm I I IYII I I IM I I IITII 11 mi TiiiiiHiiiiiiiiniiiiiiiiii 49 -i? 1 20 jjllllllllllllllllllllllllll)lllll|tll¿ ai" 25 ! 23 iiiiiiiiniiiiiiiimiiiniff 24 25 °o° "U'" WE йттттттгттптгггттттггв о о о о о u 34 2J r o v ^ V ° o ¿ y ^ o 28 ° o Q 0 л o ° O o o \ A o o 0 33 32 o O S O o 36 37 o 38 Tablica I . W y k a z m i e j s c o w o ś c i : 1 — Czajki, w o j . b i a ł o s t o c k i e . 2 — T r z c i a n n a , w o j . skierniewickie. 3 — L i s n a , w o j . skierniewicki 4 — Trzcianna. 5 — S u l ę c i n Szlach., w o j . o s t r o ł ę c k i e . 6 — K u r z e s z y n , w o j . , skierniewickie. 7 — D z i e t r z n i k i , w o j . sioradzkie. 8 Podskarbice K r ó l . , w o j . skierniewickie. 9 — Osowiec, w o j . skierniewickie. 10 — G o m u l i n , w o j . p i o t r k o w s k i e . .11 — Małecz, wit skierniewickie. 12 — S u l ę c i n Szlach. 13 — T r z c i a n n a . 14 — T r z c i a n n a . 16 — M i ł o c h n i e w i c e , w o j . skierniewickie. 16 — D ę b i c z e , щ kaliskie. 17 — Ż e l e c h l i n , w o j . skierniewickie. 18 — Leszczyn, w o j . sieradzkie. 19 —• Leszczyn. 20 — W y g o d a Plugawska, w o j . kaliski 21 — Grabienice, w o j . k o n i ń s k i e . 22 — Czernice, w o j . sieradzkie. 23 — J ó z e f ó w , w o j . kaliskie. 24 — Ś w i e c a , w o j . kaliskie. 25 — Bogusa w o j . b i a ł o s t o c k i e . 26 — Z a w a d y , w o j . b i a ł o s t o c k i e . 27 — L i p n i c a , w o j . sieradzkie. 28 — J a s i e ń , w o j . skierniewickie. 29 — Kawęczyi w o j . k o n i ń s k i e . 30 — Stara W i e ś , w o j . bialskopodlaskie. 31 — P l e w k i , w o j . suwalskie. 32 — Z a m b r z y c e Stare, w o j . ł o m ż y ń s k i e . 33K u r n o s , w o j . p i o t r k o w s k i e . 34 — O l e ś n i k , w o j . p i o t r k o w s k i e . 35 — K u z e n i n , w o j . p i o t r k o w s k i e . 36 — K u r z a j a m a , w o j . p ł o c k i e . 37Bereza, w o j . bialskopodlaskie. 38 —• Osiny, w o j . k o n i ń s k i e . 39 — T r z c i a n n a . 40 — Z i m n e , w o j . p ł o c k i e . J Tablica I I . W y k a z m i e j s c o w o ś c i : 1 — G r a b k ó w , w o j . k o n i ń s k i e . 2 — P l e w k i , w o j . suwalskie. 3 — M a ł e c z , w o j . skierniewickie. 4S u l ę c i n Szlach., w o j . o s t r o ł ę c k i e . 5 — Smaszew, w o j . k o n i ń s k i e . 6 — A n t o n i e w , w o j . p ł o c k i e . 7 — K l e j w y , w o j . suwalskie. 8 —• Wistt K r ó l . , w o j . w ł o c ł a w s k i e . 9 •—• K a d ł u b , w o j . sieradzkie. 10 — Smaszew. 11 — K a w ę c z y n , w o j . k o n i ń s k i e , 12 — U z d o w o , w o j . ciechi nowskie. 13 — D r ą ż n o - H o l ę d r y , w o j . k o n i ń s k i e . 14 — Stara, w o j . kieleckie. 15 — S t a n i s ł a w ó w , w o j . p ł o c k i e . 16 — L a s k i , w o j . częsk chowskie. T a b l i c a I I I . W y k a z m i e j s c o w o ś c i : 1 — G ą s i o r ó w D u ż y , w o j . k o n i ń s k i e . 2 — G ą s i o r ó w M a ł y , w o j . k o n i ń s k i e . 3 — G ą s i o r ó w Mały. 4G ą s i o r ó w D u ż y . 5 — Z i m n e , w o j . p ł o c k i e . 6 — Ł ą ż k i , w o j . sieradzkie. 7 — T a r n o w a , w o j . k o n i ń s k i e . 8 — G o m u l i n , w o j . piotrkowski 9 — Braciejowice, w o j . lubelskie. 10 — Braoiejowice. 11 — Bogusze, w o j . b i a ł o s t o c k i e . 12 — Podbiele, w o j . o s t r o ł ę c k i e . Í 3 — Trąbi w o j . w ł o c ł a w s k i e . 14 — P i ą t e k , w o j . p ł o c k i e . 15 — Bereza, w o j . bialskopodlaskie. 10 �mmmmm />°о л Е ó ńniirminf о., пшгшпга о о о о о о о о о о о о о о О О О о о° о ° о о ° о ° о 0 о ф 0 о ло О О О О О 44 Ъ> <д О 19 ^ 4 ? 0 On О 9 1) ^ I I 13 14 15 16 EJIIIIIIIIIIHIIIIIIIIillllllllHU -OCOQÜOOQ ос оо оооо — • Ú O O O O O о О О О оо о И Яшин umiiilliillilHiir; 14 Występowanie zbliżonych i różnych motywów w zależności od ich rozprzestrzenienia geograficznego 38 33 5 2 Hlllllll OKo. ГПТТТТГГГТТТТПТ(111М11Н1]|1 55 o o a о o a a o o o o o o o o o о о о о о О О О o o O o o o IV 41 o o a o o o a o o o o o е э с э о 35 o 53 39 35 43 Tablica I V , V . C y f r y p r z y r y s u n k a c h o d p o w i a d a j ą n u m e r o m m i e j s c o w o ś c i na mapie (U. 16). U �I I . 6. P u s t a k i z m o t y w e m l w ó w , C h o d o r ą ż e k , w o j . w ł o c ł a w s k i e . I ł . l'. N a d o k i e n n i k zdobiony m o t y w o m l w ó w , P o s i a d a ł y , w o j . siedleckie I I . 8. F r a g m e n t oparcia s a ń , zdobionego m o t y w e m g a ł ę z i d ę b o w e j , S t ę p k ó w , w o j . c h e ł m s k i e . I I . 9. Zdobione p u s t a k i ' Rzeczyca, woj, skierniewickie. �wnnyoh przy zdobioniu detali a r c h i t e k t o n i c z n y c h , dekoracji m o b l i i innych przedmiotów . N i o k t ó r e z t y c h e l o m o n t ó w m a j ą 2 — dwie k r z y ż u j ą c e się g a ł ą z k i ( i l . 3 / 1 , 2) p r z e c h o d z ą c e w g i r l a n d ę zna- ( i l . 3/3), w drzewko ( i l . 3/4) l u b w m o t y w mocno stylizowany, ozeirio symboliczne (np. k r z y ż , k r z y ż p o d w ó j n y , rozeta, serco, z a m k n i ę t y o r n a m e n t e m b r z e ż n y m ( i l . 3/5); gwiazdy, księżyc). Trudno jednak o s ą d z i ć , czy wprowadzenio — g a ł ą z k i umieszczone w z d ł u ż p r z e k ą t n y c h p r o s t o k ą t a ( i l . 3/6, 7) tych symboli było świadome, t z n . czy t w ó r c a z d a w a ł sobie s p r a w ę l u b t y l k o w z d ł u ż jednej z p r z e k ą t n y c h ( i l . 3/11) albo t e ż u k ł a d z istotnej wartości symbolu i u m i e s z c z a j ą c go m i a ł o k r e ś l o n ą i n ­ d w u m o t y w ó w z b u d o w a n y c h na p r z e k ą t n y c h k w a d r a t u (ił. tencję, czy też kierował się jedynio w a l o r a m i d e k o r a c y j n y m i 3/12, 13); w wyborze elementu. — u k ł a d g a ł ą z e k l u b liści o d c h o d z ą c y c h od o d r ę b n i e zaakcento­ W płaszczyźnie p r o s t o k ą t a zawiera się zazwyczaj joden m o ­ wanego ś r o d k a w p r z e c i w n y c h k i e r u n k a c h ( i l . 3/8, 9, 10) l u b tyw główny, rzadzioj dwa m o t y w y . Prawie p o ł o w a z n i c h w y s t ę ­ puje w towarzystwie m o t y w ó w k r a w ę d z i o w y c h , z prostych elementów u ł o ż o n y c h pasowo, stylizowane e l e m e n t y o d c h o d z ą c e od umieszczonego zbudowanych a tylko nie fantazyjnego wyjątkowo zdobioną płaszczyznę, otoczoną ornamentem symetrycznie. central­ k w i a t u w t e n sposób, że wypełniają całą brzeżnym (il. 13/14, 15). Tablica I (il. 1) przedstawia pojedyncze m o t y w y geometrycz­ ne, zajmujące całą lub prawie c a ł ą p o w i e r z c h n i ę pustaka. Zestawiająo zo sobą te m o t y w y , kierowano się przede w s z y s t k i m zasa­ dami ich zakomponowania. N i e k t ó r e sposoby zdobienia, polegająco na rytmicznym w y p e ł n i e n i u p ł a s z c z y z n y p r o s t y m i elementa­ mi (il. 1/1, 2, 3, 4, 5) b ą d ź w y o d r ę b n i e n i u z tej p ł a s z c z y z n y prosto­ M o t y w y zoomorficzne zanotowano na pustakach t y l k o d w u ­ k r o t n i e . N a i l . 6 w i d z i m y ustawione naprzeciwko siebie l w y . M o ­ t y w l w ó w d o ś ć c z ę s t o w y s t ę p o w a ł w l u d o w e j snycerce w okresie międzywojennym i p ó ź n i e j na terenach niezbyt odległych od miejsca znalezienia zdobionych w t e n s p o s ó b p u s t a k ó w przedstawia przykładowo l w y jako dekorację (il. 7 nadokienników). kąta (il. 1/6, 7, 8), czasem d o d a t k o w o p o d k r e ś l o n e g o o r n a m e n t e m D r u g i p r z y k ł a d m o t y w ó w z a c z e r p n i ę t y c h ze ś w i a t a z w i e r z ę ­ brzeżnym (il. 1/9, 10) — n a ś l a d u j ą cegłę, k a f e l k i l u b popularne w architekturze m a ł y c h miasteczek „boniowanie". Inne sii już oryginalnym w y t w o r e m f a n t a z j i wiejskich i umiejętną a d a p t a c j ą tradycyjnych wzorów. formy rzemieślników Spotykamy tu cego daje ilustracja zamieszczona we wzmiankowanej p u b l i k a c j i M a r i i Ż y w i r s k i e j . Przedstawia ona p t a k i ustawione obok doni­ czek z k w i a t a m i . J a k t w i e r d z i Ż y w i r s k a , jest t o m o t y w t y p o w y dla K u r p i o w s z c z y z n y . różno rozwiązania kompozycyjne: — pasowy układ trzoch e l e m e n t ó w o r y t m i e j e d n o s t a j n y m ( i l . 1/11, 14) lub zmiennym ( i l . 1/12, 13, 16); P o z o s t a j ą jeszcze d w a m o t y w y , nie m i e s z c z ą c e się w ż a d n e j z o m ó w i o n y c h p o w y ż e j g r u p . S ą t o : m o t y w serca p o m i ę d z y j a k b y d w o m a b u k i e t a m i s t y l i z o w a n y c h liści (il. 16) i m o t y w d w u s t y k a j ą ­ — pasowy układ, wzbogacony d o d a t k o w y m w e w n ę t r z n y m po­ c y c h się ze s o b ą l i r greckich ( i l . 11). P o p u l a r n o ś ć serca j a k o ele­ działom płaszczyzny p r z y pomocy ł a m a n y c h i k r z y ż u j ą c y c h m e n t u zdobniczego jest powszechnie znana. N a t o m i a s t lirę w zdob­ sio linii z dostosowanym d o ń rozmieszczeniem nictwie l u d o w y m pozostałych elomontów (il. 1/16, 17, 18, 19, 20); — układ pośredni p o m i ę d z y p a s o w y m a o ś r o d k o w y m , gdzie p r z y c z y n y dachowej. wydłużonym kształcie m o t y w u zaznaczono ś r o d e k ( i l . 1/22, 25) lub oś symetrii ( i l . 1/21, 23, 24); P o j e d y n c z y p u s t a k jest elementem s k ł a d a j ą c y m się na k o m ­ p o z y c j ę ś c i a n y . P o ś r ó d w s z y s t k i c h f o t o g r a f i i w y b r a n o dziesięć, — kompozycja oparta na zasadzie wpisania w p r o s t o k ą t r ó w n o ległoboku, przy czym elementy s p o t y k a się rzadko. N i e m n i e j i t u u d a ł o się z n a l e ź ć analogie — i l . 12 przedstawia lirę j a k o z a k o ń c z e n i e ster- uzupełniające podkreślają bądź figurę p o d s t a w o w ą ( i l . 1/27), b ą d ź w n i ą w p i s a n ą ( i l . 1/26, k t ó r e d a j ą niejakie p o j ę c i e o d e k o r a c y j n y c h r o z w i ą z a n i a c h w i ę k ­ szej p ł a s z c z y z n y , z w ł a s z c z a n a r o ż y oraz otoczenia d r z w i i okien. B r a k niestety u j ę c i a całego b u d y n k u . 28), bądź obie jodnooześnio ( i l . 1/29, 30); N a j p r o s t s z y m , a w p r o w a d z a j ą c y m j u ż pewne urozmaicenie — olemonty rozmieszczono w s p o s ó b a k c e n t u j ą c y cechy prosto­ sposobem k o m p o n o w a n i a ś c i a n y jest szachownicowy u k ł a d pus­ kąta: k ą t y i środek ( i l . 1/31, 32) oraz p r z e k ą t n e i ś r o d e k ( i l . t a k ó w , co w y n i k a z r e s z t ą z samej t e c h n i k i budowania. N a t o m i a s t 1/33, 34, 35, 36, 37). najbardziej w y s z u k a n y p r z y k ł a d pokazuje i l . 13, gdzie do zakom­ Tablica I I ( i l . 2) przedstawia rozwiązania przy zastosowaniu d w u r ó w n o w a ż n y c h kompozycyjne motywów geometrycz­ nych. Prostokąt ś c i a n y pustaka jest podzielony na dwie części zbliżone do k w a d r a t ó w , w k a ż d e j z t y c h części jest umieszczony jeden motyw. Większość z t y c h m o t y w ó w w y s t ę p u j e w w y o d r ę b ­ nionych polach, niekiedy p o d k r e ś l o n y c h o r n a m e n t e m Motywy są za wszo symetrycznie ustawiono brzeżnym. względom siebie. W dwu wypadkach o d m i e n n y m i elementami zaznaczono o ś sy­ metrii (il. 2/5, 10) albo t e ż s y m e t r i ę zaakcentowano oznaczając przeciwległe boki m o t y w ó w ( i l . 2/11). S k ł a d a j ą c e się na motywy elementy są bądź u p o r z ą d k o w a n e o ś r o d k o w o ( i l . 2 / 1 , 2, 3, 4), przy czym czasem bardziej kierowano się u k ł a d e m p r z e k ą t n y c h kwadratów niż ich ś r o d k i e m ( i l . 2/12, 13), b ą d ź t e ż zbudowane s ą na zasadzie wpisania w k w a d r a t k o ł a ( i l . 2/5, 6, 7, 8) l u b i n n y c h w ó w — p r z y c z y m jeden z n i c h zastosowano ponadto w wersji o d w r ó c o n e j ; obramowanie o k i e n t w o r z ą p u s t a k i i p o ł ó w k i pusta­ k ó w o d w u i n n y c h m o t y w a c h , z a ś n a d i p o d o k n e m umieszczono specjalnie przygotowane, odpowiednio d ł u ż s z e p u s t a k i o jeszcze i n n y m wzorze, g ó r ę d o m u z a ś w y o d r ę b n i o n o wprowadzeniem do­ datkowego m o t y w u . W sumie d l a ozdobienia tej p a r t i i ś c i a n y po­ s ł u ż o n o się s z e ś c i o m a m o t y w a m i , u z y s k u j ą c k o m p o z y c j ę h a r m o ­ n i j n ą i u r o z m a i c o n ą . N a i l . 14 w i d z i m y k o l e j n y fragment ś c i a n y , z a p r o j e k t o w a n y w s p o s ó b m o ż e m n i e j e f e k t o w n y , lecz r ó w n i e ż p r z e m y ś l a n y . G ó r n ą część ś c i a n y ozdobiono fryzom, a do obramo­ w a n i a o k n a p r z y g o t o w a n o p u s t a k i o o d m i e n n y m n i ż na pozosta­ ł y c h wzorze. Ciekawie ozdobiony szczyt b u d y n k u il. 9. przedstawia U ż y t o t u t a j p u s t a k ó w prawie czterokrotnie dłuższych, z dostosowanym do tej d ł u g o ś c i o r n a m e n t e m , k t ó r y odznacza się figur (il. 2/9 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16). Motywy roślinne p r z y zdobieniu p u s t a k ó w c i e s z y ł y s i ę , j a k już wspomniałam, m n i e j s z ą p o p u l a r n o ś c i ą . E l e m e n t y zdobnicze, jakimi się posługiwano, s p o t y k a się r ó w n i e ż w z d o b n i c t w i e archi­ tektury, mebli, ś r o d k ó w t r a n s p o r t u i t p . ( i l . 8) z a r ó w n o na terenach, gdzie zdobiono pustaki w y s t ę p u j ą , j a k t e ż i w i n n y c h regionach kraju. Analogie są jednak w p r z y p a d k u m o t y w ó w r o ś l i n n y c h t r u d ­ niejszo do stwierdzenia, j a k o że m o t y w y te komponowane były bardziej indywidualnie i r ó ż n o r o d n i e , w i ę k s z y w i ę c b y ł repertuar stosowanych e l e m e n t ó w i m o ż l i w o ś c i i c h s t y l i z a c j i , a mniejszy jest materiał p o r ó w n a w c z y . tym mocniej Rozwiązując pustaków na tle ś c i a n y kompozycyjnie motywem zupełnie pozbawionej dekoracji. n a r o ż a zdobiono czasem p o ł ó w k i będącym uproszczonym m o t y w u w y s t ę p u j ą c e g o na p o z o s t a ł y c h przetworzeniem pustakach. I n t e i e s u j ą c y s p o s ó b zdobienia ś c i a n y w z o r a m i m a l o w a n y m ; wapnem na powierzchni p u s t a k ó w pokazuje i l . 10. Prawdo­ p o d o b n i e w ł a ś c i c i e l a tego b u d y n k u nie b y ł o s t a ć albo t e ż nie z a l e ż a ł o m u na z d o b i e n i u f o r m na p u s t a k i , j e d n a k p o s t a r a ł się w i n n y , prostszy s p o s ó b o ż y w i ć m o n o t o n n ą p ł a s z c z y z n ę ś c i a n y . Z a s i ę g w y s t ę p o w a n i a zdobionych p u s t a k ó w na terenie P o l s k i Tablica I I I ( i l . 3) obejmuje rozmieszczenie m o t y w ó w r o ś l i n nyoh. Widzimy t u k i l k a zasadniczych u k ł a d ó w ponowania ściany u ż y t o d w u zbliżonych form a różnych m o t y ­ kompozycji: — w ś w i e t l e dotychczasowych b a d a ń — przedstawia m a p k a ( i l . 15). Zaznaczono na niej m i e j s c o w o ś c i , w k t ó r y c h w y k o n a n o foto- 13 �t o j e d n a k nie p o z w a l a j ą n a stwierdzenie, gdzie obecnie wysfy p u j ą zdobione p u s t a k i , з Nie zawsze t o ż odnotowano i c h obecnoś w dawniejszych penetracjach t e r e n o w y c h . Z a s t r z e ż e n i e t o do t y c z y r ó w n i e ż p u b l i k o w a n e j t u m a p k i , k t ó r a wskazuje jedyni p u n k t y zanotowane w naszych badaniach. O g ó l n a j e j wymów jest j e d n a k p r a w d z i w a . C z y m w i ę c w y t ł u m a c z y ć , że p r z y t a k z n a c z n y m w Polso upowszechnieniu b u d o w n i c t w a z p u s t a k ó w w y s t ę p o w a n i e fora zdobionych m a zasięg d o ś ć ograniczony? I s t o t n e w y d a j e się t f taj t o , że zasięg t e n p o k r y w a się w znacznej mierze z granicain dawnoj K o n g r e s ó w k i , gdzie z d o b n i c t w o architektoniczne byl znacznie r o z w i n i ę t e . Z kolei okres w y s t ę p o w a n i a zdobionych fora p u s t a k ó w p r z y p a d a na czasy w s p ó ł c z e s n e , k i e d y r ó ż n i c e kulturo we, w y n i k a j ą c e z p r z y n a l e ż n o ś c i do r ó ż n y c h z a b o r ó w , uległy ze t a r c i u , w z r o s ł a n a t o m i a s t r u c h l i w o ś ć s p o ł e c z n a . S t ą d t e ż rnożn p r z y p u s z c z a ć , iż dekorowano f o r m y n a p u s t a k i p o w s t a ł y na ton nach p o s i a d a j ą c y c h tradycje zdobnicze, a n a s t ę p n i e moda t r o z s z e r z y ł a się na s ą s i e d n i e r e j o n y . Umiejscowienie najstarszyel znalezionych f o r m p o t w i e r d z a t o przypuszczenie. N a l e ż y t u dl d a ć , że m o d a Powstają na zdobione p u s t a k i rozprzestrzenia coraz t o nowe r o z w i ą z a n i a , j a k n p . się nadil zaobserwowali ostatnio w rejonie G ó r Ś w i ę t o k r z y s k i c h p u s t a k i , na k t ó r y c h oi e i ś n i ę t y w z ó r z o s t a ł jeszcze d o d a t k o w o p o m a l o w a n y r ó ż n o b a n n y m i farbami. Trudno natomiast s t w i e r d z i ć , j a k z estetycznego punkt widzenia oceniane jest b u d o w n i c t w o z p u s t a k ó w na terenach, в k t ó r y c h z d o b i o n y c h f o r m nie znaleziono ? Czy oznacza t o obojej n o ś ć m i e s z k a ń c ó w na b r z y d o t ę tego budulca, czy, podobnie ji w z n a n y c h m i okolicach p o d k r a k o w s k i c h , ś c i a n y d o m ó w zbudi LO w a n y c h z p u s t a k ó w p o k r y w a się t y n k i e m , a m n i e j eksponował grafio, j a k toż i te nieliczne, z k t ó r y c h p o c h o d z i ł a f o r m a do odle w ó w . Z m a p y tej w y n i k a , że zdobienie p u s t a k ó w w y s t ę p u j e przede w s z y s t k i m w Polsce ś r o d k o w e j i p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j . P r z y b r a k u s z c z e g ó ł o w y c h informacji ustalenie z a s i ę g ó w i c z a s o k r e s ó w dzia­ łalności p o s z c z e g ó l n y c h t w ó r c ó w b y ł o b y w p e w n y m s t o p n i u m o ż ­ liwe t y l k o poprzez a n a l i z ę p o r ó w n a w c z ą f o r m y , m o t y w ó w w y s t ę ­ pujących w stosunkowo bliskim sąsiedztwie. Trudność pologa jednak na t y m , że w czasach w s p ó ł c z e s n y c h k r y t e r i u m b l i s k o ś c i t o r y t o r i a l n o j nie m a j u ż w i ę k s z e g o znaczenia, t o t e ż n a l e ż y je t r a k t o w a ć jedynie j a k o p u n k t w y j ś c i a . Dostrzec t o m o ż n a a n a l i ­ z u j ą c n p . zestaw m o t y w ó w przedstawionych na t a b l i c y I V (ił. 4). (Cyfry p r z y r y s u n k a c h o d p o w i a d a j ą n u m e r o m m i e j s c o w o ś c i mapie). Mniejsze czy w i ę k s z e p o d o b i e ń s t w a formalne w wyborze e l e m e n t ó w , j a k i w sposobie i c h na zarówno zakomponowania w y s t ę p u j ą na d u ż y m obszarze, p r z y c z y m m o t y w y zarejestrowane w najbardziej o d l e g ł y c h m i e j s c o w o ś c i a c h (42, 51 oraz 33, 38) s ą najbardziej do siebie z b l i ż o n e , co pozwala p r z y p u s z c z a ć , iż pocho­ d z ą one z jednego warsztatu. Z kolei zestaw m o t y w ó w na t a b l i c y V (ii. 5) daje p r z y k ł a d odmiennej sytuacji. M o t y w y b u d y n k i gospodarcze pozostawia się w stanie s u r o w y m . W tyi w y p a d k u m i e s z k a ń c y w o l ą raczej p r z e s ł a n i a ć t y n k i e m pusta! niż z a s t a n a w i a ć się n a d i c h u p i ę k s z a n i e m . T a k samo zresztą pi k r y w a się t y n k i e m ś c i a n y zbudowane z i n n y c h m a t e r i a ł ó w . Ścii n y te n a s t ę p n i e maluje s i ę , n i e k i e d y w r ó ż n o b a r w n e wzory, ca sami jeszcze zdobi się t ł u c z o n y m i l u s t e r k a m i l u b k o l o r o w y m i « p a d k a m i z t w o r z y w sztucznych i t p . Zdobione w t e n s p o s ó b doi m o ż n a s p o t k a ć z a r ó w n o na w s i , j a k i w m a ł y c h miasteczkae a czasem i w m i o ś c i e , na terenie c h y b a całej P o l s k i . M o ż n a zajj s e r w o w a ć w tej dziedzinie lokalne m o d y , b y ć m o ż e w pewny s t o p n i u z w i ą z a n e z rodzajem i pochodzeniem k ą w a g ę p r z y w i ą z u j e się do w y g l ą d u z e w n ę t r z n e g o d o m u . Wygl( t e n n i e w ą t p l i w i e b o w i e m w p ł y w a na p r e s t i ż w ł a ś c i c i e l a w miej eowym środowisku. B u j n y r o z w ó j r ó ż n y c h f o r m omawianego t u zdobnictwa j« m o ż e najbardziej j a s k r a w y m p r z y k ł a d o m p r z e m i a n w upoda niach estetycznych t z w . w a r s t w n i e e l i t a r n y c h . znalezione w tej samej m i e j s c o w o ś c i (oznaczone na r y s u n k a c h , j a k i na m a ­ pie cyfrą 35) i w m i e j s c o w o ś c i a c h s ą s i e d n i c h t a k dalece r ó ż n i ą się od siebie, w y r a ź n i e dzieląc się na dwie g r u p y , iż w y d a j e się uza­ sadniona hipoteza o i s t n i e n i u na t y m terenie d w u t w ó r c ó w nie u t r z y m u j ą c y c h ze s o b ą k o n t a k t ó w l u b d z i a ł a j ą c y c h w r ó ż n y c h okresach czasu. Analogicznie r o z u m u j ą c , m o ż n a b y się ustosun­ k o w a ć do całości zgromadzonego m a t e r i a ł u . J e d n a k p ł y n ą c e s t ą d w n i o s k i , p r z y b r a k u k o n k r e t n y c h d a n y c h , m i a ł y b y jedynie h i p o ­ t e t y c z n y charakter, lepiej w i ę c p o w s t r z y m a ć się od i c h f o r m u ł o ­ w a n i a , j a k o że istnieje jeszcze m o ż l i w o ś ć i c h w e r y f i k a c j i w terenie. B l i s k o p ó ł w i e c z n y okres r o z w o j u Polsce środkowej zdobnictwa p u s t a k ó w i północno-wschodniej wymagałby w również o k r e ś l e n i a k o l e j n y c h tendencji e w o l u c y j n y c h , z m i a n ź r ó d e ł inspi­ racji p r z y w p r o w a d z e n i u n o w y c h w z o r ó w , co n i e w ą t p l i w i e wiąże się z p r z e m i a n a m i k u l t u r o w y m i , jakie się w t y m czasie d o k o n a ł y . N i e w i a d o m o n a t o m i a s t , czy w i n n y c h c z ę ś c i a c h k r a j u pus­ t a k ó w nie zdobiono, czy t e ż po p r o s t u nie d y s p o n u j e m y odpowied­ n i ą d o k u m e n t a c j ą . P y t a n i e t o m u s i chwilowo p o z o s t a ć bez odpo­ wiedzi. Prowadzone b o w i e m przez naszą Pracownię badania, aczkolwiek w c i ą g u 30 l a t o b j ę ł y p e n e t r a c j ą obszar c a ł e g o k r a j u , 14 surowca użytej do dekoracji ś c i a n . W s z y s t k o to j e d n a k ś w i a d c z y o t y m , jak wil P R Z Y P I S Y 1 M . Ż y w i r s k a , Kurpiowska forma „ P o l . Szt. l u d . " , R . I I , 1048, n r 2 M . Gładysz, Góralskie cementowa na „pustaH 0—10. zdobnictwo drzewne na Ślem K r a k ó w 1935. 3 N a zdobione p u s t a k i n a t r a f i o n o r ó w n i e ż w czasie osi n i c h b a d a ń w w o j . w o j . k i e l e c k i m , c z ę s t o c h o w s k i m , nowosąl k i m i rzeszowskim. �12 I I . 10. Pustaki malowane w a p n e m , B o r k i , w o j . siedleckie. I I . 11. P u s t a k i zdobione m o t y w e m l i r y greckiej, Rojewo, w o j . włocław­ skie. I I . 12. Sterczyna dachowa w k s z t a ł c i e l i r y greckiej, H u s a k i , w o j . b i a ł o s t o c k i e . I I . 13. F r a g m e n t ś c i a n y - z p u s t a k ó w , Braciejowice, w o j . lubelskie. I I . 14. F r a g m e n t ś c i a n y z p u s t a k ó w , K a d ł u b , w o j . sieradzkie. �г , • 6 ł I \ I 42 13 1 ł ł I • 15 J • i •; -17 8 23 f S В 2^ 22 гл ,20 45 • ч • 32 2 ? • • SO 1 1 I .52 </*"> S/E D LCE 56 w S * „46 474 33 • ,53 *55 60 »61 (63 »62 "•• • / « 3 |44 # ^ 8 5S 4 ,49 .64 V . cząsrocMow/ł Rorr t i \ *» lowai 65 Ul we V mala u г I i wanj 15 ч mocy i Szt I I . 15. M a p k a o b r a z u j ą c a zasięg w y s t ę p o w a n i a zdobionych p u s t a k ó w n a terenie P o l s k i (w ś w i e t l e dotychczasowych b a d a ń ) : 1 — Kiel B y d g p i n y , w o j . ciechanowskie. 2 —• T r ą b i n , w o j . w ł o c ł a w s k i e . 3 — U z d o w o , w o j . ciechanowskie. 4 — Rojewo, w o j . w ł o c ł a w s k i e . 5 — Chod» w a nj r ą ż e k , w o j . w ł o c ł a w s k i e . 6 —• P l e w k i , w o j . suwalskie. 7 — K l e j w y , w o j . suwalskie. 8 —• K r a s n e , w o j . b i a ł o s t o c k i e . 9 — Bogusze, woj, b i a ł o s t o c k i e . 10 — Z a w a d y , w o j . b i a ł o s t o c k i e . 11 — Czajki, w o j . b i a ł o s t o c k i e . 12 — Zambrzyce, w o j . ł o m ż y ń s k i e . 13 — Sulęcin Szlach, s t w o , 1 w o j . o s t r o ł ę c k i e . 14 — Podbiele, w o j . o s t r o ł ę c k i e . 15 — N i e m i r y , w o j . o s t r o ł ę c k i e . 16 —• W i s t k a , w o j . w ł o c ł a w s k i e . 17 — Osiny, woj, k o n i ń s k i e . 18 —• D r ą ż n o - H o l ę d r y , w o j . k o n i ń s k i e . 19 — G ą s i o r ó w M a ł y , w o j . k o n i ń s k i e . 20 — G ą s i o r ó w D u ż y , w o j . k o n i ń s k i e . 2 1 - w y b i ( S t a n i s ł a w ó w , w o j . p ł o c k i e . 22 — A n t o n i e w , w o j . p ł o c k i e . 23 — Grabienice, w o j . k o n i ń s k i e . 24 — Smaszew, w o j . k o n i ń s k i e . 25 — Grab­ Oczy k ó w , w o j . k o n i ń s k i e . 26 — Z i m n e , w o j . p ł o c k i e . 27 — K u r z a j a m a , w o j . p ł o c k i e . 28 — T a r n o w a , w o j . k o n i ń s k i e . 29 — K a w ę c z y n , woj. k o n i ń s k i e . 30 — Ł ą ż k i , w o j . sieradzkie. 31 — P i ą t e k , w o j . p ł o c k i e . 32 — J ó z e f ó w , w o j . kaliskie. 33 — L i p n i c a , w o j . sieradzkie. 34- t r ą d y Lisna, w o j . skierniewickie. 35 — Trzcianne, w o j . skierniewickie. 36 — Osowiec, w o j . skierniewickie. 37 — M i ł o c h n i e w i c e , woj. skier­ to t r a niewickie. 38 — J a s i e ń , w o j . skierniewickie. 39 — Podskarbice K r ó l . , w o j . skierniewickie. 40 —• Rzeczyca, w o j . skierniewickie. 4 1 - nice s M a ł e c z , w o j . skierniewickie. 42 —• Ż e l e c h l i n , w o j . skierniewickie. 43 — K u r z e s z y n , w o j . skierniewickie. 44 — K u z e n i n , w o j . piotrkowskie, na p 45 — Szpaki Stare, w o j . bialskopodlaskie. 46 — Stara W i e ś , w o j . bialskopodlaskie. 47 — Bereza, w o j . bialskopodlaskie. 48 — Zawada w o j . radomskie. 49 — Braciejowice, w o j . lubelskie. 50 — Ś w i e c a , w o j . kaliskie. 51 — D ę b i c z e , w o j . kaliskie. 52 —• W y g o d a Plugawsku organ w o j . kaliskie. 53 — Leszczyn, w o j . sieradzkie. 54 — R a d o s t ó w , w o j . kaliskie. 55 — M a ł a W i e ś , w o j . sieradzkie. 56 — Kurnos, woj. czośc: p i o t r k o w s k i e . 57 — G o m u l i n , w o j . p i o t r k o w s k i e . 58 — O l e ś n i k , w o j . p i o t r k o w s k i e . 59 —• K a d ł u b , w o j . sieradzkie. 60 — Gabrielów, p o s t a w o j . sieradzkie. 61 — Czernice, w o j . sieradzkie. 62 — D z i e t r z n i k i , w o j . sieradzkie. 63 — L a s k i , w o j . c z ę s t o c h o w s k i e . 64 — Stara, woj, twórc kieleckie. 65 — Z a w o j a , w o j . bielskie. 66 — W i e w i ó r k a , w o j . t a r n o w s k i e . rek. Miro! sialik Mapa (II. 15) i tablice (U. 1—5): opr. Autor, rys. M. Czarnecka Fot.: E . Fryś-Pietraszkowa — i l . 13; J. Optolowicz — 11. 10; M. Przeździecka — U. 8; J . Świderski — il. 6, 7, 9, 12, 14, 16 stoso\ kazać w 107 zeum, kupio toroso o I I . 16. P u s t a k i zdobione m o t y w o m 16 serca, R a d o s t ó w , w o j . kaliskie. którą � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/99e339b3d49098c9519082d9f38b62c8.pdf e69f1ae931c719efb3b69a049bdf65b2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4371 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4067 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.1 ; s.59-61 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P R Z Y P I S Y 1 Wzmiankuje go W . Ł u s z c z k i e w i c z , Kościół jego dzieje i zabytki, Bożego 5 Ciała, i kłasztory Śródmieścia, 1, „ K a t a l o g Z a b y t k ó w . . . " , opr. В . Przybyszewski i A . Ciechanowiecki oraz Z. C i e r n i a k ó w n a s. 49. 2 Kościoły Warszawa 1971, t . 4, (tekst) cz. 2, s. 38 (Kościół M a r i a c k i , skarbiec K r a k ó w 1898, B i b l i o t e k a K r a k o w s k a , t . 5, Por. t a m ż e ; >S. M i h a l i k , Denkmałer und Schulen des i S. Odrzywolska). unga- 6 riachen Drahtemails im Ausłand, Kościoły Budapest 1958, A c t a H i s t o r i a o i kłasztory Artium Acadomiao Scientiarum H u n g a r i c a o , t . 5, s. 103—104, t . 4, cz. 3 ( K o ś c i ó ł fig. 27; A. Bochnak i J . Pagaczewski, Polskie w tyczne wieków średnich., rzemiosło K r a k ó w 1069, s. 109; Kazimierz „Katalog Z a b y t k ó w S z t u k i w J'olsco", t . 4, Miasto artys­ i Kraków, Zespole 7 Stradom, Por. w kościele cz. 5 Śródmieścia 2, ,,Katalog Inwentaryzacji Zabytków J . Samek, Nieznana Mariackim w Krakowie nictwie s z t u k i " , K r a k ó w 1972, z. 10, s. 73—82. s Kościoły PAN „Zoszyty Naukowe U J . i kłasztory w Śródmieścia, Krakowie. puszka (do zagadnienia (Kościół Bożego Ciała i klasztor k a n o n i k ó w r e g u l a r n y c h , skarbiec Krakowie. krakowskim), IS późnogotycka opr. Z. C i e r n i a k ó w n a i S. O d r z y w o l s k a ) , m n p s w Zespole I n w e n ­ taryzacji Z a b y t k ó w I S P A N w Zabytków...", śś. P i o t r a i P a w ł a opr. I . Samkowa), mnps na rytów hostię w złot- Praco z h i s t o r i i 1, „ K a t a l o g Z a b y t k ó w . . . " , Warszawa 1971, t. 4, cz. 2 ( I I zeszyt i l u s t r . ) , s. 129, 130, f i g . Przy badaniach n a d obu z a b y t k a m i p o m a g a ł a u t o r o w i mgr. W . K o m o r o w s k i , k t ó r e m u s k ł a d a m na t y m miojscu po­ dziękowanie. 3 Monogramu togo nie u d a ł o się r o z w i ą z a ć . 4 K i e l i c h t e n m ó g ł p o w s t a ć w c z e ś n i e j niż informujo 749, (Klasztor f r a n c i s z k a n ó w opr. A . M a ł k i e w i c z , P. Maliszewski, A. Olszewski, u z u p e ł n i e n i e z ł o t n i c t w a J . Samek). ' L . Lepszy, Cech złotniczy w Krakowie, „Bocznik Kra­ k o w s k i " I , 1898, s. 208, ił. 16 na s. 195 i 20 na s. 209; T e n ż e , O mało data znanym naczyniu srebrnym roboty krakowskiej, „Sprawo­ zdania K H S " V , K r a k ó w 1890, s. 40, ił. 16 na s. 40. na plakietce, posiada b o w i e m na czarze nie d a j ą c y się obocnie odczytać boz o d ł ą c z e n i a koszyczka n a p i s . 1 0 T. Soweryn, Krakowskie klejnoty łudowe, Kraków 1935. Fot.: J . Łangda К R O N VII—IX Imprezy folklorystyczne i regionalne 1—4. V I I — w K a z i m i e r z u n a d W i ­ słą odbył się X O g ó l n o p o l s k i F e s t i w a l Kapel i Ś p i e w a k ó w L u d o w y c h , w k t ó r y m udział wzięło 40 k a p e l , 7 z e s p o ł ó w , 47 śpiewaków i 27 i n s t r u m e n t a l i s t ó w . Festiwal zaingurowany z o s t a ł k o n ­ certem „ O d K a s z u b do P o d h a l a " . W ś r ó d imprez t o w a r z y s z ą c y c h s z c z e g ó l n ą a t r a k ­ cją b y ł kiermasz s z t u k i l u d o w e j , w k t ó ­ r y m u c z e s t n i c z y ł o 80 t w ó r c ó w . D u ż ą o z d o b ą tegorocznego Festi­ walu b y ł a o p r a w a plastyczna A d a m a Kiliana. * 8—11. V I I — v/ Bukowinie Tat­ rzańskiej oil b y ł y się X „ S a b a ł o w e Baja­ n i a " — doroczny k o n k u r s g a w ę d z i a r z y , instrumentalistów i śpiewaków ludowych ziem g ó r a l s k i c h , zorganizowany przez Woj. O ś r o d e k K u l t u i y w N o w y m S ą c z u , filię P o d h a l a ń s k ą w N o w y m Targu, Gminny O ś r o d e k K u l t u r y i D o m L u ­ dowy oraz O d d z i a ł P o d h a l a n w B u k o w i n o Tatrzańskiej. W t e g o r o c z n y m konkursie u d z i a ł wzięło 300 a r t y s t ó w l u d o w y c h . J u r j ' p o d przewodnictwem prof, dr R o m a n a R e i n fussa p r z y z n a ł o n a g r o d y : „ S p i n k i ba­ cowskie" w grupio g a w ę d z i a r z y — T o ­ maszowi Sztokfiszowi z B u k o w i n y T a t ­ rzańskiej oraz J ó z e f o w i P i t o n i o w i z Za­ kopanego; w grupie i n s t r u m e n t a l i s t ó w l u d o w y c h - — J a n o w i Stochowi z B u k o ­ winy T a t r z a ń s k i e j i T o m a s z o w i Skupieniowi z P o r o n i n a ; w grupie ś p i e w a k ó w ludowych — d u e t o w i A n i e l i F i u s t i L u d ­ wice Dziubas z Poronina. I m p r e z ę u r o z m a i c i ł y a t r a k c j e dodat­ kowe, m . i n . kiermasz s z t u k i l u d o w e j , pokazy o b r z ę d ó w g ó r a l s k i c h oraz k o n ­ kurs na p o t r a w y i napoje regionalne. Czterodniowa impreza z a k o ń c z y ł a się spotkaniem p r z y ognisku i przedstawie­ niem sztuki regionalnej p t . „ G a z d ó w k a " I К A 1976 w w y k o n a n i u Amatorskiego Zespołu Teatralnego i m . J ó z e f a P i t o r a k a z B u k o ­ winy Tatrzańskiej. Po z a k o ń c z e n i u kiermaszu o d b y ł się k o n c e r t kapel l u d o w y c h . * 21. V I I — w G d y n i , z okazji g d a ń ­ skiego „ L a t a — 76", o d b y ł się „ J a r m a r k L u d o w y " , zorganizowany przez Regio­ nalne B i u i o S p r z e d a ż y „ C e p e l i a " . Program imprezy obejmował trzy rodzaje a k c j i : e k s p o z y c j ę o b i e k t ó w nie przeznaczonych do s p r z e d a ż y , p o t r a k ­ t o w a n y c h j a k o propozycja t o w a r o w a , kiermasz s z t u k i ludowej, na k t ó r y m w 26 stoiskach s p ó ł d z i e l n i e p i z o m y s ł u ludo­ wego i artystycznego z całogo k r a j u ofe­ r o w a ł y swe w y r o b y , oiaz pokaz m o d y , na k t ó r y m piezentowano stroje ł u d o w e i modele w s p ó ł c z e s n e n a w i ą z u j ą c e do wzorów ludowych. 22. V I I — w W a ł b r z y c h u , w czasie o b c h o d ó w Ś w i ę t a W y z w o l e n i a , o d b y ł y się w y s t ę p y z e s p o ł ó w folklorystycznych oraz o t w a r t o w y s t a w ę s z t u k i ludowej. * 22. V I I — w C z ę s t o c h o w i e w zwią­ z k u z obchodami Ś w i ę t a W y z w o l e n i a •Zorganizowano „ C e p e l i a d ę " . * 2 2 - 23, 29 — 30. V I I — w Koszali­ nie w czasie I I Ś w i a t o w e g o F e s t i w a l u C h ó r ó w P o l o n i j n y c h zorganizowano wiel­ k i j a r m a r k f o l k l o r y s t y c z n y , k t ó r y cie­ szył się w i e l k i m powodzeniem z a r ó w n o u gości zagranicznych, j a k m i e s z k a ń c ó w miasta. * 1. V I I I — w T o r u n i u odbył się kiermasz w y r o b ó w l u d o w y c h , zorganizo­ w a n y przez M u z e u m Etnograficzne w w r a m a c h prowadzonej a k c j i : „ S p o t k a ­ nia z f o l k l o r e m " . 1—8. V I I I — w W i ś l e , Szczyrku, Ż y w c u i Makowie P o d h a l a ń s k i m odby­ w a ł się X I I I T y d z i e ń K u l t u r y Beskidzkiej „ B e s k i d y — 76". W tegorocznej impiezie u d z i a ł wzięło 35 z e s p o ł ó w regionalnych , w t y m 10 zagranicznych z B u ł g a r i i , Belgii, Cze­ chosłowacji i Jugosławii. Ponadto o t w a r t o w y s t a w y : sztuki ludowej w Szczyrku, na k t ó r e j pokazano ok. 400 prac 60 a r t y s t ó w ludowych, zdob­ nictwa bibułkowego — w Żywcu, ręko­ d z i e ł a artystycznego — w Makowie Pod­ h a l a ń s k i m oraz w y s t a w y o b r a z u j ą c e fol­ klor regionu, j a k : wystawa „ F o l k l o r B e s k i d z k i " w Bronnej i „ T y p y góralskie w malarstwie i g r á f i c o " w W i ś l e . bów Ponadto o d b y ł się kiermasz w y r o ­ ludowych. * 28,29. V I I I — w Warszawie, na do­ r o c z n y m festynie „ T r y b u n y L u d u " , od­ b y ł się m . i n . j a r m a r k l u d o w y i w y s t ę p y ludowych zespołów. * V I I I — w M u z e u m W s i Opolskiej w Opolu o d b y ł a się w ramach zaplano­ wanej p a n o r a m y f o l k l o r u polskiego pre­ zentacja f o l k l o r u n o w o s ą d e c k i e g o . Zapre­ z e n t o w a ł y go t u z e s p o ł y : „ K o r o n k a " z Bobowej, „ L a c h y " z Nowego Sącza, zespół i m . Andrzeja Skupnia — F l o r k a z B i a ł e g o Dunajca oraz g a w ę d z i a r z e — — Stanisław Klimek z Zabrzeży i Wła­ d y s ł a w Gondek. * V I I I — w G d a ń s k u o d b y ł się doro­ czny J a r m a r k D o m i n i k a ń s k i n a w i ą z u j ą c y do prastarej t r a d y c j i miasta. 59 �N a J a r m a r k u , w ś r ó d bogatego asor­ t y m e n t u w y r o b ó w r z e m i o s ł a , reprezen­ towana b y ł a r ó w n i e ż sztuka ludowa. 2. I X — w K r y n i c y o d b y ł się doro­ czny „ F e s t y n z D z i e n n i k i e m " , w czasie k t ó r e g o m . i n . zorganizowane z o s t a ł y przez „ C e p e l i ę " pokazy w y r o b u t k a n i n , h a f t u ludowego, r z e ź b i e n i a i malowania. * 4—6. I X — w T a r n o w s k i c h G ó r a c h o d b y ł y się X X „ D n i G w a r k ó w " , w cza­ sie k t ó r y c h zorganizowano sesję n a u k o w ą p o ś w i ę c o n ą h i s t o r i i t a r n o g ó r s k i ego gór­ n i c t w a srebra i o ł o w i u . N a estradach o d b y w a ł y się w y s t ę p y zaproszonych zes­ połów. * б—12. I X — w Z a k o p a n e m odby­ w a ł a się wielka doroczna impreza X V „ J e s i e ń T a t r z a ń s k a " — d a j ą c a o k a z j ę za­ poznania się z p i ę k n e m k u l t u r y P o d h a l a i popularyzowania jej w a r t o ś c i . W programie i m p r e z y zorganizowano wystawy twórczości ludowej, w y s t a w y : prac u c z n i ó w s z k o ł y r z e m i o s ł i m . H . M o ­ drzejewskiej oraz S z k o ł y i m . A . K e n a r a , k t ó r a w t y m r o k u o b c h o d z i ł a 100-lecie swego istnienia. U d o s t ę p n i o n o t e ż zwie­ dzanie p r a c o w n i miejscowych t w ó r c ó w , m . i n . T . i H . Brzozowskich, W ł . Hasiora, A . R z ą s y , a t a k ż e Izb Regionalnych P ę k s o w e j , K a r p i e l a , Biernacika, W a l ­ czaka. D o m i n u j ą c ą imprezą „Jesieni Tat­ r z a ń s k i e j " był, jak zwykle, Festiwal Fol­ k l o r u Ziem G ó r s k i c h , k t ó r y w t y m r o k u z g r o m a d z i ł 19 z e s p o ł ó w , w t y m 11 zagra­ nicznych z B u ł g a r i i , Czechosłowacji, F r a n c j i , N o r w e g i i , N R D , R u m u n i i , Szwe­ cji, Turcji, Węgier, Włoch i ZSRR. Polskę reprezentowały zespoły: i m . Jana Sabały z Zakopanego, „ I s t e b n a " z Istebnej, „ J o d ł y " z Ż y w c a , „ S w a r n i " z Nowego Targu, „ B e s k i d y " z Żywca, „Podegro­ d z i e " z Nowego S ą c z a , „ Z i e m i a Cieszyń­ ska" z B i e l s k a - B i a ł e j i zespół i m . B a r t u s i a O b r o c h t y z Zakopanego. J u r y p o d p r z e w o d n i c t w e m prof, dr R o m a n a Reinfussa p r z y z n a ł o nagrody n a s t ę p u j ą c e : w k a t e g o r i i z e s p o ł ó w au­ tentycznych „Złote Ciupagi" otrzymali: zespół folklorystyczny „Braduletul" z H o r e ż u ( R u m u n i a ) i p o l s k i Regionalny Zespół P i e ś n i i T a ń c a „ P o d e g r o d z i e " , „ S r e b r n ą C i u p a g ę " — z e s p ó ł folklorysty­ czny stambulskiego T o w a r z y s t w a Turys­ t y k i i Folkloru w Turcji (który otrzymał r ó w n i e ż „ C i u p a g ę d z i e n n i k a r s k ą " ) oraz zespół i m . J a n a S a b a ł y z Zakopanego; w k a t e g o r i i z e s p o ł ó w a r t y s t y c z n i e opra­ cowanych „ Z ł o t e C i u p a g i " otrzymali: zespół regionalny „ C h o p e " z B u ł g a r i i oraz polski Z e s p ó ł P i e ś n i i T a ń c a „ J o d ł y " z Żywca, „ S r e b r n e Ciupagi" — zespół g ó r a l s k i „ S w a r n i " z Nowego T a r g u ; w kategorii zespołów stylizowanych „Złotą Ciupagę" otrzymał Amatorski L u d o w y Zespół Taneczny „ W i e s i o ł k a " z D o l i n y ( Z S R R ) ; w k a t e g o r i i zespo­ łów r e p r e z e n t u j ą c y c h folklor rekonstruo­ wany „Złotą C i u p a g ę " o t r z y m a ł Zespół Pieśni i Tańca „Vysooan" z Rumunii, a „ S r e b r n ą C i u p a g ę " — zespół folklo­ r y s t y c z n y z F a l u n (Szwecja). Ponadto przyznano „ P u c h a r y Festi­ w a l u " oraz „ Z ł o t e L i ś c i e Jesieni T a t ­ rzańskiej" zespołom z Norwegii, N R D , Francji, Włoch i paru zespołom polskim. * 60 6—12. I X — o d b y ł y się D n i L i m a ­ nowej. G ł ó w n ą ich a t r a k c j ą b y ł „ F e s t i w a l F o l k l o r u Z i e m i L i m a n o w s k i e j " , w czasie którego występowały zespoły pieśni i t a ń c a , kapele, i n s t r u m e n t a l i ś c i , a na r y n ­ k u o d b y w a ł się kiormasz h a f t u ludowego. * 11,12. I X — w N o w e j S ł u p i o d b y ł y się doroczne „ D y m a r k i " . O p r ó c z p o k a z u w y t o p u ż e l a z a zorganizowano a t r a k c y j n e imprezy towarzyszące, jak kiermasz s z t u k i l u d o w e j , w y s t ę p y kapel i z e s p o ł ó w regionalnych oraz zabawy staropolskie. * 12. I X — w P ł o c k u o d b y ł y się Cen­ tralne D o ż y n k i . W ś r ó d licznych imprez zorganizowanych z tej okazji s z c z e g ó l n y m powodzeniem c i e s z y ł y się w y s t ę p y zespo­ łów regionalnych i ekspozycja r z e ź b l u ­ d o w y c h A n d r z e j a W o j t c z a k a i Tadeusza Kacelaka z K u t n a . * 12—18. I X — w K r a k o w i e trwały I V Ogólnopolskie Targi Sztuki Ludowej. Uroczystego otwarcia d o k o n a ł prezydent m . K r a k o w a Jerzy P ę k a l a w obecności m . i n . Tadeusza K i e l a n a z W y d z i a ł u K u l ­ t u r y К С P Z P R oraz licznie p r z y b y ł y c h gości i h a n d l o w c ó w zagranicznych. W programie tegorocznych T a r g ó w o d b y ł s i ę : w i e l k i kiermasz s z t u k i ludowej w s z y s t k i c h dziedzin, pokazy r ę k o d z i e ł a , w y s t ę p y zespołów folklorystycznych i pokazy m o d y w y k o r z y s t u j ą c e j wzory ludowe oraz otwarcie w y s t a w y — Sa­ l o n u Cepelia-Coopexim, gdzie po raz pierwszy na Targach przedstawiono pro­ pozycje dla k o n t r a h e n t ó w zagranicznych. Otwarto też w Muzeum Historycznym w y s t a w ę p n . „ I n s p i r a c j e ludowe we w s p ó ł c z e s n y m r z e m i o ś l e c e c h o w y m " , zor­ g a n i z o w a n ą przez I z b ę R z e m i e ś l n i c z ą . * 14—19. I X — w Zielonej G ó r z e od­ b y w a ł się V I I M i ę d z y n a r o d o w y F e s t i w a l Zespołów Pieśni i T a ń c a , w k t ó r y m u c z e s t n i c z y ł o 15 z e s p o ł ó w z 14 k r a j ó w : A u s t r i i , Bułgarii, Czechosłowacji, Finlan­ d i i , F r a n c j i , Grecji, H i s z p a n i i , J u g o s ł a w i i , N R D , R u m u n i i , W ę g i e r , Z w i ą z k u Radzie­ ckiego i Polski, k t ó r ą reprezentowali: L u b u s k i Z e s p ó ł P i e ś n i i T a ń c a z Zielonej G ó r y oraz „ B e s k i d " z Bielska B i a ł e j . F e s t i w a l o w i t o w a r z y s z y ł o wiele imprez, m . i n . w M u z e u m Z i e m i L u b u s k i e j otwa­ r t o w y s t a w ę s t r o j ó w z e s p o ł ó w folklorys­ t y c z n y c h b i o r ą c y c h u d z i a ł w V I I Festi­ w a l u , zorganizowano kiermasz s z t u k i ludowej oraz s y m p o z j u m poświęcone p r o b l e m o w i inscenizacji i d r a m a t u r g i i w i d o w i s k a folklorystycznego. Organizatorami Festiwalu b y l i : M i ­ nisterstwo K u l t u r y i S z t u k i , W y d z i a ł K u l t u r y U r z . M . w Zielonej G ó r z e , L u b u s k i e T o w a r z y s t w o Muzyczne, K o ­ mitet „Święta Pracy" i W D K — główny organizator i m p r e z y . P r z e w o d n i c z ą c y m k o m i t e t u organizacyjnego b y ł wojewoda Edward Hładkiewioz, dyrektorem V I I F e s t i w a l u — E d m u n d Wieczorek, dyre­ ktor W D K . 19. I X z okazji D n i Zielonej G ó r y i Winobrania, Muzeum Ziemi Lubuskiej z o r g a n i z o w a ł o doroczny kiermasz s z t u k i ludowej z u d z i a ł e m 17 t w ó r c ó w , repre­ z e n t u j ą c y c h : r z e ź b ę , haft, plecionkar­ stwo, w y c i n a n k ę , garncarstwo, p l a s t y k ę obrzędową. * 17—19. I X — w P i o t r k o w i e T r y b u ­ n a l s k i m o d b y ł się p i o t r k o w s k i J a r m a r k Folkloru i Sztuki Ludowej —„Cepeliada". Uroczyste otwarcie J a r m a r k u o d b y ł o się w Muzeum Okręgowym przy dźwiękach k a p e l i z Opoczna. Po p o ł u d n i u b a r w n y k o r o w ó d weselny r u s z y ł u l i c a m i miasta. N a p r o g r a m J a r m a r k u złożyły się w y s t ę p y z e s p o ł ó w regionalnych oraz kiermasz w y r o b ó w l u d o w y c h i pokazy u m i e j ę t ­ ności ludowych a r t y s t ó w . * 17—19. I X — w B i a ł y m s t o k u o d b y ł się w i e l k i F e s t y n Prasowy, zorganizo­ w a n y z okazji 25-lecia „ G a z e t y W s p ó ł ­ czesnej". W ś r ó d licznych imprez zorga­ nizowano kiermasz s z t u k i ludowej i po­ kazy u m i e j ę t n o ś c i l u d o w y c h t w ó r c ó w . * 1 9 . I X — w Głogoczowie (Myśleni­ ckie) o d b y ł y się obchody „ Ś w i ę t a Plo­ n ó w " . N a p r o g r a m z ł o ż y ł y się m . i n . : konkurs wieńców dożynkowych, występy z e s p o ł ó w i kiermasz s z t u k i ludowej. * 25. I X — w E l b l ą g u z okazji inau­ g u r a c j i R o k u K u l t u r a l n e g o zorganizowa­ no kiermasz t w ó r c z o ś c i ludowej i rzemio­ sła artystycznego z t e r e n u w o j . elblą­ skiego. W kiermaszu wzięło u d z i a ł 2!) t w ó r c ó w , a w ś r ó d prezentowanych prac d o m i n o w a ł y liczebnie: r z e ź b a , haft, wy­ cinanka i t k a n i n a . W czasie kiermaszu o d b y ł się kon­ k u r s na najlepsze stoisko: I miejsce zdo­ b y ł S t a n i s ł a w Ż y r e k , P r a b u t y — za rzeź­ b ę ; I I miejsce — A n n a K i e r p i c z a k , Głęb y — za h a f t ; I I I miejsce — Mirosław D z i e w i a ł t o w i c z , B r a n i e w o — za rzeźbę. O r g a n i z a t o r a m i imprezy b y l i : W o j . Ośrodek K u l t u r y i W R Z Z w Elblągu. * 25,26. I X — w M u z e u m W s i Opolskioj zaprezentowano i m p r e z ę o b r z ę d o w ą pn. „Żniwniok Opolski", zorganizowaną z okazji Ś w i a t o w e g o D n i a T u r y s t y k i . I m p r e z ę u r o z m a i c i ł y w y s t ę p y zes­ p o ł ó w f o l k l o r y s t y c z n y c h , Z e s p o ł u Pieśni i T a ń c a „ O l z a " z Czeskiego Cieszyna i „Halki" z Lubińca. * I X — w K r a s n y m s t a w i e odbyła się t r z y d n i o w a impreza p n . „ K r a s n o s t a w s k i e C h m i e l a k i " . O p r ó c z g ł ó w n e g o widowiska ehmielarskich d o ż y n e k , o d b y ł się także kiermasz s z t u k i ludowej oraz czynna b y ł a wystawa chmielarstwa. Konkursy i wystawy V I — I X — w M u z e u m Etnograficz­ n y m w T o r u n i u c z y n n a b y ł a wystawa s z t u k i ludowej Mazowsza, zorganizowana w r a m a c h w s p ó ł p r a c y m i ę d z y muzeami T o r u n i a i P ł o c k a ze z b i o r ó w Muzoum Mazowieckiego. Z a ł o ż e n i e m wystawy było ukazanie bogactwa i z r ó ż n i c o w a n i a dzie­ d z i n dawnej i w s p ó ł c z e s n e j sztuki ludo­ wej Mazowsza w historycznych granicach tej dzielnicy, k t ó r a stanowi ugrupowanie k i l k u n a s t u r e g i o n ó w etnograficznych o z r ó ż n i c o w a n e j k u l t u r z e ludowej. Wśród eksponatów dominowały: s t r ó j , t k a c t w o , r z e ź b a , ceramika i wyci­ n a n k a . Pokazano t a k ż e m . i n . izbę kur­ p i o w s k ą z Puszczy Zielonej z przełomu �X I X i X X w. oraz i z b ę z regionu g ą b i ń sko-sannickiego z tego samego okresu. Scenariusz w y s t a w y o p r a c o w a ł A l e ­ ksander B ł a c h o w s k i , o p r a w ę p l a s t y c z n ą Aleksander B ł a c h o w s k i i J o a n n a Strze­ lecka. P o w a ż n y u d z i a ł w p r z y g o t o w a n i u wystawy m i a ł a mgr W . Dowlasiewiczkierownik d z i a ł u etnograficznego M u z e u m Mazowieckiego w P ł o c k u . * 7. V I I — w D o m u K u l t u r y w M r ą ­ gowie o t w a r t a z o s t a ł a I I I W y s t a w a Twórczości L u d o w e j , na k t ó r e j p o k a z a n o : rzeźbę, hafty, w y r o b y z w i k l i n y , p i s a n k i , pająki, w y c i n a n k i i m a l a r s t w o n a szkle. Udział w wystawie wzięło w sumie 30 twórców. * I . V I I — na Z a m k u w Golubiu-Dobrzyniu otwarta została wystawa twórczości ludowej w o j . t o r u ń s k i e g o . Organizatorem w y s t a w y b y ł o M u z e u m Etnograficzne w T o r u n i u p r z y w s p ó ł ­ udziale M u z e u m Regionalnego P T T K w Golubiu-Dobrzyniu. * I I . V I I — w Ż e r d z i , j e d n y m z naj­ większych o ś r o d k ó w t k a c t w a regionu lubelskiego, o d b y ł się k o n k u r s i pokaz tkactwa, zorganizowany przez Klub Twórców i A r t y s t ó w L u d o w y c h d z i a ł a ­ jący przy f i l i i W D K w P u ł a w a c h . * 13. V I I — w l o k a l u Towarzystwa Przyjaciół Sztuk P i ę k n y c h w Warszawie otwarta z o s t a ł a w y s t a w a spizedażna obrazów na szkle Z d z i s ł a w a W a l c z a k a , twórcy ludowego z Podhala. * 22. V I I — w M u z e u m i m . W ł a d y ­ sława O r k a n a w Rabce odbjdo się otwar­ cie w y s t a w y i ogłoszenie w y n i k ó w k o n ­ kursu p n . „ W s p ó ł c z e s n o m a l a r s t w o n a szkle K a r p a t P o l s k i c h " . K o n k u r s z o s t a ł zorganizowany przez Muzeum i m . Orkana, a u d z i a ł w n i m wzięło 96 a u t o r ó w z 5 w o j e w ó d z t w : n o w o s ą d e c k i e g o , bielskiego, przemyskie­ go, k r o ś n i e ń s k i e g o i krakowskiego. W sumie n a d e s ł a n o 430 prac. J u r y p o d p r z e w o d n i c t w e m prof, d r Romana Reinfussa p r z y z n a ł o n a g r o d y n a s t ę p u j ą c e : w grupie prac o t e m a t y c e i formie t r a d y c y j n e j nagrody I o t r z y m a l i : Ewelina P ę k s o w a z Zakopanego, Zofia Roj z Zakopanego i P i o t r P i o t r o w s k i z Rabki. Nagrody I I — Bronisław Bed­ narz ze Skrzypnego, S t a n i s ł a w a Czech-Walczakowa i Władysław Walczak z Zakopanego, J a n i n a Jaros z Zakopa­ nego, J a n R a p c i a k z P o r ę b y W i e l k i e j , Zdzisław W a l c z a k z Zakopanego, Zofia P a r z ą t k a zo Skrzypnego, J a n i n a Siero­ sławska z R a b k i . W grupie prac nie n a w i ą z u j ą c y c h do t r a d y c j i nagrody I nie przyznano. Nagrody I I o t r z y m a l i : J a n Jarosz z Czer­ wiennego, A d a m D o l o ż u c h o w i c z z Zako­ panego, J a k u b K r ó l c z y k z Kluszkowiec i Marian Leja z Ł u k a w i c y . Ponadto w obu grupach p r z y z n a n o nagrody I I I i w y r ó ż n i e n i a . W grupie dziecięcej nagrodzono i w y r ó ż n i o n o 31 o s ó b , w t y m a ż 22 z Paszyna. * 22. V I I — w N o w y m T a r g u , w za­ bytkowym Ratuszu otwaita została galeria — Cepelii — w s p ó ł c z e s n e j sztuki ludowej. N a i n a u g u r a c j ę zorganizowano e k s p o z y c j ę „ W s p ó ł c z e s n e j r z e ź b y ludo­ wej K a r p a t P o l s k i c h " , n a k t ó r e j zapre­ zentowano prace 170 a r t y s t ó w . Ekspo­ n a t y p o c h o d z ą z k o n k u r s ó w na r z e ź b ę K a r p a t zorg. przez M u z e u m w N o w y m Sączu. * 26. V I I — w D o m u Z w i ą z k ó w Za­ w o d o w y c h w K a t ó w icach o t w a r t a z o s t a ł a o g ó l n o p o l s k a w y s t a w a k o n k u r s o w a ama­ torskiej p l a s t y k i p n . „ S p o r t w sztuce", zorganizowana przez W o j . R a d ę Z w i ą z ­ k ó w Zawodowych w ramach Przeglądu A k t y w n o ś c i K u l t u r a l n y c h L u d z i Pracy. N a k o n k u r s w p ł y n ę ł o 299 prac 170 a u t o r ó w , j u r y z a k w a l i f i k o w a ł o 143 ekspo­ n a t y , z tego 86 z dziedziny malarstwa, 30 — r z e ź b y i 27 g r a f i k . N a g r o d y o t r z y m a l i : nagr. I — Ja­ r o s ł a w Miklasiewicz z Poznania, n a g r . I I — B r o n i s ł a w K r a w c z u k z G l i w i c , nagr. I I I — E w a Majcher z W o l s z t y n a . Ponadto przyznano szereg w y r ó ż n i e ń . * V I I — w Domu K u l t u r y Zagłębia Miedziowego w L u b i n i u czynna b y ł a w y s t a w a malarza — „prymitywisty" B r u n o n a Podjaskiogo. * V I I — w Muzeum w Zabrzu czynna b y ł a wystawa pn. „ S z t u k a Ludowa Pod­ h a l a " , zorganizowana ze z b i o r ó w M u z e u m T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem. Zaprezen­ t o w a n o t u : m a l a r s t w o n a szkle, s t r ó j i wyroby z metalu. * V I I — w Muzeum Okręgowym w Radomiu przy współpracy z Muzeum E t n o g r a f i c z n y m w Warszawie zorga­ nizowano w y s t a w ę p n . „ P o l s k i e stroje l u d o w e " . Pokazano p o n a d 200 s t r o j ó w z 21 r e g i o n ó w k r a j u . V I I — w T u c h o l i r o z s t r z y g n i ę t o do­ roczny k o n k u r s na, s z t u k ę l u d o w ą z reg­ i o n u B o r ó w Tucholskich, zorganizowany przez Borowiackie T o w a r z y s t w o K u l t u r y . W i ę k s z o ś ć najciekawszych prac z a k u p i ł y muzea: Etnograficzne w T o r u n i u , Reg­ ionalne w Chojnicach oraz W y d z i a ł K u l t u ­ r y i S z t u k i U r z . W o j . w Bydgoszczy. Nagrodzono w sumie p o n a d 40 t w ó r c ó w . N a g r o d y specjalno o t r z y m a ł y : Maria W y t r ą ż e k z Ż a l n a , Helena Grabowska i H o n o r a t a B ł o c h z T u c h o l i oraz M a r i a Kopeć z Kęsowa. F u n d a t o r a m i n a g r ó d b y l i : Borowia­ ckie T o w a r z y s t w o K u l t u r y oraz W y d z i a ł K u l t u r y i Sztuki Urz. Wojewódzkiego. * V I I — w Muzeum Okręgowym i m . St. Staszica w Pile o t w a r t a z o s t a ł a wysta­ w a prac nagrodzonych na I W o j e w ó d z k i m Konkursie Twórczości Ludowej. Na kon­ k u r s w p ł y n ę ł o 386 prac 60 a u t o r ó w , z czego na w y s t a w ę z a k w a l i f i k o w a n o 174 prace z dziedziny r z e ź b y , malarstwa, h a f t u , w y c i n a n k i i ceramiki. * V I I — w Muzeum Regionalnym w Ż y w c u czynna b y ł a w y s t a w a b i b u ł k o ­ wych wieńców i bukietów wyróżnionych n a k o n k u r s i e : autorek z Cisca, Ż y w c a , P e w l i W i e l k i e j i Sopotni W i e l k i e j . * VII — w Klubie Stowarzyszenia „ P a x " w K i e l c a c h o t w a r t a z o s t a ł a po­ konkursowa I V W y s t a w a W s p ó ł c z e s n e j L u d o w e j S z t u k i Sakralnej, zorganizo­ wana przez „ P A X " . N a tegoroczny k o n k u r s n a d e s z ł o p o n a d 600 prac 83 t w ó r c ó w z w o j . kieleckiego i radomskiego. J u r y p o d przowodnictwem art. p l a s t y k a W i e s ł a w a M ü l d n e r - N i e c k o w s k i e g o przy­ z n a ł o nagrody n a s t ę p u j ą c e : w zakresie c e r a m i k i figuralnej nagrody I przyznano Stefanowi K w a p i s z o w i i E l ż b i e c i e K l i m ­ czak, n a g r o d ę I I — Jadwidze Kosiarskiej, nagrodę I I I — Stanisławowi Seweryńskiemu. W dziedzinie r z e ź b y w drewnie I n a g r o d ę o t r z y m a ł W ł a d y s ł a w Grusz­ c z y ń s k i , n a g r o d ę I I — Grzegorz Szew­ czyk, n a g r o d ę I I I — Stanisław Piwoński. W dziedzinie kowalstwa n a g r o d ę I — — K a z i m i e r z Markiewicz, nagrody I I — — Czesław Zemsta i K r z y s z t o f J a k u b i a k , n a g r o d ę I I I - Markiewicz — junior. Za w y r ó b k w i a t ó w n a g r o d ę I przyznano Helenie S t r z ę p k o w s k i e j , n a g r o d ę I I — — Genowefie Chachor. Ponadto przy­ znano szereg w y r ó ż n i e ń . W czasie w y s t a w y zorganizowano s y m p o z j u m , na k t ó r y m dyskutowano p r o b l e m y s z t u k i ludowej w Polsce. Re­ feraty w y g ł o s i l i : prof, dr J ó z e f Chałasińs k i , red. Aleksander Jackowski i dr Stefan Rosiński. Z okazji w y stawy wydano folder. * V I I — w Koszalinie o d b y ł się X I V K o n k u r s R ę k o d z i e ł a Ludowego i T w ó r ­ czości P a m i ą t k a r s k i e j . W konkursie u d z i a ł wzięło 42 a u t o r ó w , k t ó r z y nade­ słali w sumie 352 prace. N a g r o d y I za zestaw r z e ź b o t r z y m a l i : Ryszard Rabiega, Tadeusz M i r o w s k i ze wsi Jeleni R u ­ czaj. N a g r o d ę za zestaw oryginalnych w y r o b ó w z b u r s z t y n u o t r z y m a ł Zbigniew Waraszkiewicz z D a r ł o w a . * V I I I — w P u ł t u s k u otwarta została w y s t a w a s z t u k i ludowej regionu kurpio­ wskiego Puszczy B i a ł e j , zorganizowana przez p u ł t u s k i e Muzeum Regionalne oraz Sp. P r z e m y s ł u Ludowego i R ę k o ­ d z i e ł a Artystycznego „ T w ó r c z o ś ć K u r ­ piowska". Pokazano t u 200 e k s p o n a t ó w z za­ kresu t k a c t w a i h a f t u ludowego oraz c e r a m i k ę i r z e ź b ę w drewnie. * V I I I — w salach M u z e u m O k r ę g o ­ wego w S u w a ł k a c h o t w a r t a z o s t a ł a w y ­ stawa w s p ó ł c z e s n e j r z e ź b y ludowej, zorga­ nizowana przez M u z e u m p r z y w s p ó ł ­ pracy Stowarzyszenia S p o ł e c z n o - K u l t u ­ ralnego „ S u w a l s z c z y z n a " . N a wystawie zaprezentowano prace 11 t w ó r c ó w z te­ renu województwa. * V I I I — w salonie Z P A P w Olsztynie otwarto w y s t a w ę twórczości ludowej. * V I I I — w D o m u K u l t u r y w Białogrodzie czynna b y ł a w y s t a w a p n . „ K u l ­ t u r a wschodniopomorska". * 10. I X — w Ł o d z i o t w a r t a z o s t a ł a pokonkursowa wystawa pn. „ T k a n i n a artystyczna Cepelii", zorganizowana przez Centralne M u z e u m W ł ó k i e n n i c t w a 61 �i Z w i ą z e k Sp. R ę k o d z i e ł a Ludowego i Artystycznego w Warszawie. Pokazano 4 rodzaje t k a n i n : gobeliny, d y w a n y , k i l i m y i sumaki. Ñ a k o n k u r s n a p ł y n ę ł o 550 prac z całego k r a j u , z czogo 284 z a k w a l i f i k o ­ wano na w y s t a w ę . Przyznano 38 n a g r ó d i w y r ó ż n i e ń . Rogalska, n a g i o d y I I I (po 2.000 zł) — — J a d w i g a H n i e d z i e j k o i Regina Masełbas. Ponadto przyznano szereg wyróż­ nień. * I X — w Muzeum Okręgowym w Zamościu otwarto p o k o n k u r s o w ą wysta­ wę S z t u k i Lrrdowej Zamojszozyzny. N a k o n k u r s w p ł y n ę ł o 270 prac 37 t w ó r c ó w u d o w y c h tego regionu. * 22. I X — w S ł u p s k u o t w a r t a zo­ stała „Ogólnopolska Wystawa Plastyki Amatorskiej R z e m i o s ł a Cechowego", zor­ ganizowana przez Centralny Z a r z ą d Rze­ m i o s ł a oraz K o s z a l i ń s k ą I z b ę R z e m i e ś l n i ­ czą. N a t e g o r o c z n ą w y s t a w ę n a d e s ł a n o ponad 300 prac z zakresu m a l a r s t w a , rzeźby i grafiki. Cztery r ó w n o r z ę d n e nagrody I o t r z y ­ m a l i : J a n W i e t r z y k z M a j d a n u Sopoc­ kiego, S t a n i s ł a w Mazurek z Potaszni, E d w a r d Jezierski z W e r b k o w i c i W ł a ­ d y s ł a w a G r u d z i ń s k a z Hrubieszowa. * * I X — w P a ń s t w o w y m Muzeum E t ­ n o g r a f i c z n y m w Warszawie czynna b y ł a w y s t a w a p n . „ R u m u ń s k a sztuka n a i w n a " , na k t ó r e j zaprezentowano 80 o b r a z ó w malarzy „ n a i w n y c h " z różnych regionów Rumunii. 27. I X — w M u z e u m W o j s k a w B i a ł y m s t o k u r o z s t r z y g n i ę t y z o s t a ł ogól­ nopolski k o n k u r s p n . „ W o j s k o w sztuce ludowej". W konkursie u c z e s t n i c z y ł o p o n a d 50 t w ó r c ó w , k t ó r z y n a d e s ł a l i 78 r z e ź b i 30 t k a n i n . J u r y p o d p r z e w o d n i c t w e m z-ey Dyrektora Departamentu Muzeów i Ochrony Z a b y t k ó w , F i a n c i s z k a M i d u r y , p r z y z n a ł o nagrody n a s t ę p u j ą c e : w dziale r z e ź b y nagrody I nie p r z y z n a n o ; nagro­ d y I I (po 3.000 zł) o t r z y m a l i : J a r o s ł a w F u r g a ł a i M a r i a n L e j a ; n a g r o d ę I I I (2.000 zł) — E d m u n d Zieliński. W działo t k a n i n y nagrody I (po 5.000 zł) o t r z y m a ł y : S t a n i s ł a w a C z a p l i ń ­ ska i M a r i a n n a Dzieszko; nagrody I I (po 3.000 zł) — Felicja Malewicka i Janina S U M M A Polska sztuka ludowa za granicą V I I — w siedzibie F u n d a c j i K o ś c i u ­ szkowskiej w N o w y m Y o r k u czynna b y ł a w y s t a w a prac N i k i f o r a . O r g a n i z a t o r k ą wystawy była Katherine Sękowski. V I T — we L w o w i e w M u z e u m Sztu­ k i U k r a i ń s k i e j czynna b y ł a w y s t a w a rzeszowskiej s z t u k i ludowej. Zgromadzo­ no t u ponad 300 e k s p o n a t ó w z r ó ż n y c h R I E S © dziedzin s z t u k i , j a k r z e ź b a , s t r ó j , koro­ n k a , h a f t , zabawka i f o t o g r a m y budow­ n i c t w a w s i rzeszowskiej. Wystawa zorganizowana została przez d z i a ł etnograficzny Muzeum O k r ę ­ gowego w Rzeszowie. * 13—22. V I I I — w M a l m ó (Szwecja) n a M i ę d z y n a r o d o w y c h Targach d u ż y m zainteresowaniom cieszyła się wystawa Sp. R ę k o d z i o ł a Ludowego i A r t y s t y c z ­ nego i m . St. W y s p i a ń s k i e g o z K r a k o w a , p r z y s p a r z a j ą c s p ó ł d z i e l n i wielu nabyw­ ców. * 24. I X — w Berlinie, w Museum fur V o l k s k u n d e o d b y ł o się uroczysto otwarcie w y s t a w y p n . „ M i k o ł a j K o p e r n i k w oczach p o l s k i c h t w ó r c ó w l u d o w y c h " . W y s t a w a z o s t a ł a zorganizowana w ra­ mach t r w a j ą c e j w s p ó ł p r a c y Muzeum Etnograficznego w T o r u n i u z muzeum b e r l i ń s k i m , gdzie b y ł a p i e r w s z ą w y s t a w ą e t n o g r a f i c z n ą z k r a j ó w socjalistycznych. N a u r z ą d z o n e j z d u ż y m rozmachem ekspozycji pokazano 123 najciekawsze r z e ź b y , uzyskane przez M u z e u m Etno­ graficzne z k o n k u r s u ogólnopolskiego oraz barwne f o t o g r a m y miejsc p o b y t u K o p e r n i k a , w y p o ż y c z o n e z Muzeum Okręgowego w Toruniu i kopię X V I -wiocznego p o r t r e t u wielkiego astronoma. W y s t a w ę p r z y g o t o w a l i pracownicy obu m u z e ó w . A u t o r o m scenariusza i pro­ j e k t u ekspozycji b y ł d y r . Aleksander Błaehowski. Z okazji w y s t a w y w y d a n o katalog. Р Е З Ю М Е S U M M A R Y OP A R T I C L E S K r y s t y n a H e r m a n o w i с z-N o w а к — R E S E A R C H O N W anda D r a b i к — DECORATED HOLLOW MASONRY F O L K COSTUMES I N P O L A N D - ASSESSMENT OF A C H I E ­ U N I T S OF C E M E N T ( R E S E A R C H I N T O CONTEMPORARY VEMENTS FOLK ART) Since the beginning of the 19th c e n t u r y folk costumes have One o f v e r y few forms o f f o l k a r t developing now is the beon one o f the domains of f o l k a r t arousing the greatest interest decoration of the walls of houses (or u n d e r p i n n i n g ) made of among ethnographers concrete or cement hollow masonry u n i t s . A n average hollow a n d lovers of folk c u l t u r e . H o w e v e r , the f i r s t descriptions of a scientific character d i d n o t appear t i l l the years between the W o r l d Wars. Since the Second War, World masonry u n i t is a rectangular p r i s m 25 X 50 X 25 c m mado of cement m i x e d w i t h sand a n d water cast i n t o a wooden mould. the most i m p o r t a n t project has been the A t l a s of Polish In m a n y regions o f P o l a n d the wooden m o u l d is carved F o l k Costumos planned for 59 volumes, of w h i c h 30 have been w h i c h produces published so far. I t is w o r t h n o t i n g t h a t i n Poland thero are 50 The f i r s t decorated moulds were n o t e d about 1933. Decorated basic a n d almost 500 regional varieties of f o l k hollow masonry u n i t s became popular after the last war and costumes. I n her w o r k the authoress sets o u t t o show t o w h a t o x t e n t ornaments impressod on the cement surface. can be f o u n d i n various rogions o f the c o u n t r y . The moulds the s t u d y of f o l k costumes can become a source t o t h e h i s t o r y are made e x a c t l y like the of clothes, points t o the influenco of foreign i m p o r t s a n d of t o w n l i t t l e gingerbread m o u l d s . E x c e p t for open-work decoration all clothes on those w o r n i n t h e c o u n t r y . U n f o r t u n a t e l y , most o f the other techniques the studies on t h e subject p a y too l i t t l e a t t o n t i o n t o t h e l i n k s are skilled i n wood-carving. b u t t e r p r i n t s , cheese presses and are used b y carpenters a n d joiners who of the folk costume w i t h the social s t r u c t u r e o f the village i t comes f r o m , w i t h t h e f i n a n c i a l s i t u a t i o n of those w h o wear i t , customs a n d rites a n d the frrnction i t h a d t o f u l f i l l i n t h e r u r a l R o m u a l d a H a n к o w s к a — " T A P E S T R I E S " PAINTED c o m m u n i t y . Also, e x i s t i n g descriptions o f f o l k costumes do n o t ON BY PAPER FAIENCE PAINTRESSES contain adequate i n f o r m a t i o n concerning the c u t of the costumos, the colour variants, changes conrrectod w i t h fashion, the n u m b e r The article deals w i t h pictures o f flower designs painted of costumes a n d their elements owned b y people, ways o f keeping on paper b v the workers of the Table-ware Ceramic Works in a n d cleaning the costumos, the p r o b l e m o f substitute W ł o c ł a w e k . These workers p a i n t certain defined patterns, the elements used b y poor people, etc. Comprehensive research i n t o folk shaping o f w h i c h t h e y can also influence. They take part i n the costumes is helpful in Biennale E x h i b i t i o n o f W ł o c ł a w e k Faionco at which they present following the changes t a k i n g placo i n the folk culture after the their o w n creative solutions i n o r n a m e n t a t i o n . I n 1974 they 19th surprised the organizers o f a contost 62 century. entitled "Contemporary � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6f55c4b6bee249f896f0479c7c502386.pdf ed3ce6721de40e16618f262626b5406e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4368 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource kapliczki ludowe krzyże ludowe Kurpie - mala architektura sakralna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4064 Title A name given to the resource Krzyże i kapliczki kurpiowskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.1 ; s.39-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chętnik, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. K r z y ż „ o d morowego p o w i e t r z a " , D ę b ó w , g m . Szczepankowo, w o j . ł o m ż y ń s k i e . F o t . 1933 r. Adam Chętnik K R Z Y Ż E I KAPLICZKI KURPIOWSKIE poprzedzających P u b l i k u j ą c w 10 r o c z n i c ę ś m i e r c i doc. A d a m a C h ę t n i k a ten ostatnią wojnę. O m a w i a on k r z y ż e i k a p l i c z k i , k t ó r e a u t o r r y ­ m a t e r i a ł , chcemy z ł o ż y ć h o ł d Jego p a m i ę c i i p r z y p o m n i e ć Czy­ Tekst Adama C h ę t n i k a p o w s t a ł w l a t a c h sował i fotografował przez d ł u g i okres swej d z i a ł a l n o ś c i nauko­ telnikom wej. Sądząc po datach, n a j w c z e ś n i e j s z e r y s u n k i p o c h o d z ą z l a t ludowej K u r p i ó w . 1909—1910. Nie trzeba t ł u m a o z y ć j a k w a ż n y jest d z i ś t e n ma­ teriał. Pokazuje mistrzostwo i a r t y z m k o w a l i oraz cieśli i — co również ważne — z a s k a k u j ą c o b o g a t y r e p e r t u a r f o r m przez n i c h stosowanych. Blisko sto p i ę ć d z i e s i ą t r y s u n k ó w i z d j ę ć z niewiel­ kiego bądź co b ą d ź terenu, t o j e d y n a d z i ś c h y b a t a k p e ł n a do­ kumentacja tego zagadnienia. Zaskakująca dowych twórców, bogactwo r o z w i ą z a ń t a k jest inwenoja l u ­ prostego postać tego znakomitego znawoy i badacza S ą t e k s t y , k t ó r e z biegiem l a t t r a c ą n a znaczeniu, ale s ą i t a k i e , k t ó r y c h w a r t o ś ć r o ś n i o , s t a j ą się b o w i e m j e d y n y m do­ k u m e n t o m minionego czasu. T a k i m jest a r t y k u ł A d a m a C h ę t ­ n i k a . Podajemy go, c z y n i ą c nieznaczne t y l k o retuszo, o g r a n i c z a j ą c ą się do p o w t ó r z e n i a ogólnie znanych informacji. zdawało­ Redakcja ogólne K a p l i c z k i b y ł y z drzewa ciosanego, z desek l u b b a l i , rza­ Obok i n n y c h części P o l s k i , n a K u r p i a c h b y ł o do niedawna bogactwo s z t u k i ludowej w k a p l i c z k a c h i wszelkiego r o d z a j u krzyżach wioskowych i i n n y c h oraz w ś w i ą t k a c h . Kapliczkami nazywano u K u r p i ó w b u d y n k i o d o ś ć w drzewie. W y m i a r y kapliczek b y ł y t a k i e , że i k i l k o r o o s ó b m o ­ gło się w e w n ą t r z p o m i e ś c i ć l u b w ę d r o w n y ż e b r a k m ó g ł się w niej przed b u r z ą s c h r o n i ć l u b nawet p r z e s p a ć . A b y ł y i t a k i e , że po­ mieścić się m ó g ł w e w n ą t r z j e d y n i e jeden l u b w i ę c e j do kapliczek, a w ł a ś c i w i e świątków. c o ś po­ średniego m i ę d z y k a p l i c z k a m i a k r z y ż a m i . B y ł y t o j u ż nio b u dynoczki, ale r ó ż n e g o rodzaju nisze, w n ę k i , daszki na s ł u p a c h , otwory d ł u b a n e w p n i a c h , zawieszane ś w i ą t k i na drzewach i t p . Wewnątrz l u b p o d daszkiem z o t w a r t y m i ś c i a n a m i s t a ł a zawsze figura, p r z e w a ż n i e z drzewa, ś w i ę t e g o p a t r o n a lub Chrystusa Frasobliwego. dziej m u r o w a n e , k r y t e s ł o m ą , deskami, d a c h ó w k ą lub blachą. F i g u r y albo b y ł y bez d a s z k ó w , albo m i a ł y niewielkie okapy z desek l u b b l a c h y , albo s t a ł y w w y d r ą ż o n y c h w n ę k a c h p n i różnej architekturze i z m n i e j l u b więcej s t a r a n n y m z d o b n i c t w e m Figury—-podobne opuszcza­ j ą c k r ó c i u t k ą i n f o r m a c j ę o m a l a r s t w i e , nie z w i ą z a n ą z t e m a t e m , by się zadania, j a k i m jest k r z y ż i jego zdobienie. Wiadomości kultury miejscowego drzewnych. К i z у że p r z y d r o ż n e b y ł y robione z drzewa l u b żelaza, l u b z o b u m a t e r i a ł ó w j o d n o c z e ś n i e . N a j c z ę ś c i e j b y ł y bez o z d ó b . N a k r z y ż s k ł a d a ł się ociosany kloc d r z e w n y z p o p r z e c z n y m i ra­ m i o n a m i u g ó r y . B u d o w a ć m ó g ł go k a ż d y , k t o m i a ł intencje i p o s i a d a ł m a t e r i a ł . „ W z i ą ć " cudzogo kloca z r z ą d o w e g o Casu na b u d o w ę k r z y ż a nio u w a ż a ł o się za grzoch. N a k r z y ż u przybity b y ł zawsze Chrystus U k r z y ż o w a n y ( „ p a s y j a " ) , najozęściej z drze­ wa wystrugany. J a k k a p l i c z k i , t a k r ó w n i e ż f i g u r y i k r z y ż e k u r p i o w s k i e mia­ ły swoisty regionalny charakter. Szczególnie k a p l i c z k i i f i g u r y w lasach o d z n a c z a ł y się b e z p r e t e n s j o n a l n ą o r y g i n a l n o ś c i ą . R ó w - 39 �П. 2. K r z y ż „ o d c h o l e r y " kolo w s i L a s k i , g m . Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i e . Ok. 1890 r. F o t . 1936. I I . 3. K r z y ż e we wsi D a w i a , gm. Łyse, w o j . o s t r o ł ę c k i e . L e w y — z ż e l a z n ą k o r o n ą — z 1865 г., p r a w y z 1910 r. F o t . 1929. U . 4. K a p l i c z k a drewniana, D ę b n i k i , gm. Zbójna, w o j . ł o m ż y ń s k i e . F o t . 1937. U . 5. K r z y ż e (z p a s y j k ą i k a p l i c z k ą ) m i ę d z y w s i a m i Ś w i n i a i K r a s z ę , g m . T u r o ś l , w o j . łomżyńskie. Fot. 1909 r. U . 6. K r z y ż e we wsi Serafin, g m . Ł y s e . Po lewej dwa stare k r z y ż o s p r ó c h n i a ł e o d d o ł u , wkopane w z i e m i ę . Fot. 1935. nież dawne k r z y ż e ż e l a z n e , k u t e przez miejscowych k o w a l i , za­ 7. N a mogiłach, janin-katolik, s ł u g u j ą na w i ę k s z ą u w a g ę . gdzie pochowany b y ł z m a r ł y chrzęści c y w i l czy ż o ł n i e r z , na cmentarzach grzebal­ n y c h , a dawniej na cmentarzach piach w n a s t ę p u j ą c y c h 1. N a placach 8. P r z y we w s i , gdzie cu m a j u i w wigilię ś w i ą t u i o c z y s t y e h l u b zarazy, po cmentarzach k o ś c i e l n y c h , a o ł t a r z y k i b y ł y p o d krzyżami niesz­ lub rozstajnych stron wioski, odprowadzano do k o ś c i o ł a parafialnego i na cmentarz. wygonach p n i nio ciosanych — d ę b o w y c h l u b sosnowych — na cmen­ tarzach k o ś c i e l n y c h . N a k r z y ż a c h w y c i n a n o d a t ę . 10. w i o s k o w y c h stawiano f i g u r y ś w . R o ­ Na tak zwanych „m o g i ł a c h cha, gdzie w d n i u tego p a t r o n a odprawiano m o d ł y i prze­ „mogiłach P o 1 а к ó w " albo p o w s t a ń c ó w " (co oznacza to samo) stawiano k r z y ż e i f i g u r y , n i e k i e d y z d w i e m a kosami na krzyż. p ę d z a n o b y d ł o i d o b y t e k przez ogień ( p o ś w i ę c o n y ) . D y m W miejscach t y c h m o g ł o nie b y ć p o l e g ł y c h , ało np. była za­ b r o n i ć m i a ł d o b y t e k od zarazy i c h o r ó b . kopana b r o ń . K r z y ż e na t a k i c h m o g i ł a c h 4. N a d w o d ą — p r z y mostach, p r z e ł a z a c h , brodach, m i e j ­ były niejedno k r o t n i e obalane przez z a b o r c ó w , po c z y m ludność stawia­ scach niebezpiecznych dla ż e g l u g i i t p . B y ł y w ty-ch m i e j ­ scach i s ą jeszcze k a p l i c z k i z f i g u r a m i ś w . J a n a Nepomuco- ł a je na n o w o . 11. N a na, k t ó r y jest t u p a t r o n o m o d w y p a d k ó w na wodzie. D a w n i e j kopcach g r a n i c z n y c h gruntów, oddzielał j ą c y c h dwie s ą s i e d n i e parafie l u b g m i n y — w czterech róż­ n a d rzekami s p ł a w n y m i budowano k a p l i c z k i z f i g u r ą Św. n y c h k r a ń c a c h stawiano cztery k r z y ż e , w kopcach zaś zako Barbary. p y w a n o pisane cztery Ewangelie. 5. N a miejscach z b r o d n i , w lasach, wertepach, róż­ 12. Na ś c i a n a c h d a w n y c h b u d y n k ó w parafialnych (tzw. n y c h p u s t k o w i a c h i t p . , gdzie p o p e ł n i o n o na c h r z e ś c i j a n i n i e szpitali) oraz na ś c i a n a c h g ł ó w n e j i z b y w chałupie wieszano zabójstwo przypadkowe lub z l o z m y s ł e m . krzyż 6. W c z a s i e zarazy, n p . cholery ok. r. 1895, budowano po wsiach i rozstajkach specjalne k r z y ż o dwuramionne. 40 c z y l i ś l u b o w a n i a c h uroczy­ j a c h " . B u d o w a n o w t e d y wielkie k r z y ż o d ę b o w e z okrągłych gromadnie z m a r ł y c h we wsi w s p ó ł z i o m k ó w , przed w y w i e z i e n i e m i c h 3. N a wyrzeczyskach, s t y c h i g r o m a d n y c h w parafiach i p r z y t a k zwanych „mis­ d r o g a c h , pod wsią, z dwóch lub dokąd figurami. 9. P r z y część i t e m u p o d o b n y c h z d a r z e ń i w y p a d k ó w . czterech stawiano cztery d u ż e krzyże drew­ cesje B o ż e g o Ciała n a u l i c a c h ; procesje o d b y w a ł y się wtedy schodzono się d a w n y m i l a t y w s p ó l n i e na m o d ł y , szczególnie w m i e s i ą ­ 2. N a k o ś c i o ł a c h niano w rogach, k i e d y zabronione b y ł y przez zaborców pro­ okolicznościach: („majdanach") przy kościołach i kapli­ cach. Gdzie i w jakich okolicznościach budowano krzyże i kapliczki K r z y ż e , f i g u r y , k a p l i c z k i i t p . budowano i stawiano n a K u r ­ - d r e w n i a n y (pasyje) wysokości ok. 1 metra. Krzyż w c h a ł u p i e ozdobiony b y ł k w i a t a m i i wycinankami z papie­ ru. �13. N a chałupach (szczytach-stropach) pośrodku mię­ dzy śparogami wstawiano drewniane k r z y ż e , niekiedy oz­ dobne z c h o r ą g i e w k a m i , s k ą d wiele c h a ł u p po wsiach kur­ piowskich w y g l ą d a ł o j a k kaplice. M o ż e m y t o jeszcze i dzis oglądać (przypominamy, że a u t o r p i s a ł t o przed w o j n ą — Red.). \i. Na bramach i furtach przy kościołach, cmentarzach grzebalnych, kaplicach. K r z y ż e b y w a ł y drewniane i ż e l a z n e . 15. N a stołach izb g o ś c i n n y c h s t a ł y (a jeszcze i do d z i ś stoją) „ p a s y j k i " drewniane i metalowe l u b m a ł e szafko­ we kapliczki — „ o ł t a r z y k i " z drzewa, nieraz ozdobnie w y ­ konane. Dawniej s t a ł y t u f i g u r k i ,,P. Jezusa Frasobliwego". 16. N a d r z e w a c h starych we wsi l u b na skraju l a s ó w zawieszano szafkowe m a ł o k a p l i c z k i z figurami świętych. Takio kapliczki m o ż n a i d z i ś czasem z o b a c z y ć n a s t a r y c h lipach, d ę b a c h , a dawniej na sosnach b a r t n y c h . W y c i n a n o też na korze drzewnej k r z y ż e r ó ż n e g o k s z t a ł t u . 17. N a wielkich g ł a z a c h narzutowych wykuwano dawniej k r z y ż e l u b serca w cierniowej koronie. 18. N o s z o n o k r z y ż e z drzewa — nieraz w i e l k o ś c i o k . 10 — 30 cm na szyi p r z y r ó ż a ń c a c h , a p u s t e l n i c y miejscowi nosili je u pasa. 19. N a c h o r ą g w i a c h kościelnych, obrazach (feretro­ nach), na laskach j u b i l e u s z o w y c h m a ł ż e ń s k i c h (srebrne i zło­ to wesela) obsadzano na w i e r z c h u k r z y ż e drewniane, ozdob­ no. 20. W с z a s i o n i o s z с z ę ś ć i w i e l k i c h z d a r z e ń w k r a j u — n p . po rozbiorach P o l s k i , p o w s t a n i a c h , w la­ tach 1904—1005 i t p . stawiano k r z y ż e p a m i ą t k o w e . K r z y ż e z 18. wieku b y ł y jeszcze do niedawna n a K u r p i a c h . �21. Z p o w o d u ś l u b o w a n i a pojedynczych osób, które n a s w ó j koszt s t a w i a ł y k r z y ż e l u b f i g u r y drewniane, żelazne l u b k a m i e n n e . N a k r z y ż a c h t a k i c h w i d n i a ł z w y k l e napis: [ I m i ę i n a z w i s k o ] —• „ f u n d a t o r " — oraz d a t a i j a k i ś napis lub modlitwa. 22. Na barciaoh lub u l a c h b a r t n y c h , l u b i n n y c h w pa­ siekach w y c i n a n o k r z y ż e l u b zawieszano czy t e ż wstawia­ no f i g u r y i kapliczki ze ś w i ą t k a m i (patronami), k t ó r y m w o p i e k ę oddawano p s z c z o ł y . M a t e r i a ł , z k t ó r e g o budowano kapliczki, wyrabiano k r z y ż e i f i ­ gury ś w i ę t y c h Najczęściej jest używanym materiałem do p o w y ż s z y c h celów d r z e w o — sosnowe i d ę b o w e , a czasem brzozowe. Pra­ wie wszystkie k r z y ż e p r z y d r o ż n e i k a p l i c z k i robione s ą z drzewa sosnowego, k t ó r e t u jest zawsze p o d r ę k ą , R ó ż n e f i g u r y , świątki, pasyje i t p . , r ż n i ę t e s ą p r z e w a ż n i e z drzewa lipowego, a nawet olszowego, wreszcie z brzozowego l u b gruszkowego. D l a trwało­ ści s ą c z ę s t o malowane o l e j n ą farbą. Do t y c h ż e celów u ż y w a n e było żelazo, w y t a p i a n e daw­ niej w m i e j s c o w y c h t z w . h a m e r n i a c h i k u ź n i a c h z miejscowej r u d y — l i m o n i t u , w k t ó r ą o b f i t u j ą tutejsze k w a ś n e ł ą k i . Z że­ laza kutego w y r a b i a n o w k u ź n i a c h c a ł e k r z y ż e l u b t y l k o górne z a k o ń c z e n i a — t z w . k o r o n y — „ k o r u n y " do k r z y ż y i kapliczek d r e w n i a n y c h . Odlewano t e ż z surowca ż e l a z n o g o f i g u r y świę­ t y c h (np. ś w . J a n a Nepomucena p o d w s i ą Jeglijowiee, w woj. o s t r o ł ę c k i m ) , f i g u r y Chrystusa n a k r z y ż u ( „ p a s y j o " ) i t p . I I . 7. F r a g m . f i g u r y p r z y d r o ż n e j z ok. 1860 r. we wsi W y k , g m . Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i e . N a d k a p l i c z k ą z r z e ź b ą Ś w . R o d z i n y — żelazna korona. F o t . 1928. I I . 8, 9. K r z y ż ( i fragment) ze wsi L a s k i , g m . Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i e . F o t . 1968. I I . 10. K r z y ż e : drewniany i żelazny, L a s k i , g m . Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i e . F o t . 1068. �Glina garncarska u ż y w a n a b y ł a r ó w n i e ż do p o w y ż e j oma­ wianych wyrobów. P r ó b o w a n o z niej lepić i w y p a l a ć w piecach garncarskich figurki ś w i ę t y c h , a t a k ż e pasyje z k o l o r o w ą p o l e w ą . Z ceramiki takiej d o c h o w a ł y się t y l k o nieliczne ś w i ą t k i . Kamień p o l n y u ż y w a n y b y ł na p o d s t a w y („postumen­ ty") do krzyży ż e l a z n y c h , a rzadziej w y k u w a n o z niego c a ł e k r z y ­ że przydrożne. Z n a ł e m t e ż na K u r p i a c h j e d n ą f i g u r ę Chrystusa Frasobliwego, wykutego z k a m i e n i a . F i g u r a t a z k a p l i c z k i p r z y drożnoj w pobliżu G a w r y c h z a g i n ę ł a ok. r . 1918. Ołów, choć rzadko, ale b y ł u ż y w a n y przez miejscowych majstrów do odlewu „ p a s y j e k " — p r z e w a ż n i e do k r z y ż y cmen­ tarnych lub i n n y c h , w y s t a w i a n y c h n a z m i a n y atmosferyczne. Dochowały się nieliczne s z c z ą t k i , w y r u g o w a n e z r e s z t ą przez ga­ lanterię s t r a g a n i a r s k ą . Bursztyn u ż y w a n y b y ł d o ś ć c z ę s t o przez miejscowych majstrów bursztyniarskich ( „ b u r s z t y n i a r z y " ) . R o b i o n o z niego, m.in. krzyżyki i f i g u r k i , Chrystusa na k r z y ż u , noszone p r z y „koralach" bursztynowych l u b r ó ż a ń c a c h . Robota była dość prymitywna, ale ciekawa ze w z g l ę d u n a s w ą t e c h n i k ę . Beton na k r z y ż e i f i g u r y z a c z ę t o u ż y w a ć o d k i l k u n a s t u lat. Wyrabiają z niego n a g r o b k i i k r z y ż e p r z y d r o ż n e , nie zawsze udane. Beton z a s t ę p u j e w t y m w y p a d k u t r u d n y do zdobycia na Kurpiach k a m i e ń . С o g ł ę do b u d o w a n i a kapliczek z a c z ę t o gdzieniegdzie u ż y ­ wać od paru d z i e s i ą t k ó w l a t . S ą one nieraz t y l k o czeiwono (nie tynkowane), niezbyt ł a d n e . N i e k i e d y p r z y budowie m u r o w a n y c h kościołów z resztek c e g ł y murarze „na pamiątkę" budowali gdzioś w pobliżu m u r o w a n ą k a p l i c z k ę do umieszczenia w niej pasji lub ś w i ą t k ó w (jak n p . w K a d z i d l e ) . Pierwotne Bezpośrednio po k r z y ż e i f i g u r y na K u r p i a c h ugruntowaniu chrześcijaństwa na Kur­ piach, co o d b y ł o się znacznie p ó ź n i e j , n i ż w i n n y c h c z ę ś c i a c h Polski, l u d K u r p i o w s k i g o d ł o swej nowej w i a r y każdej sposobności. D o t y c h znaczył przy p i e r w o t n y c h k r z y ż y i kapliczek nego n a s p o s ó b c h r z e ś c i j a ń s k i . F i g u r a t a k a jeszcze przed , l a t y (do r. 1935) b y ł a we w s i D ą b r o w y za M y s z y ń c e m . należą: a) K r z y ż e , w y s y p y w a n e b i a ł y m p i a s k i e m n a m u r a w i e , w cza­ sie dawnych o b c h o d ó w p ó l ; znaczenie miejsc, gdzie odprawia­ no modły w p o l u ; gdzie kogo z a b i t o , z a n i m postawiono i n n y k r z y ż ; kilku D a l s z y m c i ą g i e m p o w y ż s z e g o b y ł y k a p l i c z k i p o d daszkiem z f i g u r a m i ś w i ę t y c h z czterech stron p n i a drzewnego, kapliczki z 4 niszami d l a t y l u ż ś w i ą t k ó w — drewniane czy murowane. Ta­ kie s p o t y k a m y jeszcze do d z i ś * . gdzie z a ż e g n y w a n o j a k i e ś n i e s z c z ę ś c i e . b) K r z y ż e , u k ł a d a n e z k a m i e n i nadrzecznych na m o g i ł a c h ; miejscach, gdzie odnaleziono t o p i e l o ó w oraz w w i e l u w y p a d k a c h D o tej ostatniej k a t e g o r i i z a l i c z y ł b y m dawne k r z y ż e drew­ niane 4-ro ramienne, robione t a k , b y k r z y ż b y ł r o z w a r t y na ozter y s t r o n y ś w i a t a . T a k i e k r z y ż e spotykano dawniej na kaplicz­ jak podanych p o w y ż e j . k a c h p r z y d r o ż n y c h , proporcach 0) U k ł a d a n e z m c h u i szyszek n a m o g i ł a c h w p o b l i ż u l a s ó w , kościelnych, ołtarzykach („fe­ r e t r o n a c h " ) noszonych po procesji i t p . na cmentarzach w o j e n n y c h i t p . d) K r z y ż e , w y c i n a n e t o p o r e m l u b n o ż e m n a korze drzew Kto i j a k robił krzyże i figury świętych sosnowych l u b i n n y c h , z w y k l e p r z y drogach l e ś n y c h , n a skrajach puszcz, przy kopcach i miejscach W s z y s t k i e k r z y ż e , k a p l i c z k i i f i g u r y p r z y d r o ż n e , wraz ze znaczonych. ś w i ą t k a m i , s ą d z i e ł e m miejscowych m a j s t r ó w i d o m o r o s ł y c h ar­ e) U k ł a d a n e z r ó w n i a n e k k w i a t ó w p o l n y c h l u b rzecznych, w wypadkach j a k a) l u b b ) . t y s t ó w . K r z y ż e p r z y d r o ż n e z drzewa r o b i ą z w y k l e cieśle wiejscy t o p o r e m i p i ł ą , n i e k i e d y g ł a d z ą je heblem. K a p l i c z k i r o b i ą sto­ f) U k ł a d a n e z p a t y k ó w , p r ę t ó w , gałązek krzyże tymczasowe w w y p a d k a c h , g d y zajdzie w lasach jako potrzeba. larze, o z d a b i a j ą c je w y r z y n a n k a m i z desek, f i g u r y z a ś ś w i ę t y c h ( ś w i ą t k i ) , pasyje i t p . r z e z a j ą n o ż e m snycerze wiejscy, z w a n i daw­ niej „ b o g o r o b a m i " . T a k i d o m o r o s ł y a r t y s t a albo siedzi we wsi g) W y c i n a n i e k r z y ż ó w ł o p a t ą l u b n o ż e m n a m u r a w i e , sto­ sowane przez p a s t u c h ó w i inne osoby n p . p r z y r o b o t a c h ziem­ nych na zaozęcie l u b z a k o ń c z e n i e pracy. i pracuje n a r o l i , a w w o l n y c h chwilach d ł u b i e n o ż e m ś w i ę t y c h , niekoniecznie d l a z a r o b k u , ale po p r o s t u z p o t r z e b y w e w n ę t r z ­ nej. B y w a ł o i t a k , że t a k i r z e ź b i a r z c h o d z i ł od w s i do wsi i stru­ h) Ś w i ą t k i w szparach p ę k n i ę t y c h drzew l u b k a p l i c z k i w rosochach m i ę d z y g a ł ę z i a m i stosowane b y ł y do o s t a t n i c h c z a s ó w . Niekiedy o b r a z k i na blasze l u b f i g u r k i t a k z a r o s ł y w drzewach, że j u ż nie m o ż n a b y ł o i c h w y d o s t a ć . gał ś w i ę t y c h z dostarczonego m u drzewa, p r z e w a ż n i e lipowego, a prawie n i g d y z sosnowego. J e ż e l i snycerz mieszka we wsi na stale, to ś w i ą t k i jego i pa­ syje s p o t y k a m y po c h a ł u p a c h oraz wo w s z y s t k i c h kapliczkach 1) D o ś w i ą t k ó w bardzo s t a r y c h n a l e ż a ł y t a k i e , k t ó r e m i a ł y w p a r a f i i . D a w n i snycerze — stali czy w ę d r o w n i — rzadko b r a l i wycięte t w a r z e z cztereoh s t r o n k ł o d y drzewnej, w y s o k o ś c i pra­ wie n a t u r a l n e j . S t a ł y p o d daszkami w lasach l u b n a skrajach wiosek i b y ł y prawdopodobnie r e s z t k a m i Ś w i a t o w i d a , w y k o n a ­ * N p . drewniano pod w s i ą D ę b y , g m . Myszyniec, murowawane p o d w s i ą Susk i w K a d z i d l e obok kościoła 43 �K o r o n y k r z y ż y d r e w n i a n y c h : i l . 11. W y s . 45 cm, obecnie w M u z e u m w Ł o m ż y ; i l . 12. Z m o g i ł y p o w s t a ń c ó w 1831 r. Okolice Ostr( ł ę k i , obecnie z b i o r y ks. J . D ą b r o w s k i e g o z P o r ę b y . p i o n i ą d z e za swe w y r o b y , z w y k ł o o t r z y m y w a l i d a r y w naturze s t a r y c h d r e w n i a n y c h k r z y ż a c h rozmieszczano c z ę s t o wyrzynano — p r o d u k t y s p o ż y w c z e , gotowo p o ż y w i e n i e , coś z p r z y o d z i e w k u z drzewa l u b w y c i n a n e z b l a c h y n a r z ę d z i a m ę k i P a ń s k i e j : mło­ i t p . Za p i e n i ą d z e d r u g i się o b r a ż a ł , t ł u m a c z ą c , że „ t y l k o Judasz t e k , g w o ź d z i e , o b c ę g i , g ą b k a n a k i j u , d r a b i n k a , bat do biczowa­ P. Jezusa za s r o b r n i k i s p r z e d a ł " . P o n i e w a ż k a ż d y ze snycerzy nia, w o r e k Judasza i t d . m i a ł niejako s w ó j w ł a ś c i w y s t y l i s p o s ó b w ł a d a n i a n a r z ę d z i a m i , Sama „ P a s y j a " , r z e ź b i o n a z drzewa l u b odlana z metalu, t o t e ż w r ó ż n y c h wioskach i parafiach s p o t y k a m y w y r o b y r ó ż ­ m i a ł a n a d s o b ą daszek z desek l u b b l a c h y , a niekiedy górne za­ n i ą c e się co do c h a r a k t e r u , w y r a z u t w a r z y i t p . P r ó c z t o p o r k a , k o ń c z e n i e k r z y ż a m i a ł o w y g l ą d k a p l i c z k i z o k r ą g ł y m daszkiem. lichoj p i ł k i i ostrego, k r ó t k i e g o n o ż a , ci „ b o g o r o b o w i o " n a r z ę d z i prawie nie u ż y w a l i , a n a r z ę d z i o m imrych ulepszonym, jeśli i m d o s t a r c z y ć , n i e z b y t są r a d z i . Zamiast f i g u r y Chrystusa U k r z y ż o w a n e g o p o d daszkiem bjdy f i g u r y : Św. R o d z i n y , Chrystusa i z b o k u — d w ó c h aniołów, Chrys­ tusa w grobie i t p . N i e k i e d y c a ł a k a p l i c z k a na s ł u p i e b y ł a ozdob­ N a ogół b y l i t o ludzie uczciwi i p o b o ż n i , u c z y n n i dla i n n y c h , z g ł ę b s z ą , c h o ć p r o s t ą k u l t u r ą — i s z t u k ę s w ą t r a k t o w a l i z za­ miłowaniem i powołaniem, spełniając p e w n ą misję chrześcijań­ nie r z e ź b i o n a i w y r z y n a n a , z p ł a s k o r z e ź b ą Największą ozdobą krzyża wewnątrz. drewnianego czy jej g ó r n e z a k o ń c z e n i e , k o r o n a , kapliczki było w y k o n a n a ozdobnie z żela­ za i blachy. K o r o n a b y ł to k r z y ż w y k u t y i w y g i ę t y fantazyjnie ską wśród ludu. zamówi­ ze sztab ż e l a z n y c h . Ł a d n o i oryginalne w y k o ń c z e n i e tegoż było łem p a r ę figurek, ale t y l k o część ich w y k o n a ł , po c z y m z ł o ż o n y niejako h o n o r e m k a ż d e g o k o w a l a we w s i . T o t e ż w pracach tych c h o r o b ą z m a r ł . O ś m i e r c i jego nie w i e d z i a ł e m , a w p a r ę t y g o d n i w i d z i m y w i e l k ą r o z m a i t o ś ć co do r y s u n k u i wy-kończenia. Jeże­ U jednego — j u ż w p o d e s z ł y m w i e k u — snycerza p o t o m o t r z y m a ł o m j e d n o c z e ś n i e f i g u r k i w y k o ń c z o n e i pozaczy- l i we w s i jest k i l k a k r z y ż y i f i g u r d r e w n i a n y c h , to na każdym nane z k a r t k ą , w k t ó r e j c h o r y p r z e d ś m i e r c i ą p r z e p r a s z a ł m n i e , z o b a c z y m y inaczej w y k u t ą k o r o n ę . To samo dotyczy w ogóle że figurek nie d o k o ń c z y , bo pewnie umrze lada d z i e ń . Z a z n a c z y ć w a r t o , że „ b o g o r o b o w i e " z a j m o w a l i się p r z e w a ż ­ nie w y r o b a m i ś w i ą t k ó w , czasem w y s t r u g a l i j a k ą l a l k ę dla dziec­ ka, a rzadko j a k ą f i g u r k ę ś w i e c k ą l u b zabawkę. d a w n y c h k r z y ż y ż e l a z n y c h , w y s o k i c h ok. 3—4 m e t r ó w , osadzo­ n y c h w k a m i e n i u . W y k o n a n i e i c h — o m o t y w a c h przeważnie r o ś l i n n y c h — jest nieraz bardzo a r t y s t y c z n e . K o r o n a osadzona j e s t albo b e z p o ś r e d n i o w górnej części k r z y ż a , albo — jeżeli t o jest na kapliczco — w w y s t a j ą c y m u gó­ Zdobnictwo krzyży i kapliczek r y , w y s o k i m o d 1/2 do 3/4 m , o z d o b n y m d r e w n i a n y m pionie, na k t ó r y m opiera się dach. N a z a k o ń c z e n i u k o i o n y widzimy nieraz U p i ę k s z a n i e k r z y ż y d r e w n i a n y c h czy ż e l a z n y c h , j a k r ó w n i e ż kapliczek stosowane b y ł o n a K u r p i a c h powszechnie, szczegól­ nie w l a t a c h dawniejszych. U k r z y ż y d r e w n i a n y c h n a k o ń c a c h r a m i o n b y ł y wycinane ozdobne z a k o ń c z e n i a l u b toczono drewniane kule i t p . „ g a ł k i " . o h o r ą g i e w k ę z blachy z w y c i ę t ą d a t ą l u b k o g u t a (toż z blachy) obracającego się na wietrze. N i e j e d n o k r o t n i e w koronę (lub w w y k u t y z ż e l a z a ozdobny k r z y ż ) wplecione są przez kowale słońce i k s i ę ż y c l u b p ó ł k s i ę ż y c , r ó w n i e ż z ż e l a z a kute. Z d o b n i c t w o k r z y ż y i kapliczek m a w ogóle dużo odmian, K r z y ż o nowsze malowane są f a r b ą o l e j n ą b i a ł ą z niebieskim szla­ jost nieraz bardzo pracowito. Przebija w n i m miejscowa sztuka, k i e m i w y p u s t k a m i lub ż ó ł t ą , a nioraz k i l k u naraz k o l o r a m i . N a zgodna z duchem z d o b n i c t w a ludowego t y c h okolic. 44 �I I . 13. K r z y ż z 1887 г., B o r k o w o , g m . K o l n o , w o j . ł o m ż y ń s k i e F o t . po Patronowie puszczy i święci specjalnie czczeni na Kurpiach Św. Barbara 1960. — dawna tutejsza p a t r o n k a s p ł a w n i k ó w i o r y ! n a d N a r w i ą i d o p ł y w a m i . B u d o w a n o jej dawnioj k a p l i c z k i w m i e j ­ Z figur Ś w i ę t y c h m o ż n a b y ł o s p o t k a ć stale n a Pana Jezusa na krzyżu ( „ p a s y j e " ) i Pana Jezusa Kurpiach: Frasobliwego, w pozycji s i e d z ą c e j n a p i e ń k u l u b f o t e l u , z g ł o w ą p o d p a r t ą o r ę k ę . Figura Chrystusa Frasobliwego b y ł a albo oylko w opasce na b i o d ­ rach i w cierniowej k o r o n i e n a głowie (gdy s i e d z i a ł n a p i e ń k u ) , albo w d ł u g i e j s u k n i i podobnej k o r o n i e — gdy s i e d z i a ł w f o t e l u . S p o t k a ć t e ż m o ż n a b y ł o Chrystusa twychwstałego z grobli, tus klęczący w Ogrójcu. w grobie l u b Zmar­ z c h o r ą g i e w k ą w r ę c e . Czasami b y ł Chrys­ Trójcę świętą leżącego r z e ź b i o n o w deskach, do kapliczek s t o j ą c y c h na s ł u p a c h . z mieczami, Skępską (najczę­ i czasem Kodeńską. Rzeź­ biono je w drzewie l u b m a l o w a n o . Jan Nepomucen — f i g u r y jego s t a ł y ( i jeszcze s t o j ą od nieszczęśliwych wypadków na wodzie, gury w m u r o w y w a n o nieraz m ł y ń s k i k a m i e ń * . Florian — patron od do dziś w kaplicach i kościołach. Św. Bartłomiej — był to patron bartników, ognia, r z e ź b i o n y m i o d o b r a n i e w pasiekach. w dzień której święcono w koś­ ciele chleb i sól. Obrazem ś w . A g a t y , obnoszonym (biegiem) podczas p o ż a r u , starano się u m i e j s o o w i ć nieszczęście. u w a ż a n o za opiekuna m a ł ż e ń s t w a , a w d z i e ń t e n K u l t i opieka dla krzyży i ś w i ą t k ó w na Kurpiach K u l t dla rzeczy ś w i ę t y c h l u b p o ś w i ę c o n y c h i u ś w i ę c o n y c h w i e k i e m i t r a d y c j ą , a przede w s z y s t k i m dla k r z y ż y b y ł na K u r ­ p i a c h powszechny. K r z y ż e ze opatrujących barcie w borach. N a d z i e ń l u b w wigilię tego ś w i ę t a u r z ą d z a n o do a że u t o p i o n y b y ł z k a m i e n i e m m ł y ń s k i m u szyi, w i ę c o b o k f i ­ Św. dzień lub s u s z y ł a c a ł y d z i e ń . F i g u r y i o b r a z y Św. Rocha s p o t y k a m y Św. Józefa dziś) w k a p l i c z k a c h i n a s ł u p a c h p r z y strugach, rzekaoh, m o s t a c h itp. B y ł patronem Boch •— p a t r o n od p o m o r u w ś r ó d d o b y t k u . N a brały śluby wdowy i wdowcy. Ze ś w i ę t y c h , k t ó r z y b y l i p a t r o n a m i puszczy i K u r p i ó w : Św. Św. t e n l u d n o ś ć n i e k t ó r y c h p a r a f i i u r z ą d z a ł a wyrzeczyska* i pościła Czcili jeszcze t u św. Agatę, M a d o n n y s p o t y k a ł o się n a s t ę p u j ą c e : Częstochowską ściej), Bolesną scach p o s t o j ó w rzecznych. skopkiem, i kapliczki budowano i stawiano z g ł ę b o k i e j p o b o ż n o ś c i i p r z e ś w i a d c z e n i a , że dopiero po posta­ z k t ó r e g o leje w o d ę na o g i e ń . S p o t y k a m y go w s t a r y c h k a p l i c z ­ w i e n i u k r z y ż a w i e ś nabiera cech c h r z e ś c i j a ń s k i c h . W kach w i o s k o w y c h , na specjal­ bez k r z y ż a na śoianie i o b r a z ó w t o j a k „ u ż y d ó w " , a m o g i ł y bez miejskiej) k r z y ż a t r u d n o b y sobie w y o b r a z i ć . Ś w i e ż o postawiony i w y k o ń ­ słupach itp. Tenże święty był n y m p a t r o n e m m i a s t a K o l n a (gdzie b y ł w p i e c z ę c i i dawnego p o w . Św. Mikołaj kolneńskiego. — p a t r o n o d w i l k ó w , k t ó r e t u dawniej wiele s z k ó d w y r z ą d z a ł y w d o b y t k u . R z e ź b i o n o go j a k o b i s k u p a z pa­ czony k r z y ż w y ś w i ę c a ł na specjalną prośbę ksiądz z chałupio parafii, p r z y pierwszej b y t n o ś c i na wsi. F i g u r a na p l a c u w i o s k o w y m b y ł a d a w n y m i l a t y o ś r o d k i e m s t o r a ł e m , z w i l k a m i k o r z ą c y m i się u jogo n ó g . ż y c i a publicznego we w s i : t u zbierano się na m o d ł y w czasie * J a k to w i d z i m y n p . w O s t r o ł ę c e obok pustej d z i ś po f i ­ gurze niszy w ś c i a n i e k o ś c i o ł a Farnego od s t r o n y o ł t a r z a . * W s p ó l n e j a k i e ś ś l u b o w a n ie, o d d a j ą c się p r z y t y m gre­ m i a l n i e p o d o p i e k ę tego ś w i ę t e g o . 45 �K r z y ż e ż e l a z n e (fot. 1968): ił. 14. Cmentarz, L i p n i k i , g m . Ł y s e , w o j . o s t r o ł ę c k i e ; i l . 15. Szczyt b r a m y cmentarnej, L i p n i k i ; i l . 16. Po­ p i o ł k i K u r p i o w s k i e , g m . Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i e ; i l . 17. K u z i e , g m . Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i e ; i l . 18. B r a m a cmentarza, Turośl, woj. ł o m ż y ń s k i e (z o k . 1880 г.). 46 �18 nieszczęść i na n a r a d y w n i e d z i e l ę : p o d f i g u r ą o d p o c z y w a ł w ę ­ l a t , po c z y m z n o w u zakopywano go, i t a k w i e l o k r o t n i e , a że drowny ż e b r a k i z m ę c z o n y p o d r ó ż n y ; p o d f i g u r ą z m a w i a ł y się k r z y ż e m i a ł y nieraz po k i l k a n a ś c i e m e t r ó w w y s o k o ś c i , więc star­ młode pary, z a n i m z m ó w i n y w c h a ł u p i e się o d b y ł y ; t u zostawia­ c z y ł y n a d ł u g o . J e ż e l i po t y m k r z y ż b y ł j u ż bardzo k r ó t k i , t o no zgubione rzeczy, z a n i m właściciel się nie z n a l a z ł ; do f i g u r y dawano m u z p a r u b o k ó w p o d p o r y ze zdrowego drzewa, w t e n za wsią odprowadzano r e k r u t ó w i d ą c y c h do wojska, gdzie ojciec s p o s ó b k r z y ż e s t a ł y nieraz po sto i więcoj l a t , starodrzew b o w i e m z m a t k ą d a w a l i i m swe b ł o g o s ł a w i e ń s t w o n a d r o g ę ; do k r z y ż y sosnowy n a w e t na wietrze i słocie n i e p r ę d k o „ z e t l a ł " . za wsią odprowadzano k o m p a n i e odpustowe, e m i g r a n t ó w , w y ­ w t e n s p o s ó b konserwowane b y ł y coraz k r ó t s z e , niekiedy r a m i o ­ Krzyże jeżdżających w ś w i a t d a l e k i oraz z m a r ł y c h przed odwiezieniem na s t a ł y na w y s o k o ś c i c z ł o w i e k a , ale poszanowaniu g o d ł a w i a r y ich do kościoła i n a cmentarz. s t a ł o się z a d o ś ć * . Pod k r z y ż a m i n i o j e d n o k r o t n i e o d b y w a ł y się k r w a w e egze­ W i d z i a ł e m raz s t a r y k r z y ż osadzony w g r u b y p i e ń sosnowy kucje w 1863 г., t u t a j grzebano p r z y p a d k o w o z m a r ł y c h l u b za­ b a r c i i zakopany p r z y drodze we w s i ; t o b y ł t e ż s p o s ó b konser­ bitych (w l a t a c h , g d y przepisy tego nie z a b r a n i a ł y ) , wreszcie w a c j i , gruba b o w i e m b a r ć n i e p r ę d k o z g n i ł a . pod figurami l u b w p o b l i ż u z a k o p y w n o p i e n i ą d z e w czasie za­ wieruchy wojennej. K r z y ż e i f i g u r y ogradzano „ p o g r ó d k a m i " z drzewa l u b że­ laza, a same f i g u r y ozdabiano k w i a t a m i Z u p e ł n i e „ z e t l a ł e " stare k r z y ż e , r ó ż n e f i g u r y i ś w i ą t k i pa­ lono ostatecznie i g i r l a n d a m i z zieleni w czasie m i e s i ę c y l e t n i c h , p o c z y n a j ą c o d m i e s i ą c a maja. R o s n ą c e stare l u b o d z i w a c z n y c h k s z t a ł t a c h drzewo z za­ na ogniach p a l o n y c h w W i e l k ą S o b o t ę p r z y k o ś c i o ł a c h l u b na ognisku w ś w . Rocha, k i e d y t o przez d y m p r z e p ę d z a n o d o b y t e k , b y go z a b e z p i e c z y ć o d zarazy. Podobnie p o s t ę p o w a n o z k r z y ż a m i na m o g i ł a c h c m e n t a r n y c h , a krzyże obalone o d s t a r o ś c i zakopywano razem z p i e r w s z ą l e p s z ą t r u m n ą . O ile z m u r s z a ł o samo drewno, a p o z o s t a ł a ż e l a z n a na w i e r z c h u wieszonym k r z y ż o m l u b m a ł ą k a p l i c z k ą w p n i u albo m i ę d z y k o ­ „ k o r o n a " , t o j ą z a t y k a n o w miejscu k r z y ż a drewnianego. J e ż e l i narami m i a ł o ż y w o t zapewniony i otoczone b y ł o c z c i ą ; g d y się m o g i ł a z a p a d ł a i b y ł a w ogóle bez opieki, a miejsce b y ł o potrzeb­ takie z d a r z y ł o w p o r ę b i e l e ś n e j , zostawiano je n a miejscu l u b ne na n o w y g r ó b , k r z y ż ż e l a z n y ( k o r o n ę ) z a t y k a n o albo na pierw­ w najgorszym w y p a d k u z e r ż n i ę t y p i e ń z k a p l i c z k ą s z ą l e p s z ą s ą s i e d n i ą m o g i ł ę , albo na świeżo u s y p a n ą ; w t e n spo­ ustawiano przy drodze. s ó b n i e k t ó r e „ k o r o n y " w ę d r o w a ł y z m o g i ł y na m o g i ł ę , a l i c z y ł y W czasie przeprowadzek — n p . z c h a ł u p y starej do nowej nieraz i po sto k i l k a d z i e s i ą t l a t . — najpierw ze ś c i a n y zabierano k r z y ż - p a s y j ę i zawieszano w no­ F i g u r y ś w i ę t y c h ( ś w i ą t k i ) i p a s y j k i , p o z o s t a ł e ze s p r ó c h n i a ­ wym b u d y n k u . O d tego zaczynano p r z e p r o w a d z k ę i „ n o w o s i e d - ł y c h k r z y ż y , zbierano i s k ł a d a n o do n a j b l i ż s z y c h kapliczek, b ę - liny". d ą o y c h p o d d a c h e m ; w k a p l i c z k a c h t a k i c h w s k u t e k tego b y ł y Co robiono ze starymi k r z y ż a m i i figurami całe składy takich świątków. D u ż o ich wywieźli Niemcy — okupanoi, sporo rozebrali n a p a m i ą t k ę w ę d r o w n i t u r y ś c i , p o ż y c z a ­ Przede w s z y t k i m nie b y ł o w y p a d k u , ż e b y stare, w a l ą c e się no je n a modele r y s u n k o w e do s z k ó ł i t p . krzyże l u d n o ś ć z a b i e r a ł a n a j a k i ś u ż y t e k l u b na o g i e ń do pieca. G d y i k a p l i c z k a o d s t a r o ś c i o b a l i ł a s i ę , a n i k t j e j nie popra­ Jeżeli świeżo p o s t a w i o n y k r z y ż sosnowy po 20—30 l a t a c h s p r ó c h ­ w i ł , ś w i ą t k i z n i c h zabierano do k r u c h t k o ś c i e l n y o h , s k ą d zno- niał w ziemi i o b a l i ł się — zakopywano go n a d a l z d r o w ą c z ę ś c i ą , do jednego m e t r a g ł ę b o k o ; t a k m ó g ł s t a ć dalsze dwadzieścia * N p . we w s i P ł o s z y c e , p o d w s i ą Serafin, p o d D ę b n i k a m i i t d . 47 �19 20 K r z y ż o ż e l a z n e : i l . 1!). Laski, g m . Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i e . F o t . 1068; i l . 20. Cmentarz, K a d z i d ł o , w o j . o s t r o l ę e k i o . F o t . 1958. II. 21 K r z y ż ż e l a z n y , cmentarz, K a d z i d ł o , w o j . o s t r o l ę e k i o . F o t . 1958. w u lokowano je na poddaszach i dzwonnicach. Ostatecznie z bra­ s k ę " (najczęściej), k u opieki szły na ogień w W i e l k ą S o b o t ę , p o d k o ś c i o ł e m , r ą b a n e błogosław przez zakrystiana. „Boże, wróć nam wolną Ojczyznę", P r z y k o ś c i o ł a c h i na c m e n t a r z a c h : P o d o b n y los s p o t k a ł w w i ę k s z o ś c i s t a r ą s z t u k ę i przedmioty k u l t u wśród ludu. kościelną „Bożo Polsce". duszami w c z y ś ć c u c i e r p i ą c y m i " , „ B o ż o z m i ł u j się nad „Wieczny odpoczynek racz i m d a ć P a n i e " , „ D o b r y Jezu, a nasz Panie, daj i m wieczne spo­ czywanie". N a k r z y ż a c h d w u r a m i e n n y c h , s t a w i a n y c h w czasie zarazy: Napisy, daty i z n a k i na k r z y ż a c h „ O d n a g ł e j ś m i e r c i , zachowaj nas P a n i e " , „ O w i e l k i B o ż e , za­ Prawie n a k a ż d y m k r z y ż u d r e w n i a n y m w y c i n a n e s ą n o ż e m chowaj nas o d c h o l e r y " (1895 г.). t a k i e czy inne napisy, a przede w s z y s t k i m d a t y l u b nazwisko N a f i g u r a c h z M a t k ą B o s k ą : „ P o d T w o j ą o b r o n ę uciekamy fundatora f i g u r y , n i e k i e d y o bardzo p r y m i t y w n e j pisowni. Oto s i ę " , „ O M a r y j o , m ó d l się za n a m i , k t ó r z y się do Ciebie uciekamy", parę przykładów: „ O M a t k o , m i e j nas w swej opiece". „ F o n d a t o r Józef Korwek 1881"* albo t e ż : „ T e n K r z i s w y s t a w i o n i na chwale P a n u B o g u przez Agnieske i Gabryela Piwowarskiego, dnia 24 czorwca 1881 r . " * * A l b o n a D a t y w y c i n a n e b y ł y p o d napisem, a u k r z y ż y żolazirych w y k u t e w podstawie k a m i e n n e j . jednej z kapliczek n a s ł u p i e : „ R o k u P. 1859 w y s t a w i ł Ś w i ę t e g o N a k r z y ż a c h d r e w n i a n y c h rzezano czasem emblematy m ę k i J a n a Nepomucenia Mateus R y d e l , d n i a 3 k w i e t n i a " * * * . W i ę k s z e P a ń s k i e j : c i e r n i o w ą k o r o n ę , k s i ę ż y c l u b s ł o ń c e , koguta, niekiedy napisy c i ę t e s ą w z d ł u ż całego drzewa k r z y ż o w e g o o d d o ł u , a ż r o z e t k i ( w y c i n a n k i k u r p i o w s k i e ) , o p a t r z n o ś ć b o s k ą , serce prze­ po r a m i o n a . N a k a m i e n n y c h podstawach k r z y ż y ż e l a z n y c h r ó w ­ b i t e mieczem. N a k a m i e n i a c h : k r z y ż e w y k u t o , serce, kielichy n i e ż s ą w y k u t e podobne napisy, t y l k o j u ż k r ó t s z e . ( „ h o s t y j e " ) , gwiazdy. T r e ś ć n a p i s ó w z a l e ż n a jest o d miejsca, o k o l i c z n o ś c i , w j a ­ k i c h k r z y ż e stawiano i o d i n t e n c j i , j a k ą m i a ł fundator. I t a k na k r z y ż a c h w i o s k o w y c h napis b r z m i : „ B o ż e b ł o g o s ł a w n a m " albo Narzędzia męki, rozwieszone na krzyżach przydrożnych, b y ł y robione z drzewa l u b w y c i ę t e z b l a c h y grubej żelaznej i na­ bijane. „ K t ó r y ś za nas c i e r p i a ł r a n y , Jezu Chryste, z m i ł u j się n a d n a m i " . Upadek s z t u k i w zakresie budowania kaplic, figur i krzyży na N a m o g i ł a c h p o w s t a ń c ó w „ B o ż e z m i ł u j się n a d n i m i " , „ P r z e c h o d ­ Kurpiach n i u westchnij za i c h dusze do B o g a " , „ C h r y s t e , z m i ł u j się n a d nimi". W o s t a t n i c h d z i e s i ą t k a c h l a t z a u w a ż y ć m o ż n a upadek sztu­ k i w zakresie W r o k u 1905—06, g d y w ł a d z e carskie z e z w o l i ł y po w i e l u latach na budowanie kaplic i stawianie k r z y ż y : „ B o ż e zbaw P o l * We wsi Popiołki, k/Gawrych, woj. ostrołęckie. ** W i e ś G ó r s z c z y z n a k/Czerwonego, w o j . ł o m ż y ń s k i e . *** W i e ś Ś w i n i a k / T u r o ś l a w o j . o s t r o ł ę c k i e . 48 b u d o w a n i a kapliczek, stawiania figur i krzyży oraz w y r o b ó w ś w i ą t k ó w . Stare k r z y ż e i k a p l i c z k i w a l ą się i nisz­ c z ą , a w e w n ą t r z n i c h dawnego w y r o b u ś w i ą t k i i pasyje czekają z a g ł a d y . N i k t i c h (a p r z y n a j m n i e j bardzo rzadko) nie poprawia a n i buduje t a k , j a k s t a ł y d a w n i e j . T o t e ż ilość ich zmniejsza się z r o k u n a r o k . N a w e t odbudowane nowe f i g u r y i k r z y ż e drewnia- �ne czy toż żoluzno nie s ą t a k ozdobne j a k d a w n i e j , zwykle bez o z d ó b i misternie k u t y c h zaś „ k o r o n " n a wierzchu, c h y b a że obsadzano d a w n ą ze starego k r z y ż a . f o r m y k r z y ż y z a l e ż n y c h w i d z i m y p r z y szosie (z lewej s t r o n y ) , j a d ą c od O s t r o ł ę k i do R ó ż a n a i na cmontarzu grzebalnym w Os­ trołęce. K r z y ż o zależne są c z ę s t o odlewane z surowca, sprowadzano Krzyże i kapliczki w czasie ostatnich wojen z f a b r y k lub robione na miejscu ze sztab ż e l a z n y c h . I u j e d n y c h , i u d r u g i c h z a k o ń c z e n i a (gaiki) s ą c z ę s t o p o z ł a c a n e , t a k samo J a k l u d n o ś ć miejscowa, t a k r ó w n i e ż k r z y ż e p r z y d r o ż n e i ka­ metalowe „ p a s y j o " kupowano w sklepach, odlewane z żolaza p l i c z k i oraz ś w i ą t k i w n i c h nagromadzone p r z e ż y w a ł y swoje ko­ lub cynku. W leje losu w czasie I w o j n y ś w i a t o w e j . N i e j e d n ą k a p l i c z k ę lub sta­ wypadkach powyższych sztuka kowalska nie ma już ry krzyż d r e w n i a n y nieprzyjacielscy nic do powiedzenia, kowale j u ż się nie t r u d z ą n a d w y k u w a n i e m s k o m p l i k o w a n y c h o r n a m e n t ó w , k t ó r o b y ł y tlawniej k ó w wywieziono do Niemiec — podobno ich N a k r z y ż a c h d r e w n i a n y c h n a d „ p a s y j ą " dawniej dumą. przybija­ no daszki z desek i b l a c h y , b y z a b o z p i e c z y ć s a m ą f i g u r ę p r z ó d p r ę d k i j n zniszczeniem n a słocie. Obecnie w miejscu t y m p r z y b i ­ j a j ą stare miednico emaliowano (!) bez dna, z w y c i ę t y m k a w a ł ­ k i e m b o k u , przez k t ó r e przechodzi a ż n a drzewo f i g u r a tusa, t w a r z z a ś jest u k r y t a w m i e d n i c y . W y g l ą d a t o Chrys­ fatalnie, s p o t y k a się coraz częściej, a ś w i a d c z y o z a n i k u p i ę k n a a r t y s t y c z n i e n a s t a w i o n y c h dawniej wśród u ż y t e k . Wiele żołdacy l u b zabrali na i n n y ciekawych do spalili na ogniu krzyży i świąt­ zbiorów muzeal­ n y c h . W 1919 r. p o k a z y w a n o m i w r ó ż n y c h wioskach ogołocone d o s z c z ę t n i o k a p l i c z k i . L u d n o ś ć z czasem b r a k i te u z u p e ł n i a ł a , bio­ r ą c ś w i ą t k i z t y c h kapliczek, w k t ó r y c h b y ł ich nadmiar. W o j s k a nieprzyjacielskie z n i s z c z y ł y t e ż wiele f i g u r , k r z y ż y i kapliczek. N i e k t ó r e r z o ź b y niszczono z p r e m o d y t a c j ą . Jeszcze dziś stoi p o d wsią Laski koło Gawrych d u ż a figura świętego Jana Nepomu­ cena, k t ó r e m u u c i ę t o s z a b l ą nos. W s k u t e k rozszerzania i prostowania d r ó g wiele k r z y ż y i ka­ majstrów. K a p l i c z k i , zamiast j a k dawniej d r e w n i a n y c h , zgodnych z d u ­ chom t y c h stron, budowano są coraz częściej m u r o w a n o i t o z czer­ wonej cogly bez o b r z u t k i w a p n e m , co sprawia w y g l ą d nieeste­ pliczek u s u n i ę t o l u b w najlepszym w y p a d k u przeniesiono w i n ­ no miojsco. P r z y b u d o w i e szosy z N o w o g r o d u do M i a s t k o w a t r z e b a b y ł o t y c z n y . Niezgrabne w w y k o n a n i u k r z y ż o betonowo, coraz częś- u s u n ą ć k a p l i c z k ę p o d w s i ą Chmiolowo, cioj spotykano, d o p e ł n i a j ą znajdującego całości. się t a m obok strugi. Ponieważ św. J a n a Nopomucena (metrowej wyso­ W kapliczkach coraz częściej s t o j ą ś w i ą t k i z gipsu l u b por­ k o ś c i , wyciosanego z drzewa) nie chciano n i s z c z y ć ani profano­ celany, sprowadzane z C z ę s t o c h o w y . To pierwszo r o z p a d a j ą się w a ć , o d e s ł a n o go w i ę c do k o ś c i o ł a w Nowogrodzie (około 4 k m drogi). F i g u r ę d ź w i g a ł jeden z r o b o t n i k ó w . Znajduje się obecnie o d wilgoci j u ż po p a r u l a t a c h . W budowie k r z y ż y ż a l a z n y c h , w n i e k t ó r y c h wypadkach, w i d z i m y naleciałości obce, np. g o r m a ń s k i o , po ostatniej wojnie, i bizantyjskie, odziedziczone po zaborach. T a k i e obce dla nas w m u z e u m w Nowogrodzie. D o o s t a t n i c h wojen k r z y ż y p r z y d r o ż n y c h i kapliczek, we­ d ł u g m o i c h o b l i c z e ń , m o g ł o b y ć na K u r p i a c h ok. 1500. W latach ."ii Щ 49 �22 23 24 K o r o n y ż e l a z n y c h k r z y ż y p r z y d r o ż n y c h : i l . 22. T a t a r y , g m . K r y p n o , w o j . b i a ł o s t o c k i e . F o t . po 1960; i l . 23. Czerwin, w o j . ostrołęckie, F o t . 1974; i l . 24. W a c h , g m . K a d z i d ł o , w o j . o s t r o ł ę c k i e . F o t . 1969. 1914—1920 p r z e p a d ł o ich ok. 300, a w c i ą g u ostatnich dwudzies­ W d o m u p o d f i g u r ą Chrystusa Frasobliwego robiono daw­ t u l a t uległo zniszczeniu p a r ę s o t sztuk. Za k i l k a d z i e s i ą t l a t , o ilo niej specjalne nie b ę d z i e część o d b u d o w a n y c h , pozostanie ich k i l k a s e t , z t y c h n i k t nie ośmieli się t a m po nie s i ę g a ć . Chowano t e ż kosztowności w y c i ę c i a , gdzie chowano p i e n i ą d z e , w i e r z ą c , że większość ż a l a z n y c h i b e t o n o w y c h , a p r a w d z i w i e k u r p i o w s k i c h na dworze w k a p l i c z k a c h . Przed f i g u r a m i t y l k o garstka, m i ę d z y k t ó r y m i i t o , k t ó r e p o k a z u j ę w niniejszej w ostatnio n i e m a l l a t a p r z e p ę d z a n o ś w . Rocha jeszcze d o b y t e k w i o s k o w y przez ognisko, co m i a ł o z a b e z p i e c z y ć o d c h o r ó b czy zarazy. W czasio pracy. cholery (ok. 1895) budowano po wsiach specjalno k r z y ż o dwuKrzyże, kaplice i świątki w zwyczajach, obrzędach i przysłowiach miejscowych ramienno z o d p o w i e d n i m i m o d l i t w a m i . R ó ż n o drobno zguby po odnalezieniu odnoszono p o d figurę F i g u r y i k r z y ż o , rozsiano g ę s t o po wsiach, borach, gościń­ cach, rozstajnych drogach i t p . nio m o g ł y nio w p ł y n ą ć na w y ­ w i o s k o w ą l u b do k a p l i c z k i , gdzie t o ż zgłaszał się poszkodowany po s w o j ą stratę. o b r a ź n i ę l u d u , k t ó r y o d setek l a t t o ś w i ę t e godło w p l ó t ł w swo P r z y sianiu z b o ż a w p o l u , pierwszy raz na jesieni, gospo­ życie, z w i ą z a ł jo z w y p a d k a m i , o b r z ę d a m i i t p . O d k r z y ż a , s k r e ś ­ darz robi z p o w r ó s e ł ż y t n i c l i k r z y ż , k t ó r y k ł a d z i o na skraju poła lonego r ę k ą gospodyni na bochenku chleba przed upieczeniem, i p r z y s y p u j e nieco z i e m i ą , b y w i a t r nio r o z r z u c i ł . a ż do m o g i ł y z życiem cmentarnej krzyż b y ł nierozerwalnie związany Kurpiów. P o d k r z y ż e m we wsi nio t y l k o odprawiano m o d ł y w ś w i ę t a , rocznice k o ś c i e l n e W bagna-topieliska niebezpieczno t o p i o n o niewielki krzyż, żeby zażegnać „złe". i narodowe, pogrzeby, g r z y m k i do C z ę s t o c h o w y przy odejściu piel­ i t p . , ale chowano p i e n i ą d z e w czasio najazdu w r o g ó w , zakopywano b r o ń w powstania, s ł u c h a n o sło­ wa B o ż e g o w czasio ś w i ę c e n i a p ó ł . Drzewo ze starego k r z y ż a m i a ­ W miejsca, gdzie u d e r z a ł y często p i o r u n y , zakopywano k r z y ż d r e w n i a n y , b y z a b e z p i e c z y ć się o d dalszyoh w y p a d k ó w . K r z y ż n a wsi — jeżeli się obali od w i a t r u — zwiastuje, że s k ą d się p r z e w r ó c i ł , s t ą d m o ż e p r z y j ś ć do wsi bioda. ło właściwości lecznicze p r z y u r z ą d z a n i u l o k ó w do p i c i a , ró\vnież W z w i ą z k u z p o w y ż s z y m p o w s t a ł y n i e k t ó r e przysłowia, np.: mech zo s t a r y c h k r z y ż y c m e n t a r n y c h po zaparzeniu p i t o j a k o ...Modli się p o d f i g u r ą , a nosi d i a b ł a za s k ó r ą " , „ U c i e k a jak zło środek zapobiegający używano od k r z y ż a " , „ N i o k a ż d y ś w i ę t y , k t o w k o r o n i e " (albo kto w ka­ dawniej do r ó ż n y c h p r a k t y k czarodziejskich, odczyniania uro­ chorobom, z i e m i ę spod k r z y ż a p l i c y ) , „ K r z y ż we wsi — B ó g wo w s i " , „ G o ł y j a k turecki święty", k ó w i t p . Bocian, jeżeli u s i a d ł na k r z y ż u p o d w s i ą , d a w a ł jej miesz­ „ P a n Jezus F r a s o b l i w y , ale c i e r p l i w y " , „ T e n człowiek oierpial k a ń c o m o s t r z e ż e n i e , że m o ż e b y ć nioszczęście. Krzyż Pański" Przed k r z y ż o m ' czy k a p l i c z k ą k a ż d y k a t o l i k zdejmuje czap­ k ę , a k t o tego nio zrobi, n a z y w a j ą go ż y d e m . W czasio p i o r u n ó w i b ł y s k a w i c — za k a ż d y m b ł y s k i e m l u d się ż e g n a . B y w a j ą w y ­ p a d k i , jożoli na jednej furze j a d ą ż y d z i razom z k a t o l i k a m i , (znaczy, żo wiele w y c i e r p i a ł ) , „ W y g l ą d a jak z k r z y ż a z d j ę t y " (np. po chorobie, nieszczęściu i t p . ) , „Przeszedł w ż y c i u k r z y ż o w ą d r o g ę " ( m i a ł wiele p r z e j ś ć ) , „ K a ż d y święty m a swojo w y k r ę t y " i t d . to p r o s z ą , b y ci żegnali się i za nich. Podania i opowieści, w z w i ą z k u z k r z y ż a m i i kapliczkami J e ż e l i gdzie na p u s t k o w i u czy p o d lasem , , p a l ą się p i e n i ą d z e " , miejsce to w nocy z n a c z ą k r z y ż e m — c h o ć b y z p a t y k ó w skle­ P o d a ń i gadek na t e n t e m a t jest sporo, ale nie są jeszcze c o n y m . M a t o o d p ę d z i ć złe d u c h y , a j o d n o c z o ś n i e jest znakiem, zgromadzone i spisane. S ą one c z ę s t o do siebie podobne i mają z k r z y ż e m czy obrazom różny z w i ą z e k , o p o d k ł a d z i e wiorzoi.io- gdzie należy' s k a r b ó w s z u k a ć . Powaśnieni sąsiedzi z g o d ę r o b i l i nieraz p o d k r z y ż e m , tu równioż o d b y w a ł y się m o w y pogrzebowe i p r z y s i ę g i w czasio dawnych sądów wioskowych. 50 wo-rełigijnym. I t a k : 1. M y ś l i w y powien po p i j a n e m u z m i e r z y ł się do figury przy dro­ dze i do niej w y s t r z e l i ł , ale P a n B ó g srogo go za to ukarał: �27 2в 25 Korony ż e l a z n y c h k r z y ż y p r z y d r o ż n y c h : i l . 25. T r o s z y n , w o j . o s t r o ł ę c k i e . F o t . 19G9; i l . 26. W a c h , g m . K a d z i d ł o , w o j . o s t r o ł ę c k i e . F o t . 1969; i l . 27. Potasie, g m . T u r o ś l , w o j . ł o m ż y ń s k i e . Fot. 1968. oto strzelba, z k t ó r e j m i e r z y ł p r z y r o s ł a m u do t w a r z y żo odjąć jej nie m o ż n a b y ł o w ż a d o n s p o s ó b . L u f ę t i a n a ofukal, ale i gospodyni z a b r o n i ł u r z ą d z a ć s p i ż a r n i ę za tak, ołtarzem*. odjęto, alo z k a r p ą p r z y r o ś n i ę t ą c h o d z i ł a ż do ś m i e r c i . O p o w i e ś ć t a znana jost w r ó ż n y c h miejscach puszczy — w ś r ó d m y ś l i w y c h . 2. B y ł o to nad g r a n i c ą p r u s k ą , k o ł o L o m a n a , w 1912 r. Powien 5. Pan .Tozus szedł od P i ł a t a na ś m i e r ć i d ź w i g a ł swój k r z y ż na g ó r ę G o l g o t ę . S k a t o w a n y b y ł , p o b i t y , k r w i ą i p o t e m ociekał, a z w i e l k i m c i ę ż a r o m p o t y k a ł się na n i e r ó w n e j drodze. Ż y d z i kontrabandę c h o ć szli obok gromadnio, nie k w a p i l i się z p o m o c ą . Z o b a c z y ł — drogich t o w a r ó w n a k ł a d ł p o d o ł t a r z y k i ś w i ę t e m u za plecy. t o p r z e c h o d z ą c y K u r p i k i żal m u się o k r u t n i e zrobiło togo Dopadli go s t r a ż n i c y , z r e w i d o w a l i i p y t a j ą : — m i a ł e ś p r z e m y t , czlowioka w p r z e m y t n i k s c h o w a ł do k a p l i c z k i przydrożnej cierniowej koronie**. P r z e p c h n ą ł się między gdzieś s c h o w a ł ? — Nie m i a ł e m i z a k l i n a m się na t o , a Ś w i ę t y t ł u m , p o d s z e d ł do k r z y ż a i u n i ó s ł go lekko na lowe r a m i ę , co Jan, co w k a p l i c y , niech m i b ę d z i e ś w i a d k i e m ! A l e j a k to po­ o d r a z u u l ż y ł o P. Jezusowi. A t a n się o b e j r z a ł , wiedział, zasłabł i u p a d ł . K i e d y go p r z y w i e ź l i do w s i , to z m a r ł . i r ę k ą p o b ł o g o s ł a w i ł , a na odehotlnom m u p o w i e d z i a ł : Za to Przez wielkie oszukanstwo i za fałszywe ś w i a d e c t w o p r z y po­ żeś m i a ł dobre serce, niechaj tobie i t w o i m z i o m k o m drzewa święconej figurze. A w k a p l i c y tej do dziś straszy. nio zabraknie — i na p o r z ą d e k i na k r z y ż o . uśmiechnął I o d t ą d na K u r p i a c h w y r o s ł y b o r y , a K u r p i e b y l i zasob­ 3. W starych kaplicach m i e s z k a j ą duchy-latawce, k t ó r e nocami w y l a t u j ą z k r y j ó w e k , z a g l ą d a j ą do w s i , na cmentarz, a czasem i do c h a ł u p . S ą t o duszyczki dzieci nie chrzczonych, pocho­ wanych pod kapliczką. 4. Jedna gospodyni w . ni w drzewo, a k a ż d y przez w d z i ę c z n o ś ć , gdzie m ó g ł , to b u ­ dował krzyże. 0. W o wsi Dobrylas, p r z y drodzo w p o b l i ż u rzeki Pisy, stoi ka­ pliczka z d a w n y m i ś w i ą t k a m i . W z w i ą z k u z n i ą jost takie po­ sekrecie przed k s i ę d z e m proboszczom danie. O k o ł o stu ł a t t e m u ludzie zo wsi zobaczyli w i e l k ą jas­ c h o w a ł a l a t e m w kościele d z i e ż k i zo ś m i e t a n ą , j a k o żo w k o ś ­ ność. — Pieniądze ciele b y ł o o h ł o d n o . D z i e ż k i l o k o w a ł a za o ł t a r z e m . Po się palą — powiodziało paru chciwców. paru W z i ę l i zaraz rydle i zaczęli k o p a ć , ale w k r ó t c e p a t r z ą , na r y d ­ dniach z a u w a ż y ł a , że ś m i e t a n y u b y w a i z a c z ę ł a śledzić*. J a k o ś lach krow. P a t r z ą i i n n i , a św. J a n na słupie nie m a 2 p a l c ó w zauważyła, ranem i krew z n i c h cieknie. W t e d y zobaczyli, żo to j a k i ś cud i ko­ otwiera kościół i z niego w y c h o d z i . A ś m i e t a n y j u ż m a ł o co p a ć przestali. A w miejscu t y m p o b u d o w a l i k a p l i c z k ę , k t ó r a że dziad kościelny dość wcześnio nad mu do dziś stoi z d a t ą ,,1851". D l a kopaczy b y ł a to za k a r ę prze­ o zawolanio zakrystiana. — To p o w i e d n i a : 1) wszyscy m ę ż c z y ź n i z tego r o d u b ę d ą nazna­ z o s t a w a ł o . Oburzona p o s z ł a do proboszcza i pokazuje szkody w kościele, p r o s z ą c nie j a zjadam ś m i e t a n ę — powiada. A k t o — p y t a j ą . T u za­ czeni (jakoż b y l i wszyscy łysi), 2) d o p ó k i t a rodzina żyje — k r y s t i a n w s k a z a ł r ę k ą w s t r o n ę szoregu ś w i ę t y c h , r z o ź b i o n y c h nio będzio wo wsi kościoła. Ale po wojnie r ó d ten z drzewa i s t o j ą c y c h p o d ś c i a n ą , z k t ó r y c h k a ż d y m i a ł usta a l u d n o ś ć p o b u d o w a ł a kościół i u t w o r z y ł a p a r a f i ę . wymarł, zawalane na b i a ł o . — Oto k t o zjada ś m i e t a n ę — d o d a ł . Oka­ zało się, że s p r y t n y z a k r y s t i a n , p r z e w i d u j ą c w y k r y c i o , sma­ r o w a ł ś w i ą t k o m usta ś m i e t a n ą , ż o b y b y ł o na kogo z m ó w i ć . K s i ą d z oczywiście nie u w i e r z y ł w a p e t y t ś w i ę t y c h , zakrys- * O p o w i e ś ć W . C h ę t n i k a z N o w o g r o d u (1918). ** W Nowogrodzie w kościele b y ł o m a l o w i d ł o na ścianie, prz< d s t a w i a j ą c e K u r p i a , k t ó r y p o m ó g ł nieść k r z y ż Chrystusowi. Zamalowano go w czasio odnawiania kościoła ok. 1904 r. 51 �TABLICA I �TABLICA II �TABLICA III �TABLICA IV ��I �W K Ł A D K A : RYSUNKI KRZYŻY WYKONANE PRZEZ ADAMA CHĘTNIKA W LATACH 1909-1939. Krzyże pochodzą z następujących miejscowości (podajemy wg aktualnego podziału administracyjnego): Tablica I Rys. 1918. 12 — W a ś k i , g m . Rogienice W i e l k i e , w o j . ł o m ż y ń s k i e . R y s . 1930. 13 — O s t r o ł ę k a (cmentarz). R y s . 1933. 14 — Z b ó j n a . 1 — P o p i o ł k i , g m . Z b ó j n a , w o j . l o m ż y ń s k i o . Ok. 1870. Rys. Ok. 1865. R y s . 1909. 15 — G a w r y c h y , g m . Z b ó j n a . Rys. 1910. 1913. 2, 3 —• P u p k i , g m . K o l n o , w o j . ł o m ż y ń s k i e . R y s . 1930. 16 — p o d w s i ą G ó r s z e z y z n a , g m . K o l n o , w o j . ł o m ż y ń s k i e . Ok. 4 — R o z w o r y , g m . Olszewo-Borki, w o j . o s t r o ł ę c k i e . Rys. 1910. 1881. R y s . 1930. 5 —• Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i e . 6 — N o w o g r ó d p o d Ł o m ż ą . Ok. 1865. R y s . 1920. 7 — Osowiec, g m . Z b ó j n a . R y s . Dobrylas, g m . Z b ó j n a . R y s . ostrołęckie. Rys. 1920. Rys. 1917. 1910. 8 — 10 ~— P r z y t u ł y , gm. Olszowo-Borki. 11 — K u c z y ń s k i e , g m . K a d z i d ł o , w o j . o s t r o ł ę c k i e . Rys. 1926. 12 — W y k r o t , g m . Myszyniec, w o j . o s t r o ł ę c k i e . O k . 1850. Rys. 1934. Tablica I V 1910. 9 — G ą s k i , g m . Lelis, w o j . 13 —• Chludnie, g m . Rogienice W i e l k i e , w o j . 1, 10 — D o b r y l a s , g m . Z b ó j n a . R y s . 1910. 2, 14, 15 — L i p n i k i , g m . Ł y s e , w o j . o s t r o ł ę c k i e (cmentarz). R y s . 1883. R y s . 3 — Ruda 1912. 5 — N o w o g r ó d (cmentarz). 6 — G i ę t k i , gm. ł o m ż y ń s k i e . R y s . 1934. 14 —• T a t a r y , g m . K r y p n o , w o j . b i a ł o ­ Turośl. Rys. stockie. R y s . 1928. 15 — Siedliska, w o j . o s t r o ł ę c k i e . R y s . 1909. 8, 9 — Z b ó j n a . R y s . 1929. 1929. Osowiecka, g m . Z b ó j n a . R y s . 1910. 4 — G a w r y c h y , g m . Zbójna. 1935. 7 — N o w o g r ó d (cmentarz). Ok. 1800. 1910. 11 — Osowiec, g m . Rys. Zbójna. 16 — L a s k i , g m . Z b ó j n a . Ok. 1875. R y s . 1930. 17, 18 — L i p ń k i , R y s . 1909. 12 — P o p i o ł k i , g m . Z b ó j n a . 1843. R y s . 1910. 13 — gm. D ę b n i k i , g m . Z b ó j n a . R y s . 1909. 16 — p r z y drodze ze wsi Łyse Łyse, woj. ostrołęckie (cmentarz). R y s . 1929. do L i p n i k , w o j . o s t r o ł ę c k i e . 1860. R y s . Żelazne, gm. Kolno, woj. łomżyńskie. 1928. 17 — Piasutno 1921. Tablica I I Tablica V 1 — m . wsiami Kadzidło i K u c z y ń s k i e , woj. ostrołęckie. Rys. 1929. 2 — Ł ę g Przedmiejski, w o j . o s t r o ł ę c k i e . 1885. R y s . 1909. I — P ł o c k . Ok. 1900. R y s . Rys. Rys. 3 — Ł ę g S t a r o ś c i ń s k i , g m . Lelis, w o j . o s t r o ł ę c k i e . 1890. 1909. 4 — osada l e ś n a D ł u ż e w o , g m . Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i " . Rys. 1909. 5 —. m . w s i a m i K u c z y ń s k i e i Jeglijowice, g m . dzidło, woj. ostrołęckie. ł o m ż y ń s k i e . 1855. Rys. 1862. 1909. Rys. 1929. 7, 10 — 8 — Gontarze, g m . Z b ó j n a . 1870. R y s . 6 —• Z b ó j n a , Ostrołęka, Rys. 1935. Ka­ 1946. 1928. 1946. 2 — D o b r y l a s , gm. Zbójna. 3 — Tabędź, gm. P u c h a ł y , woj. łomżyńskie. 4 — Czarnia ( K u z i o w s k a ) , w o j . o s t r o ł ę c k i e . Rys. 5 — Szablaki, g m . T u r o ś l . R y s . 1936. 6, 7 — Myszyniec, woj. woj. ostrołęckie 1933. gm. Mały Płock, woj. łomżyńskie. Rys. 9 —• D o b r y l a s , Rys. 1936. (cmentarz grzebalny). Rys. 1920. 8 — Łosewo, 1931. 9 — Sól, gm. K a d z i d ł o , w o j . o s t r o ł ę c k i e ( k r z y ż z 1866 г.). Rys. 1914. 10 — g m . Z b ó j n a . 1882. R y s . 1911. 11 — Gontarze. Rys. 1924. 12 — K u z i e , g m . Z b ó j n a ( k r z y ż „ o d c h o l e r y " ) . Ok. P i a n k i , gm. Z b ó j n a . Ok. 1865. Rys. 1913. 13 - - Myszyniec, w o j . I I — K ą t y , g m . M a ł y P ł o c k . R y s . 1930. 12 — p o d Nowogrodom o s t r o ł ę c k i e . R y s . 1910. 14 — W y k , g m . Z b ó j n a . Ok. 1840. 1920. 15 — R u d a Osowiecka, g m . Z b ó j n a . 16 — Parzychy, g m . Z b ó j n a . Rys. Zbójna. 1885. R y s . 1919. 1911. R y s . 1895. Rys. 1936. Rys. (przy grobli). 13 —• G ó r s z e z y z n a , g m . K o l n o , w o j . łomżyńskie, 1939. symbole w y c i ę t e na k r z y ż u d r e w n i a n y m , u f u n d o w a n y m w 1881 r. 17 — Gontarze, g m . R y s . 1930. 14 — O s t r o ł ę k a (cmentarz). R y s . 1933. 15 — Kruszą, g m . T u r o ś l . 1864. 1935. Rys. 1910. (cmentarz grzebalny). R y s . Tablica I I I 16 — Czarnia, w o j . ostrołęckie 1938. Tablica V I 1 — N o w o g r ó d , w o j . ł o m ż y ń s k i e . R y s . 1910. 2 —• Szablak, g m . 1 — D ę b y , g m . Ł y s o , w o j . o s t r o ł ę c k i e . R y s . 1913. 2 — Dębniki, Nowogród. 3 —- Czartoria, g m . M i a s t k o w o , w o j . g m . Z b ó j n a . R y s . 1909. 3 — P a r z y c h y , g m . Z b ó j n a . 1870. Rys. Rys. 4 — 1936. 1910. przy 1909. 4 — P a p k o w i z n a , w o j . o s t r o ł ę c k i e (nisze na f i g u r k i , obrazki Czartoria. i t p . ) . O k . 1890. R y s . 1936. 5 — las p o d w s i ą Samule, gm. Kolno, Czarnia ( K u z i o w s k a ) , w o j . o s t r o ł ę c k i e , drodze do Złotej G ó r y . Ok. 1888. Rys. łomżyńskie. 1870. R y s . 1936. 5 — 6 —• Dobrylas,. g m . Z b ó j n a , p r z y drodze do w o j . ł o m ż y ń s k i e . K r z y ż w y c i ę t y na olszynie. Rys. 1930. 6 — wsi Ż e l a z n e , koło m o s t u przez P i s ę . 1851. R y s . 1910. 7 —• Z b ó j n a . k r z y ż w y c i ę t y na starej s o ś n i e . R y s . Rys. 1909. 8 — N o w o g r ó d (nagrobek poległego w 1914 r. pod­ Z b ó j n a , k r z y ż na oficera). Rys. k r z y ż o w y c i ę t e na sosnach p u s z c z a ń s k i c h przez p a s t u c h ó w łub 1936. 9 — T u r o ś l , w o j . ł o m ż y ń s k i e . Ok. 1855. 1924. 7 — Popiołki, gm. s t a r y m u l u k ł o d o w y m . Rys. Rys. 1917. 10 — C h o j n y Stare, g m . Szczepankowo, w o j . ł o m ż y ń ­ „ p u s t e l n i k ó w " . Rys. skie. R y s . 13 — Z i m n a , g m . T u r o ś l , w o j . ł o m ż y ń s k i e . 1931. 11 — z puszczy p o d Wanacją, gm. Turośl. 8, 9 — 1922. 10, 11, 12 — N o w o g r ó d (cmentarz). 1860. Rys. Wszystkie rysunki oraz fot. 1—7 — Adam Chętnik Fot.: S. Deptuszewski — il. 12, 24—26; J . Olędzki — il. 13, 18, 22; J . Świderski — il. 8—11, 52 1919. 14—17, 19—21, 23, 27 1920. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a8c96ae8448b881c2c843fe4e1a8472d.pdf fc65e8ce0111f5763ba6d94ca5b10e44 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6149 Rights Information about rights held in and over the resource licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Afryka - pozyskiwanie żelaza Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5735 Title A name given to the resource Reaktywowanie zapomnianej afrykańskiej technologii pozyskiwania żelaza w Mali / LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.253-260 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łapott, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 93, 2009 JACEK ŁAPOTT Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytet Szczeciński REAKTYWOWANIE ZAPOMNIANEJ AFRYKAŃSKIEJ TECHNOLOGII POZYSKIWANIA ŻELAZA W MALI Żelazo jest wytwarzane przez kowala. Tylko ci, co wytwarzają żelazo, są prawdziwymi kowalami1. Stare powiedzenie, cytowane wielokrotnie przez afrykanistów — Ex Africa semper aliquid novi, użyte przez Pliniusza Starszego w I wieku n.e. w drugim tomie jego Historii naturalnej, sprawdza się do dziś. Kontynent ten zaskakuje nas nie tylko skalą nierozwiązywalnych problemów, wymykających się nierzadko wszelkim racjonalnym ocenom i prognozom, ale także inicjatywami, o które być może nikt by dziś Afrykańczyków nie posądzał. Przez ostatnie lata zajmowałem się, rozległym w czasie i przestrzeni, tematem pozyskiwania żelaza na tym kontynencie (Łapott 2008). Zgodnie z moją wiedzą (oraz wiedzą innych badaczy zajmujących się tym zagadnieniem), ten fragment działalności Afrykańczyków został definitywnie zamknięty co najmniej przed 20-30 laty. Terry Childs i David Killick, podsumowując w jednej ze swoich prac historię metalurgii na tym kontynencie, pisali w 1993 roku: „Wytop żelaza nie istniał w wielu częściach Afryki już w czasie I wojny światowej, ale przetrwał w niektórych niedostępnych regionach Afryki zachodniej aż do lat 60. [XX wie­ ku — J.Ł.]. Ostatnie rodzime piece używane do wytopu żelaza na handel, które obserwowano w północnej części Wybrzeża Kości Słoniowej, zakończyły pro­ dukcję w 1983 roku, zamykając tradycję technologiczną istniejącą ponad 2500 lat” (Childs, Killick 1993: 325). W tym kontekście informacja o istniejących jeszcze w Mali kowalach, któ­ rzy do dziś zajmują się pozyskiwaniem żelaza w dymarkach, nie wydawała się* Z pieśni Bamana śpiewanej w Kolokani w trakcie wydobywania łupy z dymarki (1.02.2009). �254 Jacek Łapott prawdopodobna. Dotarła ona do mnie przy okazji innych badań prowadzonych aktualnie w tym kraju. Dowiedziałem się, że być może kilkadziesiąt kilometrów na północ od Bamako, między Noussambougou a Kolokani, mieszka kowal ob­ sługujący do dziś dymarkę dostarczającą mu żelazo. Rzeczywistość okazała się o wiele bardziej złożona. Informację tę uzyskałem w 2008 roku na przełomie pory deszczowej i suchej, jeszcze przed zbiorem plonów — w okresie, gdy w re­ jonie sawanny jest mnóstwo prac innych niż pozarolnicze zajęcia rzemieślnicze. Udało mi się dotrzeć do miejscowości Kena, potwierdzić tę wiadomość i zoba­ czyć dymarkę2. Wieś Kena znajduje się około 90 km na północ od Bamako (jadąc drogą na Kati w kierunku granicy mauretańskiej). Zarówno tę wieś, jak i cały region zamieszkują Bamana, znani lepiej w literaturze polskiej jako Bambara3. Jest to ludność rolnicza z tak zwanej grupy ludów Mande, uprawiająca na żyznej tutaj glebie proso, sorgo, orzechy arachidowe i inne rośliny strefy pogranicza sawanny i sahelu. Kena została założona w przeszłości przez ród Diarra (są oni dugule — miej­ scowymi notablami), potem dopiero zjawiły się na tym terenie rody Traore i Fane. Usytuowana jest około 8 kilometrów na wschód od drogi prowadzącej dalej na północ. Dojazd jest utrudniony, brak tutaj jakiejkolwiek komunikacji. Miejsco­ wość jest na tyle mała, że nie odbywają się w niej nawet tradycyjne, cotygodnio­ we targowiska. Kontakt ze światem zewnętrznym utrzymują wędrowni handlarze poruszający się na rowerach i oferujący „niezbędne” już produkty miejskie, takie jak cukier, zielona herbata, latarki, baterie, mydło, tkaniny fabryczne. Odkryta w 2008 roku dymarka była używana już wcześniej. Potwierdziło to moją wiedzę o afrykańskich dymarkach jako o urządzeniach wielokrotnego użyt­ ku. Obie strony zaangażowane w tę sprawę — my i rodzina Fane (nieco nieufne wobec siebie) umówiły się na luty 2009 roku, kiedy to dymarka zostanie ponow­ nie uruchomiona. Zarówno sama dymarka, jak i pokazywane nam fragmenty łupy potwierdzały możliwości techniczne miejscowych kowali. Trudny dojazd, brak jakichkolwiek osób obcych w bliższej i dalszej okolicy, poziom życia miejscowej ludności, gwarantował oryginalność działania, którego mieliśmy być świadkami. Z kolei Bamana nie byli chyba do końca pewni, czy, zgodnie z obietnicą, pomo­ żemy im finansowo w kolejnym uruchomieniu dymarki — poniesiemy koszty zakupu zwierząt składanych na ofiarę, koszty pozyskania i transportu rudy, zaku­ pu węgla drzewnego, prezentów itp. Niezależnie od tego, istniejąca i działająca współcześnie w Afryce dymarka była wydarzeniem, o którym jak najszybciej należało poinformować opinię publiczną. 2 W pierwszej penetracji w 2008 r. brali udział także mgr E. Prądzyńska i mgr K. Podyma. Właściwe prace badawcze prowadziłem w lutym 2009 r. w towarzystwie dr. L. Buchalika. Obecna publikacja jest swojego rodzaju kronikarskim zapisem tego wydarzenia. 3 Bamana należą do jednej z liczniejszych grup etnicznych Mali; stanowią obecnie ok. 25-30% po­ pulacji tego kraju, natomiast językiem bambara posługuje się ponad 80% miejscowej ludności. Bamana spotkać można także w Senegalu, Wybrzeżu Kości Słoniowej i w Burkina Faso. �Reaktywowanie zapomnianej afrykańskiej technologii pozyskiwania żelaza w Mali 255 W Kolokani Kolejne spotkanie nastąpiło pod koniec stycznia 2009 roku i było „miłym rozczarowaniem” dla obu stron. Prace związane z uruchomieniem dymarki po­ suwały się do przodu, została ona już naprawiona, zgromadzono specjalną glinę na dysze, inną glinę na tynkowanie ścian itp. Największym zaskoczeniem okazał się dla nas fakt, że nie jest to jedyna dymarka w okolicy. Uruchomienie „naszej” przewidziane było za około dwa tygodnie, natomiast w nieodległym Kolokani już następnego dnia miała się odbyć uroczystość wyciągania łupy z tamtejszej dymarki. Kolokani to osada czy raczej miasteczko liczące około 20 tys. mieszkańców. Kilka miesięcy wcześniej miejscowy mer — F.T. Traore wydał zgodę na budo­ wę dymarki i pozyskanie przy jej pomocy żelaza. Według umieszczonej obok dymarki pamiątkowej tablicy, „realizatorami” tego planu byli Diatourou Fane z Kena, Bassourou Diarra z Kati oraz Datigui Fane z Kolokani. Mer w między­ czasie zmarł, natomiast okoliczni kowale kontynuowali projekt, którego finału mieliśmy być świadkami. W wigilię wyjmowania łupy, grupa kowali i okolicz­ nych mieszkańców udała się do zagrody mera, by złożyć wyrazy szacunku jego pamięci i jego rodzinie. Kowale tańczyli przy akompaniamencie miejscowych muzyków „taniec kowali z siekierą”. Trwało to z przerwami do późnych godzin nocnych. Wyciąganie łupy z dymarki w Kolokani było świętem dla całej miejscowości. Pojawili się wszyscy uczestnicy projektu, kowale z okolicznych wsi, starszyzna wioskowa, oficjalni przedstawiciele władz, muzycy, żony kowali, a nawet tele­ wizja z Bamako, razem kilkaset osób4. Część uczestników przyjechała z oko­ licznych miejscowości samochodami, część motorowerami, większość dotarła pieszo. Miejsce wytopu usytuowane zostało poza Kolokani, na jej północno­ -wschodnim skraju, niedaleko zagrody kowala Datigui Fane. Dymarka miała u podstawy około 1,8 m średnicy, a wyciągana z niej łupa stanowiła okrąg o wymiarze około 1 m i grubości 20-25 cm. Żeby nie zniszczyć dymarki przy wyjmowaniu łupy, należało ją wcześniej rozbić na kawałki. Po wy­ ciągnięciu i ocenie jakości łupy okazało się, że winna być ona „poprawiona” — żelazo zawierało za mało węgla, było zbyt miękkie. Z uwagi na to, że zgroma­ dzenie mieszkańców przy dymarce przerodziło się w rodzaj festynu, postanowio­ no do programu spotkania włączyć także „poprawienie” łupy. Kilkaset metrów od dymarki, na skraju drzew rzucających cień, zbudowano szybko specjalne, ot­ warte palenisko, podłączono do niego dwa miechy-dmuchawy (a po jakimś cza­ sie dodano trzeci) i rozpoczęto podgrzewanie fragmentów łupy. Trwało to ponad dwie i pół godziny. W końcu uzyskano żelazo o zadowalającej kowali jakości. 4 Wraz z L. Buchalikiem byliśmy jedynymi obecnymi Europejczykami. �256 Jacek Łapott Wszystkie działania były dokumentowane przez telewizję z Bamako, nagrywa­ no też wywiady z kowalami5. Procesowi poprawiania poddano tylko niewielki fragment łupy. Pozyskana łupa, po jej wstępnym oczyszczeniu, ważyła sto kilka­ dziesiąt kilogramów i została przewieziona do zagrody szefa kowali w bagażniku samochodu osobowego, który musiał w tym celu obrócić aż trzykrotnie6. W Kena Jak się potem okazało, rodzaj dymarki i sposób pozyskania żelaza w Kolokani różnił się od tego w Kena, ponadto dymarki w Kolokani i Kena były fragmen­ tami większego przedsięwzięcia. W trakcie rozmów uzyskaliśmy informacje, że podobne dymarki były używane współcześnie także w Tioribougou (23 km od Kolokani), Fanafiekoro (na południu, w okręgu Kati), Beneso, Faladje, Negela, Djinidja, Marena (także okręg Kati). W niektórych miejscach, jak Faladje czy Kena, dymarka była uruchamiana kilkakrotnie. Jednym z organizatorów tego przedsięwzięcia był wiekowy kowal Diatourou Fane, zwany Babou, mieszkający w Kena7. Jego wiek nie jest do końca znany. Na pewno przekroczył 100 lat, niektórzy twierdzą, że ma nawet 120. On sam przyznaje się do 106 lat. Miał trzy żony, które urodziły mu 10 synów i 4 córki. Po założeniu rodzin przez dzieci i wnuki kowala, jego rodzina liczy 126 osób. Jak mówi Babou, w dzieciństwie i młodości pracował z ojcem przy dymarkach w okolicach Kati („tam jest dobra ruda”), w takich miejscowościach, jak Dougabougou, Toula, Daforo, Djoko. „Kiedyś w okolicy Bamako było dużo dy­ marek. W tamtych czasach dymarki pracowały przez cały sezon suchy i zwykle było wiele wytopów. Praca była ciężka. Wszystko trzeba było nosić na własnych plecach — rudę, glinę i węgiel drzewny. To była praca dla silnych mężczyzn”. Do Kati wrócił w latach 60-70. XX wieku. W Kena osiadł niedługo potem, a około 10 lat temu wpadł na pomysł reaktywowania (po blisko 30 latach) dawnej, rodzi­ mej tradycji hutniczej Bamana. Niestety, nie było nam dane obejrzeć procesu budowy samej dymarki. Została ona wzniesiona kilka lat wcześniej — obecny wypał był już czwartym z kolei. 5 Również my prowadziliśmy dokumentację filmową i fotograficzną. Poszczególne fragmenty uro­ czystości były rejestrowane także przez kilku innych uczestników, z użyciem aparatów fotograficznych i telefonów komórkowych (!). 6 Oprócz łupy, efektem wytopu był piasek wypełniający dno dymarki (o którym trudno znaleźć in­ formacje w literaturze omawiającej wytop żelaza). Ustawiła się po niego kolejka kobiet, które zbierały go w chustki i plastikowe woreczki. Według powszechnej opinii, był znakomitym antidotum przeciw wrogim fetyszom, jak i — po dodaniu go do wody — skutecznym środkiem stosowanym w leczeniu chorób skóry oraz „dla urody”. 7 Zajmuje się on ponadto wróżbiarstwem, a konkretnie geomancją— wróżeniem ze znaków kreślo­ nych na piasku. W ciągu kilkudniowego pobytu w jego zagrodzie widzieliśmy codziennie kolejkę ludzi oczekujących na wróżby czy błogosławieństwo Babou. Nazwisko Fane jest tradycyjnym nazwiskiem kowali u Bamana. �Reaktywowanie zapomnianej afrykańskiej technologii pozyskiwania żelaza w Mali 257 Głównym budowniczym dymarki był najmłodszy syn Babou — Mamadou (Madou) Fane, a pomagali pozostali męscy członkowie rodziny. Budowa dymarki trwała tylko jeden dzień. Wzniesiono ją z gliny (pochodzącej z termitiery), do której dodaje się rozbite kawałki liany, namoczone wcześniej w wodzie. Powo­ duje to lepsze utwardzenie gliny, co skutkuje także „wodoodpomością”. Takiej dymarki nie trzeba zabezpieczać przed porą deszczową8. Dymarka z Kena (podobnie jak ta w Kolokani) to typ dymarki szybowej. Mia­ ła kształt ściętego stożka o wysokości około 185 cm i średnicy u podstawy około 110 cm, a na górze, u wylotu 90 cm. Ściany dymarki miały grubość około 15-20 cm. Od strony południowej usytuowane były pełne, gliniane siedmiostopniowe schodki ułatwiające załadunek dymarki. Otwór do wyciągania łupy znajdował się od strony wschodniej, z kolei po przeciwległej stronie był szeroki (ok. 1 m) kanał z trzema szerokimi stopniami, sięgający poniżej podstawy dymarki, z otworem do spuszczania żużla. Wokół podstawy dymarki znajdowało się osiem otworów na pomieszczenie długich dysz (o średnicy ok. 12-14 cm, a długości ok. 140 cm), dwie kolejne dysze mocowano w otworze do wyciągania łupy, na specjalnych drewnianych widełkach. Wszystkie dysze po ich umieszczeniu w dymarce sta­ rannie oklejano i uszczelniano gliną, specjalnie wzmocnioną materiałem z termi­ tiery. Dysze montowane były ukośnie w dół, lekko zachodząc w środku na siebie. Na zewnątrz ich wyloty wystawały nie więcej niż 20 cm poza lico ścian dymarki. Ustawianie dysz było procesem długotrwałym i w całości nadzorowanym przez Babou9. Jeśli konieczne było stłumienie ognia w dymarce, dysze przykrywano specjalnymi, glinianymi pokrywkami. Przy żadnej z dysz nie było miechów, nikt także z miejscowych kowali Bamana nie słyszał o ich stosowaniu przy dymar­ ce. Potwierdzałoby to opinię Hermanna Amboma, który twierdził, że w piecach szybowych o wysokości powyżej 1,3 m powstawał w trakcie wytopu tak zwany efekt kominowy, na tyle duży, że pozwalał uzyskać temperaturę potrzebną do re­ dukcji tlenu z rudy, co było niezbędne w procesie produkcji (Ambom 1976: 29). Budowniczowie w Kolokani i Kena twierdzą, że wymiary dymarek są w zasadzie dowolne, poza tym, że nie mogą być one niższe niż 150 cm. Paradoksalnie, uży­ cie miechów w trakcie wytopu mogłoby doprowadzić do szybszego przepływu powietrza przez szyb dymarki i do obniżenia temperatury w jej wnętrzu10. 8W trakcie naszej wizyty w Kena w 2008 r. pod koniec pory deszczowej, ta sama, niezabezpieczona dymarka znajdowała się wśród pola dorodnego prosa. 9 Przygotowano 12 dysz, z uwagi na to, że (jak nam powiedziano) czasami podczas umieszczania w dymarce mogą się połamać (są wykonane z niewypalanej gliny zmieszanej ze specjalną trawą). 10 Niektórzy znawcy tematu, jak C. Francis-Boeuf, wyróżniają jednak w zachodniej Afryce dwa rodzaje dymarek: tzw. wielki piec (grandfurneau), z naturalnym nawiewem powietrza, oraz „zwykły” piec-dymarkę (furneau), ze sztucznym nawiewem powietrza przy pomocy miechów (Francis-Boeuf 1937: 427). Potwierdzone użycie tych ostatnich dymarek odnotowano tylko w kraju Lobi, na południowym-zachodzie Burkina Faso. Znana dzięki publikacjom R. Gardiego (1969) dymarka Kirdi z Kameru­ nu Północnego (a więc już spoza Afryki Zachodniej) ma miechy umocowane na szczycie, a powietrze tłoczone jest w dół. �258 Jacek Łapott Przygotowania do wytopu trwały kilka dni. Konieczne było dostarczenie rudy (przywiezionej ciężarówką z okolic Kati), zakup węgla drzewnego, zgromadze­ nie co najmniej trzech rodzajów gliny, naprawienie ścianek dymarki, wykona­ nie dysz itp. Te prace zostały wykonane przed naszym przybyciem. Natomiast bezpośrednie przygotowanie dymarki do wytopu, osadzenie dysz, napełnienie dymarki węglem i rudą oraz wytop zajęły dwa i pół dnia oraz dwie noce. Sam wypał trwał około 41,5 godziny11. Do wypełnienia dymarki potrzebne było 17 dużych koszy węgla drzewnego oraz 6 mniejszych koszy rudy. Układ zawartości koszy węgla drzewnego i rudy został spisany na kartce przez Babou. Rudę zwykle sypano wzdłuż ścianek dy­ marki. Zanim wsypano pierwsze kosze węgla drzewnego, dno dymarki oraz prze­ strzeń między zachodzącymi na siebie promieniście dyszami została wypełniona suchą trawą. Podpalenie dymarki nastąpiło przy pomocy długich kijów, zapalo­ nych na końcach, wkładanych przez dysze i sięgających tej trawy. Przed zapale­ niem dolną część dymarki do wysokości wylotów dysz (które umiejscowione są około 40 cm od poziomu) obsypano ziemnym nasypem, następnie obficie pola­ nym wodą. Wszelkie pęknięcia w ściankach dymarki naprawiane były na bieżąco specjalną gliną. Obie te czynności (polewanie i tynkowanie) powtarzane były wielokrotnie w ciągu tych dwóch dni i nocy. Ważny był nadzór nad dymarką, szczególnie w nocy, aby nie pękła czy nie doznała innego uszkodzenia (dysze za­ pychają się np. żużlem i trzeba je przebijać). W nocy ogień nad górną krawędzią dymarki unosił się na wysokość ponad metra. Po podpaleniu dymarki złożono w ofierze kozę, którą następnie poćwiartowa­ no i ugotowano. Zjedli jąwszyscy kowale zajęci przy wytopie. Łącznie pracowało tutaj (na zmianę) sześć osób oraz Babou. Pomimo, że był to kolejny wypał w cią­ gu ostatnich dwóch lat, cały czas pojawiali się „goście”, którzy chcieli przyjrzeć się temu, „co się dzieje”. Przynosili prezenty — miejscowe wino, piwo, zieloną herbatę, orzechy kola itp. Robili sobie zdjęcia (!) i słuchali opowieści kowali. Po południu drugiego dnia wybito otwór u dołu dymarki od strony zachodniej i spuszczono żużel do wspomnianego wyżej kanału. Na marginesie warto dodać, że stereotypowe wyobrażenia o wytopie żelaza w dymarce nie do końca odpowiadają opisywanej rzeczywistości. W procesie pro­ dukcji żelaza w dymarce nie otrzymuje się produktu finalnego w stanie płynnym. Jest on w stanie stałym i nosi nazwę łupy. Na łupę rzadko kiedy składa się li tyl­ ko dobre, kowalne żelazo. Zwykle po wyciągnięciu z dymarki jest ona zmieszana z żużlem, węglem drzewnym i piaskiem. Dopiero w procesie „poprawiania żelaza”, tak jak to było w Kolokani, poprzez jego powtórne podgrzanie i nawęglenie otrzy­ muje się metal nadający się do dalszej pracy w kuźni. Jedyną płynną substancją, którą usuwa się z dymarki przed jej ostudzeniem i wyciągnięciem łupy, jest żużel. 11 Od godziny 12, 11 lutego, do godziny 5.30 rano 13 lutego. �Reaktywowanie zapomnianej afrykańskiej technologii pozyskiwania żelaza w Mali 259 Potwierdza to jednocześnie fakt, że w dymarkach afrykańskich nie otrzymywano raczej temperatury niezbędnej do stopienia się żelaza (1535° C). Wyciąganie łupy z dymarki rozpoczęło się o świcie. Dymarka wcześniej zga­ sła sama (wypalił się cały węgiel), ale była w dalszym ciągu gorąca. Szybko odkopany został wał ziemny, usunięto dysze (które się połamały) i odsłonięto otwór od strony wschodniej. Przewiew powietrza miał „ostudzić” całość. Jed­ nak niektórzy kowale, nie mogąc się doczekać finału próbowali rozbić łupę że­ laznymi drągami, chociaż w dalszym ciągu nie można jej było wyciągnąć z pie­ ca z powodu wysokiej temperatury. Sukcesywnie rozbijane kawałki łupy i dysz wyciągnięto w końcu przy pomocy długich, żelaznych cęgów. Usunięto także piasek spod łupy, umieszczony tam i ubity pierwszego dnia przed załadunkiem dymarki. Wówczas łupa jakby zawisa w powietrzu i łatwiej ją rozbić na kawał­ ki. Wyciągnięte, pierwsze fragmenty łupy rozbito niecierpliwie, aby sprawdzić jej jakość. Okazało się, że żelazo jest dobrej jakości. Miejscowi kowale, dumni z efektu, byli przekonani, że zawdzięczają to Babou — jego doświadczeniu, sta­ ranności produkcji oraz bliskim kontaktom ze światem nadprzyrodzonym. Otrzy­ mana łupa była względnie czysta i nadawała się od razu do dalszej przeróbki na niezbędne w życiu codziennym przedmioty żelazne12. Według szacunków, z tego wypału uzyskano około 70 kg łupy. Jak to się zaczęło? Warto zwrócić uwagę na jeszcze jeden, bardzo istotny aspekt tej sprawy. Jak wspomniałem, tradycja pozyskiwania rudy w dymarce zanikła przed około 40 laty także w okolicy Bamako i Kolokani. Byliśmy świadkami swoistej „reak­ tywacji kulturowej”, dokonanej z inicjatywy Diatouro Fane oraz grupy starszych kowali, którzy potrafili przekonać do tej idei nie tylko innych kowali, ale także, w przypadku Kolokani, mera tej miejscowości. Z uwagi na powszechne zainte­ resowanie miejscowych kowali tym przedsięwzięciem (każdy z kowali chciał otrzymać kawałek łupy)13, dymarka z Kolokani była prawie dwa razy większa niż ta w Kena. Interesujące, że projekt budowy dymarek w tym regionie (w ostatnich latach wykonano już co najmniej 9 wytopów) był inicjatywą wewnętrzną. Na jego re­ alizację złożyli się wspólnie wszyscy zainteresowani kowale. Nie otrzymano żadnych dotacji ani od administracji państwowej, ani od organizacji pozarządo­ wych. Informacje o tym przedsięwzięciu dotarły do nas przez przypadek. Nasza obecność skutkowała pokryciem części kosztów wytopu w Kena, jednak wytop i tak był wcześniej zaplanowany. Tego rodzaju wewnętrzne działanie, samoorga­ 12Otrzymane wyniki analizy fizyko-chemicznej potwierdziły tę opinię. 13 Podobnie jak w innych rejonach Afryki Zachodniej, także tutaj panuje przekonanie, że żelazo pozyskiwane z dymarki ma właściwości nadprzyrodzone. �Jacek Łapott 260 nizacja miejscowej ludności w celu „przypomnienia i kontynuacji tradycji”, jak powiedział jeden z kowali, jest czymś zdecydowanie nowym w tym rejonie. To także novum w obserwowanych, współczesnych kontaktach na linii Mali — „reszta świata”. W sąsiednim kraju Dogonów czy w odwiedzanych przez licz­ nych turystów Dżenne oraz Timbuktu (także w Mali), wśród miejscowej ludno­ ści przeważają postawy oczekiwania na pomoc, aby nie powiedzieć: postawy roszczeniowe. Niewykluczone, że sędziwy Diatorou Fane, z racji swego wieku i autorytetu, potrafił stworzyć w kraju Bamana zupełnie nową (choć silnie zako­ rzenioną w tradycji) rzeczywistość kulturową, której skutki będzie można ocenić dopiero w przyszłości. Właśnie w sąsiedniej wiosce, Bougoudiana (kilka km od Kena), mieszka Tiori Diarra. Jego matka, Konimba Diarra (ur. około 1895 r.), jest znana jako mistrzyni w malowaniu tradycyjnych tkanin Bamana, bogolan. Sam Tiori jest animatorem także nieco zapomnianej tradycji — teatru marionetek. To właśnie kontakt z nim naprowadził nas na trop dymarek. Współcześnie, dzięki takim ludziom, jak Tiori Diarra, nad Nigrem (w Segou, Markala) odbywa się co roku festiwal marionetek ściągający dużą liczbę turystów. Autor tego pomysłu nie bierze jednak udziału w festiwalu. Być może za jakiś czas ktoś wymyśli, w Kolokani czy Kena, festi­ wal dymarek. Ale czy będzie to ten sam projekt? Jaki będzie do niego stosunek miejscowych kowali? Czy odsuną się od niego tak, jak Tiori Diarra od festiwalu marionetek? Czy będzie to w dalszym ciągu „przypomnienie i kontynuacja tra­ dycji”? To już jednak zupełnie inna historia. BIBLIOGRAFIA A m bom H. 1976 D ie Bedeutung der Kulturen des Niltals fü r die Eisenproduktion im subsaharischen Afrika, Wiesbaden: Franz Steiner Verlag. Childs S.T., Killick D. 1993 Indigenous African Metallurgy: Nature and Culture, „Annual Review o f Anthropology” 22, s. 325-334. Francis-Boeuf C. 1937 L ’industrie autochtone du fe r en Afrique Occidentale Française, „Bulletin du Comité d ’Etudes Historiques et Scientifiques de l’Afrique Occidentale Française” 20: 4, s. 403-464. Gardi R. 1969 Unter afrikanischen Handwerken, Bem: Akademische Druck- u. Verlags­ anstalt. Łapott J. 2008 Pozyskiwanie żelaza w Afryce Zachodniej na przykładzie ludów masywu Atakora, Żory: Muzeum Miejskie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fdc5d9a798467a0f51ea31dd7445f637.pdf 7344131caff47c59b7af466a88fa6ce7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6151 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource muzea - zbiory Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5737 Title A name given to the resource Muzeum lalek w Pilźnie - miniaturowy skansen/LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.269-272 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 93, 2009 ADAM BARTOSZ Muzeum Okręgowe Tarnów MUZEUM LALEK W PILŹNIE — MINIATUROWY SKANSEN Miniatury, modele, miniaturowe budowle, to formy prezentacji rozmaitych zjawisk cieszące się zawsze znacznym zainteresowaniem. W ostatnich latach notuje się w Polsce kilka inicjatyw budowy takich miniaturowych zespołów budowli. Muzeum Lalek w Pilźnie (w województwie podkarpackim), które tu przedstawiam, wyrosło z potrzeby zaspokojenia takich właśnie zainteresowań. Jest to przykład inicjatywy prywatnej, której — dodajmy — owocem jest znacz­ ny sukces finansowy jej twórców, a co najistotniejsze, dającej im ogromną oso­ bistą satysfakcję. Zaczęło się w 1981 roku od małej, prowincjonalnej Pracowni Artystycznej „Kasia”, produkującej lalki, którą prowadziła Zofia Bohaczyk, z zawodu nauczy­ cielka. Z czasem zainteresowanie lalkami sprawiło, iż obok produkcji pojawiła się, rosnąca w ilość, kolekcja lalek z różnych regionów świata, także lalek zabyt­ kowych. Kolekcja ta w pewnym momencie zainspirowała właścicielkę wytwórni do utworzenia wystawy oraz udostępnienia jej publiczności, wraz z możliwością obejrzenia cyklu produkcji lalek. A jest to produkcja fascynująca. Kilkoro zatrud­ nionych tu ludzi modeluje z wielką pieczołowitością porcelanowe twarzyczki la­ lek i ich korpusy, inni szyją miniaturowe stroje i wykonują różnorakie akcesoria, w które postacie są wyposażone. Zbudowano specjalny piec do wypalania porce­ lanowych elementów lalek, pracownia wyposażona jest w precyzyjne urządzenia do wykonywania drobnych elementów strojów i innych drobiazgów. Produkuje się tu lalki regionalne, historyczne, a także fantastyczno-bajkowe. Muzeum Lalek zostało powołane w 1998 roku przez Zofię i Włodzimierza Bohaczyków, właścicieli wytwórni. Zainteresowanie zwiedzających tym lalkowo-bajkowym muzeum rychło przerosło pierwotne oczekiwania właścicieli, któ­ rzy z czasem poczęli na małej przestrzeni poddasza organizować wystawy tema­ tyczne. Głównymi zwiedzającymi były oczywiście dzieci z okolicznych szkół, prowadzone tu w ramach planowych wycieczek poznawczych. Rozbudowując ideę muzeum, Bohaczykowie zakupili spory kawał gruntu tuż pod Pilznem we wsi Lipiny, wraz z niewykończonym budynkiem mieszkalnym. �Adam Bartosz 270 W ciągu kilku lat stworzyli tu spory kompleks kulturalno-edukacyjny, ze sty­ lową restauracją („U Wiedźmy”) i miniaturowymi zabudowaniami tworzącymi bajkowy, ale też i edukacyjny zespół historyczny. W 2003 roku Muzeum Lalek w Pilźnie (taka jest jego oficjalna nazwa) uzyskało statut, nadal prosperując jako prywatne przedsięwzięcie gospodarcze. Zwiedzanie muzeum miniaturowej architektury rozpoczyna się od modelu zamku, który poznajemy przeciskając się jego wąskimi korytarzykami. U stóp zamku stoją bajkowe domki z postaciami z rozpoznawalnych bajek. Jest to pierwsza część ekspozycji miniaturowych budowli, która w pierwotnym zamy­ śle stanowić miała taką właśnie baśniową wioskę. Domki w tej części, które nie wzorują się na jakimś konkretnym typie regionalnym, są wysokości około metra. Na tyle duże, że zdarzyło się, iż jakiś przedszkolak wcisnął się kiedyś przez drzwi do jednej z chat tak niefortunnie, że trzeba było domek rozebrać, by wydobyć przestraszone dziecko. Po tym doświadczeniu drzwi domków zostały zamknięte na stałe. Najważniejszą częścią całego kompleksu muzealno-dydaktycznego jest zbu­ dowana w następnym etapie wioska, nazwana Lipce Lipieńskie. Lipiny to nazwa wsi, na której terenie znajduje się ta filia muzeum, a miniaturowa wioska nawią­ zywać ma do Lipiec reymontowskich. Natchnieniem do tego była jedna z wy­ staw, którą wcześniej przygotowała Zofia Bohaczyk. Otóż w nowo pozyskanym budynku, mieszczącym na parterze restaurację, utworzyła (na piętrze) sale wy­ staw zmiennych. Z ogromnym wysiłkiem przygotowała w kolejnych latach kilka wystaw lalek w oparciu o znane dzieła literackie. Właśnie Chłopi Reymonta były inspiracją do pierwszej z nich. W kilku scenach twórczyni wystawy opowiedzia­ ła historię opisaną w tomach powieści: „Kapusta”, „Karczma”, „Śmierć Kuby”, „Swaty”, „Wesele Boryny”, „Wykopki”. Wystawa ta była później prezentowana w tarnowskim Muzeum Etnograficznym1, a następnie w wielu innych miejscach. Kolejnym tematem wystawy był Pan Tadeusz, ze wspaniale rozbudowanymi sce­ nami tej narodowej epopei. Były to między innymi: „Polowanie”, „Zaloty” i ro­ biąca największe wrażenie „Uczta” z dziesiątkami elementów drobnej zastawy stołowej. Kolejne prezentowane tematy wystaw to: „Poczet królów polskich”, „Cztery pory roku”, „Kobiety polskie”, „Co tam panie w polityce”, „Jan Paweł II” (sceny z życia papieża), „Bajki La Fontaine’a” oraz „Bajki braci Grimm” (czer­ wiec 2007 roku). Do miniaturowej wioski Lipce Lipieńskie, której budowę rozpoczęto przed dziewięcioma laty, wchodzi się przez mostek obok stawu. Wioska zabudowana jest modelami, które wykonano w skali zbliżonej do 1:4, toteż domy mają spo­ ro ponad metr wysokości. Wiejska, kamienista droga prowadzi widza do chaty Boryny, naprzeciw niego mieszka powieściowa Kozłowa, nieco dalej Wójt, a za jego chatą widać obracające się koło wodne rozłożystego młyna z przybudowa-* Na wernisażu gościła filmowa Jagna, Emilia Krakowska. �Muzeum lalek w Pilźnie — miniaturowy skansen 271 nym domem młynarza. Droga dochodzi do centrum wsi, gdzie stoi wioskowa studnia, kapliczka i kuźnia. Wioskowy plac zamyka kościół. Obok niego stoją ubogie domki biedoty wiejskiej, natomiast za kościołem na maleńkich mogiłach pochylają się drewniane krzyże — to wioskowy cmentarz. Kościół jest budowlą na tyle wysoką, że można do niego wejść, mijając siedzącego przed wejściem żebraka. Czasem siedzi on przy bramie do cmentarza. W kościele widzieć można spowiadającego w konfesjonale księdza i klęczącego za kratką grzesznika. Inne postacie (z zachowaniem skali 1:4, figurki mająpo ok. 40-45 cm) powożą końmi, orzą pole, podkuwają konia, wyglądają z chat. Tuż obok kościoła stoją plebania i dom organisty, a nieopodal oczywiście karczma żydowska. Widać w niej tłumek pijących chłopów. Droga skręca od kapliczki w prawo, do dworu obrośniętego dzikim winem. Państwo, siedząc na ganku, spoglądają na drogę. W dworskim sadzie widać pasiekę, a obok dworu czworaki i stajnie. Nieopodal napotykamy dom kowala, dalej gospodarstwo Sołtysa, a za nim w chacie przy stawie „miesz­ ka” powieściowa Jagna z matką. Modele budowli nie nawiązują do konkretnych typów regionalnych. Projektowane były przez właścicielkę muzeum, która in­ spirowała się ilustracjami przewodników skansenowskich, starając się wybierać wzory z Polski południowej. Dla uatrakcyjnienia wyglądu wioski łączyła niekie­ dy w jednej budowli elementy dwóch różnych typów domów. Inne budynki (np. dom Wójta) zaprojektowała, posługując się opisem powieściowym. Całość robi jednak wrażenie w miarę jednolitego zespołu budownictwa, który można śmiało określić jako ilustrację polskiej wsi. W roku 2008 wzniesiono ostatnie sektory tego miniaturowego skansenu, szczególnie interesujące, o których w pierwotnym planie zupełnie nie pomy­ ślano. Pierwszym z nich jest, zbudowana przez zimę, synagoga. Kiedy wiosną 2007 roku odwiedziłem to lalkowe muzeum skansenowskie z prof. Jonathanem Webberem, judaistą, którego przodkowie wywodzą się z pobliskiego Brzostka, a który jest znanym badaczem historii Żydów galicyjskich, zachwycił się zwie­ dzanym muzeum. Westchnął wówczas: „A gdzie synagoga?”. Właścicielka w lot ujrzała szansę wzbogacenia swej ekspozycji o element tak istotny dla historii regionu, a równocześnie egzotyczny, o którym wcześniej sama nie pomyślała. Po konsultacjach ze mną wybrała jako model synagogę w Bobowej, jedną z nie­ licznych ocalałych w tym regionie i zachowaną niemal w nienaruszonym stanie. Jej uroczysta rekonsekracja po remoncie odbyła się w 2003 roku (Bartosz 2004). W miniaturowym skansenie stanęła więc murowana synagoga z drewnianym przedsionkiem, ze wspaniale odtworzonym wnętrzem, w którym zachwyca barw­ na oprawa szafy ołtarzowej, niemal wiernie odwzorowanej z oryginału w Bobo­ wej. Na bimie kilku chasydów pochyla się nad miniaturowym zwojem Tory, inni posiadująna ławach pod ścianami. Obok zaś stanął dom cadyka (Bartosz 2006; Majcher 2008), za którym rozłożył się żydowski cmentarz z charakterystycznymi nagrobkami — macewami. Widoczne są na nich nagrobne symbole i teksty sko­ piowane z prawdziwych macew. �Adam Bartosz 272 Na uroczyste otwarcie modelu synagogi, 8 kwietnia 2008 roku, poproszono rabina Michaela Schudricha. Dokonał on symbolicznego przybicia na odrzwiach budyneczku maleńkiej mezuzy, po czym gromadka gości wślizgnęła się do jego wnętrza. Jakież było zdziwienie rabina Schudricha, gdy poproszony przeze mnie, aby odczytał fragment Tory, widoczny spod pochylonych głów modlących się miniaturowych chasydów — stwierdził, że właśnie ten fragment został zazna­ czony, który będzie czytany w najbliższą sobotę. Co rabin uznał za doskonałą wróżbę dla muzealnego przedsięwzięcia. Ostatnim (na razie?) pomysłem właścicielki i autorki tego miniaturowego skansenu jest cygańskie obozowisko, które rozłożyło się późnym latem „pod la­ sem”. Kilka wozów, wzorowanych na muzealnej kolekcji cyganologicznej z Mu­ zeum Etnograficznego w Tarnowie, stanęło na skraju zagajnika, nieopodal stawu. Gromady Cyganów zajmują się codziennymi czynnościami, kobiety gotują, do­ glądają dzieci, mężczyźni oporządzają konie, łowią ryby, wre obozowe życie2. Muzeum lalek w Lipinach to przykład realizacji rodzinnej pasji. Pani Zofia Bohaczyk, tak jak mąż Włodzimierz, który zarządza całością (pani Zofia jest głównie autorką i inicjatorką pomysłów) — są pedagogami. Każda z wystaw, które się tu realizuje, ściśle wpasowana jest w program edukacji szkolnej. Rów­ nież zwiedzanie modelu wioski odbywa się z przewodnikiem, który z dziećmi re­ alizuje dobrze opracowaną lekcję. Klientami tego muzealnego przedsiębiorstwa są oczywiście grupy szkolne. Sporą kategorię zwiedzających stanowią jednak całe rodziny z dziećmi. Ten miniaturowy skansen funkcjonuje cały rok, codzien­ nie wystawia się rankiem kilkadziesiąt figurek i sprzętów, których zestawy zmie­ niają się zależnie od pór roku, a miniaturowe ogródki uprawiane są starannie, dostarczając plonów „mieszkańcom” Lipiec Lipińskich. Dzięki ogromnemu wysiłkowi właścicieli muzeum placówkę tę odwiedza rocznie około 40 tys. osób. BIBLIOGRAFIA Bartosz A. 2004 2006 Majcher K. 2008 Synagoga bobowska odżyła, „Spotkania z Zabytkami” 10, s. 28-29. M oje spotkania z chasydami, w: M. Galas (red.), Światło i słońce. Studia z dziejów chasydyzmu, Kraków: Austeria, s. 191-213. Bobowa. Historia, ludzie, zabytki, Warszawa: Przedsiębiorstwo W ydawni­ cze „Rzeczpospolita” . 2 Warto wspomnieć, że pierwszym muzeum skansenowskim w Polsce, w którym eksponuje się kul­ turę Cyganów/Romów, jest Sądecki Park Etnograficzny. Zbudowano tu sektor budownictwa Cyganów karpackich. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f7548bec1588abea306b20fe672dec04.pdf d2a50ba107a29c3f7545c15d2194f30e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6153 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource kronika Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5739 Title A name given to the resource Kronika/ LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.329-379 Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 93, 2009 V. KRONIKA 85. WALNE ZGROMADZENIE DELEGATÓW POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, WROCŁAW, 18 WRZEŚNIA 2009 Walne Zgromadzenie Delegatów PTL odbyło się w Muzeum Etnograficznym, Od­ dział Muzeum Narodowego we Wrocławiu. Spotkanie rozpoczęła kierownik Muze­ um Etnograficznego Elżbieta Berendt. Powitała zebranych, wyrażając zadowolenie, że obrady WZD mająmiejsce w siedzibie Muzeum, zaprosiła delegatów i wszystkich zebranych do obejrzenia muzealnych wystaw. Następnie głos zabrała wiceprezes PTL, dr Małgorzata Michalska. Dziękując E. Berendt za przygotowanie obrad w Muzeum, powitała wszystkich zebranych i zaproponowała, aby na przewodniczącego 85. WZD wybrano prezesa PTL, prof. Michała Buchowskiego, a na sekretarza dr. Huberta Czachowskiego. Większość de­ legatów opowiedziała się za tym wyborem. Prezes PTL, prof. Michał Buchowski, powitał wszystkich zebranych i przeszedł do dalszej części obrad. Pierwszym punktem było wspomnienie zmarłych w ostatnim roku członków PTL: z oddziału krakowskiego — dr Anny Kowalskiej-Lewickiej, mgr Magdaleny Meres oraz Zofii Lipiarz i dr Aleksandry Wojciechowskiej z oddziału w Poznaniu. Krótkie przypomnienie postaci szczególnie zasłużonej dla PTL, dr Anny Kowalskiej-Lewickiej, prezes Towarzystwa w latach 1982-1989, wygłosił dr Janusz Kamocki. Wspomniał, że jej dłuższy biogram będzie opublikowany w czwartym tomie przygo­ towywanego do wydania słownika Etnografowie i ludoznawcy polscy. Prezes Michał Buchowski dodał, że dr Kowalska-Lewicka uczestniczyła jeszcze w ostatnich Wal­ nych Zjazdach Delegatów PTL w Mszanie Dolnej oraz w Krakowie. M. Buchowski wyraził następnie podziękowanie za organizację poprzedniego Walnego Zgromadzenia Delegatów w Krakowie członkom krakowskiego oddziału, zarządowi oddziału, a przede wszystkim pani prezes, mgr Krystynie Reinfuss-Janusz. Podkreślił jej szczególny, osobisty wkład oraz wysiłek całego środowiska. Krystyna Reinfuss-Janusz obiecała, że przekaże podziękowania wszystkim członkom oddziału i zapewniła, że Kraków zaprasza na następne WZD za dziewięć lat. Przystąpiono do wyboru Komisji Skrutacyjnej, do której zgłoszono mgr. Macieja Kwaśkiewicza, dr. Tomasza Siemińskiego oraz dr. Damiana Kasprzyka. Kandydatu­ ry przyjęto jednomyślnie. �330 Kronika Do Komisji Mandatowej zgłoszono mgr. Jarosława Gałęzę, mgr Bożenę Kubit oraz dr Irenę Kotowicz-Borowy. Także te kandydatury zostały przez delegatów przy­ jęte jednomyślnie. Następnie zgłoszono do Komisji Wnioskowej dr Annę Nadolską-Styczyńską, dr Annę Weronikę Brzezińską oraz mgr. Michała Mokrzana. Zdecy­ dowana większość delegatów głosowała za wymienionymi osobami; trzy osoby się wstrzymały, nikt nie był przeciw. Komisja Mandatowa ogłosiła, że na 42 osoby uprawione do głosowania na sali znajduje się 36 osób. Komisja stwierdziła quorum. Następny punkt obrad to zgłoszenie wniosku Zarządu Głównego o nadanie god­ ności członka honorowego mgr Krystynie Kaczko z oddziału śląskiego, członkowi PTL od roku 1957. Odczytano krótki rys zawodowy p. Kaczko oraz przedstawiono jej działalność w PTL. Wniosek poddano pod głosowanie — 35 głosów było za, jeden głos okazał się nieważny. W imieniu mgr Krystyny Kaczko dyplom odebrała prezes oddziału śląskiego, mgr Bożena Kubit. Następnie p. Joanna Cicha-Kuczyńska z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Na­ rodowego w imieniu Ministra Kultury wręczyła medale „Zasłużony dla Kultury Pol­ skiej” paniom Małgorzacie Wilbik (z Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnogra­ ficznej PTL — ODilE) oraz dr Annie Nadolskiej-Styczyńskiej (prezesowi Oddziału PTL w Łodzi). Medal dla p. Wilbik pod jej nieobecność został przekazany wyróżnio­ nej za pośrednictwem prof. Grażyny Ewy Karpińskiej. W dalszej części WZD głos zabrała dr Anna Spiss z oddziału krakowskiego, in­ formując, że trzeci tom słownika Etnografowie i ludoznawcy polscy jest już właściwie przygotowany do druku. Dr Spiss skierowała podziękowania dla wszystkich, którzy przyczynili się do powstania tego wyjątkowego dla naszego środowiska wydawni­ ctwa — podziękowanie dla wszystkich autorów, współpracowników i informatorów. Dr Spiss podkreśliła ogromne zasługi dla wydawania słownika osób, które ostatnio zmarły: dr Anny Kowalskiej-Lewickiej oraz dr Ewy Fryś-Pietraszkowej. Zaznaczyła, że „hitem” tego tomu będą biogramy Jana Falkowskiego ze Lwowa oraz Daniela Frensztaina z Wilna. Joanna Cicha-Kuczyńska z MKiDN oświadczyła, że podjęto starania o przystą­ pienie Polski do konwencji UNESCO z roku 2003 w sprawie ochrony kulturalnego dziedzictwa niematerialnego. Zaproponowała, żeby ekspercką organizacją ze strony polskiej był PTL. Do jego kompetencji należałoby wydawanie opinii dla Minister­ stwa. Za miesiąc ma nastąpić pierwsze spotkanie eksperckie i konsultacje dotyczące tłumaczenia tekstu konwencji na język polski, ważny jest zatem — jej zdaniem — udział środowiska etnologów czuwających chociażby nad adekwatną terminologią w polskim tekście konwencji. Powinna powstać lista krajowa dziedzictwa niemate­ rialnego, a jedno zjawisko może zostać wytypowane na listę światową. Konwencja zobowiązuje dane państwo do dokumentowania dziedzictwa niematerialnego, dla­ tego powinna powstać sieć ośrodków dokumentujących dziedzictwo niematerialne, w oparciu o istniejące instytucje, bądź mogą zostać powołane także nowe. Prezes Buchowski podziękował p. Joannie Cichej-Kuczyńskiej za reprezentowa­ nie interesów PTL w MKiDN. �Kronika 331 Następnie o głos poprosiła prof. Larysa Vakhnina z Narodowej Akademii Nauk Ukrainy z Kij owa. Podziękowała za możliwość uczestniczenia w WZD i towarzyszą­ cej mu konferencji. Przekazała od Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M. Rylskiego dla biblioteki PTL etnologiczne i folklorystyczne wydawnictwa: książki, czasopisma oraz płyty CD. Wyraziła też ogromną chęć dalszej współpracy. Prezes Buchowski podziękował za dary dla biblioteki i podkreślił, że współpraca z instytu­ cjami naukowymi z Ukrainy jest dla PTL bardzo ważna. Z kolei głos zabrał Leszek Richter z Sekcji Ludoznawczej przy Zarządzie Głów­ nym Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w Czeskim Cieszynie. Sekcja po­ wstała w 1965 roku, ale kontynuuje tradycje powstałego w 1901 roku w Cieszynie Towarzystwa Ludoznawczego. Omawiając prace Sekcji, Leszek Richter zauważył, że jej członkowie nie są naukowcami, a amatorami-regionalistami, ale ich działalność obejmuje zarówno organizację seminariów, obozów folklorystycznych, jak i szeroką działalność wydawniczą, z monografią Śląska Cieszyńskiego na czele. Sekcja wyda­ je „Biuletyn Ludoznawczy” (24 numery). Prezes Buchowski podziękował za prezentację Sekcji i podkreślił jej ogromną wartość dla PTL. Wiceprezes Małgorzata Michalska przedstawiła sytuację nowego statutu Towa­ rzystwa, który był głosowany rok wcześniej na WZD w Krakowie. Krajowy Re­ jestr Sądowy zakwestionował jeden punkt (paragraf 38, pkt 14) z przegłosowane­ go wówczas statutu jako niezgodny z ustawą Prawo o stowarzyszeniach (art. 11, ust. 1). Mimo udzielonych rok wcześniej przez WZD pełnomocnictw dla ZG do wpro­ wadzenia niezbędnych zmian, zgodnie z zaleceniami KRS, KRS ich nie uwzględnił, dlatego też, jak stwierdziła, istnieje konieczność wprowadzenia tych zmian przez WZD. Na wniosek ZG PTL zaproponowała następujące zmiany: — w paragrafie 29 dopisać pkt 10. w następującym brzmieniu: „Podejmowanie uchwał we wszystkich innych sprawach niezastrzeżonych dla innych władz Towa­ rzystwa”; — paragraf 38, pkt 14 — skreślić; — paragraf 38, pkt 15 — zmienić numerację na pkt 14. Zmiany te poddano pod głosowanie. Komisja Skrutacyjna ogłosiła, że przyjęto je jednogłośnie. Następnie głosowano nowy, jednolity tekst statutu. Uchwałę przyję­ to również jednogłośnie. Prezes Buchowski wyraził zadowolenie, że wreszcie PTL będzie miał statut adekwatny do nowej rzeczywistości polityczno-prawnej. Następnie poinformowano delegatów, że protokół z 84. WZD w Krakowie został wydrukowany w ostatnim tomie „Ludu” i tam wszyscy mogą się z nim zapoznać. W dalszej kolejności dr Jerzy Adamczewski, sekretarz generalny PTL, odczytał sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego, a skarbnik PTL dr Anna Weronika Brzezińska odczytała sprawozdanie finansowe (wersje elektroniczne sprawozdań do­ stępne są na stronie PTL). Kolejny punkt zakładał odczytanie sprawozdania z działalności ODilE. Zamiast prof. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej, która nie mogła przybyć, informację o pracy ośrodka przekazała Paulina Suchecka — dyrektor biura ZG PTL (sprawo­ zdanie jest dostępne na stronie internetowej). Omówiła sytuacje Ośrodka i na prośbę �332 Kronika prof. Kopczyńskiej-Jaworskiej poinformowała, że ODilE od kilkudziesięciu lat ko­ rzysta z gościnnych pomieszczeń Uniwersytetu Łódzkiego, gdzie ma siedzibę. Prof. Jaworska poprosiła, żeby wyraźnie zaprotokołować, iż działalność ODilE (podobnie jak biblioteki, archiwum i działalność wydawnicza) jest ważną częścią PTL, i że jego waga dla całego polskiego środowiska etnologicznego jest ogromna: dzięki pra­ cy ODilE, PTL i polska etnologia istnieją w skali międzynarodowej (umieszczanie dorobku polskiej etnologii w międzynarodowych bibliografiach). Prezes Buchowski wyraził nadzieję, że pomimo niestabilnej sytuacji lokalowej Ośrodka będzie on dalej bez przeszkód wykonywał swojąbardzo istotną pracę. Przewodnicząca Głównej Komisji Rewizyjnej, Małgorzata Oleszkiewicz, przed­ stawiła sprawozdanie GKR za okres od czerwca 2008 do czerwca 2009 roku. Ko­ misja podziękowała Małgorzacie Michalskiej i pracownikom biura ZG za ogromną pomoc przy prowadzeniu kontroli oraz za profesjonalne prowadzenie biura, biblio­ teki i archiwum. Komisja nie stwierdziła żadnych nieprawidłowości w działalności ZG, natomiast zwróciła się do delegatów z oddziałów o systematyczne nadsyłanie dokumentów — sprawozdań z działalności, sprawozdań finansowych oraz sprawo­ zdań komisji rewizyjnych, gdyż wiele oddziałów nie wywiązało się należycie z tych zadań. Prezes Buchowski nadmienił, że praca ZG wykonywana jest sprawnie, ale praca w oddziałach ma jeszcze mankamenty. Prezes Buchowski zapytał, czy ktoś chce zabrać głos w sprawie przedstawionych sprawozdań. Nikt się nie zgłosił. Następnie prezes poinformował delegatów, że Zarząd Główny PTL na posiedze­ niu 17 września 2009 roku zatwierdził powstanie 2 nowych oddziałów: cieszyńskie­ go i białostockiego. Każdy z nich zgłosił 11 członków. Tak więc liczba oddziałów PTL wzrosła do 18. W dalszej części zgromadzenia członek Komisji Mandatowej Michał Mokrzan przedstawił następny wniosek ZG do przegłosowania, dotyczący ustalenia minimal­ nej składki członkowskiej na rok 2010. ZG zaproponował, aby jej wysokość pozosta­ ła bez zmian i wynosiła jak dotychczas 20 zł. Wyniki głosowania: 33 głosy za pozo­ stawieniem składki w dotychczasowej wysokości, 2 osoby wstrzymały się od głosu, 1 głos był przeciwny. Prezes Buchowski przypomniał, że jest to stawka minimalna, a w niektórych oddziałach jest ona wyższa, gdyż każdy oddział może zwiększyć składkę w swoim zakresie. Następnie prezes Buchowski przeszedł do wyboru miejsca WZD w 2010 roku oraz tematu i sekretarza naukowego konferencji. Zapytał, czy w związku z dekla­ racjami z ubiegłego roku delegaci z Torunia mogą coś zaproponować. Prezes od­ działu toruńskiego, Artur Trapszyc powiedział, że następne WZD może odbyć się w Toruniu. Zaproponował także roboczy temat konferencji „Podróże. Od migracji do turystyki”. Obie deklaracje sala przyjęła oklaskami. Prezes Trapszyc powiedział też, że ma wstępnie dwie propozycje wyboru sekretarzy naukowych konferencji: dr. hab. Violetty Wróblewskiej oraz dr. hab. Wojciecha Olszewskiego. Prezes Bu­ chowski wyraził gratulacje dla oddziału toruńskiego za podjęcie się zadania i zwrócił przy tym uwagę, że WZD nie było już dawno organizowane w Lublinie i w Opolu, a są to silne ośrodki i prężne oddziały. Zapowiedział także, że sprawozdania od­ �Kronika 333 działów będą dostępne na stronie PTL, ale jeżeli jakiś oddział chce się teraz czymś pochwalić, może to uczynić w czasie WZD. Prezes oddziału łódzkiego, dr Anna Nadolska-Styczyńska, przypomniała, że od­ dział wydał książkę (we współpracy z Łódzkim Domem Kultury) Na styku regionów. Dziedzictwo kultury ludowej województwa łódzkiego, oraz zapowiedziała, że w paź­ dzierniku organizuje konferencję o dorobku prof. Kazimiery Zawistowicz-Adam­ skiej. Głos zabrała również prezes oddziału krakowskiego Krystyna Reinfuss-Janusz, która przekazała zaproszenie na współorganizowaną przez oddział sesję poświęconą 150. rocznicy urodzin Jana Swiętka — pierwszego prezesa oddziału krakowskiego. Następnie prezes oddziału toruńskiego Artur Trapszyc poinformował, że ukazała się kolejna książka wydana przez oddział Do Torunia kupić kunia..., zbiór 21 różno­ rodnych artykułów: przekłady, teksty o Toruniu oraz materiały poruszające szeroko rozumiane zagadnienia etnologiczne i folklorystyczne. Toruński oddział rozpoczął również prace nad kolejną książką: Toruńczyków portret kraśny. Historia Torunia biografią pisana. Jej wydanie planowane jest na koniec roku 2010. Prezes Buchowski poinformował, że w 2008 roku PTL stał się członkiem Świato­ wej Rady Towarzystw Antropologicznych, w której pracach biorą udział przedstawi­ ciele kilkudziesięciu podobnych towarzystw z całego świata. W związku z wystąpieniem Joanny Cichej-Kuczyńskiej z Ministerstwa Kultu­ ry i Dziedzictwa Narodowego na temat listy zabytków dziedzictwa niematerialnego UNESCO, prof. Dorota Simonides zaproponowała zgłoszenie ODilE. Prof. Grażyna Ewa Karpińska zasugerowała, że ODilE może być wiodącą instytucją w tej sprawie jako ośrodek koordynujący pracę, ale nie może być wpisane na listę. Z tą sugestią zgodziła się pani Joanna Cicha-Kuczyńska. Prezes Buchowski ogłosił koniec zebrania i podziękował delegatom oraz wszyst­ kim zebranym. Protokołował Hubert Czachowski SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ZARZĄDU GŁÓWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO ZA OKRES OD WRZEŚNIA 2008 DO SIERPNIA 2009 Sprawozdanie obejmuje następujące części: 1. Dane ogólne; 2. Realizacja wniosków z 84. WZD w Krakowie; 3. Działalność Zarządu Głównego i Prezydium ZG; 4. Finanse; �334 Kronika 5. Działalność wydawnicza; 6. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego; 7. Archiwum Naukowe; 8. Oddziały Towarzystwa. Dane ogólne 24 września 2008 roku w Krakowie odbyło się 84. Walne Zgromadzenie Dele­ gatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, któremu towarzyszyła konferencja naukowa „Miasto w obrazie, legendzie, opowieści...”, zorganizowana z okazji 110. rocznicy powstania krakowskiego oddziału PTL. Protokół z 84. WZD opublikowany został w „Ludzie” 92: 2008, s. 335-341. W trakcie zeszłorocznego WZD w Krakowie odbyły się zgodnie ze statutem wybory do władz Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego. Delegaci zdecydowali, że do Zarządu Głównego weszli (w kolejności alfabe­ tycznej): Jerzy Adamczewski, Jan Adamowski, Anna Weronika Brzezińska, Michał Buchowski, Hubert Czachowski, Grażyna Ewa Karpińska, Małgorzata Michalska, Magdalena Rostworowska, Dorota Simonides, Teresa Smolińska, Andrzej Stawarz, Zbigniew Toroński. Zarząd Główny PTL ukonstytuował się w następującym składzie: prezes — prof. dr hab. Michał Buchowski; wiceprezesi — dr Małgorzata Michalska, prof. dr hab. Teresa Smolińska, prof. dr hab. Grażyna Ewa Karpińska; sekretarz generalny — dr Jerzy Adamczewski; z-ca sekretarza generalnego — dr Hubert Czachowski; skarbnik — dr Anna Weronika Brzezińska; z-ca skarbnika — dr Magdalena Rostwo­ rowska; członkowie ZG: prof. dr hab. Jan Adamowski, prof. dr hab. Dorota Simoni­ des, dr Andrzej Stawarz, mgr Zbigniew Toroński. Do Głównej Komisji Rewizyjnej wybrani zostali (w kolejności alfabetycznej): Elżbieta Jaworska, Anna Nadolska-Styczyńska, Małgorzata Oleszkiewicz. Głów­ na Komisja Rewizyjna ukonstytuowała się następująco: przewodnicząca — mgr Małgorzata Oleszkiewicz, sekretarz — dr Anna Nadolska-Styczyńska, członek — mgr Elżbieta Jaworska. Do Sądu Koleżeńskiego weszli (w kolejności alfabetycznej): Janusz Kamocki, Teofila Latoś, Małgorzata Orlewicz. Sąd Koleżeński ukonstytuował się w składzie: przewodniczący — dr Janusz Kamocki, sekretarz — mgr Małgorzata Orlewicz, czło­ nek — mgr Teofila Latoś. W biurze działającym przy Zarządzie Głównym zatrudnione sąnastępujące osoby: 1. Mgr Paulina Suchecka na A etatu — dyrektor biura, która dodatkowo odpowiada za archiwum, sprawy wydawnicze i członkowskie. Pełni dyżury w czytelni: poniedzia­ łek, wtorek, środa w godz. 16-20 i dwie soboty w miesiącu w godz. 9-13. W związku z przepracowaniem 25 lat w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, p. Paulina Suchecka otrzymała w tym roku nagrodę jubileuszową w wysokości j ednej miesięcznej pensji; 2. Pani Bożena Wrońska na pełnym etacie — intendent zbiorów bibliotecznych, obsługująca magazyn wydawnictw, prowadzi wysyłkę publikacji, ekspedycję kore­ spondencji, a także obsługę czytelników, zakupy na potrzeby biura itd.; �Kronika 335 3. Mgr Aleksandra Michałowska na pełnym etacie — pracownik biblioteki; 4. Pani Agata Sikora na x/i etatu — główna księgowa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Wszystkie panie otrzymały w 2009 roku nagrodę roczną w wysokości 8% rocz­ nych dochodów. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze posiada swoją stronę internetową www. ptl.free.ngo.pl. Autorką strony jest Natalia Gancarz. Prowadzi ją bezpłatnie, ale w zamian otrzymuje niektóre gratisowe wydawnictwa Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego. Osobą odpowiedzialną za stronę internetową z ramienia Zarządu Głów­ nego jest dr Hubert Czachowski. Adres poczty internetowej: ptl@free.ngo.pl. Na przygotowanie nowej strony internetowej z wykorzystaniem nowoczesnych technologii PTL uzyskało w tym roku dofinansowanie z Ministerstwa Nauki i Szkol­ nictwa Wyższego w wysokości 6.650 zł. Realizacja wniosków z 84. WZD w Krakowie Wnioski przyjęte jednogłośnie do realizacji: 1. Upoważnienie Zarządu do wprowadzenia niezbędnych zmian w statucie, zgodnie z wymogami Krajowego Rejestru Sądowego; 2. Ustalono minimalną roczną składkę członkowską w wysokości 20 zł; 3. Zdecydowano, że w seriach wydawniczych PTL mogą publikować tylko człon­ kowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Wyjątek stanowić mają zaproszeni przez redakcje autorzy. Działalność Zarządu Głównego i Prezydium ZG W okresie sprawozdawczym Zarząd Główny spotkał się na trzech posiedzeniach w dniach 1.12.2008, 24.04. i 17.06.2009 roku. Odbyły się one w siedzibie PTL we Wrocławiu przy ul. Szczytnickicj 11. Na grudniowym posiedzeniu, pierwszym w no­ wej kadencji, dokonano podziału kompetencji dla poszczególnych członków Zarzą­ du Głównego: — podpisywanie umów z MNiSW/dotacje, umowy za prace redakcyjne dotyczą­ ce „Literatury Ludowej”: dr hab. Grażyna Ewa Karpińska i dr Magdalena Rostworowska lub dr Anna Brzezińska; — podpisywanie umów z MKiDN/dotacje: dr Małgorzata Michalska i dr Magda­ lena Rostworowska lub dr Anna Brzezińska; — podpisywanie umów z władzami samorządowymi/dotacje: dr Małgorzata Mi­ chalska i dr Magdalena Rostworowska lub dr Anna Brzezińska; — podpisywanie umów z drukarniami: dr Małgorzata Michalska i dr Magdalena Rostworowska lub dr Anna Brzezińska; — podpisywanie umów dotyczących kolportaży: dr Małgorzata Michalska i dr Mag­ dalena Rostworowska lub dr Anna Brzezińska; �336 Kronika — podpisywanie umów/zleceń dotyczących spraw wydawniczych (m.in. umowy autorskie, zatwierdzanie stron redakcyjnych, okładek): prof. dr hab. Teresa Smoliń­ ska i dr Magdalena Rostworowska lub dr Anna Brzezińska; — podpisywanie umów/zleceń dotyczących prac w ODilE: prof. dr hab. Grażyna Ewa Karpińska i dr Magdalena Rostworowska lub dr Anna Brzezińska; — podpisywanie umów/zleceń dotyczących prac bibliotecznych i archiwalnych: prof. dr hab. Michał Buchowski i dr Magdalena Rostworowska lub dr Anna Brzezińska; — podpisywanie rozdzielników wydawniczych: prof. dr hab. Jan Adamowski; — podpisywanie upoważnień dla oddziałów: dr Małgorzata Michalska i dr Mag­ dalena Rostworowska lub dr Anna Brzezińska; — podpisywanie przelewów bankowych: dr Małgorzata Michalska, dr Anna Brzezińska, dr Magdalena Rostworowska, mgr Paulina Suchecka; — podpisywanie dokumentów pracowniczych: dr Jerzy Adamczewski; — projekt nowej strony internetowej, komputeryzacja biblioteki, serwer, ODilE: dr Hubert Czachowski, dr Anna Brzezińska; — promocja wydawnictw PTL: dr Anna Brzezińska; — listy, opinie, wnioski o nadanie nagród, odznaczeń: prof. dr hab. Teresa Smo­ lińska; — kontakt z Uniwersytetem Wrocławskim: dr Małgorzata Michalska; — kontakty z oddziałami: dr Małgorzata Michalska; — sprawy pilne: dr Małgorzata Michalska. Omawiano też zagadnienia dalszej współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim, rejestracją nowego statutu w Krajowym Rejestrze Sądowym, realizacją zadań wyko­ nanych w roku 2008, a finansowanych ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz przewidzianych do wykonania w roku 2009. Na kolejnych, tegorocznych już posiedzeniach, obrady koncentrowały się przede wszystkim na rozważaniu losów statutu w KRS, kwestiach finansowych, wydawni­ czych, sprawach członkowskich i problemach związanych z 85. Walnym Zgroma­ dzeniem Delegatów PTL we Wrocławiu i towarzyszącej mu konferencji naukowej. Bez wątpienia priorytetową była sprawa dalszego funkcjonowania biblioteki, archiwum i biura działającego przy Zarządzie Głównym PTL w powiązaniu z Uni­ wersytetem Wrocławskim. Do 3 marca 2009 roku obowiązywała umowa z Uniwersy­ tetem Wrocławskim, w ramach której Polskie Towarzystwo Ludoznawcze świadczyło usługi biblioteczne. Wielokrotne konsultacje dr M. Michalskiej wraz z dyrektorem biura — Pauliną Sucheckąu radcy prawnego Uniwersytetu Wrocławskiego umożliwiły przy­ gotowanie nowej umowy (parafowanej przez radcę uniwersyteckiego), która miała mieć charakter darowizny w skali roku. Podpisanie takiej umowy kwestor uniwersy­ tetu uzależniła od pozyskania przez PTL rekomendacji dwóch dziekanów: Wydziału Nauk Historycznych i Pedagogicznych oraz Wydziału Filologicznego, „że jesteśmy potrzebni i wspomagamy działalność statutową uczelni”, co zostało wykonane. Dzie­ kani obu wydziałów zostali przez nas zapewnieni (taką informację otrzymaliśmy od pani kwestor), że nie zostaną obciążeni kosztami utrzymania PTL. W rozmowie z panią kwestor okazało się także, że bezpłatne korzystanie przez PTL z pomieszczeń uniwer­ sytetu nie jest umocowane prawnie. Projekt umowy wraz z rekomendacjami został zło­ �Kronika 337 żony w sekretariacie JM Rektora Uniwersytetu Wrocławskiego, prof. dr hab. Marka Bojarskiego. Kolejnym etapem naszych starań było spotkanie 14 kwietnia br., w którym intere­ sy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego reprezentował, upoważniony przez prezesa Michała Buchowskiego, prof. Zygmunt Kłodnicki wraz z Pauliną Suchecką. Ze stro­ ny władz uniwersytetu udział wzięli: rektor — Marek Bojarski, prorektor ds. ogólnych — Witold Dynak, kanclerz — Ryszard Żukowski, kwestor — Jadwiga Gizowska oraz radca prawny Uniwersytetu Wrocławskiego — Teresa Bemadzikowska. Okazało się, że umowa na darowiznę to rozwiązanie czasowe, dotyczące tego roku. Na razie zawieszo­ ne, niezałatwiające także spraw lokalowych i związanych z tym opłat, które uniwer­ sytet powinien pobierać od obcych podmiotów. Władze Uniwersytetu Wrocławskie­ go jasno deklarowały chęć pomocy i ustabilizowania statusu PTL, prosząc członków ZG PTL o pomoc w znalezieniu takiej formuły prawnej (popartej stosowną umową), która nie byłaby wbrew ustawie o szkolnictwie wyższym i ustawie o stowarzyszeniach oraz wbrew statutom: uniwersytetu i PTL. Władze UWr zapewniały, że nie są zainte­ resowane pozbawieniem możliwości działania i rozwoju ani też zmiany statusu PTL. Informacja o takim stanie rzeczy została rozesłana do wszystkich członków ZG PTL z prośbą o ustosunkowanie się do niej. Na kolejnym, kwietniowym spotkaniu rektor dysponował opiniąradcy prawnego, z której wynikało, że nie ma prawnych przeszkód, aby Uniwersytet Wrocławski mógł udostępniać nam swoje pomieszczenia, w zamian za użyczenie księgozbioru PTL dla potrzeb studentów i pracowników naukowych uczelni. Szczegółowe uzgodnienia dotyczące umowy użyczenia oraz kwestia umocowania pracowników miały być jesz­ cze przez obie strony doprecyzowane. Zaproszona do gabinetu rektora radca prawny UWr zasugerowała, aby PTL przedstawił opisowo swóje potrzeby w zakresie zapisów w umowie, a jej zadaniem będzie sformułowanie tekstu w paragrafach. W kwestiach dotyczących umocowania pracowników w strukturach Biblioteki Uniwersyteckiej wskazano na konieczność konsultacji z kierownikiem tej biblioteki. Na posiedzeniu czerwcowym dyrektor biura przedstawiła propozycję Umowy użyczenia biblioteki między Uniwersytetem Wrocławskim a Polskim Towarzystwem Ludoznawczym. Umowa dotyczyła jedynie użyczenia biblioteki i nie mogła zawierać innych działań prowadzonych w ramach Towarzystwa, jak np. posiedzenia ZG czy Rady Wydawniczej. Obecna, dotycząca użyczenia naszej biblioteki zostanie podpisana po konsultacjach z panią dyrektor Biblioteki Uniwersyteckiej. W myśl umowy Uni­ wersytet Wrocławski zobowiązuje się do ponoszenia niezbędnych kosztów utrzymania i wszelkich kosztów związanych z prowadzoną działalnością Biblioteki. PTL będzie mógł nadal pozyskiwać środki między innymi na prowadzenie wymiany krajowej i za­ granicznej, zakup książek, konserwacje księgozbioru. Obecnie, w przeddzień WZD we Wrocławiu, przedstawicieli ZG czeka kolejna rozmowa z panią kwestor Uniwersytetu Wrocławskiego, a ewentualne zaakceptowa­ nie przez nią umowy, przygotowanej przez radcę prawnego Uniwersytetu Wrocław­ skiego, spowoduje przyspieszenie działań zmierzających do podpisania umowy PTL — Uniwersytet Wrocławski. Ostatecznie jednak ze strony Uniwersytetu Wrocław­ skiego umowę będzie podpisywał rektor. �338 Kronika Sprawa statutu PTL — wszystkie uzupełnione dokumenty wraz z nowym sta­ tutem złożono do Krajowego Rejestru Sądowego na początku listopada 2008 roku. 6 marca 2009 roku decyzją Sądu Rejonowego dla Wrocławia-Fabrycznej VI Wydział Gospodarczy KRS nowy statut został przyjęty, z wyjątkiem jednego zapisu — para­ graf 38, pkt 14 został odrzucony jako niezgodny z artykułem 11 ust. 1 Prawo o sto­ warzyszeniach. KRS wezwał do złożenia wyjaśnień w tej materii. Ostatecznie Sąd nie uwzględnił uchwały 84. WZD w Krakowie upoważniającej Zarząd Główny do wprowadzenia niezbędnych poprawek w statucie. W związku z powyższym na 85. WZD we Wrocławiu konieczne będzie przegło­ sowanie poprawek do statutu, które obejmują paragraf 29 (dopisano pkt 10 w brzmie­ niu: Podejmowanie uchwał we wszystkich innych sprawach niezastrzeżonych dla in­ nych władz Towarzystwa) i paragraf 38 (skreślono pkt 14 i zmieniono numerację pkt. 15 na pkt 14). Po wprowadzeniu przez WZD niezbędnych poprawek, wymagane dokumenty zostaną złożone w Sądzie w celu ostatecznego i całościowego przyjęcia przez KRS nowego statutu. Finanse Po podsumowaniu aktywów i pasywów za rok 2008 uzyskano zysk bilansowy w wysokości 50.048,22 zł, co oznacza, że Polskie Towarzystwo Ludoznawcze było wypłacalne i posiadało płynność finansową na działalność w roku 2009. Bilans za rok 2008 przedstawiony przez główną księgową Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Agatę Sikorę został zatwierdzony przez Zarząd Główny i złożony wraz ze stosownymi dokumentami w Urzędzie Skarbowym w ustawowym terminie do 30.06.2009 roku. Dane finansowe za rok ubiegły i pierwszą połowę 2009 roku zawierają następu­ jące pozycje: 1. Przychody z działalności statutowej w 2008 roku wyniosły — 88.990,26 zł, w tym najważniejsza pozycja to usługa biblioteczna finansowana przez Uniwersytet Wrocławski — 60.000,00 zł; dochód ze sprzedaży wydawnictw — 31.954,90 zł oraz dotacje — 309.610,00 zł, z których największa to 256.285,00 zł z Ministerstwa Na­ uki i Szkolnictwa Wyższego na zadania zlecone; 2. Koszty finansowania działalności statutowej Zarządu Głównego w 2008 roku to 355.731,88 zł, w tym największe pozycje: honoraria dotyczące zadań — 94.506,30 zł, usługi obce — 113.823,92 zł i wynagrodzenia etatowe z pochodnymi — 91.199,53 zł; 3. Przychody w I półroczu 2009 roku to dotacja w wysokości 149.613,00 zł z Mi­ nisterstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, usługa biblioteczna finansowana przez Uniwersytet Wrocławski — 15.000,00 zł oraz dochody ze sprzedaży wydawnictw — 24.269,55 zł; 4. Koszty w pierwszym półroczu 2009 roku wyniosły 73.022,66 zł, a najwięk­ szy udział miały usługi obce 6.339,12 zł, wynagrodzenia etatowe z pochodnymi — 50.161,95 zł. Na rok 2009 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Zarząd Główny otrzymało dofi­ nansowanie z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego w wysokości 149.613,00 �Kronika 339 zł, co stanowi 64,6% kosztów realizacji wszystkich zadań. Dofinansowaniem objęte zostały następujące zadania: 1. Konferencja naukowa „Polacy poza granicami kraju u progu XXI wieku — różne oblicza polskiej tożsamości” towarzysząca tegorocznemu WZD we Wrocławiu — 15.000,00 zł; 2. Upowszechnianie i promocja osiągnięć nauki polskiej — kontynuacja na rok 2009. Opracowanie selektywnej bibliografii polskiej za 2008 rok dla bibliografii międzynarodowych — Internationale Volkskundliche Bibliographie i International Bibliography o f the Social Sciences — 16.600,00 zł; 3. Przygotowanie nowej strony internetowej PTL z wykorzystaniem nowoczes­ nych technologii — 6.650,00 zł; 4. Tworzenie i użytkowanie bibliograficznych Baz Danych — kontynuacja na rok 2009. Gromadzenie informacji na nośnikach komputerowych, kwerenda bibliotecz­ na, klasyfikacja i zapis w bazie danych bibliograficznych za 2008 rok do bieżącej bibliografii etnografii polskiej — 23.750,00 zł; 5. Udostępnianie księgozbioru i informacja biblioteczna — 22.100,00 zł; 6. Gromadzenie zbiorów — uzupełnianie zasobów bibliotecznych — 8.650,00 zł; 7. Komputeryzacja zbiorów bibliotecznych — 8.723,00 zł; 8. Konserwacja zbiorów bibliotecznych — 5.450,00 zł; 9. Opracowywanie zbiorów bibliotecznych — 16.000,00 zł; 10. Wymiana wydawnictw Biblioteki im. Jana Czekanowskiego z instytucjami zagranicznymi i krajowymi — 19.290,00 zł; 11. Gromadzenie zbiorów archiwalnych — 1.900,00 zł; 12. Konserwacja zasobów archiwalnych — 2.400,00 zł; 13. Opracowywanie zbiorów archiwalnych — 3.100,00 zł. Działalność wydawnicza Przewodniczącym Rady Wydawniczej jest prezes, prof. Michał Buchowski. W okresie sprawozdawczym odbyło się jedno posiedzenie Rady Wydawniczej 17 czerwca 2008 roku. W posiedzeniu uczestniczyli redaktorzy poszczególnych serii wydawniczych PTL, członkowie ZG PTL, przewodnicząca GKR, dyrektor biu­ ra i główna księgowa Towarzystwa. Omówiona została realizacja planu wydawniczego na rok 2008. Zgodnie z pla­ nem ukazały się następujące czasopisma i książki — w nawiasach dofinansowanie z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego: A. Czasopisma: „Lud” 92: 2008 (dotacja 18.000,00 zł); „ Literatura Ludowa” 52: 2008 (dotacja 18.000,00 zł); „Łódzkie Studia Etnograficzne” 47: Katarzyna Orszulak-Dudkowska, Ogłosze­ nia matrymonialne. Studium z pogranicza folklorystyki i antropologii kultur (dotacja 5.400,00 zł). �340 Kronika B. Serie wydawnicze: „Atlas Polskich Strojów Ludowych” 38: Barbara Bazielich, Strój opolski (dotacja 6.000. 00 zł); „Archiwum Etnograficzne” 46: Inga Kuźma, Współczesna religijność kobiet (dotacja 13.500,00 zł); „Archiwum Etnograficzne” 47: Michał Buchowski (red.), Polska — Ukraina. Pogranicze kulturowe i etniczne (dotacja 7.200,00 zł); „Archiwum Etnograficzne” 48: Róża Godula-Węcławowicz (red.), Miasto w obra­ zie, legendzie, opowieść... (dotacja z Urzędu Marszałkowskiego w Krakowie); „Biblioteka Zesłańca” 19: Andrzej Zieliński, Wspomnienia z Uralu i stepów ka­ zachskich Bronisława Zaleskiego (dotacja 5.400,00 zł); „Biblioteka Zesłańca” 20: Tadeusz Brzeziński, Służba zdrowia Polskich Sił Zbroj­ nych naZachodzie 1939-1945. Z Armią Andersa z ZSRR ku Polsce (dotacja 6.300,00 zł); „Biblioteka Zesłańca” 21: Mariusz Chrostek, Etos dziewiętnastowiecznych ze­ słańców (dotacja 6.750,00 zł); „Prace Etnologiczne” 18: Łukasz Kaczmarek, Fidżi. Dzieje i barwy wielokulturowości (dotacja 9.000,00 zł); „Prace Etnologiczne” 19: Katarzyna Kość, Żywi we wspomnieniach. Doświadcze­ nia śmierci w relacjach polskich zesłańców w ZSRR (w latach 1940-1946) (dotacja 9.000. 00 zł); „Biblioteka Literatury Ludowej” 6: Katarzyna Marcol, Słowo i zabawa. Ustna twórczość dzieci na pograniczu polsko-czeskim (dotacja 5.400,00 zł). W 2009 roku otrzymano decyzję nr 587/DWB/P/2009 z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego przyznającą środki finansowe w wysokości 88.000,00 zł. Na osiem zgłoszonych zadań dofinansowanie otrzymało siedem: 1. Rocznik „Lud” 93 — 20.800,00 zł (kwota wnioskowana); 2. Dwumiesięcznik „Literatura Ludowa” 47 — 24.000,00 zł (stawka podwyższona); 3. „Łódzkie Studia Etnograficzne” 48: Aleksandra Rzepkowska, Sybiracy: wspól­ nota — pamięć — narracja. Studium antropologiczne — 7.200,00 zł (stawka stan­ dardowa 600 zł/arkusz wydawniczy); 4. Seria wydawnicza „Prace Etnologiczne” 20: Lucjan Buchalik, Niewolnicy ko­ biet, czyli pokrewieństwo żartów Dogonów i Kurumba. Studium z etnohistorii Afryki Zachodniej — 6.600,00 zł (stawka standardowa 600 zł/arkusz wydawniczy); 5. Seria wydawnicza „Prace Etnologiczne” 21: Weronika Belyaeva, Szamani i lamowie w sercu Sajanów. Współczesny system wierzeniowy Buriatów Doliny Tunkijskiej — 10.200,00 zł (stawka standardowa 600 zł/arkusz wydawniczy); 6. Seria wydawnicza „Biblioteka Literatury Ludowej” 7: Marek Pustowaruk, Od Tolkiena do Prachatta. Potencjał rozwojowy fantasy jako konwencji literackiej — 9.600,00 zł (stawka standardowa 600 zł/arkusz wydawniczy); 7. Seria wydawnicza „Archiwum Etnograficzne” 48: Praca zbiorowa, Polska — Słowacja. Pogranicze kulturowe i etniczne — 9.600,00 zł (stawka standardowa 600 zł/arkusz wydawniczy); 8. Seria wydawnicza „Archiwum Etnograficzne” 49: Jacek Bohdanowicz, Rózga weselna — nie zakwalifikowana do dofinansowania. �Kronika 341 W trakcie posiedzenia Rady zgłoszono następujące propozycje wydawnicze do realizacji na rok 2010: 1. „Atlas Polskich Strojów Ludowych”: Regina Rok, Strój częstochowski, rec.: Teresa Karwicka, Bronisława Kopczyńska-Jaworska. Ze względu na problemy zdro­ wotne prof. B. Kopczyńskiej-Jaworskiej, w razie odmowy sporządzenia przez nią recenzji jako recenzenta zaproponowano Janusza Kamockiego; 2. „Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego” 9: Agnieszka Pieńczak, Zygmunt Kłodnicki, Zwyczaje i obrzędy urodzinowe, rec.: Teresa Smolińska, Wanda Paprocka lub Anna Zadrożyńska. Nakład 500 egz.; 3. „Prace Etnologiczne”: Katarzyna Mirgos, Pani z Ambono — funkcje mitu w kulturze Basków, redaktorem naukowym będzie Aleksander Posem-Zieliński, a re­ cenzentami: Zygmunt Kłodnicki i, na wniosek Waldemara Kuligowskiego, ekspert w dziedzinie europeistyki — Jacek Bednarski. Nakład 300 egzemplarzy; 4. „Biblioteka Popularnonaukowa” — Waldemar Kuligowski zgłosił pracę zbio­ rową Nowe języki, ale zastrzegł, iż nie musi być ona wydana w tej serii. Prezes zapro­ ponował „Prace Etnologiczne”. Redaktorem naukowym może być Alfred Majewicz i Waldemar Kuligowski, a recenzentami Stanisław Gajda i Wojciech J. Burszta. Na­ kład 500 egzemplarzy; 5. „Archiwum Etnograficzne” — Janusz Kamocki zaproponował 3 pozycje: Etnografowie i ludoznawcy polscy, tom 3 dedykowany pamięci Ewy Fryś-Pietraszkowej. Wstęp ma być poświęcony zmarłej niedawno Ewie Fryś-Pietraszkowej, redak­ torce wcześniejszych tomów. Prezes zaoponował jednak przeciwko zmianie ciągłości koncepcji. Zaproponował, aby umieścić zdjęcie zmarłej i dedykację. Zebrani jedno­ głośnie zaakceptowali takie rozwiązanie i przyjęli tom do wydania; Jacek Bohdanowicz, Rózga weselna, rec.: Antoni Kuczyński, Barbara Baziebch. Praca mimo pozytywnych recenzji nie została zakwalifikowana przez MNiSW do dofinansowa­ nia. Czynione są starania o pozyskanie środków finansowych i wydanie jej w roku 2010; Iwona Kabzińska, Polacy na Litwie, Ukrainie i Białorusi w okresie transforma­ cji ustrojowej, rec.: Julian Winnicki, Andrzej Sadowski. Nakład 300 egzemplarzy. Ustalono, że jeśli będą środki finansowe pozyskane przez autorkę, to tytuł zostanie przyjęty w serii „Prace i Materiały Etnograficzne” w roku 2009, a autorka otrzyma część nakładu. Jeśli autorka zgodzi się poczekać do przyszłego roku, to praca zosta­ nie włączona do wniosku składanego w MNiSW na rok 2010; 6. „Lud” — Waldemar Kuligowski zaprezentował płytę CD wydaną przez Sto­ warzyszenie „Czas Kultury”. Głównym obszarem działalności Stowarzyszenia jest promocja kultury poprzez m.in. wydawanie „Czasu Kultury”. Jest to dwumiesięcz­ nik społeczno-kulturalny podejmujący tematy związane z problemami współczes­ nej kultury na tle przemian społecznych. Autorem płyty jest muzyk Maciej Ry­ chły. Jest to Muzyka Warta Poznania. Głosy Wielkopolan urodzonych w XIX wieku. Najstarsze fonogramy z lat 1936-1956. Waldemar Kuligowski zaproponował, aby stanowiła ona dodatek-załącznik do kolejnego tomu „Ludu”. Propozycja została przyjęta; 7. „Łódzkie Studia Etnograficzne” — praca zbiorowa Etyczne problemy badań antro­ pologicznych', rec.: Magdalena Zowczak, Iwona Kabzińska. Nakład 400 egzemplarzy; �342 Kronika 8. „Biblioteka Literatury Ludowej” — Luiza Podziewska, Poetyka ludowych opo­ wiadań komicznych, rec.: Michał Błażejewski, Violetta Wróblewska, redaktor tomu Maria Jakitowicz. Nakład 300 egzemplarzy; 9. „Literatura Ludowa”. Przedstawiona została też „Umowa o wspólnym przedsięwzięciu wydawniczym” między Muzeum Śląskim w Katowicach a Polskim Towarzystwem Ludoznawczym. Umowa dotyczy wydania książki Ludowe tradycje — dziedzictwo kulturowe ludności ro­ dzimej (w granicach województwa śląskiego), pod redakcją Barbary Bazielich, w ramach serii wydawniczej PTL „Dziedzictwo Kulturowe” (tom 4), w nakładzie 1000 egzempla­ rzy i objętości 25 arkuszy drukarskich. Muzeum poniesie koszty opracowania redakcyj­ nego. PTL pozyskało na ten cel dofinansowanie w wysokości 20.000,00 zł z Urzędu Mar­ szałkowskiego Województwa Śląskiego, które przeznaczone zostanie na koszty druku. W efekcie Towarzystwo otrzyma do dyspozycji 391 egzemplarzy książki. W okresie sprawozdawczym podjęto uchwałę w sprawie podawania zapisu w czasopismach na stronie redakcyjnej „copyright by autorzy artykułów, copyright by PTL”. Ustalono także, że poza dyspozycją wydawnictw gratisowych wynikającą z umów, zobowiązań wobec darczyńców, współwydawców oraz każdorazowo za­ twierdzanych przez ZG na wniosek redaktorów naczelnych egzemplarzy promocyj­ nych, rozdzielnik wydawnictw seryjnych jest następujący: — autor: 20 egzemplarzy, jeśli dwóch autorów — każdy po 10 egzemplarzy, jeśli praca zbiorowa (artykuły) — każdy z autorów po 1 egzemplarzu; — członkowie Zarządu Głównego PTL: po 1 egzemplarzu każdego tytułu; — redaktorzy naczelni serii i czasopism PTL: po 1 egzemplarzu każdego tytułu; — redaktor serii, w której opublikowany jest tytuł, dodatkowo 4 egzemplarze dla członków redakcji; — kierownik ODilE PTL: 1 egzemplarz każdego tytułu; — recenzenci naukowi dzieła: po 1 egzemplarzu danego tytułu; — redaktor naukowy dzieła: 1 egzemplarz danego tytułu; — członkowie honorowi PTL: po 1 egzemplarzu „Ludu”; — administrator strony internetowej PTL: po 1 egzemplarzu każdego tytułu; — czasopismo „Lud”: członkowie rady redakcyjnej i redakcji po 1 egzemplarzu, au­ torzy artykułów po 1 egzemplarzu, do dyspozycji redakcji na cele promocyjne każdora­ zowo do uzgodnienia. „Literatura Ludowa” — 50 egzemplarzy do dyspozycji redakcji. Nie ma możliwości otrzymywania podwójnych egzemplarzy wydawnictw. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego Bibliotekę prowadzą w ramach etatów finansowanych przez Uniwersytet Wroc­ ławski, pod nadzorem Pauliny Sucheckiej, p. Aleksandra Michałowska od strony merytorycznej, p. Bożena Wrońska od strony technicznej. Biblioteka jest czynna co­ dziennie w godz. od 9.00, w poniedziałki, wtorki, środy do 20.00, w pozostałe dni do 13.00 (z wyjątkiem piątków). W celu umożliwienia skorzystania z księgozbioru studentom studiów zaocznych czynna jest również w dwie soboty w miesiącu. Szcze­ �Kronika 343 gółowy harmonogram znajduje się na stronie internetowej PTL. W czytelni biblio­ teki zbiory są udostępniane wszystkim zainteresowanym. Korzystają z nich przede wszystkim studenci etnologii, archeologii, kulturoznawstwa, historii sztuki, histo­ rii, filologii słowiańskiej, filologii polskiej, pracownicy muzeów i innych placówek kultury, nauczyciele. Na zewnątrz, zgodnie z regulaminem Biblioteki PTL, książki mogą wypożyczyć studenci etnologii oraz członkowie PTL. Na działalność biblioteki naukowej (gromadzenie, opracowanie, udostępnianie, wy­ miana zbiorów bibliotecznych) otrzymaliśmy w 2008 roku dofinansowanie z MNiSW w wysokości 66.735,00 zł. W roku 2008 biblioteka wzbogaciła się o 530 woluminów, w tym 330 druków zwartych oraz 200 czasopism. Z wymiany zagranicznej pochodziło 151 woluminów (43 zwarte i 108 czasopism), z wymiany krajowej 92 woluminy (50 zwartych i 42 czasopisma), dary to 34 woluminy, wydawnictwa własne 47 wolumi­ nów oraz zakupy — 206 woluminów. Na 31.12.2008 roku zbiory liczyły łącznie 43.198 woluminów, w tym 21.622 dzieł zwartych, 20.065 czasopism i 1.511 jednostek zbiorów kartograficznych. Ogólna wartość księgozbioru na koniec 2008 roku wynosiła 269.136,90 zł. Na koniec pierwszego pobocza 2009 roku stan posiadania zwiększył się o kolejne 163 woluminy: z wymiany zagranicznej pochodziło 65 woluminów (13 zwartych i 52 czaso­ pisma), z wymiany krajowej — 40 woluminów (21 zwartych i 19 czasopism), z darów — 20 woluminów, wydawnictwa własne obejmowały 4 woluminy, a zakupy 34 wolumi­ ny. Stan zasobów biblioteki wynosił 43.361 woluminów. W 2008 roku z biblioteki skorzystało 734 czytelników, a w pierwszej połowie bie­ żącego roku 398, w większości studenci. W zeszłym roku udostępniono 3716 wolu­ minów (2224 zwarte i 1492 czasopisma), a w 2009 roku 1162 woluminy (914 zwarte i 248 czasopism), wypożyczono 3600 dzieł zwartych i 1301 egzemplarzy czasopism. Biblioteka pozyskuje księgozbiór drogą wymiany, zakupów, darów i wydaw­ nictw własnych PTL. Są to najnowsze i najbardziej wartościowe (czasem kupowane w antykwariatach) publikacj e wyselekcj onowane pod kątem profilu zbiorów biblioteki z dziedziny etnologii, antropologii kulturowej, folklorystyki i nauk pokrewnych. Na bieżąco prowadzona była dokumentacja biblioteczna i finansowa (rejestr przybyt­ ków, inwentarze, ewidencja ilościowo-wartościowa). Wszystkie woluminy zostały skata­ logowane, sklasyfikowane do działów (zgodnie z klasyfikacją przedmiotową w działowym układzie zbiorów Biblioteki PTL), a karty katalogowe włączone do katalogów: alfabetycz­ nego, czasopism, etnogeograficznego, działowego i topograficznego. Prowadzono selekcję książek wpływających z darów, sporządzano wykazy darów, wyceniano tytuły z wymiany. Systematycznie uzupełniano i wymieniano oznakowanie obwolut książek. Publikacje PTL promują polską kulturę tradycyjną oraz świadczą o profilach badaw­ czych krajowych etnologów. Stałą wymianę wydawnictw Polskie Towarzystwo Ludo­ znawcze prowadzi ze 131 instytucjami zagranicznymi i 41 krajowymi. Są to instytucje kulturalne i naukowe, przede wszystkim biblioteki uniwersyteckie, towarzystwa naukowe i muzea. Część kontaktów sięga przełomu XIX i XX wieku. Adresy partnerów wymiany umieszczone są na stronie internetowej PTL. Wykaz tytułów otrzymanych drogą wymiany przekazywany jest corocznie do Centralnego Katalogu Zagranicznych Wydawnictw w Bi­ bliotece Narodowej. Dzięki temu informacja o zbiorach dociera do zainteresowanych w ca­ łym kraju. Prowadzona jest pełna dokumentacja dotycząca wymiany. Wszystkie otrzymane tą drogą publikacje są zewidencjonowane i włączone do ogólnie dostępnych katalogów. �344 Kronika Zgodnie z harmonogramem i zakresem planowanych prac prowadzona była pełna dokumentacja dotycząca wymiany (bieżąca ewidencja wpływających tytułów, spo­ rządzanie wykazów wewnętrznych wpływających książek i czasopism, prowadzenie kart wymiany dla każdej instytucji, prowadzenie bieżącej korespondencji z kontra­ hentami, wysyłanie monitów i potwierdzeń otrzymanych książek). Przygotowano wykazy i wyekspediowano książki do naszych partnerów wymiany. Od 2007 roku tworzony jest katalog księgozbioru w programie MAK. Wprowadzane są do niego opisy wydawnictw zwartych — polskich i zagranicznych. Aktualnie katalog obejmuje książki pozyskane do zbiorów w latach 2000-2008. W 2009 roku katalogowa­ ne są wpływy bieżące oraz tytuły pozyskane w latach 1996-1999. Katalog jest dostępny w bibliotece PTL, docelowo zostanie umieszczony na naszej stronie internetowej. Na rok 2009 dofinansowanie z MNiSW wyniosło 60.923,00 zł. Archiwum Naukowe Archiwum prowadzi p. Paulina Suchecka. Na bieżąco gromadzone są dokumenty dotyczące historii Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, rękopisy niepublikowa­ nych tekstów z zakresu etnologii, folklorystyki. Na działalność archiwum naukowe­ go (gromadzenie, opracowywanie, udostępnianie, konserwacja) MNiSW przyznało w roku 2008 dofinansowanie w wysokości 15.250,00 zł. Zbiory archiwum PTL zostały powiększone o kolejne wspomnienia sybirackie oraz 0 dokumentację naukową i wydawniczą Zarządu Głównego PTL i oddziałów tereno­ wych. Archiwizowane są szczegółowe sprawozdania, jakie oddziały składają co roku ze swej działalności naukowej i popularyzatorskiej. Zbiory sybirackie oraz dokumentacja naukowa i wydawnicza PTL są inwentaryzowane na bieżąco, opisywane i oprawiane w teki. Wyselekcjonowano i oddano do profesjonalnej oprawy oraz konserwacji rękopisy 1mapy ze zbiorów prof. Stanisława Poniatowskiego z teki „Goldowie i Oroczoni”. Pozyskane zbiory są udostępniane w czytelni PTL podczas codziennych dyżurów. Korzystają z nich przede wszystkim pracownicy naukowi Uniwersytetu Wrocławskie­ go. Materiały i uzupełnienia do kolejnych biogramów polskich etnografów przekazy­ wane są do Oddziału krakowskiego PTL, który opracowuje tom III słownika Etnogra­ fowie i ludoznawcy polscy. Gromadzone w Archiwum PTL zbiory są wykorzystywane także jako źródło do merytorycznego przygotowania wystaw muzealnych. Archiwum powiększa swe zbiory nieprzerwanie od ponad 110 lat. Dofinansowa­ nie na rok 2009 wyniosło 7.400 zł. Oddziały Towarzystwa W okresie sprawozdawczym do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przyjęto 27 nowych członków: Oddział Toruń — 8, Oddział Opole — 5, Oddział Wrocław — 4, Oddział Kraków — 4, Oddział Łódź — 3, Oddział Gdańsk — 2, Oddział Lublin — 1. Przy Zarządzie Głównym jest zarejestrowanych obecnie 16 oddziałów. Nakoniec pierw­ szego półrocza z obowiązku złożenia raportu finansowego wywiązało się 15 oddziałów. Sekretarz generalny Jerzy Adamczewski �Kronika 345 POSIEDZENIE PLENARNE KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK, POZNAŃ, 13 CZERWCA 2008 Posiedzenie odbyło się w siedzibie Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu. Jego termin połączono z konferencją „Komunikacja i dialog kul­ tur”, rozpoczynającą się tego samego dnia w Będlewie pod Poznaniem. Posiedzenie otworzył i prowadził według wcześniej przyjętego porządku przewodniczący Komi­ tetu — prof. Aleksander Posem-Zieliński. W ramach komunikatów przewodniczący poinformował zebranych między inny­ mi o projekcie budżetu Komitetu na rok 2009 oraz o przyznaniu doktoratu honoris causa Uniwersytetu Opolskiego członkowi KNE, prof. Dorocie Simonides. Następnie poruszył kwestię współpracy KNE z Polskim Instytutem Antropologii oraz problemy finansowe i prawne, które wiążą się z planowaną przez PIA digitalizacją „Ludu”. Omówił także stan dyskusji wokół formalno-prawnej zmiany nazwy naszej dyscy­ pliny na „etnologia/antropologia kulturowa” oraz poinformował o nowo uzyskanych tytułach naukowych z etnologii na poszczególnych uniwersytetach. W toku dalszych obrad zajmowano się następującymi sprawami: 1. Przewodniczący poinformował zebranych o możliwości powoływania hono­ rowego przewodniczącego Komitetu, co wynika z przyjętych przez PAN regulacji. W dyskusji ustalono, że przewodniczący Komitetu roześle informację w tej sprawie do członków KNE i poda termin zgłaszania kandydatur. Uzgodniono tryb postępo­ wania oraz procedurę głosowania. W jednogłośnie przyjętej uchwale, aprobującej inicjatywę Wydziału I PAN w sprawie powoływania honorowych przewodniczących komitetów, ustalono, iż wnioski z kandydaturami będą składane do Prezydium Ko­ mitetu, a głosowanie nad kandydatami odbędzie się korespondencyjnie. Przyjęto, że oddanie 2/3 głosów członków na określonego kandydata będzie równoznaczne z jego wyborem. 2. Podjęto dyskusję nad stanowiskiem Komitetu wobec nowego projektu reformy nauki. Wyrażono niepokój wobec planów redukcji liczby komitetów. Zgodzono się, iż środowisko etnologiczne widzi potrzebę reform, ale systematycznych, głębokich i zaaprobowanych przez środowisko naukowe, a jego główne postulaty to sprzeciw wobec planów zniesienia habilitacji (przy równoczesnym zaznaczeniu konieczności wdrażania mechanizmów usprawniających jej przeprowadzanie) i ograniczania au­ tonomii uczelni, brak zgody na coraz mniejsze finansowanie uczelni oraz postulat finansowania placówek PAN w inny sposób niż grantowy (zaproponowany w pro­ jekcie reformy). Podsumowując dyskusję, przewodniczący stwierdził, że Prezydium przygotuje dokument, w którym zawrze stanowisko Komitetu w takich sprawach, jak finansowanie nauki, habilitacje, doktoraty, autonomia i rola uniwersytetu czy specy­ fika nauk humanistycznych. 3. Poruszono problem funkcjonowania komisji KNE, zwracając uwagę na ko­ nieczność powołania ich nowych składów personalnych. �346 Kronika 4. Przewodniczący poinformował zebranych o nowych propozycjach dotyczących oceny parametrycznej dla humanistyki oraz o zmianach w „Ankiecie jednostki”. 5. Przeprowadzono dyskusj ę na temat potrzebnych analiz i ekspertyz dotyczących stanu i rozwoju nauk etnologicznych. W jej toku złożono wniosek, aby członkowie Uczelnianej Komisji Akredytacyjnej (UKA), którzy wizytowali etnologiczne placów­ ki uniwersyteckie, przygotowali materiał z raportów oceny poszczególnych środowisk do druku. Podnoszono kwestie kondycji polskiej etnologii uniwersyteckiej w świetle akredytacji i ustalono podczas dyskusji, że należałoby przygotować do „Ludu” tekst, będący zbiorową refleksją obrazującą sytuację w naszej dyscyplinie po akredytacji. Autorami tego opracowania powinni zostać przede wszystkim przewodniczący zespo­ łów „inspekcyjnych” UKA, czyli profesorowie Ewa Nowina-Sroczyńska, Zygmunt Kłodnicki, Czesław Robotycki, Lech Mróz i Aleksander Posem-Zieliński, ale należa­ łoby tę grupę rozszerzyć. Postulowano również przeprowadzenie analizy zawartości opracowywanych w ośrodku łódzkim bibliografii etnologii polskiej, aby zobaczyć, jak zmieniają się zainteresowania i tematy badawcze, oraz spisów lektur obowiązujących studentów, a także projektów badawczych zgłaszanych przez środowisko etnologiczne do Ministerstwa. 6. Informację o bieżącym tomie „Ludu” przedstawiła redaktor naczelna czasopisma — Danuta Penkala-Gawęcka, która mówiła między innymi o otrzymanym dofinanso­ waniu przygotowywanego tomu „Ludu”, o wersji angielskiej spisu treści i abstraktów, o stronie internetowej „Ludu”, o pozycji „Ludu” na listach czasopism i punktacji arty­ kułów (za publikację artykułu w „Ludzie” autor uzyskuje 6 punktów, zgodnie z punkta­ cją zamieszczoną w wykazie czasopism ogłoszonym przez MNiSW w 2007 roku). 7. Przewodniczący poinformował, że Kongres Międzynarodowej Unii Nauk An­ tropologicznych i Etnologicznych, który miał odbyć się w Chinach, został przełożo­ ny na nieznany bliżej termin (być może na rok 2009). Nawiązując do tego, prof. Lech Mróz złożył sprawozdanie ze stanu zaawansowania „tomu kongresowego”, który bę­ dzie liczył 290 stron, a na jego wydanie Komitet przeznaczył 13 tys. zł. Jest to jednak kwota niewystarczająca i być może ośrodki uniwersyteckie w Warszawie i Poznaniu powinny dofinansować to wydawnictwo. 8. Na zakończenie w wolnych głosach i wnioskach wypowiedzieli się: — prof. Michał Buchowski, który przekazał prośbę prof. Martine Segalen, redak­ tor „Ethnologie française”, aby zachęcić polskich autorów do nadsyłania tekstów do projektowanego międzynarodowego tomu. Zaznaczył, iż wystąpił już z tą propozycją do 23 autorów, a zakwalifikowano dotąd 15 zgłoszonych tekstów (prace dotyczące problematyki polskiej). Zwrócił się też z prośbą do kierowników ośrodków o sfinan­ sowanie tłumaczenia tekstów swoich pracowników; — prof. Bronisława Kopczyńska-Jaworska, która wystąpiła w imieniu prof. Kata­ rzyny Kaniowskiej z prośbą o pomoc w zorganizowaniu grupy mogącej włączyć się do dyskusji nad systemami wyszukującymi źródła etnograficzne i ustaleniem słów klu­ czowych do systemów wyszukiwawczych. W dyskusji wskazano, że w skład takiej grupy mogliby wchodzić prof. prof. Czesław Robotycki i Jan Swięch. Zebrani ustalili, że prof. Kaniowska sformuje taki zespół i wiadomość o jego składzie prześle do Pre­ zydium; �Kronika 347 — prof. Lech Mróz, który zwrócił uwagę na kończący się termin składania wnio­ sków grantowych i skierował prośbę do przyszłych recenzentów, aby w przypadku krytyki wyraźnie określali w swych recenzjach zauważone mankamenty, które moż­ na by skorygować w kolejnej wersji wniosku. Ryszard Yorbrich POSIEDZENIE PLENARNE KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK, TORUŃ, 24 PAŹDZIERNIKA 2008 Posiedzenie odbyło się w siedzibie Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UMK w Toruniu. Otworzył je i poprowadził, według przyjętego porządku, przewod­ niczący Komitetu — prof. Aleksander Posem-Zieliński. W ramach komunikatów przewodniczący i członkowie Komitetu przedstawili informacje o awansach naukowych w środowisku (m.in. o profesurze A. Brencza i I. Bukowskiej-Floreńskiej), wyborach dokonanych podczas Walnego Zjazdu PTL (prezesem został ponownie wybrany prof. M. Buchowski), przyznaniu nagrody i medalu im. Zygmunta Glogera prof. Antoniemu Kuczyńskiemu oraz o publika­ cjach (m.in. o tomie przeznaczonym na XVI Kongres Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych — IUAES — w Chinach oraz o znalezieniu się „Ludu” na liście inicjalnej czasopism punktowanych ERIH). Przekazano informację o nowych redak­ torach czasopism „Etnografia Polska” i „Ethnologia Polona”, a także o planowanych konferencjach naukowych. Złożono również relacje z przebiegu rekrutacji na studia w poszczególnych ośrodkach. W toku dalszych obrad zajmowano się następującymi sprawami: 1. Przeprowadzono wybory honorowego przewodniczącego Komitetu. W Ko­ misji Skrutacyjnej znaleźli się prof. Katarzyna Kaniowska i dr Wojciech Olszew­ ski. Przewodniczący poinformował, iż jedynym spełniającym wymogi regulaminu kandydatem (zgłoszonym pisemnie przez profesorów L. Mroza, J.S. Wasilewskiego i H.M. Zowczak) jest prof. Zbigniew Jasiewicz. Następnie Komisja Skrutacyjna przeliczyła głosy, które napłynęły w głosowaniu tajnym i stwierdziła, że członkowie KNE PAN wybrali większością głosów prof. Zbigniewa Jasiewicza na honorowego przewodniczącego. Informacja o wynikach głosowania zostanie przekazana do Wy­ działu I Nauk Społecznych PAN celem nadania sprawie dalszego biegu. 2. Omówiono zagadnienia związane z funkcjonowaniem poszczególnych komisji KNE. Na wniosek przewodniczącej Komisji Antropologii Miasta, prof. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej, do komisji dokooptowano prof. Irenę Bukowską-Floreńską. 3. Uzupełniono skład grupy ekspertów do spraw oceny stanu uniwersyteckiej et­ nologii. Do tworzących tę grupę profesorów: Ewy Nowiny-Sroczyńskiej, Czesława Robotyckiego, Zygmunta Kłodnickiego, Aleksandra Posema-Zielińskiego i Lecha �348 Kronika Mroza, dokooptowano prof. Piotra Kowalskiego. Ustalono zasady oraz wstępny har­ monogram prac grupy. 4. W ramach informacji o nowych projektach reformy nauki, przewodniczący zapoznał zebranych z treścią pisma skierowanego do władz Akademii z uwagami Komitetu dotyczącymi projektowanej reformy. Położono w nim szczególny nacisk na utrzymanie wymogu habilitacji, sposoby finansowania PAN oraz podkreślono specyfikę nauk humanistycznych. 5. Przewodniczący zapoznał zebranych z problemami związanymi z pracami nad nową strukturą komitetów Wydziału I Nauk Społecznych PAN. Przedstawił kandy­ datów (L. Mroza, Cz. Robotyckiego i A. Posema-Zielińskiego) do pracy nad usta­ leniem zespołów, w skład których może wejść nasz Komitet. Omówił propozycje powołania nowych zespołów komitetów w ramach naszego Wydziału (np. Komi­ tetu Nauk Antropologicznych, łączącego antropologów fizycznych, archeologów, demografów i etnologów). Jako najbardziej nas interesujący wskazał na możliwy do powołania zespół „nauki o kulturze”. Zaproponował, żeby tę sprawę przedysku­ tować we własnych placówkach, a ustalenia i propozycje przesłać do Prezydium Komitetu. 6. W wolnych wnioskach powrócono do kwestii wpisania zmienionej nazwy na­ szej dyscypliny w wykazie kierunków studiów Rady Głównej Szkolnictwa Wyższe­ go. Prof. Michał Buchowski zaproponował nazwę „etnologia/antropologia społecz­ no-kulturowa”. W dyskusji rozważano także inne możliwości i zwrócono uwagę, że wszystkie placówki uniwersyteckie noszą obecnie nazwę instytutów bądź katedr „et­ nologii i antropologii kulturowej”. Przewodniczący zaproponował, aby rady wszyst­ kich instytutów/katedr uniwersyteckich podjęły w tej sprawie uchwały, które zostaną dołączone do pisma przewodniego Komitetu do Rady Głównej. W części drugiej posiedzenia dokonano prezentacji instytucji etnologicznych w To­ runiu i w Szczecinie. 1. Dr Woj ciech Olszewski przedstawił osiągnięcia i stan obecny kierowanej przez niego Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UMK w Toruniu, która liczy sześciu adiunktów, ośmiu doktorantów i trzy asystentki. Zwrócił uwagę na poważny problem braku samodzielnych pracowników ze środowiska toruńskiego. Podkreślił, że Katedra poza badaniami regionalnymi coraz większą wagę przywiązuje do roz­ woju studiów pozaeuropejskich, badań z zakresu antropologii historycznej, studiów etnicznych i refleksji metodologicznej. W dyskusji poruszono między innymi sprawę kontroli Państwowej Komisji Akre­ dytacyjnej, która przyznała akredytację warunkową, ze względu na braki w zespole samodzielnych pracowników zatrudnionych na pierwszym etacie i zarządziła ponow­ ną kontrolę za dwa lata. Oceniła natomiast bardzo dobrze młodą kadrę naukową. 2. Dyrektor Muzeum Etnograficznego im. Marii Znamierowskiej-Priifferowej — dr Hubert Czachowski, przedstawił kierunki pracy Muzeum: gromadzenie zbio­ rów (60 tys. zabytków polskich, do tego nagrania muzyczne i dokumentacja foto­ graficzna), wystawiennictwo i badania naukowe. Wspomniał, że placówka będzie obchodzić 50-lecie swego istnienia w 2009 roku. �Kronika 349 W dyskusji poruszono kwestię studenckich praktyk muzealnych w ramach współ­ pracy z Katedrą Etnologii i Antropologii Kulturowej UMK oraz problemy związane z budowaniem nowego zespołu pracowników, w sytuacji wymiany pokoleniowej. 3. Prof. Karol Piasecki, kierownik Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Szczecińskiego, przybliżył zebranym wizję etnologii w Szczecinie, realizację zadań dydaktycznych oraz problemy kadry w kontekście wniosków sfor­ mułowanych po wizytacji Uczelnianej Komisji Akredytacyjnej, która zobligowała Katedrę do zatrudnienia dwóch samodzielnych pracowników. Prof. Piasecki stwier­ dził, że trudno mówić o osiągnięciach Katedry po zaledwie dwu i pół latach jej ist­ nienia. Obecnie jest w niej zatrudnionych osiem osób, w tym profesor z Kijowa, prof. Uniwersytetu Szczecińskiego oraz sześciu adiunktów. Realizowane są głównie dwa kierunki badawcze: badania wschodnie i badania pogranicza polsko-niemieckiego. Ryszard Yorbrich JUBILEUSZ PROFESOR BRONISŁAWY KOPCZYŃSKIEJ-JAWORSKIEJ 25 maja 2009 roku na Uniwersytecie Łódzkim, w Auli im. Profesora Wacława Szuberta, odbyło się uroczyste odnowie­ nie doktoratu prof. zw., dr hab. Bronisławy Kopczyński ej-Jaworski ej. To najwyższe wyróżnienie, jakim Uniwersytet może ob­ darzyć swego doktora, Profesor Kopczyńska-Jaworska odebrała w pięćdziesiątą rocznicę obrony swej doktorskiej dysertacji zatytułowanej „Pasterstwo wysokogórskie i szałaśnictwo w Tatrach”, napisanej pod kierunkiem prof. dr hab. Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej — twórczyni łódzkiej szkoły etnograficznej. Profesor Bronisława Kopczyńska-Jaworska urodziła się 1 maja 1924 roku w Poznaniu. Szkołę podstawową ukończy­ ła w Łodzi, maturę uzyskała w 1943 roku na tajnych kompletach w Warszawie. Tuż po zakończeniu wojny rozpoczęła studia etnograficzne na Uniwersytecie Łódzkim. W roku 1948 uzyskała stopień magistra filozofii w zakresie etnografii z etnologią na podstawie pracy „Gospodarka pasterska �350 Kronika w Beskidzie Śląskim”. Kolejne etapy naukowej kariery Profesor Kopczyński ej-Ja­ worskiej to uzyskanie przez nią stopnia doktora nauk humanistycznych w 1959 roku oraz doktora habilitowanego w roku 1967. Profesorem nadzwyczajnym została Pani Profesor w 1981 roku, a zwyczajnym w roku 1990. Od ukończenia studiów, nieprze­ rwanie do 1994 roku, pracowała w Katedrze Etnografii (obecnie Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej) Uniwersytetu Łódzkiego. W latach 1970-1994 była jej kierownikiem. Pierwsze zainteresowania naukowe Profesor Kopczyński ej-Jaworski ej dotyczyły pasterstwa, hodowli i gospodarki pasterskiej na terenach wysokogórskich. Badania nad tą problematyką prowadziła nie tylko w Polsce, ale także w Czechosłowacji, Rumunii, Bułgarii, Jugosławii, na Węgrzech i we Francji. Z tymi zagadnieniami związany był też doktorat Pani Profesor. Praca nad nim nie była zadaniem łatwym, bowiem luki w badaniach i raczej fragmentaryczne wia­ domości w literaturze wymagały ogromnego wysiłku, by w wyczerpujący sposób zanalizować gospodarcze i społeczne podstawy pasterstwa oraz stworzyć ramy teo­ retyczne i metodologiczne do badań porównawczych. Rzetelność przeprowadzonych wówczas przez Panią Profesor badań do dziś pozostaje dla wielu wzorem terenowej pracy etnografa. Poza tym, o czym w swej laudacji wygłoszonej podczas oficjalnych uroczystości wspomniała prof. dr hab. Maria Wieruszewska-Adamczyk, dysertacja Pani Profesor stanowiła pionierski wkład w europejskie badania regionalne, a także w rozwijaną z powodzeniem dopiero wiele lat później antropologię gospodarczą. Doświadczenia metodyczne i metodologiczne doprowadziły do wyłonienia się drugiego nurtu naukowej pracy Pani Profesor, który koncentruje się na klasyfikacji danych etnograficznych oraz teorii dokumentacji i informacji naukowej. Zaintere­ sowania te zaowocowały publikacją Metodyka etnograficznych badań terenowych — podręcznika, na który wciąż powołują się kolejne pokolenia adeptów etnologii. W 1976 roku Pani Profesor rozpoczęła także badania nad kulturą wielkiego mia­ sta. Stworzyła podstawy metodologiczne studiów miejskich, z powodzeniem nawią­ zujące do światowych osiągnięć antropologii miasta. Dzięki Niej problematyka ta stała się wizytówką łódzkich etnologów, którzy prowadząbadania nad kulturą miasta i których osiągnięcia doceniane są zarówno w kraju, jak i za granicą. Rezultaty swych badań Profesor Kopczyńska-Jaw orska prezentuje na wielu kra­ jowych i międzynarodowych konferencjach naukowych, a na Jej niezwykle bogaty dorobek składają się książki autorskie, rozprawy oraz artykuły naukowe publikowa­ ne w Polsce, Francji, Niemczech, Słowacji, Słowenii, Danii, Szwecji oraz w Stanach Zjednoczonych. Pani Profesor ma również w swoim dorobku naukową redakcję licz­ nych publikacji zbiorowych oraz wieloletnie redagowanie czasopisma „Folia Ethnologica”. Nadal pozostaje członkiem Rady Redakcyjnej „Łódzkich Studiów Etnogra­ ficznych”. I chociaż większość prac Pani Profesor jest związana ze wspomnianymi, głównymi nurtami zainteresowań, to znajdują się wśród nich i takie, które podejmują także inną tematykę i wykorzystują różne antropologiczne perspektywy. Profesor Bronisława Kopczyńska-Jaworska pełniła i pełni ważne funkcje, repre­ zentuj ąc polskie środowisko etnologiczne w wielu organizacj ach międzynarodowych, takich jak Conseil Permanent Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Et­ �Kronika 351 nologicznych, Reseau de cooperation scientifique et technique PACT-EUROETHNO (od 1982 roku członek prezydium), International Commission on Urban Anthropolo­ gy IUAES, a także Nârodopisnâ Spolocnost’ Slovenska (członek honorowy). W ciągu 60 lat swojej pracy na gruncie polskiej etnologii Pani Profesor uczestni­ czyła w działaniach wielu instytucji i organizacji — na przykład jako członek Prezy­ dium Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, członek Łódzkiego Towarzystwa Nauko­ wego, honorowy członek Polskiego Towarzystwa Etnologii Miasta. Od 1950 roku uczestniczy w działaniach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Przez wiele lat kierowała jego Łódzkim Oddziałem, była również sekretarzem generalnym Towarzy­ stwa, a także w latach 1976-1979 prezesem Zarządu Głównego. Ta wieloletnia dzia­ łalność została w 1991 roku uhonorowana zaszczytem honorowego członkostwa. Od 1971 roku do chwili obecnej Profesor Kopczyńska-Jaworska kieruje powsta­ łym w 1968 roku, z inicjatywy prof, dr hab. Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej, Ośrodkiem Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego (ODilE PTL), zlokalizowanym w Łodzi przy Instytucie Etnologii i An­ tropologii Kulturowej UL. Ośrodek prowadzi prace rejestrujące dorobek polskiego piśmiennictwa etnograficznego. W przeszłości opracowywał i wydawał drukiem bibliografie etnografii polskiej. Obecnie tworzy internetową bazę umożliwiającą wyszukiwanie not bibliograficznych prac z zakresu polskiej antropologii, etnologii i etnografii, a także wybranych pozycji z pokrewnych dziedzin nauki. Za zasługi dla nauki polskiej Pani Profesor została odznaczona między innymi: Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Złotym Krzyżem Zasługi, Meda­ lem Komisji Edukacji Narodowej, srebrnym medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”, odznaką „Za zasługi dla Miasta Łodzi” oraz Złotą Odznaką Uniwersytetu Łódzkiego. Dla kilku pokoleń swoich uczniów i współpracowników, Pani Profesor pozostaje wzorem naukowej i organizacyjnej aktywności, ale także podejścia wobec różnych intelektualnych wyzwań, zawsze nacechowanego ogromną pasją i zaangażowaniem. Do dziś utrzymuje ścisły kontakt z łódzkim Instytutem Etnologii i Antropologii Kul­ turowej, uczestnicząc w jego działaniach naukowych. Otacza Jągrono wiernych ucz­ niów, pełnych wdzięczności za okazywaną im przez lata troskę i osobistą sympatię. Warto dodać, że wypromowała jedenastu doktorów i około stu pięćdziesięciu magi­ strów etnografii i etnologii. Jubileusz i uroczyste odnowienie doktoratu były dla Profesor Kopczyńskiej-Ja­ worskiej okazją do przyjęcia licznych gratulacji i życzeń od przyjaciół, uczniów, środowiska etnologicznego oraz od przedstawicieli instytucji państwowych. Wszy­ scy podkreślali Jej pracowitość oraz niewyczerpaną energię — cechy, z których Pani Profesor jest powszechnie znana, życzyli zdrowia, satysfakcji z życiowych dokonań oraz siły w dalszej działalności naukowej. Aleksandra Krupa �Kronika 352 53. MIĘDZYNARODOWY KONGRES AMERYKANISTÓW, MEKSYK, 19-24 LIPCA 2009 Międzynarodowe kongresy amerykanistów są od lat wielu najważniejszymi spotkaniami badaczy dziejów, kultur i społeczeństw Nowego Świata. Pierwszy taki kongres zwołany został jeszcze w XIX wieku (w 1874 r. w Nancy, Francja) groma­ dząc na sali obrad przede wszystkim badaczy z Francji i krajów ościennych. Jed­ nak z biegiem lat zgromadzenia te naukowców profesjonalnie zainteresowanych amerykańskim kontynentem stały się trwałym elementem kalendarza specjalistów z tego zakresu. Ze względu na tak długą i ciągłą tradycję zwoływania kongresów amerykanistów te spotkania należą dziś do najstarszych światowych zebrań nauko­ wych w zakresie nauk humanistycznych i społecznych. Przez pierwszy okres swego rozwoju, mniej więcej do połowy ubiegłego wieku, tematyka tych periodycznych spotkań koncentrowała się w sposób wyraźny na ludności autochtonicznej Nowego Świata, prezentując dokonania w obrębie badań archeologicznych nad prekolumbij­ skimi kulturami, nad dziejami Indian w dobie konkwisty i kolonialnego panowania, nad folklorem, tradycją, religiami i życiem społecznym ludności tubylczej w czasach współczesnych, wreszcie także i nad ich zróżnicowaniem językowym. Z tego też względu najważniejszą rolę w tych kongresach odgrywali archeolodzy, etnolingwiści, etnohistorycy i etnologowie (antropologowie społeczni i kulturowi). Sytuacja zaczęła się jednak zmieniać po drugiej wojnie światowej prowadząc do znacznego poszerzenia akceptowanej tematyki, która z wąsko pojmowanych stu­ diów amerykanistycznych, ograniczonych przede wszystkim do badań nad ludnością indiańską, zaczęła obejmować wszystkie kategorie mieszkańców obu Ameryk. Jed­ nocześnie uległa zasadniczej zmianie lista dyscyplin amerykanistycznych, na której znalazły się teraz studia literaturoznawcze, ekonomiczne, geograficzne, prawnicze, politologiczne, edukacyjne, słowem wszystkie te dziedziny, które poruszały proble­ my istotne dla zrozumienia realiów życia po drugiej stronie Atlantyku. Uległa także istotnym przemianom formuła organizowania kolejnych kongresów, które zaczęto zwoływać co trzy lata, ale w trybie przemiennym, raz na terenie Europy (czy szerzej rzecz ujmując na obszarze Starego Świata), to znów w jednym z miast amerykań­ skiego kontynentu. W ten sposób przełamywano stopniowo europocentryzm studiów amerykanistycznych jako tych, które uprawiane z pozycji „zewnętrznych” spoglą­ dały na kultury Nowego Świata przez pryzmat ich „egzotyki”, odmienności i cywili­ zacyjnego dystansu. Dzięki tej nowej formule spotkań kongresy amerykanistów stały się szybko forum wymiany myśli i doświadczeń uczonych europejskich, patrzących z oddali na przedmiot swych badań, oraz badaczy (latyno-) amerykańskich, będących „amerykanistami” nie tyle z wyboru, co po prostu z powodu swego miejsca zamiesz­ kania i prowadzonych w sposób naturalny dociekań nad dziejami i kulturą własnego kraju, regionu czy kontynentu. Dla polskiej amerykanistyki niezwykle ważnym kongresem stał się jubileuszowy 50. Międzynarodowy Kongres Amerykanistów zwołany w Warszawie w roku 2000. �Kronika 353 Był to w istocie pierwszy w dziejach tej organizacji kongres umiejscowiony na te­ renie krajów Europy postkomunistycznej, a do tego na obszarze o niezbyt silnych tradycjach badań nad kulturami Nowego Świata. Decyzja ta, podjęta trzy lata wcześ­ niej na spotkaniu w stolicy Ekwadoru, Quito, była z jednej strony wyrazem uzna­ nia dla coraz bardziej widocznej (po 1989 r.) aktywności polskich amerykanistów, szczególnie w obszarze archeologii, etnologii i geografii, z drugiej zaś aktem zachęty pod adresem badaczy z Europy Środkowej i Wschodniej, by przełamali dotychcza­ sową izolację i włączyli się w główny nurt studiów amerykanistycznych. Jeśli chodzi o polskie środowisko, to niewątpliwie kongres warszawski był ważnym impulsem dalszego rozwoju badań amerykanistycznych, szczególnie wśród młodszej generacji badaczy. W istocie rzeczy dzisiaj badania o tym profilu prowadzone są z powodze­ niem w Warszawie, Poznaniu, Krakowie i Łodzi. Mają one coraz bardziej charakter interdyscyplinarny, realizowane są coraz częściej w ramach międzynarodowych pro­ gramów i porozumień, a ich rezultaty przedstawiane są na amerykanistycznych kon­ ferencjach i publikowane w językach kongresowych. Spory udział w tym dziele mają także etnologowie, którzy tradycje swych amerykanistycznych studiów wywodzą przede wszystkim z inspiracji profesor Marii Frankowskiej, organizującej jeszcze w latach 60. i 70. w Poznaniu interdyscyplinarne seminaria amerykanistyczne. W lipcu 2009 roku zwołany został w stolicy Meksyku 53. Międzynarodowy Kon­ gres Amerykanistów, który zgromadził kilka tysięcy badaczy z wielu krajów Ame­ ryki Łacińskiej, Stanów Zjednoczonych i Kanady, Europy i Dalekiego Wschodu. Ze względu na lokalizację tego spotkania dominowali na kongresie oczywiście Meksy­ kanie, którzy już od lat wielu pochwalić się mogą wielkimi osiągnięciami w zakresie archeologii, antropologii społecznej, historii i religioznawstwa. Dla każdego amerykanisty doskonale znane są dokonania zespołów badawczych skupionych w słynnych placówkach naukowych tego kraju, takich jak INAH (Instituto Nacional de Antropo­ logia e Historia), UNAM (Universidad Nacional Autonomia de México) czy CIESAS (Centro de Investigaciones y Estudios Superiores en Antropologia Social). Pracują w nich zarówno badacze meksykańscy, jak i wybitni specjaliści z innych obszarów, głównie z krajów Ameryki Łacińskiej, ale także i z Europy. Wybór miasta Meksyk na kolejny światowy kongres nie był więc w żadnym wypadku przypadkowy, gdyż w rzeczy samej odbywał się w jednej z naturalnych „intelektualnych” stolic amery­ kanistycznych studiów. W tym miejscu warto przypomnieć, iż Meksyk gościł takie kongresy już kilka razy. Pierwszy raz jeszcze pod koniec XIX wieku (w 1895 r.), następnie w 1910 roku, kolejny w przeddzień II wojny światowej (w 1939 r.), potem w 1962 roku, wreszcie przedostatni w roku 1974, a więc niemal 35 lat temu. Jak każdy kongres, także i meksykański odbywał się pod jednym ogólnym hasłem mającym zwracać uwagę na istotny także dla studiów amerykanistycznych problem. W tym przypadku sformułowano go w wersji hiszpańskiej w następującej postaci: Los pueblos americanos: cambios y continuidades. La construcción de lo propio en un mundo globalizado („Ludy Ameryki: Zmiany i kontynuacje. Konstruowanie własnej specyfiki w globalizującym się świecie”). Hasło to akcentowało jeden z naj­ ważniejszych dylematów Ameryki Łacińskiej, a mianowicie jej nieustanne wysiłki w poszukiwaniu tożsamości, tym razem wystawione na próbę przez wszechogarnia­ �354 Kronika jące procesy globalizacyjne. Wiele sympozjów, wykładów i prezentacji kongreso­ wych dotykało tej ważnej kwestii, naświetlając ją z najróżniejszych perspektyw, co jednak nie oznaczało, iżby na tym spotkaniu nie było również sposobności przedsta­ wienia problemów badawczych daleko odbiegających od głównego przesłania. Ideą zasadniczą kongresu jest bowiem stworzenie możliwie najszerszej platformy wymia­ ny doświadczeń i upowszechnienia najnowszych rezultatów badań we wszystkich amerykanistycznych dyscyplinach i specjalnościach. Temu zadaniu służyły zarówno sesje plenarne, jak i specjalistyczne sympozja oraz prezentacje „posterowe”. Ich łączna liczba przekraczała 360 spotkań, co — mimo niemal tydzień trwających obrad — było ogromną ofertą, uniemożliwiającą w isto­ cie pełne zorientowanie się w tendencjach bieżących badań. Niewątpliwie, liczba kilku tysięcy referatów podzielonych na równolegle odbywające się sympozja musi wprawiać uczestników tak wielkich imprez naukowych w stan znacznej frustracji, powodowanej stale pojawiającym się dylematem, co wybrać z tak obfitego progra­ mu, a z czego z konieczności zrezygnować. W rezultacie wielkie światowe spotkania specjalistów zamieniają się w serię małych sympozjów, a tylko plenarne obrady i nieformalne spotkania stwarzają bardziej integracyjną płaszczyznę kontaktów. Ze względu na znaczną liczbę owych sympozjów, zostały one podzielone na ze­ społy dyscyplinamo-tematyczne. Mimo to organizatorom nie udało się tak poklasyfikować zgłoszonych sympozjów, nie wspominając już o samych referatach, aby uniknąć przemieszania tych samych lub zbliżonych zagadnień i problemów, które pojawiały się w bardzo różnych konfiguracjach i w wielu formalnie odległych od siebie grupach. Jedną z ważniejszych grup tematycznych był zespół poświęcony etnologii, antropologii społecznej i kulturowej. Przy całej swej różnorodności do­ minowała tam tematyka związana ze studiami indianistycznymi zorientowanymi na kwestie tożsamości, tradycyjnych i nowych form życia religijnego, roli środowiska naturalnego, współczesnych procesach przemian kulturowych, choć również obecna była problematyka rodziny oraz specyfiki życia społecznego i kulturowego ludności affoamerykańskiej w Ameryce Łacińskiej. Problematyka antropologiczna lub też bardzo do niej zbliżona występowała także w wielu pozostałych zespołach sympozjów. I tak, w dziale poświęconym naukom technicznym związanym ze środowiskiem debatowano na temat kryzysowej sy­ tuacji w dostępie do zasobów wodnych w Ameryce Łacińskiej i naturalnych pra­ wach ludności tubylczej do ich wykorzystywania. Zwracano uwagę na kulturowe skutki zmian klimatycznych oraz na znaczenie koncepcji zrównoważonego rozwoju przeciwstawianej dzisiaj neoliberalnym ideom cywilizacyjnego postępu. W zespo­ le poświęconym kwestiom praw człowieka omawiano zagadnienia związane z re­ spektowaniem praw ludności tubylczej oraz z wysiłkami na rzecz przezwyciężenia przejawów dyskryminacji etno-rasowej. W dziale nauk edukacyjnych znalazło się sporo miejsca na analizę postępów edukacji interkulturowej, na ocenę stosowanych dotychczas metod skolaryzacji indiańskich dzieci, a także i na refleksje na temat roli edukacji w kształtowaniu narodowej tożsamości. W ramach studiów ekonomicznych i społecznych znalazło się miejsce na dysku­ sję na temat roli migracji w Ameryce Łacińskiej, zarówno tej wewnętrznej, z regionu �Kronika 355 do regionu, ze wsi do obszarów metropolitalnych, jak i wędrówek o charakterze emi­ gracyjnym do innych krajów kontynentu, do Stanów Zjednoczonych i Europy. Tam także omawiano nowe formy społecznej organizacji w przestrzeni miejskiej oraz rolę granic w procesie nowego kształtowania się podziałów regionalnych. Z kolei w dość dobrze obsadzonych sympozjach z zakresu studiów genderowych rozważano respek­ towanie prawa kobiet, zajmowano się zagadnieniem przemocy względem kobiet, ich na nowo konstruowaną tożsamością oraz coraz większą ich obecnością w przestrzeni życia publicznego. W dziale poświęconym studiom historycznym i etnohistorycznym sporo miejsca zajmowały rozważania na temat losu Indian w dobie kolonialnej i republikańskiej, choć dziwić musi dość słaba reprezentacja nurtu historii najnow­ szej. W grupie sympozjów o charakterze lingwistycznym tradycyjnie rozpatrywano tubylcze języki, ich klasyfikacje oraz zmiany zachodzące w tych etnolektach na sku­ tek kontaktów interetnicznyeh. Treściami antropologicznymi nasycony był dział sympozjów dotyczących no­ wych ruchów społecznych, w tym emancypacyjnych działań ludności tubylczej, sytuacji indiańskiej młodzieży w ośrodkach wielkomiejskich czy walki rdzennych mieszkańców Nowego Świata o prawo dostępu do zasobów surowcowych. W ze­ spole sympozjów politologicznych także można było napotkać interesujące dla an­ tropologa tematy, jak choćby kwestia wielokulturowości czy etnopolityki. Podobnie w dziale poświęconym zdrowiu i chorobom znalazło się miejsce na pokazanie do­ robku badawczego w zakresie etnomedycyny. Wreszcie, należy wspomnieć i o ze­ spole sympozj ów bezpośrednio wiążących się z głównym hasłem kongresu, a miano­ wicie — z globalizacją Otóż w ramach tego zagadnienia zajęto się rolą dziedzictwa kulturowego w utrzymywaniu tożsamości, znaczeniem turystyki we współczesnych procesach zmian, a także relacjami między globalizacją ekonomiczną a jej formą kulturową zwaną coraz częściej mundializacją W wielu wspomnianych wyżej sympozjach uczestniczyli aktywnie, a więc jako referenci, polscy badacze. Trzeba podkreślić, iż latynoamerykaniści z Polski tworzyli całkiem wyraźnie widoczną europejską grupę narodową, oczywiście za Hiszpanami, Francuzami czy Niemcami. Obecność reprezentantów polskiej nauki w tego rodzaju międzynarodowych gremiach przestaje już być traktowana jako zjawisko po części „egzotyczne”. Jest bowiem wynikiem nie tylko silnych zainteresowań studiami latynoamerykanistycznymi w naszym kraju, ale także i osiąganych w tej dziedzinie re­ zultatów. Właśnie wynikami swych badań, przede wszystkim terenowych, dzielili się w Meksyku antropologowie, prowadzący między innymi studia w zakresie proble­ matyki kobiecej, rozwojowej, ruchów społecznych, etnopolityki czy etnomedycyny. Archeologowie poinformowali społeczność międzynarodową o swych najnowszych odkryciach w peruwiańskich Andach, jak i o swych badaniach nad rekonstrukcją dawnej muzyki tubylczej czy domniemanym pismem Inków. Geografowie przed­ stawili wyniki swoich ustaleń na temat regionalnego rozwoju, turystyki i migracji, a politolodzy poinformowali o dociekaniach na temat znaczenia ubóstwa, rozwoju demokracji, zasad polityki społecznej czy roli armii we współczesnych przemianach Ameryki Łacińskiej. Warte podkreślenia jest także i to, iż wśród polskich referen­ tów zdecydowanie dominowali młodzi badacze, w tym także i ci, którzy prowadzą �356 Kronika swe studia w ramach prac nad doktoratami. Ten fakt ewidentnie ukazuje dynamikę rozwojową polskiej latynoamerykanistki, dając jednocześnie gwarancję jej dalszej zauważalnej obecności w przestrzeni międzynarodowej. Znacznym wyróżnieniem dla polskiej grupy było także zaproszenie autora tych refleksji przez organizatorów kongresu do wygłoszenia jednego z prestiżowych wy­ kładów plenarnych. Jego tematyka („Ofiary i beneficjenci globalizacji. Ludy tubylcze i ich organizacje jako «nowe plemiona» na przykładzie andyjskim”) nie tylko w pełni korespondowała z głównym hasłem kongresu, ale pozwalała również na wykorzysta­ nie doświadczeń z terenowych penetracji prowadzonych przez autora wśród Indian Ameryki Południowej w trakcie ostatniej dekady. Warto także wspomnieć o miłym akcencie „polskim”, jaki miał miejsce w trakcie uroczystości zamykającej kongres. Otóż do grona kilku osób żegnających uczestników w swoich narodowych językach (po portugalsku, angielsku, francusku) zaproszono także uczestniczkę z Polski, co wydaje się miłym, symbolicznym gestem podkreślającym wkład polskiej „delegacji” w prace tego wielkiego spotkania latynoamerykanistów. Można zatem mieć nadzieję, iż na kolejnym już 54. Międzynarodowym Kongresie Amerykanistów, który odbę­ dzie się w 2012 roku w Wiedniu, badacze z Polski tworzyć będą nie tylko jeszcze bardziej zauważalną grupę, ale będą mogli zaprezentować nowe, oryginalne wyniki swych badań, w tym również z zakresu antropologii. Aleksander Posern-Zieliński „STUDYING CENTRAL ASIA: IN QUEST FOR NEW PATHS AND CONCEPTS?” XI KONFERENCJA EUROPEJSKIEGO STOWARZYSZENIA DO BADAŃ AZJI ŚRODKOWEJ (ESCAS), BUDAPESZT, 3-5 WRZEŚNIA 2009 European Society for Central Asian Studies (ESCAS) powstało w 1985 roku jako międzynarodowa organizacja skupiająca przedstawicieli różnych dyscyplin zainte­ resowanych terenem Azji Środkowej. Głównym celem stowarzyszenia było nadanie odrębnego statusu badaniom środkowoazjatyckim, umożliwienie współpracy między badaczami z Zachodu i z Azji Środkowej oraz stworzenie forum dyskusji interdyscy­ plinarnych. Zakreślono wówczas obszar zainteresowań, definiując Azję Środkową jako teren obejmujący ówczesne środkowoazjatyckie republiki ZSRR, sąsiednie re­ jony Mongolii, północny Iran, północny Afganistan oraz północno-zachodnie Chiny. ESCAS organizuje międzynarodowe konferencje co dwa lata. Dwie ostatnie, poprze­ dzające budapeszteńską, miały miejsce w Krakowie w 2005 roku i w Ankarze w 2007 roku. XI Konferencja ESCAS odbyła się w pięknej siedzibie Uniwersytetu Środko­ woeuropejskiego (Central European University) w Budapeszcie. Trzydniowy pro­ �Kronika 357 gram obejmował sesje plenarne, panele, które toczyły się równolegle w czterech salach (w sumie 26 paneli) oraz zgromadzenie ogólne członków ESCAS. Tematyka spotkań panelowych była różnorodna. Część dotyczyła zagadnień ekonomicznych (np. różnych aspektów rozwoju gospodarczego Azji Środkowej) i politycznych (np. Azji Środkowej w kontekście geopolitycznym, przemian w tamtejszej polityce multilateralnej czy rozwoju ruchów obywatelskich na tym terenie). Tematy wielu sesji mogły być bardzo interesujące dla etnologa, ukazywały bowiem kulturowe po­ wiązania i konteksty problemów demograficznych (referaty omawiały np. korelacje płodności z etnicznością albo społeczno-kulturowe podstawy zachowań reproduk­ cyjnych w Kazachstanie), geograficznych i ekologicznych (poruszano np. zagad­ nienia „turystyki środowiskowej”, rozwijanej nad ginącym Morzem Aralskim oraz „turystyki kulturowej”, wykorzystującej spuściznę doświadczeń nad broniąjądrową w Kazachstanie). Większość jednak dotyczyła bezpośrednio problematyki społecz­ no-kulturowej, stanowiącej centrum zainteresowań naszej dyscypliny. Warto podkre­ ślić, że wyróżnione tematy paneli pozwalały na spotkania badaczy rozpatrujących poszczególne zagadnienia z perspektywy różnych dyscyplin naukowych, co ożywia­ ło prowadzone dyskusje i często wskazywało na możliwości wzajemnego uzupełnia­ nia i wzbogacania tradycyjnych podejść. Ponadto niektóre z sesji włączały referaty ujmujące historycznie dane problemy badawcze i takie, które prezentowały wyniki badań współczesnych. Niekiedy tematy były rozproszone, lecz i tak organizatorom należą się słowa uznania za zręczne skonstruowanie programu, tym bardziej, że tylko część paneli była wcześniej zgłoszona. Do szczególnie zajmujących należały, moim zdaniem, sesje dotyczące proble­ mów migracji, w tym dylematów związanych z realizacją projektu powrotu do Kazachstanu tak zwanych oralmanów — Kazachów zamieszkałych w Chinach, Mon­ golii i innych krajach (Isik Kuscu), czy migracji zarobkowej z krajów Azji Środkowej do Rosji. Omawiano także ważne kwestie dotyczące kształcenia młodzieży, edukacji muzułmańskiej w Kazachstanie (Dina Wilkowsky) oraz społecznych modeli samo­ realizacji kobiet (Gulnar Nadirova). Bardzo istotne zagadnienia, naświetlające po­ wiązania projektów architektonicznych i urbanistycznych z polityką, poruszał panel, w którym przedstawiono między innymi zasady planowania i realizację projektów architektonicznych w nowej stolicy Kazachstanu Astanie, interpretując je jako swo­ isty „miraż prezydenta” (Catherine Poujol). Inny referat również podkreślał ścisły związek władzy prezydenckiej i form architektury w Azji Środkowej, na przykładzie Astany i stolicy Turkmenistanu — Aszchabadu (Cécile Gintrac). Fenomen Astany tak zafascynował badaczy, że także w innej sesji, poświęconej różnym aspektom współ­ czesnych procesów narodotwórczych, jedno z wystąpień nosiło tytuł: „Astana po dzie­ sięciu latach: budowanie narodu i urbanizacja w Kazachstanie” (Adrien Fauve). Bardzo zainteresował mnie panel: „Polityka i stygmatyzacja społeczna w postsocjalistycznej Azji Środkowej”. W jego ramach francuskie badaczki, prowadzące ba­ dania w Uzbekistanie, Kazachstanie i Kirgistanie, rozpatrywały problemy zachwia­ nia poczucia społecznego bezpieczeństwa, znacznego pogorszenia stanu zdrowia psychicznego mieszkańców Azji Środkowej (depresja, inne zaburzenia psychiczne) po rozpadzie Związku Radzieckiego (wystąpienie Catherine Poujol) oraz gwał­ �358 Kronika townego wzrostu przypadków zakażeń HIV od połowy lat 90. (Sophie Hohmann, Laetitia Atlani-Duault). Inny ciekawy referat (Christilli Marteau-d’Autry) dotyczył tradycyjnych i współczesnych obowiązków synowej — kelin wobec teściowej i in­ nych członków rodziny męża w samarkandzkiej mahalli w Uzbekistanie. Panel prowadzony przez Gabriele Rasuly-Paleczek z Wiednia, zasłużoną jako or­ ganizatorka i długoletni prezydent ESCAS: „Badanie interakcji kulturowych w Azji Środkowej”, prezentował różne spojrzenia na historyczne i współczesne wpływy obcych tradycji na różne dziedziny kultury i życia społecznego w Azji Środkowej. Jeden z referatów omawiał oddziaływanie kultury rosyjskiej i radzieckiej na tradycje mieszkańców oazy Nurata w Uzbekistanie w pierwszej połowie XX wieku (Akbar R. Togaev), inny — współczesne zmiany we wzorcach pielgrzymowania do gro­ bowców świętych w Azji Środkowej (Nikolay Terletskiy), jeszcze inny — tradycję i wpływy procesów globalizacyjnych widoczne we współczesnym uzdrawianiu du­ chowym w Kazachstanie (Danuta Penkala-Gawęcka). Warto wspomnieć również o sesjach, na których rozważano zagadnienia religii w Azji Środkowej. Referaty odnosiły się na przykład do buddyzmu w Buriacji (Andrey Bazarov) czy chrześcijaństwa w Mongolii po roku 1990 (Rustam Sabirov), ale większość dotyczyła islamu. Poruszono bardzo interesujący problem „kobiecego islamu” w Tadżykistanie, reprezentowanego przez kobiety zwane otun, zajmujące się czytaniem modlitw, interpretacją Koranu, świadczące pomoc w razie kłopotów zdrowotnych czy rodzinnych (Zulaykho Usmonova). Wyjątkowym było wystąpienie składające się z dwóch części — prezentacji pięknych, nastrojowych fotografii kirgi­ skich cmentarzy muzułmańskich, której towarzyszył poetycki komentarz (Margaret Morton) oraz etnograficznego opisu zwyczajów pogrzebowych Kirgizów (Elmira Köchümkulova). Podczas walnego zgromadzenia członków ESCAS dotychczasowa prezydent Catherine Poujol przedstawiła zarys historii oraz obecne cele stowarzyszenia. Omó­ wiono kwestie finansowe i organizacyjne, zwrócono również uwagę na ważną rolę, jaką pełni wciąż poszerzana i doskonalona strona internetowa ESCAS. Na koniec dokonano wyboru nowych władz — na czele organizacji stanęła Zifa-Alua Auezova z Uniwersytetu w Leiden, która we władzach ostatniej kadencji pełniła funkcję sekre­ tarza generalnego i skarbnika. Doskonale zorganizowaną konferencję uprzyjemniło spotkanie na wyśmieni­ tej kolacji w restauracji Venhajo na statku-muzeum zacumowanym przy nabrzeżu Dunaju. Danuta Penkala-Gawęcka �Kronika 359 KONFERENCJA „EUROPEJSKA KARTA JĘZYKÓW REGIONALNYCH I/LUB MNIEJSZOŚCIOWYCH: OSIĄGNIĘCIA I WYZWANIA”, BILBAO, 20-21 KWIETNIA 2009 Organizatorami odbywającej się w Hiszpanii konferencji były Rada Europy, rząd Hiszpanii — pełniącej aktualne przewodnictwo w Komitecie Ministrów Rady Europy, a także Autonomiczny Rząd Kraju Basków wraz z Uniwersytetem Kraju Basków. Tytułowa „Karta” to europejska konwencja zatwierdzona w 1992 roku w ramach Rady Europy w celu ochrony oraz promocji języków regionalnych oraz języków mniejszości etnicznych/narodowych w Europie. Konwencja weszła w życie w 1998 roku, zaś do czerwca 2009 ratyfikowały ją 24 państwa, w tym Polska (12 lutego 2009 roku). Problemy oraz wyzwania związane z ratyfikacją oraz implementacją tego do­ kumentu były tematem omawianej konferencji. Referenci oraz delegaci zastanawiali się nad przyszłością „Karty” w świetle jej już ponad dziesięcioletniej egzystencji oraz zdobytego w tym czasie doświadczenia. Fenomen wielojęzyczności w Europie to temat wciąż żywy, stąd udział w konferencji wzięło liczne, ponad 150-osobowe grono zainteresowanych osób. Zarówno referenci, jak i obecni na konferencji delegaci reprezentowali bardzo różne środowiska, od administra­ cji publicznej na poziomie europejskim, państwowym i regionalnym, poprzez przedsta­ wicieli nauki, aż po organizacje pozarządowe i przedstawicieli mniejszości językowych Europy. Językami konferencji były oficjalne języki Rady Europy: angielski i francuski, a także dwa ofïcjalne j ęzyki gospodarzy tego wydarzenia: hiszpański oraz baskijski. Ceremonia otwarcia rozpoczęła się po południu pierwszego dnia konferencji, w atrium Muzeum Guggenheima. Inaugurację obrad swą obecnością zaszczycili licz­ ni goście honorowi. Słowo wstępne wygłosiła przewodnicząca sesji, Marta Vilardell Coma, stały przedstawiciel Hiszpanii w Komitecie Ekspertów, natomiast oficjalnego otwarcia posiedzenia dokonał Ińaki Goirizelaia Ordorika, rektor Uniwersytetu Kra­ ju Basków. Prezydent Autonomicznej Wspólnoty Kraju Basków, Juan José Ibarretxe Markuartu Lehendakari, wygłosił referat na temat promocji języka baskijskiego w Kraju Basków. Stwierdził w nim, iż „rewitalizacja języka baskijskiego wzmocni różnorodność językową Europy. Jeśli nie będziemy dbali o odnowienie naszego języ­ ka, wszyscy na tym stracimy, Europa także”. Następnie wystąpił Sekretarz Generalny Rady Europy, Terry Davis, prezentując referat „Ochrona kulturowej różnorodności Europy. Wkład Rady Europy”. Wystąpienia zakończył Przewodniczący Zgromadze­ nia Parlamentarnego Rady Europy, Lluis M.a De Puig i Olive referatem „Ochrona mniejszości w Europie”, w którym między innymi przytoczył własną definicję języka w świetle wielojęzyczności Europy: „Język to znacznie więcej niż tylko narzędzie komunikacji lub kulturowy mikrokosmos (...), język to fundament, na którym bu­ dowane jest bogactwo intelektualne oraz tożsamość indywidualna i zbiorowa. Lecz przede wszystkim język to prawo, które jest niezbywalne”. Inaugurację konferencji uświetnił występ lokalnego artysty, który wykonał tradycyjną baskijską formę poe­ tycko-muzyczną o nazwie bertsolaritza. Godny odnotowania jest fakt, iż z uwagi na �360 Kronika międzynarodowe grono słuchaczy zaśpiewał on swój poemat nie tylko w języku ba­ skijskim, jak nakazuje tradycja, lecz we wszystkich czterech językach konferencji. Kolejnego dnia konferencji odbyły się dwie sesje plenarne. W tematykę osiąg­ nięć i nowych wyzwań stojących przed ratyfikowaniem i implementacją karty wpro­ wadzili zebranych: Manuel Lezertua — doradca prawny Rady Europy, Sigve Gramstad — wiceprzewodniczący komitetu ekspertów do spraw „Karty”, oraz Robert Dunbar, Szwajcar reprezentujący szkocki Uniwersytet w Aberdeen. Następni prelegenci mówili o kwestii perspektywicznej ratyfikacji „Karty” na konkretnych obszarach: przypadek Belgii opisywał Yves Lejeune z Katolickiego Uniwersytetu w Louvain-la-Neuve, przy­ padek republik bałtyckich — Snezana Trifimovska z niderlandzkiego Uniwersytetu w Nijmegen, natomiast Bałkanów — Josef Marko z austriackiego Uniwersytetu w Gra­ zu. Tę część konferencji zakończył baskijskojęzyczny referat Alberta Lópeza Basagurena z Uniwersytetu Kraju Basków, opisujący problemy związane z wprowadzaniem w życie zasad „Karty”, wynikające z postanowień konstytucji hiszpańskiej. Sesja popołudniowa konferencji była poświęcona kwestii wzmocnienia efektyw­ ności „Karty”. Prelegenci przeanalizowali kilka konkretnych przypadków w oparciu 0 wyniki przedstawione w raportach państwowych. Constantin Pitsch ze szwajcar­ skiego Urzędu do spraw Kultury zreferował bieżącą sytuację języków imigrantów w tym kraju, José M.a Pérez Medina przedstawił położenie języków regionalnych 1 mniejszościowych w Hiszpanii w jej regionach autonomicznych, natomiast Judit Solymosi, poprzednia przewodnicząca Komitetu Ekspertów Rady Europy, przedsta­ wiła sytuację na Węgrzech. Kolejnymi mówcami byli: Guy Laforest z Uniwersytetu w Laval w Quebeku, opisujący ochronę języków w Kanadzie, Pirkko Nuolijárvi z In­ stytutu Języków Fińskich omawiająca przypadek Finlandii (skupiając się na języku Saamów), Marco Viola z Departamentu Mniejszości Językowych referujący zasady polityki językowej w Autonomicznej Prowincji Trydent we Włoszech, i wreszcie Patxi Baztarrika Galparsoro z Rządu Autonomicznego Kraju Basków, który opisał doświadczenia swojego regionu w promowaniu języka baskijskiego. Konferencję podsumowała debata publiczna nad poruszanymi przez referentów te­ matami. Jej gorący przebieg stymulowało między innymi samo miejsce obrad, którym był Kraj Basków. Na plan pierwszy debaty wysunęły się dwie kwestie. Po pierwsze, stosunek mieszkańców danych regionów do języków tam promowanych — na przykład nie wszyscy mieszkańcy Kraju Basków uważająjęzyk baskijski za „swój”, wielu mówi wyłącznie po hiszpańsku, co nie przeszkadza im czuć się Baskami. Po drugie, poruszo­ na została kwestia długiego czasu upływającego od ratyfikowania „Karty” w danym państwie do wprowadzenia rzeczywistych zmian, zauważalnych przez użytkowników języków podlegających specjalnej ochronie. Opisane przez prelegentów przykłady po­ kazały wyraźnie, iż najważniejszą rolę w przygotowaniach do ratyfikacji oraz wpro­ wadzania w życie zasad umieszczonych w „Karcie” odgrywają władze państwowe na szczeblu rządowym. Aczkolwiek, jak jasno wynika z sytuac ji Hiszpanii, władze lokal­ ne i regionalne pełnią w tym procesie niepoślednią rolę, biorąc odpowiedzialność za codzienne wdrażanie w życie ustaleń wynikających z ratyfikacji Karty. Katarzyna Linda �Kronika 361 KONFERENCJA „ANTROPOLOGIA POLITYKI I POLITYKA W ANTROPOLOGII”, BĘDLEWO, 18-20 MAJA 2009 Organizator konferencji, Komitet Nauk Etnologicznych PAN, przy współpracy z Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM i Zakładem Etnologii In­ stytutu Archeologii i Etnologii PAN, zaprosił do udziału w spotkaniu naukowców, przedstawicieli różnych dziedzin. Uczestnicy, poza antropologią, reprezentowali tak­ że politologię, prawo, archeologię, filologię polską, pedagogikę — dyscypliny, które w istotny sposób nadają kontekst etnograficznym eksploracjom i antropologicznej refleksji. Interdyscyplinarny charakter tego wydarzenia stwarzał okazję do konfron­ tacji rozmaitych podejść do kwestii polityki. Pozostaje pytanie, czy szansa ta została wykorzystana. A jeśli tak, to w jakim zakresie? Referaty wygłoszono w obrębie czterech sekcji: 1. Stereotypy, symbole i rytu­ ały w edukacji i polityce; 2. Tradycja i tożsamość a władza i autorytet polityczny; 3. Konflikty i transformacje a etnopolityka; 4. Antropologia polityki i polityka w an­ tropologii oraz w ramach sesji plenarnych. Różnorodność tematyczna referatów stała się inspiracją do podjęcia wielu wątków poruszanych w niejednokrotnie polemicz­ nych dyskusjach. Świadczy to nie tylko o trafnym zestawieniu poszczególnych wy­ stąpień, ale przede wszystkim o wadze podejmowanych zagadnień. Jednak to, co wydaje się najciekawszym aspektem konferencji, dotyka istotnych spraw związa­ nych ze współczesnymi sposobami uprawiania antropologii kulturowej. Warto zatem uwypuklić przede wszystkim te wątki, nie zapominając, że tytuły sekcji wskazująna znaczące przejawy funkcjonowania polityki w skali Europy i świata, jak również na pola refleksji akademickiej nad tymi zagadnieniami. W większości referatów oraz w dyskusjach w sekcjach przeważało pojmowanie polityki raczej sensu stricto, a nie jako sfery immanentnej — nie dającej się uchwycić wprost, lecz możliwej do zaobserwowania poprzez określone jej przejawy (rozróżnie­ nie to zaproponował w czasie obrad plenarnych Michał Buchowski, IEiAK UAM). Co charakterystyczne, prezentowane sposoby rozumienia zagadnień politycznych nie zawierały na ogół aspektu metarefleksji i odniesień do metodologii. Zastanawia zatem, dlaczego mamy do czynienia z takim stanem rzeczy. Odpo­ wiedzi należałoby poszukać w kolejnych wątkach, raczej o etnograficzno-metodycznym charakterze, które uwidoczniły się w czasie obrad. Konferencję otworzyły dwa referaty (Aleksandra Posema-Zielińskiego i Woj­ ciecha Dohnala z IEiAK UAM) prezentujące zakres antropologii politycznej, naj­ ważniejsze stanowiska teoretyczne oraz aktualne tendencje badawcze. Jak stwierdził Wojciech Dohnal, historia tej subdyscypliny trwa już 130 lat, a jej badania koncen­ trują się na zagadnieniach władzy i polityki jako sfery nadrzędnej wobec jednostek. Z jednej strony, sfera ta stanowi odrębny przedmiot studiów antropologicznych, a z drugiej także jeden z najważniejszych wątków w rozwoju naszej dyscypliny za­ równo w wymiarze badań etnograficznych (szczególnie badania społeczeństw poza­ europejskich), jak i uprawianej refleksji. Stąd zapewne brak jednoznacznej definicji, �362 Kronika czym jest antropologia polityczna. Zainteresowanie tak zwanymi społeczeństwami plemiennymi jako odrębnymi systemami sprowadzało się bowiem do tworzenia przez antropologów typologizacji struktur władzy, a jednocześnie pozwalało definio­ wać rozmaite typy organizacji życia, co stanowi obiekt zainteresowania antropologii en globe. Najważniejsze stanowiska teoretyczne — ujęcia historyczne, kontekstowe, a także procesualne zagadnień polityki, często zmagały się z uwikłaniem refleksji antropologicznej w kontekst kolonialny. Według Aleksandra Posema-Zielińskiego, współczesny zakres antropologii politycznej obejmuje studia nad kulturowymi wa­ runkami wszelkich działań politycznych oraz nad konsekwencjami istnienia określo­ nych reguł w sferze polityki (dominacja siły, powodująca zniewolenie grup o statusie mniejszości, bunt i konflikt, często klasyfikowany jako etniczny, dążności separaty­ styczne i autonomistyczne). Kolejny, obszerny wątek badań antropologii politycznej dotyczy problemów lud­ ności rodzimej żyjącej na obszarach określanych jako wielokulturowe, wobec której prowadzona jest zdecydowana, „odgórna” polityka państwa. Poruszane w referatach zagadnienia odnosiły się do obszarów postkolonialnych (wystąpienia Arkadiusza Żu­ kowskiego z Instytutu Nauk Politycznych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Joanny Pietraszczyk z Zakładu Studiów Latynoamerykańskich UŁ, Macieja Ząbka z IEiAK UW, Rafała Beszterdy z IAiE PAN, Antoniny Małowieckiej, Łukasza Kacz­ marka z IAiE PAN) oraz postradzieckich (wystąpienia Veroniki Belyaevej z KEiAK Uniwersytetu Szczecińskiego, Zbigniewa Szmyta z IEiAK UAM, Andrzeja Wierz­ bickiego z Instytutu Nauk Politycznych UW). Omówiono kwestie uwikłania etniczności i wartości kulturowych w politykę, zarówno bieżącą, jak i w projektowanie ustrojowe obszarów, na których występują zjawiska wielokulturowości. Prezentacja problematyki dotyczyła tła historycznego, społecznego i kulturowego, oraz uwzględ­ niała sposoby rozumienia tak zwanej polityki etnicznej na tych obszarach, w obrębie różnych dyscyplin naukowych. Rozpatrywano zachowania i aspiracje grup etnicz­ nych w różnych sytuacjach politycznych. Elementem wspólnym wszystkich wy­ stąpień było zwrócenie uwagi na znaczenie relacji dominacji i władzy, szczególnie nasilonych w okresach transformacji i wzmożonych konfliktów. Miały one swoje od­ bicie w sytuacji egzystencjalnej grup etnicznych, w ich relacjach z innymi grupami, a zwłaszcza z władzami prowadzącymi wobec nich określonąpolitykę prawno-admi­ nistracyjną. Przedstawiano przykłady wykorzystywania kategorii etnicznych i kultu­ rowych oraz manipulowania argumentem „różnic etnicznych” w celu osiągnięcia ko­ rzyści politycznych i materialnych, bardzo często iluzorycznych i krótkotrwałych. Z powyższym aspektem „uwikłania etniczności w politykę” wiąże się kwestia statusu języków tubylczych w państwach, które zmagają się z rosnącą potrzebą pod­ kreślania niezależności przez rozmaite grupy (określane jako etniczne czy regional­ ne). Walka o własny język to walka o „podmiotowość” rozumianą jako prawo do artykulacji własnej odrębności w przestrzeni publicznej, choćby przez uzyskanie au­ tonomii czy też „specjalnych praw”. W Katalonii regionaliści wykorzystali szansę, jaką niosła demokratyzacja życia w Hiszpanii i doprowadzili do uznania katalońskiego za język urzędowy, obok kastylijskiego (Katarzyna Linda, IEiAK UAM). W Peru natomiast ludność indiańska posługująca się j ęzykiem keczua nie jest równorzędnym �Kronika 363 partnerem w tworzeniu projektów edukacji multietnicznej, choć według elit odpo­ wiedzialnych za edukację, język ten powinien być nauczany na prawach takich, jak urzędowy język hiszpański (Maria Hebisz, ZSL UŁ). Walka o podmiotowość to nie tylko domaganie się praw, to także próba negocja­ cji określonych treści symbolicznych, które mają służyć tworzeniu i podtrzymywa­ niu jedności danej grupy. Trudny proces konstruowania narodowej tożsamości, po okresie sowieckiej homogenizacji wzorców życia, dotyczy państw postradzieckich. Według Marka Gawęckiego (Instytut Wschodni UAM), wskutek rozpadu ZSRR do­ szło w tych państwach do skomplikowanego procesu tworzenia własnej symboliki. W procesie tym trudno jednak całkowicie uwolnić się od symboliki sowieckiej, nadal żywej w świadomości społecznej. Następnym, ważnym i rozbudowanym wątkiem obrad była etyczno-praktyczna strona uprawiania antropologii. Ma ona dwa oblicza. Pierwsze, to uwikłanie badacza w kontekst badań, drugie natomiast dotyczy wykorzystywania wiedzy antropologicz­ nej do celów politycznych. Refleksja antropologiczna jest nieraz następstwem głęboko przeżywanych przez badacza dylematów, szczególnie gdy jego zainteresowanie doty­ czy życia ludności pozostającej w „stanie deficytu” w którejś z istotnych dla niej płasz­ czyzn życia, na terenie „wrażliwym politycznie” (kraje w konflikcie, obszary okupo­ wane, kontrolowane, skolonizowane, regiony dążące do autonomii czy niepodległości, obozy uchodźców). W tym wypadku badania terenowe przebiegają często w drama­ tyczny sposób. Choć „bycie ekspertem” w zakresie ludów tubylczych czy społeczności lokalnych (co zbliża antropologa „politycznego” do antropologii prawnej), jest efektem kumulowania przez niego wiedzy teoretycznej i praktyki terenowej, to nie pozostaje on wolny od „rozdarcia etycznego”. Wynika ono ze świadomości braku wystarczają­ cych kompetencji, by radzić sobie nie tylko ze zwykłym ludzkim cierpieniem, ale także z rozmaitymi skomplikowanymi relacjami. Badacz (nie tylko antropolog) może znaleźć się w sytuacji konfliktu interesów, kiedy grupa narzuca mu rolę „działacza”, w której motywacja poznawcza i ideowa są w sprzeczności. Bywa też, że staje się on przedmio­ tem manipulacji. Badani mająnieraz nadzieję, że uda im się za sprawąjego naukowego autorytetu legitymizować własne dążenia. Można także, jak w sytuacji opisanej przez Ignacego Jóźwiaka (IFiS PAN), zajmującego się zakarpackimi Rusinami, zostać posą­ dzonym o „podżeganie do separatyzmu” i „antyukraińskie działania wspierane przez Rosję”. Polityczna manipulacja wiedzą naukową dotyczyła XX-wiecznej Ruandy, gdzie władze kolonialne, w celu stworzenia rządów pośrednich, wpływały na wyniki prowadzonych tam badań antropologicznych na temat różnic etnicznych pomiędzy Tutsi i Hutu. To w konsekwencji miało doprowadzić do ludobójczej wojny domowej (Joanna Bar, Instytut Politologii Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edu­ kacji Narodowej w Krakowie). Natomiast zdaniem Krzysztofa Gładkowskiego (In­ stytut Nauk Politycznych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego), pojęcie „ludu”, szeroko stosowane przez etnografów w wielu krajach Europy, zostało wykorzystane przez elity w procesach narodowotwórczych na przełomie dwóch minionych stuleci. Anna Kwaśniewska (Zakład Antropologii Społecznej Instytutu Filozofii, Socjologii i Dziennikarstwa UG) wskazała natomiast na manipulowanie tym pojęciem w okre­ sie międzywojennym, dla dowiedzenia polskości Kaszub i Pomorza. �364 Kronika Z problemami praktyki badawczej wiąże się także sposób tworzenia reprezenta­ cji badanej grupy. Antropolog musi dokonać, na przykład, dekonstrukcji mitu „nie­ winnego tubylca”, na co wskazała Anna Symoszyn (IAiE PAN), dzieląc się swoim doświadczeniem z badań wśród Tybetańczyków. Jak przekonywała Natalia Bloch (IEiAK UAM), występuje też odwrotna sytuacja, kiedy dochodzi do autodekonstrukcji „niewinnego badacza”, który stając się częścią międzynarodowego reżimu uchodźczego traci swojąneutralnąpozycję. Ryszard Tomicki (IAiE PAN) podkreślił, że uwikłania badaczy w kontekst polityczny eksplorowanych przez nich terenów to­ warzyszyły im, zanim rozwinęła się antropologia. W tym kontekście można też mówić o uwikłaniu przedstawicieli innych nauk w politykę. Dotyczy to na przykład antropologii fizycznej, której możliwości swo­ bodnego podejmowania badań ogranicza poprawność polityczna prowadząca do kryptorasizmu (Karol Piasecki, KEiAK USz), archeologii, która zmaga się z pro­ blemami „własności przeszłości” i prawa do jej interpretacji oraz postkolonialnych żądań zwrotu „zawłaszczonych” przez archeologów elementów kultury materialnej, mających służyć do budowy tożsamości narodowej (Marta Kania, Instytut Amerykanistyki i Studiów Polonijnych UJ) czy politologii, która — jak zwrócono uwagę — powinna stosować metody antropologiczne. Inne oblicze uprawiania refleksji nad sferą polityki wiąże się z analizą wpisa­ nego w nią dyskursu. Wyróżniono zatem różne rodzaje jego funkcjonowania. Tak zwany „dyskurs polityczny” krzyżuje się z potocznym i podlega rytualizacji, jak w przypadku tekstów z polskiej przestrzeni medialnej w latach 2006-2009, kiedy na przykład wypowiedź Ludwika Dorna o „wykształciuchach” wywołała debatę publiczną na temat istoty polskiej inteligencji (Monika Grzelka, Instytut Filologii Polskiej UAM). Można też mówić o dyskursie zmityzowanym, kreującym legen­ dy polityczne (np. mit o Józefie Piłsudskim), o czym przekonywała Renata Hołda (Instytut Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie). Innym razem siła dyskursu politycznego znajduje swoje odbicie w zbiorowych wyobrażeniach. Prowokuje klasyfikację i ocenę określonych „cech narodowych”, co wykazała Agnieszka Szczepaniak-Kroll (IAiE PAN), ana­ lizując, raczej negatywne, wyobrażenia niemieckich transnationals z Poznania na temat polskiej polityki. Wydobywa także „lokalne wzorce władzy”, czego dowodem są opinie górali nowotarskich przekładające rodzime wartości na makroskalę kraju (Anna Malewska-Szałygin, IEiAK UW). Odmienne oblicze politycznego dyskursu, o społecznym zabarwieniu, można też dostrzegać na płaszczyźnie zachowań. Zda­ niem Anny Romanowieź (IEiAK UAM), koncepcja „współczesnej kobiety” realizo­ wana w działaniach indyjskich feministek zawiera sprzeczność. Kobiety te, z jednej strony, „zawodowo” deklarują zachodnioeuropejski model „kobiecości”, z drugiej jednak zachowują się jak „zwykłe” kobiety, wierne lokalnej tradycji, większość cza­ su poświęcając sferze domowej. Ostatni omówiony wątek nawiązuje do lokalnego wymiaru polityki. Odnosi się on do ludów tubylczych i grup etnicznych z Afryki, Ameryki Południowej, Ro­ sji i Indii, ale także do małych społeczności związanych z określonym regionem (np. Podkarpacie, Żuławy). Antropolodzy, koncentrując się na „małych wycinkach �Kronika 365 rzeczywistości”, pokazują nie tyle powszechność pewnych zjawisk, co osobliwe me­ chanizmy konstruowania zbiorowo podzielanych sensów w odniesieniu do polityki, a szczególnie władzy Na to zagadnienie (w tym także na warianty przywództwa tradycyjnego i źródła jego legitymizacji) można spojrzeć zatem z perspektywy kon­ cepcji filozoficznej Kwame Anthonego Appiaha, wywodzącego się z ludu Aszantów (jak uczynił Krzysztof Trzciński z Instytutu Studiów Regionalnych i Globalnych UW), jak i poprzez pryzmat badań terenowych wśród Pigmejów Baka, gdzie władza może być realizowana bez instytucji zwanej państwem (Ryszard Vorbrich, IEiAK UAM). Przewodzenie grupie może także dokonać się na drodze „formowania” lo­ kalnych liderów, takich jak rodziny radżów w stanie Himaćal Pradeś wpływające na życie miejscowych społeczności, dla których są oni autorytetem (Przemysław Hin­ ca, IEiAK UAM), bądź przez osoby z korzeniami szlacheckimi, które zdobywają poparcie w społecznościach lokalnych (Irena Kotowicz-Borowy, SGGW Warszawa). Innym przykładem studium władzy może być analiza funkcjonowania tubylczych partii indiańskich z Ekwadoru i Boliwii, przeprowadzona przez Magdalenę Śniadecką-Kotarską (ZSL UŁ), czy manipulacji w zakresie prawa zwyczajowego, krajo­ wego i międzynarodowego w obliczu eksterminacji izolowanej ludności tubylczej, co zaprezentowała Magdalena Krysińska-Kałużna (ZSL UŁ), omawiając sytuację Huorami. Osobnym aspektem lokalnego wymiaru polityki jest działalność miejsco­ wych elit. Według Anny W. Brzezińskiej (IEiAK UAM) służy ona wartościowaniu cech regionu (Żuławy), w celu jak najlepszej jego promocji. Natomiast zdaniem Ag­ nieszki Chwieduk (IEiAK UAM), sprawowanie władzy przez grupy elitarne może polegać na manipulacji społecznościąw celu uzyskania osobistych korzyści. Staje się to szczególnie widoczne w sytuacji kontaktu reprezentantów odmiennych środowisk kulturowych, kiedy odsłaniają się rozmaite postawy w procesie kształtowania społe­ czeństwa obywatelskiego (przykład Piątkowej Ruskiej na Podkarpaciu). W czasie ostatniej dyskusji plenarnej uczestnicy stwierdzili, że wykorzystali szansę spotkania antropologii kulturowej z politologią (pozostałe dyscypliny, choć dostarczyły istotnych perspektyw rozumienia funkcjonowania sfery polityki, nie do­ czekały się takiego aplauzu). Pojawiło się zatem pytanie o to, czego mogą się od siebie nauczyć politolodzy i antropolodzy. Skonstatowano, że antropolodzy tłuma­ czą kontekst zdarzeń, oferują perspektywę porównania i wprowadzają pojęcia takie, jak „etniczność”, „grupy etniczne”. Politolodzy natomiast proponują definiowanie władzy i państwa z wykorzystaniem dorobku myśli politycznej. Podkreślono też rolę, jaką w obu dyscyplinach odgrywają badania jakościowe, szczególnie ważne dla studiów nad relacją między polityką i etnicznością na obszarach postkolonialnych i postkomunistycznych (Aleksander Posem-Zieliński, IEiAK UAM; Krzysztof Trzciński, ISRiG UW). Dyskusja wyłoniła zatem tendencję do antropologizacji nauk politycznych i po­ lityzacji antropologii. Przedstawiciele tych nauk uznali, że obie dyscypliny pozosta­ ją wobec siebie w dużej mierze komplementarne. Otóż obserwacja uczestnicząca, nieodłączna od badań antropologii kulturowej, wyrasta z psychologicznego ekspe­ rymentu, jakiemu poddaje się badacz, kiedy dystansuje się od świata tubylczego jako społecznie negocjowanego konstruktu. Każda zatem z kategorii opisu, którymi �366 Kronika posługuje się antropolog, warunkowana jest kontekstem obserwowanej przez niego rzeczywistości. W związku z tym, wszelkie teorie dotyczące władzy, powstałe na gruncie europejskim (co jest zasługą nauk politycznych), powinny być konfrontowa­ ne z wynikami eksploracji terenowej, w trakcie której antropolodzy odsłaniają sens codziennych praktyk społeczno-kulturowych. Ponadto dostrzeżono perspektywę „szerszą” i „odwróconą”, którą proponuje an­ tropologia kulturowa, w tym polityczna. Pierwsza z nich pozwala spojrzeć, na przy­ kład, na zagadnienia prawne pod kątem różnych typów organizacji społeczno-kul­ turowej, występujących w świecie i rozmaitych sposobów ich interpretacji. Według Ryszarda Tomickiego (IAiE PAN), ewentualne uwzględnienie takiej roli antropologii nadałoby edukacji w zakresie studiów prawniczych bardziej interdyscyplinarny cha­ rakter. Druga odnosi się do kwestii merytorycznych i pozwala zastosować zabieg relatywizacji obserwowanych zjawisk społecznych i kulturowych, w tym władzy, czyli pojęcia naczelnego dla politologii. Antropologia dostarcza przykładów, kiedy praktykowanie polityki nie wiąże się z władzą, jak w przypadku Pigmejów Baka z Kamerunu (Ryszard Vorbrich, IEiAK UAM). Konfrontacja podejść antropologii kulturowej i politologii służyła również odpo­ wiedzi na pytanie, jak uprawia się refleksję na różnych polach zainteresowań życiem społeczno-kulturowym. Aleksander Posem-Zieliński podkreślił, że antropolodzy, prowadząc badania terenowe, próbują ustalić, jakie praktyki można określić jako działania polityczne. Natomiast Michał Buchowski zwrócił uwagę na odkrywane przez antropologów w sferze polityki struktury długiego trwania. Konferencja w Będlewie, choć rzadziej — co wynikało z tematyki referatów — dawała okazję do rozważań teoretycznych, spełniła swój cel stworzenia forum spotkania i dyskusji, aby „spojrzeć na politykę w kontekście antropologii i na kulturę w kontekście polityki (Aleksander Posem-Zieliński, IEiAK UAM). Agnieszka Chwieduk (na podstawie opracowań Natalii Bloch, Anny Weroniki Brzezińskiej, Łukasza Kaczmarka i Agnieszki Szczepaniak-Kroll) KONFERENCJA „ANTROPOLOGIA MEDYCZNA W POLSCE DOŚWIADCZENIA, POLA BADAŃ, PERSPEKTYWY”, POZNAŃ, 24 KWIETNIA 2009 Konferencja, zorganizowana przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza we współpracy z Komisją Etnograficzną Po­ znańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, była pierwszą w Polsce poświęconą an­ tropologii medycznej, dobrze rozwiniętej i ważnej subdyscyplinie antropologicznej, �Kronika 367 która jednak dotąd nie cieszyła się szczególną popularnością wśród polskich antro­ pologów. Organizatorka konferencji, dr hab. Danuta Penkala-Gawęcka, która od lat prowa­ dzi badania z zakresu antropologii medycznej i stara się popularyzować jej osiągnię­ cia, zaprosiła kilkanaścioro młodych antropologów zainteresowanych tą dziedziną i mających już pierwsze osiągnięcia w badaniach nad zdrowiem, chorobą i lecze­ niem. Gośćmi specjalnymi konferencji byli prof. dr hab. Bożena Płonka-Syroka z Uniwersytetu Wrocławskiego i Akademii Medycznej we Wrocławiu oraz prof. dr hab. Jaromir Jeszke z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu — histo­ rycy medycyny, zajmujący się również problematyką antropologiczną. Spotkanie podzielono na trzy bloki tematyczne, a każdy z uczestników poprzedzał wystąpienie krótką informacją o swojej drodze do antropologii medycznej, zakresie zainteresowań i prowadzonych badaniach. Pierwsza część konferencji grupowała referaty dotyczące problemów choroby i leczenia w kulturze tradycyjnej i współczesnej. Dr Aleksandra Szlagowska (Za­ kład Humanistycznych Nauk Wydziału Farmaceutycznego AM, Wrocław) omówiła procesy mityzacji choroby w kulturze ludowej i we współczesnej wiedzy potocznej, zwracając szczególną uwagę na recepcję idei dotyczących choroby zaczerpniętych z biomedycyny, ale podlegających daleko idącym przekształceniom, dostosowują­ cym je do panującego światopoglądu oraz systemu wartości. Wystąpienie Anny Mał­ gorzaty Charyton (IEiAK UAM, Poznań) prezentowało interesujące wyniki badań, które autorka prowadziła na Podlasiu, wśród tamtejszych „szeptuch” tradycyjnie zaj­ mujących się w społecznościach wiejskich leczeniem za pomocą modlitw i środków magicznych. Jest to nadal żywa tradycja, przy czym działalność niektórych uzdro­ wicieli tego rodzaju wykracza poza lokalne społeczności, przyciągając pacjentów z różnych części kraju. Natomiast dr Alicja Kujawska (KEiAK UMK, Toruń) zajęła się ideą „energii”, bardzo ważną dla medycyny alternatywnej i komplementarnej. Pokazała, że pojęcie energii, poczynając od mesmeryzmu, poprzez bioenergoterapię, aż do współcześnie wykorzystywanych w leczeniu urządzeń technicznych, pozostaje kluczowym dla terapii niekonwencjonalnych. Drugi blok dotyczył istotnego w studiach antropologii medycznej problemu pluralizmu medycznego, charakterystycznego współcześnie zarówno dla krajów „rozwijających się”, jak i dla świata Zachodu. Otwierające tę część wystąpienie dr hab. Danuty Penkali-Gawęckiej (IEiAK UAM, Poznań), „Pluralizm medyczny w perspektywie antropologicznej”, zaprezentowało teoretyczne aspekty tego zagad­ nienia, różne formy pluralizmu medycznego i rozwój badań, wraz z współcześnie obserwowanym przesunięciem akcentów w studiach z tego zakresu. Kolejne refe­ raty przedstawiały wyniki badań etnograficznych prowadzonych nad konkretnymi przejawami pluralizmu medycznego w różnych środowiskach społeczno-kulturo­ wych. Mgr Monika Kujawska (KEiAK, Uniwersytet Wrocławski) omówiła posta­ wy polskich osadników, przybyłych do prowincji Misiones w Argentynie w latach 30. XX wieku, wobec zdrowia, choroby i leczenia, wskazując na złożone czynniki decydujące o wyborze sposobów radzenia z tymi problemami. Porównała sytuację z początkowego okresu imigracji ze współczesną, charakteryzującą się rozszerzoną �368 Kronika ofertą służby zdrowia i postępującą medykalizacją różnych sfer życia. Referat mgr Anny Heleny Wądołowskiej (Szkoła Nauk Społecznych PAN, Warszawa) dotyczył pluralizmu medycznego w Regionie Indian Purhepecha w Meksyku, gdzie autorka prowadzi intensywne, długotrwałe badania terenowe. W swoim wystąpieniu ukazała różnorodność form opieki medycznej na tym terenie, skupiając się na problematyce zdrowia reprodukcyjnego kobiet i czynnikach wpływających na dokonywane przez nie wybory. Natomiast mgr Anna Mrozowicka (KEiAK, Uniwersytet Wrocławski) zajęła się metodami autokreacji uzdrowicielki z Bamauł w Ałtajskim Kraju, przed­ stawiając na jej przykładzie znaczenie idei New Age, charakterystycznych dla medy­ cyny komplementarnej we współczesnej Rosji. Wystąpienia w ramach trzeciego i ostatniego zarazem bloku koncentrowały się na zagadnieniach szczególnie często poruszanych we współczesnej, światowej an­ tropologii medycznej, związanych z jej specyfiką jako nauki interdyscyplinarnej. Mgr Marta Chudziak (Poznań) w wystąpieniu „Antropologia medyczna jako inter­ dyscyplinarna nauka stosowana” podjęła problem teoretycznych i metodologicznych założeń interdyscyplinarności. Podała również przykłady praktykowania antropolo­ gii medycznej w różnorodnych interdyscyplinarnych środowiskach oraz problemów badaczy angażujących się w takie działania. Następne trzy referaty dowodziły, że badania prowadzone przez antropologów mogą istotnie uzupełnić perspektywę bio­ medyczną, wnosząc nowe wartości poznawcze. Dr Tomasz Rakowski (IEiAK UW) porównał perspektywę lekarza i antropologa w kontekście praktyki klinicznej. Po­ kazał, w jakich polach działania nie tylko przydatna, ale i niezbędna okazuje się wiedza antropologiczna, podjął również problem metod stosowanych w badaniach prowadzonych wśród pacjentów — nad doświadczeniem choroby i cierpienia. Gość zagraniczny konferencji — Annamaria Marttila, doktorantka z Uniwersytetu Oulu w Finlandii, omówiła swoje badania nad narracjami pacjentów z powypadkowy­ mi uszkodzeniami mózgu. Wskazała na szczególną wartość fenomenologicznego podejścia w tych badaniach, tym bardziej, że konsekwencje uszkodzeń mózgu są bardzo zindywidualizowane. Z drugiej jednak strony, samodoświadczenie i sposób funkcjonowania osób po tego rodzaju wypadkach konstruowane sąprzez modele ich kultury. Stąd wynika znaczenie antropologicznych badań tych procesów. Przedmio­ tem wystąpienia mgr. Huberta Wiercińskiego (IEiAK UW) były natomiast narracje pacjentów, którzy przeszli chemioterapię. Autor przedstawił w poruszający sposób zmagania pacjentów z chorobą oraz z samą terapią, która, niszcząc chorobę, do­ prowadzała również do zmian w ich osobowości i zmuszała do budowania nowej tożsamości. Dyskusja, żywo prowadzona przez uczestników, dotyczyła przede wszystkim możliwości i ograniczeń współpracy interdyscyplinarnej, tak istotnej dla rozwoju antropologii medycznej. Poruszano również rozmaite kwestie związane z problema­ tyką pluralizmu medycznego, wskazując na kłopoty związane ze stosowaniem tego terminu w odniesieniu do bardzo różnorodnej rzeczywistości społeczno-kulturowej w różnych rejonach świata. Dyskutantów interesowały także zagadnienia metody­ ki badawczej antropologii medycznej, a zwłaszcza trudności w prowadzeniu badań wśród pacjentów — ludzi cierpiących i przez to szczególnie wrażliwych. �Kronika 369 Konferencja zobrazowała różnorodność zainteresowań badawczych i tematów podejmowanych przez polskich antropologów zajmujących się zdrowiem, chorobą i leczeniem. Jednocześnie, spotkanie tego kręgu badaczy lepiej uzmysłowiło im, że nie są samotni w swoich poczynaniach badawczych, czasem jeszcze postrzeganych w naszym kraju jako ekscentryczne, jeśli nie marginalne. Usytuowanie poruszanych zagadnień w szerszym kontekście osiągnięć światowej antropologii medycznej wy­ kazało, że są to rzeczywiście problemy kluczowe dla tej dyscypliny. Ponadto, wyniki prezentowanych badań mogą okazać się przydatne praktycznie, co pozwala sądzić, że i w Polsce wyraźny aspekt stosowany antropologii medycznej wpłynie na jej in­ tensywniejszy rozwój. Konferencji towarzyszyła interesująca i dobrze przygotowana wystawa fotograficz­ na „Dotyk szamana. O różnorodności praktyk leczniczych na świecie”, zorganizowa­ na przez nowo powstałą Sekcję Antropologii Medycznej Koła Naukowego Studentów Etnologii UAM w Poznaniu. Zaangażowanie studentów budzi szczególną nadzieję, że badania z zakresu antropologii medycznej nabiorą w naszym kraju impetu. Danuta Penkala-Gawęcka, Marta Zyśko MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA NAUKOWA „ŁEMKOWIE OSTATNI MOHIKANIE EUROPY?”, KRYNICA-ZDRÓJ, 23-24 CZERWCA 2009 Konferencja obyła się w ramach kolejnego, XII Międzynarodowego Festiwalu Folk­ lorystycznego Mniejszości Narodowych i Etnicznych „Świat pod Kyczerą”. Inicjator tego naukowego spotkania, Łemkowski Zespół Pieśni i Tańca „Kyczera”, zaprosił do dyskusji ponad trzydziestu uczestników — badaczy i osoby zaangażowane w kreo­ wanie odrębności łemkowsko-rusińskich i łemkowsko-ukraińskich społeczności lokal­ nych. Poważnym wyzwaniem dla uczestników okazał się dylemat, czy społeczność łemkowska jest wciąż żywąi rozwijającą się grupą, czy może „reliktem przeszłości”? Kwestia ta wzbudziła żywe reakcje uczestników, co wskazuje na konieczność podjęcia debaty nad podstawami tworzenia wiedzy etnologicznej w odniesieniu do grup, które podejmują starania, aby budować na nowo „własną kulturową specyfikę”. W trakcie tego dwudniowego spotkania zaprezentowano wystąpienia w dziewię­ ciu blokach tematycznych. Pierwszy z nich, „Kultura materialna Łemków i jej ochro­ na”, skupił osoby zajmujące się ochroną dziedzictwa kulturowego Łemkowszczyzny. B. Gocz przedstawił historię i współczesną działalność Muzeum Kultury Łemkowskiej w Zyndranowej, podkreślając wielość problemów, z którymi stykali się na przestrzeni wielu lat twórcy tej placówki. M. Zdziemicka (Stowarzyszenie Królik Wołoski) i S. Mo­ �370 Kronika drzejewski (Stowarzyszenie Magurycz), oboje zaangażowani w ochronę materialnych przejawów życia byłych mieszkańców Łemkowszczyzny, prezentowali nieco odmienne punkty widzenia na realizację tego zadania. Pierwsza omówiła starania Stowarzyszenia podejmowane dla ratowania zrujnowanej cerkwi oraz utworzenia przycerkiewnego lapi­ darium z nagrobków zebranych z pobliskiego cmentarza w nieistniejącym już Króliku Wołoskim. Drugi natomiast przedstawił krótkie sprawozdanie z dwudziestu dwóch sezo­ nów społecznej pracy Stowarzyszenia, między innymi na cmentarzach Łemkowszczy­ zny, pokazując w multimedialnej prezentacji, w jaki sposób odnawia się i zabezpiecza przydrożne krzyże, kapliczki i cmentarne nagrobki, będące nierzadko jedynymi pa­ miątkami po byłych mieszkańcach. W przeciwieństwie do prac Stowarzyszenia Królik Wołoski, działalność Stowarzyszenia Magurycz jest nakierowana zarówno na tak zwa­ ne dziedzictwo kulturowe Łemków, jak i pozostałych, byłych mieszkańców tego ob­ szaru, bez względu na ich przynależność etniczną czy religijną. Co więcej, Magurycz dąży do zabezpieczania materialnych śladów po byłych mieszkańcach in situ. Ostatni referat w tym bloku wygłosiła A. Paduch (Uście Gorlickie), która nawiązała do niedawnej renowacji ikon z cerkwi w Uściu Gorlickim. Podkreślając, że każda reno­ wacja ikon powinna uwzględnić przede wszystkim teologię i kanon ikony; twierdziła, że renowacja w Uściu Gorlickim została przeprowadzona nieprofesjonalnie, z naru­ szeniem kanonu. To stwierdzenie sprowokowało gorącą dyskusję, w której zarzucono prelegentce powoływanie się na ekspertyzy anonimowych konserwatorów sztuki. Drugi panel poświęcono tak zwanej kulturze duchowej Łemkowszczyzny. W jego ramach wygłoszono cztery referaty — dwa dotyczące obrzędowości pogrzebowej, zaś kolejne obrzędowości weselnej i kultury muzycznej współczesnych Łemków. T. Kosiek (UAM w Poznaniu) omówił praktyki pogrzebowe, opierając się na źród­ łach etnograficznych, a jednocześnie podkreślił fragmentaryczność relacji etnogra­ ficznych, a tym samym niemożność „zrekonstruowania” czy stworzenia całościo­ wego opisu danej kultury. Drugi z referatów poświęconych tematyce pogrzebowej, autorstwa M. Graban-Butryn (UMCS w Lublinie), powstał niemal w całości w opar­ ciu o wywiady przeprowadzone z osobami pamiętającymi okres przedwysiedleńczy. W wystąpieniach w tym panelu kilkakrotnie pojawiały się wyrażenia: „odżyła tra­ dycja”, „rdzennie łemkowski” czy „nowa obrzędowa tradycja”, używane przez re­ ferujących w sposób bezkrytyczny i zapewne nieświadomy, wskazujący — według mnie — na ich zaangażowanie w konstruowanie łemkowskiej tożsamości. W końco­ wej dyskusji B. Tarasiewicz (Uniwersytet Zielonogórski) wystąpiła z postulatem jak najszybszego zorganizowania „badań ratunkowych” w celu spisania relacji starych Łemków, a tym samym zachowania ich kultury dla potomnych. Propozycja spotkała się z poklaskiem wielu uczestników związanych ze środowiskiem łemkowskim. Kolejny blok poświęcono w całości twórczości Epifanija Dwomiaka — Nikifora. Referaty wygłoszone przez A. Iżewskyjego (Akademia Nauk Ukrainy we Lwowie) oraz Z. Wolanina (Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu) dotyczyły dokonań artystycz­ nych Nikifora. Pierwszy z występujących przedstawił najstarszy okres twórczości ma­ larza, a drugi omówił przedstawienia Krynicy i Łemkowszczyzny w pracach Nikifora. Następne dwa panele koncentrowały się na zagadnieniach języka rodzimego, lite­ ratury oraz edukacji w społeczności Łemków. Jedno z ciekawszych wystąpień w tej �Kronika 371 części konferencji zaprezentował H. Duda (KUL, Lublin), który próbował z per­ spektywy lingwistycznej koncepcji R. Dixona spojrzeć na „mowę” Łemków. W tym ujęciu etnolekt łemkowski jest odrębnym językiem jedynie w sensie politycznym, natomiast nie jest nim w sensie lingwistycznym. Referat ten wzbudził polemikę, w której dominowała postawa obrony „mowy łemkowskiej” i traktowania jej jako ję­ zyka w sensie lingwistycznym. Wydźwięk ideologiczny miały także kolejne trzy re­ feraty. Pierwszy z nich, wygłoszony przez B. Orłowską (PWSZ w Gorzowie Wlkp.), zawierał postulat konieczności kształcenia i przygotowania kadry nauczycielskiej do prowadzenia zajęć na temat mniejszości etnicznych i narodowych (głównym argu­ mentem były tu „pesymistycznie brzmiące” wyniki badań nad stanem wiedzy o kul­ turze łemkowskiej wśród młodzieży, przeprowadzonych przez prelegentkę). Dru­ gi, autorstwa P. Trochanowskiego (redakcja czasopisma „Besida”, Krynica-Zdrój), poruszył dramat wysiedleń, w którym winę ponoszą nie tylko komuniści, ale także „zwykli ludzie”. W trzecim referacie, H. Duć-Fajfer (Uniwersytet Jagielloński i Aka­ demia Pedagogiczna w Krakowie), pojawiła się propozycja spojrzenia na literaturę łemkowską przez pryzmat koncepcji postkolonialnej. Powołując się między innymi na poglądy E. Domańskiej i E. Saida, prelegentka próbowała pokazać, że literatura grupy, której ona sama jest przedstawicielką, stanowi głos społeczności „uciskanej, zależnej, o której usłyszano szerzej dopiero po upadku imperiów”. Drugi dzień obrad poświęcono niemal w całości historii Łemków i Łemkowszczyzny w XX wieku i ich współczesnemu obliczu. Referat otwierający wygłosiła Z. Szanter (Warszawa), która przybliżyła założenia i efekty realizacji projektu naukowo-wydawniczego „Z przeszłości Łemkowszczyzny”. Pierwsze dwa bloki dotyczyły losów ludności łemkowskiej w latach 1939-1989. M. Humecki (Biblioteka Uniwersytetu Wrocławskiego) ukazał zagadnienia krzewienia sportu na Łemkowszczyźnie w okresie II wojny światowej. Według niego, sport w tym czasie należał do narzędzi ukrainizacji Łemków. M. Śmigiel (Uniwersytet Mateja Bela, Słowacja) przywołał historię ucieczek mieszkańców wschodniej Łemkowszczyzny przez „zieloną granicę” do Czechosłowa­ cji w latach 1945-1946. Z kolei B. Halczak (Uniwersytet Zielonogórski) skoncentrował się na działalności Michajła Fedaka, ps. Smyrny, dowódcy jednego z oddziałów UPA na Łemkowszczyźnie. To wystąpienie poruszyło niektórych słuchaczy, czemu dali wy­ raz w dyskusji, nie zgadzając się z niektórymi prezentowanymi twierdzeniami. Kolejne referaty, A. Słabiga (Akademia Pomorska w Słupsku) i J. Symyka (IPN), odnosiły się do powojennych losów wysiedlonych mieszkańców Łemkowszczyzny. Trzeci z paneli był poświęcony społeczności łemkowskiej w dobie transformacji. R. Kabaczij („Ukrajińskyj Tyżdeń”, Kijów), w referacie na temat zachowania pamięci historycznej wśród ludności łemkowskiej wysiedlonej do ZSRR w latach 1944-1946, jako pierwszy z uczestników konferencji wyraźnie podkreślił, że mówiąc o Łemkach, należy także pamiętać o znacznej ich grupie żyjącej w granicach niepodległej Ukrainy. M. Dziewierski (Uniwersytet Śląski) zwrócił uwagę, że dyskurs o współczesnych Łem­ kach w Polsce wymaga pokazywania dwóch obliczy środowiska łemkowskiego, związa­ nych z jego podziałem na „etniczne opcje” łemkowsko-rusińskąi łemkowsko-ukraińską. Natomiast P. Trzeszyńska (Uniwersytet Jagielloński) starała się pokazać, że pamięć prze­ szłości funkcjonująca w grupie Łemków jest jednym z elementów ich tożsamości. �372 Kronika Ostatni blok wystąpień dotyczył kwestii łemkowskiej tożsamości. B. Wasilewska-Klamka (Uniwersytet Łódzki), w opracowaniu prezentującym „portret etniczny” łemkowskiej grupy, podkreślała ważne znaczenie liderów tej grupy, mobilizujących społeczność. Natomiast A. Stachowiak (Tulce), omawiając wyniki własnych badań terenowych, ukazał współczesną problematykę religijną Łemków zamieszkujących tereny obecnej Łemkowszczyzny. Autor stwierdził, że ta społeczność, choć zjedno­ czona wokół jednego obrządku, jest rozdarta pomiędzy dwa chrześcijańskie Kościo­ ły. Słuchając go, można było dojść do wniosku, że dla współczesnej, łemkowskiej tożsamości nie tyle ważna jest konfesyjna przynależność, ile obrządek praktykowa­ nej wiary. E. Michna (Uniwersytet Jagielloński) na przykładzie Talerhofu i Sigiet starała się pokazać, jak pewne miejsca i pamięć wydarzeń z nimi związana mogą służyć budowaniu i podtrzymywaniu tożsamości grupy. M. Pecuch (Muzeum Lu­ buskie) skoncentrował się na dylematach badań nad tożsamością kulturową danej grupy, prowadzonych przez osobę z nią się utożsamiającą. Podsumowując zaprezentowane wątki, chciałbym odnieść się do wspomnianego na wstępie przenikania się płaszczyzny naukowej z ideologiczną. Kwestia ta wskazu­ je, że naukowcy — a w szczególności etnolodzy, historycy, językoznawcy — często wikłają się w strategię budowania odrębności grup, które wkraczają w okres inten­ sywnej rewitalizacji kulturowej. Tomasz Kosiek KONFERENCJA „KULTURA TYPU LUDOWEGO W CZASACH PONOWOCZESNYCH”, LUBLIN, 26 LISTOPADA 2008 Konferencja została zorganizowana z okazji jubileuszu 40-lecia istnienia Stowa­ rzyszenia Twórców Ludowych. Organizatorem sesji był Zarząd Główny STL, a miej­ scem obrad Trybunał Koronny na Rynku Starego Miasta. Obchody jubileuszowe finansowane były ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Stowarzyszenie Twórców Ludowych powstało w 1968 roku i jest drugą obok Cepelii ważną instytucją skupiającą w swych szeregach twórców ludowych. Celem STL, określonym w statucie organizacji, jest „kultywowanie tradycji sztuki ludowej w dziedzinie plastyki, piśmiennictwa, tańca i budownictwa, popularyzacja najwar­ tościowszych przejawów artystycznej twórczości ludowej i folkloru oraz reprezenta­ cja twórców ludowych i roztaczanie nad nimi opieki”. Specyfika tej organizacji, kierowanej przez samych członków, przyczyniła się do utrwalenia w społeczeństwie terminu „twórca ludowy” na określenie osoby zajmu­ jącej się twórczością ludową. Działalność STL skupia się głównie wokół interesów twórców ludowych, między innymi poprzez przyznawanie stypendiów twórczych, organizowanie licznych konkursów i wystaw, a także kiermaszów i targów umożli­ wiających bezpośrednią sprzedaż wytworów. Z funduszy STL wydawany jest kwar­ �Kronika 373 talnik „Twórczość Ludowa”, w którym zamieszczane są między innymi utwory lite­ ratury ludowej i sprawozdania z działalności. Dodatkowo STL prowadzi działalność wydawniczą i upowszechniającą. Zaproponowany przez organizatorów tytuł sesji miał skłonić referentów do roz­ ważań nie tylko nad historią organizacji i jej niewątpliwymi zasługami. Spotkanie miało bowiem służyć przede wszystkim refleksji nad miejscem twórczości ludowej we współczesnym świecie oraz sposobem jej przekazywania i upowszechniania. Tematyka wygłoszonych referatów oscylowała wokół zaproponowanych przez orga­ nizatorów zagadnień: 1. Sztuka ludowa jako kontynuacja tradycyjnych wzorów, współ­ czesne przeobrażenia i przemiany, ciągłość czy zaniechanie tradycji, jej żywotność czy zamieranie; 2. Folklor muzyczny — tradycja i współczesność. Autentyczni jego nosicie­ le, żywa tradycja i rekonstrukcja, fenomen „ruchu folkowego”; 3. Regionalny wymiar kultury ludowej. Środowiskowy nacisk na utrzymanie tradycji i obyczajów decydujących 0 odmienności danego regionu. Poszukiwanie regionalnych korzeni kultury ogólnonaro­ dowej. Inicjatywy lokalne oraz rola ruchów środowiskowych na wsi w „odkrywaniu”, podtrzymywaniu i animowaniu wartości związanych z kulturą regionalną; 4. Relacja między stanem badań a modelem prezentacji i udostępnianiem informacji o zasobach przy wykorzystaniu współczesnych narzędzi komunikacji (digitalizacja i Internet). Na zaproszenie organizatora swoje referaty zaprezentowało trzynastu specjali­ stów, reprezentujących różne ośrodki naukowe (m.in. Kraków, Warszawę, Toruń, Lublin, Poznań, Tczew). Uczestników konferencji powitali w imieniu organizato­ rów prof. dr hab. Jan Adamowski (przewodniczący Rady Naukowej Stowarzyszenia Twórców Ludowych) oraz Ryszard Rabeszko (prezes Zarządu Głównego Stowarzy­ szenia Twórców Ludowych). Sesję przedpołudniową otworzył referat prof. dr. hab. Czesława Robotyckiego (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego) „Czy sztuka jeszcze ludowa? Zmiany kryteriów i ocen”. Wystąpienie było poświęcone teo­ retycznym rozważaniom nad istotą twórczości o charakterze ludowym oraz zmianom kryteriów analizy i interpretacji tego zjawiska na przestrzeni ostatnich kilkudziesię­ ciu lat. Kolejnym referentem był dr Aleksander Błachowski (Rada Naukowa Stowa­ rzyszenia Twórców Ludowych), który swoje wystąpienie, „Żywotne wartości dzie­ dzictwa kultury ludowej”, poświęcił ukazaniu niezaprzeczalnych związków treści tradycyjnej kultury ludowej z ogólnonarodowym dziedzictwem kulturowym. Trzeci referat, „Od kultury ludowej do kultury lokalnej, czyli o tym samym, ale nie tak samo”, wygłosiła dr hab. Izabella Bukraba-Rylska (Zakład Socjologii Kultury Uni­ wersytetu Warszawskiego). Dotyczył on roli twórców ludowych funkcjonujących jako liderzy w swoich społecznościach lokalnych. Kolejny był poświęcony zagadnie­ niom związanym z folklorem muzycznym. Prof. dr hab. Piotr Dahlig (Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk) w wystąpieniu „Folklor muzyczny jako dziedzictwo kultu­ ry europejskiej i perspektywy jego funkcjonowania w XXI w.” skupił się na znacze­ niu tradycyjnego folkloru muzycznego, mogącego stanowić inspirację dla twórców profesjonalnych. Z kolei prof. dr hab. Anna Brzozowska-Krajka (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie), w referacie „Globalizacja a regionalizm: zagrożenia 1możliwości dla polskiej kultury ludowej”, podjęła analizę różnych aspektów współ­ �374 Kronika czesnego regionalizmu, który w społecznościach lokalnych może stanowić przeciw­ wagę dla procesów globalizacyjnych. Natomiast mgr Jacek Jackowski (Zakład Zbio­ rów Etnograficznych Polskiej Akademii Nauk) swój referat, „Modele prezentacji i udostępniania informacji o zasobach archiwalnych dotyczących kultury ludowej”, poświęcił zaprezentowaniu działalności związanej z konserwacją i udostępnianiem archiwalnych zbiorów fonograficznych z zakresu muzyki ludowej. Sesję popołudniową otworzyło wystąpienie Ryszarda Rabeszki (Zarząd Główny Stowarzyszenia Twórców Ludowych) „Współczesny twórca ludowy — w ocenie pre­ zesa STL”. Referat dr Justyny Słomskiej-Nowak (Muzeum Etnograficzne w Toruniu), „Sztuka ludowa czy regionalna — refleksje badawcze”, był poświęcony przemianom, jakie zaszły w zakresie teoretycznych rozważań nad sztuką ludową oraz praktycznych sposobów opieki nad nią Z kolei dr Bożena Lewandowska z Instytutu Muzykologii Uniwersytetu Jagiellońskiego („Od folkloru do folku”) skupiła się na problemach definicyjnych zachodzących w obrębie zjawiska, jakim jest współczesna polska mu­ zyka ludowa. Aspekty twórczego wykorzystywania motywów ludowych i kreowania współczesnych produktów regionalnych omawiało wystąpienie „Rola społeczności lo­ kalnej w kreowaniu współczesnej kultury regionalnej” dr Anny Weroniki Brzezińskiej (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu). Referat dr. Donata Niewiadomskiego (Rada Naukowa Stowarzyszenia Twórców Ludowych), „Fenomen literatury ludowej na przykładzie współczesnej działalności wydawniczej”, dotyczył aktualnej działalności wydawniczej STL, a ważnej roli, jaką odgrywa praktyka mająca na celu upowszechnianie regionalnej sztuki ludowej, poświęcone było opracowanie mgr Kamili Gillmeister (Centrum Wystawienniczo-Regionalne Dolnej Wisły w Tcze­ wie) „Edukacja regionalna na Kociewiu”. Część konferencyjną zamknęło wystąpienie mgr. Pawła Onochina (Biuro Zarządu Głównego Stowarzyszenia Twórców Ludowych) zatytułowane „Dorobek STL w dziedzinie archiwizacji, dokumentacji i upowszechnia­ nia dziedzictwa kultury ludowej — zasoby, potrzeby, perspektywy”. Sesji naukowej towarzyszyły wystawy w siedzibie Stowarzyszenia Twórców Lu­ dowych przy ul. Grodzkiej w Lublinie: „Historia STL w fotografii”, „W niebie i na ziemi — prace członków STL” oraz „Polska wycinanka ludowa”. Referaty zaprezentowane podczas sesji oraz dyskusje prowadzone w kuluarach po­ kazały, jak istotnym tematem jest sytuacja współczesnej twórczości typu ludowego zarówno z punktu widzenia naukowców, jak i samych twórców. Złożoność współczes­ nej sytuacji społeczno-kulturowej, a także gospodarczej stawia nowe wyzwania przed samymi twórcami oraz instytucjami, których istotą jest opieka nad nimi. Wymaga to szeregu istotnych zmian nie tylko na polu praktycznej działalności STL, ale także na poziomie teoretycznych koncepcji i analiz dotyczących twórczości ludowej. Anna Weronika Brzezińska, Justyna Słomska-Nowak �Kronika 375 KONFERENCJA NAUKOWA „HISTORIE KUCHENNE. ROLA I ZNACZENIE POŻYWIENIA W KULTURZE”, CIESZYN, 19-20 CZERWCA 2009 Głównymi organizatorkami konferencji, poświęconej roli i znaczeniu pożywie­ nia w kulturze, były prof. Rastislava Stolicna i dr Anna Drożdż z Zakładu Etnologii i Geografii Kultury Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Ślą­ skiego. Spotkanie odbyło się na Wydziale Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie. Konferencja miała charakter interdyscyplinarny. Celem, który postawili sobie organizatorzy, była próba odpowiedzi na pytanie o to, jaką rolę spełniało i spełnia pożywienie w kulturze. Dla jego realizacji należało wziąć pod uwagę głosy przed­ stawicieli nauk przyrodniczych i humanistycznych, rozpatrujących problematykę ży­ wienia w ujęciu kulturowym i społecznym zarówno z perspektywy historycznej, jak i w kontekście procesów współczesnych. Uczestnictwo zgłosiło ponad trzydzieści osób z Polski i Słowacji, dlatego obrady odbywały się w dwóch sekcjach, podzie­ lonych na bloki problemowe (w sumie było ich dziesięć). Podział ten został niejako wymuszony wielowątkowością i różnorodnością poruszanych tematów. Referat wprowadzający, „K metodologii vÿskumu jedla” („O metodologii ba­ dań nad pożywieniem”), wygłosiła Rastislava Stolicna — członek International Commission of Food Research. Wśród wielu poruszanych kwestii wyróżniało się kilka. Pożywienie w szerokim kontekście omówili historycy, którzy przybliży­ li kierunki zmian w sposobach odżywiania i stołowania się z perspektywy histo­ rycznej oraz przedstawili współczesny stan wiedzy na temat roli pożywienia. Jako przykłady warto wymienić wystąpienia dr. hab. Michała Kopczyńskiego (Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego), który wskazywał na wzrost ciała ludz­ kiego jako miernik zmian konsumpcji i dr. hab. Tadeusza Czekalskiego (Instytut Historyczny Uniwersytetu Jagiellońskiego), mówiącego o zmianach w ideach zdro­ wego żywienia w XIX wieku. Niezwykle interesujące było również wystąpienie dr. Marka Wójcika (Instytut Historyczny Uniwersytetu Wrocławskiego), który przy­ bliżył słuchaczom problematykę symbolicznego znaczenia i roli produktów żywnoś­ ciowych występujących w herbach wsi, miast, gmin i powiatów. Natomiast dr hab. Jarosław Dumanowski (Instytut Historii i Archiwistyki UMK w Toruniu) w swym wystąpieniu omówił program badań nad gastronomią historyczną. Na konferencji spotkali się liczni przedstawiciele nauk etnologicznych i antro­ pologicznych. Wielu z nich zaprezentowało wybrane zagadnienia związane z ku­ linariami i tradycjami żywieniowymi innych ludów i narodów. Głos dr Magdale­ ny Ziółkowskiej-Kuflińskiej (Instytut Socjologii UAM w Poznaniu) dotyczył norm żywieniowych w Boliwii, inni badacze przybliżyli afrykańskie zwyczaje żywienio­ we w Czadzie (mgr Aleksandra Zamojska, Katedra Bliskiego i Dalekiego Wschodu Uniwersytetu Jagiellońskiego) i nad środkowym Nilem (dr Maciej Kurcz, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Śląskiego). Europy i częściowo �376 Kronika Azji dotyczyły referaty: mgr Alicji Yusupow (Katowice/Nowosybirsk), traktujący 0 roli blinów w kulturze rosyjskiej, dr Aleksandry Rzepkowskiej (Katedra Etnologii 1Antropologii Kulturowej UMK w Toruniu) o sposobach odżywiania się zesłańców w ZSRR, mgr Katariny Novakovej (Katedra etnologie a mimoevropskich studii, Filozoficka fakulta, Universita v Tmave) o kuchni mieszkańców zachodniej Słowacji oraz Grzegorza Goli (Muzeum Żuławskie w Nowym Dworze Gdańskim) na temat historii mennonickiej wytwórni Stobbes Machandel. Uczestnicy konferencji przedstawili pożywienie w szerokiej perspektywie antro­ pologicznej jako ważny element tradycji. Dr Agnieszka Pieńczak (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Śląskiego) omówiła wierzenia i praktyki magiczne związane z potrawami spożywanymi przez kobietę ciężarną. Problematyką potraw regionalnych oraz tendencjami marketingowymi z nimi związanymi zajął się dr Grzegorz Studnicki (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Śląskiego). O smakach i zapachach kuchni XXI wieku opowiedziały Karolina Ko­ walska (Instytut Socjologii UMK w Toruniu) oraz Przybysława Tomiczek (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Śląskiego). Reprezentantki Instytutu Filologii Polskiej UMCS w Lublinie swe referaty po­ święciły językowym kontekstom pożywienia. Dr Marta Wójcicka przeanalizowała menu jako gatunek językowej wypowiedzi, natomiast dr Anna Kaczan omówiła po­ wszednie i obrzędowe potrawy zbożowe występujące w polskiej kulturze ludowej. Przedstawiciele nauk botanicznych i archeobotanicznych wzbogacili spojrzenie humanistyczne o informacje ujmujące omawianą problematykę w kontekście przy­ rodniczym. Zwracano uwagę, że nawyki kulinarne człowieka w dużej mierze były uzależnione od warunków klimatycznych i glebowych, panujących na danym tere­ nie. Poruszane zagadnienia dotyczyły użytkowania roślin dziko rosnących: dr Ewa Pirożnikow (Instytut Biologii Uniwersytetu w Białymstoku) podjęła temat dziko ros­ nących roślin pokarmowych na Podlasiu, a mgr inż. Agata Kurzawska (Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu) przedstawiła możliwości wykorzystania pałki wodnej w żywieniu człowieka. Wśród omawianych tematów pojawiło się także ziołoleczni­ ctwo (Damian Łabudek, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Śląskiego). Natomiast dr Łukasz Łuczaj (Akademia Humanistyczno-Ekonomiczna w Łodzi) poruszył problem „herbofilii” (określenie to stosuje się do kultur o silnej tradycji spożywania roślin dzikich) i „aherbii” (autor zaproponował ten termin w od­ niesieniu do kultur słabo wykorzystujących dzikie rośliny w celach spożywczych). Znaczenie badań archeobotanicznych dla poznania diety dawnych mieszkańców ziem polskich zaprezentowały mgr Katarzyna Pińska oraz dr Monika Badura (Kate­ dra Ekologii Roślin Uniwersytetu Gdańskiego). Postanowiono opublikować przedstawione referaty i rozważono możliwość zor­ ganizowania następnej konferencji poświęconej szeroko pojętej problematyce po­ żywienia. Uczestnicy konferencji mieli możliwość wymiany poglądów nie tylko w trakcie obrad, które przebiegały w bardzo dobrej atmosferze, ale również w czasie zwiedzania Cieszyna i Browaru Brackiego oraz podczas uroczystej kolacji. Anna Drożdż �Kronika 377 IV ZJAZD ABSOLWENTÓW STUDIÓW ETNOLOGICZNYCH W POZNANIU, POZNAŃ, 26 WRZEŚNIA 2009 Jedną z małych — acz bardzo pozytywnych i integrujących — tradycji, jakie wypracowano w środowisku Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uni­ wersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu są zjazdy absolwentów. Pierwszy z nich, związany z 50-leciem istnienia uczelni, miał miejsce 27 września 1969 roku; II Zjazd odbył się 25 września 1987 roku (początkowo miał uświetnić 50-lecie pracy naukowej Profesora Józefa Burszty, ostatecznie jednak, ze względu na Jego śmierć, poświęcony został pamięci tego wybitnego etnologa); III Zjazd zorganizowano nato­ miast 17 września 1994 roku, włączając to spotkanie w obchody 75-lecia działalności zarówno UAM, jak i Instytutu. Ostatnie tego rodzaju spotkanie, IV Zjazd, połączono z 90-leciem Uniwersytetu w Poznaniu, w tym także poznańskiej etnologii. Główna, oficjalna część uroczystości miała miejsce w Collegium Historicum UAM. Dyrektor IEiAK, prof. Michał Buchowski, powitał zebranych, a prof. Walde­ mar Kuligowski, przewodniczący komitetu organizacyjnego Zjazdu, poprosił o przy­ witanie absolwentów prorektora UAM, prof. Zbigniewa Pilarczyka i dziekan Wy­ działu Historycznego UAM, prof. Hannę Kockę-Krenz. Jako że program spotkania był bogaty i różnorodny, najlepiej jest go wypunktować: 1. uczczenie minutą ciszy pamięci absolwentów zmarłych od ostatniego zjazdu; 2. pokaz filmu dokumentujące­ go obchody 90-lecia UAM; 3. wystąpienie prof. Zbigniewa Jasiewicza na temat prze­ szłości poznańskiej etnologii; 4. wystąpienie prof. Aleksandra Posema-Zielińskiego dotyczące obszarów i nurtów badań realizowanych w ośrodku poznańskim; 5. głos dr. Wojciecha Dohnala na temat dawnego i współczesnego oblicza studiowania etno­ logii w Poznaniu; 6. multimedialna prezentacja dorobku IEiAK, ukazująca między innymi miejsca podejmowanych badań terenowych; 7. minirecital Łukasza Jakubow­ skiego (wokal i pianino) z akompaniamentem skrzypiec; 8. wystąpienia absolwen­ tów: prof. Jana Grada z Instytutu Kulturoznawstwa UAM oraz dr. Huberta Czachow­ skiego z Muzeum Etnograficznego w Toruniu; 9. odczytanie życzeń i pozdrowień dla uczestników Zjazdu nadesłanych z całego świata przez absolwentów; 10. występ „legendy muzyki folkowej” — zespołu Kwartet Jorgi w składzie: Maciej Rychły i Mateusz Rychły; 11. wspólna fotografia uczestników Zjazdu. Bardzo sympatyczną, choć już o charakterze stricte towarzyskim, częścią IV Zjaz­ du było spotkanie koleżeńskie odbywające się w restauracji Beverly Hills, w siedzi­ bie Wyższej Szkoły Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu. Uraczeni ciepłym posił­ kiem, bufetem staropolskim oraz muzyką graną na żywo przez zespół, absolwenci bawili się na balu do godzin wczesnorannych. IV Zjazd Absolwentów Studiów Etnologicznych w Poznaniu został przygotowany przez zespół pracowników Instytutu. Na podkreślenie zasługuje publikacja zjazdowa, przygotowana pod redakcją dr. Jacka Bednarskiego i dr. Piotra Fabisia, Etnologia uniwersytecka w Poznaniu 1919-2009, zawierająca syntetyczne omówienie dziejów Instytutu, jego działalności badawczej, rozwoju dydaktyki, a także autoprezentacje �Kronika 378 obecnych pracowników IEiAK, wykaz wszystkich powstałych w jego ramach prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych oraz alfabetyczny spis absolwentów. Była ona jedną z pamiątek przeznaczonych dla uczestników obecnego zjazdu. * * * W 90-letniej historii Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. A. Mickiewicza progi naszej placówki opuściło ponad 1000 absolwentów. Nie­ wiele zachowało się pewnych informacji na temat liczby absolwentów etnologii do 1939 roku. Zdecydowanie łatwiej jest mówić o absolwentach z lat 1946-2008. Po II wojnie światowej studia ukończyło 908 absolwentów stacjonarnych studiów magi­ sterskich i 94 — niestacjonarnych (od 2004 roku), a także 75 absolwentów studiów licencjackich (stacjonarnych i niestacjonarnych). Co można powiedzieć, dysponując skromną bazą źródłową, o 1002 absolwentach studiów magisterskich? 64% tej populacji to kobiety. Ze zbiorowości absolwenckiej na zawsze odeszło 39 osób. Blisko 9% stanowią emeryci, z których 39% przed przej­ ściem w stan spoczynku pracowało w zawodzie (wielu z tytułem doktora). W gronie absolwentów jest pięciu obcokrajowców-mężczyzn i cztery reprezentantki Polonii. Na uwagę zasługuje to, że w kilkunastu wypadkach mamy do czynienia z sytuacją, kiedy nasze studia nabierały charakteru rodzinnego. Było i tak, że nasze studia ukoń­ czyli ojciec, matka, córka i jej ciocia. Wśród naszych absolwentów zawiązało się ponad 40 małżeństw, bywało, że po dwa na jednym roku. Najwięcej, bo aż 38% absolwentów pochodzi z wielkich miast (powyżej 0,5 min mieszkańców). Z dużych miast (250-500 tys.) — 5,5%, 18% ze średnich (50-250 tys.), z małych miast (25-50 tys.) ponad 5%, blisko 23% z miasteczek (do 25 tys.), po­ nad 10% ze wsi. Co do pochodzenia regionalnego, to 60% pochodzi z Wielkopolski, w tym 61% z Poznania, co stanowi prawie 36% ogólnej liczby absolwentów, z Po­ morza — 12%, z zachodniej Polski — 6%, ze Śląska — prawie 4% i z pozostałych regionów Polski blisko 18%. W latach czterdziestych studia ukończyły cztery osoby, w pięćdziesiątych — 31, w sześćdziesiątych — 117, w osiemdziesiątych — 151, w dziewięćdziesiątych — 221, wiatach 2000-2008 — 417. Około 6% absolwentów ukończyło przed naszy­ mi studiami lub po nich inny kierunek (studiowano także historię, filologię polską, archeologię, kulturoznawstwo, teologię, dziennikarstwo, muzykologię, socjologię, prawo i piętnaście innych). Ponad 90% absolwentów opuściło progi uczelni z tytu­ łem magistra. Kilka z powstałych magisteriów zostało opublikowanych jako pozycje książkowe, natomiast kilkadziesiąt w postaci artykułów trafiło do czasopism etnolo­ gicznych czy prac zbiorowych. Obecnie 42% absolwentów żyje w wielkich miastach, 20% w miasteczkach, bli­ sko 17% w średnich miastach, 12% na wsi, 5% w małych miastach i blisko 5% w du­ żych miastach. W rozbiciu na regiony sytuacja przedstawia się następująco: 65% mieszka na terenie Wielkopolski, w tym 61% w Poznaniu, co stanowi ponad 39% ogólnej liczby absolwentów, na Pomorzu 9,5%, w zachodniej Polsce ponad 5%, na Śląsku blisko 4%, natomiast w pozostałych regionach kraju ponad 16%. Największe �Kronika 379 skupiska absolwentów poza Wielkopolską są w następujących miastach: Koszalin, Toruń, Warszawa, Gorzów Wlkp., Olsztyn, Szczecin i Gdańsk. Osoby przebywa­ jące na dłuższych pobytach bądź mieszkające na stałe za granicą stanowią około 7% ogółu absolwentów, w tym 65% to kobiety. Najwięcej, bo aż 62% osiedliło się w Europie, druga najbardziej liczna grupa przebywa na kontynencie północnoamery­ kańskim, a trzecia w Australii. Jeżeli chodzi o losy zawodowe absolwentów, to można to zagadnienie rozpa­ trywać w trzech kategoriach: 1. absolwentów pracujących w zawodzie, 2. pracu­ jących w zawodach pokrewnych i 3. odchodzących od zawodu, względnie niepra­ cujących w ogóle. Jeżeli chodzi o kategorię pierwszą, to stanowią oni około 20%. Etnologowie podejmowali pracę w następujących instytucjach: w muzeach 61 osób (w tym 37 — w muzeach lub działach etnograficznych), w szkołach wyższych (pla­ cówki etnologiczne lub pokrewne etnologii) — 50, w domach i ośrodkach kultury — 11, w placówkach naukowo-badawczych (w tym PAN) — 9 oraz w innych in­ stytucjach. 22 osoby podjęły dalszą naukę na studiach doktoranckich bądź pody­ plomowych (większość na Wydziale Historycznym UAM, ale także za granicą). Na 86 doktoratów obronionych przez naszych absolwentów (w tym 33 w ramach studiów doktoranckich na Wydziale Historycznym UAM), 58 to doktoraty osób pracujących w zawodzie. Absolwenci należący do tej grupy odbyli także dwanaście kolokwiów habilitacyjnych, pięciu z nich jest tytularnymi profesorami, a trzech uczelnianymi. Spośród wymienionych tu absolwentów 28 piastuje stanowiska dyrektorskie, wicedyrektorskie i kierownicze. Także z osób pracujących za granicą ośmiu absolwentów jest zatrudnionych w zawodzie. Na osobną wzmiankę zasługuje fakt, że wśród mał­ żeństw zawartych między absolwentami sześć par pracuje w zawodzie. Ponad 13% absolwentów znalazło zatrudnienie w zawodach pokrewnych. Duży odsetek pracuje w resorcie oświaty: w przedszkolach, szkołach podstawowych, gim­ nazjalnych, ponadgimnazjalnych i wyższych. Podobnie liczna grupa jest zatrudniona w bibliotekach, wydawnictwach i redakcjach czasopism. Kilkunastu absolwentów prowadzi działalność artystyczną. Obrazu dopełniają zatrudnieni w radiu i telewizji, wydziałach kultury i sztuki, placówkach samorządowych, turystyce oraz jako tłuma­ cze i nauczyciele języków obcych. Liczna grupa absolwentów ma własne firmy lub jest dyrektorami lub kierownikami placówek, w których są zatrudnieni. Wielu absol­ wentów mieszkających za granicą również jest aktywnych na tych polach. Przedsta­ wiciele tej kategorii absolwentów, pomimo braku stałego kontaktu ze swoim wyuczo­ nym zawodem, twórczo rozwijali to, co wynieśli z naszych studiów, niejednokrotnie sięgając do etnologicznej przeszłości, która nie stanowiła przeszkody w dalszej ka­ rierze. Dowodem na to jest chociażby kilka doktoratów nie tylko z etnologii. Grupa absolwentów odchodzących od wyuczonego zawodu reprezentuje głów­ nie następujące dziedziny: handel, administrację, informatykę, produkcję, służbę zdrowia, wymiar sprawiedliwości, bankowość i wiele innych, pełniąc w nich także funkcje prezesów, dyrektorów i kierowników. Mieszczą się tu także osoby, które nie podjęły pracy zawodowej w ogóle bądź ją przerwały. W skład tej grupy wchodzą również kobiety, które — jak trafnie określiła jedna z absolwentek — są „organiza­ torkami życia domowego”. Ta kategoria absolwentów skupia też najwięcej osób, któ­ �Kronika 380 re pracują na własny rachunek, będąc właścicielami firm i prowadząc najróżniejsze interesy. Fakt odejścia od wyuczonego zawodu lub niepodejmowania pracy w tym zakresie nie zawsze wynika z braku zainteresowania nim. Świadczy o tym utrzymy­ wanie więzi z Instytutem, środowiskiem etnologicznym, uczestniczenie w imprezach etnograficzno-foklorystycznych, kompletowanie specjalistycznych księgozbiorów, organizowanie własnych wypraw itp. W karierach zawodowych absolwentów zaznacza się nie tylko to, co jest osiąg­ nięciem „formacyjnym” Instytutu, ale także to, co jest ich sukcesem własnym. Na IV Zjazd przybyło około 30% absolwentów naszego kierunku. Organizując zjazd i przyjeżdżając nań, wpisaliśmy się w realizację jednego z celów strategicznych roz­ woju naszej uczelni w latach 2009-2019, którym jest otwarcie Uniwersytetu na oto­ czenie oraz wzmacnianie więzi z absolwentami. Irena Kabat, Waldemar Kuligowski FESTIWAL FILMOWY ASTRA, POZNAŃ, 15-29 PAŹDZIERNIKA 2008 Festiwal Filmowy Astra jest przedsięwzięciem organizowanym od wielu już lat w rumuńskim Sibiu; w jego ramach prezentowane są dokumenty, które — jak piszą organizatorzy — „podejmują problemy współczesnego świata, mając na względzie wrażliwość antropologiczną”. Mija już prawie dziesięć lat, odkąd studenci i student­ ki z Polski, w tym z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, zaczęli przyjeżdżać do Sibiu, i od kiedy prof. Michał Buchowski, dyrektor IEiAK i miłośnik festiwalu, jest zapraszany do Rumunii jako juror. W 2008 roku góra przyszła jednak do Mahometa i w rezultacie mieliśmy przyjemność gościć organizatorów i ich pro­ pozycję filmową w Poznaniu. Dzięki współpracy Centrum Kultury Zamek (i w jego siedzibie), IEiAK oraz Stowarzyszenia Antropologów Kultury „Etnosfera”, poznań­ skiej publiczności został zaprezentowany wybór najlepszych filmów dotychczas pokazywanych w ramach rumuńskiego festiwalu w czterech konkursowych katego­ riach: międzynarodowej, europejskiej, rumuńskiej i studenckiej. Pokazom filmów towarzyszyła zbiorowa wystawa fotograficzna „Moja Transylwania” oraz gościnne występy zespołów prezentujących tradycyjną muzykę rumuńską i romską muzykę „brasową”. W ramach swoistego „The best of Astra Festival” mieliśmy okazję zapoznać się zarówno z najnowszymi produkcjami, jak i z obrazami liczącymi sobie już ponad dwie dekady, autorstwa tak debiutantów-studentów, jak i klasyków gatunku, jak chociaż­ by rosyjskiego reżysera Viktora Kossakovskiego. W trakcie pięciu dni obejrzeliśmy łącznie 28 filmów, od małych form poczynając (krótkometrażowy rekordzista trwał �Lud, t. 93, 2009 zaledwie 14 minut), a na półtoragodzinnych produkcjach kończąc. Choć, z oczywi­ stych względów, dominowały filmy nakręcone w Rumunii (9 obrazów), nie zabrakło też produkcji z innych krajów Europy Środkowo-Wschodniej (m.in. z Węgier czy byłej Jugosławii) oraz dokumentów zrealizowanych na innych kontynentach, mię­ dzy innymi w Afryce i Azji oraz na obszarze Oceanii (aż trzy filmy rozgrywały się w Indiach, tyle samo w Papui-Nowej Gwinei). Co zastanawiające, w programie nie było ani jednego obrazu z żadnej z Ameryk! Europa Zachodnia również wyraźnie po­ została poza spectrum zainteresowań twórców — przedstawiono j ą w jednym tylko, francuskim dokumencie. Polskę mogliśmy obejrzeć w trzech obrazach: Kominierz — nagradzanym, krótkim metrażu absolwentki IEiAK, Katarzyny Wali, Naszej ulicy — historii rodziny z robotniczej dzielnicy Łodzi autorstwa Marcina Latałło, polskie­ go reżysera mieszkającego we Francji, oraz filmie Konrada Szołajskiego Gruba do łóżka, chuda na bal... Pod względem formy, poznańska oferta Astry oscylowała od animacji, poprzez rekonstrukcję historyczną, refleksję filozoficznąi obraz biograficz­ ny, po pełnometrażowy film dokumentalny. Choć problematyka zaprezentowanych obrazów była bardzo zróżnicowana, moż­ na wyodrębnić kilka kategorii tematycznych, które dominowały na ekranie Kina Pa­ łacowego w poznańskim Zamku w trakcie festiwalu. Zdecydowanie najwięcej filmów dotykało zagadnienia zmiany kulturowej, naj­ częściej konfrontacji tradycyjnego (chłopskiego czy pasterskiego) stylu życia z no­ woczesnością (procesami globalizacji). W filmie Dumitru Budrali, W drodze, obser­ wowaliśmy zmagania transylwańskich pasterzy u progu XXI wieku, prowadzących swoje stada przez ruchliwe drogi wśród klaksonów TIR-ów; rumuńscy Ostatni chło­ pi, dobra żonaAngusa Macqueena borykali się z odpływem młodych ze wsi, przycią­ ganych przez magię miast, podczas gdy w Ziemia czeka Laurentiu Calciu młody Rom wolał modną karierę duchownego od pasania bydła w rodzinnej wiosce. W Dzień, którego nigdy nie zapomnę Kim Longinotto, młode afrykańskie dziewczyny zde­ cydowały się podać swoich rodziców do sądu, by w ten sposób obronić się przez przymusowym, „tradycyjnym” obrzezaniem, a dwudziestoparoletni Hindus z Kal­ kuty w filmie W czym mogę pomóc? André Hórmanna zastanawiał się, jak pogodzić bycie nowoczesnym pracownikiem zachodniej korporacji i szanującym tradycję Sikhem. W Liście do zmarłych Eytana Kapona i Andre Itteanu, główny bohater, Papuas z małej wioski o imieniu, nomen omen, David, rzucił wyzwanie chrześcijańskim mi­ sjom walczącym o dusze jego współplemieńców, próbując zorganizować tradycyjny rytuał ku czci zapomnianych zmarłych. Wydaje się zatem, że zagadnienie wysiłków jednostek podejmowanych na rzecz oswojenia i reinterpretacji zmiany kulturowej w globalizującym się wciąż coraz bardziej świecie jest tematem ważkim, wyraźnie będącym w centrum zainteresowania twórców filmów dokumentalnych. Specyficzną podkategorię powyższej problematyki stanowiły dwa filmy traktu­ jące o kontakcie tradycyjnych społeczności — zresztą, co ciekawe, w obu przypad­ kach papuaskich — z białym człowiekiem. Zestawione razem doskonale ilustrowały rozwój wzajemnych relacji i ewolucję postaw przedstawiciela kultury zachodniej, od dominującego odkrywcy-ignoranta po empatycznego antropologa. W obrazie Boba Connolly’ego i Robina Andersona, Pierwszy kontakt, wysłuchaliśmy wspomnień �382 Kronika braci Leahy, którzy, poszukując złota w latach 30. XX wieku, jako pierwsi przed­ stawiciele Zachodu dokonali eksploracji wnętrza Papui-Nowej Gwinei, stykając się z zamieszkującymi je ludami. Znamienna jest scena zachowana w archiwalnym ma­ teriale filmowym i pokazana przez reżyserów, w której jeden z braci publicznie za­ bija ze strzelby świnię, aby pokazać „dzikim” swoją wyższość cywilizacyjną i w ten sposób ustanowić pożądaną przez niego hierarchię. Film konfrontuje dwa odmien­ ne dyskursy: dyskurs białego człowieka, który po dziś dzień nie czuje się winnym popełnionych przed kilkudziesięcioma laty zabójstw („Musiałem bronić swoich tra­ garzy”), uważa Papuasów za „prymitywnych i leniwych” i twierdzi, że „płacili im bardzo dobrze” za pracę przy wydobywaniu złota, oraz dyskurs Papuasów, którzy wspominają tamte czasy, gdy „białemu człowiekowi wydawało się, że wódz chciał go zaatakować, więc go zastrzelił”, i że „wcześniej każdy mężczyzna był swoim szefem, ale to się skończyło, jak przyszli biali”, którzy za miesiąc pracy przy poszu­ kiwaniu kości zmarłych przodków, bo tego w ich mniemaniu szukali bracia Leahy w rzece, otrzymywali zapłatę w wysokości jednej muszelki. Relacje te odwracają się całkowicie w filmie francuskiego antropologa Frederica Compaina, zatytułowanym Oni i ja (proszę zwrócić uwagę na kolejność osób). W tym autorskim dokumencie, w którym badacz pokazuje „swój” teren i Papuasów, których bada, to on musi się dostosować do norm narzucanych przez badanych, i to j emu próbuj ą oni sprzedawać muszelki po zawyżonych cenach, a on — nie chcąc stracić swojego autorytetu (i re­ spondentów) — musi je kupować. Podobnym zagadnieniem, wpisującym się poniekąd w problematykę konfrontacji odmiennych kulturowo wartości, były tradycyjne, „egzotyczne” zwyczaje, występu­ jące w opozycji do zachodniego systemu moralnego. Mam na myśli szczególnie dwa filmy: wspomniany już Dzień, którego nigdy nie zapomnę, traktujący o obrzezaniu w muzułmańskich społecznościach Afryki, oraz Porywanie panny młodej w Kirgistanie Petra Loma o zmuszaniu kobiet do małżeństw z obcymi mężczyznami. Obrazy te zmusiły do zadania sobie pytania o uniwersalność ludzkiego cierpienia, do zasta­ nowienia się, w jakim stopniu może być ono legitymizowane pojęciami „tradycji” czy „kultury”. Czy my, w szczególności antropolodzy, winniśmy poszanowanie dla wartości sprzecznych z naszym, zachodnim, poczuciem moralności? Filmy, co warte podkreślenia, nie dały jednoznacznej odpowiedzi, ukazując wieloaspektowość i kontekstualność przedstawianych praktyk. Pokazały też, że sami zainteresowani nie są biernymi ofiarami, że stosują szereg strategii, mających na celu stanie się sprawczy­ mi aktorami społecznymi. Kolejną kategorią tematyczną, której obecność w filmach tłumaczy fakt, iż wie­ le z nich nakręcono w krajach Europy Środkowej i Wschodniej, jest postsocjalizm, czyli konsekwencje zmiany polityczno-ekonomicznej, która nastąpiła w naszym re­ gionie w wyniku rozpadu sytemu dwublokowego. Tutaj warto wspomnieć obrazy: Viktora Kossakovskiego Rodzina Belov, który w ujmujący, refleksyjny sposób ukazał życie na rosyjskiej prowincji za czasów rządów Borysa Jelcyna, czy Bałkańskiego mistrza Reki Kineses, dokumentującego codzienne zmagania głównego bohatera — ojca reżyserki — kiedyś walczącego z systemem komunistycznym, a dziś nie potrafiącego odnaleźć swojego miejsca w „tak zwanej” demokratycznej Rumunii. �Kronika 383 Jednak filmem, który w moim osobistym odbiorze najtrafniej ukazał próby poszu­ kiwania własnej przestrzeni w nowej rzeczywistości społecznej, była Nasza ulica Marcina Latałło, rozgrywająca się w byłej robotniczej dzielnicy Łodzi. Latałło przez trzy lata odwiedzał z kamerą rodzinę Furmańczyków, kiedyś zatrudnionych w pobli­ skiej fabryce włókienniczej, dziś bezrobotnych, obserwujących w dobie wchodzenia Polski do Unii Europejskiej, jak w miejscu „ich” zakładu przemysłowego francuski inwestor buduje największe centrum handlowo-rozrywkowe w Europie Środkowej 0 znamiennej nazwie „Manufaktura”. Furmańczykowie nie znajdą w nim jednak zatrudnienia, choć inwestor chwalił się, że nowy kompleks da 4,5 tysiąca nowych miejsc pracy, ani też nie staną się jego klientami, próbując utrzymać rodzinę z renty babci i zasiłku dla bezrobotnych jej syna. W pewnym momencie na ekranie telewizo­ ra w domu rodziny Furmańczyków pojawia się pytanie sondażowe: „Czy czujesz się pełnoprawnym Europejczykiem?”. W zaprezentowanych w ramach festiwalu filmach obecny był też temat migracji 1 uchodźstwa, co nie powinno dziwić, zważywszy, że — według różnych danych — od 150 do 200 milionów ludzi we współczesnym świecie nie żyje w kraju swo­ jego pochodzenia. Do tej liczby należy dodać migrantów ze wsi do miast oraz tak zwanych uchodźców wewnętrznych, którzy, choć nigdy nie opuścili granic swojego kraju, również są wymiejscowieni. Zagadnienie to wiąże się bezpośrednio z wcześ­ niejszymi kategoriami — jest czynnikiem zmiany kulturowej, zarówno w środowisku samych imigrantów, jak i społeczności, które opuścili, i często jest konsekwencjąprzemian geopolitycznych, takich jak chociażby rozpad bloku wschodniego, wpisując się tym samym w problematykę postsocjalizmu. W tym miejscu warto wspomnieć zwłasz­ cza dwa filmy. Reżyser Angus Macqueen pokazał odpływ młodych ludzi z rumuńskiej prowincji — praktycznie każda rodzina w sfilmowanej przez niego wiosce Budesti miała „swojego” nielegalnego imigranta za granicą. Młode pokolenie nie uległo ro­ mantyzmowi wiejskiej egzystencji, chciało lepszego życia „na Zachodzie”. Ostatni chłopi Macqueena naprawdę mogą być ostatnimi. Z kolei obraz autorstwa Borisa Mí­ tica, o przewrotnym tytule Piękna Diana, wprowadził nas w świat romskich uchodź­ ców z Kosowa, żyjących na obrzeżach Belgradu (skąd wkrótce mieli zostać wyrzuceni, gdyż w miej scu ich obozowiska miała powstać cerkiew). Tytułowa Diana to stara marka Citroena, którąbohaterowie filmu Mitića przerabiali na pojazdy rodem z filmó\v/w«tasy, używając ich następnie jako środków transportu zgromadzonych surowców wtór­ nych, będących źródłem ich utrzymania. Film ten zwyciężył w rankingu na najlepszy obraz festiwalu przeprowadzonym przeze mnie wśród studentów IEiAK, uczestni­ czących w fakultecie filmowym, gdyż zdekonstruował stereotypowy obraz uchodźcy — biernej ofiary na rzecz aktywnego, kreatywnego uczestnika życia społecznego. Romowie byli bohaterami aż czterech filmów pokazanych na festiwalu (omó­ wionych już Pięknej Diany i W drodze oraz Klątwy jeża Budrali i Viva Konstanta Ambrusa Emese). Wynikało to po części z faktu, iż dyrektor festiwalu w Sibiu — Dumitru Budrala — sam od wielu już lat filmuje życie rumuńskich Romów (był au­ torem dwóch obrazów zaprezentowanych w trakcie poznańskiej edycji, sam zresztą gościł w Poznaniu), po części natomiast z tego, że festiwal przyjechał do nas z Ru­ munii, a dla Rumunów ich najbliższym „Innym” jest właśnie Cygan. �384 Kronika Przegląd Astra pokazał ponadto, iż dokumentaliści nie pozostają obojętni na problematykę „genderową”. Kwestie kulturowo wytwarzanych relacji między płcia­ mi były tematem nie tylko wspomnianych już obrazów z Afryki, Kirgistanu i Rosji, ale i filmów bliższych nam kulturowo z Węgier i Polski. Twórcy aniołów Astrid Bus­ sink to film osnuty wokół kryminalnej historii z początku XX wieku, rozgrywającej się na węgierskiej prowincji, gdzie na przestrzeni piętnastu lat doszło do kilkuset zgonów, głównie mężczyzn, w niewyjaśnionych okolicznościach. Jak się później okazało, przyczyną był arszenik pozyskiwany z... lepu na muchy i dodawany mał­ żonkom do posiłków przez ich własne żony. Gdy sprawa wyszła na jaw, około 30 ko­ biet, w tym akuszerki, które wytwarzały truciznę, zostało oskarżonych i skazanych. Film we wnikliwy sposób pokazał, jak banalny lep na muchy stał się dla tych kobiet szansą na wyzwolenie z narzuconych im przez panujące w owym czasie normy życia małżeńskiego (aranżowanie związków, brak możliwości rozwodów) ról żon, często pijących, brutalnych, leniwych czy też po prostu niekochanych mężczyzn. Z kolei film Konrada Szołajskiego Gruba do łóżka, chuda na bal... przedstawił zagadnienie otyłości kobiet we współczesnej Polsce przez pryzmat kobiecej seksualności i wy­ twarzanych przez kulturę popularną i przemysł związany z estetyką ciała kanonów kobiecego piękna. Poza omówioną już problematyką, w trakcie festiwalu obejrzeliśmy filmy mó­ wiące o nacjonalizmie (Ostatnia jugosłowiańska drużyna piłki nożnej Vuka Janica), komunizmie (Wielki komunistyczny napad na bank Alexandru Salomona), strefach biedy (Howrah, Howrah Tilla Passowa), duchowości {Święci i głupcy Michaela Yorke’a) czy codzienności {Bar de zi i inne opowieści Coriny Radu). Ta omówiona pokrótce typologia pokazuje, iż film dokumentalny „o wrażliwości antropologicznej” coraz częściej podejmuje problematykę „Innego” nie tego dalekie­ go, egzotycznego, ale tego, który żyje w naszym otoczeniu, często za ścianą. Ponadto procesy globalizacyjne dotykają w równej mierze papuaskich chłopów, rumuńskich pasterzy i polskich robotników, i oni wszyscy muszą przyjmować rozmaite strate­ gie radzenia sobie ze zmianą. Film jako medium niezwykle nośne, w połączeniu z antropologiczną wrażliwością, wsłuchaniem w drugiego człowieka, może stanowić doskonałą receptę na dokument. Dowody na to obejrzeliśmy podczas poznańskiej edycji Festiwalu Astra. Natalia Bloch � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/383446e9a25554904ec805bae0e73ff4.pdf 1c4b82b857e50590d8d8929ab1e6a2f3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6152 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource recenzje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5738 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne/ LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.273-328 Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 93, 2009 IV. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Kirsten H a s t r u p , Droga do antropologii. Między doświadczeniem a teorią, przeł. E. Klekot, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2008, ss. 224, ISBN: 978-83-233-2449-2. Książka Kirsten Hastrup, A Passage to Anthropology: Between Expérience and Theory, która ukazała się w 1995 roku, doczekała się także wydania polskiego. Jest to jedna z najważniejszych prac duńskiej antropolożki, która swą karierę naukową roz­ poczęła w 1976 roku jako wykładowczyni na Uniwersytecie w Ârhus, mając w pla­ nach prowadzenie badań w Islandii. Udała się tam w 1982 roku, zaś wyniki jej pracy stanowiły podstawę dla doktoratu, który obroniła w 1990 roku na Uniwersytecie Ko­ penhaskim, uzyskując tytuł doktora nauk społecznych. W latach 1985-1990 Hastrup pracowała jako profesor na Uniwersytecie w Ârhus, a w 1998 roku otrzymała stano­ wisko pierwszego dyrektora badań w duńskim Centrum na Rzecz Praw Człowieka. Wielokrotnie gościła na Uniwersytecie Kalifornijskim, w latach 1989-1993 pełni­ ła funkcję przewodniczącej European Association of Social Anthropologists, była też członkiem The Royal Anthropological Institute of Great Britain oraz American Anthropological Association. Obecnie antropolożka skupia swoje zainteresowania na zagadnieniach teorii antropologicznej, epistemologii, antropologii historycznej, antropologii teatru, praw człowieka oraz antropologii środowiska i topografii. Naj­ nowsze badania Hastrup dotyczą początków duńskiej antropologii, wpływu zmian klimatycznych na życie społeczności Arktyki, a także relacji między postrzeganiem siebie, społeczeństwem i naturą. Wszystko to wpisuje się w nurt antropologii zorien­ towanej topograficznie, badającej wzajemne przenikanie się przestrzeni fizycznych i społecznych. Można powiedzieć, że Droga do antropologii to próba przerzucenia mostu pomię­ dzy pozytywistyczną i postmodernistyczną wizją naszej dyscypliny. Z jednej strony autorka kładzie nacisk na rolę doświadczenia w uprawianiu antropologii, z drugiej zaś podkreśla znaczenie języka w procesie formułowania teorii naukowych doty­ czących odmiennych sposobów konceptualizacji rzeczywistości. Jakkolwiek książka porusza przede wszystkim kwestie istotne z antropologicznego punktu widzenia, nie brak w niej też rozważań o charakterze bardziej filozoficznym oraz j ęzykoznawczym. Dzięki temu wnioski dotyczące postulowanego kształtu antropologii osadzone są w szerszym kontekście nauki jako takiej. Zgodnie z tytułem układ pracy nawiązuje do idei podróży — autorka już na wstępie informuje czytelnika, iż zachęca go do wyruszenia w drogę, by odnaleźć na nowo sens uprawiania antropologii (s. 20). Jako że zgodnie z zasadą kompozycji klamrowej epilog nosi tytuł „Powrót do domu”, ca­ �274 Rezenzje i noty recenzyjne łość sprawia wrażenie pracy spójnej, o dobrze przemyślanej strukturze. Główną tezą książki jest stwierdzenie, że antropologia jako nauka empiryczna nie skończyła się wraz z nadejściem zwrotu lingwistycznego, lecz przeciwnie — dzięki postmoderni­ stycznej krytyce wzrosła jej samoświadomość, dzięki której teorie formułowane na podstawie doświadczeń terenowych pozbawione są wcześniejszych imperialistycz­ nych sentymentów i naiwności (s. 16-17). Praca składa się z przedmowy, prologu, dziewięciu rozdziałów, epilogu, bibliografii i indeksu. W prologu czytelnik zapo­ znaje się z „trasą podróży” (s. 13), czyli historią rozwoju myśli antropologicznej oraz głównymi problemami omawianymi w książce. W kolejnych rozdziałach au­ torka rozwija poszczególne zagadnienia z zakresu języka, epistemologii oraz etyki antropologa zmuszonego do przełożenia doświadczenia zmysłowego na słowa. Roz­ ważania zamyka epilog, w którym badaczka czyni podsumowujące uwagi na temat formułowania i charakteru teorii antropologicznych. Najważniejsze w pracy Kirsten Hastrup jest, moim zdaniem, oryginalne podejście do problematycznego związku między doświadczeniem w terenie a teorią antropolo­ giczną. Autorka nie kryje swego optymistycznego nastawienia względem przyszłości dyscypliny, które uzasadnia wiarą w to, iż jest możliwe przezwyciężenie kryzysu przedstawienia poprzez powrót do empirii z pełną świadomością ograniczeń po­ znawczych badaczki, wynikających z jej kondycji człowieka. W ujęciu Hastrup owo ograniczające człowieczeństwo jest zresztą tym, co gwarantuje badaczce wspólnotę doświadczenia zmysłowego z badanymi ludźmi, bez względu na odmienne sposoby opisu tego doświadczenia. Antropologia jako nauka o człowieku istnieje dzięki przy­ jętemu u jej podstaw założeniu o posiadaniu przez każdego z nas pewnych uniwersal­ nych cech gatunkowych, do których należy przede wszystkim odbieranie bodźców ze świata zewnętrznego za pomocą tych samych zmysłów. Tak postrzegane doświad­ czenie broni się przed zarzutami postmodemistów co do jego małej wiarygodności i uprawomocnia stosowanie w antropologii empirycznych metod zbierania informa­ cji o świecie. Dotyczy to również całej wiedzy teoretycznej formułowanej na pod­ stawie danych empirycznych — użyte przez autorkę pojęcie radykalnej interpretacji (s.75) oznacza opis zakorzeniony w zmysłowym doświadczeniu, a więc pozbawiony przypisywanej mu przez konstruktywistów dowolności. Cenne jest przy tym przy­ wrócenie przez Hastrup prawomocności etnograficznemu czasowi teraźniejszemu. Subiektywne ze swej natury doświadczenie dane badaczce tu i teraz wymaga opisu w czasie teraźniejszym, co nie oznacza ahistoryczności badanych grup, a jedynie od­ daje specyficzne warunki bycia w terenie. Badana rzeczywistość jest współtworzona przez obecną w niej antropolożkę, staje się ona na jej oczach, a proces ten uchwytny jest tylko w języku chwili bieżącej (s. 21-38). Według autorki użycie czasu teraźniejszego w tekście etnograficznym nie jest tożsame z dążeniem do obiektywnego przedstawienia rzeczywistości. Jak słusznie zauważa, nie istnieje spojrzenie „z zewnątrz” i tym samym każdy opis jest tylko interpretacją, bardziej lub mniej adekwatną do rzeczywistości i tym samym możliwą do przyjęcia lub nie przez społeczność naukowców. Co przy tym ważne, owa ade­ kwatność oceniana jest nie w odniesieniu do jakiegoś zewnętrznego układu współ­ rzędnych, ale właśnie do z trudem poddającego się werbalizacji doświadczenia cie- �Rezenzje i noty recenzyjne 275 leśnego ludzi. Jest to zgodne z teorią rozwoju nauki Thomasa Kuhna, według której jedne paradygmaty zastępowane są przez inne dlatego, że istnieje większa zgoda co do ich względnej prawdziwości. Jak pisze Hastrup, każda teoria, aby zostać uznaną za obowiązującą, musi pozytywnie przejść próbę intersubiektywności i intertekstualności (s. 196), co oznacza spełnianie przez nią warunków zrelatywizowanych do kontekstu historyczno-społecznego. Czy wobec tego jest sens w uprawianiu antropologii, skoro nie potrafi dać ona od­ powiedzi na pytanie o obiektywny kształt rzeczywistości? Autorka książki uważa, że tak, bowiem zadanie antropologii polega nie na rozwiązywaniu problemów zachod­ niej filozofii, ale na burzeniu iluzji ludzi na temat świata, w którym żyją. Poprzez opis doświadczenia owego świata i jego naukową interpretację, antropolog uświa­ damia ludziom ich złudzenia i zwraca uwagę na niedostrzegane przez nich rzeczy istotne. Przypomina to działalność proroka, który opowiada o odległych, nieznanych rzeczywistościach, stwarzając dla nich przy tym nowe określenia w starym języku (s. 35-37). Dzięki wyobraźni, antropolog tworzy metafory będące pomostem między odmiennymi światami, służące poszerzeniu horyzontów i zrozumieniu inności. Tym sposobem metafora przestaje być kłamstwem w rozumieniu Friedricha Nietzschego (1993: 183-199) — przeciwnie, jest ona tym, co przybliża do prawdy. Podkreślenie tego znaczenia metafory w opisie antropologicznym wiąże się u Hastrup z konstruk­ tywną krytyką postmodernistycznych postulatów oddania głosu Innemu. Według autorki książki jest to nowa odmiana dobrze znanego naiwnego realizmu, która nie ma nic wspólnego z równouprawnieniem — zawsze bowiem nad redakcją tekstu tu­ bylczego czuwa antropolog, zajmując przez to pozycję nadrzędną wobec badanych. Lepiej zatem pogodzić się zarówno z niemożnością dosłownego przekładu, jak i wy­ równania relacji badacz — badany w tekście i zamiast tego skupić się na tworzeniu możliwie adekwatnych opisów Innych w oparciu o zmysłowe doświadczenie antro­ pologa wzbogacone jego wyobraźnią. Warto również wspomnieć o oryginalnej próbie zdefiniowania przez Hastrup isto­ ty doświadczenia antropologicznego poprzez odwołanie się do pojęcia teatru. Użycie tego pojęcia ma jednak niewiele wspólnego ze znaną w naukach społecznych kon­ cepcją Ervinga Goffinana (2000). Autorka nie tłumaczy ludzkich działań poprzez porównanie ich do gry na scenie, ale opisuje własne spotkanie z teatrem po to, by zobrazować charakter relacji badacz - badany (s. 137-158). Antropolog interpretu­ je Innych na tej samej zasadzie, co odgrywający role obcych ludzi aktor teatralny. Hastrup, która stała się główną bohaterką sztuki Talabot, w reżyserii dyrektora duń­ skiego Odin Teatret, Eugenio Barby, odczuła boleśnie, jak to jest, gdy ktoś przepro­ wadza na innej osobie badania terenowe. Tym razem to antropolożka została poznana i zinterpretowana. Gdy oglądała siebie na scenie, nie była w stanie utożsamić się z obserwowaną postacią, ale też nie mogła całkowicie się od niej zdystansować. Nie potrafiła już zdefiniować siebie bez odniesienia do bohaterki sztuki teatralnej, i gdy zespół odjechał, by odgrywać Talabota w innych częściach świata, Hastrup poczuła się nikim. Przeżyła kryzys tożsamości, znany osobom badanym, które przejrzały się w lustrze antropologa i zostały przez niego pozostawione sam na sam z nową, nie­ pokojącą wiedzą o sobie. Teatr i antropologia objawiają, lecz nie odbywa się to bez �Rezenzje i noty recenzyjne 276 bólu. Jak słusznie stwierdza autorka książki w jednym z najpiękniejszych, według mnie, zdań w tej pracy: „Świat zachwyca i rani” (s. 184). Jakkolwiek D roga do antropologii ma wiele zalet wynikających zarówno ze struktury tekstu, jak i zawartości merytorycznej, to jednak można doszukać się w niej kilku słabych punktów. Przede wszystkim, używany przez autorkę język jest niekie­ dy niezrozumiały. Z jednej strony wynika to z faktu, iż ma ona tendencję do snucia filozoficznych rozważań, które nie zawsze w prosty sposób nawiązują do omawia­ nych problemów naukowych. Z drugiej zaś strony, powodem niejasności niektórych fragmentów pracy jest używanie zbyt literackiego, obfitującego w metafory języka, który poprzez swą wieloznaczność oddala czytelnika od istoty poddawanych reflek­ sji zagadnień. Niestety, bardzo często stwierdzenia o takim charakterze pojawiają się w zakończeniach rozdziałów, przez co można odnieść wrażenie braku podsu­ mowania tez stawianych na początku. Sądzę, że warto byłoby zrezygnować czasem z zamieszczania literackich sformułowań — świadczących wprawdzie o wysokich umiejętnościach pisarskich autorki, ale zaciemniających znaczenie tekstu — i uciec się zamiast tego do mniej efektownego, ale za to bardziej uporządkowanego i jasnego przedstawiania wniosków zamykających poszczególne części książki. Podsumowując, omawiana książka Kirsten Hastrup to pozycja godna polecenia każdemu, kto pragnie twórczo podchodzić do uprawiania antropologii. Przejrzysty układ treści, nawiązujący do motywu podróży, zachęca do czytania i pozwala czytel­ nikowi wczuć się w rolę odkrywcy nowych antropologicznych przestrzeni. Co wię­ cej, zawartych jest tu sporo oryginalnych, czasem wręcz odkrywczych wniosków, które mogą stać się inspiracją do stworzenia przez odbiorcę własnej wizji uprawianej nauki, za którą będzie podążał. Przywrócenie wiary w możliwości poznawcze an­ tropologii, podkreślenie na nowo znaczenia doświadczenia i dostrzeżenie potencjału tkwiącego w na pozór ograniczonym języku to bodaj najistotniejsze elementy tej pracy. W obliczu postmodernistycznego kryzysu w antropologii obrona doświadcze­ nia badań terenowych i jego opisu jest trudnym wyzwaniem, a zarazem ma ogromne znaczenie dla przyszłości naszej dyscypliny. Warto zatem sięgnąć po tę lekturę, gdyż nie tylko tchnie ona dodającym motywacji do uprawiania antropologii optymizmem, ale też pokazuje konkretne rozwiązania problemów, z jakimi spotyka się prawie każ­ dy badacz społeczny we współczesnym świecie. N atalia Weimann BIBLIOGRAFIA Goffman E. 2000 Człowiek w teatrze życia codziennego, przeł. H. Datner-Śpiewak, P. Śpiewak, Warszawa: Wydawnictwo KR. Nietzsche F. 1993 Pism a pozostałe 1862-1875, przeł. B. Baran, Kraków: Inter-Esse. �Rezenzje i noty recenzyjne 277 Michael W. Yo u n g, Bronisław Malinowski. Odyseja antropologa 1884-1920, przeł. P. Szymor, Warszawa: Wydawnictwo Książkowe Twój Styl 2008, ss. 808, ISBN: 978-83-7163-452-9. Biorąc do ręki pracę Michaela Younga, jeszcze zanim sięgnąłem do jej, jak się potem okazało, bogatego treściowo wnętrza, odniosłem wrażenie, że przyszło mi obcować z dziełem monumentalnym. Opasły, ciężki tom robi spore wrażenie na czy­ telniku, w dzisiejszych czasach już odwykłym od tak obszernych opracowań. Ale to nie objętość z górą ośmiuset stron żywego tekstu, uzupełnionych dodatkowo kilku­ nastoma czarno-białymi fotografiami, wprowadzającymi nas w „obrazowy” kontekst życia Bronisława Malinowskiego, sprawia, że o książce Younga, brytyjsko-australijskiego antropologa, bez wielkiej przesady da się powiedzieć, iż jest wyjątkowa. Czynią z niej taką inne jej cechy. Wśród nich na pierwszym planie jawi się — wy­ zierająca spomiędzy kolejnych wersów — determinacja autora w dotarciu do niezli­ czonych wprost źródeł, które poddane wyraźnie wizjonerskiej selekcji i inteligentnej interpretacji sprawiają, iż źródła owe dają interesujący (nie tylko zresztą dla profesjo­ nalistów) wgląd w zawiłe biograficzno-myślowe meandry jednego z ojców-założycieli akademickiej antropologii w jej wczesnodwudziestowiecznym wydaniu. Young powiada nawet — mając, jak sądzę, na uwadze podkreśloną wyżej tytaniczną pracę kwerendalną — iż Odyseja sama może „posłużyć za źródło dla badaczy” (s. 20). Trudno się z tym nie zgodzić, doceniając wysiłek włożony w dociekania badawcze, skutkujące wyłożeniem na światło dzienne materiałów, które przez kilka dziesięcio­ leci pozostawały skrzętnie ukryte w archiwalnych kartotekach, bądź otoczone aurą nienaruszalności prywatnych pamiątek. Niniejsza biografia (łącząca w sobie zarówno cechy, jak sugeruje autor, biografii naukowej i psychologicznej, ale przede wszystkim literackiej, bo Odyseja z pewnoś­ cią jest literaturą i to literaturą niezłych lotów) powstała z inicjatywy Heleny Wayne, córki, a jednocześnie spadkobierczyni spuścizny po Bronisławie Malinowskim. Naj­ młodsza z potomkiń słynnego badacza Wysp Trobrianda, niespodziewanie w 1991 roku zwróciła się do Younga z propozycją przygotowania przez niego pełnej biografii jej ojca, zarzucając tym samym pierwotny pomysł napisania tejże własnym piórem. Jakiekolwiek powody stały za taką właśnie decyzją wybór powiernika, przed któ­ rym stanęło niezmiernie trudne zadanie odpowiedzialnego zmierzenia się z legendą jednego z najwybitniejszych przedstawicieli nauki o człowieku okazał się — co po­ kazuje końcowy efekt projektu — ze wszech miar słuszny. Struktura Odysei antropologa 1884-1920 jest zbudowana zgodnie z zasadą współbieżności zdarzeń biograficznych z ułożonymi chronologicznie zdarzeniami historycznymi (u Younga tekstowy czas biograficzny nakłada się bardzo wyraźnie, jak powiedziałby Michaił Bachtin, na realny czas historyczny). Część pierwsza zaczyna się od roku 1884, kiedy to na świat przychodzi mały Bronio, i kończy się w 1910 — roku wyjazdu młodzieńca na studia do Londynu. Znajdujemy tutaj liczne nawiązania do lokalnych (tzn. krakowsko-zakopiańskich) i rodzinnych kontekstów; Young podróżuje razem z chorowitym Malinowskim na Podhale, do północnej Afryki i nad Adriatyk; opowiada o przyjaźni „Lorda Never- �278 Rezenzje i noty recenzyjne morę” z Bungiem (czyli Stanisławem Ignacym Witkiewiczem); napomyka o skom­ plikowanych, podszytych syndromem Edypa, relacjach łączących późniejszego autora Życia seksualnego dzikich z ojcem; wyjawia sekrety pierwszych zauroczeń kobiecością i kobietami; przybliża też świat uniwersytecki, mówiąc o jakże ważnych dla rozwoju dalszej kariery Malinowskiego fascynacjach naukami ścisłymi i filozo­ fią (w tym epistemologią Ernsta Macha, służącą za podstawę rozprawy doktorskiej przyszłego twórcy metody funkcjonalnej). Część druga Odysei opisuje natomiast anglosaskie „przygody” nieokrzepłego jeszcze na dobre naukowca. Spotkania z tuzami wzorcowej naonczas brytyjskiej an­ tropologii kulturowej, reprezentowanej m.in. przez Alfreda Corta Haddona, Edwarda Westermacka, Charlesa Gabriela Seligmana czy Williama Halse’a Riversa, uzmysła­ wiają Malinowskiemu, na czym polegają podstawowe zasady uprawiania antropolo­ gii w jej klasycznej postaci oraz dają asumpt do dalszych, już samodzielnych prze­ myśleń prowadzących do wypracowania, a następnie udoskonalenia własnej metody badań i teorii kultury. Także i w tych ustępach Young ponownie prowadzi nas zako­ piańskimi ścieżkami i zdaje sprawozdanie z duchowo-erotycznego wymiaru życia młodopolskiej bohemy artystycznej, do której należał również — nieco buńczucz­ nie, bardziej jednak prowokacyjnie, obwołujący samego siebie Josephem Conradem antropologii społecznej — Bronisław Malinowski. Biograf nie zapomina również odnotować kolejnych miłosnych zachwytów trawiących podatne na zranienia serce „Bronia”, upatrując w nich jednego z wiodących rysów osobowościowych tego nie­ tuzinkowego człowieka. Cezurą tej części opowieści są wspólne przygotowania Wit­ kacego i jego przyjaciela do podróży na drugi koniec świata, do dalekiej Australii. Część trzecia, a zarazem ostatnia, przybliża nieco przypadkową w gruncie rzeczy (bo ufundowaną na nieszczęśliwym zbiegu okoliczności w postaci nagłego wybuchu wojny i dość niejasnych powodach rozpadu zażyłej znajomości dwojga bliskich so­ bie osób) wyprawę w teren, wyprawę skutkującą jednak, jak świetnie wiemy, stwo­ rzeniem zrębów uznawanego po dziś dzień za profesjonalny wariantu antropologii kulturowej. Czytelnik — co celnie wychwytuje we wstępie do wydania polskiego Odysei Grażyna Kubica — obcuje tutaj z trzema komplementarnymi obrazami: obra­ zem psychologicznym (konstruowanym głównie w oparciu o zapisy dzienników Malinowskiego), obrazem etnograficznym (posiłkującym się notatkami terenowymi i oficjalnymi publikacjami) i obrazem instytucjonalno-politycznym, wypracowanym między innymi na podstawie danych przechowywanych w australijskich archiwach, takich jak na przykład teczka antropologa założona przez wywiad. Biograficzna ody­ seja kończy się opisem powrotu głównego bohatera, wraz ze świeżo poślubioną żoną Elsie, do Itaki — rodzinnej Europy, w 1920 roku. Omawiane dzieło ma jeszcze jednego, cichego bohatera. Są nim, w mym prze­ konaniu, dzienniki Malinowskiego. Tę warstwę Odysei uważam za najbardziej in­ spirującą. Michael Young zauważa we wstępie, że owe prywatne zapisy, wzbudzające liczne kontrowersje, stanowią znaczny problem dla tworzonej przez niego narracji biogra­ ficznej, jednakże bezpośrednio w ślad za tym stwierdzeniem idzie przyjęcie przez autora bardzo osobliwej strategii, polegającej na pisaniu własnego tekstu niejako �Rezenzje i noty recenzyjne 279 „pod dyktando” dzienników! Dzieje się tak głównie dlatego, iż te prowadzone na przestrzeni dekady (od 1908 do 1918 roku) intymne albo nawet arcyintymne wyzna­ nia (Kubica 2007), rzucają światło na „styl uprawiania etnografii i techniki badań terenowych Malinowskiego” (s. 21). Young odkrywa wszakże nie tylko tę — dziś uznawaną przecież powszechnie za oczywistą— prawdę na temat ścisłych powiązań zachodzących między doświadczeniami terenowymi a doświadczeniami osobistymi badacza; podąża zdecydowanie dalej, do punktu, który wydaje mi się niezmiernie intrygujący, a mianowicie do postawienia tezy, iż oto autobiografia wpływa na etno­ grafię. Więcej nawet: sama autobiografia jest etnografią! Young twierdzi, iż Malinowski przyglądał się własnemu życiu równie skrupulat­ nie, jak życiu australijskich Aborygenów, do jednego i drugiego podchodząc z podob­ ną (naukową) starannością i powagą1. W rozdziale 21 („Melbourne — stan chorobo­ wy”), znajdujemy mikropowieść „Zawsze scalać”, barwnie przybliżającą wypadki z listopada 1917 roku, kiedy to autor Argonautów Zachodniego Pacyfiku utyka wSamarai, oczekując na statek, który ma go przewieźć na Trobriandy. Dysponując sporą ilością czasu, zaczyna wtedy specyficzną pracę nad swą pamięcią, sporządzając tak zwane „tablice synoptyczne”. Przedstawione są one w formie ciągu kolumn, porząd­ kujących wspomnienia z okresu spędzonego w Melbourne (1915-1917); mają wstęp­ nie zapełnić lukę powstałą w dziennikowych notatkach, ale finalnie — w złożeniu z notatkami terenowymi — wykazują współzależność pierwiastków publicznego i prywatnego, i ich mocne związki. Konkluzja, na jaką zdobywa się Malinowski, j est uderzająca (podobnie jak uderzające jest miejsce, gdzie się ona pojawia, a są to od­ wrotne strony dzienników!): „Głównie należy zastanowić się nad dwoma działami: moją pracą etnologiczną i moim dziennikiem i braniem wskazówek z nich obu. Są one bardzo blisko, dopełniają się tak, jak tylko dopełniać się można” (Malinow­ ski 2007: 666, podkr. — M.A.K.). W Odysei znajduje się także inny znaczący akcent, mogący świadczyć o tym, iż idea autobiografizmu traktowanego jako metoda badań antropologicznych nie była efemeryczną, ale mieściła się wyraźnie w horyzoncie wizji nauki o człowieku bliskiej Malinowskiemu. Young w trakcie swych kwerend źródłowych napotkał konspekt ni­ gdy nienapisanej książki, powstały w latach 30. minionego wieku (a więc po ponad dziesięciu latach od powrotu antropologa do Europy), przy okazji zawierania umowy z wydawcą amerykańskim, wyrażającym chęć opublikowania podręcznika socjologii i antropologii. Jego przyszły autor przewidywał przygotowanie trzech rozdziałów, z których pierwszy nosić miał znamienny tytuł: „Kultura jako doświadczenie oso­ biste”. Zagłębiając się w passusy zaczerpnięte przez Younga z siedmiostronicowego dokumentu, można się zastanawiać, czy gdyby rzeczywiście doszło do zrealizowania zaplanowanego przedsięwzięcia (i gdyby — dodatkowo — w taki czy inny sposób 1Pogląd Michaela Younga jest w tym względzie zbieżny ze spostrzeżeniem Marii Danielewiczowej, która w recenzji A Diary in the Strict Sense o f the Term zaznaczyła jakże trafnie, pomimo ograniczone­ go dostępu do dzienników (miała do dyspozycji jedynie dwa ostatnie, „czysto terenowe” zeszyty), iż „Malinowski uważał samego siebie za przedmiot badań naukowych” (Danielewiczowa 1968, podkr. — M.A.K.). �Rezenzje i noty recenzyjne 280 została ujawniona zawartość sekretnych dzienników), losy antropologii potoczyłyby się znanym nam torem. Podejmując ten wątek w konwencji wypowiedzi recenzyjnej, warto pamiętać o dwóch istotnych, wzajemnie powiązanych ze sobą sprawach. Po pierwsze, chodzi o rosnący systematycznie, od początku lat 80., wykwit literatury antropologicznej bacznie przyglądającej się różnym rodzajom tak zwanych dokumentów osobistych — life-history, life-story, case-history, biografii i autobiografii, w tym także doty­ czących samych antropologów (Victor Turner, Barbara Myerhoff, Renato Rosaldo, Paul Rabinów, Vincent Crapanzano i in.). Po drugie, idzie o brak podobnej dyskursywnej przestrzeni w końcu XIX i na początku XX wieku. A przecież Malinowski nie był całkiem osamotniony w dążeniu do wyrażania wewnętrznych przeżyć. Na myśl przychodzą od razu: Wilhelm Dilthey wraz z jego postulatami zajęcia się przez humanistykę rozumieniem życia, z uznaniem autobiografii za bodaj najbardziej instruktywną jego formę; Michel Leiris, uprawiający ethnographie de soi-m êm e, et­ nografię podmiotu, czy wreszcie Florian Znaniecki, domagający się uwzględnienia współczynnika humanistycznego, by wymienić tylko pierwszych z brzegu badaczy wyłamujących się ze sztywnych ram nauki wspartej na szkielecie obiektywizmu. Moje rozważania domknę motywem odnalezionym we wstępie do Odysei. Young nie bez powodu opowiada tam o przypadku, jaki leżał u początków jego własnej przygody z antropologią. Zrządzenie losu, którym było spotkanie ze studentem an­ tropologii, napotkanym na bezdrożach Australii, pcha go ku antropologicznym stu­ diom w college’u i w London School of Economics. Poznaje tam nauczycieli, którzy obcowali twarząw twarz z twórcą metody funkcjonalnej — Darylla Forde’a i Phyllis Kaberry, Raymonda Firtha oraz Lucy Main Orientuje się także, iż jego podróż na Antypody odbywała się tą samą drogą, co wyprawa Malinowskiego: „nie miałem najmniejszego pojęcia, że mniej więcej czterdzieści lat wcześniej płynął tym samym szlakiem, tą samą linią — statkiem, który zawijał do tych samych portów: Neapo­ lu, Port Saidu, Adenu, Colombo, Fremantle, Adelajdy, Melbourne i Sydney” (s. 22). O powinowactwie duchowym istniejącym między dwojgiem ludzi można zaświad­ czać na wiele sposobów — Michael Young uczynił to, uzmysławiając nam dobitnie, że antropolog jest nie tylko badaczem, ale też zwykłym człowiekiem. M arcin A. K afar BIBLIOGRAFIA Danielewiczowa M. 1968 M ałość w wielkości, „Kultura” (Paryż) 243-244. Kubica G. 2007 Wstęp, w: B. Malinowski, D ziennik w ścisłym znaczeniu tego wyrazu, wstęp i oprać. G. Kubica, Kraków: Wydawnictwo Literackie, s. 5-39. Malinowski B. 2007 Dziennik w ścisłym znaczeniu tego wyrazu, wstęp i oprać. G. Kubica, Kraków: Wydawnictwo Literackie. �Rezenzje i noty recenzyjne 281 Yves W i n k i n, Antropologia komunikacji. Od teorii do badań naukowych, przeł. A. Karpowicz, wstęp W.J. Burszta, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersyte­ tu Warszawskiego 2007, ss. 252, ISBN: 978-83-235-0290-6. W jednej z książek Ervinga Goffmana znaleźć można pewien pouczający opis. Oto główny kelner szacownej restauracji ruga swoich struchlałych podwładnych. Stłoczeni na zapleczu, poza zasięgiem wzroku i słuchu gości, przyjmują na swoje głowy gromy potulni niczym baranki. Szef piekli się, ciska inwektywami, wygraża i złorzeczy. Po kilku minutach starannie poprawia fryzurę, wygładza poły uniformu i ściera ślinę z ust... po czym z promiennym uśmiechem człowieka o gołębim sercu pokonuje przejście między zapleczem a salą restauracyjną, gdzie na prawo i lewo rozdaje pozdrowienia, ukłony i uprzejmości. Uchylenie kotary jest przejściem od prywatności (wspartej przywilejem władzy) do bycia publicznego. Przekroczenie tej granicy jest początkiem teatru i gry, wkroczeniem w przestrzeń konwencji i styliza­ cji, przywdzianiem maski tego, co badacz określił akademickim mianem „rytuału interakcyjnego”. Yves Winkin, belgijski antropolog społeczny i profesor w École Normale Supé­ rieure Lettres et Science Humaines w Lyonie, autor pracy Antropologia komunikacji. Od teorii do badań terenowych, jest admiratorem podejścia Goffmana. Przypomniana przeze mnie scenka musi bodaj należeć do jego ulubionych lektur i inspiracji, Winkin bowiem proponuje podobny sposób oglądu rzeczywistości społecznej i prezentuje jej opisy zbliżone do powyższego. Tak samo jak poprzednik uważa, że w momencie, kiedy przestajemy być w łazience sami, albo kiedy wychodzimy z kabiny przebie­ ralni na otwarty basen, zasadniczo transformujemy swoje zachowanie: inaczej sta­ wiamy stopy, inaczej poruszamy rękoma, spoglądamy, siadamy itp. Przestajemy być wyłącznie dla siebie, jesteśmy odtąd dla innych i to przez wzgląd na owych innych modyfikujemy w swoim postępowaniu niemal wszystko. Od niezobowiązującego ry­ tuału prywatności (czasem pełnego dziwactw i wstydliwych nawyków) przechodzi­ my do obligatoryjnego rytuału interakcji. Priorytetem staje się odtąd komunikacja, skomplikowana sieć znaków służących porozumiewaniu się: od słów, poprzez gesty, dzwonek telefonu, pukanie do drzwi, styl prowadzenia rozmowy, chrząkanie, aż po znaczące na wiele sposobów milczenie. Słowo komunikacja jest dzisiaj raczej nadużywane i kojarzone przede wszystkim z mediami, z czego Winkin doskonale zdaje sobie sprawę. W swojej książce — po­ myślanej jako rodzaj manifestu — proponuje własne ujęcie antropologii komuni­ kacji. Projektuje „antropologię przez komunikację, antropologię «komunikacyjną», na wzór antropologii kognitywnej, wizualnej, symbolicznej i innych” (s. 22). Ramą analityczną jest dlań komunikacja rozumiana w kategoriach „odgrywania kultury”, a nie tylko przekazywania komunikatu. Z takiego założenia wynika, że antropologia komunikacji to orientacja bez właściwego sobie przedmiotu badań; ważniejsze od zakresu przedmiotowego jest bowiem specyficzne odczytywanie i interpretowanie życia społecznego. Badacz jest bezwzględnie zobowiązany do pracy w terenie, bez praktykowania (skądinąd niebywale złożonej teoretycznie i psychologicznie) obser­ wacji uczestniczącej projekt ten nie ma racji bytu. �282 Rezenzje i noty recenzyjne Kreśląc autorski program antropologii komunikacji, Winkin przypomina i odnosi się do wcześniejszych projektów badań w tym zakresie. W części pierwszej książki autor skupia się na dwóch podstawowych koncepcjach komunikacji jako takiej. Roz­ poczyna od schematu komunikacji zbudowanego na bazie prac Norberta Wienera i Claude’a Shannona z końca lat 40. XX wieku. Badacze z Massachusetts Institute of Technology oparli swojąkoncepcję na analizach funkcjonowania telegrafu, stąd w li­ teraturze przedmiotu nazywa się j ą — i ujęcia pokrewne — „koncepcją telegraficz­ ną”. Programowi temu Winkin przeciwstawia „koncepcję orkiestralną”, zakładającą aktywne uczestnictwo w sytuacji komunikacyjnej. Ważnymi przedstawicielami tej koncepcji są dla niego Gregory Bateson, antropolog szeroko stosujący instrumenta­ rium psychiatrii, oraz Ray Birdwhistell, skupiony na lingwistyce i kinezyce. W części drugiej, zatytułowanej „Wynurzanie się antropologii komunikacji”, autor przybliża czytelnikom pojęcia i postaci kluczowe dla uksztahowania się nurtu antropologii ko­ munikacji (których czuje się spadkobiercą i twórczym kontynuatorem). Jest zatem Dell Hymes i jego „etnografia mówienia”, jest oczywiście nieodzowny i na nowo obecnie przypominany Erving Goffman. W części trzeciej książki, zatytułowanej „Postępowanie etnograficzne”, autor próbuje zastosować przywołane wcześniej założenia oraz metody; co więcej, część ta pisana jest głównie z myślą o studentach. „Jak nakłonić studentów, by porzucili swój przytulny pokój, kawalerkę lub bibliotekę i wyszli w teren — pyta autor — sta­ nęli twarzą w twarz z nieznanym, z drwiącymi «informatorami», pytaniem «co ja tu robię»?” (s. 107). W przejrzysty sposób pisze się tutaj o wybranych dylematach pracy terenowej, wyjaśnia pożytki płynące z prowadzenia dziennika terenowego, podpo­ wiada, jak uniknąć wrażenia nadmiaru faktów, które się obserwuje. Winkin świado­ mie opiera się na przykładach najprostszych, jego opowieść skierowana jest bowiem do debiutantów, a nie badaczy doświadczonych przez teren wielokrotnie. Dlatego nie kreśli wizji odległego wyjazdu do obcego społeczeństwa, ale zaprasza do obserwacji zdarzeń potocznych w codziennym, zwyczajnym otoczeniu. Ta część ilustrowana jest dodatkowo rysunkami przedstawiającymi właśnie tego rodzaju zdarzenia. Aby nie pozostać tylko na poziomie formułowania dyrektyw i analizy „rozrzedzo­ nych” zdarzeń, Winkin prezentuje efekty kilku własnych analiz. Im właśnie poświę­ cono czwartą część pracy — „W terenie”. Winkin opisuje zachowania w akademi­ ckiej stołówce; reflektuje nad tym, w jaki sposób marokański handlarz sprzedał mu, zupełnie niechciany, dywan: analizuje turystyczną wyprawę na Wielki Erg Wschodni w poszukiwaniu autentyczności; prezentuje wreszcie nieco ogólniejszą wizję działa­ nia pewnego uniwersytetu w Stanach Zjednoczonych. Ostatnia część Antropologii komunikacji — najmniej obszerna z wszystkich pięciu — jest w istocie powtórzeniem najważniejszych założeń. Mowa jest o wielu znacze­ niach, o kontekstach, w jakich współcześnie używa się terminu „komunikacja”, Winkin próbuje wpisać ów termin w kontekst „wymiany daru”, raz jeszcze podkreślając wagę szczegółu w badaniach mieszczących się w nurcie antropologii komunikacji. Operacyjną definicją kultury jest dla Winkina formuła Warda Goodenaugha: „istotą kultury jakiegoś społeczeństwa jest to wszystko, co jego członkowie muszą wiedzieć albo w co muszą wierzyć, by zachowywać się w sposób akceptowalny (...) �Rezenzje i noty recenzyjne 283 w każdej z akceptowalnych ról” (s. 102). Zakłada on zatem to, że jesteśmy przewidy­ walni i powtarzalni, że każde społeczne zachowanie ma swój sens i jest racjonalne, gdy poznamy je od wewnątrz, gdy uda się zidentyfikować jego kulturowe i społecz­ ne motywy. Przyjęcie tego rodzaju założenia pozwala empirycznie zorientowanemu Winkinowi na obserwacje i interpretacje codziennych zachowań, sytuacji banalnych, przyziemnych obrotów ciał społecznych. Belgijski badacz całym sercem namawia do radosnego przyjęcia postawy antropologa „endotycznego”: przecież te same rze­ czy, które jako badacze robimy na obcej ziemi, z powodzeniem możemy realizować u siebie. Mniej tu etycznych zasadzek, a życie tak samo — jeśli tylko uważnie mu się przyjrzeć — obfite w sensy, sekrety i dyskretne prawidła. Najlepszą jak sądzę, partią— pisanej z wyraźnym nachyleniem dydaktycznym — Antropologii komunikacji jest jej część trzecia. Jak ryba w wodzie Winkin czuje się objaś­ niając tajniki rzetelnego i efektywnego postępowania „w terenie”. I rzeczywiście, sporo można się od niego dowiedzieć. Jakie miejsca wybierać winien „endotyczny” badacz komunikacji? — dostępne i bliskie, podpowiada Winkin, na przykład pobliski park, koś­ ciół albo publiczny basen. Jaki zabierać ze sobą sprzęt? — najlepiej żaden, bezcenne jest wszak bystre oko i sporządzane wieczorem notatki; aparaty i kamery funkcjonują niczym odkurzacz, który wszystko zbiera, niczego nie pozwalając wyróżnić. Czy ukrywać swoje zadanie? — stanowczo nie, przyjmowanie wymyślonych ról zawsze kończy się demaskacją a do naukowego obserwatora wcześniej czy później wszyscy przywykają. „Sztu­ ka patrzenia, sztuka bycia, sztuka pisania. To trzy kompetencje które powinien posiadać etnograf’ (s. 111), stwierdza Winkin. Trudno z tym zdaniem na serio polemizować. Winkinowska A ntropologia kom unikacji nie j est pracą znaczącą teoretycznie. Au­ tor odsuwa — lub przegapia — wszelkie problemy epistemologiczne, nie kłopocze się fikcjonalnością naukowych opisów i ich konstruktywizmem. Oryginalności po­ szukuje w podejściu do świata raczej niż w zestawie nowych narzędzi służących jego okiełznaniu i usensownieniu. Mimo cennych wskazówek praktyka — które warto przekazywać studentom etnologii i antropologii kulturowej także w Polsce — jego projekt ani nie onieśmiela, ani nie zachwyca. Nazbyt wiele tu powtórzeń, zbyt dużo również wiary w wyjaśniającą moc detalu obyczajowego. Zajmowanie się banałem ma widać czasem ten skutek, że często do banału zbliża. Wyraźnie widać to w autor­ skich analizach zawartych w czwartej części książki. We wszystkich tych „jednoak­ tówkach”, Winkin zawarł wiele interesujących szczegółów, mało jednak konkretów, wykraczających poza silnie skontekstualizowaną doraźność, tyleż zdarzeń, co i oso­ bistych emocji. W opisie zachowań uczniów w klasach komputerowych przydarza mu się nawet znienacka „odkryć” regułę m edium is the message. Mimo tych uproszczeń, Antropologia kom unikacji Yvesa Winkina jest pracą po­ żyteczną wypełnia bowiem lukę w polskojęzycznej literaturze o nachyleniu antro­ pologicznym, lukę dotyczącą kwestii komunikacji, którą tak ochoczo zajmują się przedstawiciele studiów nad mediami, ekonomią reklamą performensem czy innymi dziedzinami sztuki. Szkoda zatem, że w książce o ambicjach pomocy naukowej (uzu­ pełnionej dodatkowo o wykaz prac po polsku) znalazło się tyle błędów w bibliografii. Waldemar K uligow ski �284 Rezenzje i noty recenzyjne Wiktor S t o c z k o w s k i , Ludzie, bogowie i przybysze z kosmosu, przeł. R. Wiśniewski, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 2005, ss. 480, ISBN: 83-06-02986-0. Kosmici, jakich ujrzał Stoczkowski któregoś dnia w angielskiej bibliotece, nie za­ mieszkiwali Marsa ani żadnej z odległych planet — były to jedynie twory ludzkiego umysłu zaludniające niezliczone księgi w Cambridge. Stąd oczekiwania czytelnika chwyta jącego za recenzowane dzieło mogą nie pokrywać się z tym, czego dostarcza jego lektura. Sama początkowo sądziłam, iż książka opowiada głównie o teorii na temat sta­ rożytnych astronautów. Musiałam wrócić do jej lektury ponownie, by docenić bo­ gactwo przedstawionych faktów i ich powiązań, i dostrzec inne przesłanie książki — kosmici byli jedynie tłem, osnową na kanwie której Stoczkowski przekazuje swoje przemyślenia nad funkcjonowaniem myśli ludzkiej. Wiktor Stoczkowski pochodzi z Polski, jest absolwentem archeologii i etnolo­ gii Uniwersytetu Warszawskiego. Doktoryzował się w Paryżu, w École des Hautes Études en Sciences Sociales, gdzie obecnie wykłada w Laboratoire d’Antropologie Social. Jest także kierownikiem interdyscyplinarnej Groupe de recherches sur les savoir, która skupia się wokół czterech głównych zagadnień: antropologii wiedzy, kosmologii nauk społecznych, etnologii rasizmu i antyrasizmu oraz historii antro­ pologii. Jako jeden z nielicznych polskich naukowców potrafił „zaistnieć” w sto­ sunkowo zamkniętym środowisku zachodnioeuropejskich badaczy. Autor posiada niezwykle analityczny umysł, nadto erudycję i pasję zgłębiania tego, co go intryguje. Dodatkowo styl książki czyni ją szczególnie zajmującą. Wprawdzie polski czytelnik dysponuje jedynie tłumaczeniem z francuskiego, niemniej przypuszczam, że wersja oryginalna jest równie soczysta. Budowa książki jest nietuzinkowa — autor najpierw obrazuje problem przykła­ dem, a następnie cofa się do jego źródeł. Mamy nowe dane, nowy problem i... autor znów się cofa. Potem jednak łączy wszystkie fakty ze sobą i powraca do punktu wyj­ ścia. Piszę „nietuzinkowa” nie dla zaznaczenia nowatorstwa tej konstrukcji, ale dla podkreślenia jej wpływu na lekturę książki. Co chwilę dokonujemy wraz z autorem nowego odkrycia, zostajemy „porażeni” nowymi faktami i płynącymi z nich wnio­ skami, zastanawiając się, jak to się stało, że „tego” jeszcze nie wiedzieliśmy i ciesząc się na „to”, co książka wciąż dla nas chowa. Tytułowi przybysze z kosmosu to jedynie pretekst dla głębszych problemów nur­ tujących Stoczkowskiego. Książka jest refleksją nad zasadami ludzkiego myślenia, nad racjonalnością i irracjonalnością nad stanem zachodnioeuropejskiej nauki i zna­ czeniem lekceważonej kultury masowej. Stoczkowski wychodzi od pojęć racjonalności i irracjonalności, a także od za­ gadnień warsztatu etnologa badającego Obcych na swoim własnym terenie. Dopiero potem prezentuje koncepcję zwaną danikenizmem i jej wręcz „epidemiczne” roz­ przestrzenienie się na całym globie. Kolejnym krokiem jest przyjrzenie się nurtom krytyki tego zjawiska prowadzonym w celu odkrycia jego przyczyny — tu autor dochodzi do wniosku, że istniejące do tej pory wyjaśnienia były jednoprzyczynowe �Rezenzje i noty recenzyjne 285 i stąd niedostateczne. W następnym rozdziale, zastanawiając się nad pochodzeniem teorii o roli starożytnych astronautów, dociera do literatury fantastyczno-naukowej, która częściowo stała się dla niej pożywką. Zauważa jednak, że dänikenizm to coś więcej niż chwytliwa, zarabiająca na siebie powiastka — to po części teologia, ma­ jąca swe źródło w gnozie. Stąd już blisko do podjęcia (w siódmym rozdziale) tematu twórczości Madame Heleny Bławatskiej i jej teozofii. Poruszając zagadnienie lata­ jących talerzy, odkrywa uwikłanie literatury masowej w subkulturę okultystyczną. Sumując zgromadzoną wiedzę na temat dänikeizmu, podaje przyczyny powstania tego fenomenu, podkreślając, że zarówno twórcy, jak czytelnicy tych koncepcji to z reguły ludzie potrafiący używać swego mózgu całkiem sprawnie. Zauważa wpływ koniunktury na rozprzestrzenienie się „epidemii” po obu stronach globu, pojawiające się mody i sprzyjający marketing. Zagadka teorii o starożytnych astronautach zosta­ je rozwiązana po to, by zmusić nas w dwóch ostatnich rozdziałach do przyjrzenia się sobie samym, czyli sposobowi uprawiania zachodnioeuropejskiej nauki — bar­ dzo często odbiegającego od deklaratywnego wzorca racjonalności i mechanizmów rządzących naszym sposobem rozumowania. „Racjonalność” bynajmniej nie jest tą racjonalnością idealną, którą postuluje nauka. Rozwiązaniem jest nie tyle wiedzieć wszystko na pewno, ale zostawić sobie swobodę wątpliwości. Bowiem „idee mogą stać się straszliwą bronią w rękach mężczyzn i kobiet nieznających wątpliwości i niepotrafiących dostrzec błędów swojego rozumowania. Ogromna jest różnica między tymi, którzy wiedzą, że wierzą, a tymi, którzy wierzą, że wiedzą” (s. 409). Stoczkowski zadaje dwa pytania, na które potem konsekwentnie stara się odpo­ wiedzieć: 1. Jak coś takiego mogło narodzić się w ludzkiej głowie?, 2. Dlaczego i w jaki sposób mogła zrobić karierę idea równie irracjonalna, dziwna, hybrydyczna, która (ze zdroworozsądkowego punktu widzenia) nie miała szans na przetrwanie? Dänikenizm rozwinął się w latach siedemdziesiątych XX wieku, po ukazaniu się w 1968 roku książki Ericha von Dänikena Wspomnienia z przyszłości. Książka zapo­ czątkowała ogromny sukces wydawniczy tego typu pozycji i na dobre wpisała w kul­ turę masową przekonanie o pozaziemskim pochodzeniu człowieka. Śmiała i urzeka­ jąca teza poparta wieloma „dowodami” archeologicznymi zrobiła karierę, mimo że naukowcy grzmieli nad głupotą autora i czytelników. Czy aby wymyślić podobną teorię, trzeba być głupcem i ignorantem, jak chciano widzieć Dänikena? Stoczkow­ ski stanowczo sprzeciwia się takiemu podejściu. Stara się dojść do sedna sprawy me­ todą trzystopniową. Najpierw analizuje tradycję kulturową, z której Däniken czerpał wybrane elementy, by później połączyć je „po swojemu”; następnie — indywidualne operacje myślowe wpływające na narodziny kolejnej innowacji kulturowej, w tym przypadku teorii Dänikena; na koniec — śledzi współczesną autorowi atmosferę spo­ łeczno-kulturową i polityczną, która dostarczyła bodźców odpowiedzialnych za osta­ teczne ułożenie wszystkich elementów „układanki”. Stoczkowski musi się cofnąć w czasie, by odnaleźć wszystkie elementy genezy dänikenizmu. Tak więc, pierwszym zaskoczeniem dla niewtajemniczonego czytelnika jest do­ strzeżenie podobieństwa między książką Dänikena a wcześniej szą o kilka lat publika­ cją francuskiego pisarza Roberta Charroux. Plagiat wydaje się oczywisty. Większość przytaczanych dowodów pochodzi z jego książek, w tym te najmniej weryfikował- �286 Rezenzje i noty recenzyjne ne. Ale cofając się o jeszcze kilka lat widzimy, że Charroux jest także spadkobier­ cą innej, istotnej dla gatunku, książki napisanej przez Louisa Pauwelsa i Jacąuesa Bergi era. Stoczkowski stawia ciekawą hipotezę o bazie teologicznej danikenizmu. W teorii o starożytnych astronautach dopatruje się pytań o początek świata, o pochodzenie człowieka, o sens jego istnienia — podobne pytania stawia chrześcijaństwo i nauka. Jednakże danikenizm stwarza tylko pozory, że jest nauką. Odrzuca także zbyt wiele chrześcijańskich koncepcji, żeby mieć z nimi coś wspólnego. Jedyny trop prowadzi zatem do gnozy, z jej koncepcją Boga, który byłby tożsamy raczej z energią niż by­ tem osobowym, i z jej kosmogonią, która wyprowadza istnienie świata i wszelkich bytów z rozproszenia się tego „bóstwa” w materii. Duch pochodzi od owego Boga, jest boską iskrą, ciało zaś w tego typu wierzeniach zawsze jest stworzone przez istotę niższą — jakiegoś pośledniejszego demiurga. Dla Danikena jest jasne, iż demiur­ gami byli kosmici, których wdzięczna ludzkość uznała potem za bóstwa. Jedyne, czego chce, to odkrycia tej prawdy, odrzucenia bogów ziemskich religii — po to, by przyjąć wiedzę o rzeczywistych początkach i przeznaczeniu człowieka. Jak zauwa­ ża antropolog, wizja ta to kosmetyczny retusz idei chrześcijańskiego zbawienia lub gnostyckiego wyzwolenia z ciała. Nowym wyzwoleniem dla ludzkości ma stać się podbój kosmosu przez rasę ludzką. Stoczkowski doszukuje się także źródeł teorii o starożytnych astronautach w li­ teraturze fantastyczno-naukowej. Wykazuje, iż wszyscy czterej autorzy byli pod jej wpływem, a niektórzy sami zasilali ją jako pisarze. Wiele motywów koncepcji Da­ nikena wykluwało się na łamach magazynów science fiction, a nawet pojawiło się jeszcze wcześniej w książkach przygodowych, na przykład Juliusza Veme’a. Zagi­ nione cywilizacje, zatopione kontynenty, sekretne księgi, tajemnicze labirynty, wy­ marłe języki, poszukiwacze przygód itd. Kiedy szuka się jeszcze głębiej, znajduje się powiązanie tych wątków z XIX-wiecznym ezoteryzmem, którego najważniejszą przedstawicielką jest Madame Bławatska i jej teozofia. Teozofia jest systemem teologicznym wyrosłym na gnozie. Zawiera koncepcję Boga nieosobowego i hierarchii bytów (od duchowych po materialne). Inspirowana poza tym literaturą fantastyczną, archeologią, ewolucjonizmem, spirytyzmem, reli­ giami Wschodu, jest kompilacją różnorodnych idei i odkryć naukowych, dokonaną przez Helenę Piotrownę Bławatskąw jej dziełach: Izyda odsłonięta i Doktryna tajem­ na. Stworzony przez nią system j est tak skomplikowany i wielowątkowy, iż można tu wspomnieć tylko niektóre. Bławatska wierzy w istnienie jakiejś pierwotnej doktryny, wiedzy, która została zapomniana, a którą nauka — wespół z intuicją ludzi takich jak ona, posiadających kontakt z istotami duchowymi — jest w stanie odtworzyć, i która tym samym może, i wręcz powinna, stać się ratunkiem dla świata. Miałaby istnieć uniwersalna symbolika kodująca tę pradawną naukę. Dlatego w pracach Bławatskiej pojawiają się „dowody” archeologiczne na potwierdzenie tezy o istnieniu w pra­ dziejach rozwiniętych technicznie cywilizacji, które posiadały ową wiedzę. Ponadto wierzyła ona w reinkarnację (kładła nacisk na ewolucję duchową — przechodzenie w byty wyższego rzędu i gromadzenie coraz większej wiedzy), którą w dość śmiały sposób dostosowała do odkryć Darwina. Jako szczęśliwa posiadaczka daru czytania �Rezenzje i noty recenzyjne 287 na falach światła astralnego, poznała rzekomo całą prahistorię człowieka, prezento­ wała się także jako wybitna znawczyni ras ludzkich. Odniosłam wrażenie, iż autor pomimo ironii, z którą pisze o Bławatskiej, po­ dziwia jej bujną wyobraźnię, na tym tle Daniken i jego poprzednicy rozczarowują Jakby wciąż powracał do nurtującego go pytania — jak wszystko to mogło się na­ rodzić w ludzkich głowach? Niemniej zaznaczyć trzeba, iż Helena Bławatska jest najważniejszym elementem całej tej intelektualnej układanki. Po pierwsze, będąc niezwykle płodną pisarką i wizjonerką, nadto zaś czerpiąc ze wszelkich dostępnych jej źródeł i kultur, powołała do życia dzieła, które stały się jakby przechowalnią mi­ tów, toposów i pomysłów wykorzystywanych po dziś dzień w książkach i filmach. Po drugie, jako jedna z założycielek Towarzystwa Teozoficznego przyczyniła się do rozpowszechnienia idei ezoterycznych w kulturze masowej, a tym samym do zwią­ zania z nią subkultury okultystycznej. Idee nie unikają bowiem związków kazirodczych, a im bliżej są spokrewnione, tym bardziej jest prawdopodobne, że ponownie się skrzyżują i spłodzą wspólne potomstwo. Mechanizm ten wyjaśnia, dlaczego literatura fantastyczna i okultyzm mogły mieszać się tak łatwo i często, dając hybrydowe potomstwo, którego jed­ nym z najlepszych przykładów jest teoria starożytnych astronautów (s. 247). Stoczkowski nie oszczędza także nauki. Wyjaśniając sposób naszego rozumowa­ nia, specyfikę dostrzegania faktów poprzez przyjmowane uprzednio założenia, docho­ dzi do wniosku, że wiara w paradygmat nie różni się zasadniczo od wiary w dogmat. Z reguły dostrzegamy to, co wpisuje się w nasz światopogląd, zgrabnie pomijając wszystko, co się w nim nie mieści. Obiektywność w nauce nie istnieje, mimo że wciąż pokutuje jej mit. Nie znaczy to jednak, że nauka, w całym swym podobień­ stwie do danikenizmu i innych tego rodzaju koncepcji, nie ma racji bytu. Przeciwnie, bowiem „praktyczne zastosowania odkryć naukowych są tak liczne i różnorodne, że trzeba by wiele złej woli, by odmawiać wszelkim procedurom naukowym zdolności wytwarzania wiedzy stosunkowo wiernie odzwierciedlającej obiektywną rzeczywi­ stość” (s. 336). Autor proponuje operowanie pojęciem racjonalności, traktowanym jako skala, której jednym końcem jest racjonalność ograniczona, a drugim wydajna. Ta druga powinna przyświecać nauce, ale w życiu całkiem dobrze sprawdza się ta pierwsza. Byle tylko racjonalność ograniczona nie pretendowała do czegoś więcej. Książka tego polsko-francuskiego antropologa jest godna polecenia zarówno adeptom nauki akademickiej, jak i laikom. Przyznam, że mnie także nieobcy był dy­ lemat istnienia lub nieistnienia kosmitów. Zazwyczaj, gdy wieczorem spoglądałam w niebo, pojawiało się pytanie: Więc jesteśmy sami, czy nie... w tym wszechświecie? Jako dziecko wierzyłam w kosmitów, z wiekiem doszłam do wniosku, że ich nie ma, bo nie wypadało wierzyć w „coś takiego”. Niemniej, zdarzały się chwile wątpli­ wości... Dlatego lektura książki Stoczkowskiego okazała się tak niezwykłą przygo­ dą. Rozbrajała krok po kroku infantylną i przeszkadzającą mi „wiarę” w możliwość egzystencji Obcych. Takich Obcych, jakich wizerunek kreują media. To fascynujące cofać się wraz z autorem do źródeł powstania koncepcji głoszących istnienie kos­ micznych demiurgów, śledzić ich metamorfozy i dociekać przyczyn popularności. �288 Rezenzje i noty recenzyjne Snując swoje rozważania, Stoczkowski zaprzecza poglądom o irracjonalności towarzyszącej jakoby tylko wielkim kryzysom; przeciwnie — jest ona stałym ele­ mentem naszego zachodnioeuropejskiego intelektualnego pejzażu. Otacza nas w kul­ turze masowej i zakrada się nawet w akademickie progi. Czy nadszedł już czas, by racjonalność XXI wieku przyznała się do tego niechcianego związku? Pomogłoby to zrozumieć złożoność ludzkiego umysłu i być może przełożyło się na jakość osiąg­ nięć naukowych. Autor uczula także na to, że myślenie nie jest niewinną zabawą, i że wypada wziąć odpowiedzialność za to, co stworzyło się „w ciszy biblioteki”. Bo zazwyczaj tam wszystko się zaczyna... Samochód zabija, ponure statystyki przypominają nam to bezustannie; kto jednak potrafi policzyć ofiary idei? (...) Zdarzają się bowiem katastrofy spekulacji meta­ fizycznej podobne do wypadków, w których najostrożniejsi kierowcy giną z winy nieodpowiedzialnych piratów drogowych. Niebezpieczne kolizje idei są niekiedy bardziej dramatyczne niż najstraszniejsze karambole, o czym nie sposób zapo­ mnieć podsumowując historię minionego wieku, który wzbogacił leksykę potwor­ ności słowem ludobójstwo. Zanim śmiercionośne doktryny naszej epoki wcieliły się w programy polityczne, zanim opętały masy, zanim usprawiedliwiły ekstermi­ nację milionów istnień ludzkich, poczęto je w ciszy bibliotek, według klasycznych procedur racjonalności ograniczonej. Ta zaś przetrwała upadek zrodzonych z niej niesławnych doktryn XX wieku i wciąż wyznacza tory zarówno myśli zwykłej, jak i uczonej. Skoro metoda nadal istnieje, trudno się dziwić temu, że wydaje właściwe sobie owoce. Wystarczy na chwilę powrócić do zawiłych pism Roberta Charroux (...), by pokazać, że nie chodzi tu o niebezpieczeństwo wyimaginowane (s. 392). M arta Zyśko Galina L i n d q u i s t , Conjuring Hope: Healing and Magic in Contemporary Russia, Epistemologies of Healing, vol. 1, New York, Oxford: Berghahn Books 2006 (paperback repr. 2007), ss. 251, ISBN: 1-84545-093-0. Galina Lindquist to badaczka urodzona w Rosji, która w 1986 roku zamieszkała w Szwecji. Zdobyła tam wykształcenie antropologiczne i stopień doktorski za pracę nad miejskim neoszamanizmem w Skandynawii. Pracowała w Instytucie Antropolo­ gii Społecznej Uniwersytetu Sztokholmskiego. Jej zainteresowania badawcze skupia­ ły się na problematyce antropologii medycznej i religii; zajmowała się uzdrawianiem magiczno-religijnym na obszarze byłego Związku Radzieckiego i neoszamanizmem w różnych kontekstach kulturowych — na Zachodzie oraz wśród ludów współcze­ snej Syberii. Jej przedwczesna śmierć w 2008 roku przerwała studia, które prowadzi­ ła nad tymi ważnymi, nie tylko dla antropologii medycznej, problemami. �Rezenzje i noty recenzyjne 289 Książka Galiny Lindquist, Conjuring Hope: Healing and Magic in Contemporary Russia powstała w rezultacie badań prowadzonych przez nią w Moskwie w końcu lat 90. XX wieku. Autorka wykorzystała już wcześniej część zebranych materiałów w inte­ resujących artykułach (publikowanych po 2000 roku w tak znaczących czasopismach, jak „Ethnos”, „Urban Anthropology”, „Anthropology & Medicine” czy „Anthropology Today”), dostrzeżonych przez antropologów zajmujących się religią i medycyną. Omawiana praca daje systematyczny, przemyślany wykład problemów współcze­ snej miejskiej magii w Rosji, wraz z jej ważną częścią, jaką jest uzdrawianie. Rozpatru­ je to zagadnienie w kontekście problemów społeczno-gospodarczych postradzieckiej Rosji, rzutujących również na zachowania ludzi, którzy nierzadko poszukująrozwiązania swoich problemów, zwracając się do „współczesnych magów” i uzdrowicieli. Autorka podporządkowuje swój wywód wyraźnie sformułowanym założeniom metodologicznym. Sięga do „fenomenologii społecznej” Pierre’a Bourdieu oraz, w obrębie antropologii medycznej, Arthura Kleinmana, opowiadając się za badaniem codziennych procesów i praktyk w celu odkrycia „socjodynamiki doświadczenia kulturowego” (s. 5). Lindquist, rozpatrując ważne dla swych rozważań pojęcie na­ dziei, zwraca uwagę, że można ją traktować jako „egzystencjalny aspekt sprawczości {agency)” (s. 8). Podkreśla, że jej celem jest pokazanie, iż magię w Rosji można trak­ tować jako jeden ze sposobów „wytwarzania nadziei” (s. 8). Nie pomija szczegól­ nych problemów, jakie napotyka badacz zajmujący się delikatną materią ludzkiego cierpienia i bólu — utrzymuje, za Kleinmanem, że klasyczne już w antropologii po­ dejście interpretacyjne nie daje zadowalających efektów w takich badaniach; chodzi tu nie o interpretowanie doświadczeń ludzi (w terminach komentarza moralnego albo odniesień do relacji władzy), lecz o śledzenie ich własnych procesów interpretacji. Jako narzędzie analizy, które ma jej pomóc w osiągnięciu tego celu, autorka wy­ korzystuje założenia semiotyki Charlesa Peirce’a (powołuje się przy tym na prace Thomasa Csordasa, który wcześniej zastosował, ze znakomitym skutkiem, ową stra­ tegię metodologiczną). W swojej książce przekonująco wykazuje, że mechanizmy magii w Rosji są nie tylko natury symbolicznej, ale przede wszystkim ikonicznej i indeksowej, zatem w badaniu tej dziedziny rzeczywistości mniej ważne jest zna­ czenie przypisywane danemu znakowi, a bardziej — społecznie podzielane sposoby przypisywania znaczenia. Można się jednak zastanowić, czy zastosowanie w analizie triadycznej koncepcji znaku Peirce’a nie jest także sposobem interpretacji, a nie tylko metodą odkrywania interpretacji podmiotów. Lindquist, zgodnie ze swoimi założeniami metodologicznymi, bada magię, rozpa­ trując jej elementy jako „ikony władzy”, znaki homologicznie odpowiadające innym kulturowym wzorcom władzy i siły. Takimi „ikonami władzy”, w jej ujęciu, są prak­ tycy — uzdrowiciele i „magowie”, których siła wypływa z faktu, że tak właśnie sami siebie postrzegają i są postrzegani przez innych. Konstrukcja książki jest przemyślana i logiczna. Autorka stopniowo wprowa­ dza czytelnika w świat miejskiej, moskiewskiej magii, charakteryzując ją najpierw, w rozdziale o tytule „Urynkowienie magii”, jako zjawisko o charakterze publicznym, upowszechniane przez media i regulowane przez gospodarkę rynkową. Przedstawia również źródła współczesnej magii i uzdrawiania, w których mieszają się różnorodne �290 Rezenzje i noty recenzyjne tradycje, od medycyny ludowej, przez koncepcje bioenergii i zdolności paranormal­ nych, do rozmaitych idei i praktyk zaczerpniętych z medycyny niekonwencjonalnej Wschodu i Zachodu. Ukazuje działalność „centrów” medycyny komplementarnej i magii oraz sylwetki uzdrowicielek, spośród których najwięcej uwagi poświęca Katerinie (uzdrowicielka ta, z którąbadaczka nawiązała przyjaźń, stała się centralną po­ stacią książki). W kolejnych rozdziałach koncentruje się na spotkaniu „maga’Vuzdrowicielki z klientem/pacjentem, człowiekiem poszukującym pomocy w rozwiązaniu różnych problemów życiowych — zdrowotnych, rodzinnych, finansowych. Ważna część pracy dotyczy magii jako instrumentu służącego przemianie klienta — przekształceniu jego osobowości. Lindquist stosuje tukonsekwentniePeirce’owską semiotykę, pokazując w sugestywny sposób, jak już samo określenie, nazwanie pro­ blemu, a następnie narzędzia używane w trakcie uzdrawiania, czyli proste rytuały, działają symbolicznie, ikonicznie i indeksowo. Prezentuje szeroki wachlarz pojęć stosowanych przy stawianiu diagnozy — do najbardziej popularnych należą sglaz („złe oko”), porca (czary), a także „zaburzenie biopola”, „przekleństwo rodowe” czy „korona celibatu” albo „pieczęć samotności”. W ujęciu autorki określenia te „jako znaki są symboliczne i ikoniczne w odniesieniu do (...) kultury, repozytorium za­ równo obrazów, jak i języka, oraz indeksowe w odniesieniu do wewnętrznego świata pacjentów; np. korona celibatu jest indeksem samotności” (s. 72). Działania uzdro­ wicieli służą usunięciu tych „obiektów”, co może prowadzić do zmiany nastawienia pacjenta, transformacji osobowości i ulżenia cierpieniom. Ten tok rozumowania Galina Lindquist nie tyle ilustruje, co wypełnia żywymi, wciągającymi czytelnika obrazami seansów uzdrawiania oraz nasyconymi emocjonal­ nie narracjami pacjentów i uzdrowicieli. Książka jest wypełniona emocjami — nierozdzielnie złączonymi z doświadczeniem choroby, bólu, nieszczęścia; jeden z rozdziałów nosi wymowny tytuł: „Magia jako zarządzanie (management) emocjami”. Niezwykle sugestywna jest również część pracy przedstawiająca sposoby two­ rzenia się charyzmy uzdrowiciela, „szczególnego przyciągania”, na przykładzie Kateriny, uznanej przez autorkę za bliską Weberowskiemu typowi idealnemu autorytetu charyzmatycznego. Kolejny rozdział, „Charyzma urzędu: Siła uzdrowicielska i legi­ tymizacja biomedyczna”, w interesujący sposób przedstawia inne niż charyzmatycz­ ne źródła autorytetu praktyków magii — często obserwowane współcześnie odwoły­ wanie się do instytucji i osiągnięć naukowych biomedycyny. Książka Galiny Lindquist zasługuje na uwagę także dlatego, że ukazuje, poprzez opisy losów ludzi — „magów” i ich klientów — zmagających się z trudami życia w postsowieckiej Rosji, jak przekładają się na język codziennego doświadczenia tak często wypowiadane sądy o szczególnym znaczeniu magii, okultyzmu, wierzeń w zjawiska paranormalne w okresach przełomów, kryzysów, utraty poczucia bezpie­ czeństwa. Autorka nie ukrywa, że ludzie ci, wraz z ich problemami i nieszczęściami, są jej bliscy; jest im wdzięczna, że dopuścili ją do intymnego świata (światów) ich przeżyć. Pozwolę sobie na koniec wyrazić mój osobisty żal, że życie Galiny Lind­ quist, badaczki mądrej i pełnej empatii, zostało przerwane tak wcześnie. Danuta Penkala-Gawęcka �Rezenzje i noty recenzyjne 291 Maria W r o ń s k a - F r i e n d , Sztuka woskiem pisana. Batik w Indonezji i w Polsce, Warszawa: Wydawnictwo Gondwana 2008, ss. 255, il., ISBN: 978-83-920366-4-7. Po wielu latach „chudych”, w których opracowania poświęcone jakiejś dziedzinie kultury reprezentującej tak zwany materialny jej aspekt były rzadkością, pojawiło się ostatnio na naszym rynku sporo publikacji z tego zakresu. O ileż więcej było jednak tekstów dotyczących obiektów sztuki — obrazów, rzeźb itp., przygotowanych przez historyków sztuki, niż publikacji o charakterze etnologicznym czy antropologicznym. Zważywszy na moje wieloletnie doświadczenia pracy w muzeum etnograficznym oraz stałe zainteresowania, jestem szczególnie wyczulona na wszelkie wydawnictwa, które odnoszą się do przedmiotów, w tym obiektów muzealnych i wystaw. Mam na myśli nie tylko opracowania z zakresu antropologii czy socjologii przedmiotów, ale także dotyczące historii kolekcji, zdobnictwa, wytwórczości określonych „rzeczy” czy wreszcie inspiracji polskiej sztuki użytkowej (i nie tylko) wzornictwem i tech­ nikami typowymi dla innych obszarów świata bądź sztuką zwaną ludową. Dlatego też z radością powitałam opracowanie autorstwa Marii Wrońskiej-Friend, które tu omawiam. Jest to, moim zdaniem, praca podwójnie interesująca. Po pierwsze, ze względu na temat raczej rzadko pojawiający się na naszym rynku, po drugie z racji swojego „międzykulturowego” charakteru. Książka dotyczy bowiem polskich inspi­ racji jawajską sztuką i rzemiosłem1. Autorka przygotowała ją w oparciu o pogłę­ bione, wieloletnie badania, mając zarazem pełną świadomość nowatorstwa tematu. W przedmowie, zatytułowanej „Łączy nas wosk”, czytamy: Istotnie, niewiele osób, nawet w Polsce, słyszało o niezwykłym spotkaniu sztuki jawajskiej i polskiej, jakie nastąpiło w początkach XX w. W Krakowie, za pośred­ nictwem techniki barwienia tkanin z zastosowaniem rezerważu z wosku, zwanej batik. Choć Polska była jednym z wielu krajów Europy, które ponad sto lat temu uległy fascynacji jawajską metodą dekorowania tkanin, to właśnie u nas artyści skupieni w stowarzyszeniu Warsztaty Krakowskie, w latach 1913-1926 osiągnęli szczególnie ciekawe rezultaty w zakresie twórczej adaptacji tej techniki. Wraz z techniką i zasadami technologii barwienia do polskiej sztuki dekora­ cyjnej przeniknęły ornamenty i zestawy kolorystyczne zaczerpnięte z tkanin in­ donezyjskich, w wyniku czego powstał swoisty styl dekoracyjny, często określa­ ny jako jawajsko-krakowski. W latach dwudziestych polskie batiki cieszyły się wielką popularnością odnosząc sukcesy na wielu międzynarodowych wystawach, ale w późniejszych latach technika ta uległa prawie całkowitemu zapomnieniu. Dopiero pod koniec lat osiemdziesiątych XX w., w wyniku działalności Akademii Łucznica koło Garwolina, nastąpił renesans tej techniki, która dziś jako dziedzinę malarstwa na tkaninie uprawia kilkudziesięciu polskich artystów (s. I). 1 Problematyka ta jest od dawna przedmiotem zainteresowań autorki. W 1987 r. obroniła ona dy­ sertację doktorską poświęconą tym zagadnieniom, którymi zajmowała się także w następnych latach (Wrońska-Friend 2000, 2001). �292 Rezenzje i noty recenzyjne Ten atut publikacji podkreśla także prof. Irena Huml, która poprzedziła opraco­ wanie wprowadzeniem. Jest zdania, że książka: Wypełnia (...) istniejącą od lat lukę w literaturze przedmiotu i wprowadza polską tematykę w obieg międzynarodowej informacji. Prezentuje bowiem po raz pierw­ szy syntetycznie przedstawioną dawną i współczesną twórczość w tej dziedzinie. Ukazuje ją przy tym na europejskim tle jako jedno z najciekawszych historycznie i artystycznie zjawisk — obok batiku holenderskiego, które wniosło nowe wartości do zdobienia tkanin. W polskich batikach rozszerzono bowiem skalę motywów, a także wzbogacono paletę kolorystyczną dzięki licznym udanym eksperymentom farbiarskim z zastosowaniem barwników roślinnych (s. V). I kolejny aspekt, czyli wspomniana wcześniej „międzykulturowość” opracowa­ nia. Autorka, przez cały czas wieloletniego, stałego pobytu za granicą — początko­ wo na Nowej Gwinei, a od lat 90. XX wieku w Australii — starała się łączyć swoje zainteresowania i działania zawodowe ze ścisłą współpracą z polskim środowiskiem etnologicznym, a w szczególności z polskimi muzeami posiadającymi etnologiczne kolekcje pozaeuropejskie. Efektem podjętych wspólnie działań są interesujące zbiory nowogwinejskie i australijskie, które trafiły do tych muzeów2, kilka publikacji oraz wystawy opracowane według scenariusza Marii Wrońskiej-Friend, z których ostatnią autorka poświęciła właśnie batikowi. Ekspozycja miała dwie realizacje: w roku 2006 w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie i rok później w Centrum Sztuki i Techniki Japońskiej „Manggha” w Krakowie3. Zamknięciem tego tematu badawczego, łączącego oba nurty działań autorki, jest właśnie omawiana książka. Znajdujemy tu bowiem rozwinięcie problematyki batiku i powiązań polsko-indonezyjskich. Pierwszy rozdział poświęcono genealogii i cha­ rakterystyce batiku jawajskiego. Kolejny opisuje zarówno jego przemiany, rozwój i zróżnicowanie, jak i techniki, wzornictwo, symbolikę itd. W dalszej części zapre­ zentowano materiały związane z polskimi podróżnikami i kolekcjonerami sztuki jawajskiej: Jarosławem Waszakiem, Marianem Raciborskim, Michałem Siedleckim i Feliksem „Mangghą” Jasieńskim. Następne fragmenty pracy przybliżają polskie inspiracje batikiem. Autorka omawia techniki i motywy wzornicze Warsztatów Kra­ kowskich, a także międzynarodowe sukcesy polskich artystów zajmujących się tą twórczością. Ostatni rozdział Maria Wrońska-Friend poświęciła współczesnej twór­ czości polskich artystów, dla których batik stał się inspiracją. Przedstawiła okres do 1980 roku, a następnie skupiła się na twórczości współczesnej, omawiając działania Akademii Łucznica i pokazując, w jaki sposób technika batiku jest wykorzystywana między innymi w kształceniu plastycznym dzieci. 2 Między innymi do Muzeum Narodowego w Szczecinie oraz Muzeum Archeologicznego i Etno­ graficznego w Łodzi. 3 Wystawa pokazywała, w jaki sposób i w jakim zakresie batik jawajski stał się przedmiotem zain­ teresowania polskich podróżników i kolekcjonerów, ale przede wszystkim polskich artystów, zarówno tych działających w okresie międzywojennym, jak i współcześnie. Prezentowane były polskie zbiory muzealne oraz prywatna kolekcja Rudolfa G. Smenda (Wrońska-Friend 2006, 2007). �Rezenzje i noty recenzyjne 293 Warta uwagi jest także zawartość aneksu, w którym odnajdujemy liczne zdjęcia pokazujące szczegółowo proces wykonywania batiku na środkowej Jawie, a także — jak sądzę, bardzo potrzebny i użyteczny nie tylko dla muzealników — słownik terminów jawajskich związanych z tą techniką. Książka zawiera streszczenie angielskie każdego z rozdziałów i opatrzona jest specjalistyczną bibliografią Ponadto poszczególne rozdziały ilustrowane są zdjęcia­ mi archiwalnymi i fotografiami obiektów muzealnych oraz wybranych przykładów batiku pochodzącego z kolekcji prywatnych. Jest to nie tylko pięknie wydana książ­ ka, stanowiąca dobre źródło wiedzy dotyczącej historii batiku, jego cech formalnych, motywów i technik, ale także historii polskich zainteresowań tą techniką oraz kulturą Indonezji. Warto tę książkę wziąć do ręki. Po to, by poznać technikę i wytwory batiku jawajskiego oraz po to, aby się przekonać, jak bardzo Indonezja i jej kultura stały się obiektem fascynacji i źródłem inspiracji artystycznej Polaków, aby zrozumieć, w jaki sposób tak odległe geograficznie i historycznie kultury znalazły wspólną płaszczyznę zainteresowań. Wynika z niej także, że współczesne zainteresowanie Polaków kultu­ rą Indonezji ma swoje dawne, wielopokoleniowe korzenie. Anna Nadolska-Styczyńska BIBLIOGRAFIA Wrońska-Friend M. 2000 Parang Rusak Design in European Art, w: M. Hitchcock, W. Nuryanti (eds.), Building on Batik. The Globalization o f a Craft Community, Lon­ don: Ashgate, s. 109-117. 2001 Javanese Batik for European Artists. Experiments at the Koloniaal Labo­ ratorium in Haarlem, w: I. van Hout (ed.), Batik — Drown in Wax. 200 years Batik Art from Indonesia at the Tropenmuseum Collection, Amster­ dam: Royal Tropical Institute, s. 106-123. 2006 Woskiem malowane. Batik jawajski i polski, Warszawa: Państwowe Muzeum Etnograficzne. 2007 Niezwykłe spotkania. Jawajski batik w Krakowie, Kraków: Centrum Sztuki i Techniki Japońskiej „Manggha”. �294 Rezenzje i noty recenzyjne Karolina B i e l e n i n - L e n c z o w s k a , Rodzina, ród, pokrewieństwo w per­ spektywie lingwistyczno-antropologicznej. Analiza języka polskiego XV I wieku i elementów słowiańskiej kultury tradycyjnej, Warszawa: Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego 2008, ss. 261, ISBN: 978-83-6663-83-2. Karolina Bielenin-Lenczowska zajmuje się problematyką bałkańską oraz języ­ koznawczą. Od wielu lat prowadzi badania terenowe w Macedonii, uczestniczyła również w ekspedycjach terenowych w Bułgarii i Serbii. Omawiana praca powstała na podstawie jej rozprawy doktorskiej, w której znalazły odzwierciedlenie szero­ kie zainteresowania autorki, pogłębione w ramach kilku dyscyplin uniwersyteckich — polonistyki, slawistyki i antropologii kulturowej. Przygotowanie merytoryczne i metodologiczne autorki zadecydowało o wyjątkowości omawianej pozycji. Z ko­ nieczności koncentruję się jedynie na wybranych jej fragmentach. Do głównych celów pracy, zaprezentowanych szczegółowo we wprowadzeniu, zaliczyć należy opisanie językowo-kulturowych stereotypów kobiety i mężczyzny, zawartych w XVI-wiecznej literaturze polskiej oraz zestawienie ich z podobnymi stereotypami, funkcjonującymi na pozostałych obszarach Słowiańszczyzny (rozdział IV). Ustalony przedział czasowy — wiek XVI — nie jest przypadkowy. W części zatytułowanej „Rodzina w XVI-wiecznej Polsce” autorka wyjaśnia motywacje tego wyboru, rysując przed czytelnikiem sytuację społeczno-kulturową ówczesnej Polski i zwracając uwagę na zmieniającą się (m.in. w związku z reformacją) pozycję kobiety w społeczeństwie, czego konsekwencją były przemiany relacji „kobieta-mężczyzna” oraz przekształcenia modelu rodziny. Zjawiska te znalazły odbicie również w języku XVI-wiecznych dzieł polskiej literatury (rozdział III). Zebrany materiał autorka postanowiła przeanalizować, stosując teorie genderowe. Posądzanie autorki o kierowanie się ideologią feminizmu (co często zarzuca się pracom z zakresu gender studies) jest bezzasadne. Właśnie spojrzenie na literaturę i język XVI-wiecznej Polski z tej odmiennej perspektywy metodologicznej umożli­ wiło autorce odkrycie i opisanie specyficznie polskich modeli kobiety — matki, żony i gospodyni oraz mężczyzny — ojca, męża i gospodarza (rozdział IV). To z kolei pozwoliło między innymi podać w wątpliwość słuszność tezy o nieistnieniu w ów­ czesnej Europie pozytywnego wzoru miłości rodzicielskiej. Powołując się na wyniki swoich badań, Karolina Bielenin-Lenczowska stwierdza wprost, że podobne sądy są „przesadzone, albo mają zastosowanie tylko we francuskich (czy ogólnie zachod­ nioeuropejskich) realiach” (s. 68-70). Istotne, iż materiału do analizy dostarczyły autorce nie tylko dzieła literatury pięknej z tamtego okresu, ale również inne gatunki, takie jak kazania, poradniki, literatura okolicznościowa (epitalamia, testamenty) oraz pisma religijne, w tym pierwsze przekłady Biblii na język polski. Przemiany społeczne i kulturowe w Polsce XVI wieku przyczyniły się do osłabie­ nia tradycyjnych więzów rodowych na rzecz wzmocnienia więzi między najbliższy­ mi członkami rodziny. Konsekwencję tego zjawiska w XVI-wiecznej polszczyźnie stanowiło rozmywanie znaczeń tradycyjnych terminów pokrewieństwa i powinowa­ ctwa lub wręcz ich zanikanie (rozdział III). I tak na przykład zlewanie się znaczeń terminów „świekr” i „teść” oraz „świekra” i „teścia” wiąże autorka z zanikaniem �Rezenzje i noty recenzyjne 295 lewiratu. Z kolei zastępowanie starych terminów nowymi zilustrowane zostało mię­ dzy innymi analizą etymologiczną słowa „szwagier”. W tej części pracy znajdziemy ponadto analizę określeń dziecka w ówczesnej polszczyźnie, w tym staropolskiego „otrok”, („ten, który nie może mówić”, por. „niemowlę”), „robieniec” (robionek, robięta — „istota mała”, por. „robak”) oraz „dziecko”, a także wiele innych przykła­ dów przemian terminologii związanej z rodziną i domem. Bogaty materiał etnograficzny zaprezentowała autorka we fragmentach pracy po­ święconych kulturze społecznej Słowian (rozdziały III i IV). Zainteresowanie budzi zwłaszcza opis instytucji domazeta i muśkobany (zob. też Bielenin 2008), charakte­ rystycznych dla tradycyjnych kultur Europy południowo-wschodniej. Domazet — to mężczyzna, który wprowadza się do domu swojej żony w sytuacji, gdy ta nie ma braci; instytucja ta utrzymywała się podobno do lat 30-40. XX wieku. Mężczyzna był adoptowany przez rodziców żony, dzięki czemu kontynuował ich ród i mógł po nich dziedziczyć. Niemniej „pozycja domazetów była bardzo niska, najczęściej stawali się nimi słudzy, biedni, sieroty, czy mężczyźni, którzy musieli się chronić przed krwawą zemstą” (s. 152). Natomiast instytucją absolutnie wyjątkową w tradycyjnych kultu­ rach patriarchalnych była muśkobana: W przypadku gdy nie było męskiego potomka, zdarzały się sytuacje, gdy jedna z córek przysięgała dziewictwo, przywdziewała męski strój, strzygła włosy oraz zobowiązywała się wykonywać męskie zadania. Taka kobieta była traktowana przez społeczność jak mężczyzna, mogła uczestniczyć z mężczyznami w biesia­ dach czy zgromadzeniach, choć nie miała prawa głosu. Taka „kobieta-mężczyzna” (virgjina — „dziewica” po albańsku, po serbsku muśkobana — „chłopczyca”) miała zwykle wysoki prestiż w społeczności lokalnej, a jej decyzja o pozostaniu panną i przyjęciu roli męskiej była jej własną, przez nikogo nie narzuconą decyzją i związana była zwykle z niechęcią dziewczyny do małżeństwa oraz skłonnościami do zachowań postrzeganych jako męskie (s. 152-153). Autorka programowo odchodzi od jednostronnego obrazu kobiety w społecznoś­ ciach tradycyjnych, przedstawianej zwykle w literaturze jako bezwarunkowo podle­ głej mężczyźnie. Za macedońską badaczką Anetą Svetievą wprowadza rozróżnienie na role społeczne idealne i rzeczywiste: Kobiety niemalże w każdej sytuacji potrafiły znaleźć wyjście, dzięki któremu zdo­ bywały więcej praw i przywilejów. O ile rzeczywiście tradycja nakazuje kobiecie uległość i posłuszeństwo względem mężczyzny (ojca, męża, brata), o tyle wiele było przypadków, w którym model idealny się załamywał. Prowadziły do tego zarówno czynniki zewnętrzne, np. brak dorosłego mężczyzny (jego śmierć, po­ dróż, choroba), jak i przebiegłość niewieścia. Svetieva mówi o tzw. mechanizmach subkultury kobiecej, do których należy: kradzież, kłamstwo, dwulicowość i obłu­ da (...). Za pomocą pewnych zakazanych w danym społeczeństwie mechanizmów, niewiasty omijały wiele ograniczeń. Np. panny nie miały żadnego prawa decydo­ wania o swoim przyszłym mężu. Niemniej jednak, w związku z tym, że istniała �296 Rezenzje i noty recenzyjne w kulturze instytucja ucieczki z ukochanym, dziewczęta nierzadko z niej korzysta­ ły. W ten sposób begalki (uciekinierki) niejako przymuszały swoich rodziców do zgody na ślub z wybranym przez siebie mężczyzną, ponieważ zhańbionej ucieczką dziewczyny nikt inny nie chciałby pojąć za żonę (s. 180-181). Dalej następują przykłady z literatury etnograficznej, ilustrujące realne role spo­ łeczne kobiet. Znane są zatem przypadki, kiedy kobiety władały zadrugą czy posia­ dały swój własny majątek (np. ten wniesiony w wianie). Poza tym, niezależnie od władzy społecznej, kobiety posiadały również realną władzę magiczną. W trakto­ waniu kobiet ogromną rolę odgrywał „czynnik ludzki”, czyli osobowość ojca rodu i podległych mu członków rodziny. Wspomina o tym pośrednio prof. Bronisława Kopczyńska-Jaworska, nawiązując do polsko-bułgarskich badań we wsi Gramada (płn.-zach. Bułgaria), prowadzonych w latach 1966-1970. Świat tamtych tradycji od­ szedł już w zapomnienie, chociaż w latach 60. XX wieku żyli jeszcze członkowie unicestwionych w okresie kolektywizacji zadrug. Dzisiaj obraz dawnych społeczno­ ści tradycyjnych odtwarza się na podstawie zastanych materiałów etnograficznych, często świadomie czyszczonych przez samych etnografów w chwili zapisu „z jakich­ kolwiek subiektywnych ocen czy komentarzy” (Kopczyńska-Jaworska 2003: 103). Tym cenniejszy wydaje się wysiłek Karoliny Bielenin-Lenczowskiej, która zadała sobie trud nowego odczytania materiałów zastanych. Dzięki temu odnalazła moty­ wy przechodnie wizerunku kobiety i mężczyzny, spotykane nie tylko w rozmaitych gatunkach XVI-wiecznej polskiej literatury, ale i w materiale etnograficznym z całej Słowiańszczyzny: [istnieje — A.K.] wiele wspólnych cech, występujących na tym obszarze geograficzno-kulturowym, jak podrzędność kobiet i dzieci, te same kobiece przywary (...) i zalety (...) czy narzekanie na życie w małżeństwie przy jednoczesnym potępieniu i braku akceptacji dla starych kawalerów i starych panien (s. 245). Zestawienie danych językowych i etnograficznych nie uprawnia — co autorka wielokrotnie podkreśla — do uogólniania, jednakże potwierdza istnienie pewnych uniwersaliów ludzkiego myślenia, a z drugiej strony — relatywizmu językowego i kulturowego. Stare porzekadło głosi, że „każda pliszka swój ogonek chwali” — podobnie każ­ dy etnolog z przygotowaniem lingwistycznym podkreślać będzie doniosłą rolę znajo­ mości języków badanych kultur oraz umiejętności analizy językowej. Pozwolę sobie w związku z tym na pewną uwagę. Otóż językoznawca na ostatnim roku studiów ma głowę nabitą informacjami z dziedziny gramatyk opisowych i historycznych kilku ję­ zyków (na polonistyce jest to język polski i staro-cerkiewno-słowiański, a co dopiero na filologii słowiańskiej!). Jakże rzadkie są natomiast okazje, w których może on tę wiedzę wykorzystać całościowo... Dziś trzymam w ręku pracę Karoliny Bielenin-Lenczowskiej, dzięki której zsyntezowałam znaczną część swojej wiedzy slawi­ stycznej i etnograficznej, co — nie ukrywam — wymagało ode mnie niemałego wy­ siłku. Niektóre części omówionej pracy mogą się wydać etnologowi zbyt oczywiste, �Rezenzje i noty recenzyjne 297 niemniej należy pamiętać, że owa „oczywistość” dla przedstawicieli dziedzin filolo­ gicznych już tak „oczywista” nie jest. Mamy wszak do czynienia z pracą o charakte­ rze interdyscyplinarnym, co pociąga za sobą konieczność zestawienia teorii i meto­ dologii kilku odmiennych dyscyplin. Wyjaśniając we wstępie swoje naukowe cele, autorka podkreśla, że analiza terminologii pokrewieństwa wymaga nowego spojrze­ nia, uwzględniającego współczesne metody badawcze. I właśnie wykorzystanie naj­ nowszych teorii językoznawczych, społecznych i kulturowych stanowi o metodolo­ gicznej wartości i nowatorstwie pracy Karoliny Bielenin-Lenczowskiej. Sprawia to, iż dla współczesnej etnologii, antropologii kulturowej oraz slawistyki jest to pozycja szczególna, dowodząca, że wspomniane dyscypliny wciąż mają sobie wzajemnie wiele do zaoferowania. Anna Kijewska BIBLIOGRAFIA Bielenin K. 2008 Muskobana, virgjina, tobelija, „(op.cit.,). Maszyna interpretacyjna. Kwartal­ nik kulturalno-społeczny” 1 (38), s. 19-21. Kopczyńska-Jaworska B. 2003 Badania a obraz zapamiętany. Uwagi na marginesie badań w Bułgarii, w: J. Kowalska i in. (red.), Czas zmiany — czas trwania, Biblioteka Et­ nografii Polskiej, t. 56, Warszawa: Instytut Archeologii i Etnologii PAN, s. 91-104. Elizabeth C. D u n n , Prywatyzując Polskę. O bobofrutach, wielkim biznesie i restrukturyzacji pracy, przeł. P. Sadura, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Poli­ tycznej 2008, ss. 213, ISBN: 978-83-61006-11-4. Książka Elizabeth Dunn jest niezwykła. W prowadzonej w mediach debacie do­ tyczącej transformacji wypowiadali się zwykle ekonomiści, socjologowie, a przede wszystkim publicyści, komentujący ten proces z olimpijskich wyżyn swej popular­ ności. Głosem najsłabiej słyszalnym był i jest głos badaczy terenowych — ludzi, któ­ rzy ruszyli w teren, aby zobaczyć ten proces z „oddolnej” perspektywy, z punktu wi­ dzenia ludzi doświadczających transformacji. Tymczasem, jak tego dowodzi książka Dunn, takie nietypowe — antropologiczne — spojrzenie może ukazać znacznie głęb­ sze aspekty problemu niż rozważania prowadzone na gruncie teorii ekonomicznych czy socjologicznych. Za Davidem Ostem, autorem słowa wstępnego, można wyrazić zdziwienie, dla­ czego to Amerykanka z Uniwersytetu Kolorado prowadziła badania, które wydają �298 Rezenzje i noty recenzyjne się powinnością polskich badaczy społecznych. Winą za taki stan rzeczy Ost obciąża utrwalony w Polsce „etos inteligenta”, któremu „po prostu nie wypada jechać do pro­ wincjonalnego miasta i pracować ramię w ramię z «miejscowymi»” (Ost 2008: 10). W tej sytuacji tym bardziej należy wyrazić podziw dla uporu i wytrwałości Elizabeth Dunn, która nauczywszy się polskiego, zatrudniła się w prywatyzowanym przed­ siębiorstwie przetwórstwa owocowego Alima w Rzeszowie, żeby z tak zdefiniowa­ nej grassroots perspective prześledzić proces prywatyzacji zakładu produkującego bobofruty. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że Michał Buchowski, zastanawiając się, dlaczego funkcjonujące w anglojęzycznym dyskursie antropologicznym książki 0 polskiej transformacji zostały napisane przez zachodnich badaczy, wskazuje na zu­ pełnie inne przyczyny niż Ost. Buchowski wypunktowuje między innymi założenie „większości badaczy anglosaskich”, że „ich antropologia jest lepsza od tubylczej” oraz nadawanie „rodzimym antropologom (...) statusu przedmiotu studiów”, a także odmienności techniki prowadzenia badań terenowych (Buchowski 2008: 176, 178). Zastosowanie antropologicznej metody badań, choć wymagało od autorki ogrom­ nego osobistego zaangażowania, doprowadziło do zaskakująco głębokich, wręcz fi­ lozoficznych wniosków. Ukazało te aspekty procesu transformacji, które przy innych metodach badawczych umykały. Najciekawszym spostrzeżeniem, pojawiającym się w wyniku interpretacji materiałów terenowych, jest postawiona przez Dunn teza, że nowy system gospodarczy wdrażany w latach dziewięćdziesiątych odwołuje się do zupełnie innej koncepcji jednostki ludzkiej niż wyobrażenia na ten temat podzielane przez polskich robotników. Zakład, w którym Elizabeth Dunn prowadziła swoje badania, został sprzedany amerykańskiemu koncernowi Gerber w 1992 roku. Nabywając przedsiębiorstwo, fir­ ma z Fremont w stanie Michigan rozpoczęła restrukturyzację i wdrażanie technologii, które sprawdziły się w jej fabrykach. Przy tym „technologie” odnoszą się nie tylko do nowych taśm produkcyjnych, lecz także do nowych systemów kontroli, sposobów zarządzania personelem, zasad wyceny pracy. Wdrażane techniki organizacji można scharakteryzować kilkoma hasłami, takimi jak rozliczalność, elastyczna ekonomia, zarządzanie uczestniczące czy marketing niszowy. Są to strategie charakterystyczne dla postfordowskiej, neoliberalnej postaci kapitalizmu. Analizując wprowadzane rozwiązania i ich uzasadnienia, Dunn starała się od­ tworzyć podstawowe założenia, kluczowe idee, które ów neoliberalny ład legitymi­ zowały i uprawomocniały. Sięgając do przeszłości, scharakteryzowała wcześniejsze formy kapitalistycznego zarządzania przedsiębiorstwami, określane mianem fordyzmu i tayloryzmu, po czym zestawiła je z zasadami organizacji przedsiębiorstw so­ cjalistycznych, aby pokazać, że przy fundamentalnych odmiennościach gospodarki rynkowej i nakazowo-rozdzielczej „fordyzm i państwowy socjalizm posługiwały się tym samym projektem modernizacyjnym, a jednak skończyły jako dwie róż­ ne nowoczesności. Prowadziło to do radykalnie odmiennego doświadczenia pracy 1 sprawiało, że robotnicy w tych systemach byli konstruowani jako osoby różnego typu” (s. 33). Obserwując sposoby samokonstruowania się jednostek, autorka stwierdziła, że menedżerowie i przedstawiciele handlowi Alimy-Gerber w latach dziewięćdziesią­ �Rezenzje i noty recenzyjne 299 tych starali się dostosować do nowych ideałów, kreując swój wizerunek tak, by był zgodny z propagowaną ideologią „elastycznych ciał”. W procesie autokreacji posłu­ giwali się, dla kontrastu, wizerunkiem robotnika przedstawianego jako „uosobienie socjalizmu” — Dunn nazywa te zabiegi „postsocjalistycznym wariantem orientalizmu” (s. 114). Autorka uzupełnia opis tych menedżerskich strategii charakterysty­ ką procedur, za pomocą których kierownictwo Alimy-Gerber wdrażało, utrwalało i uprawomocniało hierarchię zawodową w firmie. Nazywa te techniki „władzą bez podmiotu” (s. 141), podkreślając, że jest to rodzaj władzy utrudniający jakiekolwiek formy protestu i rozbijający robotniczą solidarność. Dunn charakteryzuje punkt widzenia pracowników produkcji Alimy-Gerber jako podkreślający aspekt moralny i uwydatniający pierwiastek wspólnotowy. Robotni­ cy nie chcieli stać się „osobami sprywatyzowanymi o ustalonej wartości w pienią­ dzu” (s. 74). Swoją wartość konstytuowali poprzez odniesienie do wspólnoty pracy, w oparciu o koncepcję osoby „społecznie zanurzonej” (s. 108), osoby, której pod­ miotowość konstytuowana jest „dzięki wartości relacji międzyludzkich, które [jed­ nostka — A.M.-S.] tworzy, produkując dla innych i przekazując im część siebie” (s. 201), osoby będącej „całkowitym przeciwieństwem jednostki zindywidualizo­ wanej i utowarowionej” (s. 188). Pracownice zakładu, w swoim mniemaniu, „były matkami przygotowującymi żywność dla dzieci, a nie robotnicami wypracowujący­ mi zyski dla «Gerbera»” (s. 171). W ten sposób, akceptując prywatyzację zakładu, przeciwstawiały się prywatyzacji ludzi i starały się zachować godność pracy i osoby ludzkiej, rozumianą zgodnie z katolicką nauką społeczną. Opisując te wyobrażenia, autorka upatruje ich źródeł w polskim katolicyzmie (s. 149, 168), dostrzegając też oczywiście wpływ socjalistycznego kontekstu gospo­ darczo-społecznego. Absolwent etnologii polskiego uniwersytetu, znający polsko­ języczną literaturę dotyczącą tradycyjnej kultury wsi, poszerzyłby wachlarz wyjaś­ nień, wskazując na zakorzenienie wielu przekonań i postaw opisanych przez Dunn w mentalności i kulturze ludowej. Trudno jednak czynić zarzuty z nieznajomości polskiej literatury etnograficznej Amerykance podejmującej badania nad współczes­ nymi procesami gospodarczo-społecznymi. Tym bardziej, że rekonstrukcja odmiennych wyobrażeń dotyczących osoby ludz­ kiej nie prowadzi autorki do kolonialnego pochylenia się nad zacofanymi pogląda­ mi tubylców, należących mentalnie do innej epoki i innego kontekstu kulturowego. Przeciwnie, Elizabeth Dunn opisuje robotniczą koncepcję człowieka, akceptując ją i podkreślając jej wartość. Szacunek dla przekonań robotników, traktowanych jako partnerzy w rozmowie o przyszłym kształcie prywatyzowanego przedsiębiorstwa, prowadzi badaczkę do wniosku, że polska transformacja mogłaby być mniej boles­ na, gdyby decydenci wzięli pod uwagę tę perspektywę, modyfikując nieco wdra­ żany model. I właśnie to poszanowanie i poważne potraktowanie przekonań słabo wykształconych ludzi, wśród których autorka prowadziła badania, czyni jej książkę niezwykłą i odmienną od wielu opracowań publikowanych przez polskich badaczy społecznych. Anna Malewska-Szafygin �Rezenzje i noty recenzyjne 300 BIBLIOGRAFIA Buchowski M. 2008 Trudny dialog: relacje wiedzy między antropologią zachodnią a środkowo­ europejską etnologią, w: H. Czachowski, A. Mianecki (red.), Do Torunia kupić kunia, Toruń: Wydawnictwo UMK, s. 161-187. Ost D. 2008 Wstęp, w: E.C. Dunn, Prywatyzując Polskę. O bobofrutach, wielkim bi­ znesie i restrukturyzacji pracy, tłum. R Sadura, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, s. 5-12. Małgorzata L i s o w s k a - M a g d z i a r z , Media powszednie. Środki komu­ nikowania masowego i szerokie paradygmaty medialne w życiu codziennym Po­ laków u progu XX I wieku, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2008, ss. 429, ISBN: 978-83-233-2636-6. Autorka publikacji jest doktorem nauk humanistycznych w zakresie nauk o po­ lityce. Jej zainteresowania badawcze to szeroko rozumiana teoria komunikowania, w tym teoria mediów, a także semiotyka. Najbardziej znane dotychczasowe publi­ kacje Lisowskiej-Magdziarz to: Bunt na sprzedaż. Przemysł muzyczny — reklama — semiotyka (2000), w której analizuje związki między przemysłem muzycznym, reklamą i kulturą popularną — ze szczególnym uwzględnieniem strategii marketin­ gowych, polegających na zawłaszczaniu przez przemysł muzyczny autentycznych przejawów subkultur, kontrkultur czy tak zwanego młodzieńczego buntu; Analiza zawartości mediów —przewodnik dla studentów (2004), która z kolei jest pierwszym w języku polskim przewodnikiem po analizie treści i zawartości mediów. Lisowska-Magdziarz jest adiunktem w Instytucie Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Jagiellońskiego. Publikacj a składa się z dwóch zasadniczych części oraz aneksu poświęconego me­ todologii. Część pierwsza, „Media w strukturze codzienności”, składa się z sześciu rozdziałów. W tej części, jak pisze sama autorka, „opisywany jest kontekst kulturowy i społeczny, na tle którego odbywa się zmiana relacji Polaków z mediami i kulturą popularną” (s. 22). W poszczególnych rozdziałach Lisowska-Magdziarz przedsta­ wia założenia i efekty badań pod nazwą „Projekt ulica”. Nazwa wzięła się stąd, że w badaniach uczestniczyły osoby mieszkające przy jednej ulicy. Ulica ta znajduje się na obrzeżach Krakowa, a większość budynków przy niej się znajdujących powstała w latach 90. XX wieku. Autorka charakteryzuje badaną zbiorowość, przedstawia jej stan posiadania i, co najważniejsze, analizuje sposób, w jaki media funkcjonująw ży­ ciu codziennym badanych gospodarstw domowych. Obserwacje dotyczące miejsca i roli prasy, radia, telewizji, Internetu oraz książek w codziennym życiu badanych są �Rezenzje i noty recenzyjne 301 poparte statystykami dotyczącymi badanej populacji, a także obszernymi cytatami z przeprowadzonych przez Autorkę wywiadów. Część druga publikacji: „Szerokie paradygmaty medialne i ich interpretacje” za­ wiera charakterystykę „najważniejszych paradygmatów” medialnych i opinie na ich temat wyrażane przez badanych. W dziesięciu rozdziałach drugiej części LisowskaMagdziarz charakteryzuje między innymi gatunki medialne, tabloidy i tabloidyzację, infotainment, talk-show, teleturnieje, prasę skierowaną do kobiet i prasę skierowaną do mężczyzn, opery mydlane czy reklamy. Każdy z rozdziałów składa się z szerokie­ go omówienia danego „paradygmatu” i opinii badanych na jego temat. Dla przykła­ du, rozdział 14 — „Opera mydlana: melodramat w mediach” zawiera informacje na temat źródeł opery mydlanej, jej rodzajowego charakteru, cech gatunkowych i grupy docelowej, a także gatunków pokrewnych. Druga część rozdziału to opinie badanych na temat obecności tego gatunku w programie telewizyjnym i w ich życiu codzien­ nym (przywołajmy tu chociażby niezwykle interesujący fragment: „Widzowie opo­ wiadają seriale” — s. 353-356). Oprócz dwóch zasadniczych części, książka zawiera aneks, w którym autorka prowadzi rozważania na temat użytej podczas prowadzenia badań metody. Rozważa­ nia te są osadzone w szerokim kontekście teoretycznym. Książkę kończy wykaz osób uczestniczących w badaniach, bibliografia i skrupulatny indeks rzeczowy. Książka Lisowskiej-Magdziarz łączy w sobie cechy dwóch rodzajów opracowań dotyczących mediów i komunikowania masowego. Pierwszy rodzaj to książki, które starają się w sposób systematyczny przedstawić teoretyczne podstawy nauki o me­ diach i komunikowaniu masowym. Przykładem mogą być chociażby opracowania Macieja Mrozowskiego (2001) i Tomasza Gobana-Klasa (1999). Drugi rodzaj to książki, w których w centrum zainteresowania są odbiorcy przekazów medialnych; wykorzystuje się w nich popularną na Zachodzie, a słabo reprezentowaną w polsko­ języcznej refleksji nad mediami metodę etnograficzną. Najbardziej znanym polskim raportem z badań tego rodzaju jest opublikowana w 2006 roku praca Mateusza Halawy Zycie codzienne z telewizorem. Z badań terenowych. Nakierowanie refleksji na odbiorcę, a dokładniej na wykorzystywanie mediów w życiu codziennym, połą­ czone z solidną bazą teoretyczną, wydaje się największym atutem omawianej pu­ blikacji. Warto przyjrzeć się metodzie badawczej zaproponowanej przez autorkę. Jak już wspomniałem, badane rodziny mieszkają przy jednej ulicy w podmiejskiej dzielnicy Krakowa. Autorka, mieszkanka tej ulicy, przez trzy lata przeprowadzała ze swoimi sąsiadami wywiady na temat mediów. Były to rozmowy na temat „używania przez nich prasy, radia, telewizji i Internetu w domu; roli mediów w życiu codziennym i we wzajemnych interakcjach ludzi”, a także o „użytkowaniu i rozumieniu przez respon­ dentów” (s. 43) wybranych gatunków, tematów i dyskursów medialnych. Metoda obserwacji (nierzadko uczestniczącej) połączonej z wywiadami z członkami bada­ nej społeczności nosi wszelkie znamiona badań etnograficznych. Autorka zastrzega, że badana populacja nie jest reprezentatywna w sensie statystycznym, ale „jest ona reprezentatywna w ten sposób, że zawiera w sobie elementy charakterystyczne dla znacznej części społeczeństwa polskiego [miejskiego, przyznajmy, co stanowi bar­ �302 Rezenzje i noty recenzyjne dzo poważne ograniczenie tej pracy — M.H.] w dobie transformacji: powstawanie, budowanie nowego i rozpad starego, płynność więzi i struktur, przewartościowania i zmiany hierarchii i perspektyw, elementy nowe i charakterystyczne dla tzw. dłu­ giego trwania” (s. 45). W tym punkcie wypada się z autorką zgodzić, zwłaszcza po zapoznaniu się z ustaleniami, których w trakcie badań dokonała, i które przedstawiła w omawianej publikacji. Lisowska-Magdziarz, opisując „szerokie paradygmaty medialne” w życiu co­ dziennym Polaków, wielkimi garściami czerpie z dorobku nauk społecznych, od­ wołując się do rozmaitych orientacji badawczych. W bibliografii możemy znaleźć zarówno przedstawicieli studiów kulturowych, feministycznych, jak i socjologów, antropologów kultury czy teoretyków komunikacji i dziennikarstwa. W ten teore­ tyczny kontekst wpisane są obserwacje autorki badań i wypowiedzi badanych. Dla przykładu przywołajmy kilka obserwacji i ustaleń Lisowskiej-Magdziarz, które wy­ dają się interesujące. Strategia blokowa, podmiejska i altematywno-buntownicza, to trzy sposoby rozwiązania kwestii usytuowania odbiornika telewizyjnego w domach badanych. W pierwszym wypadku telewizory ustawione są w meblościankach, gdzie odbiornik jest elementem czegoś w rodzaju domowej wystawy; w drugim wypadku telewi­ zor zajmuje miejsce wcześniej dla niego przewidziane na głównej ścianie w pokoju dziennym, nie towarzyszą mu inne meble czy pamiątki; w przypadku trzeciej strate­ gii telewizor znajduje się na uboczu, w rogu pokoju bądź wręcz w piwnicy. Autorka, na postawie wywiadów i obserwacji, przedstawia też długą listę czynności, które badani wykonują oglądając telewizję. Są tu robótki ręczne, pedałowanie na rowerze stacjonarnym, ale też czytanie książek i gazet czy odrabianie lekcji z dziećmi. Po­ dobnych ustaleń i obserwacji w Mediach powszednich są dziesiątki. Lisowska-Mag­ dziarz opisuje między innymi modele korzystania z mediów, omawia domowe walki 0 pilota, rejestruje opinie na temat czytania tabloidów czy oglądania oper mydlanych 1 teleturniejów. W każdym z przypadków czytelnik otrzymuje podpartą literaturą analizę konkretnej części rzeczywistości medialnej, wzbogaconą o opinie badanych i (nierzadko zaskakujące) obserwacje autorki. Książka ma więc charakter zbioru ma­ łych opowieści o odbiorze treści przekazywanych przez media; można więc ją czytać fragmentami, wybierając poszczególne ze względu na interesujący czytelnika temat. To, co jest zaletą książki — jej wielowątkowość — może być przez niektórych czytelników odebrane jako wada. Wielość wątków i pojawianie się refleksji nad kon­ kretnymi aspektami funkcjonowania mediów w wielu miejscach pracy może prze­ szkadzać w całościowym odbiorze prezentowanego zagadnienia. Autorka stara się temu zapobiec poprzez liczne odnośniki znajdujące się w tekście (podające „drogę” do innych rozdziałów bądź podrozdziałów książki opisujących dane zagadnienie, np. -> OD ADAPTOWANIA DO SERIALIZACJI -> KULTURA KONWERGENCJI, -> NOWE GATUNKI MEDIALNE A KULTURA KONWERGENCJI), które mogą pomóc w zrozumieniu opisywanego zjawiska, ale też przeszkadzać w lekturze pu­ blikacji. Na zakończenie wypada pogratulować autorce koncepcji badań oraz ich efek­ tu, czyli opisywanej publikacji, która łączy teoretyczne rozważania na temat natury �Rezenzje i noty recenzyjne 303 mediów z obserwacjami zachowań i zapisami opinii odbiorców. Książka na pewno będzie ważną lekturą dla wszystkich, którzy interesują się mediami, a także życiem codziennym. Może być inspiracją do dalszych badań nad „mediami powszednimi”. Marcin Hermanowski BIBLIOGRAFIA Goban-Klas T. 1999 Media i komunikowanie masowe. Teorie i analizy prasy, radia, telewizji i Internetu, Warszawa, Kraków: Wydawnictwo Naukowe PWN. Halawa M. 2006 Zycie codzienne z telewizorem. Z badań terenowych, Warszawa: Wy­ dawnictwa Akademickie i Profesjonalne. Lisowska-Madziarz M. 2000 Bunt na sprzedaż. Przemysł muzyczny — reklama — semiotyka, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. 2004 Analiza zawartości mediów — przewodnik dla studentów, Kraków: Wydawnictwo NiF. Mrozowski M. 2001 Media masowe. Władza, rozrywka i biznes, Warszawa: Oficyna Wydawni­ cza ASPRA-JR. Maria L i b i s z o w s k a - Ż ó ł t k o w s k a (red.), Tożsamości religijne w spo­ łeczeństwie polskim. Socjologiczne studium przypadków, Warszawa: Wydawni­ ctwo Engram 2009, ss. 240, ISBN: 978-83-7641-021-0. Książka jest zbiorem tekstów powstałych w oparciu o referaty wygłoszone pod­ czas II Międzynarodowego Kongresu Religioznawczego, który odbył się we wrześ­ niu 2008 roku w Poznaniu. Celem ich autorów jest próba odpowiedzi na pytanie 0 rolę religii w kreowaniu tożsamości. Publikacja składa się z czterech części: „Społeczne wymiary kształtowania tożsa­ mości religijnej”, „Dylematy tożsamości religijnej w Kościele katolickim”, „Tożsa­ mość religijna a tożsamość etniczna i narodowa” oraz „Tożsamość religijna: centra 1 peryferie”. W każdej z nich czytelnik znajdzie zarówno opracowania teoretyczne, jak i analizy materiału empirycznego opisujące tożsamość z punktu widzenia socjo­ logii czy antropologii religii. W pierwszej części znalazł się tekst Haliny Mielickiej, Tożsamość indywidu­ alna a tożsamość społeczna jako wymiar religijności. Autorka w szczegółowy sposób ukazuje mechanizmy nabywania postawy religijnej w wymiarze indywi­ dualnym i społecznym. Za jej kształtowanie odpowiadają trzy komponenty: emocjo­ �304 Rezenzje i noty recenzyjne nalny, kognitywny i behawioralny. Mielicka zauważa, że religijność współczesnego człowieka jest podporządkowana doświadczeniu wewnętrznemu jednostki oraz jej przekonaniu co do istnienia rzeczywistości pozaempirycznej. Wysuwa wniosek, iż współczesna religijność jest przesiąknięta pluralistycznym systemem wartości, w któ­ rym koniecznością stało się dokonywanie wyborów zarówno w sferze religijnej, jak i codziennej. Z kolei w artykule Dylematy kształtowania tożsamości religijnej młodzieży a edu­ kacja religijna, Aniela Różańska stawia pytanie, jak w dzisiejszej dobie pluralizmu religijnego powinna wyglądać edukacja religijna dzieci i młodzieży, pozwalająca nie tylko na zachowanie własnej tożsamości religijnej, ale także na bezpośrednie doświad­ czenie Innego, różniącego się pod względem religii. Autorka zwraca uwagę na fakt, iż współczesna młodzież coraz częściej staje przed dylematami dotyczącymi sensu ży­ cia, spotyka się z postawami braku zaufania wobec Kościoła, poszukuje tożsamości w wymiarze religijnym. Głównym celem edukacji religijnej stało się podtrzymywanie i umacnianie wiary, jak również religijności jako dziedzictwa kulturowego i narodo­ wego. Tymczasem młodzież coraz częściej oczekuje od nauczyciela-katechety nie tyl­ ko informowania o innych religiach, ale także możliwości bezpośredniego spotkania z człowiekiem o innej religii oraz nauki porozumiewania się z nim. Według autorki, w praktyce szkolnej można by wykorzystać choćby poznawanie innych religii poprzez okazjonalne uczestnictwo w życiu religijnym uczniów innych wyznań. W ostatnim artykule tego rozdziału, Religiajako determinanta tożsamości studen­ tów i konwertytów, Maria Libiszowska-Żółtkowska stawia pytanie, na ile i w jakich okolicznościach religia warunkuje poczucie tożsamości. Posługując się wywiadami ze studentami i konwertytami, pokazując człowieka jako wędrowca poszukującego nie tylko swojego miejsca w życiu, ale także wartości, ukazuje religię jako świadomy i dobrowolny wybór, w którym spotkanie z osobą inaczej wierzącą bądź niereligijną może zaowocować rewizją własnych przekonań. W drugiej części książki, poświęconej dylematom tożsamości kapłańskiej księży, Józef Baniak (Źródła i przyczyny kryzysu tożsamości kapłańskiej księży rzymsko­ katolickich w Polsce) uzmysławia czytelnikowi, czym jest kapłaństwo oraz jakimi regułami się ono kieruje. Wyniki swoich badań nad źródłami kryzysu zawodowego, a także kryzysu tożsamości kapłańskiej księży przedstawia w odniesieniu do dwóch grup badanych — „byłych” księży oraz księży czynnych zawodowo. Przyczyn kry­ zysu upatruje zarówno w czynnikach religijnych (m.in. celibat i samotność, problemy z osobistą pobożnością, brak powołania kapłańskiego, osłabienie więzi z Kościołem i parafią), jak i świeckich („laicki tryb życia”). Autor zwraca uwagę na wpływający na opisaną sytuację kryzys współczesnej rodziny katolickiej. Natomiast Ewa Miszczak, w artykule Instytucjonalizacja apostazji w Polsce, sta­ ra się odpowiedzieć na pytanie, czy w Polsce rzeczywiście zapanowała „moda na apostazję”, czy też stała się ona symptomem choroby toczącej współcześnie Koś­ ciół katolicki. Zaznajamia czytelnika z definicją apostazji, formalnymi jej warunka­ mi oraz sankcjami kościelnymi (m.in. zakaz przyjmowania sakramentów świętych, pozbawienie prawa do katolickiego pogrzebu), oraz społecznymi (głównie ze strony rodziny i najbliższego otoczenia). Wysuwa tezę, iż apostazja jest znakiem czasów �Rezenzje i noty recenzyjne 305 — przejawem subiektywnego sposobu myślenia, jak również objawem kryzysu hie­ rarchii Kościoła. Niemniej, odejścia ze stanu kapłańskiego zdarzały się zawsze, i za­ wsze stanowiły temat do rozmów, rodzaj lokalnej sensacji, którą osłabiało zazwyczaj stwierdzenie, iż ksiądz to też człowiek pragnący mieć własną rodzinę. Wojciech Pawlik, w tekście Tożsamość religijna a etyka niezależna — społeczny wymiar dyskursu, prowadzi czytelnika przez historyczne meandry sporu pomiędzy systemami religijnymi a etycznymi. Sporu, który sięga początków oświecenia, kie­ dy etyka niezależna (ujmowana często jako przeciwieństwo „etyki chrześcijańskiej” i jako przejaw „etyki świeckiej”) podważyła religijne uniwersum, a po latach gene­ rowania napięć na linii Kościół — władze świeckie, w czasach postmodernizmu, stała się moralnością o charakterze sytuacyjnym. Autor porusza także problem rozdźwięku między sferą moralną i religijną w Polsce, ukazując oczyma księży próbę poszukiwania równowagi między religią przepełnioną nakazami moralnymi a „etyką bez Boga”. W trzeciej części, poświęconej tożsamości etnicznej i narodowej, na szczególną uwagę zasługuje artykuł Włodzimierza Pawluczuka, Tradycja religijna a etnicznocywilizacyjna tożsamość, w którym autor na przykładzie krajów bałkańskich rozpa­ truje, jak ważną rolę w kształtowaniu się tożsamości narodowej i etnicznej odegrała tożsamość cywilizacyjna, określana często jako tradycja religijna. Pokazuje, jak trud­ nym do zinterpretowania jest pojęcie religii, która w procesie historycznym ulega ciągłym zmianom, a mimo to nadal stanowi rdzeń cywilizacji. Ten sam wątek, na przykładzie środowiska polonijnego w powojennej Argenty­ nie, przedstawia Anna Popielarczyk-Pałęga w opracowaniu Rola czynnika religijne­ go w zachowaniu tożsamości narodowej polskich emigrantów na przykładzie powo­ jennej Argentyny. Stawia hipotezę, że czynnikiem scalającym środowisko polonijne jest religia, podpierając ją wynikami badań, wskazującymi na ścisły związek mię­ dzy czynnikiem narodowym a religijnym. Aktywność duszpasterska w środowisku polonijnym jest ukierunkowana na działalność patriotyczną, oświatową, kulturalną i naukową. Kościół poprzez organizację licznych pielgrzymek, świąt narodowych czy obchodów Tysiąclecia Chrztu Polski pragnie zachować tożsamość narodową Po­ laków przebywających na obczyźnie. Ze swoim przesłaniem trafia tak do osób star­ szych, jak i do młodzieży, budując więź z Polską i ułatwiając znalezienie odpowiedzi na pytanie „Kim jestem?”. Dorota Ziętek (Tożsamość przez małe i duże „k” na przykładzie karaimskim), za­ stanawia się, co umożliwia Karaimom zamieszkałym w różnych państwach uniknąć asymilacji i zachować poczucie odrębności narodowej. Siedzi historię Karaimów, ich pochodzenie, religię oraz obyczaje. Opierając się na literaturze i badaniach własnych wysuwa tezę, że źródłem karaimskiej tożsamości jest to, co Antonina Kłoskowska nazywa „Walencją kulturową” — poczucie związku z własną kulturą etniczną, sta­ nowiące dziedzictwo kulturowe grupy uznanej za własną. Dla Karaimów to właśnie religia, obyczaje oraz udział w zbiorowych rytuałach zapewniają przynależność do tej grupy. Bycie Karaimem to nie tylko poczucie wspólnoty biologicznej, religijnej, ale także wspólna nazwa — pisana z wielkiej litery oznacza grupę etniczną, z małej zaś — religijną. �306 Rezenzje i noty recenzyjne Czwarty rozdział książki otwiera artykuł Grzegorza Pełczyńskiego, Wspólnoty ewangeliczne w Polsce. Problem tożsamości. Autor zapoznaje czytelnika z historią wspólnot ewangelicznych od lat 50. XIX do lat 90. XX wieku. Pokazuje, że ewangelicyzm to nie tylko rozmaite wspólnoty (jak np. baptyści, metodyści czy zielono­ świątkowcy), ale przede wszystkim ludzie, którzy — mimo iż nie łączą ich więzy krwi — tworzą świadomie wybraną rodzinę. Ich silne poczucie przynależności wy­ nika z identyfikacji z własnym zborem, denominacją, oraz ze świadomości, że należą do mniejszości, która chcąc przetrwać, musi podtrzymywać kontakty ze współwy­ znawcami z innych krajów. Opracowanie Andrzeja Kasperka, o socjologicznym charakterze, nosi tytuł Wy­ miary zaangażowania religijnego mieszkańców Katowic — studium socjologiczne. Autor, porównując wyniki badań przeprowadzonych wśród dorosłych mieszkańców Katowic w 2007 roku z badaniami młodzieży szkolnej z lat 2007-2008, a następnie zestawiając je z wynikami badań z lat 80. XX wieku, określa „parametry religijności”, do których zalicza między innymi stosunek do wiary i praktyk religijnych czy udział w nabożeństwach. Przeprowadzona analiza wykazuje, iż pomimo przemian ustrojo­ wych nie doszło na Górnym Śląsku do istotnych zmian w zakresie religijności. Ostatni artykuł, Stelli Grotkowskiej, Dyskursywne wytwarzanie tożsamości: Ra­ dio Maryja w polskiej prasie opiniotwórczej, wpisuje się w nurt prac o charakterze empirycznym. Autorka, stosując krytyczną analizę dyskursu, bada opinie na temat działalności Radia Maryja zawarte w artykułach zamieszczonych na stronach inter­ netowych trzech gazet: „Gazety Wyborczej”, „Rzeczpospolitej” oraz „Dziennika”. Opinie te, wyłącznie negatywne, ukazują Radio Maryja jako „orędownika PIS”, za­ wsze uwikłanego w politykę. Jak pisze redaktorka tomu, każda książka o tożsamości jest pisana z innego teore­ tycznego punktu widzenia. W tym przypadku jest to podejście socjologii religii, na­ uki zajmującej się związkami między religiąa społeczeństwem. Książka jest godna polecenia wszystkim, którzy pragną zgłębić, w jaki sposób życie religijne splata się ze społecznym. Ukazuje, jak różne mogą być oblicza tożsamości religijnej. Katarzyna Miądowicz Barbara O g r o d o w s k a , Witaj dniu uroczysty. Wielkanoc w Polsce. Trady­ cje, obrzędy i zwyczaje, Warszawa: Verbinum 2007, ss. 192, il., ISBN: 978-83­ 7192-318-0. Wielkanoc można rozumieć jako manifestację życia dokonującą się w Zmartwych­ wstaniu Chrystusa oraz w budzącej się do życia przyrodzie. Barbara Ogrodowska w swojej książce ukazuje połączenie elementów religijnych z ludowymi w zwyczajach, obrzędach i wierzeniach, które swą genezą niejednokrotnie sięgają odległych czasów przedchrześcijańskich. Wiele obrzędów ludowych występujących w naszym kraju ule­ gło procesowi asymilacji z elementami przedchrześcijańskimi rodzimymi i obcymi. �Rezenzje i noty recenzyjne 307 Na współczesną obrzędowość składają się zjawiska o różnym pochodzeniu czasowym, historycznym, kulturowym oraz o zróżnicowanej treści obrzędowo-wierzeniowej, magicznej czy społeczno-prawnej. Kultura ludowa uległa znacznemu przeobrażeniu podczas chrystianizacji Polski. Wiele dawnych zwyczajów i obrzędów ludowych zo­ stało włączonych do liturgii Kościoła po nadaniu im chrześcijańskiej interpretacji. W opracowaniu obrzędowości okresu wielkanocnego autorka korzystała z literatury et­ nograficznej, etnologicznej, religioznawczej, a w przypadku ceremonii kościelnych — z Biblii, Mszału niedzielnego i świątecznego oraz komentarzy liturgicznych. Zaprezentowana w książce tradycja ludowa charakterystyczna dla okresu wielka­ nocnego przedstawia się w całym bogactwie i złożoności. Praktykowane obrzędy łą­ czą w sobie elementy zaduszkowe, agrarne, matrymonialne oraz płodnościowe. Ge­ neza wielu z nich sięga czasów odległych, ale w obrzędowości ludowej wyposażone są w swoistą symbolikę. W monografii autorka przedstawia bogactwo zwyczajów i obrzędów mieszkańców wsi, które niejednokrotnie przyczyniły się do pełniejszego zrozumienia treści wiary. Przekazywane przez Kościół stawały się inspiracją do two­ rzenia i podtrzymywania przy życiu obrzędowości ludowej. Barbara Ogrodowska w sposób chronologiczny prezentuje w dziewięciu roz­ działach okres od Środy Popielcowej po Niedzielę Przewodnią, nazywaną też Białą Niedzielą, która przypada tydzień po Wielkanocy. Opracowanie rozpoczyna szkic o genezie i historii Wielkanocy. Analizując to najważniejsze święto w tradycji chrześ­ cijańskiej, autorka zwraca uwagę na podobieństwa, jakie łączą je z Paschą żydowską. Baranka starotestamentowego zastępuje Syn Boży, Jezus Chrystus. Ludowe wyobra­ żenia męki Pańskiej Ogrodowska ilustruje staropolską XV-wieczną pieśnią pasyjną Jezusa Judasz przedał za pieniądze autorstwa Ładysława z Gielniowa z 1488 roku. Przedstawia rys historyczny świąt wielkanocnych oraz ich symbolikę. Twierdzi, że w symbolice i w świętowaniu Wielkanocy można znaleźć wiele punktów stycznych oraz analogii z kulturami starszymi niż chrześcijaństwo (wierzenia związane z po­ witaniem wiosny, świętami ku czci zmarłych, obchodzonymi na przełomie pór roku; kult przodków w obchodach wielkanocnych przetrwał w prawosławiu do czasów współczesnych). Związki dostrzega się także ze świętami cyklu wiosennego, za­ równo z żydowskim Pesach, jak i z obrzędami wielu starożytnych religii Wschodu (s. 12-15). Rozdział kończy ogólna charakterystyka Wielkanocy w Polsce jako świę­ ta religijnego i domowego, głęboko zakorzenionego w naszej kulturze i obyczaju. Drugi rozdział to „Środa Popielcowa, czyli początek postu i nowego wiosennego cyklu świątecznego”. Autorka łączy zwyczaje religijne (symbolika popiołu, pokuty, postu) ze świeckimi, wiosennymi, w który to okres wprowadzają zapusty, odznacza­ jące się wesołością milknącą o północy wraz z rozpoczynającą się Środą Popielcową. Omawia relikty praktyk mających zapewnić urodzaj, tzw. kłodę popielcowąoraz wkupno do bab, regulujące życie rodzinne i społeczne (do „babskiego cechu” wkupywały się młode mężatki), wspomina także żur i śledzia — symbole wielkopostnych umartwień. W części poświęconej obrzędowości Wielkiego Postu Ogrodowska przedstawia historię kształtowania się postu w tradycji Kościoła, zaznaczając, że jest to czas po­ kuty i oczyszczenia, którego znakiem w polskiej tradycji są śpiewane Gorzkie żale (po raz pierwszy wydane drukiem w 1707 roku w zbiorku pod nazwą Snopek mirry). �308 Rezenzje i noty recenzyjne Zamieszcza też staropolski jadłospis wraz z procedurą przygotowania potraw (np. wielkopostna kapuścionka, postna zupa czosnkowa z miętką, kapusta sotlawa, klus­ ki tarciochy, lebiodka, kasza ze śliwkami). W poście obyczaj nakazywał skromny ubiór, powstrzymywanie się od palenia fajki, picia alkoholu; zamykano instrumen­ ty muzyczne do szaf, a wieczorami odmawiano różaniec, pacierze, śpiewano pieśni wielkopostne. Autorka opisuje hałaśliwe obchody półpościa, zwanego śródpościem, który wyróżniał się z głośnym klekotem drewnianych kołatek, grzechotek, terkotek, w czasie wykrzykiwania przez chłopców „Półpoście, półpoście”. Wtedy to o drzwi domów zamieszkałych przez panny rozbijano czerepy garnków glinianych z popio­ łem (s. 47). Autorka zwraca też uwagę na ludowe obrzędy i rytuały wiosenne, pole­ gające na niszczeniu zimy — śmierci i przywoływaniu wiosny — życia. W tradycję ludową Niedzieli Palmowej, zwanej też Kwietniową lub Wierzbo­ wą, wprowadza rys historyczny, w którym szeroko uwzględniono symbolikę palmy. Ponadto rozdział opisuje uroczyste procesje, podczas których na małej platformie obwożono figurkę Chrystusa na osiołku, Obchody Jezusa Palmowego oraz znany w Krakowskiem zwyczaj chodzenia na puchery (chłopcy chodzą od domu do domu i recytują wierszowane oracje będące połączeniem dawnych pieśni wielkopostnych, kolęd kantyczkowych i dialogów komicznych). Ostatnią część rozdziału o Wielkim Poście autorka poświęca Wielkiemu Tygo­ dniowi, którego dni nazywa się wielkimi. W Kościele jest on poświęcony nabożeń­ stwom pasyjnym. Kościelne widowiska pasyjne — Misteria Męki Pańskiej — odby­ wają się w kilku polskich sanktuariach, zwanych kalwariami albo Nowym Jeruzalem. Opisuje trzon misteriów i widowisk pasyjnych będących wielkimi dramatami męki Pańskiej. Omawia także domowe przygotowania do świąt (generalne porządki, goto­ wanie i pieczenie, kraszenie jaj), wspomina o tradycji, która nakazywała w połowie Wielkiego Tygodnia zakończyć najcięższe prace domowe. Szczegółowo opisuje wy­ strój świątecznie przystrojonych mieszkań. Przedstawia nastrój ostatnich trzech dni Wielkiego Tygodnia, zwanych Triduum Świętym, Wielkanocnym lub Paschalnym i charakterystyczne dla niego nabożeństwa oraz uroczystości religijne i zwyczaje ludowe. W Wielką Środę wypędzano diabła (chodząc po wsi, stukając kołatkami czy uderzając kijami w płoty). Wielki Czwartek w liturgii Kościoła akcentuje święcenie olejów, obmywanie nóg, zawiązanie dzwonów oraz obrzędy Wieczernika — usta­ nowienie Eucharystii i sakramentu kapłaństwa. Tego dnia występował też zwyczaj wieszania, palenia lub topienia Judasza. Wielki Piątek to dzień żałoby w Kościele, jedyny w roku, w którym nie odprawia się mszy świętej. Ogrodowska zwraca uwagę na widoczne znaki tej żałoby: nieozdobione kwiatami i światłami ołtarze, puste ta­ bernakulum, zasłonięte kirem wizerunki ukrzyżowanego Chrystusa oraz wielkopiąt­ kową liturgię z tekstami żałobnymi o męce Pańskiej i boleści Matki Bożej. Ponadto adoracja Krzyża, procesje zakapturzonych pokutników, zwanych też biczownikami, groby Pańskie i straże grobowe. W zwyczajach gospodarskich i domowych autorka zwraca uwagę na smaganie się o świcie żywymi gałązkami brzozy, agrestu, porzecz­ ki lub tarniny oraz na praktyki magiczne. Uważano, że tego dnia złe moce i demony stają się bezkarne i usiłują wyrządzić ludziom i trzodzie różne szkody. Wielka Sobo­ ta to dzień błogosławieństw. W kościołach święci się ogień, ciernie, wodę i pokar­ �Rezenzje i noty recenzyjne 309 my; autorka omawia więc ich symbolikę i znaczenie w Kościele oraz w zwyczajach ludowych. W następnej części książki Ogrodowska prezentuje Wielkanoc, czyli WielkąNiedzielę. Omawia święto rozpoczynając od mszy świętej, zwanej rezurekcją, której to­ warzyszą wystrzały petard, ładunków wybuchowych, a współcześnie też faj erwerków. Symbolizują one zmartwychwstanie Chrystusa lub są pamiątką łoskotu usuwania się kamienia grobowego. Autorka ukazuje atmosferę tego dnia, który rozpoczyna się wielkanocnym śniadaniem, zwanym święconką. Opisując święconkę, zwraca uwagę na symbolikę baranka wielkanocnego, pisanek i kraszanek, wiele miejsca poświęca sposobom wykonywania i zdobienia jaj oraz praktykom magicznym związanym z jaj­ kami. Rozdział kończy opisem tradycyjnych wielkanocnych dań, nie ograniczając się tylko do ich wyliczenia, ale również podając sposoby ich przyrządzania (s. 128-140). Poniedziałek Wielkanocny, zwany lanym poniedziałkiem, to dzień pod znakiem wody. Nie brakowało też obrzędów rolniczych i zaduszkowych. Ślady praktyk zadusz­ kowych autorka śledzi u wyznawców prawosławia, świętuj ącychpominalnicę. Ze zwy­ czajów agrarnych zwraca uwagę na święcenie i procesyjny objazd pól, podczas którego modlono się o urodzaj. Głównym atrybutem zabaw i zwyczajów tego dnia była jednak woda i oblewanie nią dziewcząt. Zwyczaj ten zwano śmigusem-dyngusem. Wspomina również o chodzeniu po dyngusie z pasyjką (figurką zmartwychwstałego Chrystusa), haczykiem wielkanocnym (figurka tracza z piłą) i chodzeniu z barankiem symbolizują­ cym Chrystusa — Baranka Bożego. Pochody te miały charakter religijny, gdyż śpiewa­ no pieśni o zmartwychwstaniu Jezusa. Bardziej zabawowym charakterem wyróżniały się obchody z kogutem, konopielką, z gaikiem. Ogrodowska kończy opis tradycji i ob­ rzędów okresu wielkanocnego, prezentując Wtorek Wielkanocny z krakowską rękaw­ ką i babskim śmigusem-dyngusem oraz Niedzielę Białą, zwaną Przewodnią, pierwszą po Wielkanocy (obecnie Niedziela Miłosierdzia Bożego, w Kościele prawosławnym zwana Przewody, od przeprowadzania dusz zmarłych na „tamten świat”). Barbara Ogrodowska, omawiając chronologicznie święta czy koncentrując się na głównych symbolach oraz ich atrybutach, przedstawia najpierw genezę i histo­ rię. Podtrzymując ten schemat w całej monografii, wprowadza czytelnika w istotę święta, przez co łatwiej jest współczesnemu odbiorcy zrozumieć łączące się z nim zwyczaje i obrzędy. Umiejętnie prezentuje funkcjonowanie dawnych przedchrześci­ jańskich zwyczajów w liturgii Kościoła, ukazując w ten sposób także proces inkulturacji Kościoła na ziemiach polskich. Odtwarzając dawne tradycje, powołuje się na wiele opisów zamieszczonych w literaturze, co dodaje barwności przekazywanym przez Autorkę treściom. Na szczególną uwagę zasługuje piękna szata graficzna książ­ ki oraz różnorodność tematycznie dobranych fotografii, które dopełniają przekaz. Pu­ blikacja jest adresowana do szerokiego grona Czytelników zainteresowanych kulturą ludową naszego kraju, a także do wszystkich, którym bliska jest tradycja ludowa oraz spuścizna narodowa naszych przodków. To ona stanowi o naszej odrębności i tożsamości narodowej w dzisiejszym zglobalizowanym świecie. W rzeczywistości, w której szczególnie pielęgnować trzeba tożsamość — tę indywidualną, ale też reli­ gijną i narodową. Zdzisław Kupisiński �310 Rezenzje i noty recenzyjne Barbara O g r o d o w s k a , Radość wszelkiego stworzenia. Rzecz o Adwencie i Bożym Narodzeniu — historia, tradycja, obyczaj polski, Warszawa: Verbinum 2008, ss. 366, il., ISBN: 978-83-7192-383-8. Książkę, poświęconą tradycjom adwentowym i bożonarodzeniowym, wyróż­ nia bogactwo faktograficzne, pogłębiona interpretacja obrzędowości, kontekstowe ujęcie tematu oraz ciekawe praktyczne porady (dotyczące przygotowania świątecz­ nych, obrzędowych posiłków), które stanowią swoistą nowość w tego typu opraco­ waniach. W dorobku naukowym autorki prezentowanej pracy jest wiele artykułów z zakresu polskiej obrzędowości ludowej, muzealnictwa i plastyki obrzędowej, sce­ nariuszy wystaw muzealnych, folderów, przewodników i katalogów oraz publikacji książkowych. Barbara Ogrodowska przedstawia w książce zwyczaje, obrzędy i wierzenia ad­ wentowe oraz bożonarodzeniowe, charakterystyczne dla obyczajowości polskiej oraz kultury europejskiej. Okres ten obejmuje czas od Adwentu do Matki Boskiej Gromnicznej, gdyż to święto w dawnej liturgii i tradycji ludowej kończyło świę­ towanie Bożego Narodzenia. Czas ten cechuje się bogactwem zwyczajów i obrzę­ dów świątecznych, z których wiele sięga tradycji przedchrześcijańskich, a te z kolei — w nowej interpretacji — przetrwały do czasów współczesnych. Autorka ukazuje obrzędowość z różnych regionów Polski, a przywołuj ąc ich genezę, sięga do źródeł znaków i symboli występujących w obrzędowości. W opracowaniu tematu korzysta­ ła z wielu materiałów i źródeł, takich jak: Pismo Święte Starego i Nowego Testamen­ tu, apokryfy, literatura piękna, materiały etnograficzne i etnologiczne, opracowania religioznawcze i liturgiczne oraz własne, etnograficzne badania terenowe. Godna podkreślenia jest dbałość o rzetelność warsztatu badawczego, potwierdzona bogatym materiałem faktograficznym. Starania te miały na celu jak najpełniejsze odtworzenie genezy święta, korzeni świętowania oraz jego miejsca w tradycji i kulturze ludowej, a także dostrzeżenie przemian zachodzących w obrzędowości. Rozdział pierwszy, „Słowo o historii i genezie święta Bożego Narodzenia”, ma charakter wprowadzający. Zagadnienie jest o tyle istotne, że temat Bożego Narodze­ nia stał się inspiracją do analizy zwyczajów, obrzędów i wierzeń ludowych w naszym kraju oraz w świecie chrześcijańskim. Dlatego autorka najpierw przedstawia historię i genezę świąt Bożego Narodzenia w oparciu o świadectwa Starego i Nowego Te­ stamentu oraz dzieła historyków zajmujących się tą problematyką. Barbara Ogro­ dowska, niczym biblistka, stara się dotrzeć do istniejących źródeł mówiących o tym wydarzeniu. Nie jest znany dzień narodzin Chrystusa, Autorka przedstawia więc ter­ miny, w których obchodzono Boże Narodzenie w pierwszych wiekach chrześcijań­ stwa (2 I; 6 1; 18 IV; 28 V; 25 XII). Zaznacza, że w IV wieku biskupi rzymscy celowo wprowadzili do liturgii święto Bożego Narodzenia w dniu 25 grudnia. Miała to być przeciwwaga dla obchodzonego w tym terminie święta Narodzin Niezwyciężone­ go Słońca. Obecne już w staroirańskiej tradycji symbole słońca i światła otrzymały nową interpretację z chwilą narodzin Chrystusa. Z książki można się dowiedzieć o historii powstania tego święta. Gruntowne jej ukazanie jest konieczne, gdyż ła­ twiej czytelnikowi zrozumieć powstałą wokół tego wydarzenia obrzędowość ludo­ �Rezenzje i noty recenzyjne 311 wą. W dotychczasowych opracowaniach etnograficznych zagadnienie to nie było tak dogłębnie i merytorycznie przedstawiane. Autorka przytacza także barwne opisy narodzin i dzieciństwa Jezusa, znajdujące się w apokryfach (np. w Ewangelii dzieciństwa ormiańskiej, Ewangelii dzieciństwa arabskiej czy Protoewangelii Jakuba). Chociaż apokryfy nie zostały włączone do kanonu Pisma Świętego, to jednak zawdzięczamy im, jak stwierdza Ogrodowska, „piękne, literackie, baśniowe wręcz opisy i poetyckie wizje narodzenia Bożego, któ­ re opowiadają np. o tym, jak to świat cały znieruchomiał w zachwycie, o różnych niepojętych zjawiskach i cudach, jakie miały się dziać, gdy w marnej grocie, w pu­ stej pieczarze skalnej, służącej wcześniej za schronienie dla spędzonego z pastwisk bydła i trzody, rodził się Jezus, Syn Boży, Król, Zbawiciel świata” (s. 14). Autorka zamieszcza i analizuje fragmenty tych apokryfów. Po apokryfach powołuje się na podobne w treści i klimacie podania oraz legendy ludowe, w których zawarta jest historia narodzenia Bożego, a wśród nich przytacza le­ gendy polskie (np. legendę o osikowym drzewie, w którego cieniu próbowała schronić się Święta Rodzina uciekająca do Egiptu). Autorka, przedstawiając cud narodzenia Bo­ żego, przytacza także teksty liturgiczne i znajdujące się w nich cytaty z Pisma Świętego. Zamieszcza także rys historyczny ukazujący obchody Bożego Narodzenia w Kościele. Umiejętnie przedstawia kształtowanie się świąt Bożego Narodzenia w liturgii Kościoła i zwyczajach ludowych, zaznaczając, że w Europie kult narodzenia Bożego, Świętej Rodziny oraz Dzieciątka Jezus rozwinął się w średniowieczu. Rozwój kultu i liturgii Bożego Narodzenia przyczynił się do rozkwitu sztuki sakralnej, co można dostrzec na płótnach wielu mistrzów, a także na freskach, mozaikach, w rzeźbie i płaskorzeźbie. Następna część książki jest poświęcona Adwentowi. Autorka daje jego zwięzły rys historyczny i prezentuje polskie tradycje adwentowe, wśród których zwraca uwa­ gę na zwyczaje gospodarskie (skubanie czy darcie pierza, przędzenie lnu, wełny, przebieranie fasoli, grochu). Prace te sprzyjały rozwojowi życia rodzinnego i są­ siedzkiego. Pisząc o zwyczajach religijnych, zwraca uwagę na mszę św. zwanąroratnią, przedstawiając jej historię oraz powstałe wokół niej zwyczaje (świeca roratnia i wieniec adwentowy). Wyjaśnia znaczenie wypowiadanych podczas mszy św. słów w pierwszą niedzielę Adwentu: „Gotów jestem na sąd Boży” (s. 46). Przytacza różne porzekadła (np. matrymonialne: „W Adwencie same zięcie”), przypomina zwyczaje charakterystyczne dla niektórych regionów Polski (odwiedzanie domów przez prze­ bierańców, np. gwiozdki na Kaszubach). Charakteryzuje adwentowe święta kościel­ ne: św. Marcina, św. Andrzeja, św. Katarzyny, św. Barbary, św. Mikołaja, św. Łucji oraz Niepokalanego Poczęcia NMP Prezentuje postacie świętych według określone­ go planu: przedstawia krótką historię życia świętego, następnie ukazuje, jak ta postać zapisała się w tradycji polskiej, jakie miejsce zajmuje w zwyczajach i wierzeniach ludowych. Z wieloma postaciami wiązano przysłowia i wróżby. Podobny schemat prezentacji Autorka stosuje także do omawianych świąt kościelnych. Wychodząc od tradycji Kościoła, kończy na polskiej tradycji ludowej. W rozdziale prezentuje za­ jęcia domowe i przygotowanie się na święta (wykonywanie ozdób choinkowych, struganie szopkowych figurek, gotowanie i pieczenie wigilijnych oraz świątecznych potraw i wiele innych). �312 Rezenzje i noty recenzyjne Wigilia Bożego Narodzenia z jej różnorodnymi obchodami i zwyczajami domo­ wymi, gospodarskimi, wegetacyjnymi, wierzeniami i legendami, a nawet z polskimi tradycyjnymi potrawami opisana jest w następnej części książki. Omawiając wigilię, nazywaną też „przedświecie”, czyli oczekiwanie i czuwanie, autorka wyjaśnia jej znaczenie historyczne i kościelne, aby skoncentrować się na wigilijnych tradycjach polskich. Przytacza wiele legend i podań mówiących o nadzwyczajnych zjawiskach podczas tej szczególnej nocy, kiedy nawet „dusze zmarłych mogą, z łaski Bożej, w Wigilię opuszczać zaświaty, nawiedzać domy, obejścia i przebywać w pobliżu swych bliskich” (s. 94). W opisie wystroju izby do wieczerzy wigilijnej wspomina 0 znajdujących się w niej snopach zboża, słomie czy sianie. Barbara Ogrodowska szczegółowo przedstawia rytuały i ceremonie towarzyszące wieczerzy wigilijnej, rozpoczynającej się łamaniem opłatkiem oraz wzajemnym składaniem sobie życzeń. Opisuje wigilijne dania regionalne, wspomina o przebierańcach i kolędnikach, cho­ dzących tego wieczoru i śpiewających pod oknem kolędy. Następna część książki jest poświęcona Bożemu Narodzeniu, zwanemu też Godami 1Godnymi Świętami. W tradycji ludowej ich początkiem jest msza św., zwana pasterką, podczas której śpiewane są kolędy o narodzeniu Jezusa. Od tego czasu zwyczajowo roz­ poczyna się karnawał i z nim związane figle i psoty w wykonaniu młodzieży. Autorka wspomina także dzień św. Szczepana i łączącą się z nim w Kościele tradycję święcenia owsa. Okres ten, do święta Trzech Króli, najlepiej charakteryzuje przysłowie „Od Go­ dów do Nowego Roku siedź prządko do zmroku, a od Nowego Roku aż do wieczerzy” (s. 178). Ogrodowska prezentuje obchody kolędnicze trwające do święta Trzech Kró­ li, a czasami do Ofiarowania Pańskiego; zwraca uwagę, że polskie obchody kolędnicze odznaczały się różnorodnością grup „chodzących po kolędzie, jak i kreowanych przez nie postaci, własnoręcznie wykonywanych kostiumów i akcesoriów, a przede wszystkim wątków fabularnych odgrywanych scenek i całych przedstawień” (s. 183). Opisuje grupy kolędnicze chodzące z Turoniem, Konikiem, Kozą, Niedźwiedziem. Te postacie spotyka się także w korowodach zapustnych. Autorka przytacza teksty oracji i pieśni kolędników. Podając jadłospisy, daje praktyczne wskazówki, jak przygotować potrawy wigilijne czy świąteczne „sojki”, bądź na przykład mazowiecki noworoczny groch z kapustą. W prezentacji obrzędowości sylwestrowo-noworocznej autorka na początek przy­ tacza rys biograficzny papieża św. Sylwestra oraz historię i legendę Nowego Roku. Podkreśla, że przejście ze starego do nowego roku łączył wieczór wróżb. W tradycji ludowej dzień Nowego Roku był ściśle powiązany z obchodami świątecznego cyklu Bożego Narodzenia. Przedstawiając święto Trzech Króli, Ogrodowska opisuje histo­ rię i tradycję tego święta, polskie tradycje kościelne, domowe i liczne zwyczaje lu­ dowe. Po nim następuje Niedziela Chrztu Pańskiego i prawosławne święto Jordanu. Autorka przedstawia historię tego święta w liturgii Kościoła katolickiego oraz zwy­ czaje ludowe z obrządku Kościoła prawosławnego. Omawianie okresu bożonarodze­ niowego kończy świętem Matki Boskiej Gromnicznej, opisując zwyczaje i obrzędy koncentrujące się wokół poświęconej świecy. Przytacza wiele przysłów i legend lu­ dowych, które wnoszą osobliwy urok w to święto. Ostatni rozdział jest zatytułowany „Najważniejsze atrybuty i tradycje polskich obchodów Bożego Narodzenia. Geneza i symbolika”. Są w nim przedstawione ta­ �Rezenzje i noty recenzyjne 313 kie tradycje i atrybuty świąteczne, jak: siano, słoma i ziarno, gałęzie „zimozielone”, podłaźnik, choinka, opłatki świąteczne i ozdoby z opłatka w polskiej tradycji, kolędy, żłóbek, szopka, jasełka. Autorka nie ogranicza się tylko do kwestii funkcjonowania zwyczajów i obrzędów ludowych, ale wskazuje też na etymologię ich nazw, na ge­ nezę, żywotność w minionych wiekach oraz współcześnie. Zwraca uwagę na zacho­ dzące przemiany oraz zanik wielu zwyczajów. Na uwagę zasługuje bogata oprawa graficzna. Liczne fotografie i rysunki stano­ wią dopełnienie tekstu i przybliżają czytelnikowi przekazywane treści. Zgromadzona faktografia tworzy najobszerniejsze opracowanie okresu bożonarodzeniowego, jakie dotychczas powstało w literaturze polskiej. Książka przeznaczona jest dla szerokiego grona czytelników, gdyż ukazuje dziedzictwo i dorobek życia religijnego oraz kultu­ ry ludowej naszych przodków. Zdzisław Kupisiński Irena B u k o w s k a - F l o r e ń s k a , Rodzina na Górnym, Śląsku, Katowice: Wy­ dawnictwo Uniwersytetu Śląskiego 2007, il., ss. 328, ISBN: 978-83-226-1655-0. Każda recenzja wyrasta z dialogu czytelnika, któremu powierzono ocenę, z autorem tekstu. Dobrze, kiedy taka „rozmowa” okazuje się przeżyciem skłaniającym do reflek­ sji. Lektura książki Rodzina na Górnym Śląsku nie pozostawia w tej kwestii niedosytu. Jej autorka zaprasza bowiem czytelnika do dyskusji nad światem wartości. Wbrew temu, co sugeruje tytuł, nie tyle rodzina, co ten właśnie aspekt ludzkiej egzystencji jest punktem wyjścia do refleksji. Jak z niej wynika, „rodzina” i „warto­ ści” to sfery współzależne, tworzące rozległy zakres znaczeń. Z tego powodu, oce­ niając pracę, należałoby wziąć pod uwagę wielki dorobek studiów antropologicznych zarówno nad pokrewieństwem, jak i nad systemami światopoglądowymi. Proponu­ ję jednak odnieść analizę do prac etnografów eksplorujących środowiska w ramach „własnej kultury” (w kraju, regionach, z którymi identyfikowali się prywatnie). Irena Bukowska-Floreńska prowadziła badania w takim właśnie, bliskim jej kontekście. Jednocześnie ważne dla książki pojęcia nawiązują do innego wątku — „osobistej tra­ jektorii” motywującej do badań. Nie wystarczy stwierdzić, że tworzy ją wyczuwalny związek badaczki z obszarem Górnego Śląska, z czego wynika jej potrzeba zrozu­ mienia zjawisk kulturowo-społecznych tam zachodzących. Kolejne części monogra­ fii skrywają też inne ważne przesłanie. Autorce jest wyraźnie bliski chrześcijański system wartości, który właśnie poprzez rodzinę gwarantuje człowiekowi właściwe rozpoznanie „tego, co dobre i tego, co złe”. Przyjmując, że w refleksji antropolo­ gicznej indywidualne uwarunkowania i motywacje odgrywają istotną rolę, warto się przyjrzeć, w jaki sposób wpłynęły na ujęcie tematu i ku jakiemu stylowi uprawiania antropologii prowadzą. Praca ta prowokuje do zastanowienia się nad jeszcze innymi pytaniami. Na ile jest ona ważna dla etnologicznych badań nad rodziną i systemem �314 Rezenzje i noty recenzyjne wartości? Jak autorka definiuje te pojęcia i jakie stawia problemy? W jakim kontek­ ście opisuje i interpretuje dostrzeżone fakty społeczno-kulturowe? Poszukując odpowiedzi na pierwsze i drugie pytanie, zakładam, że badaczka opi­ suje pojęcia i odpowiadające im działania jako społecznie konstruowane. Badania nad pokrewieństwem i rodziną to klasyczny temat antropologiczny, podejmowany już u progu rozwoju naszej dyscypliny. Również w drugiej połowie XX wieku antro­ polodzy europejscy dostrzegli szczególne znaczenie tych badań. W Wielkiej Brytanii pojęcia dotyczące pokrewieństwa pozwoliły im na problematyzację kategorii klasy społecznej. Z kolei badacze francuscy, rozwijając studia nad rodziną współczesną, gromadzili dane etnograficzne z życia wspólnot lokalnych. Wyniki interpretowali w perspektywie historycznej, uwzględniając zmienne wzorce społeczne. Także w Pol­ sce dostrzegano konieczność analizy środowisk lokalnych i rodzinnych, szczególnie wobec nasilającej się urbanizacji i industrializacji. Zastanawiając się więc, na ile omawiana książka jest ważna ze względu na ów zakres badawczy, należy uwzględnić zastosowane w niej podejście metodologiczne. Otóż Irena Bukowska-Floreńska, wymieniając pionierów antropologii zajmują­ cych się zasadami doboru partnerów i formowania więzi krewniaczych (Morgana, Tylora czy Westermarcka), przede wszystkim odnosi się do polskich badań z tego zakresu. Jej uwagę zwracają monografie regionalne poświęcone kulturze tradycyj­ nej (wiejskiej). Koncentrując się na teorii funkcji rodziny, omawia rozwój nurtów badawczych rozwijanych w krajowych ośrodkach naukowych, w tym — w ośrodku śląskim. Dokonuje również przeglądu literatury na temat relacji pomiędzy systemem wartości a rodziną, wskazując na ujęcia interdyscyplinarne. W związku z tym czytel­ nik otrzymuje do rąk pozycję syntetycznie i krytycznie omawiającą rodzime zainte­ resowania problematyką więzi rodzinnych. Podstawę treści dalszych rozdziałów tworzy ogromny materiał etnograficzny. Jako dowód solidnej pracy terenowej stanowi on niewątpliwą wartość książki. Dzięki takiej dokumentacji czytelnik poznaje szczegóły tworzące specyfikę życia codzien­ nego Górnoślązaków. Autorka wskazuje tak na wyobrażeniowy aspekt ich życia, jak i na zachowania codzienne. Jest to warte podkreślenia, gdyż wiąże się z kluczowym dla treści książki pojęciem „wzorzec”, odnoszonym do wartości przekazywanych nawykowo. Jednakże, co budzi pewne wątpliwości, według autorki grupa wyraża swój system wartości „wprost”, a zatem jest on bezpośrednio dostępny etnografowi. Pozostaje to jakby w sprzeczności z jednoczesnym twierdzeniem, że wzorce przeka­ zywane są nawykowo, a zatem bezrefleksyjnie. Warto by zapytać o kwestie bardziej ogólne (nie poruszane w książce): co etnograf może wywnioskować na podstawie obserwowanych zachowań, j ak może uchwycić reguły kieruj ące grupą i j ak dowiadu­ je się o przekazywanych w niej wzorcach? Podejście metodyczne autorki nie wiedzie do próby odpowiedzi na te pytania. Prowadząc obserwację, „przyglądała się” tylko grupie, „osobiście w formie długotrwałego procesu badawczego” (s. 17). Ujmuje przy tym rodzinę górnośląską nie tylko z perspektywy „tu i teraz”, ale również z per­ spektywy historycznej, która tłumaczy współczesne procesy identyfikacyjne. Odwo­ łując się do tak szerokiego kontekstu, w nim odnajduje źródło wzorców budujących odrębność wielopokoleniowych rodzin. Irena Bukowska-Floreńska pozostaje zatem �Rezenzje i noty recenzyjne 315 bliższa podejściu badaczy francuskich, dla których „robienie etnografii współczes­ nej” opierało się na zastosowaniu podobnej, historyczno-społecznej perspektywy. Odpowiedź na pytanie drugie, dotyczące definicji najważniejszych pojęć, wy­ maga uwzględnienia głównych problemów poruszanych w pracy. Przede wszystkim badaczka rozpatruje, na ile rodzina w czasach kryzysu „świadomości tego, co jest do­ brem, a co złem” (s. 9) jest miejscem, które zapobiega rozkładowi systemu wartości. Proponuje więc definicję wartości rozumianych jako zespół jasno wytyczonych reguł życia i praktyk społecznych, które służą klarownej wykładni egzystencjalnej. Wyni­ kła z tego odważna myśl, że gwarantem wartości jest przede wszystkim rodzina. Ire­ na Bukowska-Floreńska zauważa, że w antropologii dominowało podejście traktują­ ce rodzinę jako jedną z instytucji społecznych, wyznaczającą jednostkom określone (przez szerszy system, jakim jest społeczeństwo) funkcje. Systemowe ujęcie rodziny uznaje jednak za niewystarczające. Nie uzasadniając szerzej tego poglądu, twierdzi, że rodzinę należy ująć „podmiotowo” jako określoną „wartość dla jej członków” (s. 11). Jednocześnie, nie zrywając z systemowym ujęciem, autorka formułuje tezę, że rodzina funkcjonuje prawidłowo wtedy, kiedy posiada system wartości pozosta­ jący w spójności z „tradycją kulturową” grupy (s.ll), której jest integralną częścią. Myśl ta kieruje ku pytaniu, czym jest owo „prawidłowe funkcjonowanie”? Do ja­ kiej sfery należy je odnieść: psychologicznej (jednostki czują się emocjonalnie bez­ pieczne) czy społecznej (grupa zachowuje spójność, bo jej członkowie przestrzegają ważnych dla niej norm)? Kolejne rozdziały dostarczają pośrednio odpowiedzi na te wątpliwości. Ich treść ma także wyjaśnić jasno sprecyzowany problem badawczy — zależność pomiędzy tradycją, realizowaną w wartościach, a funkcjonowaniem ro­ dziny. Autorkę interesuje, na ile zachowania tradycyjne podtrzymują więzi rodzinne, lokalne i regionalne, i jak wpływają na budowanie tożsamości zbiorowej na tych poziomach. Badaczka rozpatruje rodzinę w kontekście pogranicza kulturowego i polityczne­ go, terenu o burzliwej historii. Skoro za centralny punkt odniesienia uznaje wartości, ważne jest pytanie, jak owe wartości były i są przez rodziny górnośląskie postrzega­ ne i praktykowane. I wreszcie, jak zostały one przez autorkę zinterpretowane? Już sama konstrukcja książki wskazuje na istnienie wzorców „długiego trwania”. W skomplikowanych losach regionu autorka dostrzega liczne przestrzenie kształ­ towania charakteru rodzin górnośląskich (sferę rytuał izacj i życia rodziny, trwałość osiedlenia, wyposażenia wnętrz, rozwój wspólnot lokalnych, folklor górniczy). Szczególną wartością jest praca (dotyczy jej rozdział czwarty). Wokół niej rodziny i społeczności lokalne budowały odrębność i poczucie wyjątkowości, które pozwoli­ ło im na zachowanie tożsamości, przede wszystkim regionalnej. Między innymi spe­ cyfika zawodów górnika i hutnika, traktowanych jako przedłużenie „boskiej opieki”, umocniła patriarchalny charakter rodzin (kobiety stały się opiekunkami ogniska do­ mowego). Badaczka zauważa jednocześnie, że brak pracy staje się przyczyną patolo­ gii rodzinnych. Wskazując na anomalie, uwypukla tym samym treść reguł typowych dla tego środowiska. W tej części pracy przeprowadzona została najbardziej spójna, w porównaniu z pozostałymi rozdziałami, analiza mechanizmu budowania odręb­ ności społeczności lokalnych wokół wartości. Autorka właśnie w wartościach widzi �316 Rezenzje i noty recenzyjne możliwość przeciwstawienia się zagrożeniom, jakie niesie obecny kryzys świadomo­ ści. Wartości przyświecające życiu rodzin górnośląskich są nadal aktualne, co gwa­ rantuje przetrwanie tradycyjnego systemu etycznego w czasach rozprzestrzeniania się koniunkturalnych wzorców bycia. Powinny być także przykładem w dążeniach do podtrzymywania naszej narodowej tożsamości. Taka interpretacja „z przesłaniem” skłania, by zapytać o osobiste motywacje au­ torki. Ich ślady są wymowne, pomimo powściągliwego stylu narracji, i wskazują na określony sposób uprawiania antropologii. Badaczka umieszcza w pracy własne zdjęcie (wraz z córką) — to subtelna wskazówka, że identyfikuje się z kulturą, którą poddaje naukowej analizie. Trudno też oprzeć się wrażeniu, że liczba cytowanych określeń gwarowych (niezależnie od imponującego słowniczka gwary) jest przeja­ wem sentymentu, jakim darzy ona region. Wreszcie kwestia wartości. W tle ich defi­ nicji stoją odwołania do etyki chrześcijańskiej, na przykład do myśli św. Augustyna (s. 60) czy dzieła Józefa Tischnera (s. 88). Zwrócenie się do tego światopoglądu wynika głównie z wychowania Ireny Bukowskiej-Floreńskiej w rodzinie śląskiej. Niewątpliwie opisywane w książce wartości ujawniają autorce swój głęboki sens, gdyż zostały przez nią doświadczone. W sumie osobiste pobudki badaczki to dla niej impuls do „wejścia w teren”. Choć odgrywa ją w opisie drugoplanową rolę, stają się jednak istotnym punktem w dyskusji nad wartościami. W ten sposób, oprócz mono­ grafii problemowej, otrzymujemy przykład uprawiania „antropologii z przesłaniem”. Prowokuje ona do głębszej refleksji nad tym, co nadaje życiu sens, lecz nie zmusza czytelników, przez moralizatorstwo, do przyjęcia obranej przez autorkę perspektywy. Po prostu stwarza im pole do dyskusji; tylko tyle... i aż tyle. Agnieszka Chwieduk Zuzanna G r ę b e c k a , Słowo magiczne poddane technologii. Magia ludowa w praktykach postsowieckiej kultury popularnej, Kraków: Nomos 2006, ss. 351, il., ISBN: 83-60490-26-0. Zuzanna Grębecka jest doktorem filologii i zarazem antropologiem kultury. Jej szeroki zakres zainteresowań obejmuje folklor tradycyjny i współczesny, histo­ rię i teorię teatru i filmu w XX wieku, historię idei, antropologię słowa, widowisk i audiowizualności. W swoim dorobku badaczka ma interesujące publikacje, jak na przykład Pałac Kultury i Nauki. Między ideologią a masową wyobraźnią (Grębecka, Sadowski, red., 2007). Omawiana książka powstała na podstawie rozprawy doktorskiej (o podtytule: „Magia ludowa w praktykach współczesnej kultury popularnej na pograniczu polsko-białorusko-litewskim”). Centralnym zagadnieniem jest tu magia ludowa, a właś­ ciwie kultura oglądana przez pryzmat magii. Autorka metaforycznie podsumowuje zagadnienie, pisząc, że to książka o życiu, ponieważ: „magia, będąc ze swej istoty �Rezenzje i noty recenzyjne 317 odpowiedzią na bolączki egzystencji, pozwala lepiej zobaczyć kształt współczesnej kultury wraz z wieloma jej problemami” (s. 15). Podobne sformułowania, podkre­ ślające wagę magii, znaleźć możemy w publikacjach Michała Buchowskiego (1987, 1993), dorobek którego Grębecka uwzględnia w swoich rozważaniach. Autorka opiera analizę na zróżnicowanym materiale źródłowym. Wykorzystuje liczne wywiady etnograficzne przeprowadzone na pograniczu polsko-białorusko-litewskim, a przede wszystkim na Białorusi Zachodniej oraz różne rosyjsko- i białoruskojęzyczne źródła, takie jak czasopisma ezoteryczne, poradniki magiczne, strony i fora internetowe. Nie używa zatem terminu teren, lecz przestrzeń badań. O atrakcyj­ ności tej przestrzeni dla etnografa decyduje między innymi peryferyjność względem dwóch ośrodków cywilizacji — Wschodu i Zachodu. Tutejsze pogranicze ma wiele wymiarów: religijny, etniczny, językowy, mentalnościowy. Zderza się tu oralność z piśmiennością, ponieważ — jak dowodzi Grębecka — kultura krajów postsowieckich, formalnie będąc zalfabetyzowaną, w istocie ma wiele cech oralności. Książka podzielona została na osiem rozdziałów. Pierwszy, to rozdział wstępny, określający przedmiot badań, a więc magię ludową oraz cel — analizę sposobów jej przenikania do praktyk współczesnej kultury popularnej pod wpływem różnych me­ diów. Fragment ten zawiera również wstępne informacje o terenie badań i źródłach wiedzy. Szczegółowa charakterystyka badanej przestrzeni została jednak przesunięta do czwartego rozdziału, w którym czytelnik poznaje historyczne uwarunkowania wy­ tworzenia szczególnej świadomości lokalnej „miejscowych”. Dowiaduje się o silnym, choć noszącym znamiona zeświecczenia, wpływie Kościoła wschodniego oraz o pięt­ nie doktryny komunistycznej, mającej cechy kultu religijnego. Grębecka podkreśla, że nakładające się na to podłoże procesy globalizacyjne, które przekształcają kultury na całym świecie, tu nabierają specyficznego regionalnego charakteru. Czynnikiem kształtującym tę odrębność jest stosowanie odmiennego alfabetu — cyrylicy. Autorka zdecydowała się poprzedzić ową charakterystykę poszerzonym wpro­ wadzeniem w specyfikę swoich rozważań (rozdziały drugi i trzeci). Tu obrazowo ukazuje, co dzieje się z kulturą oraz jej nosicielami, kiedy znajdą się na styku dwóch cywilizacji o znacząco odmiennym poziomie zaawansowania technologicznego. Dowodzi, że takie właśnie zjawiska i procesy obserwować można na terenie Za­ chodniej Białorusi. Pokazuje, jak ważkie są uwarunkowane kulturowo, niskie kom­ petencje percepcyjne członków takiego społeczeństwa. Opisuje mechanizm „utradycyjniania” nowych treści oraz następującą „alfabetyzację wzroku i narracji”, a także zjawisko mylenia kreacji medialnej z rzeczywistością. Następnie omawia współczesne konteksty pojawiania się magii — od feminizmu, przez New Age, aż po fantastykę. W oddzielnym rozdziale pokazane są osoby parające się magią— specjaliści lu­ dowi (szeptuni) i „popkulturowi”. Opis obejmuje czynniki wpływające na ich popu­ larność, sposoby autokreacji oraz techniki uwierzytelnienia, którymi się posługują. Należy do nich głównie budowanie wizerunku eksperta, a także legitymizowanie się swoją „trądycyjnością” lub „religijnością” (prawosławną). Grębecka zwraca uwagę na zagadnienie mitologizacji nauki, podkreślając wpływ sposobu edukacji uzdrowi­ ciela na jego późniejszy stosunek do wiedzy. �318 Rezenzje i noty recenzyjne Ostatnie trzy rozdziały są zwrotem ku rozważaniom nad magią, tym razem w kon­ tekstach wyznaczonych przez specyfikę badanej przestrzeni. Autorka konfrontuje magię z nowymi mediami — szczególnie Internetem. Wykazuje, że zestaw współ­ czesnych usług magicznych traktować można jako „katalog problemów społecznych” (s. 246) i szczegółowo je omawia. Końcowy rozdział traktuje o związkach między magią i religią, ukazując, jak ta pierwsza się „ureligijnia”, a druga „umagicznia”. Religia zostaje „odarta” z sacrum, co powoduje, że pozostaje jedynie jej magiczny wymiar. Grębecka uwzględnia także pojęcie energii i w ten sposób te rozważania reasumuje: Pojęcie energii, będące „naukowym” wyjaśnieniem działania magii i słowa magicz­ nego (a także pewnych praktyk religijnych), przywraca słowu jego substancjalność (utraconą częściowo w wyniku „chrystianizacji” magii), ale odbiera uprzywilejo­ waną pozycję (s. 319). Autorka postawiła sobie za cel prześledzenie sposobów wnikania magii ludowej do kultury popularnej, przy uwzględnieniu przekształceń, którym w tym czasie owa kultura podlega. To zadanie oparte na przejrzystych przesłankach, acz niełatwe ze względu na mnogość pojawiających się wątków. Grębecka porusza problem bar­ dzo aktualny i ważki, jakim jest wkraczanie w cyberprzestrzeń różnych sfer kul­ tury. W polskiej antropologii nie powstało dotychczas wiele tej rangi opracowań tematu. Autorka sprawnie wykorzystuje dotychczasowe koncepcje, a liczne cytaty sankcjonują jej wywody. Praca jest ciekawym zastosowaniem sposobu analizy za­ proponowanego przez Waltera Onga (1992). Do jego spostrzeżeń autorka odwołuje się niejednokrotnie w toku swoich rozważań, prawdopodobnie stąd zaczerpnęła też inspirację dla tytułu książki. Badaczka posługuje się pojęciem „magii” w klasycznym już w polskiej nauce rozumieniu (Buchowski 1986: 6). Używając pojęcia „kultura” w odniesieniu do badanego obszaru, odwołuje się do terminu mającego już ugrunto­ waną pozycję w antropologii, a mianowicie „kultura typu ludowego”. Postawione na wstępie zadanie autorka systematycznie realizuje w kolejnych roz­ działach. Należy jednak zaznaczyć, że struktura książki nie jest prosta. Powodem tego jest zarówno obszemość pracy, jak i konwencja przyjęta przez Grębeckąprzy tworzeniu tytułów poszczególnych jej części, a także pewne odwrócenie czy przemieszczenie nie­ których treści w stosunku do typowego porządku prac naukowych (np. opis przestrzeni badanej). Bez wątpienia jednak autorka dołożyła wszelkich starań, aby te komplikacje, wynikające ze złożoności problemu magii w dzisiejszym świecie, zrekompensować czy­ telnikowi. Wyraża się to w skrupulatności, dbałości o rzeczowość i przejrzystość tekstu: każdy kolejny akapit mieści oddzielny wątek i jest „krokiem w przód”, każdy rozdział podsumowany jest wnioskami. Grębecka unika dalekich dygresji, dzięki czemu nić nar­ racji nie rwie się — przeciwnie, prowadzona jest w sposób płynny i zręczny. Zamieszczo­ ne na końcu książki ilustracje doskonale obrazują sens opisywanych zjawisk. Metody pracy terenowej nie zostały w publikacji omówione szczegółowo, przy­ puszczalnie ze względu na mniejszy nacisk kładziony przez filologa (w porównaniu z etnologiem) na te kwestie. Niemniej Grębecka opanowała warsztat etnologiczny, �Rezenzje i noty recenzyjne 319 sprawnie operuje aparatem pojęciowym. Ponadto przywiązuje dużą wagę do proble­ mu etyki badacza. Wybór literatury uwzględnia materiały drukowane oraz internetowe. Są to pozycje w językach: polskim, angielskim, niemieckim, rosyjskim, ukraińskim, białoruskim i estońskim, a ich zakres tematyczny obejmuje tak szeroki wachlarz za­ gadnień, jak rozległe są powiązania magii z innymi sferami kultury. Podstawową ba­ rierą dla czytelnik a-antropo1oga są terminy, głównie filologiczne, których Grębecka nie tłumaczy. Pewnym utrudnieniem może być zamieszczanie oryginalnych, gwarowych wypowiedzi informatorów bez translacji, choć autorka każdorazowo je omawia — są zresztą niezwykle interesujące i bez nich praca byłaby znacznie uboższa. Jak tłumaczy Grębecka, celem jej badań było zarejestrowanie i analiza aktualnych przemian kultury, a więc „stawania się”. Wydaje się, że dalsza obserwacja i ocena ewo­ lucji zachowań magicznych w cyberprzestrzeni byłaby wystarczająco ambitną konty­ nuacją zawartych w Słowie magicznym... rozważań. Sama autorka skromnie nazywa swą pracę „raportem z rekonesansu” i (za Jarosławem Drużyckim) „etnodziennikiem poniewczasie” (s. 321). Wciąż jednak nie wszystkie warstwy społeczeństwa przeszły przez ten ciąg przemian, jaki powoduje upowszechnianie się kolejnych mediów — od pisma po Internet. Wszak procesy, które opisuje Grębecka, jeszcze wiele razy będą miały miejsce w lokalnych światach. Antropolog ma więc szansę pisać swój etnodziennik w odpowiednim czasie, bogatszy o zawarte w tej książce spostrzeżenia. Małgorzata Anna Charyton BIBLIOGRAFIA Buchowski M. 1986 Magia. Jej funkcje i struktura, Poznań: UAM. 1987 Magia, w: Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Warszawa, Poznań: PWN, s. 218-222. 1993 Magia i rytuał, Warszawa: Instytut Kultury. Grębecka Z., Sadowski J. (red). 2007 Pałac Kultury i Nauki. Między ideologią a masową wyobraźnią, Kraków: Nomos. OngW. 1992 Oralność i piśmienność. Słowo poddane technologii, przeł. J. Japola, Lub­ lin: KUL. �320 Rezenzje i noty recenzyjne Petr J a n e c e k, Ćerna sanitka a jine desive pribehy. Soućasne povesti a famy v Ćeske republice, Praha: Plot 2006, ss. 367, il. Toy_box, ISBN: 80-86523-74-8; Petr J a n e c e k, Cema sanitka. Druha zeń — Perak, ukradena ledvina a jine po­ vesti, Praha: Plot 2007, ss. 335, il. Stanislav Setinsky, ISBN: 978-80-86523-82-8. W fachowej literaturze określenie „nasze mity współczesne” ma wiele konota­ cji. Plotki, pogłoski, sensacje, nowiny, wieści, legendy miejskie, opowieści z życia, opowieści nieprawdopodobne, makabryczne czy „wampirowe”, legendy faktu — to tylko część z nich. Także zachodnie modern legend, contemporary legend, urban legend, rumor legend oraz modern myth, pojawiły się we współczesnej folklorystyce w momencie włączenia w zakres jej zainteresowań dwóch, pomijanych wcześniej gatunków folkloru — opowieści biograficznej (zwrócenie na nie uwagi było zasługą folklorystów rosyjskich) oraz legendy miejskiej. Termin „legenda miejska” (urban legend) został użyty po raz pierwszy w 1968 roku przez amerykańskiego folklorystę Richarda Dorsona, który określił w ten spo­ sób nieprawdopodobne opowieści, krążące — jak sama nazwa wskazuje — wśród mieszkańców miast, zaś za sprawą Harolda Brunvanda oraz jego książki Znikający autostopowicz. Amerykańskie legendy miejskie oraz ich znaczenie (The Vanishing Hitchhiker: American Urban Legends and their Meanings) pojęcie to rozprzestrzeni­ ło się i zyskało na popularności. Choć pierwsze takie opowieści zapisano już w latach 30., poważniejsze badania nad nimi rozpoczęły się dopiero w latach 80. XX wieku. Szczegółowego przeglądu badań nad amerykańską, angielską, francuską, niemiec­ ką oraz polską legendą miejską dokonał Dionizjusz Czubala, który jest na gruncie polskim najbardziej znanym (obok Józefa Ligęzy i Doroty Simonides) badaczem współczesnych legend miejskich (Czubala 1985, 1993, 1996; Ligęza 1954; Simoni­ des 1984). Jak wynika z prac wspomnianych badaczy, opowieści sensacyjne są relacjami 0 zdarzeniach realistycznych; zwykle dotyczą wydarzeń niedawnych. Ich bohaterem jest zazwyczaj sam opowiadający bądź jego krewny, znajomy, także znajomy znajo­ mego. Źródła legendy miejskiej są przeważnie nieznane, zawsze jednak opowiada­ na jest jako historia prawdziwa. Często podkreśla to narrator, zaczynając bądź koń­ cząc opowieść, mimo że legenda taka nie podlega w zasadzie weryfikacji, ponieważ opartajest na wierze osób, które jąsobie opowiadają. Ta wiara tworzy więź społeczną 1zbiorową tożsamość, i tak jak dawne mity łączyły małe społeczności, tak w czasach globalnej wioski legenda miejska oraz więzi międzyludzkie są globalne. Innymi ce­ chami charakterystycznymi tego gatunku są krótka żywotność oraz wariantywność. Jej zasięg jest w zasadzie nieograniczony, rozprzestrzenia się błyskawicznie — nie tylko w komunikacji bezpośredniej — lecz także przez prasę, radio, telewizję oraz Internet. Ciekawe, że opowieść tego typu, dotąd kojarzona wyłącznie z kulturą lu­ dową, doskonale funkcjonuje w przestrzeni miejskiej. Wbrew jednak temu, co mówi nazwa gatunku, nie każdy tekst lokuje swą akcję w mieście. Współczesna legenda miejska — wzmocniona elementami emocjonalnymi — ostrzega przed czyhającym niebezpieczeństwem, a tym samym wyzwala napięcie i skumulowany stres. Bywa również środkiem i zarazem wynikiem walki politycznej oraz konkurencji ekono- �Rezenzje i noty recenzyjne 321 micznej, a także wyjaśnia zaskakujące i kuriozalne zdarzenia, niezwykłe w szarej rzeczywistości. Udaną próbę zebrania legend miejskich na gruncie czeskim podjął Petr Janecek, młody folklorysta z Muzeum Narodowego w Pradze. Jego kolejna obszerna an­ tologia, będąca zapisem zbiorowej podświadomości, obaw, nadziei i uprzedzeń, spotkała się z niespotykanym dotąd czytelniczym zainteresowaniem w Czechach. Liczne badania naukowe i archiwalne, jakie Janecek prowadził podczas badań te­ renowych w USA, Austrii, Polsce i Słowenii, zaowocowały zainteresowaniem ro­ dzimym folklorem słownym, w wyniku którego w 2006 roku na rynku księgarskim w Republice Czeskiej pojawiła się interesująca i szeroko komentowana1praca tego autora, o tajemniczym tytule Czarna karetka pogotowia i inne przerażające hi­ storie. Współczesne opowieści i plotki w Czeskiej Republice, a już rok później jej kontynuacja Czarna karetka pogotowia: drugi zbiór. Wolant, kradzieże nerek i inne legendy. Obie antologie prezentują współczesne legendy miejskie oraz plotki, zgroma­ dzone w latach 2005-2007 przez Petra Janecka, jego studentów oraz czytelników pierwszej autorskiej książki. Złożyły się na nie głównie teksty przekazywane w tra­ dycji ustnej, uzupełnione o teksty elektroniczne, zebrane na forach dyskusyjnych czy przesłane przez użytkowników Internetu na podany adres e-mailowy. W badaniach brała udział imponująca liczba 164 informatorów w różnym wieku, o różnej płci, wy­ kształceniu i pozycjach zawodowych. Autor zadbał, by każdy tekst został opatrzony obszernym komentarzem, w którym znajdziemy między innymi informacje o wybra­ nych pozycjach bibliograficznych, szczegóły o informatorach oraz podsumowanie, uwzględniające międzynarodowe i rodzime badania nad współczesnym folklorem ustnym. Czasami komentarz staje się częścią szerszej interpretacji, jak wtedy, gdy Janecek śledzi istotne różnice, które pojawiają się w wariantach opowiadanych przez dzieci i młodzież, bądź podkreśla brutalizację współczesnych plotek, zdecydowanie większą w tradycyjnej legendzie miejskiej. Badacz nie stroni także od odniesień do kultury popularnej, zainteresowani czytelnicy mogą więc sprawdzić w umieszczonej na końcu książki filmografii, czy opowiadane historie lub ich warianty znalazły swe odzwierciedlenie w sztuce filmowej i literaturze. Antologia Czarna karetka pogotowia i inne przerażające historie. Współczesne opowieści i plotki w Czeskiej Republice jest podzielona na trzynaście rozdziałów zorientowanych tematycznie i zawiera w sumie 136 opowieści, zebranych od ponad sześćdziesięciu informatorów z całej Republiki Czeskiej. Każda z nich jest opatrzona obszernym komentarzem, w którym Janecek podaje także, prócz wspomnianych już informacji, dane porównawcze o rozwoju i ekspansji konkretnej legendy lub plotki, informacje na temat ich odbioru, a także stałych i zmiennych motywów. W myśl zasady „dla każdego coś dobrego”, tytuły rozdziałów zorientowane są tematycznie, a w każdym znajduje się od siedmiu do szesnastu miejskich legend, plotek i plo­ teczek. Każdy rozdział dotyczy pewnej grupy stereotypów, uprzedzeń, strachów, 1 Odsyłam na stronę internetową, poświęconą obu antologiom Petra Janecka, http://www.cemasanitka.cz (5.05.2009). �322 Rezenzje i noty recenzyjne zebranych pod nagłówkami, takimi jak: „Zabójcy, resort i duchy”, „Podstępni cu­ dzoziemcy”, „Nieoczekiwane składniki”, „Fauna i flora”, „Płeć i erotyczne”, „Alko­ hol i narkotyki”, „Wypadki, nieszczęścia i błędy”, „Samochód; autobusowe i kole­ jowe”, „Zakłady i kolonie dla dzieci”, „Dla średniego i wysokiego”, „Ku pamięci” oraz „Agencje i biura”. Oprócz komentarzy na temat sklasyfikowanych plotek oraz uzupełnienia teoretyczno-metodologicznego, kończącego każdy rozdział, Janecek zawarł w swej pracy także trzynastostronicowe omówienie współczesnych legend miejskich, spis wątków, informatorów, obszerną bibliografię oraz filmografię. Nie zabrakło podziękowań, zwłaszcza pod adresem informatorów i zbieraczy oraz apelu do nich, by „jeśli słyszeli, że znajomemu znajomego znajomej coś się ciekawego przydarzyło” — przysyłali co smaczniejsze „kąski”. Na końcu antologii znajdziemy krótką notę o autorze oraz ilustratorce, ukrywającej się pod pseudonimem Toy box, która opatrzyła książkę obrazkami jak z „pulpowych” komiksów, co — moim zda­ niem — nadało opowieściom dynamikę. Kontynuacja Czarnej karetki pogotowia..., która spotkała się z dużym zainte­ resowaniem zarówno opinii publicznej, jak i specjalistów, ukazała się w 2007 roku i stanowi wybór 174 nowoczesnych legend i plotek, popularnych między innymi w Republice Czeskiej. Nowa antologia również składa się z trzynastu rozdziałów tematycznych, lecz nowością jest niewątpliwie to, iż prócz opowieści o maniakach, zwierzętach czy katastrofach, znajdują się w niej rozdziały poświęcone reżimowi ko­ munistycznemu, II wojnie światowej i przerażającym historiom, opowiadanym przez najmłodszych uczestników letnich szkół i obozów. Janecek skrupulatnie dokumentu­ je zebrane opowieści — każda opatrzona jest komentarzem, informacjami dotyczą­ cymi rozprzestrzeniania się, wari antywn ości oraz recepcji. Podobnie każdy rozdział kończy się krótkim omówieniem funkcjonowania danego wątku w kulturze, a na końcowych stronach zamieszczono spis informatorów (wraz z metryczką, zawiera­ jącą — poza inicjałami imienia i nazwiska — wykonywany zawód, datę rejestru oraz miejscowość), natomiast w wypadku tekstów pozyskanych drogą elektroniczną — internetowe pseudonimy informatorów. Dołączono również wybraną bibliografię oraz filmografię. Ponieważ zbiór ten, w założeniu autora, ma przedstawiać nowoczesny folklor jako potencjalne pole odniesienia do socjologicznych, antropologicznych oraz psycholo­ gicznych badań nad ksenofobicznymi i rasistowskimi lękami, na początku omawia on specyfikę oraz funkcję współczesnej mitologii. I tu, podobnie jak w przypadku części pierwszej, na końcowych stronicach odnaleźć można krótką notę o autorze oraz — tym razem ujawnionym — ilustratorze, Stanislavie Setinskym, który podob­ nie jak Toy box uzupełnił zbiór zabawnymi i odważnymi rysunkami. Obie części Czarnej karetki pogotowia... sąpierwszymi w Czechach antologiami poświęconymi tak zwanym legendom miejskim i wpisują się tym samym w między­ narodowy nurt badań nad tym złożonym i interesującym gatunkiem. Petr Janecek proponuje czytelnikowi lektury zawierające wiele niebanalnych historii o dużej róż­ norodności tematycznej, często przyprawiających o dreszcz emocji. Agata Jaskot �Rezenzje i noty recenzyjne 323 BIBLIOGRAFIA Czubala D. 1985 1993 1996 Opowieści z życia. Z badań nadfolklorem współczesnym, Katowice: Uni­ wersytet Śląski. Współczesne legendy miejskie, Katowice: Uniwersytet Śląski. Nasze mity współczesne, Katowice: Fundacja dla Wspierania Śląskiej Hu­ manistyki. Ligęza J. 1954 Ludowa literatura górnicza, Katowice: Towarzystwo Zachęty Kultury. Simonides D. 1984 Śląski horror. O diabłach, skarbnikach, utopcach i innych strachach, Ka­ towice: Śląski Instytut Naukowy. Źródła internetowe: http://www.cemasanitka.cz (5.05.2009). Łukasz L u c z a j (red.), Dzikie rośliny jadalne — zapomniany poten­ cjał przyrody. Materiały z konferencji Przemyśl — Bolestraszyce, 13 września 2007 r., Bolestraszyce: Arboretum i Zakład Fizjografii w Bolestraszycach 2008, ss. 251, il., ISBN: 978-83-924691-4-8. We wstępie do tomu czytamy: „okres kilku ostatnich pokoleń zaowocował dra­ matycznym wręcz spadkiem wiedzy i świadomości dotyczącej wartości odżywczej dziko rosnących roślin i grzybów mogący [mogących — M.K.] stanowić wartoś­ ciowy suplement codziennego pokarmu (...). Dobrze więc się stało, że grono osób od lat pasjonujących się dziko rosnącymi roślinami jadalnymi przybliżyło nam wy­ niki swych badań na ten temat podczas doskonale zorganizowanej międzynarodo­ wej konferencji”. Słowa te należą do Zbigniewa Mirka, dyrektora Instytutu Botaniki PAN w Krakowie. Stan obecnej wiedzy na temat dziko rosnących roślin jadalnych odzwierciedlił się w tematyce i perspektywie czasowej artykułów zamieszczonych w tomie. Prawie wszystkie odnoszą się do przeszłości, w większości są analizą źródeł etnobotanicznych, etnograficznych, przyczynkarskich oraz literatury pięknej z XVIII, XIX i pierwszej połowy XX wieku. Są wyjątki, a więc prace napisane w oparciu o badania terenowe zrealizowane w ostatnich latach. Niemniej dominującą kategorią czasową jest „dawniej”. Zbigniew Mirek nie sprecyzował, o czyją wiedzę dokładnie mu chodziło, jednak autorzy prac skupili się przede wszystkim na wiedzy ludowej w Polsce i na Ukrainie. „Grono osób, od lat pasjonujących się dziko rosnącymi ro­ ślinami jadalnymi”, to przedstawiciele różnych dziedzin nauki. Temat konferencji zachęcił zarówno biologów, ekologów, technologów żywienia, jak i etnologów oraz literaturoznawców do prezentacji wyników swoich badań. Czytaj ąc artykuły, ma się �324 Rezenzje i noty recenzyjne wrażenie, że niektórzy autorzy to rzeczywiście pasjonaci tematu. Na przykład Woj­ ciech M. Szymański, autor opracowania z zakresu archeobotaniki „eksperymental­ nej”, dotyczącego efektywności zbioru organów podziemnych dzikich roślin jadal­ nych w Polsce, sam wypróbował działanie większości przez siebie opisanych roślin; niektóre z nich są trujące w formie surowej. Zaś redaktor tomu, Łukasz Łuczaj, autor i współautor czterech prac zamieszczonych w książce, odwoływał się również do prowadzonych przez siebie warsztatów kulinarnych, propagujących wykorzystywa­ nie roślin dziko rosnących do wzbogacenia codziennej diety. Tom obejmuje osiemnaście artykułów, w tym piętnaście autorów polskich i trzy ukraińskich, prezentujących różnorodne perspektywy badawcze. Dominują prace etnobotaniczne, analizujące wiedzę i sposoby użytkowania dzikich roślin w celach konsumpcyjnych przez różne społeczności wiejskie obecnie i w przeszłości. Intere­ sujące dla etnologa są artykuły Elżbiety Szot-Radziszewskiej, Dziko rosnące rośliny jadalne na Kielecczyźnie w XIX i XX wieku w świetle źródeł etnograficznych; Marii Marciniak, Dzikie rośliny jadalne w kulturze wsi wschodniej części polskich Karpat, oraz Urszuli Janickiej -Krzywdy, Rośliny dziko rosnące zbierane w okolicach Babiej Góry. Artykuły te powstały w oparciu o badania terenowe oraz źródła pisane histo­ ryczne i etnograficzne, dotyczące omawianych obszarów. Autorki wyliczają gatunki roślin oraz omawiają ich obróbkę i formy spożycia, z zaznaczeniem roli płci i wieku osób pozyskujących surowce roślinne. Szot-Radziszewska włącza w opis przepisy potraw i nalewek, zebrane podczas prac terenowych. Do pewnego stopnia badaczki konfrontują wiedzę dawną z obecną, skupiając się głównie na przeszłych sposobach wykorzystania roślin w kuchni ludowej. Opisują też nowe zastosowania kulinarne roślin dzikich oraz zjawisko rewitalizacji starych praktyk, na przykład pojawienie się w menu gospodarstw agroturystycznych potraw z pokrzywy (wspomniane w pracy Szot-Radziszewskiej). Z rzadka podają, do jakiego czasu dane rośliny były użytko­ wane. Maria Marciniak pisze, iż na Podkarpaciu obfitość orzechów laskowych była tak znaczna, że zbieranie ich było zajęciem powszechnym. Do lat 70. XX wieku organizowano wycieczki zakładowe „na orzechy laskowe”. Obecnie zaś kupuje się je w sklepie, importowane z Turcji. Autorka niestety nie wyjaśnia, dlaczego zwy­ czaj zbierania laskowych orzechów niemal zanikł. Można jedynie zgadywać, że jest to efekt przemian społeczno-ekonomicznych, w wyniku których ludzie angażują się w pracę zarobkową w większym wymiarze niż jeszcze kilka dekad temu; skutek masowej migracji ludności wsi do miast, być może także zmniejszenia się areałów występowania orzechów, parcelacji i prywatyzacji ziemi. Prace przywołanych autorek są opisowe, z zarysowanym kontekstem społecznokulturowym. Mieszczą się w nurcie studiów etnobotanicznych, badających relacje człowieka ze światem roślin. W czasopismach etnobotanicznych wyznaczających trendy światowe, tego typu prace opisowe, wyliczające gatunki i sposoby ich używa­ nia, bez wyraźnego zarysowania problemu, nie prowadzące do istotnych wniosków (poza kilkoma stwierdzeniami ogólnymi) nie są już akceptowane. W Polsce jednak studia etnobotaniczne wciąż są rzadkością, brak kursów, warsztatów etnobotanicz­ nych oraz podręczników metodologicznych w języku polskim do prowadzenia tego typu badań. Artykuły stanowią z pewnością dobry punkt wyjścia do dalszych badań �Rezenzje i noty recenzyjne 325 — pogłębionych, porównawczych, wysuwających śmiałe tezy, takich, które włącza­ łyby zagadnienia użytkowania roślin dziko rosnących w problematykę przemian po­ litycznych, społeczno-ekonomicznych i środowiskowych. W badaniach tego rodzaju analiza jakościowa i zestawienia ilościowe powinny wzajemnie się uzupełniać. Artykuł Iwony Kołodziejskiej-Degórskiej, Z czego „uwarić harbatę”? Dzikie rośliny jadalne w polskich wsiach na południowej Bukowinie (Rumunia), jest wyjąt­ kowy ze względu na to, że w całości został oparty na wynikach badań empirycznych przeprowadzonych na Bukowinie w latach 2005-2006. Stanowi on najaktualniej­ szą analizę wiedzy i praktyk dotyczących wykorzystywania roślin dzikich w diecie mieszkańców dwóch wsi Bukowiny rumuńskiej. Analiza wyników ma charakter ja­ kościowy i jest uzupełniona zestawieniami ilościowymi. Choć we wstępie Kołodziejska-Degórska pisze, że w artykule przedstawi wiedzę mieszkańców polskich wsi na Bukowinie na temat roślin jadalnych, to de facto prezentuje różne sposoby użyt­ kowania roślin, które dzieli na następujące kategorie: herbaty; nalewki i konfitury, ciasta; zupy i dania obiadowe; przyprawy; rośliny podjadane w lesie. We wnioskach pisze, że różne nazwy lokalne tego samego taksonu oraz nieznajomość nazw, który­ mi posługują się sąsiedzi, wskazują na fakt, że wiedza o roślinach jadalnych dziko rosnących jest kształtowana indywidualnie. Jest to bardzo ciekawy wniosek, choć, według mnie, ma on status roboczy. W świetle dociekań Brenta Berlina (1992), ro­ śliny, które mają wiele nazw lokalnych, to te o mniejszym znaczeniu ekonomicznym i kulturowym dla danej społeczności. Być może dzikie rośliny, o których pisze Ko­ łodziej ska-Degórska, lub przynajmniej część z nich, nie ma ją zbyt dużego znaczenia dla ludności lokalnej. W tomie znalazły się prace, będące omówieniem wybranych gatunków roślin używanych do celów kulinarnych i leczniczych. Należą do nich artykuły Łukasza Łuczaja, Zapomniane dzikie rośliny pokarmowe południa Polski — czyściec błot­ ny, paprotka zwyczajna, bluszczyk kurdybanek i ostrożeń łąkowy, Ivana Kosenko, The medicinal significance o f hazelnut Corylus spp. and its economic use, i Jerzego Pióreckiego, Kotewka orzech wodny, zapomniana roślina jadalna. Autorzy dokonali analizy wymienionych gatunków roślin pod bardzo różnym kątem. Łuczaj skupił się na ich użyciu w kuchni ludowej, przy czym źródłem informacji była dla niego XIX-wieczna literatura etnograficzna i przyczynkarska, zaś Piórecki zaprezentował wyni­ ki badań własnych nad biologią i ekologią Trapa natans. Natomiast Kosenko odniósł się przede wszystkim do badań nad rolą orzecha laskowego w profilaktyce chorób serca, przedstawiając mniej znane zastosowanie owoców roślin z rodzaju Corylus. Istotnymi źródłami informacji na temat spożywania roślin dzikich przez ludność wsi w przeszłości są ankiety przeprowadzone w roku 1934 na polecenie Kuratorium Oświaty we Lwowie. Dotąd wyniki tych badań zostały jedynie częściowo wyko­ rzystane przez Adama Fischera do omówienia pożywienia głodowego w Polsce po­ łudniowo-wschodniej. Uzyskane w ten sposób informacje nie mają sobie równych w przedwojennej etnobotanice, a to dzięki dużemu zasięgowi i liczbie miejscowości objętych badaniami. Łukasz Łuczaj, w opracowaniu Dzikie rośliny jadalne używa­ ne w okresach niedoboru żywności we wschodniej części Karpat (powiaty Krosno, Sanok, Lesko, Nadworna, Kosów i Kołomyja) według ankiety szkolnej z 1934 roku, �326 Rezenzje i noty recenzyjne przedstawił wyniki analizy 235 „kwestionariuszy informacyjnych”, które znajdują się obecnie w archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. W innym arty­ kule, Dzikie rośliny jadalne — materiały, mapy, i opracowania tekstowe Pracowni Polskiego Atlasu Etnograficznego, Zygmunt Kłodnicki i Anna Drożdż przedstawili historię pracy nad PAE, a ściślej nad ankietą dotyczącą użycia roślin dzikich do ce­ lów spożywczych. Ankieta, autorstwa Józefa Gajka, została przeprowadzona w la­ tach 1948-1949 oraz 1964-1969. Zebrane materiały (informacje, zbiór zielnikowy) mają charakter unikatowy w skali europejskiej. Na wyróżnienie zasługuje artykuł Łukasza Łuczaja, Polska, Włochy, Japonia i Ameryka, czyli kilka kulturowych porównań dotyczących użytkowania kulinarnego dzikich roślin, w którym autor porównuje użytkowanie różnych typów roślin oraz części tych roślin w wyżej wymienionych krajach i obszarach geograficznych. Łuczaj uważa, że w Polsce stosunkowo słabo wykorzystywano potencjał przyrody dla ce­ lów kulinarnych. Jego wnioski poparte są analizą ilościową danych zgromadzonych podczas przeglądu literatury etnograficznej i etnobotanicznej. Stwierdza on również, że w porównaniu z Europą południową i Dalekim Wschodem w polskiej kulturze lu­ dowej nie było zbyt silnej tradycji spożywania części zielonych roślin dzikich, poza okresami głodu, oraz używania wielu przypraw. Dla opisania kultur takich jak japoń­ ska, chińska czy włoska wprowadza on określenie „herbofilia”. Autor zastanawia się, czy właściwe byłoby określenie przeciwne do tego, czyli „herbofobia”, dla opisania kultur takich jak polska. Dochodzi jednak do wniosku, że herbofobia wskazywałaby na negatywne konotacje, których w kulturze ludowej nie znajduje, dostrzega jedy­ nie słabe wykorzystanie zielonych części dzikich roślin i ziół w celach kulinarnych. Dlatego Łuczaj proponuje wprowadzenie określenia „kulinarna aherbia”. Są to cie­ kawe spostrzeżenia, stanowiące próbę uchwycenia pewnych zjawisk i nazwania ich w sposób możliwie precyzyjny. Podobnie Anna Kuzemko, w pracy Wildfoodplants in the meadow communities o f Ukrainę, wysunęła stwierdzenie, że na Ukrainie dzi­ kie rośliny łąkowe nigdy nie cieszyły się popularnością wśród ludności wsi, mimo że spośród 811 oznaczonych przez badaczkę gatunków 188 jest jadalnych. Chłopi ukraińscy, podobnie jak polscy, dzikie rośliny spożywali w większej ilości jedynie w latach nieurodzaju, i to zwykle tylko kilka gatunków. Omawiany tom stanowi dość eklektyczny zbiór tekstów, co wynika z faktu, że za­ gadnieniem użytkowania dzikich roślin dla celów konsumpcyjnych interesują się bada­ cze wywodzący się z bardzo różnych dziedzin, przyjmujący różną optykę patrzenia na ten problem i posługujący się odmiennymi metodami badań. Stąd w tomie znalazły się omówienia wartości odżywczycli roślin dzikich, ich obecności w motywach literatury pięknej czy na łąkach Ukrainy. Tom zdominowały prace etnobotaniczne, będące ana­ lizą źródeł pisanych bądź omówieniem wyników badań terenowych. Jest to najwięk­ szy zbiór tekstów etnobotanicznych od czasów wydanego w 1985 roku opracowania, które powstało w rezultacie I Ogólnopolskiego Seminarium Etnobotanicznego (Paluch 1985). Jego pojawienie się jest dobrą zapowiedzią kontynuacji tradycji etnobotanicznej w Polsce, która mocno podupadła w ostatnich dwóch dekadach. Monika Kujawska �Rezenzje i noty recenzyjne 327 BIBLIOGRAFIA Berlin B. 1992 Ethnobotanical Classification, Princeton: Princeton University Press. Paluch A. (red.) 1985 Etnobotanika. Materiały I Ogólnopolskiego Seminarium Etnobotanicznego, Kolbuszowa 19-20. VII. 1980 r, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego. „Studia Etimológica” t. 11-14, 2001-2008, red. M. Tomandl, Ustav etnologie, Univerzita Karlova v Praze, ISSN: 0567-8293. „Studia Etimológica” są wydawnictwem naukowym Instytutu Etnologii Uniwer­ sytetu Karola w Pradze. Redaktorem naczelnym jest dr Milos Tomandl, pracownik praskiego ośrodka etnologicznego. Do 2001 roku pismo ukazywało się jako „Studia Ethnographica”. Nowa nazwa była bardziej związana z reorganizacją Instytutu Etno­ logii UK w Pradze niż ze zmianami w profilu samego periodyku. Ten zasadniczo nie zmienił się od jego powstania w 1972 roku. Czasopismo publikowane jest w języku czeskim. Niemniej, niektóre teksty — w przypadku autorów z zagranicy, zamieszczane są w języku angielskim. Dodatko­ wo periodyk opatrzony jest zawsze spisem treści w tym języku, a w dziale „Studia” streszczeniami i informacją o afiliacji autorów. Wydawnictwo jest podzielone na następujące działy: „Studia”, „Materiały”, „Sprawozdania i recenzje”. Każdy tom podejmuje szeroki wachlarz problemów: od zagadnień z zakresu teorii i metodologii nauk etnologicznych, do prezentacji mate­ riałów z badań terenowych. Trzeba też dodać, iż czasopismo ukazuje nie tylko do­ robek praskiego ośrodka etnologicznego, ale też zamieszcza artykuły autorów za­ granicznych, głównie z takich krajów, jak Słowacja, Niemcy, Słowenia czy Polska. Co warto podkreślić, opracowania nie odnoszą się wyłącznie do tematyki czeskiej (nierzadko dotyczą Polski) czy profilu zainteresowań pracowników Etnologii UK w Pradze. Artykuły są odbiciem indywidualnych zainteresowań autorów, nierzadko traktują o obszarach odległych, jak Krym, Papua-Nowa Gwinea czy Meksyk. Publi­ kacje, w przeważającej części, koncentrują się jednak na rzeczywistości kulturowej Europy Środkowej i Wschodniej. Teksty takie stanowią z reguły co najmniej połowę opracowań w każdym tomie. I właśnie ze względu na ten profil zainteresowań „Stu­ dia Etimológica” nie powinny umknąć uwadze polskiego środowiska etnologicz­ nego. Mogą bowiem stanowić doskonałe uzupełnienie dla wielu podejmowanych aktualnie w kraju tematów (np. warunków życia w czasach realnego socjalizmu). Nie sądzę jednak, iż muszę kogoś do tego specjalnie przekonywać. Świadczy o tym grono naukowców z naszego kraju współpracujących z wydawnictwem (R. Godula, �328 Rezenzje i noty recenzyjne M. Tracz, J. Kukuczka). Niestety, do grona stałych współpracowników pisma nie można zaliczyć już, zmarłego w 2005 roku, prof. Leszka Dzięgla. Mało kto chy­ ba wie, że ten wybitny polski etnolog niezwykle często publikował na łamach tego właśnie czeskiego czasopisma naukowego. Większość tekstów spod jego pióra doty­ czyła etnologicznych obserwacji życia w komunistycznej Polsce. Szkoda może tylko, iż czasopismo nie zamieszcza fotografii. Brakuje ich zwłasz­ cza w przypadku opracowań empirycznych, co w dzisiejszych czasach wydaje się co najmniej dziwne. Maciej Kurcz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5c8fbdfedd7c8e1a40f12ce094f7aeee.pdf e78256aa28ad365a1dd530b7f06abed5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1906 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Subject The topic of the resource piśmienność wiedza kulturowa pismo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1768 Title A name given to the resource "Piśmienność " jako czynnik rozwojowy wiedzy kulturowej / LUD 1986 t.70 Description An account of the resource LUD 1986 t.70, s.85-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 70, l!HG 'WOJCIECH BURSZT A lnstytu t Etnologii UAM Poznań "PIŚMIENNOŚĆ" JAKO CZYNNIK HOZ\\TOJOWY SYSTEMOW WIEDZY KULTUROWEJ I Charakterystyczne dla prac etnologicznych koncentrujących się ld problematyce swoistości i natury myślenia "prymitywnego", "tuby1czegn' i:p., jest częste analizowanie językowego aspekt\! tego intrygującego zagadnienia. Wielokrotnie miałem już okazję przybliżać założenia, tez\' j wnioski z kręgu tego nurtu refleksji naukowej (zob. W. Burszta, 19861 nie będzie też On nas obecnie bezpośrednio interesował. Chodzi jedynie o zasygnalizowanie, iż przedstawiciele tych ukierunkowań, skupiając się m. in. na zagadnieniu wzajemnych związków języka i kultury mają zawsze na myśli \vyłącznie jęzYK mówiony. Pomija się tym samy.,-, sytuację, gdy mamy już do czynienia z subkodem języka, za jaki trakto\vane jest pismo. Powstaje pytanie: czy pominięcie tej sytuacji jest za·biegiem świadomym, gdyż fakt istnienia pisma niewiele znaczy w kontekście ogólnych stwierdzeń? Czy chodzi może o specyficzne pojmowanie samego języka? Odpowiedź na te i podobne pytania jest tym bardzi':;.! mteresująca, iż w swej pracy The Domestication of the Savage Mind J. Goody wprowadza pismo (writing) oraz umiejętność czytania i pisan!'! tliteracy) jako istotne czynniki rozwojowe systemów poznawczych, któfi-~ mają dodatkowo tłumaczyć ciąg ewolucyjny od pierwotnych kultur prcJiterackich do współczesnych kultur industrialnych. Zanim zajmiemy Sli~ bliżej eksplikacją poglądów wymienionego antropologa brytyjskiego oraz dalszymi rozważaniami nad problemem (umownie mówiąc) "pismo a my:':lenie" zobaczmy, jakie relacje pomiędzy językiem a pism 2m (czy też: mową a pismem) wyznaczają językoznawcy. F. de Saussure, twórca nowożytnego językoznawstwa strukturalnego. nie miał wątpliwości mówiąc, że pismo reprezentuje po prostu język. Ided' braku dystynktywno,ści pomiędzy językami mówionymi i pisanymi podtrzymywana jest do dzisiaj przez większość lingwistów. Sławny R Ja- �86 Wojciech BUTszta kooson zakładając, że język ma relacyjno-hierarchiczny charakter uważa, że strukturze tej towarzyszyć mogą "twory zastępcze" np. sytemy graficzne. Pismo ma wprawdzie cechy swoiste, ale wtór:1e, gdyż żade.: z podmiotów danej wspólnoty językowej nie jest w sLanie ani czynnie, ani biernie opai,;owGć systemu graficznego nie znając uprzednio system", fonologicznego. Tak więc np. litery symbolizują jedynie jednokierunkovrJ o;';rcślone fonemy, czego potwierdzeniem je:::t niemożność nauczenia 51,; jE;zyka przez dzieci głuchonieme wyłącznie za pośrednictwem samego tylko pisClnia. Ten stan rzeczy wydaje się więc sprowCldzać do słynnego st\vierdzenia H. Jacksona, iż "Symbole pisane lub drukow~we są symbGlami symboli" (R. Jakobson, 1979, s. 40). Podobnego z'dania są E. Sapir, L. B1oomfied, Ch. Hockett, A. Martinet - uważają oni za właściwy przedmiot badań mówioną postać języka naturalnego. W przeciwieństwie do nich L. Hjelmslev twierdzi, że "pochodność" pisma nie zmienia faktu, że jest to manifestacja danej formy językowej. "Ponadto nie zawsze wiedziano na pewno, co jest pochodne, a co nie (... ) wynalazek pisma alfabetycznEgo ginie w pomroce dziejów, tak iż twierdzenie, że opiera się on n:) analizie fonetycznej, jest tylko jedną z możliwych hipotez diachronicznych; mógl się równieźopierać na formalnej analizie ~;truktury języka" (L Hjelmslev, 1979, s. 114). Innymi słowy, Hjelmslev dopuszcza możliwość manifestowania się (swoiście pojętej) formy językowej w różnoraki sposób, czym miałaby się zajmować semiologia (której tylko jednym z elementów jest językoznawstwo). Jeden z badaczy związanych z Praskim Kolem Lingwistycznym, J. Vachek, podkreśla z kolei współistnienie w jednym i tym samym języj{U dwóch norm: mówionej i pisanej (J. Vachek, 1973). Pierwsza z nich charakteryzuje się dynamicznością i odzwierciedla zarówno ko~nunikacyjny, jak i emocjonalny aspekt języka; druga - jako system elementów graficznych jest statyczna i odzwierciedla jedynie komunikacyjny aspekt języka. Tym samym język pisany i n t e n s y f i k u .i e funkcjonalny charakter języka, a sam fakt druku stanowi tutaj czynnik ewolucyjno-rozwojowy (J. Vachek, 1973, s. 34). Do sformułowań powyższych będzie się przede wszystkim odwoływał J. Goody. Właściwe rozważania muszą być jednak jeszcze poprzedzone usta:c.'niem wchodzących w grę wariantów sytuacji języko\vej. jakie możem~,' rozpatrywać w analizach kultury. Mamy~ trzy t<lkie warianty: (l) .ięzyi~ posiada wyłącznie formę oralną; (2) istnieje forma mówiona i pisana, którC'~ albo (2a) posługują się wszyscy w danej kulturze, b[1dź (2b) jedyn:e \vyspecjalizowana grupa ludzi Oraz (3) język ma tylko formę pisaną, gdyż (3a) forma oralna zanikła lub (3b) nigdy nie istniała (J. Goody, 1978. �"l'l:-;,\llENNO:-;C" JAKO CZYNNIK ROZWOJOWY 87 ó .• 5Z), Punktom (1), (2) i (2) odpowiadają w terminolegii M. Swadeshel, J\zyki lokalne (etnologowie używają tutaj często terminu "tongues"), języki Ś\VialOWe i jl;zyki klasyczne. Rzecz oczywista, że każdy z wymienioi:ych przyp:ldK(')W wymaga odrębnego zanalizowania i specyficznego p()drjścia badawczego w połączeniu z różnorodną kompetencją badawczą: jedynie pierwszy z nich uwzględniany jest w przeważającej mierze opraccwail etnologicznych (problem "język a myślenie w kulturach tubylnych") i jego właśnie dotyczy. Przypadek (2) uwzględniany jest w ba(hniach tzw. społeczeilstw złożonych (complex societ~s) lub np. W prac',ch ctnograficznych dotyczących tradycyjnych społeczności chłopskic;l Civtanic, w j:lki ,sposób umiejętność czytania i pisania wpływała na świa'.i~:)ogl:ld u:,(jiJ .. pi~miennych"?). Warto także zauważyć, że B. L. Whorf, (:c'.vOdZ'lC istnicnid relatywizmu językowego, zestawiał ze sobą: z jedne j 1rony jc;zyk hopi (tylko forma ustna), z drugiej języki europejskie na z',\;:le Standardowymi Językami Europejskimi, które od wieków posiadd]q SW'l lormG pisaną. W poglądach Whorfa implicite zawarty był wnio,k, że pojawienie sic; pisma zmieniło sposób konceptualizacji świata G,'zez EULO.,wjczyków, spowodowało rozwój nauki, filozofii itd. (B. L. \'ihorI', 19HZ). Do spraw tych powrócimy w odpowiednim miejscu. Przypadek (:;) należy właściwie do kompetencji filologów i history'.;·w kultury. VV zwi,!zku z tą ostatnią sytuacją warto w tym miejscu ):')"viedzieć jC'dynie, że badania w tym zakresie dostarczyły dowodu na f,:, iż mogq zrbrzac' sit; wypadki rozumienia pisma bez pośrednictwa wyc i.:ażenia mowy. Jest tak w przypadku klasycznego języka chińskiego ,v Jcgo dzisiejszej postaci. Mimo i od X wieku n.e. jest to język mart"',y (zastqpil go bardzo odmienny nowochiilski), jednak wykształceni ('jeszkańcy Chin (Mao TSf'-tung'), Tajwanu i Honkongu są zdolni pisać .\ nim wiersze. Obecny język klasycznochiilski posiada wiele systemów 1.jJologicznych, które nie są w stanie zapewnić zrozumiałości tekstu. Te ;{st klasycznochiilski jest więc zrozumiały tylko wówczas, gdy widzimy ~>na pa,pierze. "Niezrozumiałość tekstu mówionego wynika stąd, że w to;';u rozwoju język:l klasycznochiilskiego całe dziesiątki wyrazów (... ) plzybraly jednakowe brzmienie, podczas gdy odpowiadctjące im znaki pi;;ne zachowały różny kształt" (A. Weinsberg, 198:3, s. 41). Mamy więc l.utaj do czynienia z sytuacją klasycznie odwrotną od zakład:mej przez: Jingwistów. W ramach niniejszych rozważań interesować nas będzie '"je wyłqcznie sytuacja typu (2), w ramach której tradycja ·,nna współistniej:l ze sobą, ale pojawienie się i stopniowe ,żli\vo~ci komunikowania za pomocą pisma przyr:osi -- jednak pr2.oralna i pirozszerzan:e jak powiada �88 Wojciech BUTszta J. Goody - zmiany w treściach i procesach poznawczych. Zobaczmy bli:z,ej,co twierdzi wspomniany antropolog i jak uzasadnia tę ogólną idu; (J. Goody, 1978, s. 152 - 153). Główna myśl konstytuująca całość rozważań Goody'ego zawiera si(~ stwierdzeniu, iż mimo zasadniczo trafnej rekonstrukcji myślenia ludóY;; pierwotnych, jakiej dokonali antropologowie (szczególnie chodzi o Levi.-Straussa), rozdział na dwa style myślenia: pierwotny (,.nieoswojony") i współczesny ("udomowiony") jest a tyle fałszywy, iż nie zawiera w sobie możliwości wyjaśnienia przejścia od jednego z tych stylów do drugiego. Innymi słowy, brak tutaj perspektywy roz'vvojowej, której przyjęcie umożliwiłoby odpowiedź na pytanie: co sprawiło, że treści i procesy poznawcze ludów pierwotnych jednak ewoluują ku myśleniu nowoczesne mu. I tak eksponowany w tym kontekście Levi-Straw5S w wielu swoich pracach dokonywał zestawienia, na zasadzie opozycji, charakteru i cech owych dwóch rodzajów myślenia. Wymieńmy przykładowo kilka takich par pojęciowych: myśl neolityczna/myślenie współczesne, oparcie n'.' konkrecie/opan:ie na abstrakcji, myślenie mitem/myślenie naukowe, magia/wiedza naukowa, bricoleur/technika, bezczasowość/histcrycznośc itd (G. Charbonnier, 1968; C. Levi-Strauss, 1969). Są to więc a!ternatywlH: sposoby postrzegania, konceptualizowania i rozumienia świata - prze~ Levi-Straussa trakt~wane jako rozłączne zarówno ze względów czaso wych ("paradoks neolityczny" wyłonił myśl symboliczną), jak i przyczy nowych (inspiracja odmiennymi czynnikami). Goody zć1Uważa, że Levi· -Straussowskie dychotomie nie są w stanie ukazać m e c h a n i z m u przejścia od myśli ,nieoswojonej" do "udomowionej", wytłumaczyć przy· padki ich krzyżowania się i współegzystencji. Zmodyfikowa'ny sposób pa· trzenia na powyższe róznice uwzlędnić musi, oprócz samego ich podkreślania, jakiś trzeci zbiór faktów, na podstawie któryl'11 wyjaśnić mOŻl1d zarówno trwanie, jak i ewolucję danego "stylu myślenia". Czynnikiem, który dostarcza takiego zbioru faktów, jest pojawienif~ się pisma. Chodzi tutaj nie tylko o nie samo, ale także o umiejętność posługiwania się pismem alfabetycznym. Podział na myślenie pierwotne i myślenie nowoczesne pokrywa się z podziałem na społeczności przed. piśmienne i piśmienne. To, że fakt ten nie zawsze dostrzegany był przez antropologów, wypływało z tradycji traktowania pisma jedynie jako ma· terialnego korelatu języka, z podkreślenia tylko jednej jego funkcji, jaką jest utrwalanie ;realizacji językowych. Goody stara się pokazać, że posiada ono ponadto kilka innych funkcji, niezwykle ważnych dla "stylu my~lenia podmiot6w, które osiągnęły zdolność czytania i pisania. "Styl my,~lenia" oznacza tutaj dwa powiązane aspekty - treści i procesy poznawcze; są one wzajemnie Spl'"Lężone.Skoro więc zmieniają się treści (pod. w �.. PIS:\IIENNOSĆ" JAKO CZYNNIK ROZWOJOWY 89 wplywem pisma), towarzyszyć muszą temu zmiany w procesach myś10v,lych. Goody stenvia tezę. że jeśli kulturę potraktować jako serię okro;lanych aktów komunikacyjnych, wówczas różnice w sposobach komuntkowania są często tak istotne, jak różnice w sposobach produkcji (J. Goedy. 1978, s. 37). Tym samym różnice między społeczeństwami prymity\'v'nymi i rozwinietymi wiążą się nie tyle z różnicami w umysłach podmiotów tych kultur, ale z różnicami w sposobach komunikowania. W ja!~i sposób pismo zmienia te sposoby? Poprzez fakt przeniesienia języka ze sfery słuchowej do wizualnej pismo umożliwia zastosowanie wobec niego odmiennych sposobów bad'Jnia. Pismo nadaje komunikacji ustnej ustaloną formę materialną, SpD·\I,liając tym samym, że człowiek osiąga dystans wobec swoich aktów werbalnych. Umożliwia to w konsekwencji wykształcenie się u ludzi okres. lanych umiejętności intelektualnych, rozwinięcie których bez istnienl:.l pisma byłoby bardzo utrudnione. Są to: wzrost działalności krytycznej. racjonalności, sceptycyzmu i logiki (J. Goody, 1978, s. 37). Wspomniany dystans wobec własnych wypowiedzi sprawia, że jednostka może tera" "badać to, co mówi w bardziej obiektywny sposób. Mo:żlestanąć ,z boku, komentować, nawet poprawiać swój własny produkt" (1978. s. 150). Chodzi także o to, że słowo utrwalone na piśmie przestaje być bezpośred. nio związane z rzeczywistością działania (z "kontekstem sytuacji" w sen·· sil' Malinowskiego) - samo staje się obiektem takiego działania. Pismo umożliwia - co jest już oczywiste - o wiele lepsze kumuL;wanie wiedzy (szczególnie abstrakcyjnej), publiczność można zaznajamiać z coraz szerszym zakresem wiedzy. SpołeczeI1stwa tradycyjne są nie tyle: ,.naznaczone" brakiem myślenia refleksyjnego, ile brakiem własciwyc:l narzędzi do takiego konstruktywnego przemyśliwania (1978, s. 44). D,k o n t e k s t u a l i z a c j a mowy za pomocą pisma zmienia nie tylkcJ sam srodek komunikacji (pismo zastępuje komunikowanie werbalne), ak i powoduje zmianę komunikatu (tekst staje się obiektem refleksji be: konieczności konfrontowania go z działaniem). Tym samym pismo d c·p e r s a n a l i z u j e również przekazywaną treść, nadaje jej charakter na poły ponadczasO\vy. To, że teksty pisane mają trwałą formę. stwarza warunki do rozwoju takich dziedzin, jak logika symboliczna, algebra a idąc jeszcze dalej - rachunek różniczkowy i całkowy. Wszystko t'J byłoby niemożliwe bez uprzedniego istnienia pisma. Wpływ umiejętności czytania i pisania spowodował także rozwój podstawy nowoczesnego myślenia, jaką są systemy klasyfikacyjne. Dopiern coś, co zostało zapisane. stawia przed użytkownikiem języka koniecz:10ŚĆ określania zasad i metod dokonanej klasyfikacji. Język mówiony ,maskuje" brak spójno.ści, dwuznaczności i sprzeczności, które uja'\v- �90 Wojciech Burs:::ta ~;jc,ją się, gdy możemy spojrzeć na dokonamj lda:::yfikacj<.;. Na marginezauważyć, że poszukiwanie przez antropologów kohen>ntnyeh, lc;,:icznych i zupełnych systemów klasyfikacyjnych spo\vodo\vanc jest -się wydaje "wychowaniem" i partycypowaniem w tradycji for:-Dułowania takich właśnie zasad oghłdu świata. Istnieje Jednak niebezI~eczeństwo, że nasze zasto:::owania schematów klasyfikacji oraz sysFnlf.Jw symbolicznych mogą błędnie prezentowClć tubylczy punkt widzenia - i to zarówno członków kultur preliterackich. jak i literClckich, (może zaistnieć także sytuacja tego rodzaju, że badacz imputuje okre~loml kh:::yiikację podzielaną przez "piśmienną" część społeczeóstwa tej jego części, która partycypuje tylko w języku mówionym). Istotnym aspektem pisma jest także jego wplyw na działania spoleezlIe --- szczególnie w sferze polityczno-prawnej. Niesie ono za sob'l ,ib.L~':-akcyjną formę społecznej kontroli nad różnymi grupami spolecznyrni bez konieczności stałych kontaktów bezpośrednich (face-to-Jace). Sprawę t'; rozważę bliżej pod koniec artykułu. .L;e warto Naszkicowane powyżej najistotniejsze ogólne tezy Goody'ego na terni,t wpływu pisma na ewolucjl; stylu my~lenia (systemów poznawczych', p.owadzą do ostatecznej konkluzji, iż nie ma typowej, wyraźnej dycho:(;;nii na myślenie "prymitywne" i "nowoczesne". Zmiany w sposobach ,)~yślenia dokonuj,-! się - zdaniem Goody'ego - e\volucyjnie pod wp!yvvun przemian w sposobach komunikowania wJedzy. Tak wi<.;c, z jedl;t:j .,trony brak, a z drugiej obecność pisma sprzyjaj'-l kształtowaniu się róŻnych procesów poznawczych. Pismo - dzięki s\voim specyficznym wła:~c;'Nościom stwarza war u n k i dla rozwoju nOWoczesnego stylu my<l.: nia. Gw nowoczesny styl myślenia znamionuje): logika, filozofia, myŚJ.:nie refleksyjne, racjona!'ność, sceptycyzm, kontrola danych za pomocą klasyfikacji oraz udoskonalenie sposobów komunikowania. Zmiany, jakie wprowadziło rozpowszechnienie się pisma, można roz-y~;;trywać z pel'3pektywy współczesnych badC\l1 etnologicznych oraz st lic; "jąc historycznie wczesne materiały pisane (J. Goody, 1978, s. 78). Je"Jj chodzi o ter! drugi aspekt zagadnienia. wykraczajqcy poza rutynowi kcmpetencjE; etnologa ciekawe byłoby np. zbadanie zmian zachodz~ltych w oglądzie świata poprzez zanalizowanie zmian w kanałach kom,l:-jj,owania: od wynalazku pisma w Babilonii, poprzez wprowadzen12 i upowszechnienie alfabetu w Grecji i pocz'-ltki druku w Europie Zachodni(:j doby renesansu. Badania takie były już oczywiście w różnym za::rcsie prowadzone, mi(;etzy innymi starano się ustalić, czy określony r od Ze a j pisma ~;tanowi czynnik hamujący bądź stymulujijcy myśl J]ilUkO\vq. I'oN>zechne do dzisiaj Scl scldy, że ideograficzny jl:zyk chióski sLd "i:; ic:(n;:,m czyr"nikiem hamujilCym rozwój l:o\VoC!esnej niwki \V tym knljli. �"PISMIENNOc;C" ,JAKO CZYNNIK ROZWOJOvVY 91 r,jglądowi temu przekonywująco zaprzecza wielki zna\vca kultury Chi:c, .J, Needham, który dowodzi rzeczy wręcz odwrotnej pokazując zaskaku>ce możliwości, jakie daje klasyczny język chiński (J. Needham, 1984). \\:~'acajmy jednak do głównego nurtu rozważań, Zauważmy, że koncepcja języka Goody'ego przenosi rozważania z płac; tzyzny "langue"na "langage" (społeczne zastosowania mowy) i "parole" , :idyw:dualne akty werbalne). Tym samym poza obsz2,rem refleksji po;, "taje problem językowego uwarunkowania myślenia, a rozwaŻa się jEynie zagadnienie mówione i pisane zastosowania mowy, Przyjmij,',))' zatem i my t(~ płaszczyznę i prześledźmy bliźej różnice, jakie U\\'::'i('zniajc! się w przypadku tych zastosowań komunikatów językowych. ~' :iZll:: l8 już wy.u·oczenie peza literalne slcnnulowania samego Cocdy'Wydaje siG, że podzi<ll na język mówiony i języi~ pisany uwzględnić : c.:;i dodatkowo dwa warianty każdego z nich. Otóż język oralny może '",eć charakter nieformalny i formalny (jak np. w rytualach); podobnie /.zyk pisany może przypominać komunikację ustną w swych nieformal, yeh zastosowaniach (np. pisanie listów, świadome zabiegi literackie itp.), :ldź posi~ldać ściśle określone kryteria formalne (jak w przypadku teks:' . .v na~Ikowych), W. Chafe wyróżnia dodatkowo sytuację, gdy język bez : cidyc.:ji pisanej ma także różne "style", paralelne \v pewnym senSle z;óżnic.:ami pomiędzy językami mówionymi i pisanymi -- coś w rodzaj cl ::all1E'J piśmienności" w obrębie "literatury ustnej" (W. Chafe, 198:!.). swych konstatacjach Goody zdaje się uwzględniać pismo oraz zdolnosć c;,ytania i pIsania tylko w ich formalnym aspekcie (tylko pismo tak rLl_ ; ,nniane wpływa na rozwój nowoczesnego sposobu myślenia). Tymczase:n ;,\vnież język ustny w swych zastosowaniach rytualnych posiada cechy c: >odabniające go do języka pisanego: charakteryzuje się względną trwaicccią i powtarzalności",!, stabilnością stylu, zawartości treściowej oraz . :'l.lktury, W języku rytualnym istnieje tendencja do dominacji "mono, ;,:izowania" i formalizacji wygłaszanych tekstów. Z drugiej strony ni2~ ;,;malne zastosowania pisma zbliżone są raczej do formalnych zastos()',\all oralnych i korzystają z zasobów języka mówionego. Możemy teraz z kolei zapytać, czy proponowany przez Goody'ego spoD utożsamiania myślenia prymitywnego z nie literackoścIą jest oczywie ':y? Odpowiedzi poddającej w wątpliwość podział społeczer'lstw na oralLe ~'usus piśmiene dostarczają badacze zajmujący się praktycznymi pro~,lemami edukacji. S. B. Heath (1982, 1984) uważa, że dychotomia Goody'',;:0 nie uwzględnia różnych konsekwencji umiejętności czytania i pisani:l Jla jednoste~ i spoleczer'lstw. Jej zdaniem nie ma prostej ewolucji ad :, adYCJi oralnej (fCLce-IO-JelCC) do tradycji "czystego" tekstu (znaczem:: �92 Wojciech Burszta wynika z samego zapisu, bez odwoływania się od doświadczeń czytaj,!cych). Nie każde "wydarzenie piśmiennicze" ipociąga za sobą rozwój umie· jętności; tradycyjne nauczanie w szkole Murzynów nie pociągało za SOJe! np. zdolności stosowania wyuczonych procedur analizowania świata w co· dzienym życiu tych' ludzi. Hola pisma w ich życiu kończyła się na czyst praktycznych umiejętnościach posługiwania się pismem, ale w żadnytn stopniu nie zmieniała stylu ich myślenia. W społeczności omawianych Murzynów (autorka nazywa tę wspólnotę "Trackton") nauczanie czytani.;! bajek, nie wyrobiło żadnych nawyków sięgania po literaturę, a teksty urzędowe odczytywano wspólnie, "podpowiadając" adresatowi sposób reakcji na nie (zob. A. Cicourel, 1985, ss. 165 - 167). Tak więc to, że pism(. stwarza warunki do rozwoju określonego stylu myślenia i nowych zdolności (sceptycyzm!), wcale nie oznacza, że rozwój taki automatycznie n;1· stępuje. Wyda'je się, że z podobną sytuacją mieliśmy (i mamy) do czynienia w kulturze chłopów polskich, gdzie "piśmienność" w swej globalnej skali wcale nie zmieniła radykalnie "procesów i treści poznawczych". Jakie są więc podstawy do zakładania, że zmiany takie następują w tzw. społecznościach tubylczych; mówiąc precyzyjniej - czy zachodzą rzeczywiście w tak klasycznie ewolucyjny sposób? l) Propozycje wysuwane przez Goody'ego wymagają - jak sądzę -_. \vielu jeszcze korekt, szczególnie w tych fragmentach, gdzie oczywisto~ć' .,literacy" jako motoru przemian w myśleniu stoi pod znakiem zapytaniel (w przypadku roli pisma dla nauki sprawa jest wręcz ba-nalna). Uważam że typy "literackości" społeczeństw, rozważane przez angielskiego antropologa w aspekcie kulturowo-czasowym, muszą zostać rozszerzone o ty· py "literackości" w danym, konkretnym społeczeństwie. Ciekawe np. byłoby zbadanie (empirycznego jak sądzę) zjawiska zamiany magii słownej na magię - nazwijmy to - słowa pisanego. Wprowadzenie pisma, umiejętności posługiwania się nim, wcale nie "uśmierca" natychmiastowo identyfikowania słowa i rzeczy, leżącego u podstaw zjawiska magii werbalnej Wydaje się nawet, że systemy rządzenia potrafią wykorzystać ,magiI:; słowa pisanego" w sprawnym ogzekwowaniu powiności od rządzonych. Czy nie z takim zjawiskiem mieliśmy do czynienia w przypadk u powstania tzw. kultów "cargo", ostatnio opisywanych przez M. Harrisa? (M. Harris, 1985). Czy język polityczny nie-odwołuje się bardzo często właśni·:: do takich preliterackicsh stylów myślenia, kiedy każe traktować wypo .. wiedziane zdanie o jakimś stanie rzeczy za jednoczesile "powołanie de, życia" tego stanu? Innego rodzaju egzemplifikacji na temat krzyżowania się w potocznym myśleniu ludzi ,nieliterackich" i "literackich" (czytaj: niekrytycznych i racjonalnych) stylów myślenia, dostarcza współczesna etnometo- �,.PIŚMIENNOŚĆ" .JAKO CZYNNIK ROZWOJOWY 93 ,.lologia. Okazuje się, że "zwykli ludzie z ulicy" dokonują takich operacji myślowych w swym życiu potocznym, jakby cała, wielowiekowa tradycja ~:>isma ich nie dotyczyła. Procesy analizowania w życiu codziennyni dalekie są od ideałów sceptycyzmu, sylogizmu i racjonalizmu postulowanego przez Goody'ego. Nie znaczy to, oczywiście, iż nie p o t r a f i ą oni tak nyśleć, chodzi jednak o pytanie: kiedy "uruchamiają" wykształcone \J miejętności. II Jak dotąd, mowa była o genetycznej, myślowej stronie zagadnienia .pismo a rozwój wiedzy". Proponuję obecnie podejść do tej kwestii od ._t rony obiektywnych r a c j i pojawienia się pisma na danym etapie roz'.-oju formacji społecz;no-ekonomicznej oraz na określonym etapie rozwoju 'o'iedzy kulturowej. Zasługą strukturalistów jest wykazanie, że kultury pierwotne charak:'~ryzowały się nie jakimś "niedorozwojem", "prelogicznością"; ale B:adniczą odmiennością ponadindywidualnych struktur myślenia, tzw. iJlito-logiką (por. chociażby C. Levi-Strauss, 1969). Na podstawie odpo·\viednio przeformułowanych stwierdzeń strukturalistycznych dokonano próby hipotetycznej rekonstrukcji specyfiki pierwotnej świadomości ma:jicznej (zob. A. Pałubicka, 19l84 tam też szersze uzasadnieni.e sądów, ·:tóre w niniejszym artykule podaję w formie maksymalnie skondenso'vanej). Świadomość ta jest na tyle nieporównywalna ze znaną nam rzeu.ystością kultury współczesnej (wielodziedzinowej, nowożytno-europe]:'-·'liej), że jej logiczna artykulacja jest niezwykle trudna. We wcześniejszej fazie rozwojowej kultury typu magicznego mamy do czynienia z jedną właściwie dziedziną kultury i jednym typem pra;<·.yki społecznej. Sensy kulturowe działań składających się na tę praklykę posiadają troisty charakter: techniczno-użytkowy, komunikacyjny craz światopoglądowy (A. Pałubicka, 1984, s. 47). Jest to dość trudny do wyobrażenia sobie z perepektywy nowożytnoeuropejskiej synkretyczny (syntetyczny) blok. To więc, co zwykło się - za J. Kmitą - okreśhć mianem waloryzacji światopoglądowej działari o efektach bezpośred!110 uchwytnych praktycznie, posiada w kontekście kultury magicznej z . lpełnie odmienną postać. Waloryzacja typu magicznego genetycznie pierwotna - odbywa się w sposób następujący: odpowiednie efekty kchniczno-użytkowe (i zarazem symboliczno-komunikacyjne) są równoczesnymi wa,rto-ściami światopoglądowymi. Również i j ę z y k w kontek-de świadomości magicznej posiada zupełnie specyficzny status, co stara'··m się pokazać? przy innej okazji (W. Burszta, 1986). Mówiąc skróto·- �94 Wojciech Bu rs::ta wo, nie wykształciła się jeszcze wówcza" semantyka sensu stricto - t::' ..-, Eamym związki symbolizowania istniały \'; przemieszaniu ze związkd.,~i przedmiotowo-metonimicznymi (mowa zarówno miala oddziaływać ;':! rzecz, jak i pozo.:;tawala w stosunku do niej w związku symbolizow:::n i'd. W momencie pojavvicnia się w obrębie wspólno~y pierwotnej spec)·iicznego podziału pracy. wykształcenia się odrębnej instytucji CZ1rO',\"r:ika, zmienia się stopniowo charakter dotychczasowego funkcjonowan::, "synkretycznych" przekonań. Proces ten jest rezultatem zapotrzebow1nia na wyraźniejszą waloryzację światopoglądową bezpośrednio-praktyu·, ncj działalności człowieka wraz z pojawieniem się "urzędu" czarO\;,'nii-::a wyodrębnieniu podlega jednocześnie zespół tre~(;i światopogląduwych, który znamy jako "magię". Wyczerpująco analizuje tę sytuac.~.~ w swej pracy M. Buchawski (1986, s. 65 - 88). W etapie kolejnym treści "czysto" magiczne przekształcają się z kO;I:; jakościowo w dedukcyjny zespół wierzeń religijnych, które w prz~. ciwieństwie do magii - nie grupują się już tylko wokół poszczególny'.:" s:-rtuacji praktycznych, ale konstytuują odrębny typ waloryzacji zwaL': religijną (A. Pałubicka, 1984, s. 49). Następuje słynne Weberowskie "pie,lxsze odczarowanie świata". Waloryzacja religijna krystalizuje się w omach feudalizmu, kiedy to religia staje się wyodrębnioną, autonomiczn~ :formą świ3.domości społecznej regulującą praktykę religijną. Znowu .podobnie jak w przypadku czarownika, ale na skalę nieporównanie więi:sZcl wyodrębnia się osobna grupa "czuwająca" nad powstałą sfen; chodzi tu zarówno o praktykę regulowania stosunku ludzi do wiary, ja:·: i o samą doktrynę i jej postać teologiczną. W tym właśnie momenc>? ogromną rolę spełnia pismo, umożliwiające stworzenie i skodyfikowan,,? abstrakcyjnych systemów teologicznych. Pismo nadaje ważny wymi;'" działaniu religijnemu i szerzej - społecznemu; staje się narzędziem ko'''troli polityczno-prawnej nad tymi, którzy nim nie władają. Specyfi:o feudalizmu sprawiała, źe waloryzacja religijna miała przede wszystki:'l na celu sankcjono\vać istniejący porządek społeczny. Mamy więc tUt;;ij do czynienia z klasycznym przykładem, gdy dany język etniczny posiacLl swą formę ustną i pisaną, przy czym umiejętność czytania i pisania ch,;· rakteryzuje jedynie niewielką część społeczeństwa, dla której jest OP.! dodatkowym środkiem władania polityczno-prawnego. Dzięki pismu wh:,dZ3 staje się abstra:.ccyjna i wszechogarniająca. Elita umiejąca czytać i pisać, wykorzystuje ten fakt dla celów (1) technicznych, (2) kla'sowych i (:;) religijnych, które w sumie sankcjonują istniejący sta'n rzeczy i utrwalaj \ jego zasady. Pomijając bliższe rozważania nad specyfiką przejdżmy teraz do uwag o trzeciej. historycznie waloryzacji religijn~ j powstałej odmianie Wl- �,,1'IS:V11ENNO':;C" J,\.KO CZYNNIK 95 HOZWO.JOWY loryzacji. jab) S\,lllOwi waloryzacja nowożytne\. Szeroko pisał na ten L:mat przywolywany już ::\1. Weber (M. Weber, 1934) pokazuj<!c, w ]l':i sposób pO:ilugiwala się ona pierwotnie systemem religijnym, aby pozn~;j stdC siĘ' zeświecczonym ,.duchem kapitalizmu". Istotne dla naszych rozważ::,!: je;:: wylonienic się \\7 epoce nowożytnej waloryzacji światopoglą::lv',\'('j nO\\'cj formy świadomości społecznej, jaką staje się nauka. Podkr>.::ilanie roli pisma w tym kontekście wydaje się truizmem nauka sbj(~ się donll'n'l komunikacji pisanej. Następuje ponadto w ogóle wyrażc:c: '.vyodrębnienie się komunikacji symbolicznej jako sfery kultury o odn~bnych wartościach auton(';J11icznych. Stąd właśnie brało się świadwn;; kultywowanie jl:zyków etnicznych, identyfikowanie narodu z posiaci).niem odn.;lmej mowy i pisma. Właśnie dzit;ki umiejętności czytania i pi:':311ia możliwe stało się kodyfikowanie niejako zjawisk z komunikac,}'jrej sfery kultury symbolicznej nauki, obyczaju, sztuki, prawa iLL Można chyba powiedzieć. że bez pisma typ nowoczesnej waloryzacji ŚWl)top-oglądowej byłby niemożliwy, podobnie jak zaadaptowanie pisemny:h sposobów komunikowania umożliwiło rozwój niezwykłe szerokiego, Zd2pcrsonaliZOv.'anL'go i a b::;trakcyjnego systemu rządzenia. Rozwój przemysłu i handlu, ich biumkr,llyczna organizacja, zmusiły do prowadzenia tej działalnosci na bazie do:zu men tów pisanych, co również stało się przc~L miotem analizy Webera. Następowanie na "obie kolejnych typów waloryzacji me oznaczało rzecz jasna równoczesnego zanikania dotychczasowych typów walory.>:'.cji. Z faktu tego powinni zdawać sobie najlepiej sprawę et'nografowt2. krorzy mogli do niedawn'a obserwować w tzw. tradycyjnych społecznościach chlopskich resztki waloryzacji magicznej, a do dzisiaj waloryza::j.l religijna dominuje w wielu izolowanych rejonach. Ten właśnie fakt dlugiego trwania historyczniE' wcześniejszych typów waloryzacji tbmaczyc może stosunkow<1 powolność rozwoju nowego stylu myślenia 'N społeczności chłopskiej. Typ waloryzacji, jaki panuje w danej wspó!n0-:::ie plemiennej rna też -- tak się wydaje -- wpływ na stopień ptzySW]jJnia sobie racjonałnego sceptycyzmu "słowa pisanego" p'rzez rzccz':"':-; wspólnotę. I tutaj docieramy do sedna całych rozważań. Koncepcja ..udomowienia" pierwot'nego umysłu, wyłożona na kartach The Do I1'WS/icatioll oJ (/ze Savage Mind, sama w sobie bardzo interesująca i perspektywiczna. obarczona jest jednak wyraźną jed'nostronruścią· i'vIimo iż Goody zastrzega się, że nie traktuje ani "writing", ani ..literacy" jako czynników rozvvojowych działających samoczynnie, analizuje postę9 poznawczy w myśleniu społeczeństw tak, jakby zależny był przede wszystkim od nieistnienia bądź istnienia graficznych systemó\v pisma (model literackości proponowany przez Goody'ego nazywany bywa �96 Wojciech Burszta ZT'esztą "autonomicznym", co sugeruje wspomnianą jednostronnośc), Chojednak o to, że myślowe możliwości ludzi uwarunkowane są także IUIl;':cjonalnie - i tak 'np. dany typ waloryzacji światopoglądowej może sw.,-,owić barierę bądź pomost dla rozwoju wiedzy opartej na języku pisa. r:ym. Sam dostęp do takiej możliwości, jaką daje pismo, nie stanowi jeszcze wystarczającej przesłanki, by została ona natychmiast wykorzystanQ. Mówiąc krótko: społeczność, której nawet większość umie czytać i pisać, 1G jeszcze nie Społeczeństwo literackie; posiada ono dopiero narzędzi"" ~:~óre umożliwia zmianę sposobu percypowania przez nich świata w no· jakościowo sposób. I jeszcze uwaga ostatnia. Propozycja Jacka Goody'ego jest subiekt y w.. nym wyrazem zmian, jakie zachodzą w przedmiocie badawczym etnologii, 3fzwzględne odchodzenie w przeszłość (często połączone z fizyczny~n ~:ońcem) prymitywnych, izolowanych społeczności plemicnnych, poja\\'i.~. nie się w ich obrębie nowych zjawisk, powoduje ciągle próby weryfikowania dotychczasowych sądóv\' o kulturze prymitywnej i vvywołuje no\\'e pytania badawcze. Problemem naczelnym staje się wyjaśnienie z m i a n, .i~;)zimpodlegają tradycyjne kultury. Goody próbuje pokazać, że .,,05\\"0jl:'i1ie myśli nieoswojonej" dokonuje się na drodze stawania się spokczeństwami z tradycją pisma tych grup, które opierały się jedynie ],a b';'zpośredniej interakcji i ustnym przekazie tradycji. Sądzi on jednocze:;. n;e, że analizując procesy zdobywania wiedzy przez ludy prymitywne rewie nam również o współczesnej kondycji umysłowej Europejczyków - a więc i etnologów. Jak pokazuje narastająca literatura przedmiotu, ~Jgo typu próby stają się coraz powszechniejsze (zob. zestaw pozycji b~bJiograficznych: A. Cicourel, 1985, s. 184 - 185) i choćby z tego powodu uważam ten temat za dopiero "naszkicowany". a niezwykle obiecuj,!cy. Qli Edi;howski lVI. 1986 Magia, jej funkcje poznań. i struktura. H,-,rszta W. 1986 Język Chafe a kultura 10 myśli Wrocław. etnologicznej, W. 1982 Integration Spoken and Involement and Written (e·d.), New Jersey, Ch;,rbonnier in Speaking, Language: E:rploring Writing, Orality and and Oral l:n:) D. Tan:12n Litc:rawre. Literacy. s. 35 - 53. G. 1968 Rozmowy z Claude Levi-Srrattssem, War,z'awL1. C;'.'ourel A. 1985 Te:rt and Discourse. "Annual Review of Anthropology" \'01. 1-1, s. 15(\ - Id5. �JAKO .. I'ISlVlI~:NNOS(;" (',)ody CZYNNIK ROZWOJOWY 97 J. Vome~lication 1978 Tlw Harris of the Savage Mind. Cambridge. M. ~willie, 1985 Krolvy, !:-1.!ath S. B. 1982 Vrotean 'Wojny Slwpes ditions, 1984 Linguistics in Literacy Spoken (ill:) i czarownice. Events: and Written (Ind Education, Zagadki Ever-shifting Language "Annual kultur'y, Warsza\V~\. Oral and Literate Tra- ... , s. 91 -117. Reviewof Anthropology" 13, s. 251- vol. - 274. H.'clmslev L. 1979 Prolegolllt'na kO\bk,l, j.,,;';ob:ion R. do teorii języka, A. Weinsberg (w:) Językoznawstwo c('ch dystynktywnych 1979 J'o.i<:cie nin, (w:) .!(:zykoznawstwo L" \·i-Str<.luss C. 1969 i'yly.~l nieosll'ojona, .::,',=cdham J. Ul84 Wielkie miareczkowanie. Warszawa .:':·Iubicka A. w językoznawstwie. strukturalne, Warszawa strukturalne, H. Kur- s. 44 - 137. ,(roo.). Warszawa, Wspomnienia Warszawa, rozwaŻlI- s. 18 - 43. . Nauka i spoteczelistll'o u' Chinach i na Zachodzie, . 1984 f'rzedtcoretyczne postaci historyzmu, Warszawa. J. \';;chek 1973 Written ','jeber M. Language, The 1934 Die protestantische ';·.'l:insberg A, 1983 .!ęzykoznnwstwo .',!lorf B. L. 1982 J(;zyk, LITERACY' Hauge. J::thik und ogólne. A Geist Warszawa my,~l i rzec;::ywistość, AS der des Kapital ismLLs, Ti.ib:ngen. . Warszawa. DEVELOPMENTAL FACTOR OF CULTURE KNOWLEDGE SYSTEMS (summary) The ;lutilor ';"! changes 'l discus.'es of the of .J. Goody, hypothesis Ie, the work ,.The :];;,t ('l1le'·gl.'nce writing ~'i',,;CS (o'hink:ng ,; the 7 •.I.ud" society stylcs) - t. 70 into influence we ;111 English of evolution. hot preliterary and social of the i~ one and of writing, experience Domestication or ci\'jiizcr! : ,'jm;UVl' the way.s main Goody or coId. anthrQPolcg,i'st, Savage the Mina". facial'S rejects He CI' literary, reading the claims As ability conceptualise rigid that a result they of in tries content divis:ons agree writing Literacy He originated Goody of and reality. to and 1970's, the prove thesi3 learning pro- of societies with on present-> the invention into divis:on and :t:3 �98 Wojciech Bll,rszta development, styles of thinking evolve graduCllly from cl<1sically primitive, througi. some transitional stages, to modern, abstract th:nking of the members of industria! societies. The author of this paper consider.s some restrictions of Goody's hypothesis an.i its seen one-.sidedness. &s;·des purely mentalorder of the analysis of th~s problelll ,('how writing influences .leaTnb.1'g processes), he sugg·ests to indu·de functional d'~t.ermination of "literacy" phenomena taking place. He presumes that a particuia type of life philosophy valorization (in the meanhg of J. Kmila) can be a barri2 or a platform for the development of literary style of thinking. J. K. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e86a2a4e7a5d639f449e9bb25c1a45ad.pdf ac0df69418300cff0963b171000b3916 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1907 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Subject The topic of the resource słownik etnologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1769 Title A name given to the resource Na marginesie realizacji Słownika Etnologicznego / LUD 1986 t.70 Description An account of the resource LUD 1986 t.70, s.99-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Staszczak, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 70, 19% zon l\. ST ASZCZ.U;: Poz!1ań KA MARGINESIE REALIZACJI SŁOWNIKA ETNOLOGICZNEGO Podejmując koncepcję opracowania słownika etnologicznego staje się wobec wielu możliwości. Wstępną czynnością musi być ustalenie charakteru słownika poprzez wybór jednej z tych możliwości. Pierwszą czynn03cią natomiast jest ustalenie, czy ma on mieć charakter bardziej encJidopedyczny, czy bardziej terminologiczny. Encyklopedia czy słownik eilcyklopedyczny z danej dyscypliny, w tym wypadku etnologii, oprócz terminów naukowych obejmować musi co najmniej informacje o konkretnych zjawiskach z punktu widzenia etnologii(o grupach etnicznych, dziedzinach i wytworach kultury i instytucjach kulturalnych), biogramy (możliwe są te oddzielne słowniki biograficzne) oraz informacje o najważniejszych instytucjach i wydawnictwach etnologicznych. Musi tei być zaopatrzony w mapy, ilustracje, a nawet diagramy i zestawienia statystyczne. Jeżeli taka encyklopedia lub słownik encyklopedyczny nastawiony jest głównie na przedmiotową charakterystykę kultur, to przyjmuje się zwykle etnogeograficzny układ haseł, który może być nawet doprowadzony do absurdu 1. Takie ujęcie maże się odnosić do całego świata 2, albo do jednego kraju 3, a nawet do jednej dziedziny kultury ludowej 4. Im bardziej jest zawężony zakres takiego słownika encyklopedycznego, tym bardziej rezygnuje on z ujęcia, a nawet uwzględnienia etnologicznej terminologii naukowej. Natomiast słowniki terminologiczne koncentrują się zwykle na terminologii etnologicznej, nie zawsze uwzględniając nawet biogramy. Mogą to być leksykony, w których zestawia się elementarne definicje terminów etnologicznych funkcjonujących u różnych l par. Volkerkunde, red. H. Tischner, Frankfurt a.M. 1959, Das Fischer Lexikon. gdzie ukł<ld <llfabetyczny obejmuje tylko części Świa.ta. 2 np. W. Hirschberg, Warterbuch der Valkerkunde. Stuttgart 1965; Encyklopedia of anthropology, red. D. E. Hunter, P. Whitten, New York 1976 i in. 3 np. Magyar neprajzi lexikon, red. Ortutay G., t. 1, Budapest 1977; Warterbuch der c/putsc:h!!n Volkskunde, red. O. U. Erich, R. Beitl, Leipzig 19(36 i i'n. , por. V. Frn]ec:/J. Vareka. Lidova architektura. Encyklopedie, Praha 1983. �100 Zofia Staszczak autorów, bez większej refleksji nad ich wzajemną relacją, konkurencYJnością, czy wzajemnym podporządkowaniem ". Może to być także zestaw nmiejszej lub większej liczby studiów dobranych z troską a to, by iC:1 zakres był możliwie rozłączny i wyczerpujący 6. To dqżenie do ustrukt ,-,rowania treści słownika nie może jednak iść za daleko, gdyż powstać nlOże jedna tylko systematyzacja stanowiąca zwarty zarys podręcżnikO\vy bez podziału na hasła 7. Tradycje leksykografii etnologicznej i etnograficznej w Polsce są do",ć dawne, ale były to głównie opracowania dotyczące etnografii Polski 3. vI' opracowanym w Instytucie Etnologii DAM w Poznaniu Słov.miku Etnologicznym 9 starano się zrealizować obecnie koncepcję słownika term inDlogicznego, nie będącego jednak tylko leksykonem lub tezaurusem. Prace rozpoczęto od ustalenia listy haseł. W tym celu dokonano kwerendy w istniejących słownikach etnologicznych oraz dyscyplin pokrewnych hl, wypisując hasła i analizując ich wzajemną relację i ewentualne podporządkowanie. W tym celu trzeba było się też zdecydować, czy ma to być słownik podporządkowany konsekwentnie jednej teorii 11, czy ujęcie bardziej pluralistyczne. Od zajęcia jakiegokolwiek stanowiska wobec zestawionych haseł można się było uchylić tylko w wypadku przyjęcia koncepcji leksykonu, tezaurusa. Konsekwentne a rzetelne podporządkowanie się jednej koncepcji wymaga natomiast ogromnego wysiłku teoretycznego, który wiąże się bardziej z napisaniem całościowego podręcznika, zwykle jednego autora. W naszym słowniku jako pracy zbiorowej przyjęto wi<:;c zasadę pośrednią. Starano się mianowicie przyjmować takie ujęcie, przynajmniej definicyjne, by nie było ono sprzeczne z żadną z rozmaitych koncepcji dotyczących danego pojęcia; koncepcje te należało tylko usy5 International Dictionary of European Ethnology: t. 1, A. Hultkrantz, Genera: Ethnological Concepts, Copenhagen 1960, który jest w zasadzie tezaurusem. 6 F. Laplatine, Les 50 mots-cZes de l'anthropologie, Touluse 1974. 7 M. Mauss, Manuel d'ethnographie, Paris 1967. 8 por. A. Schneider, EncyklopedYa do krajoznawstwa GnlicYi pod wZględem li istorycznym, statystycznym, topograficznym, hydrograficznym, etnograficznym, t. 1 - 2, Lwów 1868- l874 (ukazały się tylko dwa tomy); Z. Gloger, Encyklopedia staro)Jolska ilustrowana, t. 1 - 4, Warszawa 1900- 103; t e n że. Slownik rzeczy starożytnych, Kraków 1896; A. Brikkner, Encyklopedia staropolska, t. 1 - 2, Warszawa 1939. 9 Słownik Etnologiczny. Terminy ogólne, pod redakcją naukowe! Zofii Staszczak )za.,tępca redaktora naukowego Danuta Penka1a-Gawęcka; sekretarz redakcji 1re:1.\ Kabat), oddany do druku w PWN Oddział w Poznaniu w 1ą8:i r. (ok. 50 a/w). 10 Z.Staszczak, O powojennej leksykografii etnograficznej, .,Lud" t. 58: 197-1, 5 131- 148 II por. A. I Perszic. SocYCLlno-ekonomiczeskaja termillologijCL w poniC1tijnom apparatie ptnogrC1fii, "Sowietskaja Et:nografija" 1983. nr 5. s. ;")0 - 69. i dalsze g!o.'v dyskusyjne ''lf''lże. �NA MAr:CINESIE HEALIZAC.JI "SŁOWNIKA 101 ETNOLOGICZNEGO" s:ematyzować i przed~t:.lwić jako możliwe waricwty, a evventualne rozmieszczenie akcentów poz03tawiono inicjatywie autorów. W ten sposób doszło do uwzględnienia jako terminów łltesłowych: 1. dyscyplin i lepiej ugruntowanych w tradycji naukowej subdyscypl:'1 etnologicznych, 2. podstawowych kierunków, szkół i metod etnologic::nych, 3. terminów etnologicznych stanowiących określenie ogólnych zj,wisk i procesów kulturowych oraz etnicznych. Hasła pierwszego i dr'.lgiego rodzaju nie bUdZej przeważnie większych wątpliwości, zarówno co do samego faKtu ich uwzględnienia, jak i co do sposobu ich ujęcia, któ·'e z natury rzeczy może być po prostu referujące. Jednak i w tym zakres:e zdarzają się wyjljtki. Często zachodzi np. wątpliwość, czy zgodnie z t1'3dycją określać subdyscypliny raz jako antropologię, a raz jako etnol;)gir: czy etnografię, czy też przyjąć nazewnictwo ujednolicone. W naszym slownikliprzyjęto jednak ujednoliconą terminologię subdyscypli', związaną z terminem "antropologia" zgodnie z przyjętą nomenklaturą '.;,,'krajach, w których się one rozwinęły i ugruntowały. Preferencje Ltropejskiego i polskiego termin u "etnologia" zaznaczono zaś przez SeC'1 i'akt, że wszystkie wywodzą'ce się z różnych tradycji terminy uwzględc;one zostały w słowniku pojęć e t n o l a g i c z n y c h. Z kolei przykL\dem niejednoznaczności drugiego typu może być metoda porówr,awcn mająca niejednolitą i interdyscyplinarną tradycję. a silnie związana z e~_ l'ologią. Najwięcej jednak problemów nasuwały hasła trzeciego rodzaju. PiZY jęto. że maj,-j to być określenia zjawisk i procesów szczególnie istotnych dla etnologii, a więc pochodzących także z pogranicza dyscypL:1 naukowych. Etnologiczna specyfika słownika uwidoczniona została szczo> gólnym uwzględnieniem zagadnień związanych ze społeczeństwami "prDEtymi" (tzw. "pierwotnymi"). Wiąże się to z dość szerokim uwzględnier,iem haseł dotyczących systemów krewniaczych. Wieje jest ha:"e! z p> granicza etnologii i socjologii opracowanych nawet przez socjologów. Sp~cyfikę etnologiczną starano się podkreślić przez dodanie do wyrażeń hadowych przymiDtników kulturowy lub etniczny (np. stereotyp etniczny). W Słowniku Etnologicznym ograniczony został wybór haseł z pogranicZ3. etnologii z religioznawstwem i folklorystyką, tak ze względu na nieostrc;ć tych pograniczy. jak i z uwagi na istnienie wyspecjalizownnych polski;::, słowników 12. Ta grup:! haseł mogłaby być znacznie rozszerzona prz;?z uwzględnienie wiel'..l hasel przedmiotowych mówiących o różnych z,Pwiskach kultury. Nie chciano jednak wprowadzać haseł tego typu i dhtego przyjęto zasadę, że wyrażeniem hasłowym nawet bez przymiotnikOl "kulturowy" czy"etniczny", może być tylko taki termin, który j,'-;t Ie pOt. si.clenik Słownik polskiego, red. J. Krzyżanowski, red. Z. Poniatowski, Warsza\\,-a 1969. folkloru reliQioznOll"Czy, \-Var;zawa 1965; ;\>1cJ) �102 Zofia Staszczak na tyle ogólny, że określa całą instytucję lub proces kulturo'.vy i je:;t b2rdziej terminem teoretycznym, niż prostym określeniem jakiejś kategorii wytworów. Lista haseł Słownika Etnologicznego zostałn zaprojekto\vana i opnc"'vvana z inicjatywy czteeroosobowego zespołu pracownikó\v naukowych L-,stytutu Etnologii UAMw Poznaniu 13 i opracowana na podstawie Sp'Jr:.:ądzonych przez ten zespół kartotek porządkujących. W końcowej fazje lista w formie zestawienia zbiorczego zawierała diu każdego hasła: 1. wyrażenie hasłowe (np. asymilacja kulturowa i in.); 2. jego odpowiedil);,j obcojęzyczne (w języku angielskim, francLlskim, niemieckim i rosyj,'>.im); 3. hasła odno:~nikowe (synonimy, odpowiedniki. :~ntonimy albo pojt;cia cząstkowe); 4. odesłania do innych haseł (umieszczone :)od tekstem h;;seł głównych); 5. okre':'Jcnie kategorii hasła (np. hasła szczególO\ve, problemowe, odnośnikowe). Ustalenie haseł odnośnikowych (tzw. "czystych" odsyłaczy) służyło ll:,:wiązaniu korespondencji między hasłami, odesłaniu do jednego ha:3:a ~,;r~it:jlub b:"\rdziej wyraźnych i mniej lub bardziej świadomyc;· synon\:-,:Ó';,. Służyło ono ponadto w ustaleniu hierarchii, aby hasła były na moj}\'\'ic zbliżor.ym szczeblu uogólnier.ia. Hasła odnośnikowe pozwa1;lJy :;.kżc w miarę możliwości cmawiać dany problem calośeio·No. Natomi""t ,::;dCSJZ'lllć.l do innego hasła tekstowego miały być wskci.zan iem korespoLc!,,"ncji między zagadnieniami względnie autonomicznymi i mniej więcej :);} tym szczeblu uogólnienia, Doda'Ć można, że hierarchizacja zagadnień w obr~bietych właśnie hasel odsyłaczo\vych nie mogla być pełna, gdyż pełna ~':\)".';e:{weneja w tynl zakI,'esie doproNadzjlaby, jak wspomniano. do sy:::ó'matycznego za,rysu podręcznikowego w rodzaju M. Mau~;a 11. Okr2s1e:F52 'N liście haseł kategorii hasła było tylko wst~pną propozycją i ost:l:u~?nje ustalone zostało dopiero VI toku prac autorskich. \V związl:ll oz ier'l11inologicznym, a :nie przedmiotowYTIl profilem słownika, ilość haseł :o2czegóiowych uległa reduJ::cji do stosunkowo nic\vielkiej 1iczby takich l"rminó\\', jak np. artefakt, diaspora, amalgamacj1 i in. Zaprojektowana lista h3seł uwzględniah łqcznie 467 terminów, w tY::1 ~~';,seł szczegółowych 261, haseł problemowych 74, i odnośnikowych 13~, VJ praktyce jednak objaśniono ogółem 243 terminy ogólne; w ramach t: eh haseł objaśniono też 176 innych terminów ujp,tyeh \V postaci has~ł ci1nośnikowych. W ten sposób lista hasel ogólnie została zre<1lizowar:i-I W 89,i(1ill, a w odniesieniu do hasel tekstowych w 7Z, ;'NII, zaś hasła 0\1l~cc;nikowe zostały wzbogacone o 3411/0. Czyli można powiedzieć, że z:~ f t3 Czlcnkami ze,polu były: Elżbiet" Goździak, "\,;.;'cka. Zofia StaszcZJak. \~ M. M'tuss, op. cit., Irer:a KabCit. D:li1C\ta PeJlkala-G:l- �NA MARGINł'SIE REALIZACJI "SŁOWNIKA ET:-;;OLOGICZNEGO" 103 .vszystkich zaprojektowanych haseł zrezygnowano tylko z ok. lOo/u. Czę~ciej natomiast, jak już wspomniano, dokonywano w toku prac autorskich dalszej syntetyzacji haseł, w wyniku której ilość: hasel tekstowych (problemowych i szczegółowych) zmniejszyła się o 27~/u, a hasel odnośnik(Jwych wzrosła aż o 34IO/u. Większość haseł szczegółowych ulegała takiemu rozbudowaniu, że można je zaliczyć do problemowych. Reguły konstrukcyjne haseł, sugerowane zwykle przez red<lkcję, dążą do nadania hasłom możliwie jednolitej formy. W Słowniku Etnologicz;~ym każde hasło tekstowe składa się z: wyrażenia hasłowego, ewentu;)lriie jego synonimów, odpowiedników obcojęzycznych (w czterech języ:.:ach), definicji wyjściowej, tekstu hasła, haseł odsyłaczowych i podstawowej liter<itury przedmiotu . . Del'inicja wyra7.enia hasłowego może być wybranym cytatem lub praJeJinicją, a może być definicją autorską zmierzającą, jak wiadomo, do ujęcia tak szerokiego, by obejmowały całą gamę poglądów i punktów widzenia. Tekst dajE' zwykle wstępne zarysowanie zagadnienia i syste(:1atykt; poglądów oraz krótką analizę pojęcia z zarysowaniem różnych wariantów teoretycznych i z odesłaniem do innych hasel. Literatura cy~o\vam w tekście hasła, a nie uwidoczniona w wykazie bibliograficznym Ja tego hasła, jest cytowana w zbiorczym wykazie bibliografii na końcu słownika, gdzie Zl1ajduje się również wykaz skrótów czasopism, wydaw .. nictw zbiorowych i in. Oprócz odesłań (w formie strzałki) do innych "laseł Vii tekście hasła, mamy na końcu hasla ode::;~anie do kilku innych ilasel. którychprobłematyka jest dla tego hasła szczególnie komplemen~arna. T:1kżc zestawienie nCijważnie.iszej literatury dla danego hasła Ob9jmujc tylko te pozyc:je, które w szczególny sposób omawiają wyrażenie hasłowe. Redakcj3 wymagała od autorów 15 tylko tego, aby najważniejsze pro:;lemy i nurty zwi'lz8ne z danym hasłem nie zostały pominiGte. Autorzy 1; W Slo/!·l/iku. Et:wlof]iczll1Jm autorami haseł był 28-050bowy zespół praeow:,ików naukowych: Instytutu Etnologii UA'M w Poznaniu (J. Bednarski, A. Brencz, :\l Buchowski, J. Bu,rszta, W. Burszta, M. Gawęeki. E. Goździak, Z. Jasiev;';:z, l. Kabat. B. Line,tl', D. Penkala-Gawęcka, Z. Staszezak, R. Vorbrich, B. WalendcJNoka); Pracilwni Etnografii IHKM-PAiN w Poznal,iu CVI. Pasem-Zielińska, A. Posern-2it'iińs:,i); Zakładu Etnografii IHKM-PAN w Warszawie (SI. Szynkiewicz, R. TI:-Meki); Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW w Warszawie (Z. SokoL~wicz); Katedry Etnografii Słowian UJ w Krakowie (Z·b. Biały); Instytutu Sacj0:ogii UA:\i \\. P"waniu (K. Kwa9niewski, :YI. Ziółkowski); Instytutu SoejalogiiUJ o,\' Krako\vie (A. K. Paluch): I'n:;tytutu Kulturoznawstwa UA.:\J IV Poznaniu (J. Grad, Z Gjersze\li~ki); Instytut Filozofii UAM w Poznaniu {A. Pałubieka); Wyższej Szksly i'ec1agogicZllf'j \\' Opolu (J. Hajduk-Nijakowska); '.\Iuz~u!11 Narfxjowego w Szezcci~lie (.1. ł,.apott). �104 Zofia Staszczak mieli jednak swobodt;> nie tylko, jak już zaznaczono, w rozmieszczeniLt aKcei1tów związanych z wyeksponowaniem tych czy innych koncepcji, aie.: 1 i w przyjęciu autorskiej systematyki zagadnień i poglądów oraz szczeb :l uogólnienia takiej systematyki, a nawet przyjęcia zasady wykładu chn,_ nologicznego, wyliczenia informacyjnego. Wszystkie te konwencje znal,· zły wyraz \V opracowanych hasłach. Słownik ogólnych termi.nów funkcjonujących w danej dyscyplinie n lukowej jest oczywiście tylko odbiciem stanu wied?;y na dcmym etap; . a przy pewnej inflacji publikacji w skali światowej także stanu UPO\'.' .• szechnienia podstawowej literatury. Etnologiczne doświadczenia w ty;1! zakresie skłaniają jednak do wniosku, że chociaż jest to wysiłek o przej" ściowym tylko znaczeniu, warto go jednak podejmować. Możni1 się be,· wiem dowiedzieć w ten sposób o stanie dyscypliny wi.ęcej. niż na poc!stawie opracowania monograficznych studiów, a nRwct podręcznikó\·:. i z pewnością więcej, niż na podstawie dyskusji o tożsamości i kryZySie: danej dyscypliny. Można też lepiej zdać sobie sprawę z tego. co stanowi przedmiot teoretycznej kontrowersji, a co jest wspólnym mianownikie'" danej dyscypliny, oraz które pojęcia wymagają opcji metodologicznych, a które ich nie wymagają. Prace takie stwarzają też okazj(·; do tego 0./ stwierdzić, w jakim stopniu dociekani3 definicyjne pozostaje\ w naw, aktualne (przy niezbędnej staranności o uniknięcie jałowego formali ,mu). Zof ia Staszczak REALIZATIO~ OF THE ETHNOLOGICAL DICTIO:'-JARY (summary) The paper describes the conceptualization of the Ethnolog;cal Dictionary (;, print) as a work including: general ethnological terms, directions, mdhods <.1:"; subdisci:plines. As a background author presents a systematics of lexical mo,; ,graphs with regard to the .scope (including the whole or part of folk culture . 'concerning the world, country or region) and approach (thelJretical terms or ".'bject headings; sy,temati~ed theoretical terms or an inventory of tel'minology " in lexicons or thesauru'ses; only substantial headings or also 1J'I,gr<.lphical a.d organi7Jing ones). Then theaccepted concept ,is introouc':'d wi'lh regard t. the v:""oi documenting and cross-reference o[ headings in manner typical lo c', sp::c:·, I dictionary which i!1cludes .'L,bstanL'al1y chosen hcadings and not to ,\11 ('ncyclr)1Ldia embracing <Ill po.,;s:ble terms. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc0b6586560494bee467c6ea0f4757d4.pdf 91e0b34806345361561ef010ec0f80df Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2041 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Subject The topic of the resource migracje etniczność Kazachstan - Polonia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1894 Title A name given to the resource Polacy z Ukrainy w Kazachstanie / LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.11-54 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 75, 1992 ZBIGNIEW JASIEWICZ Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM Poznań POLACY Z UKRAINY W KAZACHSTANIE. ETNICZNOŚĆ A HISTORIA Informacje o Polakach w Kazachstanie, deportowanych tam z radzieckiej Ukrainy w połowie lat trzydziestych, napływały stopniowo i długo były ogólnikowe lub fragmentaryczne. Pierwszego oficjalnego potwierdzenia występowania w Kazachstanie ludności polskiej dostarczyły dane ze spisu powszechnego w ZSRR w roku 1959, wymieniające 53.102 Polaków wśród mieszkańców republiki (Itoqi ... , SSSR, 1962, s. 206). Ujawnienie zamieszkiwania Polaków w Kazachstanie w opublikowanych danych ze spisu, choć ważne, bowiem ciągle jeszcze milczano o przeszło milionowej grupie Niemców na tymże terenie, nie ułatwiło kontaktów i poznania tej zbiorowości. Skupiska polskie z ZSRR pozostawały bowiem poza zakresem zainteresowań agend rządu polskiego. Dodatkową przeszkodę w dotarciu do Polaków w Kazachstanie, osiedlonych przede wszystkim w północnej części kraju (ryc. I), stanowił peryferyjny charakter tego obszaru, trudno dostępnego także ze względu na zlokalizowane tam obiekty związane z badaniami neuklarnymi i kosmicznymi. Bliższe dane o Polakach zamieszkałych w Kazachstanie pierwszy przekazał ks. Wladysław Bukowiński, który w roku 1969 spisał Wspomnienia z Kazachstanu, kilkakrotnie publikowane, początkowo w obiegu nielegalnym. Od końca lat siedemdziesiątych, w polskiej prasie pisze na ich temat Jan Plater-Gajewski, zasłużony organizator Polaków w Kazachstanie. Informacje napływają szerzej jednak dopiero w drugiej połowie lat osiemdziesiątych. Do Kazachstanu dotarli wówczas dziennikarze, przekazujący reportaże prasowe i telewizyjne oraz pierwsi polscy badacze (por. R. Wyszyński, 1991). Na początku lat dziewięćdziesiątych zaczęły się pojawiać relacje nauczycieli i księży z Polski, skierowanych do pracy wśród tej zbiorowości polskiej. Uderza rzadkie pojawianie się wzmianek o Polakach z radzieckiej Ukrainy we wspomnieniach Polaków deportowanych na teren Kazachstanu w latach 1940 i 1941 z wchodzących przed wojną w skład państwa polskiego ziem zachodniej U~rainy i Białorusi. W roku 1990 do Kazachstanu wyjechał zespół etnologów z Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu, zainteresowany kulturą i tożsamością �12 etniczną tamtejszych Polaków 1. Nieco później prace terenowe wśród Polaków w Kazachstanie inicjuje Instytut Etnografii Akademii Nauk ZSRR w Moskwie. Pierwsze badania polskich zbiorowości w Kazachstanie przeprowadzili jednak w roku 1976 językoznawcy radzieccy (N. E. Ananiewa, 1984, 1990: J. P. Golcekier, 1984). Przedmiotem zainteresowania w tym artykule będą Polacy z Ukrainy żyjący w Kazachstanie, nazywani przeze mnie Polakami ukraińsko-kazachstańskimi. Odrębność tej zbiorowości ukształtowała historia i związane z nią doświadczenia: zamieszkiwanie w środowisku ukraińskim, od czasu zaborów poza granicami państwa polskiego oraz deportacja w połowie lat trzydziestych z Ukrainy do Kazachstanu i poddanie, na blisko 20 lat, rygorom "specjalnego osiedlenia". Celem natomiast będzie próba zrozumienia tej grupy w jej niepowtarzalnych, tragicznych losach historycznych, powodujących przekształcenia w charakterze etniczności. Źródłową podstawę pracy, obok danych z literatury, stanowią materiały zebrane przeze mnie w trakcie badań terenowych w Kazachstanie w roku 19902, uzupełnione informacjami przekazanymi przez innych uczestników tych i następnych badań, zorganizowanych w roku 1991. Rozmowy, które przeprowadziłem w Kazachstanie, zapisywane a niektóre z nich nagrywane, nie miały jednak charakteru sformalizowanych wywiadów, skierowanych na zdobycie danych o zagadnieniach etnicznych. W tej sytuacji wartość uzyskanych w nich informacji na temat tożsamości etnicznej jest chyba dość duża. Pojawiły się one bowiem nie jako wynik odpytywania, które mogłoby zostać rozpoznane przez rozmówców jako sprawdzanie ich polskości, a w toku rozmów, dotyczących bardzo wielu różnych spraw, ujawniających również, tak zrozumiałe przecież w warunkach tej zbiorowości, niezdecydowanie w wyborach tożsamościowych. Jestem świadom jednak wielu braków mojego opracowania i dlatego artykuł ten powinien zostać potraktowany jako próba wstępnego ujęcia problematyki i sformułowania pytań badawczych. l Wyjazd badawczy do Kazachstanu odbył się w dniach 26.10-14.11.1990 roku w ramach projektu "Polacy w Kazachstanie. Kultura i świadomość ctniczna", kierowanego przez dr. M. Gawęckiego. Zespół w składzie: M. Gawęcki, Z. lasiewicz, M. Kośko i M. Leonowicz przeprowadził wówczas badania we wsiach Krasnaja Poljana i Oziornoje w obwodzie kokczetawskim. Przebywał również we wsi Oktjabr' obwodu ałma-atyjskiego. Badania powtórzone zostały w dniach 7.11-3.12.1991 przez zespół: M. Gawęcki, A. Kuczyński (Uniwersytet Wrocławski), G. Pełczyński i A. Posern-Zieliński z udziałem etnologa D. Achabajewej z Ałma-Aty. Badania przeprowadzono we wsiach Oktjabr', Nikołajewka i Frunze obwodu ałma-atyjskiego. Projekt finansowany był w roku 1990 i 1991 ze środków UAM i MEN, natomiast od końca 1991 roku z funduszu Komitetu Badań Naukowych. 2 Serdecznie dziękuję wszystkim moim rozmówcom w Kazachstanie. Szczególne wyrazy wdzięczności pragnę przekazać pp. Drohomireckim ze wsi Krasnaja Poljana i pp. Iszczakom z Oziornoje, którzy przyjęli mnie pod swój dach, a także p. Romanowi Krajewskiemu z Ałma-Ata za ogólne dane, dotyczące Polaków w Kazachstanie. �13 Zróżnicowanie etniczności W podjętej analizie koncentrował się będę na historycznych, związanych z czasem i miejscem, uwarunkowaniach etniczności. Etniczność określam jako sposób identyfikacji związany z wyróżnikami kulturowymi, takimi najczęściej jak świadomość odrębnej przeszłości, język, religia, obyczaj, przybierający różną postać i powodujący różne następstwa w różnych warunkach czasu i przestrzeni. Z wielu możliwych znaczeń tego terminu wybieram zatem takie, które pozwala na wskazanie właściwości grup etnicznych (por. A. Posem-Zieliński, 1987, s. 79 i n.) ale zarazem przeciwstawia się jego ograniczeniu do sytuacji wewnątrz polietnicznego społeczeństwa i państwa (R. H. Winthrop, 1991, s. 94). Zakłada ponadto ścisły związek etniczności z identyfikacją. Z tego powodu nie traktuję etniczności jako zjawiska "naturalnego", towarzyszącego ludzkości od samego jej początku, takiego jakimi były familijność czy lokalność, lecz jako zjawisko wyrastające ponad więzi krewniacze i lokalne, wymagające zalążkowych choćby form świadomości zbiorowej (J. Wiatr, 1973, s. 391). Dla zrozumienia przekształceń i zróżnicowań etniczności istotne znaczenie ma ustalenie relacji między nią a narodowością. Zgadzam się tylko z drugim członem twierdzenia E. Nowickiej: "Każdy naród jest grupą etniczną ale nie każda grupa etniczna jest narodem" (1990, s. 56). Również nie każdy naród jest grupą etniczną. Wzorem wielu badaczy, ostatnio E. Gellnera (1991, s. 9 i n.) i E. J. Hobsbawma (1992, 3 i n.) widzę możliwość rozłącznego ujmowania dla celów analitycznych etniczności i narodowości, pierwszej charakteryzowanej głównie w kategoriach kulturowych, drugiej przede wszystkim w kategoriach politycznych. Powiązanie w tradycji polskiej myśli społecznej pojęcia narodu raczej ze wspólnotą kulturową niż polityczną (J. Szacki, 1984, s. 10), poprzedzone myśleniem o narodzie jako wrodzonej idei, pierwotnej wobec potrzeby państwa (por. choćby K. Brodziński, b.r.w., s. 6, 14), nie powinno nam utrudniać dostrzeżenia, obok etnonarodów, również narodów tworzonych na zasadzie uczestnictwa w państwie. Etniczność i narodowość traktowane tu będą jako stany społeczno-kulturowe nie tylko zastępujące się w rozwoju historycznym (A. D Smith, 1981, s. 86 i in.; 1986, s. 2 i n.) ale również współwystępujące, tworzące niekiedy dwa sposoby wyrażania tożsamości, stosowane w różnych sytuacjach i wypełniane różnymi treściami. Polacy w Kazachstanie stanowili grupę etniczną włączoną w proces tworzenia narodu politycznego - "ludu radzieckiego" a jednocześnie współżyjącą na terenie Kazachstanu z innymi grupami etnicznymi i etnonarodami, wśród tych ostatnich z Rosjanami, i przekształcającymi się wetnonaród Kazachami. Dostrzec można dwie postacie etniczności obecne w przeszłości i współcześnie. Pierwsza z nich pojawia się w tych sytuacjach, kiedy zbiorowość o wspólnych cechach kulturowych nie wykorzystuje ich dla kształtowania więzi szerszych niż wynikające z bezpośrednich kontaktów społecznych. Ta postać �14 etniczności i zbiorowości ją przyjmujące nazywane były "przed narodowym, naturalnym skupieniem ludzkim" w terminologii K. Kelles-Krauza (M. Bębenek, 1987, s. 24), "ludem", który jest "po poprostu rasą socjologiczną" (S. Orsini-Rosenberg, 1932, s. 402), "grupami par excelence ludowymi" (J. Obrębski, 1936 a, s. 181; 1936 b, s. 592) i już z wyraźnie zaznaczonym wartościowaniem "surową masą etnograficzną" (L. Wasilewski, 1929, s. 10). Spotykana była najczęściej w warunkach trwałych podziałów na lud i grupy elitarne w ramach społeczeństwa stanowego lub, jakby powiedział E. Gellner agrarnego, lecz pojawić się może także w sytuacji degradacji grupy lub w związku z dezintegracją społeczną 3. Kształtuje "grupę w sobie" - używam tu pojęcia stosowanego w analizach klasy społecznej - niezdolną do artykułowania swoich potrzeb. Upowszechnienie się świadomości wspólnoty i pojawienie się instytucji umacniających ideologię wspólnego działania prowadzi do ukształtowania się drugiej postaci etniczności, wyrażanej przez grupę etniczną "dla siebie", zdolną do przyjęcia i realizacji programu na rzecz grupy. Grupa taka może dać początek narodowi, stać się, pozostając w diasporze, mniejszością narodową lub też przekształcić się w grupę tzw. etników w ramach etnicznie pluralistycznego państwa i narodu. Obydwie postacie etniczności, jak wskazuje na to choćby historia Polski, występują nie tylko w porządku rozwojowym ale mogą również współistnieć w ramach jednej grupy etnicznej społeczeństwa stanowego. Różnice m.in. w dostępie do praw politycznych i intensywności więzi organizacyjnej i symbolicznej nadają specyficzny charakter tego rodzaju wspólnotom, nazwanym przez A. D. Smitha, m.in. w oparciu o materiał polski, "ethniami bocznymi i ekstensywnymi" (1986, s. 105 i in.). Choć w języku staropolskim używano określenia nie tylko "naród szlachecki" ale również "kmiecy" a nawet "naród kapłański", a określenia te informowały przede wszystkim o pochodzeniu, stanie, gatunku (Słownik polszczyzny ... , 1985), to jednak głównie przedstawiciele "narodu szlacheckiego" mogli stać się wyrazicielami ideologii stanowego państwa i narodu, usiłującej podporządkować sobie idee etniczne a nawet religijne. "Polskość dwudzielna (szlachta - lud) zaczyna zamierać ostatecznie koło połowy XX wieku" pisze T. Lepkowski (1989, s. 16). Przyjęte założenie o rozdzielności etniczności i narodowości nie oznacza negacji wzajemnych powiązań. Etniczność przecież stanowi korzystną podstawę tworzenia narodów. Dostarcza bowiem wykształconych w swoich ramach czynników integracji, przede wszystkim języka a także rodowodu historycznego. Jest jednym z ważnych sposobów "wypełniania pustego kontenera nacjonalizmu" (E. J. Hobsbawm, 1992, s. 4). Osadzona w ramach narodowych sama z kolei podlega głębokim przekształceniom w zależności od warunków politycznych i społeczno-ekonomicznych oraz przyjmowanych J L. Cichoblaziński (1990, s. 89) używa terminu "miazga etniczna" dla określenia stanu, który może pojawiać się w Polsce w następstwie nie zatrzymanych procesów dezintegracyjnych. �15 programów. Związek między etnicznością a narodowością nie jest jednak prosty. Naród w swojej genealogii i kulturze nigdy nie jest sukcesorem jednej grupy etnicznej. Wchłania bowiem i asymiluje przedstawicieli wielu spośród nich i syntetyzuje wiele etnicznych tradycji kulturowych. Można również dostrzec przekształcenia w funkcjach etniczności, rezygnację z funkcji komunikacyjnych na rzecz symbolicznych i w ten sposób uniknięcie konfliktu między potrzebą integracji a utrzymania i rozwinięcia wniesionej tożsamości, występujące w państwach postindustrialnych, budowanych na podstawie imigracyjnej, takich jak Stany Zjednoczone (l. Rokicki, 1992, s. 20 i n.). Etniczność ponadto, oddzielnie czy w połączeniu z narodowością, może stanowić podstawę do kształtowania innych jeszcze form identyfikacji i lojalności, tworzonych przez grupy polityczne lub wyznaniowe4. Rozdzielenie etniczności i narodowości służy w artykule uzasadnieniu tezy o etnicznej głównie polskości omawianej zbiorowości. Polacy ukraińsko-kazachstańscy nie są, moim zdaniem, "byłymi Polakami", "Polakami z pochodzenia", "grupą genetycznie polską" 5. Są Polakami, w etnicznym tego terminu znaczeniu, polską gupą terytorialną o odrębnej i tragicznej historii. Byli oni wyłączeni z procesów, które kształtowały narodowe cechy Polaków w kraju, poddani oddziaływaniom w części obcym pozostałym Polakom a nawet zaprogramowanym w celu wymuszenia degradacji grupy, asymilowani i z utrzymanymi jedynie reliktowymi elementami polskiej kultury. Są grupą "inaczej polską", odpowiadającą inkluzywnemu rozumieniu polskości i Polonii (A. K. Paluch, 1976, s. 53 i n.) i jednocześnie wskazującą na brak sensu jej charakteryzowania na zasadzie porównywania z Polakami w kraju. Oczywistym nieporozumieniem zatem jest zaproponowany przez R. Wyszyńskiego dla zbadania Polaków w Kazachstanie zabieg "stopniowalności polskości" (1991, :. 161)6. Każe on bowiem widzieć polskość jako zjawisko pozahistoryczne, sprowadzalne do "czystego modelu polskości" (1991, s. 163), a jednocześnie pomija najważnieszy aspekt etniczności jakim jest samoidentyfikacja, nie zawsze związana z obiektywnymi cechami kulturowymi i trudno poddająca się pomiarowi. W analizie przemian etniczności Polaków ukraińsko-kazachstańskich zwrócę wagę na zmieniające się jej funkcje i cechy. Wymieniłem już funkcję .; Odnotować w tym miejscu należy interesującą dyskusję nad podziałem Polaków po roku 1945 na "naród - państwo" i "naród - lud" z odmienną tradycją, symboliką a nawet językiem (por. T. Łepkowski, 1989, s. 51 i n.) lub podziałem Niemców w związku z istnieniem przez kilkadziesiąt lat dwóch państw niemicckich. 5 Określenia używane w artykułach dziennikarskich i dyskusjach naukowych. Artykuł nie jest pozbawiony wartości materiałowych i metodycznych. Kolejnym, tym razem niedopuszczalnym nieporozumieniem jest jednak przypisanie koncepcji stopniowalności polskości S. Ossowskiemu. S. Ossowski nic sformułował takiej koncepcji, a odkrył jej występowanie wśród mieszkańców Śląska Opolskiego i analizował ją. Pisał: .,Przynależność do zbiorowości narodowej dla micszkańców Giełczyna podlega stopniowaniu" (1984b, s. 113). Ó �16 komunikacyjną i symboliczną oraz związaną z O1ml I ważną w etniczności funkcję samoidentyfikacyjną. Pochodną wobec wymienionych jest funkcja artykułowania potrzeb i organizowania się w celu ich zaspokajania. Funkcje etniczności kreujące grupę, nazwijmy je wewnętrznymi, należy uzupełnić takimi, które określają miejsce członków grupy i grupy jako całości w świecie zewnętrznym. W polietnicznym otoczeniu, a taka tylko sytuacja jest dla nas tutaj interesująca, przynależność etniczna może przesądzać o bardziej lub mniej satysfakcjonującej pozycji w strukturach społecznych, ekonomicznych i politycznych miejsca zamieszkania. W skrajnych przypadkach, a takie były udziałem omawianej zbiorowości Polaków, raz stawiała ich na szczycie drabiny społeczno-kulturowej i politycznej a potem skazywała na degradację i egzystencję na granicy likwidacji fizycznej. Aktywizowanie poszczególnych funkcji i sposób ich realizacji związane są zatem z warunkami etniczności tworzonymi przez samą grupę, związanymi z jej charakterem, lecz także, co jest szczególnie ważne w wypadku grupy rozproszonej, stosunkiem do niej innych grup etnicznych i narodowych oraz polityką państwa, w którym zamieszkuje. Korzystne lub niekorzystne warunki etniczności, określane tak ze względu na ich skutek dla umacniania się lub zaniku grupy, nie muszą mieć tych samych następstw dla członków tej grupy w ich bytowaniu poza własną etnicznością. Funkcje komunikacyjne etniczności, ograniczające możliwości egzystencjalne członków grupy, ulegają redukcji i nie zawsze są kompensowane funkcjami symbolicznymi. Jednocześnie w warunkach krzywdzących grupę rodzi się i umacnia ideologia dowartościowująca grupę, pomagająca przetrwaniu, z którą może jednak współwystępować refleksja nad słabościami i nieuchronnością zaniku. W moich rozważaniach posłużę się ponadto założeniem hierarchii ważności cech etnicznych i możliwości daleko idącej ich redukcji. W różnych warunkach różne cechy etniczne przejmują zadanie utrzymania odrębności grupy. Najważniejsza jest jednak świadomość przynależności. Świadomość taka, jeśli zostaje utrzymana, pozwala na odbudowanie w korzystnych warunkach etniczności pełnej, zwykle w ramach grupy narodowej. Historia a współczesność Wybór wyjaśniania przy pomocy historii ma w tej pracy określony cel. Jest nim umieszczenie badanej zbiorowości w szerokiej perspektywie historycznej umożliwiającej śledzenie przemian zarówno w warunkach bytowania jak ; w etnicznym charakterze grupy. Dzięki tej właśnie perspektywie dowiadujemy się, że Polacy ukraińsko-kazachstańscy nigdy nie należeli do innej, poza polską, grupy etnicznej. Szkoda jedynie, że niewiele jest prac, które pozwalają poznać ich historię. Do najcenniejszych należą studia A. Jabłonowskiego (1912), opracowania D. Beauvois (1987,1988) o polskiej szlachcie na Ukrainie w XIX wieku, praca M. Iwanowa (1991) przedstawiająca sytuację Polaków �17 w ZSRR przed II wojną światową, m.in. na Ukrainie, lecz nie dostarczająca jednak wystarczających informacji o wywózce i losie deportowanej ludności polskiej oraz artykuł W. N. Ziem skowa (1990), piszącego o tzw. "spiecposielencach", wśród nich również Polakach, na podstawie dokumentów NKWD i MWD. Nadal nie ma jednak odpowiedzi na wiele ważnych pytań i historia Polaków w Kazachstanie wymaga dalszych badań. Myślenie historyczne ingeruje w podjętej tu analizie również w sposób rozumienia współczesności. Współczesność bowiem w tej pracy to nie tylko to, co następuje po przeszłości i to, co wymaga wyjaśnienia przez przeszłość ale także każde zastosowane tu "unieruchomienie" przeszłości, pozwalające na analizę synchroniczną. W tym ujęciu proces historyczny to nie tylko obraz zjawiska zmieniającego się zgodnie z linią czasu ale przede wszystkim szereg wybranych, nakładających się na siebie obrazów z przeszłości, pozwalających na rozpatrywanie etniczności w takim stopniu, w jakim pozwalają na to zebrane przeze mnie materiały, w jej uwarunkowaniach. Oczywiście "teraźniejsza współczesność" - współczesność badanej grupy i badacza, choć włączona w proces historyczny, uznawana jest za kategorialnie odrębną i najważniejszą. Jedynie ona jest bowiem twórcza w tym sensie, że może zmienić życie zbiorowości a badaczowi pozwala na udział w tworzeniu źródeł i na inne sposoby ingerowania w rzeczywistość. Współczesność ta dostarcza również danych do przeszłości, tak jak jest ona widziana przez badaną grupę i jej otoczenie. Jedną z istotnych trudności tego rodzaju analizy jest określenie mechanizmu przekształcania się przeszłości w każdorazową współczesność, sposobu przedstawiania przeszłości we współczesności oraz oddziaływania tej współczesności na przyszłość. W jaki sposób grupa nawiązuje do przeszłości i w jaki sposób wykorzystuje doświadczenie z przeszłości do kształtowania swoich teraźniejszych i przyszłych losów? W rozważaniach nad obecnością przeszłości we współczesności posługiwać się będę koncepcją tradycji (l. Szacki, 1971, por. również Z. Jasiewicz, 1987), pamięci historycznej ( M. Halbwachs, 1969) ale także doświadczenia historycznego, które stanowi uświadomioną lub nieuświadomioną, stale zmienną, bo weryfikowaną w teraźniejszości, postawę i wzór zachowania nawiązujący do przeszłości. Na Ukrainie Interesującą nas grupę Polaków w Kazachstanie wywodzimy, na podstawie wiedzy ojej pochodzeniu, z polskiej ludności na Podolu i Wołyniu. Na te tereny Ukrainy osadnicy polscy przybyli głównie w czasach saskich, po wojnach kozackich, tureckich i szwedzkich. Nie wiemy w jakim zakresie był to wówczas powrót na tereny poprzednio już zamieszkałe a w jakim przesunięcie się nowych osadników na wschód. Najprawdopodobniej była to jednak ludność od dawna zamieszkała na ziemiach ruskich. Stanowiła kontynuację 2 - Lud t. LXXV �18 polskiej kolonizacji, zapoczątkowanej w połowie XIV wieku w związku z osadzeniem księcia Jerzego Trojdenowicza z dynastii mazowieckiej na tronie halickim i opanowaniem Rusi Czerwonej przez Kazimierza Wielkiego. Swój rozkwit kolonizacja ta osiągnęła w XVI wieku, szczególnie po Unii Lubelskiej (A. Jabłonowski, 1912, s. 89 i n.). Obok Mazowsza jako teren pochodzenia osadników, przesuwających się w swej masie zapewne stopniowo na wschód, wskazywane jest również Sandomierskie i południowa Małopolska a nawet Śląsk i Niemcy (A. Jabłonowski, 1992, s. 336; W. A. Serczyk, 1979, s. 54). O osadnictwie z Mazowsza świadczy nazwa Mazurzy, często spotykana jako określenie polskiej ludności na Ukrainie, zachowana również w Kazachstanie. Nie opracowano dotąd zasięgu tego interesującego etnonimu. M. Handelsman pisze, że tę "odwieczną nazwę" nosiła ludność polska "koło Lwowa i aż po Tarnopol" (1932, s. 591). Wydana przed wojną we Lwowie encyklopedia ukraińska podaje ją jako nazwę polskich wieśniaków Zachodniej Galicji (Ukrainśka ... , 1930-1931, t. 2, s. 598). Wiemy jednak, że występowała ona i nadal występuje we wschodniej Galicji a także za Zbruczem, we wschodniej części Podola i Wołynia. Łączona była z mazurzeniem (Słownik geograficzny ... , 1885, t. 6, s. 191). Ostatnio jednak dialektolodzy skłonni byliby podważyć tezę, w oparciu o brak śladów mazurzenia w przejmowanych do języka ukraińskiego polonizmach, o dominującej roli elementu mazurskiego w kolonizacji Rusi Czerwonej (M. Karpluk, 1986, s. 21). Do podjęcia badań nad Mazurami, już w połowie XIX wieku zachęcał J. Rolle (1857)7. On też pierwszy postawił pytanie o mechanizm utrzymywania się i znaczenie tej nazwy. Czy jest ona pozostałością po osadnictwie mazurskim i, dodajmy, potwierdzeniem tożsamości etnicznej Mazurów (por. H. Samsonowicz, 1989, s. 147), czy wskazuje etniczność polską, czy też jest sposobem odróżnienia katolickich od prawosławnych mieszkańców wsi? Niejasna jest też sprawa przynależności społecznej Mazurów. Pod koniec XIX wieku przedstawiono ich jako chłopów (l. Bartoszewicz, 1912, s. 22), natomiast wcześniej mówi się o nich również jako o ubogiej szlachcie (D. Beauvois, 1988, s. 84). Bez dodatkowych badań historycznych nie rozstrzygniemy, czy w grupie Mazurów występowali zarówno chłopi jak i szlachta, czy też stanowili oni grupę szlachecką najwcześniej pozbawioną praw i świadomości przynależności do tego stanu. Występowanie etnonimu Mazurzy w każdym razie stanowi interesujący ślad procesów etnicznych na Ukrainie, które polegały nie tylko na kontaktach ludności przybyłej z ziem polskich z przeważającym tu żywiołem ruskim ale również na utrzymywaniu wyróżników etnicznych lub regionalnych wśród tej ludności. Na kresach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej wystąpiła zależność między strukturą i procesami etnicznymi a strukturą społeczną, która prze7 Mgr D. Pawlak z Redakcji Dzieł Wszystkich O. Kolberga dziękuję za wska7.anie artykułu J. Rollego, znajdującego się w tekach kolbergowskich. �19 trwała co najmniej do czasów powstania ZSRR. Częściej na tym terenie ludźmi dysponującymi uprawnieniami politycznymi a przede wszystkim wolnością osobistą przed uwłaszczeniem byli Polacy. Społeczną niekompletność polskości na wschodzie, reprezentowanej głównie przez szlachtę, dostrzegł T. Lepkowski (1967, 125 i n.). Status etnoklasy przysługiwał jednak przede wszystkim możnowładztwu i szlachcie ziemiańskiej a także obejmował szlachtę zagrodową i bezrolną, pełniącą często rolę służebną wobec właścicieli ziemskich, natomiast nie dotyczył już polskich chłopów, kategorii zresztą nielicznej na kresach. Niższe warstwy etnicznie polskie podlegały rutenizacji, były włączane, ze względu na warunki bytowania, w ruskie środowisko chłopskie. A. Jabłonowski pisal: " ... przybysz polski na Ukrainę, z ludu pochodzący, tonął tu pospolicie w miejscowej masie ruskiej" (1912, 219). Zależności między strukturą etniczną a społeczną podporządkowane były jednak w ramach Rzeczypospolitej wartości nadrzędnej, jaką była przynależność do stanu. To właśnie bycie szlachcicem a nie pozostawanie etnicznym Polakiem decydowało o przynależności do "narodu szlacheckiego", stanowiącego jedyną uświadamianą sobie, od XV do końca XVIII wieku i dłużej, formę "narodu polskiego". "W obrębie narodu szlacheckiego spotykali się ludzie różnej mowy i różnego wyznania (te elementy, ważne jako wyróżniki przynależności narodowej dla chlopa i rzemieślnika, dla szlachty polskiej nie miały większego znaczenia ... ") - dowodził T. Lepkowski (1989, s. 27). Termin "naród polski" nie odnosił się" ... ani do ojczystego języka człowieka, ani też do jego wyznania czy pochodzenia etnicznego" - stwierdził N. Davis (1991, s. 29). Stąd też polszczenie dawnych kniaziów i bojarów z ziem ruskich, głównie po Unii Lubelskiej, a później związane z dalszymi postępami polonizacji na ziemiach prawobrzeżnej Ukrainy po wojnach kozackich (W. Lipiński, 1909, s. 18; L. Wasilewski, 1925, s. 31), miało charakter w pierwszym rzędzie identyfikacji z państwem i systemem społecznym. Nie musiało oznaczać przyjęcia etnicznej polskości. Określenie "gen te Ruthenus, natione Polonus" stosowane wobec tej szlachty (W. Lipiński, 1909, s. 48; A. Jabłonowski, 1912, s. 239) pozwala mówić o zaawansowanym już procesie tworzenia się wieloetnicznego szlacheckiego narodu polskiego. Obok czynnika politycznego i społecznego, oddziałujących na przebieg procesów etnicznych, należy poddać analizie jeszcze jeden, a mianowicie religijny. Podziały religijne na ziemiach Ukrainy, wyznaczone przynależnością do katolicyzmu i prawosławia, umacniały zróżnicowanie etniczne. Unia zawarta w roku 1596 między kościołem rzymsko-katolickim a częścią hierarchii kościoła prawosławnego osłabiała a jednocześnie skompłikowała te podziały. Utworzenie kościoła grecko-katolickiego z jednej strony umożliwiło polityczną głównie i kulturową polonizację szlachty pochodzenia ruskiego, ale z drugiej rutenizację niższych polskich warstw społecznych. "Przed powstaniem Unii ruszczyć polskich chłopów nie było łatwo ... " pisze 1. Widajewicz i oskarżając �20 hospodynów o "wrywanie się w administrację sakramentów" konkluduje: " ... Zaprowadzenie unii kościelnej nie wyszło na korzyść osiadłego pośród Rusinów polskiego żywiołu" (1934, s. 181)8. Przeprowadzony powyżej wywód, przedstawiający w sposób ogólny warunki i kierunek procesów etnicznych na ziemiach ukraińskich w czasach przedrozbiorowych nie pozwala na dokładne wyjaśnienie zbiorowej genealogii Polaków ukraińsko-kazachstańskich. Można jednak sądzić, że ich przodkowie dotrwali do końca Rzeczypospolitej jako grupa drobnej szlachty, podlegająca wpływom kultury ukraińskiej, która zachowała jednak swoją odrębność od ludności chłopskiej ze względu na wolność osobistą i katolicyzm. Zajęcie przez Rosję w roku t 793 ziem "prawobrzeżnej Ukrainy", bo one nas tutaj interesują jako miejsce pochodzenia Polaków z Kazachstanu, utrwalone aktem zaborów w roku 1795, niewiele zmieniło w sytuacji społeczno-etnicznej tego terenu. Z pretensją wobec zaborcy A. Jabłonowski stwierdza: " ... początkowo nie tylko utrzymano, lecz podniesiono nawet przemoc szlachty nad poddanymi" (1912, s. 359)9 a D. Beauvois uzupełnia: " ... polskość stała się dla Rosjan czymś podejrzanym dopiero po Powstaniu Listopadowym" (1988, s. 20). Lata trzydzieste tworzą nowe warunki procesów etnicznych nie tylko z powodu powstania w roku 1831. Złożyły się na nie w tymże czasie przede wszystkim ewolucja imperium rosyjskiego w kierunku narodowym oraz rozwój ukraińskiej świadomości narodowej (N. Davis, 1991, s. 143; W. A. Serczyk, 1979, s. 228 i n.). 8 Uznanie przynależności Rusinów do szeroko ujmowanego narodu polskiego stało się częścią składową XIX-wiecznych koncepcji wieloetnicznego narodu polskiego (T. Łepkowski, 1973, s. 239). Był nią również pozytywny stosunek do unitów. "Źle się stalo, że unici i w ogólności wszyscy mieszkańee, których zowiemy Rusinami - pisał w swych rozmyślaniach o naprawie Rzeczypospolitej Kazimierz Markiewicz, uczestnik Powstania Listopadowego i emigrant we Francji - są uważani w kraju za klasę zupelnie osobną, za inny poniekąd naród i że właściciele lacińskiego obrządku nicprzychylnym (powszechnie) na nich patrzą okiem, odrazę prawic do nich i do ich obrządku mają i okazują" (B. Konarska, 1989, s. 312). 9 Zmianę warunków umożliwiających egzekwowanie pańszczyzny w poszerzonym wymiarze i wiązanie ich z objęciem terenu przez Rosję, potwierdza pieśń zanotowana przez O. Kolberga (1964, 292), który na Wołyniu przebywał w 1862 roku: "Buła Polszcza, buła Polszcza a teper Rusyna, ne zastupy!' syn za ba!'ka a ba!'ko za syna. Oj za Polszi dobre bulo ludiam na robotu, ciłyj tydzień sobi robysz ...... w sobotu. Za Rusyji dużo nam zła ludiam na robot u, ciłyj tyżdeń na pańszczyni, szarwarok w sobotu." �21 Polakami na prawobrzeżnej Ukrainie była w I połowie XIX wieku głównie szlachta. D. Beauvois przedstawiając sytuację w trzech guberniach: kijowskiej, wołyńskiej i podolskiej stwierdza: " ... cała ludność polska zamieszkująca Ukrainę legitymowała się herbem szlacheckim", nie zastanawia się jednak nad dostrzeżonym przez siebie faktem występowania, obok 410.212 szlachty także 579.402 chłopów wyznania katolickiego (1988, s. 21, 30, 32). Utrwalone związki między polskością a przynależnością do stanu szlacheckiego spowodowały, że poważnym jej ograniczeniem stał się "Ukaz o jednodworcach i grażdanach w guberniach zachodnich" wydany 19.10.1831 roku. W wyniku rozporządzenia zdeklasowano, jak oblicza D. Beauvois, 340.283 osoby przynależne do grupy szlachty bezrolnej i zagonowej (1988, s. 139). Zrealizowaną rewizję tytułów, wprowadzoną po poprzednio jedynie zaplanowanej deportacji 5 tysięcy rodzin drobnej szlachty z Podola na Kaukaz, D. Beauvois określa mianem " ... najbardziej rozległej "manipulacji społecznej" w Europie przed XX wiekiem", służącej celom rusyfikacji (1987, s. 14; 1988, s. 281). Innym administracyjnym działaniem, mającym służyć temu samemu zadaniu, było wydanie w roku 1839 rozporządzenia o wcieleniu unitów do cerkwi prawosławnej. Obok polonizacji, prowadzonej dotąd wobec ludu głównie przez kościół katolicki, ale polegającej także na oddziaływaniu dworu polskiego, pojawiła się nowa siła z własnym programem asymilacyjnym wobec ruskiej "masy etnograficznej" i Polaków - imperium rosyjskie. Najefektywniejsze okazały się jednak, zapoczątkowane już w Rzeczypospolitej, procesy rutenizacji osadników polskich na Ukrainie i ukrainizacji, związane początkowo z oddziaływaniem czynników lokalnych: społeczności wiejskiej i cerkwi, wzbogaconych w XIX wieku o siłę kształtowanej wówczas ukraińskiej ideologii narodowej. Dlatego nie sposób uznać ruszczenia się Polaków w ich ukraińskim otoczeniu jako wyniku wyłącznie rosyjskich posunięć administracyjnych i towarzyszących im gwałtów (A. S., 1928, s. 804). O skuteczności ukrainizacji świadczy również to, że pod koniec XIX wieku obejmować ona zaczyna również spolonizowane już rodziny szlacheckie pochodzenia ruskiego (W. Lipiński, 1909, s. 88). Spis ludności z roku 1897 wskazał na terenie guberni wołyńskiej, podolskiej i kijowskiej 322.108 Polaków. Katolików wg tychże danych spisowych było jeszcze więcej, a mianowicie 667.581. Statystyki urzędowe z roku 1909, podające liczbę 424.552 Polaków, wskazują na utrzymywanie się polskiej grupy narodowościowej na tym terenie. Zdaniem 1. Bartoszewicza liczba ta jest zresztą zaniżona i przyjmuje on wielkość 800.000 osób "pochodzenia polskiego" i wyznania katolickiego (1912, s. 19). Różnice w przedstawianiu danych etnicznych wynikają na kresach, poza stosowaną w tym zakresie manipulacją, także z przenikania się kultur i grup etnicznych, prowadzącego do trudności w samookreśleniu lub przyjmowania podwójnej przynależności. Polskość utrzymała się głównie wśród szlachty i opierała się na wielkiej i średniej własności ziemskiej. W polskich rękach w przededniu I wojny światowej �22 utrzymała się na terenie prawobrzeżnej Ukrainy 1/4 ziemi uprawnej, co jednak stanowiło wielkość znaczącą (D. Beauvois, 1988, s. 279). O białocerkiewskich dobrach Branickich w guberni i kijowskiej K. Moszyński pisze: " ... liczna służba, oficjaliści i dzierżawcy składają się wyłącznie z Polaków" (1914, s. 56). Obok tego jednak rozszerzyła się liczba polskiej ludności po miastach; związek z polskością utrzymała także część drobnej szlachty nawet wówczas, kiedy została ona zdeklasowana. Ważnym czynnikiem podtrzymującym polskość, mającą swoje instytucjonalne podstawy w kościele katolickim i polskim dworze, ale wzmacnianą również przez upowszechniającą się nowoczesną polską ideologię narodową, było przekonanie o wyższości kultury polskiej. Wojna światowa i upadek caratu początkowo spowodowały wzmocnienie polskości na Ukrainie, do czego przyczynił się napływ fali uchodżców z głębi Rosji oraz jeńców i zniesienie szeregu ograniczeń. Kijów staje się centrum życia polskiego, w 1917 roku powołany tam zostaje Polski Komitet Wykonawczy na Rusi, powstało Polskie Towarzystwo Naukowe i Kolegium Uniwersyteckie a w 1309 polskich szkołach prawobrzeżnej Ukrainy naukę podjęło 84.500 uczniów (A. Krysiński, 1928, s. 380; M. Iwanow, 1991, s. 198). Działalność ta, oparta na świadomości narodowej aktywnej części społeczności polskiej, w ograniczonym tylko zakresie docierała do ludności wiejskiej trwającej w polskiej etniczności. Dla ludności tej natomiast istotne znaczenie miało gwałtowne, symbolizowane przez płonące dwory, zniszczenie w latach 1917-1920 wielkiej własności ziemskiej, w tym również kształtowanej przez nią infrastruktury, podtrzymywanej przez warstwę polskich w większości ekonomów i oficjalistów, tak ważnych w prezentowaniu polskości wobec chłopów ukraińskich. Polacy przestają istnieć jako etnoklasa, utrzymuje się natomiast tradycja przedstawiania ich kultury i statusu społecznego jako "pańskich". Niewiele wiemy o stosunku polskiej ludności wiejskiej zza Zbrucza do wydarzenia jakim było odrodzenie państwa polskiego, nowego ważnego czynnika w procesach etniczno-narodowych obejmujących Polaków. Zapewne jednak, podobnie zresztą jak część mieszkańców wsi zwartych polskich obszarów etnicznych, nie była ona przygotowana na spotkanie z Polską jako państwem, reprezentowanym przy tym przez wycofującego się z Kijowa żołnierza 10. 10 M. Iwanow (1991, 95 i n.) publikuje wyniki ankiety przeprowadzonej przez NK WD w roku 1925 w 15 miejscowościach okręgu szepietowskiego, żytomierskiego i korosteńskiego. Ankieta ta zawierała pytanie o ochotników do wojska polskiego spośród miejscowej ludności. W jednej tylko z miejscowości ujawniono popieranie Polski. Interesujące w tym aspckcie są relacje S. Korwina-Kruczkowskiego, uciekającego z niewoli bolszewickiej. Organista w Gniewinie powiedział mu: " ... przestrzegam i zaklinam Pana, byś nie przyznawał się do tego, że uciekasz z niewoli i że jesteś Polakiem, bo czy to będzie Małorus, czy Moskal, czy Żyd a nawet Polak, to przyaresztuje Pana i odda do najbliższej czerezwyczajki. Pan nie ma wyobrażenia o tern, jak ludność tutejsza jest rozgoryczona na armię polską". Inny napotkany w Smotryczu Polak żalił się: "Przewalili się tutaj �23 Po zawarciu traktatu w Rydze w roku 1921 kilkaset tysięcy Polaków opuściło tereny Ukrainy. Wyjeżdża niemal cała inteligencja, pozostaje jedynie ludność wiejska i część warstwy średniej (A. Krysiński, 1928, s. 381; M. Iwanow, 1991, s. 91). Miejscowa ludność polska pozbawiana również w przeszłości elit narodowych, bo przecież w XIX wieku konserwatywne i egoistyczne ziemiaństwo odwraca się od zdeklasowanego ,Jakby na wymarcie i zgubę skazanego małorolnego żywiołu polskiego" (J. Bartoszewicz, 1912, s. 95; D. Beauvis, 1988, s. 282), niespodziewanie znowu uzyskuje z zewnątrz wsparcie dla polskiej etniczności. Czynnikiem aktywnie oddziałującym na procesy etniczno-narodowe stają się polscy komuniści obecni w ZSRR, poszukujący "polskiego ludu" jako uzasadnienia ich działalności skierowanej również ku Polsce i przedmiotu eksperymentu. Losy Polaków w ZSR R w okresie międzywojennym, o których do Polski docierały nieliczne tylko informacje (por. niezastąpione "Sprawy Narodowościowe"), doczekały się wartościowego opracowania jakim jest książka M. Iwanowa (1991). Istnienie książki pozwala w tym artykule zwrócić uwagę na podstawowe tylko czynniki kształtujące status etniczny i narodowy interesujących nas Polaków na Ukrainie. Pierwszy z nich dotyczy przyjętej przez Lenina, pod wpływem teoretyków II Międzynarodówki, a przede wszystkim K. Kautskiego, zasady samookreślenia się narodowego i wprowadzenia jej jako obowiązującej w ZSRR. W jej wyniku Polacy ujawnili się jako grupa narodowościowa, której liczebność na Ukrainie zmienia się zresztą w zależności od warunków. W oparciu o nią powołano ponadto polskie narodowościowe rady wiejskie i wreszcie, w roku 1925, polski rejon narodowościowy, tzw. Marchlewszczyznę, ze stolicą w Dołbyszu, przemianowanym na Marchiewsk (Obecny stan ... , 1927, s. 260 i n.; M. Wieliczko, 1986,216 i n.; M. Iwanow, 1991, s. 116 i in.). Polskie jednostki terytorialne wzmocnione zostały sprowadzeniem na Ukrainę w latach 1923-1925 ok. 40 tysięcy rodzin polskich z Rosji centralnej i Syberii (Obecny stan ... , 1927, s. 260; M. Iwanow, 1991, s. 60). Zgadzam się z tezą postawioną przez M. Iwanowa, że "polski eksperyment polonijny" w ZSRR, a przede wszystkim na Ukrainie, przyczynił się do utrzymania a nawet przywrócenia polskości u setek tysięcy ludzi. Jednocześnie Polacy na Ukrainie nadal podlegali procesom ukrainizacji, po części kierowanym a po części będącym kontynuacją asymilacji w środowiskach zamieszkania. Wśród 496.435 Polaków wykazanych na Ukrainie w danych spisu w roku 1926 tylko 49,9% uznało język polski jako ojczysty. Nieco wcześniejsze dane z roku 1924 informowały, że wśród tej Denikińcy, Kolczakowcy, przemaszerowali Turcy, Wranglowcy i Germanie ale nikt z nich nie zalał nam gorącego sadła tak, jak to uczyniła wracająca spod Kijowa armia wasza. Jam szlachcic polski ... ale to Panu powiadam, że gdyby tu Polszcza, co nie daj Boże, wróciła nazad, to mnie do 24 godzin w Smotryczu nie będzie. Rzucę chatę, porzucę dobytek i pójdę z rodziną w głąb Rosji" (S. Korwin- Kruczkowski, 1935, s. ł 8). �24 ludności aż 37,7% stanowiły małżeństwa etnicznie mieszane (M. Wieliczko, 1986, 211). Drugim czynnikiem wyznaczającym kierunek procesów etnicznych w ZSRR było podporządkowanie polityki narodowościowej celom tworzenia społeczeństwa komunistycznego. Oznaczało to, że zachowanie wybranych cech etnicznych służyć miało sowietyzacji - przekształcaniu struktur społecznych i mentalności ludzi z zamiarem poddania ich przyjętym założeniom politycznym, społeczno-ekonomicznym i ideologicznym systemu totalitarnego. Zachowanie się ludności polskiej, nieco bardziej opornej, w porównaniu z innymi grupami narodowościowymi, wobec kolektywizacji oraz przywiązanej do religii, a także uznanej za potencjalnego sojusznika Państwa Polskiego, doprowadziło do zmiany stosunku do niej. W trakcie przekształceń polityki wewnętrznej ZSRR i sytuacji międzynarodowej Polacy wskazani zostali, stanowiąc pierwszą tak potraktowaną dużą grupę narodowościową, jako wrogowie ZSRR (M. Iwanow, 1991, W. Lizak, 1990, s. 27). Masowe represje, od początku lat trzydziestych, objęły w skali ZSRR różne środowiska polskie. Dla spraw omawianych w tym artykule szczególne znaczenie miała likwidacja polskiego regionu im. 1. Marchlewskiego, rozwiązanego w roku 1935 oraz deportacja ludności polskiej z Ukrainy. Okres międzywojenny, w którym Polacy w ZSRR zajmują pozycję najpierw w pewien sposób etnicznie uprzywilejowaną a później są represjonowani, powiększył dystans między nimi a Polakami żyjącymi w państwie polskim. Nie zostali oni bowiem objęci oddziaływaniem państwa narodowego. Odrębność etniczna nie broniła ich ponadto przed sowietyzacją oznaczającą osadzenie w odrębnym systemie społeczno-politycznym i poddanie odrębnemu systemowi wartości a w jego ramach takiej wersji historii i teraźniejszości, która krytycznie oceniała przeszłość Polski i nowopowstałe państwo polskie. Deportacja do Kazachstanu daje początek grupie Polaków ukraińsko-kazachstańskich. Teren i organizacja wywózki, liczba osób nią objętych, miejsca, do których ich skierowano, a nawet czas jej przeprowadzenia, nie są dokładnie znane i czekają na historyka. Nie dotarto jeszcze do dokumentów nakazujących przeprowadzenie deportacji oraz list osób wywiezionych a w publikacjach podawane są różne daty: lata 1937-1938, rok 1937 (M. Iwanow, 1991, s. 369 i n.; Deportacje ... , 1989, s. 24). Dane przekazywane przez Polaków w Kazachstanie najczęściej mówią o roku 1936 i obwodach chmielnickim, kamienieckim, winnickim i żytomierskim jako tych, z których dokonano wywózki. Większość deportowanych rodzin skierowano do północnego Kazachstanu, terenu objętego przez wychodźstwo z Ukrainy od XVlll wieku (Ukraińska kolonizacja ... , 1929, s. 157; Ukrain,fka ... , T. I, 1930, s. 423; Atlas ... , 1964, s. 133). �25 W Kazachstanie Kazachstan to zarówno teren dramatacznej historii Polaków ukraińsko-kazachstańskich, na którym dokonało się ukształtowanie grupy, jak i ich teraźniejszości, wyznaczającej ciągle nowe sposoby zachowania i myślenia i kierującej ku zanikowi odrębności. I w tej części artykułu nie będziemy podejmowali prób pełnej rekonstrukcji dziejów. Nie takie bowiem są nasze cele. Brakuje również dokumentów urzędowych, takich choćby, które mogłyby poinformować o zasadach organizacji "kołchozów - obozów" oraz o okolicznościach zniesienia statusu "specjalnych przesiedleńców". Nie ma także badań nad współczesnością, które dostarczyłyby materiałów reprezentatywnych dla całej grupy. Historia i współczesność tworzą tu ramy i podłoże przebiegu procesów utrzymywania i przekształceń etniczności, do których będę się odwoływał analizując zagadnienia szczegółowe. Będą to istotne dla charakterystyki etniczności Polaków w Kazachstanie kwestie ich liczebności i rozmieszczenia, pamięci i doświadczenia historycznego, rozumienia ojczyzny, wybranych "etnicznych" elementów kultury, takich przede wszystkim jak język i religia oraz identyfikacji, najważniejszej w rozważaniach nad etnicznością. Liczebność grupy Polaków deportowanych w latach trzydziestych z Ukrainy do Kazachstanu najbliższa jest chyba liczbie 36.045 wysiedlonych, podanej w prasie radzieckiej, lecz ciągle jeszcze nie sprawdzonej 11. Potwierdzają ją dane Ministerstwa Spraw Wewnętrznych ZSRR z 1.01.1949, rejestrujące na terenie Kazachstanu 28.130 Polaków - specjalnych przesiedleńców (W. N. Ziemskow, 1990, s. 10)12. Tenże autor podaje, że Polacy, wysiedleni w roku 1936 ze strefy graniczącej z Polską, do października 1947 roku zaliczani byli do grupy "byli kułacy", potem oswobodzeni, w roku 1948 znowu znaleźli się w ewidencji specjalnego przesiedlenia (1990, s. 17). Kolejne dostępne dane pochodzą ze spisów powszechnych z lat 1959, 1970, 1979 i 1989 (tabl. I). Różnica w liczbie Polaków - specjalnych przesiedleńców z roku 1949 i z pierwszego powojennego spisu z roku 1959 jest znaczna. Można to wyjaśnić włączeniem do danych spisowych również innych Polaków: dawnych mieszkańców Kazachstanu oraz tych, którzy przybyli na te tereny w celach zarobkowych w latach powojennych, szczególnie po ogłoszeniu przez plenum KPZR z września 1953 roku uchwały stawiającej zadanie zagospodarowania 10 mil. ha "celiny" w Kazachstanie (Narody ... , 1963, s. 664). Niewielki wzrost w liczbie Polaków i późniejszy jej spadek, przy jednoczesnym radykalnym II Czasopismu "Argumenty i Fakty" 1989. nr 39. Na informację tę zwrócił mi uwagę p. L. Ostrowski z Nowosybirska. 12 Tragiczne warunki zmniejszyły liczebność grupy. Wg W. N. Ziemskowa wśród różnych grup specjalnych przesiedleńców można było zaobserwować prawidłowość polegającą na pojawieniu się wyższej liczby urodzin w porównaniu z liczbą zgonów dopiero w 5 lat po osiedleniu. Wśród Polaków stopa urodzin w latach 1948-1949 była wyższa od stopy zgonów o 2,3 razy (1990, s. 13). �26 Polacy w Kazachstanie. Liczebność i kompetencje Tab!. I. Dane ze spisów ludności 1959 1970 1979 1989 53.102 61.445 61.136 59.956 24.1 17.7 14.8 12.2 biegłe władanie brak danych 36.3 24.3 19.8 biegłe władanie brak danych 0.2 0.3 0.4 biegłe wydanie brak danych 6.9 5.4 6.1 Liczebność % deklarujących językowe. język polski jako ojczysty % deklarujących jęz. rosyjskim % deklarujących jęz. kazachskim % deklarujących innym językiem Źródła: Hogi ... , SSSR, 1962, s. 206; ltogi ... , Kazachskaja Urzędu Statystycznego Kazachskiej SSR. SSR, 1962, tabl. 55: Materiały z Centralnego obniżeniu procentowego ich udziału w ogólnej liczbie ludności Kazachstanu, potraktować należy jako wynik raczej procesów asymilacyjnych a nie niskiego przyrostu naturalnego. Dynamiką procesów demograficznych, wyznaczonych przez współczynniki płodności i umieralności, nie sposób także wyjaśnić pojawiającej się w różnych współczesnych polskich doniesieniach liczby 250-300 tysięcy Polaków w Kazachstanie 13. Mówi ona o wskazanych choćby przez E. Ardenera możliwościach poszerzenia liczby członków zbiorowości etnicznej poza procesami demograficznymi a w wyniku działania czynników ekonomicznych i politycznych oddziałujących na sposób identyfikowania się (1989 a, s. 70; 1992, s. 35). Liczebność grupy etnicznej, nawet niewielka, nie przesądza o jej przetrwaniu lub zaniku. Bardziej istotny jest sposób rozmieszczenia. Deportowanych z Ukrainy Polaków osiedlano we wsiach lub w miejscach przeznaczonych na założenie wsi, w zespołach kilkunastu czy kilkudziesięciu rodzin. W większości wypadków Polacy stanowili mniejszość wśród ludności z innych grup etnicznych, w kilku jednak wsiach stworzyli skupiska o przewadze ludności polskiej. 13 Liczba taka mogła zostać ogłoszona jedynie na skutek przybliżonego szacunku możliwości pojawienia się grupy osób podkreślających swoją polską przynależność i gotowych zmienić swoją dotychczasową formalną identyfikację ctniczną na polską. O braku wiarygodnych danych religijnych i etnicznych w Azji Środkowej mówił ks. bp J. Lcnga, administrator apostolski w Karagandzie. Informuje on o 120 tys. Polaków zamieszkałych w obwodzie taszauskim w Turkmenii, choć jednocześnie nie jest pewny, czy liczba ta jest prawdziwa (Kościół ... , 1991, s. I l. Krytycyzm jest tu uzasadniony, gdyż żadne inne dane nie mówią o tak licznej grupie Polaków w Turkmenii. Natomiast w dolnym biegu Amu-Darii spotyka się staroobrzędowców - Rosjan. Część z nich, z racji przebywania na terenach przedrozbiorowej Polski, skąd zostali deportowani przez wojska carskie w 1765 roku, nazywana była "Polakami", jak o tym świadczą dane z Syberii (W. A. Lipinskaja, 1969, s. 13). �27 9 O"'-===-_=:::':J1 0km ----1. _ 2. ~ 3. A 1,. Ryc. I. Polacy w północnym etnicznego z początków lat J. tereny, na których Polacy 4. nieliczne grupy Polaków Kazachstanie (tzw. Celinnyj kraj), na podstawie radzieckiego atlasu 60. I. granica Kazachstanu; 2. tereny zwartego osiedlenia Polaków; stanowią jedną z dwóch lub trzech najważniejszych grup etnicznych; w innym otoczeniu etnicznym. Źródlo: Atlas ... , 1964, s. 26-27. Ks. W. Bukowiński informuje o trzech regionach rozmieszczenia Polaków z Ukrainy w Kazachstanie: 1. obwody kokczetawski i celinogradzki (dawniej akmoliński); 2. okolice Ałma-Aty; 3. miasto Karaganda wraz z najbliższą okolicą (1989, s. 27). Informacje te, porównane z danymi ze spisu z roku 1989 (tab!. II), pozwalają na wskazanie dwóch kierunków zmian w rozmieszcze- �28 Tab\. II. Polacy w poszczególnych obwodach Kazachstanu z podziałem na ludność miejską i wiejską. Stan w dniu 15.01.1989 wg danych ze spisu ludności Razem Ludność miejska Ludność wiejska 548 408 140 Ałma-acki (bez m. Alma-Ata) 2.237 453 1.784 m. Alma-Ata 1.502 1.502 Celinogradzki 11.504 5.079 6.425 Czymkentski 576 449 127 Dżambulski 819 541 278 Dżezkazgański 965 884 81 Gurjewski 253 240 13 Karagandzki 6.742 6.157 585 Kokczetawski 25.400 6.019 19.381 2.845 1.481 1.364 146 146 PawIodarski 1.608 1.305 303 Pólnocnokazachstański 2.841 1.136 1.705 Semipałatyński 436 350 86 Taldykurgański 781 431 350 Uralski 338 195 143 Wschodniokazachstański 415 337 78 59.956 27.113 32.843 Obwód Aktiubiński Kustanajski Kzylordyński Razem Źródło: Materiały z Centralnego Urzędu Statystycznego Kazachskiej SSR niu ludności polskiej po uzyskaniu przez nią możliwości opuszczania dotychczasowych terenów zamieszkania, co nastąpiło po zniesieniu rygorów "specjalnego osiedlenia". Pierwszy polegał na przejściu ze wsi do miasta, często w wyniku zdobycia, przez wykształcenie, zawodu pozarolniczego. Liczba Polaków mieszkających w miastach w obwodzie kokczetawskim wzrosła w roku 1989 2,8 razy w porównaniu z rokiem 1959 a w obwodzie celinogradzkim 2 razy (por. [togi ... , Kazachskaja SSR, 1968 r., tab!. 54). Drugi kierunek zmian związany był z przeniesieniem się do obwodów Kazachstanu (por. tab!. II) i sąsiadujących z Kazachstanem regionów Rosji, przede wszystkim Syberii, innych niż miejsca przymusowego osiedlenia. Obydwa te procesy prowadziły �29 głównie do rozproszenia ludności polskiej choć jednocześnie powodowały powstanie nowych jej skupisk w miastach. Wielu moich rozmówców stwierdzało, że opuszczenie wsi było często równoznaczne ze zmianą identyfikacji etnicznej z polskiej na rosyjską lub ukraińską. Sam zamiar opuszczenia wsi niekiedy podyktowany był chęcią zerwania z polskością, utrudniającą zdobycie lepszej pozycji społecznej 14. Polacy ukraińsko-kazachstańscy przechodząc do miast uzyskiwali jednocześnie możliwość kontaktu z Polakami z innych grup osiedleńczych. Pamięć historyczna interesujących nas tutaj Polaków dotyczy przede wszystkim ich pochodzenia z Ukrainy, deportacji i stanu "specjalnego osiedlenia". Świadomość tych faktów tworzy podstawowy rodzaj więzi konstytuujących zbiorowość Polaków ukraińsko-kazachstańskich. Przeżycia będące udziałem grupy dostarczają jej jednocześnie wyrazistej periodyzacji dzielącej przeszłość na trzy okresy: pierwszy, od osiedlenia do zniesienia rygorów "czasu komendanckiego" w roku 1954, wiązanego z G. Malenkowem; drugi, przy- Fot. I. Oziornojc w obwodzie kokczctawskim, wieś zamieszkała w większości przez Polaków. Fot. Z. Jasiewicz, 1990. 14 Ludzie z ambicjami, Polacy, odchodzili z regionów, które były "zoną spiecpieriesielencow". Jeden z Polaków relacjonował rozmowę z Rosjanką, która powiedziała mu, że jeśli chce coś w życiu osiągnąć, to musi wyjechać z terenu, na którym Polacy musieli się rejestrować na milicji lnotatki z rozmowy z p. E. L., Krasnaja Poljana, 1.11.1990). "Dużo przepisali się, bo łgoty były dla Rosjan" (notatki z rozmowy z p. J. T., Oziornoje, 6.11.1990). �30 wrócenia Polakom "paszportów" - dowodów osobistych i umożliwienia egzystowania na prawach obywateli Związku Radzieckiego; oraz trzeci, nie zamknięty jeszcze, bo stykający się z teraźniejszością, od ogłoszenia Kazachstanu jako niezawisłego państwa w roku 1991, pelen lęków i niepewności. Zmieniająca się sytuacja grupy powodowała przekształcenia w sposobie odtwarzania dziejów. Kolejne pokolenie przyjmowało, poczynając od lat sześćdziesiątych, inny obraz historii, upowszechniany przez szkołę, telewizję i pozostałe radzieckie środki przekazu, w którym nie było miejsca na represje i grupy etniczne pozbawione praw. Wydarzenia związane z deportacją i prawie dwudziestoletnim okresem bytowania w warunkach "czasu komendanckiego" konsekwentnie przemilczane były nie tylko w podręcznikowych ujęciach historii ale również w regionalnych i lokalnych opracowaniach przeszłości, takich choćby jak wystawy muzeów regionalnych i kroniki szkolne. Nawiązania do nich zabrakło również w trakcie uroczystości pięćdziesięciolecia kołchozów założonych przez "specjalnych przesiedleńców". Również, ale i przede wszystkim w ZSRR, mamy do czynienia ze sposobem myślenia obowiązującym wśród twórców i realizatorów programów edukacyjnych, podporządkowanych polityce i ideologii, który T. Maternicki nazywa przekonaniem o możliwości nieograniczonego manipulowania świadomością historyczną społeczeństwa (1989, s. 2). Mylilibyśmy się jednak sądząc, że oficjalna wersja przeszłości została wyłącznie narzucona z zewnętrz. Odpowiadała ona także potrzebom pokolenia poszukującego miejsca w ramach państwa i społeczeństwa radzieckiego i pragnącego zdjąć z siebie znamię "niebezpiecznego elementu społecznego". Od końca lat osiemdziesiątych "martyrologiczny" obraz historii znowu budzi zainteresowanie i ulega upowszechnieniu. Nadal służy tworzeniu więzi w grupie a ponadto skierowany jest ku opinii w Polsce. Mechanizm zatrzymywania przekazu faktów historycznych bardzo wyraźny jest w braku wiedzy o szlacheckim pochodzeniu Polaków na Ukrainie, o którym wiele mówi się w źródłach jeszcze z czasów międzywojennych 15. Żaden z rozmówców, a było ich przecież wielu, w rozmowach przeprowadzonych przeze mnie i moich kolegów, samorzutnie nie nawiązał do tej kwestii ani o nią nie pytał. Indagowani niekiedy potwierdzali istnienie rodzinnej tradycji mówiącej o szlacheckim pochodzeniu, nie potrafili jednak podać szczegółów. Mamy tu naj prawdopodobniej do czynienia z ukryciem i zatrzymaniem przekazu informacji o historii rodziny skutecznego również dla jej członków. W wielu sytuacjach takie postępowanie było zresztą warunkiem biologicznego przetrwania 16. l s Pisze o tym m.in. Z. Dzierżyńska, która w roku 1927 stwierdziła. że " ... polskie masy włościańskie nadal czują sit; szlachtą" (M. Wieliczko, t 986, s. 215). 16 Świadomość szlacheckiego pochodzenia przetrwała natomiast wśród Polaków "syberyjskich" i była znana ich rosyjskiemu otoczeniu. "To źle, że są szlachcicami - mówiono o nich - ale są również ofiarami caratu, to dobrze". Brak znajomości jązyka polskiego, historii Polski ale �31 Konsekwentne wyparcie wiedzy o szlacheckim pochodzeniu, zapewne zapoczątkowane już na Ukrainie, można potraktować jako część historycznego doświadczenia grupy. Doświadczenie takie nie musi być związane z pamięcią historyczną i polegać na rozpamiętywaniu przeszłości. Jest to raczej postawa sprawdzona w przeszłości, którą stosuje się zwykle bezrefleksyjnie i dla której kryteriów oceny dostarcza teraźniejszość. Z doświadczeniem historycznym grupy Polaków ukraińsko-kazachstańskich wiąże się także umiejętność życia w wieloetnicznym społeczeństwie. Uderza ogromna ostrożność w wypowiadaniu się na temat przedstawicieli innych grup etnicznych i narodowych i podkreślanie raczej cechy zbliżających ludzi a nie dzielących. Wpływu doświadczenia historycznego, również tego odległego, związanego z drobnoszlacheckim pochodzeniem grupy, można doszukiwać się w stosunkowo częstym wyborze przez Polaków, po uzyskaniu możliwości kształcenia, karier wojskowych i rolniczych. Wśród Polaków ukraińsko-kazachstańskich bowiem pojawiło się stosunkowo wielu oficerów radzieckich i specjalistów rolniczych, w tym również przewodniczących kołchozów, co różni grupę polską od Niemców w Kazachstanie. Ci ostatni kierowali się raczej ku zawodom technicznym i stanowiskom w aparacie państwowym partyjnym (O. 1. Brusina, 1989, s. 25; Z. Jasiewicz, 1991, s. 8). Wyjątkowość losów i etniczności Polaków ukraińsko-kazachstańskich można zrozumieć analizując ich stosunek do ojczyzny, terenu wyróżnionego w trakcie kolejnych przymusów i fascynacji, przez przypisanie mu wartości ważnych dla jednostki i grupy. Rodzinny Wołyń i Podole przed zaborami stanowiły "Polszczę", po zajęciu terenu przez Rosjan stały się natomiast "Rusyną" - używając nazwy z przytoczonej powyżej pieśni zapisanej przez O. Kolberga, a w oficjalnej terminologii Małorosją. Termin "Polszcza" nadal jednak był stosowany. J. Bartoszewicz zapisał: "Jeszcze dotąd w mowie chłopskiej przebywając Dniepr od wschodu jedzie się do Polszczy" (1912, s. 92). Nazwa Ukraina, znana od XII-XIII wieku i upowszechniona w XIX wieku w związku ze wzrostem świadomości narodowej (Ukrail1.~ka ... , 1931, t. 3, s. 360) ostatecznie uzyskała legitymizację wraz z wyznaczeniem granic z Polską w roku 1921. Polacy deportowani w roku 1936 do Kazachstanu opuszczali Ukrainę, tęsknili za nią, do niej zgłaszali swój żal. Niezwykle charakterystyczna iest pieśń zanotowana przeze mnie w Oziornoje, śpiewana na terenie Kazachstanu długo po osiedleniu: Ukraina mat' radmija Szto ty hórdaja taka, Swoich diety, swoich ródnych W Kazachstan ty otwiez!a. przede wszystkim świadomości szlacheckiego pochodzenia wśród Polaków ukraińsko-kazachstańskich by! przyczyną nie traktowania ich jako prawdziwych Polaków przez Polaków "syberyjskich" linformacje uzyskane od p. W. Bieleckiego). �32 Fot. 2. Przed niezakoóczonym domem p. Lidii Wichowskiej. Oziornojc, początek lat 60. Z albumu p. W. S. oowód kokczctawski. Wiesielej tam sónce wschódit, Wiesielćj łożitsa spat', Wiesielej ptaszki spiewajut, A nam wsies ich ne widal'. '7 Ukraina z tej pieśni to przede wszystkim kraj rodzinny, ojczyzna prywatna w znaczeniu zaproponowanym przez S. Ossowskiego (1984 a, s. 26), kojarzona z osobistymi przeżyciami, przyrodą, nastrojem. Po uzyskaniu po roku 1954 możliwości poruszania się poza granicami miejsca osiedlenia Polacy wyjeżdżają przede wszystkim na Ukrainę aby odwiedzić strony rodzinne i krewnych. Powracają rozczarowani, z poczuciem własnej odmienności 18. Kazachstan jako ziemia wygnania o niezwykle trudnych warunkach przyrodniczych nie mógł być początkowo wartościowany pozytywnie. Już Informatorki p. W. S. i p. M. B., Oziarnoje, zapis magnetofonowy łO.11.1990. "Życie na Ukrainie inne, nie mogą przystosować się do niego ci, którzy przyjechali z Kazachstanu, zazdrość, zawiść. W Kazachstanie ludzie przeżyli wielką biedę. zbratali się, zjednoczyli" (notatki z rozmowy z p. B. L, Oziornoje, 9.11.1990). "Tata pojechał na Ukrainę przed 60 rokiem, jak tylko było można jechać ... jakieś tam kolegi tak i powiedzieli: - Jakby ty nie wrag naroda, Polak, to by ciebie nie wysłali -. Od tego czasu tato przestał się zbierać na Ukrainę mieszkać. Mamy ehlib, mamy do chliba, 7.żylis się z ludźmi i tu będziemy mieszkali" (zapis magnetofonowy z rozmowy z p. B. I., Oziornoje, 11.11.1990). 17 IM �33 jednak w latach sześćdziesiątych w związku z inwestycjami rolnymi, polepszeniem warunków bytowania i stwierdzeniem, że sytuacja tutaj jest lepsza w porównaniu z wieloma innymi regionami ZSRR, pojawiło się poczucie związku a nawet idealizacja kraju 19. Poczucia przystosowania i stabilizacji nie dostarcza jednak Kazachstan jako państwo niezależne. Obawy dotyczą przede wszystkim niepewnej sytuacji społeczno-ekonomicznej a także przewidywanych trudności w dostosowaniu się do życia w narodowym państwie Kazachów. Polska była nie tylko dającą nazwę grupie "ojczyzną historyczną", która znalazła się poza krajem rodzinnym, jakim była Ukraina. Była jednocześnie państwem przedstawianym w szkolnej wizji historii i w propagandzie okresu przedwojennego jako wrogie i niesprawiedliwe, "pańska" Polska. W czasie wojny i po wojnie obraz ulega pewnej zmianie, Polska staje się sojusznikiem a potem bratnim państwem socjalistycznym ale niepewnym, niewdzięcznym, wymagającym ofiar ze strony ludzi radzieckich. Pojawiła się zatem sytuacja nie przewidziana w systematyce ojczyzn zaproponowanej przez E. Nowicką (1985, s. 519), w której historyczna ojczyzna ideologiczna, jaką była Polska, była agresywnie ograniczona na rzecz innej ojczyzny ideologicznej - ojczyzny radzieckiej. Dystansowanie się od związków z Polską, przedstawianie własnej grupy jako związanej z Polską tylko historycznie i etnicznie a identyfikującej się ideologicznie i politycznie z państwem radzieckim, było warunkiem przetrwania. Jednocześnie Polska była przedmiotem stałego zainteresowania Polaków ukraińsko-kazachstańskich i skrzętnie odnotowywano wszelkie niezgodności oficjalnego obrazu Polski z przedstawianym przez wiarygodnych dla tych Polaków świadków 20. W czasie prowadzonych przez nas rozmów często nawiązywano do entuzjastycznych opowiadań miejscowych dzieci z ich pobytu w Polsce na koloniach 21. Opinie młodzieży, przyjeżdżającej do Polski na "szkoły letnie" i na studia, nie były już tak jednoznacznie pozytywne. Z Polską także, w związku z przyjazdem stamtąd księży i nauczycieli oraz pomocą w wypo- 19 W sowchozie Oktjabr' w obwodzie ałma-atyjskim starsza wiekiem rozmówczyni p. W. O. stwierdziła: "Kochany Kazachstan. Pozwolił uniknąć wojny, śmierci. Tu mam lepszy dom" (notatki z rozmowy 28.10.1990). "Jak wrócił (ojciee rozmówczyni z Ukrainy - Z. 1.) to że wtenezas stał budować dom i w sześćdziesiąt pierwszym roku my już przebralis. w tym domu byli. To się śmieli. ot durny Sikora Władek. wszyscy pójdziemy na Ukrainę a on dom buduje. A on powiedział - Tutaj będę żyć i tu umierał" (zapis magnetofonowy z rozmowy z p. B. L, Oziornoje 11.11.1990). 20 "On już jeździł w Polszczu ten dyrektor O. W Polszczy był, przyjechał, ludzie pytają się, jak tam w Polski, a on mówi: Naszym sowieckim daleko, daleko do Polski ... tam tak dobrze, tak ładnie" (zapis magnetofonowy z rozmowy z p. R. S., Krasnaja Poljana, 2. ł l. ł 990). 21 "Dzieci teraz też starają się po polsku. Jak byli w Polskie, oni przyjechali, oni bardzo dowolne. przyszli wszystkie do mnie i mówią: - Babuszka, jak w Polskie ładnie, nam bardzo dobrze karmili ... my tam nawet nie wiedzieli. jak tam w Polsce jest" (zapis magnetofonowy z rozmowy z p. R. S., Krasnaja Poljana, 2.11.1990). 3 - Lud t. LXXV �34 sażeniu szkół, wiąże się nadzieję na opiekę i pomoc. Rozpad Związku Radzieckiego i pozytywnie oceniana sytuacja ekonomiczno-polityczna w Polsce sprzyjały zmianie w kierunku coraz częstszego myślenia o Polsce jako ojczyźnie i kraju emigracji. Odnotowano pojawienie się w Kazachstanie mitu mówiącego o budowie w Polsce trzech miast przeznaczonych dla tamtejszych Polaków22. Związek z uzewnętrznianymi elementami kultury to ważna cecha etniczności. W rozważaniach wstępnych dopuściliśmy jednak możliwość znacznej redukowalności elementów kultury etnicznej. Grupa etniczna w określonych warunkach może przekształcić się z grupy manifestującej swoją odrębność przez zachowania w grupę przede wszystkim świadomościową. Spośród elementów kultury stanowiących uznany wyróżnik polskości wybieram do analizy trzy: język, religię i obyczaje. Kazachstan był terenem, na którym proces wypierania znajomości języka polskiego w grupie Polaków z Ukrainy uległ przyspieszeniu. Przedstawione już dane ze spisów powszechnych informują o coraz mniejszej liczbie Polaków deklarujących język polski jako ojczysty i używany w domu. Na Ukrainie w roku 1926 spośród żyjących tam Polaków, jak pamiętamy, aż 49,9% określiło się jako znających ten język. W roku 1989, w czasie ostatniego spisu, w ogólnej liczbie Polaków mieszkających w Kazachstanie było ich już tylko 12,2% (por. tab!. I). Językiem porozumiewania się wśród Polaków z Ukrainy były przede wszystkim gwary języka ukraińskiego. "Bałakat' po chachlacki" to najczęściej stosowane określenie na posługiwanie się tym językiem. Przeniesienie w inne środowisko oraz poddanie wpływom szkoły w języku rosyjskim, a później środków masowego przekazu, ze szczególnie wpływową telewizją, ograniczyły oddziaływanie języka ukraińskiego. Badania językoznawców wykazały także przekształcenia w języku polskim używanym wśród przesiedleńców z Ukrainy i wyraźną odrębność języka w różnych grupach pokoleniowych (J. P. Golcekier, 1984, s. 148). Stopniowe osłabienie wpływu języka ukraińskiego i wzrost rosyjskiego, a także pojawienie się znajomości języka kazachskiego u Polaków osiedlonych w obwodzie ałma-atyjskim, to cechy odróżniające Polaków ukraińsko-kazachstańskich od Polaków pozostałych na Ukrainie. Na terenach kresowych, z których pochodzi interesująca nas zbiorowość, język polski nie był niezbędnym wyznacznikiem polskości (por. m.in. M. Iwanow, 1991). Tradycja polskości bez języka przeniesiona została do Kazachstanu i tu rozszerzona, lecz jednocześnie stała się podstawą oceny własnej i oceny ze strony członków innych grup etnicznych. "My drzewiane Poljaki" - mówiono cZęsto23. Rozmówca Ukrainiec powiedział o swoich sąsiadach Polakach, że są oni "Poljaki - ałe" - "Ale troszke polski znam,,24. 22 Dziękuję za przekazanie informacji prof. A. Janowskiemu, w roku 1990 wiceministrowi Edukacji Narodowej. 23 Informacja m.in. p. J. T. z Oziornoje, 7.11.1990. Na pytanie co to znaczy być "drzewianym" Polakiem odpowiedziano: "Bo nie umią rozmawiać po polski. Jak rozmawia to mieszają polskie, �35 Fot. 3. Pani W. S. z córk,! B., pierwsz,! nauczycielką polskiego wOziornoje. kokczetawski, rok 1961 lub 1962. Z albumu p. W. S. Oziornoje, obwód Oparciem dla języka było środowisko domowe w nielicznych jednak rodzinach oraz religia. Książki do nabożeństwa stawały się często podręcznikami do nauki alfabetu łacińskiego i języka polskiego25. Folklor nie stanowił tu oparcia dla języka polskiego. Zjawisko braku folkloru genetycznie polskiego w kulturze polskich grup kresowych, doruskie i ukraińskie slowa. I polucza się bardzo nieladnic. Jeden mówi, drugi śmieje się, że niedobrze, drzewiane Poljaki" (zapis magnetofonowy z rozmowy z p. R. S., Krasnaja Poljana, 2.11.1990). 24 otatki z rozmowy z p. W. K., Krasnaja Poljana, 4.11.1990. 25 "A ja do szkoły nic chodziła, nic nic słyszała, nijakich bukw. Mama, jak żyła, to mówi: - Przeczytaj mnie tajemniczku. -- Jaka to tajemniczka, eo to pisze ... Jak moja mama umaria, jak ja stała płakać, jak ja siedzę koło stola i mówię: - Bożyczko, otwórz mnie oczy, otwórz mnie usta, aby ja poznała Pana Boga i świętc słowo boże. - Tak płakała i tak modliła się i mnie Pan Bóg otworzył oczy i usta i nauczyła siC;buk wy, sama od siebie a to cud prosto, prjamo, sama od sicbie bukwy nauczylas" (zapis magnetofonowy z rozmowy z p. R. S., Krasnaja Poljana, 2.11.1990). �36 strzeżone na Litwil; j Białorusi przez Z. Kurcową (1985, s. 18), występowało również na Ukrainie (por. Z. Czarnuch, 1991, s. 116). Tylko w nielicznych rodzinach zachowała się znajomość polskich pieśni należących do kultury szlacheckiej a później narodowej, upowszechnionych na terenie Ukrainy za pośrednictwem dworu na przełomie XIX i XX wieku 26. Ograniczenia w użytkowaniu polskiego języka wpłynęły także na zanik polskich imion. Imiona polskie, dość popularne zdaniem moich rozmówców jeszcze na początku lat pięćdziesiątych, wypierane były w okresie późniejszym przez imiona obce, szczególnie rosyjskie, aby powrócić ostatnio 27. Niezwykle częste jest ruszczenie polskich imion w mowie codziennej i w ten sposób przystosowanie ich do kontaktów w środowisku mieszanym etnicznie (por. także N. E. Ananiewa, 1984, s. 102). Jedną z przyczyn szybszego zaniku języka polskiego w Kazachstanie było wyrwanie grupy ze środowiska na Ukrainie, w którym język polski był pozytywnie wartościowany społecznie i przeciwstawiany "prostej mowie" - gwarom ukraińskim. Opinia o języku ukraińskim jako chłopskim przeniesiona została na teren Kazachstanu, nie objęła jednak języka rosyjskiego. Przeciwnie, w pokoleniu lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych pojawiło się przeświadczenie o wyższości kultury i języka rosyjskiego i kompleks niższości polskości (W. Bukowiński, ks., 1989, s. 30). Okazją do odnowienia języka, czy wręcz jego nauczenia się, stało się pojawienie w Kazachstanie Polaków deportowanych na początku wojny z zachodniej Ukrainy i Białorusi 28. Lata ostatnie, szczególnie wprowadzenie języka polskiego do niektórych szkół i przybycie nauczycieli i księży z Polski, a ponadto nowa motywacja uczenia się tego języka, stwarzają szansę zatrzymania jego zaniku. Pojawiła się interesująca więź między pokoleniem najstarszym, dowartościowanym ostatnio jako znającym polski a najmłodszym, uczącym się tego języka w szkołach i w czasie pobytu na koloniach letnich w Polsce. 26 Pieśni tego rodzaju słyszałem śpiewane w rodzinie p. A. S. z Kellerowki, obwód kokczetawski, 9.11.1990. Zarejestrowała je również, m.in. "Tam na błoniu błyszczy kwiecie", J. L. Jaworskaja na terenie Żytomierszczyzny (1990, s. 212 i n.). 27 W polskich rodzinach różne imiona dają: "Jak kto ... i niemiecki. polski, ruski, ukraińskie, mieszają ... a kto wierzy w Pana Boga to ty tylko po polsku i z Ewangelii jest nazwisko, od świętych" (Zapis magnetofonowy z rozmowy z p. R. S., Krasnaja Poljana, 4.11.1990). 2M "Dlaczego ja nauczyła się. A panie, tam byli z Polski u nas, przywieżli Polaków. A my chodzili na różaniec i oni rozmawiali i takim sposobem ja nauczyła się rozmawiać" (zapis magnetofonowy z rozmowy z p. R. S., Krasnaja Poljana, 2.11.1990). Sprawa kontaktu Polaków ukraińsko-kazachstańskich z Polakami deportowanymi z zajętych przez ZSRR terenów przedwojennej Polski wymaga jeszcze wyjaśnienia. Czy przybyli oni, głównie żony i dzicci, jak mówiono - "komsostawa" bezpośrednio po wywiezieniu, czy też nieco później, po zezwoleniu na opuszczenie przez nich miejsca przymusowego osiedlenia, po podpisaniu przez W. Sikorskiego układu z ZSRR w lipcu 1941. W dniu 1.10.1944 roku w Kazachstanic znajdowało się 144.500 obywateli polskich (Deportacje ... , 1989, s. 7fl). �37 Fot. 4. Zdjęcie ślubne państwa I. Małżeństwo polsko-ukraińskie. 1969. Z albumu p. W. S. Oziornoje, obwód kokczetawski, Katolicyzm był od dawna na terenach kresów wschodnich silnym wyznacznikiem i czynnikiem utrzymania polskości. W Kazachstanie, podobnie jak i na innych obszarach dawnego ZSRR, związki z katolicyzmem występowały w trzech głównie postaciach: 1. zachowania wiary i praktyk religijnych, uprawianych także poza domem i wobec ludzi obcych; 2. zachowania wiary i praktyk religijnych uprawianych wyłącznie w domu i tylko wobec członków rodziny i przyjaciół; 3. zachowania świadomości pochodzenia z katolickiej rodziny. Nie miejsce tu na szerszą charakterystykę miejscowego katolicyzmu pozbawionego przez kilkanaście lat jakichkolwiek kontaktów z duchownymi i kościołem jako instytucją. Warto jednak przypomnieć, że w okresie stalinowskim wszelkie formy pozadomowego uprawiania praktyk religijnych lub tylko komunikowanie swoich związków z religią mogły spowodować zagrożenie �38 życia 29 a naciski zewnętrzne wdzierały się także do wnętrza domu 30. Jednocześnie, wobec braku możliwości określenia przynależności do Kościoła jako społeczności i instytucji, związek z katolicyzmem przybrał szerokie ramy obejmujące zarówno wierzących jak i zachowujących pamięć katolickiej przeszłości rodziny. Poza tymi ramami umieszczano tylko tych, którzy demonstrowali swoją wrogość wobec religii i to w taki sposób, który obrażał symbole religijne a przede wszystkim powodował krzywdę ludzi. Związek z katolicyzmem, zawsze odbieranym przez Polaków jako wiara polska, w okresie prześladowań tworzył postawę bliskości wszystkich wierzących i niewrogich wobec religii. Znamy wiele przykładów pomocy i zrozumienia się wśród ludzi różnych wyznań chrześcijańskich, włączając w to członków sekt, a również wyznawców judaizmu czy islamu. Okres po roku 1955, w którym dopuszczono tworzenie kaplic i kościołów katolickich, zresztą długo z wielkimi trudnościami administracyjnymi i szykanami wobec duchownych i świeckich organizatorów, ujawnił z jednej strony różnice między wyznaniami a z drugiej sprzeczności etniczne w obrębie katolicyzmu 31. W kościołach tworzonych przez Polaków, Niemców i Litwinów pojawiły się gdzieniegdzie naturalne w tych warunkach konflikty związane z używanym w kościele językiem. Odbudowa kościoła katolickiego jako instytucji, rozpoczęta po zniesieniu rygorów "czasu komendanckiego", jednocześnie sprzyjała rozwojowi kontaktów z Polską. Przyjazdy do Polski księży - obywateli radzieckich pracujących w Kazachstanie, przekazywanie dewocjonaliów i lite- 29 "Było tak straszno, jak zbierali się po domach (w celu modlitwy - Z. J.) to szlrafowali, nawet jeśli tylko stare panie" (notatki z rozmowy z p. w. Z., Krasnaja Poljana, 4.11.1990). Ojca rozmówczyni, p. R. S., zabrano do więzienia w rok u 1937: "Za wiaru. On czytał, ludziom rozpowiadał co pisze w Ewangelii, w Biblii, a naszli się takie, co pieniądze poluczyli ... posadzili. Wtedy dużo, dużo ludzi wsadzili" (zapis magnetofonowy, Krasnaja Poljana, 2.11.1990). Warto odnotować przetrwanie, nawet przez najtrudniejsze lata, kółek różańcowych, tworzonych przez stare kobiety. Informacje uzyskane we wsi Krasnaja Poljana mówią o określaniu członkiń "róży" mianem "Siestry po Christu", co nadawalo im szeroki ekumeniczny wymiar i o ich stosunkowo dużym znaczeniu w życiu wsi (rozmowa z p. E.L., 1.11.1990). Innym interesującym zjawiskiem obserwowanym przez nas w Krasnaja Poljana było występowanie wśród Polaków tzw. "świętych ludzi", niektórych z nich żyjących w całkowitej abnegacji i wielkim napięciu religijnym. 30 Dzieci i młodzież instruowane w szkole i w ramach organizacji mlodzieżowych żądały w domach usuwania symboli religijnych. Bano się donosów. Przywiezione z Ukrainy obrazy albo umieszczano nad łóżkami ludzi starych albo wieszano w miejscach najmniej widocznych (notatki z rozmowy z p. 1. T., Oziornoje, 7.11.1990). 31 "Ja była u Niemców u spowiedzi a on (ksiądz z Tainczy - Z. J.) mówi: - Jakich Niemców? - Ja mówię luterany, a on mówi mnie: - Więcej nie idz tam, będziesz potępiona na wieki, luterany nie prawidłowy. - Ja ransze nic rozumiała a teraz już rozumię, bo ... nasz ksiądz z Tainczy czytał taką książkę i mówił, że Pan Jezus powiedział: katoliczeskaja wiara, polska wiara, bo to jest prawidłowa u Pana Jezusa ... Widzicie jak każdy swoje lubi, tak jak ja lubię polskie tak i oni swoje lubią ... Ja mówię naszym luteranom, oni nic nie znają, ot barany takie" (zapis magnetofonowy z rozmowy z p. R. S., Krasnaja Poljana, 2.11.1990). �39 Fot. 5. Małżeństwo Polki p. H. W. i Kazacha p. Ż. S., syn Staś. Celinograd, p. A. W. z Krasnaja Poljana. 1978. Z albumu ratury religijnej, odnowa trzecich zakonów (głównie trzeciego zakonu Św. Franciszka), wreszcie przyjazdy z Polski księży i sióstr zakonnych, miały wielkie znaczenie w przeksztaceniu etniczności interesujących nas tutaj Polaków ukraińsko-kazachstańskich. Wśród zachowanych obyczajów tylko nieliczne komunikują o polskiej etniczności. Należą do nich przede wszystkim obrzędy związane z Bożym Narodzeniem i Wielkanocą. Jednakże również w tej dziedzinie wyraźne są wpływy zewnętrzne związane z życiem w otoczeniu prawosławnym a po rewolucji z sowietyzacją. Chodzono na groby w "Przewodnią Niedzielę" po Wielkanocy, dopiero ostatnio zaczęto odwiedzać cmentarze w dzień Wszystkich Świętych i Zaduszki. Wigilia, z obowiązkową kutią i często z opłatkiem z Polski, w rodzinach mieszanych etnicznie traciła postny charakter. Obrzędowość weselna i pogrzebowa od dawna ukształtowana była pod wpływem kultury ukraińskiej i masowej kultury radzieckiej. Dużego znaczenia nabrały uroczystości, propagowane w ramach kultury masowej już na terenie Kazachstanu, takie jak "prowody w armiju" i "nowosiele". Organizowane z dużym rozmachem, z zaangażowaniem znacznych środków, stanowiły czynnik integracji rodziny z wieloetnicznym środowiskiem sąsiedzkim i społecznością wiejską· �40 Badania wykazały słabość zobiektywizowanych, wyrażanych w zachowaniach i wytworach, elementów kultury genetycznie polskich i symbolizujących polskość. Od dawna były one ograniczane w ludowych grupach polskiej ludności na kresach wschodnich. Ich zanik jednakże przyśpieszony został zniesieniem statusu specjalnych przesiedleńców i przywróceniem Polakom ukraińsko-kazachstańskim praw obywateli ZSRR. W opinii wielu moich rozmówców gwałtowne odejście od kultury polskiej nastąpiło szczególnie po 1954 roku32. Już na początku artykułu przyznałem identyfikacji ważną rolę w kreowaniu etniczności, określając etniczność jako swoisty sposób identyfikacji opartej na wyznacznikach pochodzenia i kultury. Przyjmuję za E. Ardenerem wielość identyfikacji, które koegzystują w każdej indywidualnej i zbiorowej perspektywie (1989, s. 67, 111,212 i in.; 1992, s. 36 i in.). W tym miejscu podejmę próbę przedstawienia samookreślania się Polaków ukrail1sko-kazachstańskich i oddziaływania na nie identyfikacji z zewnątrz. Na terenie Ukrainy identyfikacja wewnętrzna Polaków, często niejedno- Fot. 6. Nowożeńcy Polacy p. W. B z Oziornoje i p. A. Ch. z Krasnaja Polana, obwód kokczetawski, przed pomnikiem Bohaterów II Wojny Światowej. Oziornoje, 1985. Z albumu p. L. B. 32 Malżeństwo N., w wieku ponad 50 lat, stwierdziło: "Nasi rodzice zdołali jeszcze przekazać nam nasze tradycje. My już nie potrafiliśmy tego zrobić" (notatki z rozmowy, Krasnaja Poljana, I. 11.1990). �41 znaczna, opierała się na świadomości odrębnego pochodzenia i związków z katolicyzmem i stykała się z innymi sposobami utożsamiania się w społecznościach lokalnych i ponadlokalnych. Po rewolucji procesy rutenizacji i ukrainizacji w Radzieckiej Republice Ukraińskiej osłabione zostały przez przyznanie mniejszościom praw do autonomii kulturalnej i bezwzględne ataki na nacjonalizm ukraiński. Deportacja w roku 1936 przyjęta została przez większość wysiedlonych, a także ich otoczenie, jako dokonane z zewnątrz zakwalifikowanie przez władze do grupy polskiej 33. Wywiezienie oznaczało zatem rozstrzygnięcie sprawy niejednoznacznych niekiedy w warunkach ukraińskich wyborów etnicznych i wyrwanie ze środowiska odbierającego polskość jako zagrożenie. Osadzenie w kołchozach - obozach z kolei zamknęło pozbawionym wszelkich praw specjalnym przesiedleńcom możliwość samookreślenia wobec władzy. W roku 1941 zbiorowość przesiedlonych Polaków boleśnie odczuła kolejny akt identyfikacji zewnętrznej jakim było nie zabieranie do wojska. Polaków powołano dopiero pod koniec wojny, w latach 1944 i 1945, do armii radzieckiej. Pobór ten odróżnił wówczas Polaków od Niemców i spowodował, że niektórzy przeniesieni zostali do I i [[ Armii Wojska Polskiego i po wojnie pozostali w Polsce34. Okres "pod komendanturą", z przemożną zewnętrzną identyfikacją, nie przekreślał jednak znaczenia smookreślania się. Miało ono miejsce w stosunkach wewnątrz wieloetnicznych społeczności kołchozów, w których Polak stykał się, poza dotąd znanymi sobie grupami, także z nowymi ludami, przede wszystkim Kazachami ale również z Kaukazu (Ingusze, Czeczeni) i z Dalekiego Wschodu (Koreańczycy), co w pewnym stopniu kształtowało grupy krewniacze i sąsiedzkie. Oddziaływało ponadto na inne formy identyfikacji, w ramach których można się było ubiegać o zakwalifikowanie do grupy ludzi oddanych budownictwu socjalizmu i zająć stanowisko brygadzisty a nawet przewodniczącego kołchozu. Powróćmy do sprawy poczucia odrębności Polaków z Ukrainy w Kazachstanie. Opierało się ono przede wszystkim na świadomości tragizmu losów: deportacji i bytowania w warunkach "pod komendanturą". Jeszcze w okresie wojny umocniło się w wyniku zetknięcia z Polakami wysiedlonymi z granic przedwojennej Polski, nazywanymi przez moich rozmówców "czystymi Polakami", "kulturnymi Polakami", "pańskimi Polakami", "polskimi Polakami" i przeciwstawianymi własnej grupie - "naszym Polakom". Świadomościowe 33 Razem z Polakami i niekiedy jako Polaków wywożono w roku 1936 z Ukrainy również Niemców (W. Lizak, F. Slawarczyk, 1990,4; S. Galicki, 1992, 12). Tylko nieliczni rozmówcy mówili w trakcie naszych badań o deportacji jako "zsyłce kułackiej" lub wywózce w związku z dokonanymi przestępstwami, np. kontrabandą (notatki z rozmowy z p. W. O., Oktiabr', 28.10.1990; z p. W. M., Krasnaja Poljana, 1.11.1990). 34 Wydano wyjątkowy w historii ZSRR "Dekret Prezydium Rady Najwyższej ZSRR z dnia 22.06.1944" o prawie przyjmowania obywatelstwa polskiego przez żołnierzy armii polskiej oraz osoby biorące udział w wyzwalaniu Polski i członków ich rodzin (M. Wieliczko, 1986, s. 246). �42 przekształcenie się "Polaków z Ukrainy" w Polaków ukraińsko-kazachstańskich dokonało się wraz ze zdjęciem brzemienia stanu "specjalnego osiedlenia" i zezwoleniem na poruszanie się po ZSRR. Odwiedziny na Ukrainie i nieudane wyjazdy w celu osiedlenia się tam uzmysłowiły dystans, jaki pojawił się w 20 i więcej lat po opuszczeniu tego kraju. Nieliczne wyjazdy do Polski i przyjazdy gości z Polski a także obserwacje i nadchodzące stamtąd wiadomości nie pozwalały z kolei na pełne utożsamienie. się z Polakami żyjącymi w Polsce35. Utrwalało się poczucie odmienności: "my sowietskije Poljaki" i związków z terenem zamieszkania: "my kazachstańskije Poljaki". W okresie postalinowskim identyfikacja etniczna, zawsze rejestrowana w ZSRR przez władze administracyjne i po przywróceniu Polakom dowodów Fot. 7. Uroczystość 70-lecia p. A. W. Na pierwszym planie małżeństwo polsko-niemieckie. Krasnaja Poljana, obwód kokczetawski, 1990. Z albumu p. A. W. 35 Odczuwano rezerwę w Polscc wobec Polaków z ZSRR. K. Brandys w opowiadaniu o zdobywanym Berlinie przypomina nazw,< "pop" - "pelniący obowiązki Polaka" nadawaną w wojsku polskim służącym tam "Polakom radzicckim" ("Gazcta Wyborcza", 10-II.V1I1.199ł l· Jedna z rozmówczyń nawiązała do listu kuzyna, podpułkownika warmii polskicj. Kiedy dowiedziano się, że wychowal si,< w Kazachstanie, to połowa oficerów nie przyszła na organizowane przez niego pożegnanie ze służbą czynną. Synowa rozmówczyni b,<dąc w Berlinie widziała handlujących tam Polaków. - "Mówiła, 7.esię nie przyznała, że sama jest Polką. Było jej wstyd" (notatki z rozmowy z p. M. N., Krasnaja Poljana, 1.11.1990). �43 osobistych wpisywana do nich, uzyskuje nowy wymiar. Narażona dawniej na prześladowania i manipulacje i dlatego często określana odmiennie w dwóch poziomach: rodzinnym i wśród przyjaciół oraz urzędowym, stała się wartością mniej relatywną i ponadto wyrażaną w kategoriach społecznych i etycznych 36. Na zmianę stosunku do wartości jaką było bycie Polakiem wpływ miało przebywanie w środowisku bardziej tolerancyjnym etnicznie, jakim był Kazachstan, w porównaniu z Ukrainą, oraz przekonanie, możliwe w warunkach korozji i załamania się systemu totalitarnego, o prawie nie tylko do utrzymania polskości ale również podejmowania starań o jej umocnienie i poszerzenie 37. Wśród Polaków ukraińsko-kazachstańskich pozostały interesujące rozróżnienia wewnątrzgrupowe, przeniesione z terenu Ukrainy. Nadal pamiętano o dawnej odrębności Mazurów, przy czym, w odróżnieniu do Ukrainy, nazwę Mazur traktowano z dystansem i nie była tutaj stosowana w oddzieleniu od polskości 38. Zachowała się również pamięć o "Polakach - patykach" 36 Dwoistość wyrażania etnicznej identyfikacji częstsza była jcdnak wśród np. Polaków sybcryjskich, żyjących w rozproszeniu. Interesujący nas tutaj Polacy w Kazachstanie, osadzeni w społecznościach wiejskich wraz z innymi Polakami. niekiedy o przewadze ludności polskiej, byli jednak pod kontrolą tcj społeczności. Możliwość zmiany samookreślenia się dawało przede wszystkim odejście ze wsi. Ostatnio w Rosji planuje się zarzucenie wpisywania przynależności etnicznej do dowodów osobistych (Informacja p. W. Bieleckiego). 37 Różnice między następstwami życia w Kazachstanie i na Ukrainie przedstawia wypowiedź p. B. I.: "Tak, pojechała do babci na Ukrainę w gości a bracia, dwurodny bracia, wujkowe, pytają: - Kto ty jesteś, bo my jesteśmy Ukraińcy. A bo my na Ukrainie urodzone i ty powinnaś być Ukrainką. A ja mówię: - No to jakaż ja Ukrainka, kiedy ja urodzona w Kazachstanie? To co, powinna być Kazaszką? Ja nic jestem Kazaszka, jestem Polka. A u nich dziadkowie, babcie i wszystkie Polacy a oni Ukraińcy, bo na Ukrainie urodzone ... Ja mówię - nie, ja jestem Polka, gdzieby się ja nie urodziła, ja jestem Polka ... " (zapis magnetofonowy z rozmowy, Oziornoje, 11.11.1990). Również w Kazachstanie w okresie stalinowskim częste były wypadki represji za prezentowanie polskości. Zanotowałem relację o skazaniu na 25 lat obozu dwóch Polaków, którzy w obecności osoby trzeciej odśpiewali "Jeszcze Polska nie zginęła" (zapis magnetofonowy z rozmowy ze zmarłym już p. Janem Olani nem, Oziornoje, 7.11.1990). W młodym pokoleniu nie ma postawy lęku w przyznawaniu się do polskości. W roku 1989 dziewczyna biorąca udział w spisie ludności podejmuje rozmowę na temat wartości utrzymania polskości: ,,0. K. studiuje, poszła po mieszkańcach, po błokach i zapisuje rodziny ... tam nazwisko polskie i pisze się Rosjanin. A ona mówi - Nie, to nie jest pan Rosjanin. A on patrzy się, patrzy - A skąd pani wie? A ona mówi - Wiem, bo to nic rosyjska familia a polska. No a on mówi - Tak, ale takie były lata, źe trzeba się było zapisać Rosjancm. A ona mówi - Nasze też byli takie lata u mamy, ojca, dziadka, u babci ale oni nie zapisalis Rosjanami, ale jak byli Polakami tak jest Polaki i ja jest Polka. To temu panowi było bardzo przykro. Jest takie rodziny, że na przykład ojciec Polak, matka Polka a dzieci popisalis jeden Ukrainiec, drugi Rosjanin, trzeci Polak a to od jednej matki z ojcem dzieci rozmaitej nacjonalnosti jest" (zapis magnetofonowy rozmowy z p. B. 1., Oziornoje, 11.11.1990). 38 Znamienna jest wypowiedź informatorki z Oziornoje zanotowana w trakcie badań dialektologicznych w roku 1976: "S'm'eiim~s'i: my mazursk'e pol'aki" (N. E. Ananiewa, 1984, s. 102). N. E. Ananiewa stwierdziła większą liczbę dialektyzmów w języku "Mazurów" w porównaniu z "niemazurami", co wydaje się potwierdzać tezę o chłopskim pochodzeniu Mazurów. Dla ks. J. Kuczyńskiego nazwa Mazury oznacza ludzi utrzymujących polskość i język polski (1989, s. 68, �44 mieszkańcach dawnych bezleśnych terenów Ukrainy, zresztą lepiej w porównaniu z ludnością regionów leśnych dostosowujących się do warunków w Kazachstanie39. Śladem dawnych podziałów jest także wymagająca wyjaśnienia relacja z Zielonego Gaju pod Kokczetawem, mówiąca o tajemniczych dla nas "Gralach" i "Welmach"40. Ciążenie pochodzenia z Ukrainy i kultury ukraińskiej, tak silne w początkowym okresie pobytu w Kazachstanie, utrwalone podjętym gdzieniegdzie nauczaniem w języku ukraińskim (S. Galicki, 1992, s. 13), zastąpione zostało wpływami kultury rosyjskiej i radzieckiej kultury masowej, bardziej tutaj przydatnych i ekspansywnych. Przejście do miast i na inne tereny, poza miejscami dotychczasowego zamieszkania, zetknęło Polaków przesiedlonych z Ukrainy z Polakami, którzy w innym czasie i w inny sposób przybyli do Kazachstanu. Włączenie Polaków w życie radzieckiej, wielonarodowościowej republiki41 nie stworzyło bezpośrednich podstaw do integracji i ogranizacji grupy i sprzyjało sowietyzacji. Ta z kolei, choć zbieżna z niektórymi procesami mającymi w tym czasie miejsce w państwie polskim, raczej oddalała Polaków w Kazachstanie od ludzi w Polsce i zagrażała również polskiej etniczności. W sposób pośredni jednak przyznanie Polakom praw obywateli radzieckich przygotowało ich do pierwszych prób organizacji, ochrony kultury etnicznej i nawiązania kontaktów z Polską. Dzieje wysiłków podejmowanych w celu utrzymania polskości, z wykorzystaniem możliwości, które powstały w okresie postalinowskim w radzieckim Kazachstanie, nie są dotąd opracowane. Obejmują one tworzenie 84). Na Syberii zdarzały w celu samookreślenia podlegający a jeszcze, ukrainizacji w dawnym ZSRR (na podwórzu "patyki". Ukrainie bardziej wsi mówili 7. 11.1990). dziecko. Welm z Welmem. W roku Delegatów Polaków, partyjnych 1987 w składzie (sowietow stanowiących 0,59% Polaków - (M. Nasza do kiedy polskości Nazwy wśród Niemców - drzcwa, a my żyli, z tcgo drzewa, obszarami z tamtcgo nie mówił "drowa" ale z p. J. Olaninem, z rozmowy stepowymi i leśnymi na s. 446). mieszkają Polacy pochodzą z obwodu "win". rodzina natomiast Nasi są rodem z Polakiem" synu. to Polacy. Gral Ale mają ma się łączyć (L. Komiszko, w Kazachskiej w składzic i mowę z Żytomierszczyzny. (ispołkomów) G. S. Sa pargaIijew, - chmielnickiego z Gralów, Wykonawczych dieputatow) i Niemcy. Welmy jest żeby Polak delegatów, M. Sużikow, "drowa" (notatki między "on" mówią Komitetów ogółu również ze słomy i na te wiązeczki (1887, Gaju narodnych po rllsku "Patyki" Grale Ale najważnicjsze, Ludowych 0,4% "un". się już się z Ukraińcami. przetrwały na zimę ... to obcinał klimatycznych Zamiast Na przykład stosowanym się tak wówczas, 100). wiązeczki W Zielonym był jedynym Działo identyfikowali oni mówili Geograficzny i Welmów. delikatniejszą. twardziej. z Gralem, Słownik Mazur nic przyznawali i Zipserzy paliwo na innych O różnicach także się na Gralów miękką, w pc/ni po lasach, lasu, to jak zagotowali "Zapamiętaj l mówią mieszkali Z. J.) gałęzie, powiązał - dzielą nie 1986, informuje 40 katolicyzm, etnomim p. W. Bielecki. z Ukrainy (T. D. Filimonowa, Z jednej Oziornoje, pochodzący Bawarczycy gdzie nie było blisko 41 na w których mi uwagę takie jak Szwabi, "Byli tacy, którzy 39 sytuacje, Polacy ze względu etniczno-regionalne, Polacy się jednak się, na co zwrócił SRR 1990, s. 21). i lokalnych znalazło obwodowych 1989, s. 50, 18). Rad się 774 komitetów �45 Fot. 8. Pożegnanie zmarłej dziewczynki w domu rodziny polskiej. Kellerowka, obwód kokczetawski, ok. 1960. Z albumu p. A. W. z Krasnaja Poljana. kościołów i kaplic, poczynając od roku 1956, zresztą z wielkimi początkowo trudnościami i prześladowaniami (W. Bukowiński, ks., 1989, s. 70), organizację oddziałów Towarzystwa Przyjaźni Radziecko-Polskiej, z najstarszym z nich w Karagandzie, powstałym w roku 1963 z inicjatywy J. Plater-Gajewskiego oraz powolanie polonistyki na Uniwersytecie w Karagandzie w roku 1975 (M. Wieliczko, 1986, s. 288). W latach 1979-1981 przedsięwzięto starania, również związane z nazwiskiem J. Plater-Gajewskiego, wprowadzenia języka polskiego do szkól jako przedmiotu fakultatywnego, wówczas zakończone niepowodzeniem (S. Galicki, 1992, s. 13). Próby zachowania kultury polskiej, ustępujące zresztą aktywności kulturalnej silniejszej liczbowo grupy niemieckiej (M. Gawęcki, 1991, s. 8), podejmowane były w owym czasie przez nieliczne tylko jednostki i zespoły42 i nie mogły zatrzymać pogłębiającego się procesu zaniku polskości. 42 Wśród ludzi zasłużonych dla zachowania polskości obok tych, którzy kultywowali ją w grupach rodzinnych i sąsiedzkich, godni uwagi są również ci, którzy zdobyli wykształcenie i stanowiska i potrafili oddziaływać na życie publiczne z korzyścią dla spraw polskich. Nie w stosunku do wszystkich Polaków na stanowiskach musi obowiązywać negatywna ich ocena, dokonana przez ks. J. KuczYI1skiego: "Najgorzej bywało, gdy jakiś Polak był we władzy miejscowej" (1989, 69). Uderza różnica między ludźmi podtrzymującymi polskość w Kazachstanie a "wielkimi Polokami", znanymi choćby ze Śląska Opolskiego (S. Ossowski, 1984 b, s. 91 i n.). �46 Fot. 9. Przy grobie p. W. Ż., bezpośrednio po pogrzebie. Krasnaja Poljana, obwód kokczetawski, 1984. Z albumu p. W. Z. Powstanie oddzielnego państwa Kazachstan, potwierdzone przyjętą 17 grudnia 1991 roku deklaracją niepodległości, poprzedzoną zresztą w październiku 1990 roku ogłoszeniem suwerenności państwowej, możliwe w warunkach głębokiego kryzysu ekonomicznego i ideologicznego w ZSRR i rozpadu tego państwa, stworzyło nową sytuację dla miejscowych Polaków. Ta nowa sytuacja polegała na przekształceniu republiki radzieckiej w państwo narodowe, podjęciu przebudowy gospodarczej i społecznej oraz nawiązywaniu bezpośrednich kontaktów międzynarodowych. Obok obaw przed kryzysem gospodarczym pojawiły się niepokoje związane z uprawnieniami innych narodowości niż Kazachowie, podsycane przyjęciem "Ustawy o językach", przyznającej językowi kazachskiemu status języka państwowego oraz wieściami o planach repatriacji grup Kazachów z Chin, Mongolii i Rosji. Niepewność związana z tak radykalnymi zmianami i sytuacją kryzysu wywołała upowszechnienie się myślenia apokaliptycznego. Ważnym elementem nowego położenia Polaków w Kazachstanie są działania skierowane ku nim z Polski. Najbardziej efektywne są one w dziedzinie szkolnictwa. Skierowani z Polski nauczyciele, w roku 1989 - 10, w roku 1990 - 15, wspomogli uczących tu już nielicznych miejscowych nauczycieli. W roku 1990 zajęcia fakultatywne z języka polskiego prowadzone były w 17 �47 szkołach i objęły 1250 uczniów. Do tych szkół, w których uczyli nauczyciele z Polski i w których stworzono oddzielne pracownie języka polskiego, dostarczono z Polski sprzęt i pomoce naukowe. Ważne znaczenie miało organizowanie w Polsce kolonii letnich dla dzieci oraz umożliwienie młodzieży uczestnictwa w szkołach letnich kultury i języka polskiego a także podejmowanie studiów na uczelniach polskich (A. Janowski, M. Masłowski, 1992, s. 191 i n.). Do Kazachstanu skierowano księży z Polski (M. Gawęcki, 1992, s. 12). Pod wpływem obrazu Polski jako uporządkowanego kraju dobrobytu i za przykładem emigrującej ludności niemieckiej a przede wszystkim w wyniku zagrożenia, coraz liczniejsza grupa Polaków myśli o wyjeździe do Polski. Wyrazem owego pragnienia są listy kierowane do Prezydenta R.P.i innych przedstawicieli instytucji państwowych, m.in. w odpowiedzi na ankietę zachęcającą do emigracji, wysłaną przez Społeczny Komitet Pomocy Polakom w Kazachstanie z Krakowa (J. M ultanowski, 1992, s. 20). Myślenie o wyjeździe do Polski jest obecnie zdecydowanie częstsze w Kazachstanie w porównaniu do okresu sprzed kilku lat. Dzisiaj wyjeżdżają już nie tylko Niemcy. Myślą o wyjeździe i wyjeżdżają do swoich państw również Rosjanie, Ukraińcy i Białorusini. Przygraniczne obwody Rosji przygotowują się do wymiany ludności kazachskiej i rosyjskiej. Obawy podsycane są wieściami o Kazachach wożonych już ciężarówkami z Mongolii w celu zasiedlenia północnego Kazachstanu. Polacy zapytują się: "A kto nas stąd zabierze,,43. Nadal silne jednak są obawy przed nieznanym w Polsce, utwierdzane przez tych spośród Polaków z Kazachstanu, którzy doznali zawodu w zetknięciu z Polakami z kraju i polską rzeczywistością. Tak jak zdarzały się wyjazdy na Ukrainę i powroty z tego kraju, tak zdarzają się również wyjazdy do Polski w celu osiedlenia i powrotu z Polski. "Przytul mnie Kazachstanie. Nie przerazi twa szorstkość, tylko z tobą już pójdę" - ta emocjonalna wypowiedź mówi o determinacji w wyborze miejsca do życia (L. Komaiszko, 1990, s. 26). Obecna sytuacja wyznacza kierunki zmian w etniczności i narodowości Polaków w Kazachstanie. Związki z miejscem pochodzenia i własną przeszłością, tak ważne swego czasu dla wyodrębnienia grupy Polaków ukraińsko-kazachstańskich, ustępują na rzecz łączności z wszystkimi Polakami w Kazachstanie i stosunku do zgeneralizowanej polskości, zawsze jednak odnoszonych do warunków w kraju zamięszkania. Odbudowywane niektóre kulturowe podstawy etniczności, takie jak język i kontakty z religią, uzyskały instytucjonalne oparcie w szkołach i kościele. Za poparciem przede wszystkim ludzi starszych docierają nie tylko do dzieci ale również średniego pokolenia. Ważne są próby organizacyjnej integracji Polaków w Kazachstanie, o których 43 Informacje z rozmowy z p. K. Skibińską, nauczycielką z Polski uczącą w Podleśnoje, obwód kokczctawski, w dniu ~;,o1.l993 oraz p. W. Bieleckim w dniu 9.01.1993. �48 Fot. 10. Kościół budowany w Oziornoje, obwód kokczetawski, 1992. Z albumu ks. T. Pety. wiemy jednak niewiele. W Kokczetawie powołano w roku 1989 "Polskie Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe Obwodu Kokczetawskiego", w Celinogradzie w roku 1990 "Polskie Centrum Kulturalne" (Organizacje ... , 1991, s. 208 i in; K. Woźniakowski, 1992, s. 212) a w Ałma-Acie w dniu 29.04.1991 "Republikańskie Centrum Kulturalne Polaków"44. Obok działalności kulturalnej cenne są inicjatywy przedsięwzięć gospodarczych. Wszystkie te działania organizacyjne objęły część Polaków. Trudności związane są z partykularyzmem, brakiem nawyków w artykułowaniu potrzeb oraz przestrzennym rozproszeniem Polaków. Zmiany wśród Polaków w Kazachstanie prowadzą również do ich stopniowego przekształcania się z mniejszości etnicznej w narodową. Przyjmijmy za K. Kwaśniewskim (1992, s. 55) rozróżnienie między zbiorowościami etnicznymi a mniejszościami narodowymi polegające na tym, że te ostatnie świadome są związków z państwem narodowym własnej grupy a jednocześnie nie zgłaszają do zamieszkiwanego terytorium pretensji wyłączności. Brak żądań autonomii regionalnej i prezentowana przez Polaków postawa gotowości do współpracy z wszystkimi grupami etnicznymi i narodowymi, czyni z nich w niepodległym Kazachstanie, mimo małej liczebności, mniejszość dostrzeganą i nie tylko akceptowaną ale i cenioną. 44 Informacja od p. R. Krajewskiego z Ałma-Aty, współzałożyciela Centrum i autora statutu. �49 Stwierdzenie związków etniczności z historią jest truizmem. Przestrzega jednak przed takim budowaniem modeli etniczności, w tym również w jej związkach z narodowością, które nie uwzględniają warunków czasu i miejsca. Analiza dziejów Polaków z Ukrainy, deportowanych do Kazachstanu ujawniła sytuację, w której zbiorowość, oderwana od grupy pochodzenia i poddana redukcji elementów kultury etnicznej, staje wobec możliwości zaniku. Zachowanie świadomości przynależności pozwala, jak na to wskazuje przykład badanej grupy, na odtworzenie w odpowiednich warunkach i rozwój etniczności a także związanie jej z narodowością. Studia nad Polakami w Kazachstanie zmuszają jednak do wykroczenia poza cele tylko poznawcze. Zobowiązują bowiem do zastanowienia się nad odpowiedzialnością związaną z ingerencją z zewnątrz w losy ludzi i nad charakterem oraz miejscem etniczności i narodowości wśród innych wartości. LITERATURA Ananiewa N. E. 1984 PrieZt'nlnaja Ananiewa 1990 paradi{/lIla Warianlnos( 1992 w polskich Studia w nazwanijach i W. Werenicz (red.), pierifierijnych nad polszczyną czasliej Studia go worach tie/a w polskich nad polszczyzną Kazachstana, w: t. 3, Wrocław. kresową, gaworach kresową, Kazachstana, t. 5, Wrocław. E. 1989 The Ardener (red.), i sinOlnimija w: J. Rieger Ardener glagola i W. Wereniez J. Rieger N. E. vain" ol' prophecy and other essays, Oxford, N. York. E. 7():sall1o.v(' i uto;;samianie, i ro;;samo.v(' "Prace Socjologiczne. i A. K. Paluch w: Z. Mach Zeszyty Naukowe UJ", (red.), Sytuacja IIlniejszościowa z. 15. A. S. z ksią;;ki 1928 Recenzja "Sprawy O. Czarnowskiego, ,>Polacy prawoslawni na Rusi«, Brześć 1927, nr 6. Narodowościowe", Atłas ... , 1964 ALIas narodow Bartoszewicz 1. 1912 Na Beauvais Rusi. Polski sian Moskwa. posiadania. Kraj, ludno,vć, ziemia, Kijów. D. 1987 Dezinteyracja w XIX Beauvois mira, drohnej szlach/y i X X w. Studia polskiej ofiarowane na Ukrainie Pro! w latach /831-1863, w: Losy Polaków S. Kieniewiczowi, Warszawa. D. 1988 Polacy na Ukrainie /831-1863. Szlachta polska na Wolyniu, Podolu i Kijowszczyźnie, Paryż. Bębenek 1987 Brodziński b.r.w. ~ - M. Teoria narodu K. O narodowo,ki Lud t. LXXV i kwestia Polaków, narodowa Warszawa. u Kazimierza Kelles-Krauza, Kraków. �50 Brusina O. I. 1990 Mnogonacjonalnyje siela Uzbekistana i Kazachstana oseńju 1989. MiWa(ji niekoriennego nasielenija, "Sowietskaja Etnograftia", nr 1. Bukowiński W., ks. 1989 Wspomnienia z Kazachstanu, Gdańsk. Cichoblaziński L. 1990 Czy warto być Polakiem, czyli naród niespoleczny, "W Drodze", nr 4. Czarnuch Z. 1991 Opowieść o dwóch ziemiach mieszkańców Pyrzan, Witnica. Davies N. 1991 Boże igrzysko. Historia Polski, t. 2, Kraków. Deportacje ... 1989 Deportacje i przemieszczenia ludności polskiej w gląb ZSRR, 1939-1945. Przegląd pi.fmiennictwa, (red.) T. Walichnowski, Warszawa. Filimonowa T. D. 1986 Ob etnokultUr110m razwitii niemcew SSSR, "Sowietskaja Elnografija", nr 4. Galicki S. 1992 Bylem jednym z nich. Polacy w Kazachstanie, "Magazyn Wileński", nr 4. Gawęcki M. 1991 Polacy i Niemcy w Kazachstanie. Zarys etnologicznej problematyki badawczej, maszynopis w posiadaniu autora. Gawęcki M. 1992 Po kazachsku, "Gazeta Wyborcza", nr 18. Gellner E. 1991 Narody i nacjonalizm, Warszawa. Golcekier J. P. 1984 lz nabludienij nad leksikoj polskich narodnych gaworow na tieritorii Kazachskoj SSR, w: J. Rieger i W. Werenicz (red.), Studia nad polszczyzną kresową, t. 3, Wrocław. Halbwachs M. 1969 Spoleczne ramy pamięci, Warszawa. Handelsman M. 1932 Geneza "Polaków zagranicznych", "Sprawy Narodowościowe", t. 4, nr 6. Hobsbawm E. J. 1992 Ethnicity and nationalism in Europe today, "Anthropology Today", vol. 8, no. 1. hogi ... Kazachskaja SSR. 1962 Itogi wsiesojuznoj pieriepisi nasielenija 1959 goda, t. 3, Kazach.~kaja SSR, Moskwa. hogi ... SSSR. 1962 ltogi wsiesojuznoj pieriepisi nasielenija 1959 goda, SSSR, Swodnyj tom, Moskwa. Iwanow M. 1991 Pierwszy naród ukarany. Polacy w Związku Radzieckim 1921-1939, Warszawa. Jablonowski A. 1912 Historia Rusi poludniowej do upadku Rzeczypospolitej Polskiej, Kraków. Janowski A., M. Maslowski 1992 Kierunki dzialań Ministerstwa Edukacji Narodowej na rzecz Pnlnnii w ZSRR, w: H. Kubiak i in. (red.), Mniejszości polskie i Polonia w ZSRR, Wrocław. Jasiewicz Z. 1987 Tradycja, w: Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny, Warszawa-Poznań. Jasiewicz Z. 1991 Między martyrologią a przetrwaniem. Polacy i Niemcy w Kazachslanie, maszynopis w posiadaniu autora. �51 laworskaja l. L. 1990 Ostatki polskogojazyka polszczyzną Karpluk w: l. Rieger i W. Werenicz (red.), Studia nad na Żytomirszczynie, t. 5, Wrocław. kresową, M. 1986 Stan badań nad polszczyzną nad polszczyzną kresową wieku, w: l. Rieger i W. Werenicz (red.), Studia XVI t. 4, Wrocław. kresową, Kolberg O. 1964 Dzieła Komaiszko 1990 Krzyk. Konarska t. 36, Kraków. wszystkie, L. w Kazachstanie, Polacy "Magazyn Wilel1ski", nr 18. B. 1989 Kazimierza wybijały Markiewicza Korwin-Kruczkowski 1935 Poczet my.W o Polsce się na niepodległo.vć. w: Narody. Jak powstawały i jak w 60. rocznicę urodzin, Warszawa. i Polakach, Prot: T. Łepkowskiemu S. Polaków wyniesionych do godno.ki szlacheckiej przez monarchów austriackich, Lwów. Kościół. .. Azji. Z ks. bpem Janem 1991 KO.lciół w Środkowej Powszechny" Krysiński A. 1928 Polacy Lengą rozmawia T. Górski MIC, "Tygodnik z 21.07. na Ukrainie "Sprawy Narodowościowe", Sowieckiej, nr 3-4. Kuczyński l., ks. 1989 Między parafią a łagrem, Warszawa. Kurcowa Z. 1985 Sytuacja językowa Polonijny", Kwaśniewski K. 1992 Socjologia polskiej ludności wiejskiej w Litewskiej i Białoruskiej SRR, "Przegląd nr 3. mniej.m>.vci a definicja mniejszo.vci "Sprawy Narodowościowe. narodowej, Seria Nowa", t. l, z. 1. Lipinskaja W. A. 1969 Posieienija. żiliszcze l odieżda russkogo i L. M. Saburowa (red.), Etnografija Lipiński W. 1909 Szlachta na U krainie. nasielenija russkogo Ałtajskogo nasielenija kraja, w: G. S. Masłowa Sibiri i Sriedniej U dział jej w życiu narodu ukraińskiego Azii, Moskwa. na tle jego dziejów, Kraków. Lizak W. 1990 Rozstrzelana w ZSRR, Polonia 1917-1939, Szczecin. Lizak W., F. Stawarczyk 1990 Od Katarzyny do Mikołaja. Niemcy w Rosji, "Tygodnik Powszechny", nr 47. Lepkowski T. 1967 Polska - narodziny nowoczesnego narodu, 1764-1870, Warszawa. Lepkowski T. 1973 Poglądy na jedno- i wieioetniczność Swojsko.vc' i cudzoziemszczyzna narodu polskiego w dziejach kultury w pierwszej połowie X I X wieku, w: Warszawa. polskiej, Lepkowski T. 1989 Uparte trwanie Maternicki l. 1989 Mitologizacja historiografii Moszyński K. 1914 Z Ukrainy, polsko.vci, Londyn, Warszawa. i demitologizacja oraz edukacji Warszawa. historii. historycznej, Z rozważań nad charakterem i społeczną funkcją "Przegląd Humanistyczny", t. 33, nr 3. �52 Multanowski J. 1992 Kiedy nas stąd zahierzecie?, "Spotkania", Narody nr 27. ... 1963 Narody Sriedniej Azii i Kazachstana, t. 2, Moskwa. E. 1985 Człowiek i terytorium. Podstawy społeczności nienarodowych, w: E. Mokrzycki i in. (red.), O społeczeństwie i teorii społecznej. Księga poświęcona pamięci S. Ossowskiego, War- Nowicka szawa. E. Nowicka 1990 Narodowe samookreślenie Polaków, w: E. Nowicka (red.), Swoi i obcy. Studia nad postawami wobec innych narodów, ras i grup etnicznych, t. I, Warszawa. Obecny ... 1927 Obecny stan ludności polskiej na Ukrainie, "Sprawy Obrębski t. I, nr 4. Narodowościowe", J. 1936 a Problem grup etnicznych w etnologii i jego socjologiczne ujęcie, "Przegląd ny" t. 4, z. 3-4. Socjologicz- J. Obrębski 1936 b Statyczne i dynamiczne podejście w badaniach narodowości, "Sprawy t. 10, nr 6. Organizacje ... 1991 Organizacje i stowarzyszenia Orsini-Rosenberg polskie na W.~chodzie, "Przegląd Wschodni" t. l, z. 1. S. 1932 Procesy rozkładowe ciowe", Ossowski Narodowościowe" w grupach etnicznych niezorganizowanych, "Sprawy Narodowoś- t. 6, nr 4-5. S. 1984 a Analiza socjologiczna pojęcia ojczyzny, w: O ojczyźnie S. Ossowski, i narodzie, Warszawa. Ossowski S. 1984 b Zagadnienia Paluch S. Ossowski, A. K. WIęZI regionalnej i WIęZI narodowej O ojczyźnie i narodzie, Warszawa. na Śląsku 1976 lnkluzywne i ekskluzywne rozumienie terminu Polonia, w: H. Kubiak i potrzeby badań nad zbiorowościami polonijnymi, Wrocław. Posern-Zielinski w: i A. Pilch (red.), Stan A. 1987 Etniczność, w: Z. Staszczak Rokicki Opolskim, (red.), Słownik etnologiczny, Warszawa, Poznań. J. 1992 Więź społeczna a zmiana kultury. Studium dynamiki polskiej zbiorowości etnicznej w USA, Wrocław. J. 1857 Podole. Wycieczka w naddniestrzańską okolicę. "Gazela Codzienna" nr 14. Samsonowicz H. 1989 Przesłanki tworzenia się narodu mazowieckiego na przełomie XVi XVI wieku, w: Narody. Jak powstawały i jak wybijały się na niepodległość. Prof T. Łepkowskiemu w 60. rocznicę urodzin, Warszawa. Rolle Serczyk W. A. 1979 Historia Ukrainy, Wrocław. Słownik geograficzny ... 1885, 1887 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 6 i 8, Warszawa. Słownik polszczyzny ... 1985 Słownik polszczyzny XVI wieku, M. R. Mayenowa (red.), t. 16, Wrocław. �53 Smith A. D. 1981 The ethnic revival, Cambridge. Smith A. D. 1986 The ethnic origins of nations, Oxford, N. York. Suźikow M. M., G. S. Sapargalijew 1989 Niektoryje filosofsko-prawowyje problemy sowierszenstwowanija kultury mieżnacjonalnych otnoszenij, Ałma-Ata. Szacki J. 1971 Tradycja. Przegląd problematyki, Warszawa. Szacki J. 1984 Wstęp, w: S. Ossowski, O ojczyźnie i narodzie, Warszawa. Ukrainśka ... 1930-1931 Ukrainśka zahalna encyklopedyja, t. 1-3, Lwów. Ukraińska kolonizacja ... 1929 Ukraińska kolonizacja do Azji, "Sprawy Narodowościowe", t. 3, nr 1. Wasilewski L. 1925 Ukraińska sprawa narodowościowa w jej rozwoju historycznym, Warszawa. Wasilewski L. 1929 Sprawy narodowo.~ciowe w teorii i w życiu, Warszawa. Wiatr J. 1973 Naród i państwo. Socjologiczne problemy kwestii narodowej, Warszawa. Widajewicz J. 1934 Ruszczenie Polaków, w: Prace historyczne. W 30-lecie działalności profesorskiej S. Zakrzewskiego, Lwów. Wieliczko M. 1986 Z dziejów Polaków żyjących w sąsiedztwie ojczyzny, w: A. Koprukowniak i W. Kucharski (red.), Polacy w świecie. Polonia jako zjawisko społeczno-polityczne, Lublin. Winthrop R. H. 1991 Dictionary of concepts in cultural anthropology, N. York. Woźni akowski K. 1992 Najnowsze tendencje rozwojowe życia literackiego i literatury Polonii radzieckiej, w: H. Kubiak i in. (red.), Mniejszości polskie i Polonia w ZSRR, Wrocław. Wyszyński R. 1991 Charakter identyfikacji narodowej Polaków w Kazachstanie, "Kultura i Społeczeństwo", t. 35, nr 2. Ziemskow W. N. 1990 Spiecposielency (po dokumientam NKWD-MWD SSSR), "Sociołogiczeskije Issledowanija", nr II. Zbigniew Jasiewicz POLES FROM THE UKRAINE IN KAZACHSTAN ETHNICITY VS. HISTORY (Summary) In this article the author aims at reconstructing the process of changing the ethnical and national identity of a group of Poles deported from the Ukraine to Kazakhstan in 1936. The study is based on field research conducted by the author in 1991 and on literature data. Ethnicity and nationality of this group of Poles is connected with its dramatic history. The group was formerly setted in the Ukraine among the Ukrainians and it enjoyed the status of �54 a privileged ethnoclass as a class of nobles. After the October revolution, in thc years J 925-35, it was subject to the process of repolonization and sovietization, due to an experiment in the Ukrainian Soviet Republic called "Polish socialist autonomy." In 1936 a group of Poles from the Ukraine, who are the object of this study, was transferred to Kazakhstan and settled there for over 20 years in the state farms which were, in fact, labor camps. Poles in Kazakhstan, subject to sovietization and russification, belonged to these ethnic groups which did not receive national autonomy. For the last couple of years, in connection with the uncertain situation in idependent Kazakhstan and with the help coming from Poland with respect to education and religion, the group is rebuilding its ethnic culture and slowly changing from an ethnic minority into a national minority. To claim that there is a relation between ethnicity and history is a commonplace. Studies on Poles in Kazakhstan have proved that one should not form models of ethnicity, induding its connections with nationality, that would not account for the unique conditions of particular time and place. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/47094136d4b2f459c3099fab679dc771.pdf f7a04a1d523b8be899c8bb2ef8cb798e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2042 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Subject The topic of the resource etniczność Maroko - struktura plemienna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1895 Title A name given to the resource Struktura plemienna i etniczna a poziomy integracji społecznej i etnicznej w Maroku / LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.55-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Vorbrich, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 75, 1992 RYSZARD VORBRICH Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM Poznań STRUKTURA PLEMIENNA I ETNICZNA A POZIOMY INTEGRACJI SPOŁECZNEJ I POLITYCZNEJ W MAROKU Zderzenie z zaskakująco złożoną rzeczywistością etniczną pozornie homogenicznej kulturowo Afryki Północnej powoduje często zamieszanie terminologiczne i odmienną ocenę sytuacji u poszczególnych autorów. Żywa dyskusja nad naturą tradycyjnych struktur plemiennych i politycznych tej części świata toczy się już od dziesięcioleci. Niniejsze studium ma na celu nie tylko uporządkowanie dotychczasowych wniosków i spostrzeżeń, ale i zilustrowanie zasad funkcjonowania organizacji segmentarnej tradycyjnych społeczności Maroka - zwłaszcza berberskiej ludności masywu Atlasu 1. Ukazuje również ponadplemienne poziomy identyfikacji etnicznej i narodowej w powołanym do życia przez polityków narodzie marokańskim. Jest faktem ogólnie znanym, iż Maroko trzynaście stuleci należące do świata islamu, zamieszkałe jest przez ludność berberską i arabską. Bardziej zorientowani wiedzą też zapewne, iż na obrazie kultury marokańskiej swe piętno odcisnęły również znaczące grupy mniejszościowe, takie jak Żydzi lub Europejczycy. Mało kto jednak zdaje sobie sprawę z ogromnego rozdrobnienia plemiennego i etnicznego tradycyjnego społeczeństwa marokańskiego oraz konsekwencji jakie to zjawisko ma dla procesu kształtowania się wspólnoty narodowej i państwowej. Dokładniejsze zestawienia mówią o wielu setkach grup plemiennych Maroka. Bernard Hoffman (1967, s. 173-191) doliczył się nawet 768 plemion. Źródła oficjalne z czasów protektoratu podają listę 74 konfederacji, 619 plemion, 3143 frakcji oraz 24193 aglomeracji (osad) tylko w strefie francuskiej (Repetoire, 1939). Aby zrozumieć skąd wzięły się tak ogromne liczby musimy najpierw odpowiedzieć na pytanie o desygnat pojęć: "plemię", "frakcja", "konfederacja" stosowanych przy opisie stosunków etnicznych i tradycyjnej organizacji politycznej Maghrebu. I Baza źródłowa i materiał ilustracyjny do niniejszej pracy zebrana została przez autora podczas wielomiesięcznego (kwiecień-grudzień 1990 roku) pobytu w Maroku w ramach wymiany kulturalno-naukowej między Polską a Marokiem. �56 Sięgnięcie do podstawowych definicji (S. Szynkiewicz, t 987, s. 272) pozwala na sformułowanie pewnych zastrzeżeń. Jednostki organizacji społecznej, określane w literaturze przedmiotu jako "plemiona" marokańskie, rzeczywiście posiadają jednoznaczny etnonim, stanowią część jakiejś szerszej grupy etnicznej (lub raczej etno-językowej), charakteryzują się też - do pewnego stopnia - wspólnotą terytorium oraz istnieniem zalążków struktury politycznej. Podobne cechy odnoszą się jednak również do jednostek taksonomicznych wyższego a zwłaszcza niższego rzędu. Zanim odpowiemy dlaczego właśnie owemu pośredniemu poziomowi integracji społecznej przypisuje się termin "plemię" musimy omówić, po krótce, zasady funkcjonowania tradycyjnego systemu organizacji społecznej i politycznej Maroka. Przy opisie tradycyjnych poziomów integracji społecznej Maroka posłużyć się można modelem społeczeństwa segmentarnego. Na ogół podkreśla się, iż społeczeństwo takie opiera swą organizację na ideologii pokrewieństwa (R. Vorbrich, t987a, s. 13). Poszczególne segmenty są niezależne politycznie, władają określonym terytorium, mogą posiadać formalną organizację polityczną. Co naj istotniejsze - łączą się z innymi segmentami dla osiągnięcia doraźnych lub stałych celów obrzędowych, militarnych lub gospodarczych. Zespoły segmentów mogą stanowić nie tylko prostą sumę swoich składników, ale przybierać też nową jakość, o określonych cechach nie występujących poprzednio na niższych poziomach. Takie zespoły segmentów mogą również łączyć się ze sobą tworząc wyższy - trzeci, poziom integracji politycznej i społecznej. W Maroku mamy właśnie do czynienia z trzema poziomami struktury plemiennej: podplemieniem (frakcją), plemieniem i konfederacją plemion. Dla celów niniejszej analizy podstawowym problemem pozostaje kwestia - który z poziomów organizacji społeczno-politycznej stanowić może właściwy desygnat pojęcia "plemię". Jednoznaczne uszeregowanie jednostek taksonomicznych segmentarnej struktury plemiennej utrudnia ogromnie zamieszanie terminologiczne panujące w miejscowych językach. Zależnie od regionu kraju, ten sam termin może odnosić się do dwóch a niekiedy do trzech poziomów organizacji segmentarnej (8. Hoffman, t 967, s. 48). Podobną różnorodność terminologiczną spotkać można w literaturze przedmiotu. W danej sytuacji właściwe zinterpretowanie samego pojęcia nastąpić może jedynie na podstawie załączonej definicji, towarzyszącego terminu opisującego lub jego odpowiednika przyjętego w administracji i literaturze etnologicznej. Frakcja (podplemię) - Taqhilt Analizę rozpocząć musimy od naj niższego poziomu organizacji politycznej. Taką naj niższą jednostką taksonomiczną segmentarnej struktury plemiennej - wyższą jednak od grupy krewniaczej lub lokalnej - jest w Maroku �57 wspólnota terytorialna określana w literaturze mianem frakcji (sekcji) plemienia, podplemienia lub jako kanton górski albo dystrykt. (J. Berque, 1974; 1955; J. Couleau, 1968; B. Hoffman 1967; A. Ponikiewski, 1976). W terminologii miejscowej używa się w tym wypadku terminów: taqbilt, ferka, khums (piąta część), rehaa (czwarta część). W niniejszej pracy na określenie tego poziomu organizacji stosować będą pojęcia: frakcja lub taqbilt - używanego przez plemię Ait Tidili, służące mi jako przykład ilustrujący zasady ogólne. Frakcja, czyli taqhilt zajmuje najczęściej powierzchnię kilkudziesięciu km2 zamieszkałą przez 1000-2000 osób, zgrupowanych w kilku grupach krewniaczych lub lokalnych. Grupy rodowe (ikhs, tighst, asoun, aduar) mogą, lecz nie muszą pokrywać się z podstawowymi społecznościami lokalnymi - duarami. Termin duar (arab. obóz) odnosi się do obozowiska u koczowników lub do wsi, czy raczej przysiółka u ludności osiadłej. Taqbilt uznać można za podstawową, niepodzielną jednostkę tradycyjnej organizacji plemiennej Maroka z kilku powodów. Po pierwsze - posiada ona etnonim. Po drugie - mamy tu do czynienia ze wspólnotą terytorium. Członków poszczególnych taqhiltów łączy bowiem wspólna własność ziemi i wody. Wreszcie po trzecie - taqhilt posiada, a właściwie posiadał do niedawna, integralną, w dużym stopniu niezależną strukturę organizacji politycznej. Właśnie z powodu swej niezależności politycznej określano go często mianem "małej republiki". Władzę ustawodawczą pełniło w taqbilcie zgromadzenie ogółu wojowników zwane dżemaa lub anjlus. W praktyce w mniej istotnych sprawach decyzję podejmowało zgromadzenie przedstawicieli wszystkich rodzin. Władza wykonawcza a właściwie funkcja koordynatora spoczywała natomiast w ręku wybieranego na jedno lub dwuletnią kadencję przewodniczącego rady, zwanego u Berberów amghar (l.m. imgharin) lub ażarrai a u Arabów moqaddem lub śeikh (sheikh, scheikh). Czynnikiem integrującym członków taqbiltu są rzeczywiste lub domniemane związki genetyczne. Świadomość wspólnego pochodzenia podtrzymywana jest nie tylko przez tradycję ustną ale i potwierdzana dokumentami pisanymi sięgającymi niekiedy XV wieku, do epoki, gdy papier i usługi notariatu muzułmańskiego stały się ogólnodostępne w biedzie marokańskim (1. Berque, 1974). Szczegóły historii poszczególnych rodzin śledzić można cofając się o 4 wieki. Dokumenty te są troskliwie przechowywane; ukryte na dnie kufrów, w komunalnych spichlerzach (agadirach) lub zamurowane w ścianie rodzinnego domostwa. Równie ważnym czynnikiem identyfikacji społecznej jest przestrzeń. Taqbilt - zwłaszcza na terenach górskich - obejmuje z reguły zlewisko jednego lub dwóch strumieni (zob. ryc. 1 A). Niekiedy osią wyznaczającą obszar sąsiednich taqbiltów są kolejne odcinki większego strumienia, a ziemie uprawne i pastwiska każdej wspólnoty terytorialnej rozpościerają się na dwóch przeciwległych stokach doliny. �58 ~i.ii1iJ [!lIB] ----- 11 10 - ---- - 13 14 O 15 Ryc. 1. Struktury plemienne Atlasu Wysokiego A. Struktura ekologiczna a formy organizacji plemiennej Ait Tidili (podczas przygotowywania mapy wykorzystano wyniki badań własnych autora, uzupełnione danymi prezentowanymi przez J. Drescha 1941). B. Schematyczny plaJJ konfederacji Ouaouizguit. (Dane podaję za B. Hoffmanem 1967). Legenda: II. Grzbiety i szczyty górskie (z punktem wysokości) Krawędzie uskoków skalnych i plaskowyży Strumienie Granica plemienia Przybliżony przebieg granicy plemienia Granica frakcji Duar należący do leifu Ait Iraten Duar należący do lej]u lnemzel Duar w którym organizacja lejIów nie istnieje Duar - siedziba zauji Targ 12. 13. 14. 15. Nazwa masywu górskiego (adrar'u) Nazwa strumienia (asyu) Nazwa frakcji Granice konfederacji i plemion ł. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Granica taqbiltu górskiego biegnie zazwyczaj granią szczytów lub w poprzek dolin rzecznych (zob. ryc. lA). Teren tak zarysowanej wspólnoty przedstawia skomplikowany układ przestrzenny, w którym poszczególne kategorie struktury ekologicznej nabierają odmiennych wartości ekonomicznych, kulturowych, politycznych i strategicznych. Wśród plemion osiadłych, dna dolin zagrożone wiosennymi powodziami, wykorzystywane są do intensywnej gospodarki pastwiskowej. Leżące opodal �59 tereny sztucznie nawadniane, przedstawiające największą wartość ekonomiczną, są najlepiej zagospodarowane solidarnym wysiłkiem wspólnoty. Praca przy budowie i konserwacji skomplikowanego systemu kanałów nawadniających i tarasów integruje mieszkańców doliny - członków jednego taqbiltu. Wobec rozproszenia własności ziemi zaniedbanie konserwacji choćby jednego fragmentu systemu irygacyjnego grozi poważnymi konsekwencjami wszystkim mieszkańcom. Każdy taqhilt posiada rozbudowane służby publiczne - wybieralnych funkcjonariuszy - czuwających nad dystrybucją wspólnego ale podzielnego dobra jakim jest woda oraz nad technicznym aspektem funkcjonowania systemu irygacyjnego. Poszczególne działki terenów nawadnianych mają również chrakter własności podzielnej i przekazywane są w indywidualne posiadanie i użytkowanie członkom wspólnoty2. Ze względu na optymalne wykorzystanie zasobów wody obszary nawadniane nie mogą już być z zasady powiększane. Tereny przylegające do strefy nawadnianej traktowane są jako rezerwa pod rozbudowę osad oraz jako rezerwa ziemi uprawnej - przeznaczona do tak zwanych upraw suchych (bur). Uprawy suche, a właściwie nawadniane wyłącznie opadami naturalnymi występują jedynie w niektórych - północnych terenach kraju (M. Cote, J. Legras, 1966). W centralnej części kraju, na terenach górzystych, wprowadza się je sporadycznie w lepszych latach. O konkretnym przeznaczeniu działek z tej strefy decyduje rada wspólnoty - dżemaa. Położone z dala od osad obszary stepów lub hal górskich wykorzystywane są jako wspólne pastwiska, do których równe prawa mają wszyscy członkowie taqbiltu. Jest to zatem własność niepodzielna. Tereny wypasowe, których właścicielem jest dany taqbilt przylegają do pastwisk plemiennych, to znaczy do terenów, które stanowią wspólną własność wszystkich taqbiltów należących do jednego plemienia. Z tej racji granice między taqbiltami wyznaczone bywają dokładnie na odcinkach przecinających tereny uprawne lub przyległe do nich pastwiska. Granice rozmywają się i zanikają na terenach przylegających do ziem ogólnoplemiennych. Takie wspólne tereny znajdują się zazwyczaj na peryferiach obszaru plemiennego (zob. ryc. 1A). Mieszkańców doliny - członków jednego taqhiltu integruje nie tylko wspólna praca oraz ekonomiczna wartość wspólnej ziemi i wody. Rolę integrującą spełniają również inne elementy infrastruktury. Redukcji dystansu ekologicznego towarzyszy intensyfikacja relacji społecznych. Teren wspólnoty opanowywany był przez mieszkańców zarówno w sensie gospodarczym jak i symbolicznym. Każdy taqbilt posiada jedno lub kilka miejsc, gdzie koncentruje się życie jego mieszkańców. Warowny spichlerz 2 Niegdyś ze względu na różną wydajność działek rozpowszechniony był rotacyjny system rozdziału ziemi między członków wspólnoty. Obecnie mamy już do czynienia z indywidualną własnością ziemi. �60 kolektywny, źródło wody leczniczej, plac przed młynem wodnym (lub jak jest to obecnie - przed sklepikiem), kamienne zakole strumienia służące kobietom za publiczną pralnię, meczet lub zauja czyli centrum religijne związane z kultem lokalnego świętego nabierają szczególnego znaczenia dla wykształcenia poczucia wspólnoty. Elementem świadomości określającym przyznależność do grupy społecznej były też liczne miejsca święte związane z miejscowymi legendami, życiem i działalnością świętych lub miejsca zbiórek wojowników w czasie pospolitego ruszenia. W wielu wspólnotach ziemie taqbiltu dzieliło się na obszar dostępny obcym i teren, gdzie byli oni niemile widziani; teren uważany za bezpieczny - gdzie nie stanęła jeszcze noga "obcych" i teren "skażony" już niegdyś obecnością agresora 3. Zintegrowana gospodarczo, kulturowo i politycznie frakcja nie stanowi jednak homogennej wspólnoty. Wśród wielu podziałów, które można tu zaobserwować naj częstszym i naj trwalszym jest dualistyczny układ powstały na tle dostępu do zasobów wody. Podział ów ujawnia się wyraźnie we wspólnotach rozlokowanych na ziemiach leżących wzdłuż odcinka jednego cieku wodnego. Mieszkańców osad - duarów położonych w górnym odcinku rzeki lub strumienia nazywa się "ludźmi strumienia" - "ail asif'. Na terenach, gdzie gospodarka opiera się głównie na irygacyjnym rolnictwie posiadają oni uprzywilejowaną pozycję ekonomiczną. Mają bowiem możliwość przechwytywania wody i kierowania jej z naturalnego łożyska do własnej sieci irygacyjnej. Dzięki temu "ait asif' nawadniając swobodnie własne pola w ciągu dnia, pozwalają jedynie nocą czerpać wodę swoim ziomkom zamieszkującym tereny wzdłuż dolnego odcinka strumienia. Ponieważ jednak w nocy trudno jest kontrolować dystrybucję wody pomiędzy poszczególne zagony, mieszkańcy niżej położonych osad gromadzą napływającą nocą wodę w specjalnych basenach retencyjnych - zwanych "ifrane". Dopiero z nastaniem dnia - gdy ustaje dopływ wody - rozprowadzają wśród pól zapasy zgromadzone podczas poprzedniej nocy. Mieszkańcy duarów zmuszonych do korzystania ze zbiorników retencyjnych zwani są "ait ifrane". Między ait asif a ait ifrane istnieje stała sprzeczność interesów, a spory o wodę są podłożem stałej niechęci między członkami wspólnoty. W latach suchych zdaża się, że ait asif zagarniając większość wody nie pozostawiają jej zbyt wiele dla ait ifrane. Ait ifrane zmuszeni są wówczas prośbą lub groźbą wymóc na sąsiadach dostęp do wody. Najczęściej przekupują wyżej położone osady ofiarowując im pewną ilość głów cukru. Jeśli pozwala na to położenie i układ szlaków, mogą też zagrodzić stadom bydła należącym do ait asif drogę na zimowe, nizinne pastwiska. Podział na "ait asif' i "ait ifrane" prowadzi niekiedy niemal do zerwania 3 W niektórych regionach Atlasu, nie uznających władzy sultana zasięg obcej penetracji oznaczano specjalnymi pryzmami kamieni - zwanymi kerkur. W razie kolejnej inwazji linia owych znaków wyznaczała zarazem linię zdecydowanego oporu (J. Berque. 1962, s. 116). �61 ciągłości terytorialnej i politycznej taqbiltu. Taką sytuację zaobserwowałem w należącym do plemienia Tidili taqbilcie Atqi-Tizgui. Podczas gdy przez pozostałych współplemieńców mieszkańcy Atqi-Tizgui traktowani byli jako członkowie jednej frakcji, w świadomości zainteresowanych obecne było stałe przeciwstawianie pięciu duarów Atqi (ait asif) czterem duarom Tizgui (ait ifrane) - zob. ryc. l A. Niektórzy miejscowi informatorzy posuwali się nawet do tego, iż twierdzili, że Atqi i Tizgui to dwa odrębne taqbilty. Plemię - Qabila Opisane wyżej, zintegrowane społecznie i terytorialnie, frakcje nie stanowią zamkniętej i całkowicie samowystarczalnej wspólnoty. Łączą się one w jednostki taksonomiczne wyższego rzędu zwane "qabila"4. W literaturze przedmiotu termin "qabila" tłumaczony jest najczęściej jako "plemię". Qabila składa się najczęściej z 5 frakcji - taqbiltów. Taki zespół taqbiltów posiada swoją władzę ustawowawczą - dżemaa i mianowanego przez nią na krótką kadencję przewodniczącego - "rais'a". Władza dżemaa plemiennego w regionach kraju nie uznających zwierzchnictwa sułtana była bardziej ograniczona w porównaniu do dżamaa frakcyjnego i ujawniała się zazwyczaj w czasie wojny. Znane są jednak przypadki, gdy notable lub przywódcy plemienni zdołali uchwycić trwale władzę, uczynić ją dziedziczną i drogą podboju rozszerzyć swe panowanie na sąsiednie plemiona (R. Montagna, 1930). Rozwój struktur feudalnych kładł jednak kres republikom górskim i burzył segmentarny układ organizacji społecznej. Podobny proces zachodził w wypadku utraty niezależności. Rais stawał się wówczas kaidem - lokalnym przedstawicielem sułtana i funkcjonariuszem państwa. Towarzyszył temu równocześnie wzrost pozycji politycznej i ekonomicznej władzy plemiennej 5. W regionach pozostających poza bezpośrednim wpływem sułtana między poszczególnymi frakcjami utrzymywał się zazwyczaj stan względnej równowagi. Nie była to jednak równowaga statyczna. Mówić raczej można o pewnej równowadze dynamicznej. Skład, terytorium i układ wewnętrzny plemienia mógł ulegać zmianom. Jak już wspomniałem modelową liczbą wspólnot terytorialnych, frakcji tworzących qabilę jest liczba 5. Oddaje to nawet, często używane w odniesieniu do nich określenie khums. Nazwa khums jest jednak często zwodnicza. W praktyce spotkać można plemiona liczące po 3 lub 7 frakcji. Struktura niektórych qabili jest jeszcze bardziej skomplikowana, a opis wewnętrznej budowy plemienia zależny jest od optyki oceniającego. Inne stosowane nazwy to laqbilt lub thakabil.f (thakabilch). s Istnialy też plemiona ściśle podległe władzy sultana, karnie przesiedlone i zmilitaryzowane (plemiona gisl, których struktura władzy zorganizowana była na wzór wojskowy (J. Le Coz, 1965). 6 W niektórych regionach kraju frakcje określa się mianem rebaa - "czwarta część", co o;ugeruje istnienie czwórdzielnej struktury qabila (B. HolTman, 1967). 4 �62 Obok samodzielnych frakcji podstawowych, o centralnym najczęściej położeniu, wyróżnić można elementy składowe plemienia lub jego odłamy peryferyjne, których przynależność jest różnie oceniana przez obserwatorów z zewnątrz i samych zainteresowanych. Posłużmy się znowu przykładem plemienia Ait Tidili. Rzut oka na mapę (zob. ryc lA) pokazuje nam 7 odłamów - frakcji (?) zwanych: Ait Atqi-Tizgui, Ait Dir, Ait Mlelt, Ait Buyanda, Ait Alira, Ait Emmas oraz Ait Tamestin. Dla ludzi z zewnątrz, m.in. dla autorów klasyfikacji etnicznych i częściowo dla administracji, są to równorzędne frakcje plemienia Ait Tidili (8. HolTman, 1967). W ocenie samych zainteresowanych sytuacja przedstawia się już zupełnie inaczej. Za właściwe i samodzielne frakcje plemienia uznaje się jedynie pięć wspólnot terytorialnych: Atqi-Tizgui, Dir, Buyanda, Alira i Emmas. Członkowie wymienionych frakcji uważają się za Ait Tidili i odmawiają zarazem tego miana dwóm peryferyjnym odłamom; położonym na zachodzie Ait Tamestin oraz na południu Ait Mlelt. Przy kwestionowaniu przynależności Ait Tamestin moi informatorzy używali argumentu odwołującego się do struktury fizjograficznej regionu. Wskazywali, iż "prawdziwe" frakcje Ait Tidili leżą w zalewisku strumienia o tej samej nazwie, - asif Tidili. Ait Tamestin natomiast zamieszkują odrębny basen wodny, fragment zlewiska asif lmini. Specyficzna pozycja Ait Tamestin znalazła swe odbicie w przebiegu granic współczesnych jednostek administracyjnych. Ich terytorium znalazło się poza granicami gminy obejmującej obszar pozostałych frakcji oraz przyległe do nich od południa bezludne pastwiska. Pewne fakty przemawiają jednak za tym, iż w przeszłości Ait Tamestin byli bardziej zintegrowani z resztą plemienia Ait Tidili. Świadczy o tym nie tylko opinia sąsiednich plemion, lecz również etnonim sąsiedniej frakcji Emmas. Etnonim ten pochodzi od berberskiego terminu - emmes oznaczającego środek. Taqbilt Emmas rzeczywiście jawi się jako centralna frakcja tylko w wypadku uwzględnienia w wykazie odłamów Ait Tidili frakcji Tamestin. W przeciwnym wypadku Ait Emmas znaleźliby się na północno-zachodnich peryferiach plemienia. Można zatem postawić hipotezę o pierwotnym włączeniu Ait Tamestin w skład plemienia Ait Tidili. W takim wypadku obecne oddzielenie się danej frakcji uważać można za przykład jednego z dwóch typów procesów etnicznych zachodzących w tradycyjnych strukturach plemiennych - procesu dysymilacji. Proces dysymilacji kształtuje w dużej mierze bowiem skomplikowaną i rozdrobnioną tkankę etniczną kraju. Ilustracją przeciwnego procesu, tym razem procesu asymilacji etnicznej jest drugi z kwestionowanych odłamów plemienia, wspomniani wcześniej Ait Mlelt. Odłam ten tworzy zaledwie jeden duar o tej samej nazwie. Jego mieszkańcy to potomkowie osadników pochodzących z taqbiltu Ait Lti, frakcji odległego �63 ~ I _3 M02 II o, Ryc. 2. Struktura A. Historyczne plemiona 50 l00km , 4 CJs ~abatl6 ~AHAI7 0 8 ~9 ~ ~10 etniczna Maroka Maroka Legenda: I. Nazwa plemienia berberskiego 2. Nazwa plemienia arabskiego oraz frasa jego wędrówki (Dane podaj~ za A. Dziubińskim 19KJ, s. 248). B. Współczesne grupy etno-językowe Legenda: I. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Maroka Plemiona mówi~ce j~zykiem taselhit (Sleuh) Plemiona mówiące językiem limazirhen (Beraber) Plemiona mówiące językiem tarifi (Rifani) Mniej lub bardziej zarabizowane plemiona berberskie Plemiona arabskie Nazwa miasta Nazwa konfederacji plemion Granica państwowa uznawana przez Maroko Granica konfederacji Ouaouzguit Większe rzeki iDane podaję za J. Dresch 1935. s. 315). o dziesiątki kilometrów plemienia Ait Tifnout (zob. ryc. 1 B) 7. Osadnicy za zgodą całego plemienia otrzymali ziemię wciskającą się od południa klinem między frakcją Atqi-Tizgui i Buyanda. Politycznie włączeni zostali natomiast 7 Transkrypcję etnonimów plemion podaję według listy plemion Maroka (8. HolTman, 1967, s. 173-191). Nazwy frakcji podaję zgodnie z wersją stosowaną przez lokalną administrację. �64 do frakcji swoich protektorów, odległego o kilka kilometrów taqbi/tu Emmas. Korzystający z prawa azylu na ziemi Ait Tidili traktowani są obecnie w zasadzie jako członkowie plemienia. Zachowują jednak pewną odrębność organizacyjną i kulturową (wyrażaną między innymi w innym typie budownictwa). Pomimo zachowania świadomości swego pochodzenia potomkowie osadników zintegrowali się już faktycznie z gospodarczymi i politycznymi strukturami nowego plemienia. Terytorium plemienia nie jest prostą sumą terytoriów swoich frakcji. W skład terytorium plemiennego wchodzą obszary nie należące do żadnego konkretnego taqbiltu a stanowiące wspólną własność wszystkich współplemieńców. Są to przeważnie pastwiska rozlokowane na peryferiach obszaru plemiennego, z dala od cieków wodnych lub na terenach wysokogórskich. Wśród plemion zajmujących tereny o zróżnicowanej, komplementarnej strukturze ekologicznej, na przykład obszary leżące na pograniczu terenów górskich i nizinnych, owe wspólne pastwiska dzielą się na letnie i zimowe. Pastwiska letnie zajmują tereny wierzchołków górskich, tak zwane "adrar" lub dolin wysokogórskich znajdujących się na wysokości powyżej 2500 m n.p.m .. Powyżej tej wysokości przemarzają drzewa owocowe (orzechy) a zalegające miesiącami śniegi i krótki okres wegetacji uniemożliwiają uprawę roli. W wypadku plemienia Ait Tidili rolę wspólnych pastwisk pełnią głównie hale otaczające Adrar Tidili (3915 m n.p.m.), gdzie w upalne dni letnie znajdują wodę i paszę stada należące do wszystkich frakcji plemienia z Ait Tamestin i Ait Mlelt włącznie oraz w mniejszym zakresie stada sprzymierzonych plemion. Pastwiska zimowe rozlokowane są natomiast na południowych peryferiach plemienia, na terenach niżej położonych - zwanych "azayhar", na terenach prawie bezwodnych dolin i płaskowyżów. Wysokość tych terenów waha się od 1600 do 2100 m n.p.m .. Pokrywa śnieżna należy tam zatem do rzadkości a zimowe deszcze i wiosenne wezbrania wód zapewniają wodę i paszę. W okręgach górskich a więc w przeważającej części Maroka społeczność, której terytorium nie obejmowałoby zarówno terenów określanych jako adrar i terenów o cechach typowych dla azaghar nie mogła samodzielnie funkcjonować jako wspólnota gospodarcza a w konsekwencji i polityczna. Taka społeczność albo integrowała się z innymi, tworząc większy zespół, albo wchodziła w skomplikowane relacje zależności oraz sojuszy z sąsiadami (J. Berque, 1955, 1962). Tutaj, jak sądzę, należy upatrywać jedną z głównych przyczyn typowego dla górzystego Maroka zjawiska rozbudowy segmentarnych struktur tradycyjnej organizacji społecznej i politycznej. Istniały też inne przyczyny. Jedne również o charakterze gospodarczym, inne związane raczej z ideologią i kulturą symboliczną. O ile czynnikiem spajającym poszczególne taqhilty była wspólna własność głównych środków produkcji: ziemi i wody, to w przypadku qabili rolę integrującą odgrywały czynniki dystrybucji. Element spajający frakcje plemie- �65 nia stanowił targ - suq. Praktycznie na terenie prawie każdego plemienia spotkać można miejsce, często o charakterze eksterytorialnym, położone na styku granic kilku frakcji, pełniące rolę placu targowego (zob. ryc. l A)B. Plac targowy byl nie tylko miejscem wymiany nadwyżek produkcyjnych, ale również miejscem wymiany informacji, miejscem mniej lub bardziej formalnych spotkań współplemieńców, zbiorowych przysiąg, sądów, zabaw i uroczystości. Targ jest miejscem sprzyjającym rozwojowi usług specjalistycznych. Nierzadko suq przekształcał się w osadę handlową grupującą obok handlarzy również rzemieślników, grajków i oberżystów. Współcześnie wokół suqu lokują się również służby i agendy państwowe. Suq et Had - czyli "targ niedzielny" - osadę handlową Ait Tidili tworzą obecnie otaczające plac targowy, wzniesione z cegły i kamienia: kramy, magazyny, budynki zajmowane przez ośrodek zdrowia (z felczerem), punkty skupu płodów rolnych, młyn, mała elektrownia (ładująca akumulatory do aparatów radiowych i TV), urząd gminy (wraz z salą posiedzeń dżemaa, urzędem notarialnym i pocztą) oraz liczne herbaciarnie i jadłodajnie. Zlokalizowano tu również małą dzielnicę mieszkalną, kilka nowoczesnych domków przeznaczonych dla funkcjonariuszy państwowych: naczelnika gminy, felczera, pocztmistrza. Targi plemienne włączone są w regionalną sieć handlową, drogową i telekomunikacyjną. W ten sposób na targu i w jego bezpośrednim zapleczu koncentrują się nici relacji społecznych i gospodarczych łączących członków plemienia z szerszym światem, z wyższymi poziomami integracji społecznej. Tak jak suq spaja grupę plemienną w sferze gospodarczej, tak w sferze ideologii podobną rolę spelnia zauja. Nie jest rzeczą przypadku, iż wiele targów funkcjonuje w bliższym lub dalszym sąsiedztwie zauji i innych miejsc świętych (zob. ryc. I A). Zauja to nie tylko centrum religijne, związane z kultem świętego. Łączy ona w sobie funkcje klasztoru, szkoły, trybunału religijnego, punktu pomocy medycznej, ale również miejsca wymiany myśli religijnej i idei politycznych. Obok zauji o znaczeniu lokalnym istnieją także takie, których sława i znaczenie jako centrum pątniczego sięga do odległych regionów kraju (D. Eickelman, 1976). Istotną sprawą dla każdego plemienia jest zatem posiadanie na swoim terenie wuji o znaczeniu ponadlokalnym. Podnosi to prestiż okolicznych mieszkańców i jest przedmiotem dumy członków plemienia. Na terenie Ait Tidili na przykład istnieją dwie zauje, jednak tylko jedna, położona w centrum terytorium plemiennego, Zauja Sidi Ali au - Ahmed (zob. ryc. l A) posiada znaczenie wykraczające poza granice frakcji a nawet plemienia. Dla procesu integracji społeczności plemienia najważniejsza była funkcja instytucji arbitrażowej jaką pełni zauja, a właściwie zamieszkujący w jej bezpośrednim zapleczu marahuci, potomkowie świętego założyciela zauji. Mieszkańcy i funk8 o tym, że poszczególne targi utożsamiane są z konkretnymi plemionami świadczy fakt, iż obok określeń wskazujących na dni tygodnia, stosuje się jako synonimiczne nazwy zawierające Vi sobie etnonim danej grupy. Na przykład Stlą el had nazywa się też Stlą tidili. 5 - Lud t. LXXV �66 cjonariusze zauji pozostają poza układami sojuszy, którymi wzmocniona jest sieć relacji wewnątrzplemiennych. Pozostając siłą neutralną stają się z zasady naturalnymi i pożądanymi arbitrami i sędziami w sporach, które wstrząsają od czasu do czasu segmentami plemienia. Jak pokazuje przykład Ait Tidili qabila - plemię marokańskie nie jest sumą segmentów, złączonych jedynie ideologią pokrewieństwa i układami struktur topograficznych. Stanowi ono nową jakość, społeczność o wyraźnej świadomości grupowej, zintegrowaną wokół własnych instytucji i centrów życia gospodarczego, społecznego i religijnego oraz zespoloną wspólną własnością komplementarnych gospodarczo ziem peryferyjnych. Stopień identyfikacji plemiennej członków poszczególnych segmentów może być jednak różny i zależny od siły związków genealogicznych i układu struktur ekologicznych. Konfederacja Plemiona nie wyczerpują możliwości integracji politycznej tradycyjnych społeczności plemiennych Maroka. Niekiedy zespoły kilku, czasem nawet kilkudziesięciu qabili łączą się w mniej lub bardziej trwałe organizmy polityczne. Na przykład plemię Ait Tidili, wraz z sąsiednimi 20 plemionami, tworzy potężną konfederację Ouaouzguit (Wawfzgit) - zob. ryc. l B. Te najbardziej rozbudowane jednostki taksonomiczne struktury plemiennej nie posiad~ją w językach miejscowych nazwy ogólnej 9. W literaturze etnologicznej i w administracji na określenie takiego zintegrowanego zespołu plemion przyjęła się nazwa "konfederacja". Poszczególne konfederacje posiadają jednak własne etnonimy. Związki w ramach konfederacji mają bardziej luźną formę, najczęściej o obronnym, militarnym podłożu. Struktury władzy w ramach konfederacji nie mają trwałego charakteru i ujawniają się w obliczu zagrożenia zewnętrznego. Trwałe jest jednak poczucie wspólnej historii, wzmocnione krzyżującymi się sojuszami między plemionami i poszczególnymi ich segmentami. Obecnie świadomość przynależności do konfederacji nie jest już powszechna. Z reguły tylko starsi wiekiem górale potrafią podać nazwę własnej konfederacji oraz wymienić plemiona do niej należące. Członków poszczególnych konfederacji łączy nie tylko język, kultura, etnonim oraz pamięć wspólnych wojen. Istotnym elementem integrującym są też podobnie jak w wypadku frakcji i plemion, wspólne pastwiska międzyplemienne. W rejonach górskich określane są one mianem tiska 10. Wyższe 9 Podkreśla to większość autorów (J. Couteau, 1968; A. Ponikiewski, 1968). Jedynie B. HolTman (1967, s. 46, 48) podaje, iż u Berberów Zenata stosuje się niekiedy termin idrasen. a u Ait Zemmour na określenie zespolu plemion używa się pojęcia khums. 10 Termin liska (tiehka) tłumaczy się jako "wysokie pastwisko górskie" (E. Laoust, 1940. s. 148) lub ogólnie "wysokie miejsce" (J. Berque, 1974, s. II). W praktyce slosuje się je w odniesieniu do wspólnych pastwisk typu alpejskiego (l. Dresch, 1941, s. 20). �67 partie gór, położone powyżej 2500 m n.p.m., czyli powyżej strefy bezpiecznej wegetacji zbóż, są - jak już wspomniałem - wykorzystywane jako wspólne pastwiska. Część z nich pozostaje jednak poza bezpośrednią jurysdykcją konkretnych plemion. Znajdują się one pod opieką "ochroną" szanowanych powszechnie rodzin marahutów i udostępniane stadom należącym do plemion nizinnych lub innych, które nie mają bezpośredniej styczności z obszarami wysokogórskimi (J. Dresch, 1941). Korzystanie z pastwisk międzyplemiennych nie zawsze jest uzależnione od przynależności do danej konfederacji. Niekiedy decyduje o tym tradycja lub bieżące układy i zobowiązania międzyplemienne. Forma konfederacji nie jest powszechna w Maroku. Wiele plemion nie należy do żadnej konfederacji. W ten sposób między poszczególnymi konfederacjami może występować teren neutralny zajmowany przez niezintegrowane, samodzielne lub podległe władzy sułtana plemiona (zob. ryc. 2 B). Konfederacje plemion mogą też niekiedy łączyć się tworząc jeszcze większe zespoły zwane "superkonfederacjami" (8. Hoffman, 1967). Na przykład wspomniana już konfederacja Ouaouzguit wraz z siedmioma sąsiednimi plemionami tworzą wielką superkonfederację zwaną Ait Imerhane. Pomimo integrującej roli wspólnych pastwisk i świadomości wspólnej historii, brak trwałych wspólnych instytucji politycznych powoduje, iż w wypadku konfederacji plemion zamiast o "poziomie organizacji" mówić raczej należy o "poziomie identyfikacji", zbliżonym swym charakterem do identyfikacji etnicznej. Struktury pOZIOme: lel/'y i marabuci Jak wykazałem jednostki i grupy tworzące tradycyjne społeczeństwo Maroka łączyły się i łączą nadal w coraz to większe, społecznie i politycznie zintegrowane wspólnoty. Czynią to dla bezpieczeństwa politycznego i militarnego oraz zaspokojenia podstawowych potrzeb materialnych i duchowych. Można zauważyć jednak, iż pomiędzy poszczególnymi grupami brak symetrii oraz równego potencjału demograficznego, gospodarczego i militarnego. Pomiędzy segmentami tworzącymi konfederacje i plemiona dochodzi zatem często do konfliktów zagrażających stabilizacji i integralności grup. Jest to szczególnie niebezpieczne w regionach, gdzie nie rozciągała się władza państwowa. Społeczeństwo segmentarne mogło jednak funkcjonować. Wykształciło bowiem instytucje i mechanizmy utrzymujące równowagę polityczną między grupami tworzącymi kolejne poziomy integracji społecznej. Z braku miejsca wymienię tu tylko dwa, wzajemnie uzupełniające się, czynniki stabilizujące badane społeczeństwo. Są to: organizacja rozbudowanych sojuszy zwanych leD'ami oraz bractwa religijne i związana z nimi warstwa marabutów. Tak jak łączące się w coraz to większe zespoły segmentów frakcje, plemiona i konfederacje uznać można za struktury pionowe organizacji segmentarnej, tak systemy przymierzy ogarniające nawet najmniejsze segmenty i łączące �68 odległe nieraz grupy uznać można za struktury poziome. Poszczególne taqbilty lub ich mniejsze człony należą do dualistycznej sieci opozycyjnych lejf ów. LejJ oznacza honorowe braterstwo. Szerzej ujmując można je określić jako sieć sojuszy zawieranych w celu obrony lub prowadzenia wojny, współpracy gospodarczej (eksploatacji wody i pastwisk, tranzytu stad) oraz zapewnienia pomocy protektora. Do czasów współczesnych le./Jy zachowały się głównie na terenach marginalnych w stosunku do instytucji państwa marokańskiego, na terenach, na które nie sięgała władza sułtana. Jeszcze w pierwszej połowie XX wieku ogromne przestrzenie gór Rifu i Wysokiego Atlasu pokryte były gęstą siecią opozycyjnych lejJów. Robert Montagne (1930) ustalił istnienie na terenie Atlasu Wysokiego i masywu Sirua czterech wielkich prowincji lelfów. Granice poszczególnych prowincji leffów nie pokrywały się z granicami plemiennymi. Rozczłonkowywały one terytorium konfederacji a niekiedy nawet plemion. Na przykład plemiona wchodzące w skład konfederacji Ait Ouaouzguit należały do trzech różnych prowincji, obejmujących w sumie tereny kilkakrotnie większe od rozmiarów konfederacji. W ramach prowincji poszczególne taqbilty lub ich odłamy należały do jednego z dwóch lejJów. Każdy z lef/ow posiadał własną nazwę, służącą niczym etnonim do wzajemnego identyfikowania się członków. Na przykład wspomniane już wielokrotnie plemię Ait Tidili należy do skrajnie zachodniej prowincji podzielonej między dwa lefry: Inemzel oraz Ait Iraten. Członkowie opozycyjnych lejJów tworzyli w ramach plemienia dwa przeciwstawne stronnictwa odznaczające się konkurencyjnymi interesami w stosunku do zasobów środowiska naturalnego. Układ leffów w ramach Ait Tidili odzwierciedla odwieczny konflikt między ait asi[ i ait i[rane (zob. ryc. 1 A). Frakcje władające zasobami wody należą przeważnie do lejJu Inemzel, frakcje panujące nad szlakami transhumacji i pastwiskami zimowymi należą natomiast do lef/u Ait Iraten. Dopiero uwzględniwszy, umykający pobieżnemu oglądowi, lokalny układ lejJów zrozumieć można dlaczego korzystający na terenie Ait Tidili z prawa azylu mieszkańcy duaru Mlelt włączeni zostali do odległej frakcji Emmas a nie do frakcji bezpośrednich sąsiadów - należących do opozycyjnego lejJu. Skomplikowana mozaika leffów pokrywająca kraj z jednej strony dzieli plemiona i grupy etniczne, prowadząc do podziału ludności na wrogie obozy. Z drugiej zaś włącza poszczególne segmenty wspólnot plemiennych w szerszy, ponadplemienny układ sił politycznych, zapewniając jednostce poczucie bezpieczeństwa poza granicami wspólnoty lokalnej a nawet plemienia i konfederacji. Uzupełnieniem sieci lejJów są grupy marabutów. Jak już wspomniałem z punktu widzenia organizacji społecznej znajdują się oni poza, czy też raczej ponad strukturami plemiennymi. Nie należą również do żadnego z lejJów. Nie są zatem uwikłani w systemy sojuszy. Dzięki swej podwójnie neutralnej pozycji mogą być naturalnymi rozjemcami. Dzięki temu stanowią istotny, wręcz niezastąpiony, czynnik stabilizujący funkcjonowanie społeczeństwa segmentarnego. �69 Procesy etniczne a struktura plemienna Wewnętrznie spójne i zintegrowane jednostki organizacji społecznej i politycznej tradycyjnego, przed- lub raczej pozapaństwowego społeczeństwa marokańskiego nie przekroczyły w zasadzie poziomu konfederacji. W tym miejscu pojawia się pytanie dlaczego proces integracji społeczenej i politycznej, proces budowy społeczeństwa segmentarnego nie objął poziomu poszczególnych grup etnicznych lub językowych. Szukając odpowiedzi należy sięgnąć do historii kraju, do historycznych procesów kształtujących strukturę etniczną Maghrebu. XIV-wieczny historyk arabsko-berberski Ibn Khaldun (1934) wspomina o trzech wielkich plemionach średniowiecznego Maroka: Masmuda, Sanhadża i Zenata (zob. ryc. 2 A). Niektórym autorom dało to podstawę do utożsamiania poszczególnych współczesnych grup etnojęzykowych Berberów z ich historycznymi poprzednikami (R. Montagne, 1930; Z. Komorowski, 1985). Takie założenie krytykowane jest jednak przez część historyków i antropologów wskazujących, iż wielkie ruchy migracyjne i towarzyszące im procesy etniczne, które miały miejsce w Maroku w ciągu ostatnich stuleci, uniemożliwiają przeprowadzenie prostej paraleli między historycznymi jednostkami plemiennymi a współczesnymi grupami etnicznymi (B. Hoffman, 1967, s. 21). Nawet jeśli przyjąć, że współczesne grupy etniczne stanowią w pewnym sensie kontynuację wielkich plemion wymienionych przez Ibn Khalduna, brak nam informacji mówiących co kryło się pod tymi etnonimami. Nie wiemy jaki był stopień unifikacji językowej, integracji społecznej, identyfikacji etnicznej i spójności politycznej owych wspólnot. Ciągłość procesów etnicznych marokańskich Berberów przerwana została uderzeniem koczowniczych plemion beduińskich. Co prawda Arabowie pojawili się w Maghrebie w VIII wieku, jednak dopiero inwazja łupieżczych plemion Beni Hillal w XII wieku, a zwłaszcza Beni Maqil w wieku XIII i XIV spowodowała złamanie i przemieszanie dotychczasowej struktury etnicznej. Rozbite i przemieszane grupy ludzkie przemieszczały się po kraju we wszystkich kierunkach. O stopniu rozproszenia i przemieszania grup ludzkich niech świadczy fakt, iż nazwy Masmuda naliczono się w Maroku w 6 miejscach, Zenata w 4 a Sanhadża w 15 (1. Berque, 1974, s. 29). Natomiast etnonim Howwrara występuje w dwóch miejscach jako nazwa plemienia, w trzech innych jako nazwa frakcji a w pięciu jako nazwa "aglomeracji" (osady) (J. Berque, 1974, s. 25). Wśród procesów etnicznych, które uformowały współczesne grupy etniczne Maroka wskazać można, zilustrowane już wcześniej, procesy asymilacji i dysymilacji. Poszczególne plemiona powstawały tu bądź drogą "pączkowania" grup pierwotnych, bądź poprzez zestawienie obcych początkowo segmentów. Wopisie struktury etnicznej kraju pojawia się zatem często sprzeczność między świadomością zbiorową a rzeczywistym pochodzeniem segmentów. Uogólniając można jednak przyjąć, iż ewolucja przebiegała w Maroku od form �70 wielkich do małych (J. Berque, 1974, s. 20). Złożone procesy etniczne doprowadziły nie tylko do rozdrobnienia większych jednostek organizacji plemiennej. Jak podkreśla J. Berque (1974, s. 20) silne zróżnicowanie cech demograficznych, gospodarczych i kulturowych może być zauważalne nawet na powierzchni kilku kilometrów kwadratowych. Nie należą więc do rzadkości "dziwaczne kontrasty" między sąsiednimi taqbiLlami. W tym miejscu pojawia się ponownie problem spoiwa integrującego tak różnorodne segmenty w jednostki organizacji plemiennej. Zazwyczaj zwraca się uwagę na ideologię pokrewieństwa, której plastyczną ilustracją ma być model drzewa genealogicznego (J. Berque, 1974; E. Gellner, 1969; Ali Sadki, 1983). Przy bliższej analizie okazuje się, że związki pokrewieństwa odgrywają istotną rolę na niższych poziomach identyfikacji lub wśród grup pragnących zyskać na prestiżu: marabutów lub notabli świeckich (Ali Sadki, 1983). Pozornie teorii "drzewa genealogicznego" sprzyja nieodłączny prefiks każdego etnonimu: "ait" wśród plemion berberskich lub "ida" wśród arabskojęzycznych. Dosłownie oznacza on "synowie" co sugeruje, iż spoiwem segmentów kolejnych poziomów organizacji plemiennej są więzy pokrewieństwa. Etnonim Ait Tidili należałoby przetłumaczyć więc jako: "Synowie Tidili". W rzeczywistości rdzeń etnonimu rzadko ma coś wspólnego z mitycznym przodkiem. Często natomiast związany jest ze szczegółami topografii terytorium plemiennego. Posłużmy się znowu przykładem Ait Tidili. Nazwa plemienia wzięła swój początek od łańcucha górskiego o tej samej nazwie (3915 m n.p.m.) u którego podnóża rozmieściło się plemię oraz od strumienia Asif Tidili, w którego basenie rozlokowały się jego główne frakcje. Z kolei nazwy poszczególnych frakcji plemienia nawiązują do charakterystycznych elementów topografii lub konkretnych cech ekologicznych terenu. Taqhilt Ait Atqi-Tizgui zajmuje basen strumienia Atqi (Utqi) 11. Nazwa sąsiedniej frakcji Ait Dir związana jest z cechami miejscowego środowiska naturalnego. Termin dir stosuje się bowiem w Maroku w stosunku do najlepiej nawodnionego pasa przedgórza. Z kolei etnonim Ait Emmas, jak już wspomniałem, odnosi się do centralnego położenia segmentu plemienia. Jak pokazują przytoczone przykłady prefiks ail (ida) tłumaczyć należy w praktyce jako "ludzie z" lub "grupa z", "społeczność z" (A. Roux, 1949). Tak więc zarówno omówiony wcześniej przebieg linii granicznych między segmentami wspólnot plemiennych jak i praktyczne znaczenie wielu etnonimów pozwala postawić tezę, iż w uformowaniu się obecnego obrazu struktury plemiennej Maroka, decydujący wpływ wywarł czynnik ekologiczny. Można stwierdzić, że poszczególne segmenty struktury plemiennej identyfikują się i definiują w relacji z przestrzenią. Genealogia pozostaje natomiast czyn11 Nazwa atqi tłumaczy się w miejscowym języku jako "skala", "wielka skala" lub "pionowa skala" (E. Laoust, 1940, s. 29). Rzeczywiście nad doliną Atqi dominuje wielka, pionowa, 500 metrowa skala, której wierzcholek wznosi się na 3844 m n.p.m. �71 nikiem dodatkowym; czynnikiem ideologicznym integrującym wspólnoty. Plemię marokańskie jawi się zatem jako pewnego rodzaju kompromis między ugrupowaniami utożsamianymi z wielkimi historycznymi plemionami Maghrebu a wspólnotą, której forma i rozmiary narzucone zostały przez cechy środowiska naturalnego (l. Berque, 1862, s. 113). Pozostaje jeszcze kwestia: dlaczego wśród trzech omówionych poziomów struktury plemiennej największe znaczenie zyskał poziom pośredni, któremu przypisano termin "plemię". Wydaje się, iż niezależnie od omówionych wcześniej mechanizmów ewolucji wewnętrznej, na ugruntowaniu społecznej i politycznej roli plemienia swe piętno odcisnęły również zewnętrzne czynniki polityczne. Od stuleci Maroko dzieliło się na "bied el makhzen" - terytorium podległe władzy państwa i "bied es siba" - obszary nie uznające świeckiego zwierzchnictwa sułtana. Qabila, pośredni poziom tradycyjnej organizacji plemiennej, zyskiwał na znaczeniu wraz z rozwojem procesu podporządkowania społeczności plemiennych centralnej władzy państwowej. W bied el makhzen qabila, z mianowanym przez sułtana kaidem, stawała się integralną częścią struktury administracyjnej państwa. Podobny proces zaznaczył się również w sąsiedniej Algierii, gdzie lokalne władze imperium otomańskiego kreowały wręcz qabile jako podstawowe jednostki administracji państwowej (l. Berque, 1962). W ten sposób administracyjna koncepcja plemienia przybierała z czasem postać tożsamości zbiorowej porównywalnej, jak sądzę, ze świadomością typu etnicznego. Istnienie, a zwłaszcza forma i zakres władzy w tak wykreowanym plemieniu nie ma samoistnego charakteru. Przywództwo plemienne, będąc pochodną istnienia władzy państwowej staje się antytezą koncepcji wodzostwa plemiennego (R. Vorbrich, 1987 b, s. 368). W bied es siba niemal do naszych czasów dominującą formą organizacji społecznej pozostał rozbudowany i rozwarstwiony system segmentamy. Na tym terenie ujawniła się najwyraźniej obronna funkcja organizacji segmentarnej. Sąsiednie segmenty wspierały się militarnie. Lecz nawet w obliczu klęski i potęgi armii sułtana struktura segmentarna okazywała się sprzyjająca obronie. Podbicie i podporządkowanie jednej doliny, jednego z segmentów, nie likwidowało niezależności segmentów sąsiednich. Znaczenie organizacji segmentarnej jako instrumentu oporu górali, sprzyjającego zachowaniu niezależności politycznej oraz tożsamości kulturowej Berberów, uwidoczniło się zwłaszcza w okresie protektoratu. Nizinne obszary kontrolowane mniej lub bardziej przez sułtana podporządkowały się nowej władzy w ciągu 2-4 lat. Tereny górzyste, na których nieco wcześniej uformowały się samoistne lub zależne od makhzenu wodzostwa poddały się po kilku latach. Natomiast tereny, na których najdłużej zachowały się tradycyjne "republiki górskie" zostały spacyfikowane po ponad 20 latach żmudnych kampanii, podczas których wojska francuskie zdobywały kolejno jeden kanton górski po drugim (A. Guillaume, 1946). �72 Ponadplemienne pozIOmy identyfikacji W sytuacji gdy organizacja segmentarna nie sięgała powyżej konfederacji kilku lub kilkudziesięciu plemion a ideologia pokrewiel1stwa traciła na znaczeniu na wyższych poziomach integracji, funkcje spoiwa wielkich grup społecznych przejęły inne cechy kultury i języka. Struktura etniczna i językowa Maroka nie znalazła odbicia w kształcie i zasięgu jednostek organizacji politycznej. Co prawda podział na bied et makhzen i hied es siha pokrywał się w znacznej mierze z podziałem na świat kultury arabskiej j świat kultury berberskiej. W historii Maroka nie pojawiły się jednak nigdy trwałe organizmy polityczne powstałe na bazie jednej grupy etnicznej 12. Z tego powodu wyraża się niekiedy pogląd, iż w tradycji marokańskiej brak jest pojęcia regionalizmu, pojęcia regionu wykraczającego ponad ramy plemienia (A. Sadki, 1983). Pluralizm etniczny Maroka jest jednak, jak zaznaczyłem na wstępie, faktem powszechnie znanym (zob. ryc. 2 B). Z reguły klasyfikacje ludności Maroka sięgają po względnie obiektywne kryterium języka. Najprostszym podziałem jest zatem podział na ludność arabsko i berberskojęzyczną. Podział ten nie oddaje złożoności sytuacji etno-językowej kraju. Ignoruje istnienie autochtonicznych grup mniejszościowych, takich jak Żydzi, którzy stanowili do niedawna 2,5% populacji. Nie uwzględnia też wewnętrznego zróżnicowania dwóch głównych grup językowych oraz istotnych z naszego punktu widzenia sprzeczności między przynależnością do grupy językowej a przynależnością do grupy etnicznej. W wyniku bowiem wspomnianych poprzednio ruchów migracyjnych wśród wielu grup etnicznych kraju przerwana została ciągłość językowa. Wskazać można zarówno liczne plemiona arabskojęzyczne pochodzenia berberskiego, jak i mniej liczne grupy beduińskie posługujące się obecnie językiem berberskim (A. Sadki, 1983). Krótkie omówienie struktury etnicznej kraju zaczniemy od ludności berberskojęzycznej. Już samo określenie wielkości tej grupy napotyka na trudności, bowiem problem berberski jest w Maroku tyleż problemem naukowym co i politycznym. Zależnie od charakteru źródła - a właściwie pochodzenia i powiązań autora - spotkać można różne dane liczbowe. Problem komplikuje dodatkowo fakt, iż zdecydowana większość Berberów jest dwujęzyczna; włada również językiem arabskim. Autorzy francuscy szacowali pod koniec epoki protektoratu liczbę Berberów marokańskich na około 6,8 miliona, czyli 85% populacji autochtonicznej, w tym zaledwie 200 tys. mówiących jedynie językami berberskimi (F. Joly, A. Avache, J. Fardei, L. Suech, /1949/1951, s. 71). W 20 lat później B. Hoffman (1967) określił ich liczbę 12 Kolejne dynastie panujące w Maroku można jednak wiązać z konkretnymi grupami etnicznymi lub językowymi. Z chwilą rozciągnięcia swego panowania na cały kraj (czyli hied et makhzen) struktury państwa nabierały charakteru ponadplemiennego. �73 na 6 milionów, czyli 60-70% ludności kraju. Współczesne źródła powstałe w państwach trzecich znacznie zmniejszają liczbę Berberów, aż do 20% populacji (Afrika, 1987, s. 148). Źródła powstałe w niepodległym Maroku unikają zupełnie podawania tego rodzaju liczb. W życiu publicznym pojęcie grupy etnicznej lub językowej wypierane jest bowiem przez wyimaginowany koncept narodu marokańskiego. Posługując się nadal kryterium języka wyodrębnić można trzy wielkie odłamy Berberów (zob. ryc. 2 B). Największą grupą są zamieszkałe na południu kraju, w Anty-Atlasie i Zachodniej części Atlasu Wysokiego plemiona mówiące językiem teselahit zwani w Maroku Silha (l.mn. Suluk) a w Europie Sleuh. Często traktuje się ich jako kontynuację średniowiecznych Masmuda (zob. ryc. 2 A, B). Dalej na wschód i północny wschód, we wschodniej części Atlasu Wysokiego, w Atlasie Średnim oraz na płaskowyżu centralnym i pogórzu pre-saharyjskim mieszkają, mówiący językiem timazirhen (timazighen), górale zwani Tamazirt lub Beraber t3. Na północnym wschodzie, we wschodniej części Atlasu Średniego oraz masywu Rif, mieszkają grupy zwane łącznie Rifeni (Tarifi) mówiące językiem zenata. Pochopne łączenie ich z historycznym plemieniem Zenata jest jednak ryzykowne, bowiem współcześni górale Rifani stanowią mieszankę wielu plemion berberskich i zberberyzowanych Arabów (Sleuhów, Beraber'ów i historycznych Zenata). Do ludności berberskiej zalicza się często wojownicze plemiona zachodniej części masywu Rif, mówiących językiem arabskim górali Jbala i Ghomara. Ponadto znaczną część dolin nadmorskich oraz pogranicza Wysokiego Atlasu i zachodniej części Wyżyny Szotów zamieszkują mniej lub bardziej zarabizowani Berberzy. Ludność arabska zamieszkuje głównie miasta, doliny wielkich rzek oraz równiny nadmorskie. Podzielić ją można według kryterium podstawy gospodarki na mieszkańców miast: kupców oraz elitę polityczną i intelektualną, silnie powiązaną z uniwersalną kulturą islamu; osiadłą ludność rolniczą na terenach nawodnionych oraz wywodzące się z Beduinów (Beni Hilal i Beni MagiI) pasterskie plemiona koczownicze. Zależnie od kontekstu sytuacyjnego albo przynależności do grupy społecznej lub lokalnej, ludność arabskojęzyczna posługuje się kilkoma odmianami języka arabskiego: językiem klasycznym, marokańską odmianą współczesnego języka literackiego lub dialektami lokalnymi14. Również poszczególne grupy berberskie różnią się od siebie znacznie 13 Podchodzące pod samą stolicę osadnictwo berberskie ma wtórny charakter i związane jest z falą ludności bcrbcrskiej (z historyczncj grupy Sanhadża), która opanowała powtórnie ten teren w XVIII wicku i zasymilowała częściowo ludność pochodzenia arabskiego (1. Brignon, A. Amine, B. Boutalcb, G. Martinct, B. Rosenberger, M. Terrasse, 1967). 14 Wielopoziomową identyfikację językową komplikuje dodatkowo powszechne funkcjonowanie języka francuskiego jako języka wyższej edukacji i kultury (E. Rekłajtis, 1976). �74 specyfiką kultury i typem zajęcia. W ramach poszczególnych grup etnojęzykowych zaznacza się też silne zróżnicowanie dialektowe. Na przykład wśród uważanej za względnie homogenną kulturowo grupy Sleuh wyróżnia się trzy dialekty (B. HotTman, 1967, s. 22). Silne zróżnicowanie językowe i dialektowe Berberów marokańskich tłumaczy w wystarczający sposób brak na tym terenie silnych i rozbudowanych przestrzennie jednostek organizacji politycznej powstałych na bazie jednego etnosu. Tłumaczy też karierę języka arabskiego jako środka komunikacji międzyetnicznej i zarazem instrumentu dominacji kultury arabskiej i przewagi politycznej ludności pochodzenia arabskiego. Wobec ogromnego zróżnicowania, rozdrobnienia oraz przemieszania etnicznego i językowego Maroka brak pojęcia regionu jest tu kompensowany bardziej uniwersalną kategorią muzułmanizmu. Ponieważ w Maroku, jak i w całej Afryce Północnej, od 1300 lat wspólnota islamu miała nie tylko wymiar duchowy ale i geograficzny, jednoznaczne i ostre granice między wspólnotami pozbawionymi scentralizowanej władzy politycznej ujawniają się wyraźnie jedynie na styku z ludami niemuzułmańskimi. Innym konkretnym punktem odniesienia dla identyfikacji ponadplemiennej były granice między strukturami politycznymi sąsiednich organizmów państwowych. Na kresach wschodnich królestwa Maroka taką linią, wytyczającą przestrzenny zasięg tożsamości typu narodowego, była granica z imperium otomańskim, czyli obecna granica z Algierią. Pierwotny nacjonalizm marokański rodził się nie tylko podczas konfliktów z zamorskimi mocarstwami chrześcijańskimi. To lęk przed zagrożeniem ze strony muzułmańskiej Turcji legł u podstaw świadomości narodowej miejscowych elit. Takiej wyraźnej granicy międzypaństwowej nie było natomiast od południa, od strony Sahary i masywu Atlasu. Naprzeciw siebie stały tu dwa światy: bIed el makhzen i bIed es siba. Zdominowane przez kulturę i język arabski oraz ortodoksyjny islam plemiona bIed et makhzen stanowią jak gdyby rdzeń narodu marokańskiego. Plemiona reprezentujące natomiast głównie kulturę i język berberski oraz islam "ludowy" (z silnie rozwiniętym kultem świętych) znajdowały się na marginesie procesów narodotwórczych. Stanowią one typowe społeczeństwo marginalne. Nie można jednak w tym wypadku mówić o opozycji tych dwóch światów lecz o ich wzajemnym przenikaniu. Przy czym, jeśli chodzi o elity narodotwórcze, proces akulturacji przebiegał z reguły jednokierunkowo. Zróżnicowana językowo i etnicznie ludność berberska nie wytworzyła własnego pisma i własnych elit mogących rozwijać i podtrzymywać narodową tożsamość berberską 15. Liczni w dziejach myśliciele, uczeni i twórcy dynastii panujących pochodzenia berberskiego przeszli do historii jako zasłużeni dla kultury arabskiej. 15 Będące w formie szczątkowej instytucje kulturalne i szkolnictwo berberskim gimnazjum w Azrou, nie przełamują oceny ogólnej. berbcrskie z jedynym �75 Od lat trzydziestych XX wieku, kiedy to zakończyła się pacyfikacja ostatnich ognisk oporu bied es siba, cały obszar Maroka włączony został trwale w struktury nowoczesnego państwa. Procesowi integracji społeczno-politycznej towarzyszyła, prowadzona przez francuskich rezydentów, polityka przeciwstawiania Berberów ludności i kulturze arabskiej. Szczytowym momentem przeciwstawiania sobie obu kultur był tak zwany "dahir berberski" z 1931 roku. Specjalny dekret (dahir) wyłączył wówczas plemiona berberskojęzyczne lub uznane przez historyków lub socjologów za berberskie, spod jurysdykcji koranicznej. Miało to istotne konsekwencje dla procesu integracji narodowej. W ówczesnej sytuacji kraju stosowane niekiedy na wyrost pojęcie "narodu marokańskiego" utożsamiano bowiem z terminem "naród muzułmański" (A. Dziubiński, 1983). Pomimo czynionych prób podziału autochtonicznej ludności Maroka, do końca epoki protektoratu, dla znacznej części Marokańczyków dogodnym mechanizmem identyfikacji pozostawało nadal przeciwstawienie muzułmanów osadnikom europejskim. Po aresztowaniu i usunięciu z kraju sułtana Mohammeda V postawa odrzucenia objęła również ze zdwojoną mocą struktury państwa, traktowanego jako instrument obcej dominacji. Odbudowa niezależnego państwa i przejęcie jego struktur przez miejscowe elity łączyło się z działaniami mającymi na celu minimalizowanie lub spychanie poza oficjalną doktrynę faktów potwierdzających różnorodność etniczną kraju. Oficjalna doktryna mówi raczej o "ludzie" lub "narodzie" marokańskim odbudowującym i rozbudowującym swe niepodległe państwo (Mohammed V, 1958). Współcześni ideolodzy nacjonalizmu marokańskiego i szerzej muzułmańskiego świadomi są pluralizmu etnicznego swoich krajów. Dla uzasadnienia swych racji nie wahają się więc sięgać do doświadczeń wielonarodowych mocarstw europejskich ery nowożytnej (Ourbakh, 1953; M. Hajji, 1968). Jak w przeszłości, tak i obecnie spoiwem nowej formacji społecznej staje się dynastia panująca. Wszyscy obywatele Maroka niezależnie od rasy i języka oraz świadomości etnicznej, odnajdują się jako członkowie wspólnoty, którą uosabia Hassan n. W tradycji marokańskiej panujący monarcha to nie tylko najwyższa władza świecka, to również przywódca duchowy, zwierzchnik wszystkich miejscowych muzułmanów. Owego zwierzchnictwa duchowego nie odmawiały mu nawet nigdy plemiona bied es siba. Mniej lub bardziej szczere przywiązanie do monarchy wyraża się powszechną obecnością jego podobizny zarówno w miejscach publicznych, jak i prywatnych. W języku oficjalnym Jego Wysokość Hassan n to nie tylko Król, Obrońca Wiary, Ponowny Zjednoczyciel Kraju ale również Ojciec Narodu. Naród marokański istnieje na razie jedynie w umysłach polityków. Formuła zaproponowana przez monarchistów, skupiająca ludność kraju wokół �76 suwerena, budząca niekiedy zastrzeżenia wśród inteligencji zapatrzonej we wzory europejskie, wydaje się jednak być adekwatna do warunków etnicznych i kulturowych kraju16. LITERATURA Afrika 1987 Marokko, w: Afrika. Enciklopedićeskij spravoćnik, Moskva, t. 2, s. 145-164. Berque J. 1955 Structures sociales du Haut-Atlas, Paris. 1962 Le M aghreb entre deux guerres, Paris. 1974 Maghreb. Histoire et societe, Alger. Brignon 1., Amine A., Boutaleb B., Martinet G., Rosenberg B., Terrasse M. 1967 Histoire du Maroc, Paris. Cote M., Legras J. 1966 La variabilite pluviometrique interannuelle au Maroc, "Revue de Geographie du Maroc", t. 10, Rabat. Coteau J. 1968 La paysannerie Marocaine, Paris. Dresch J. 1935 Carte ethnographique et linguistique, "Bulletin Economique du Maroc", nr 7, jan v., Rabat. 1941 Documents sur les genres de vie de montagne dans Ie Massif central du Grand-Atlas, Tours. Dziubiński A. 1983 Historia Maroka, Wrocław. Eickelman D. 1976 Moroccan Islam: Tradition and Society in a Pilgrimage Center, Modern Middle East Series, I, Austin and London. Gellner E. 1969 Saints of the Atlas, London. Guillaume A. 1949 us Berberes marocains et la pacification de ['Atlas Central (/912-1933), Paris. HolTman B. 1967 The structure of traditional Moroccan rural society, Hague. Ibn Khaldun 1934 Histoire des berberes et des dynasties musulmanes de ['Afrique septentrionales, t. 3, Paris. Joly F., Ayache A., FardeI J., Suech L. 1951 Geografija Marokko, Moskva. (1949) (Geographie du Maroc, Paris). 16 Badania terenowe w Maroku były możliwe dzięki pomocy miejscowych władz, a zwłaszcza ogromnej gościnności górałi z masywu Atlasu. We wdzięcznej pamięci zachowam przyjęcie z jakim spotkałem się wśród plemienia Ait Tidili, szczególnie zaś pomoc okazaną przez członków frakcji Atqi- Tizgui. Do realizacji programu badawczego przyczyniło się też poparcie ze strony miejscowych Polaków zarówno pracowników polskich placówek dyplomatycznych, jak i spccjalistów zatrudnionych w wielu zakątkach kraju. Wymienienie w tak krótkim szkicu wszystkich osób jest niemożliwe. Chciałbym jednak w tym miejscu wyrazić im wszystkim swoją głęboką wdzięczność, zwłaszcza panu Janowi Siebcneichen - radcy handlowemu Ambasady RP w Rabacie oraz jego żonie Barbarze, których bezinteresowna pomoc miała wyjątkowe znaczenie dla pomyślnego urzeczywistnienia badań. �77 Komorowski Z. 1985 Ludy Afryki. Przegląd regionalny, Warszawa. Laoust E. 1940 Conlribution a lilIe elude de la loponymie du HaULALias, Adrar-n-Deren, d'apres les carles de Jean Dresch, "Revue des Eludes Islamiques", Paris. Le Coz J. 1965 Les Iribus guishs au Maroc. Essai de geographie agraire, "Revue de Geographie du Maroc", t. 7, Rabat. Mohammed V. 1958 Le Maroc, Rabat. Montagne R. 1930 Les Berberes el Ie Makhzell dans Ie Sud du Maroc. Essai sur la transformation polilique des Berberes sedenlaires (groupe Chleuh), Paris. Ourbakh 1953 Les lIalionaliles austro-hollgroises, w: Lidee de Natioll (traduit par M. Hanil), Beyrout. Ponikiewski A. 1976 Problemy rozwojowe produkcji rolnej Maroka na tle warunków przyrodniczych i struktur agrarnych, Warszawa. Rekłajtis E. 1976 Maghreb współczesllY. Z badań nad kontaktem i współrozwojem kultur, Warszawa. Repetoire ... 1939 Repetoire alphabetique des confederations de tribus, des tribus, des fractions de tribus et des agglomerations de la Zone Fralll;aise de ['Empire Cherifien au Ier novembre 1939, Casablanca. Roux A. 1949 Quelques remarques sur laformation des noms de tribus chez les Berberophones du Maroc, w: Troisieme Congres Inlernational de Topollymie et d'Anthroponymie, Actes et Memoires, III, Bruxelles. Sadki A. 1983 Sur la lheorie de la segmentarite appliquee au Maroc, w: Hesperis-Tamouda, l. 23, Rabat (Paris). Szynkiewicz S. 1987 Plemię, w: Słownik elnologiczny. Terminy ogólne, Z. SLaszczak (red), Poznań. Vorbrich R. 1987a Acefaliczne społeczeńslwo, w: Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Z. Staszczak (red), Poznań. 1987b Wodzostwo, w: Słownik etnologiczny. Termilly ogólne Z. Slaszczak (red), Poznań. Ryszard Vorbrich ETHNIC AND TRIBAL STRUCTURE AND THE LEVELS OF SOCIAL AND POLITICAL INTEGRATION IN MAROCO (Summary) The aim of this study is to introduce an order in the conclusions and observations concerning enormous tribal differentiation in Morocco. Official sources mention over 70 confederations, 700 tribes, and 3000 tribal fractions. On the basis of the author's own research among the Ait Tidili tribe (from the High Atlas) and comprehensive literature data, the article illustrates the functioning principles of the segmental organization of a traditional community in Morocco. �78 A detailed analysis of the following levels of sociopolitical organization of Berbers: fraction, tribe, and confederation, shows that both the ideology of kinship and the identification in space are integrating factors. On the level of fraction, people are unitcd by common work and the ownership of soil and water. On the level of tribe, one can observe the role of centers of trade and religious cult. Confederations of tribes are mainly political and military units. An important integrating factor are also horizontal structures: systems of alliances (leffs) and the class of marabouts - both contributing to balance in the society without central organs of power. Complex historical processes have determined enormous differentiation of the present tribal structure of the country, and the form of supratriballevels of the ethnic and national identification. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a4828d9529d1d2efe7bd584c2f093457.pdf c3e0673365ae98961daa1c36abdb6a76 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2036 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1890 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1991 t.74 Description An account of the resource LUD 1991 t.74, s.333-345 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 74, 1991 IN MEMORIAM DR JAN-KRZYSZTOF MAKULSKI (1938-1989) Dr Jan-Krzysztof Makuiski urodził się w Warszawie 15 stycznia 1938 roku, zmarł 18 listopada 1989. W latach 1956-1961 studiował etnografię i archeologię na Uniwersytecie Warszawskim; okres 1959-60 spędził we Francji jako stypendysta Instytutu Etnologii Uniwersytetu Paryskiego, Praca pod kierunkiem takich mistrzów jak prof. A. Leroi-Gourhan oraz Roger Bastide znalazła trwałe odbicie w jego pasjach i zainteresowaniach kontynentem afrykańskim, którym dał wyraz w wielu publikacjach poświęconych kulturze mieszkaliców tego obszaru świata. Studia etnograficzne ukończył w Warszawie w roku 1961, w tym samym 'roku rozpoczął pracę w Instytucie Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk specjalizując się, początkowo w etnografii Polski, później zaś w etnografii Afryki i krajów Trzeciego Świata. W latach 1966-68 był starszym asystentem w Katedrze Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego gdzie prowadził zajęcia z socjologii polityki i jednocześnie wykładał socjologię na Studium Afrykańskim. W roku 1968 przeszedł do pracy w Katedrze Socjologii Kultury kierowanej przez prof. Józefa Chałasińskiego, koncentrując swoje zainteresowania wokół zagadnień socjologii kultury wiejskiej. W roku 1969 uzyskuje tytuł doktora nauk humanistycznych; jego rozprawa doktorska traktuje o przemianach społecznych i ekonomicznych u plemion tuareskich Sahary. W marcu 1970 obejmuje stanowisko wicedyrektora ds. naukowych w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie, 1 września 1974 zostaje mianowany dyrektorem Muzeum. W początkach lat siedemdziesiątych dokonuje się przełomowe wydarzenie w powojennych dziejach warszawskiego Muzeum Etnograficznego. Uzyskanie stałej siedziby przy ulicy Kredytowej 1/Mazowieckiej 13 umoźliwia przeniesienie do odbudowanego i zaadaptowanego na cele muzeum gmachu wszystkich działów Muzeum, zlokalizowanych dotąd tymczasowo w trzech przypadkowych obiektach. Ogromną zasługą dr Makulskiego jest opracowanie - wspólnie z zespołem pracowników naukowych założeń mel'ytorycznych wraz z koncepcją wystaw stałych oraz wszechstronnych kierunków działania placówki. Uroczyste otwarcie Muzeum w jego nowej siedzibie odbyło się w końcu roku 1973. Z biegiem lat kierowane przez dr. Makuiskiego Muzeum Etnograficzne powiększa swoje zbiory, zakres działania oraz kadrę stając się centralną placówką muzealnictwa etnograficznego w Polsce. Waga, jak'l dr Makuiski przywiązuje do sprawy współpracy z zagranicą sprawia. iż l\~uzcurn nie tylko wpisuje się w sposób trwaly VI' życie kulturalne Warszawy, lccz również zyskuje rozglos międzynarodowy notując na swym koncie wieL~ sukcesów \V popularyzacji dorobku polskiej kultury ludowej za granicą. Przez wszystkie te lata dr Makuiski łączy obowiązki dyrektora Muzeum z pracą naukOWa i dydaktyczną. Dużo publikuje, przy czym jego opl'acowania dotyczą zarówno proillcmów muz.calnietwa, jak i zagadniell szerszych, odnoszących się do w~zlowych problemów współczesnej etnologii i socjologii oraz metodologii badań. �334 Pisząc o muzealnictwie szczególną uwagę poświęca kwestiom przydatności zbiorów i dokumentacji muzealnej do analizy przemian kulturowych, roli muzeum etnograficznego w dokumentacji przemian współczesnej obyczajowości, a przede wszystkim zadaniom muzealnictwa etnograficznego w Polsce traktowanym jako instrument polityki kulturalnej. Pasjonują go problemy złożone i trudne, np. sprawa miejsca kultury ludowej w kulturze wsi współczesnej, czy też zagadnienia definicji i zakresu etnografii w świetle współczesnych potrzeb społecznych. Był członkiem Komitetu Nauk Etnologicznych oraz Komitetu Nauk Orientalistycznych Polskiej Akademii Nauk a także szeregu polskich i zagranicznych towarzystw naukowych. Aktywny działacz ruchu ludowego, znajdował również czas na 'pracę w licznych zespołach doradców i ekspertów. Swojq wiedzą i doświadczeniem dobrze służył nauce polskiej i polskiemu muzealnictwu. Janina N. SkTzyńska DOC. DR HAB. ANDRZEJ MIKOŁAJCZYK (I94S-19Bl) 16 stycznia 1991 roku zmarł nagle doc. dr hab. Andrzej Mikołajczyk, Dyrektor Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Kierował muzeum, łączilcym parę dyscyplin naukowych, od 1979 roku. Jego ideą było powiązanie archeologii. Doc. dr hab. Andrzej Mikołajczyk (1948-1991) �335 etnografii i numizmatyki wspólną płaszczyzną antropologicznie pojmowanej kultury. Etnografia była w tym łańcuchu ogniwem, które dostrzegał i rozumiał. Będ'lc wysokiej klasy specjalist'l-numizmatykiem wychodził zainteresowaniami poza jej ramy stawiając na pierwszym miejscu człowieka ,jako twórcę kultury i zarazem jej wytwór. Zostawił ogromny dorobek naukowy w postaci 377 prac opublikowanych, w tym 20 pozycji książkowych, należał do licznych towarzystw naukowych, między innymi do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, którego członkiem był od 1979 roku. W latach, od 1982 roku do 1986, 'wchodził w skład Komisji Rewizyjnej PTL przy Zarządzie Głównym. Był wyróżniany wieloma odznaczeniami pa11stwowymi i resortowymi, w tym: Srebrną Odznak'l za Opiekę Nad Zabytkami (1977), Medalem Komisji Edukacji Narodowej (1989). Dużą wagę przywiązywał do rozpowszechniania wiedzy zarówno w sposób specjalistyczny jak i popularyzatorski. Ze szczególną troską traktował wydawnictwa muzealne. Rozszerzył istniejące serie "Prac i Materiałów Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi" o trzecią serię Numizmatyczną i Konserwatorską. Dbał również o serię "Biblioteki Muzealnej" publikującej głównie katalogi, foldery oraz zwarte monotematyczne opracowania. Był naczelnym redaktorem wszystkich wydawnictw. Zdołał je utrzymać mimo trudnej sytuacji finansowej muzeum. Popierał różne formy popularyzacji nauki, za jedną z najważniejszych uważał wystawiennictwo. Kilka wystaw etnograficznych, nie licząc archeologicznych i numizmatycznych, powstało z Jego inspiracji, jak choćby ostatnio otwarta (16.11.1990) wystawa czasowa "Znad Niemna, Prypeci i Dniestru". Odszedł Człowiek o szerokich horyzontach umysłowych, ogromnie zasłużony dla nauki i muzealnictwa polskiego. Był silną osobowością, która jednych pobudzała do działania, innych porażała, rzadko kto pozostawał obojętny. Zrobił dla kultury bardzo dużo, mógłby jeszcze więcej. Zmarł w wieku 42 lat, zostawiając nas z gorzką refleksją nad odwiecznym problemem przemijania. Elżbieta Królikowska PROF. DR MARIA ZNAMIEROWSKA-PROFFEROWA (1898-1990) W dniu 20 sierpnia 1990 roku zmarła prof. dr Maria Znamierowska-Priiffcrowa - twórca, założyciel i pierwszy, długoletni dyrektor Muzeum Etnograficznego w Toruniu. Maria Znamierowska urodziła się 13 maja 1898 roku w Kibartach na Litwie. Po ukończeniu szkoły średniej w Libawie rozpoczęła studia na Wydziale Filologicznym Wyższych Zeńskich Kursów oraz w Polskim Kollegium Uniwersyteckim w Kijowie. W tym też czasie prowadziła przedszkole pod kierunkiem Janusza Korczaka. W 1920 roku wstąpiła na Wydział Humanistyczny Wolnej Wszechnicy w Warszawie, gdzie studiowała historię kultury i historię sztuki. Równocześnie pracowała jako wychowawczyni w Domu Sierot w Pruszkowie pod kierownictwem Marii Falskiej i Janusza Korczaka. Bez wątpienia praca ta dała początek trwałym już potem zainteresowaniom problemami wychowawczymi, pedagogicznymi, przywiązywaniu tak wielkiej wagi do pracy z dziećmi i młodzieżą, pracy popularyzatorskiej, szeroko pojętej dydaktyce; te właśnie predyspozycje ornz rozwijane �336 umiejętności i zainteresowania sprawią, że z czasem stanie się wybitnym pedagogiem. W 1921 roku przenosi się Maria Znamierowska na Wydział Humanistyczny Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. Przez okres dw6ch lat uczęszcza na, wykłady z zakresu historii sztuki i polskiej architektury ludowej na Wydziale Sztuk Pięknych tej uczelni. W latach 1922-1925 studiuje przyrodę na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym tegoż Uniwersytetu. Wobec kłopot6w zdrowotnych nie kończy studi6w przyrodniczych (choć jej praca magisterska o ważkach zostaje wydana drukiem) i powt6rnie podejmuje studia na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, tym razem są to już studia etnograficzne. Prof. dr Maria Znamierowska-Pri.if1'ewwa (1898-1990) Ten dość długi okres poszukiwań mający w efekcie przynieść wyłonienie się, spośr6d r6żnorodnych zainteresowań, ich głównego nurtu, kOflczy się w 1927 roku podjęciem pracy w Muzeum Etnograficznym przy Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie pod kierunkiem prof. dr Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowej. Od tej pory Maria Znamierowska koncentruje swe zainteresowania i poczynania na problemach kultury ludowej i muzealnictwa etnograficznego. W 1932 roku kończy studia na Wydziale Humanistycznym uzyskując tytuł magistra w zakresie etnologii i etnografii. W okresie swej pracy \V Uniwersyteckim Muzeum Etnograficznym w Wilnie �337 przes7.ła mgr Maria Znamierowska wszystkie stopnie służbowe od zastępcy młodszego asystenta do stanowiska kustosza włącznie. Naukowe poczynania ostatnich lat przedwojennych uwieńczone z05tały uzyskaniem w 1939 roku stopnia doktora w zakresie etnologii i etnografii u prof. Kazimierza Moszyńskiego, pod którego kierunkiem pracowała w ciągu poprzednich dwóch lat. W latach 1927-1939 gromadziła Maria Znamierowska-PrUfferowa materiały naukowe oraz zabytki kultury ludowej z terenów ówczesnego województwa wileńskiego i nowogródzkiego, a także częściowo białostockiego, dorywczo zaś również z Pomorza, Polesia i Wołynia. Opublikowała kilkanaście artykułów i prac naukowych dotyczących różnych dziedzin kultury ludowej. Wśród nich najpoważniejszą była monografia pl. Rybołówstwo jezior trockich. Ta właśnie tematyka już wówczas zaczyna dominować w pracy naukowo-badawczej dr Prtifferowej. Lata te to także okres intensywnej pracy na polu muzealnictwa etnograficznego. Rozwój Muzeum Etnograficznego przy Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, znaczne powiększenie jego zbiorów, tworzenie podstaw naukowej dokumentacji obiektów i metodologicznych założeń placówki uniwersyteckiej to w znacznej mierze efekty działań dr Marii Znamierowskiej-Prtifferowej. W tym miejscu należy również przypomnieć, że już w 1934 roku wystąpiła Ona z koncepcją utworzenia w Wilnie muzeum na wolnym powietrzu. Była to jedna z nielicznych w owym czasie inicjatywa powołania tego typu placówki. Lata pobytu w Wilnie to również pierwszy etap pracy społe£znej w. Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, a więc między innymi organizacja i udział w zespołowych badaniach wsi Mieszkańce w pow. wileńskim oraz podjęcie się redakcji studenckiego pisma "Ethnographica", którego pierwszy numer ukazał się w 1937 roku. Wszystkie te nurty działalności staną się odtąd wielką P;lsjążyciową .. Dużą rolę w poczynaniach w owym okresie odegrały niewątpliwie liczne podróże zagraniczne, których celem było zapoznanie siEi z organizacją muzealnictwa, działalnością innych instytucji naukowych oraz archiwów wielu krajów Europy, między innymi Francji i Włoch (1925), Węgier (1927), Czechosłowacji, Austrii i Jugosławii (1929), Danii i Norwegii (1930), Litwy (1931), Finlandii, Łotwy i Estonii (1935), Niemiec (938). Po wybuchu II wojny światowej kustosz. __ dr Maria Znamierowska-Prtifferowa zostaje zwolniona z pracy w Uniwersytecie Stefana . Batorego; w Muzeum pracuje jednak nadal - społecznie, podejmując jednocześnie pracę zarobkową jako prywatna nauczycielka; bierze też aktywny udział w tajnym nauczaniu. W 1941 rokll rozpoczyna pracę w Litewskiej Akademii Nauk w Wilnie; w 1944 rokupodejmuje pracę w Urzędzie Konserwatorskim Litewskiej SRR, a· nieco później w 1'v'Iiejs~im Muzeum Sztuki w Wilnie. W maju 1945 roku, z transportem przesiedlonych z Wilna pracowników Uniwersytetu Stefana Batorego, przyjeżdża dr Maria Znamierowska-PrtiffeI:owa do Torunia. Już 1 listopada tegoż roku rozpoczyna pracę pedagogiczną i naukową j:lko adiunkt w Katedrze Etnologii i Etnografii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, kierowan'~j przez prof. Bożenę Stelmachowską. Bardzo szybko uświadamia sobie skromny stan badań nad kultur'l ludową Polski północnej i jeszcze szybciej - nader nikły stan posiadania obiektów z tego zakresu i tak lI1ielicznych wówczas placówek muzealnych. Zdając sobie sprawę z olbrzymich potrzeb w tej dziedzinie, z ogromną energią i właściwą sobie pasją przystępuje do pracy~ Proponuje utworzenie przy Uniwersytecie muzeum obejmującego swym zasięgiem Polskę póinocną, a przy nim budowę skansenu. Kiedy propozycja ta natrafia na trudr.ości i realizacja projektu nie zostaje podjęta,· prawie natychmiast, bo.. już"W' o 22 Lud t. LXXIV �338 1946 roku tworzy Dział Etnograficzny przy ówczesnym Muzeum Miejskim v.' Toruniu; pracami tego działu kieruje do końca 1958 roku. Zastane w Toruniu zbiory etnograficzne z przedwojennej kolekcji parlstwa Steinbornów to 162 obiekty. Już po dwóch latach zbiory liczą ponad 2.000 obiektów, a w listopadzie 1948 roku udostępniona zostaje zwiedzającym stała ekspozycja kultury ludowej Pomorza i Kujaw. Dział Etnograficzny przy Muzeum Miejskim w Toruniu był pierwszym działem etnograficznym utworzonym w Polsce po II wojnie światowej. Lata następne to okres niezwykle intensywnej terenowej pracy badawcze] nad kulturą ludową różnych regionów Polski, to tworzenie kolekcji etnograficznej, to wiele publikacji - artykułów i prac dotyczących różnych dziedzin kultury ludowej, praca dydaktyczna na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu i wn'~zcie bardzo aktywny udział w pracach wielu towarzystw naukowych i społecznych, a w tym przede wszystkim w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym. Był to nie tylko okres intensywnego rozwoju Działu Etnograficznego w Muzeum, ale wysiłków i pracy, których efektem było powst:mie wielu muzeów i działów etnograficznych na obszarze Polski północnej. W 1955 roku dr Marii Znamierowskiej-Prlifferowej nadany zo:,tał tytuł profesora. W drugiej połov.rie lat 50. Profesor koncentruje swe działania wokół tworzenia odn;bnego muzeum etnograficznego, co stało się faktem 1 stycznia 1959 roku. V: tym bowiem dniu rozpoczęło działalność samodzielne Muzeum Etnograficzne \V Toruniu, obejmujące swym zasięgiem obszar Polski północnej. Pierwszym jego dyrektorem została oczywiście Profesor Maria Znamierowska-Prlifferowa. Faktem bez preceden~ su w owym okresie było już w ciągu następnych dwóch lat wybudowanie nowego pawilonu Muzeum. Był to bodaj pierwszy po II wojnie światowej w Polsce budynek wzniesiony z przeznaczeniem na muzeum. W pełnym toku znajduj,} się JUŻ też w tym czasie prace zmierzające do budowy przy muzealnego skansenu. Lata 60. to okres szybko postępującej, szeroko pojętej rozbudowy Muzeum, gromadzenia jego zbiorów, tworzenia nowoczesnej placówki muzealnej prowadzącej wielostronną działalność naukową, badawczą, kolekcjonerską, wydawniczcl or<lZ popularyzatorską. Znacznej rozbudowie ulega też kolekcja z zakresu rybołówstwa w Polsce, kolekcja, którą w znacznej mierze gromadzi Profesor osobiście, a która wkrótce staje się największą w kraju. Kolejno organizuje się i udostępnia zwiedzającym ekspozycje stałe Muzeum; wystawa tradycyjnego rybołówstwa ludowego w Polsce istnieje do dnia dzisiejszego i nadal stanowi przykład ekspozycji dobrze rozwiązanej i ujętej dydaktycznie. W 1969 roku, w roku lO-lecia istnienia Muzeum, otwarta zostaje część kujawska skansenu, w której do dziś funkcjonująca ekspozycja wnętrz, realizowana była pod osobistym, naukowym kierownictwem Profesor i przy bezpośrednim, czynnym Jej udziale. Już po dziesięciu latach istnienia Muzeum, stało się ono pod kierownictwem Marii Znamierowskiej-Prlifferowej jedną z czołowych i największych placówek etnograficznych w kraju. Zaangażowanie i ogromna pasja, wiedza i doświadczenie prof. Priifferowej, umiejętność rozbudzania zapału u młodszych pracowników. ich fascY'l1acja osobowością swego Dyrektora, przyniosły w krótkim czasie znakomite efekty. W tym samym okresie Maria Prlifferowa wysuwa projekt organizacji SIeci placówek typu skansenowskiego in situ na obszarze byłego \-voj. bydgoskiego, w tym skansenu rybackiego przy ul. Winnica w Toruniu oraz rozpoczynu prace związ;:me z budową takiego skansenu w Kaszczorku, u ujścia Drwęcy. �339 Oczywiście, równoczesme, Profesor kontynuuje żywą działalność naukowo-badawczą i dydaktyczną. Prowadzi indywidualne i organizuje zespołowe badania terenowe nad różnymi dziedzinami kultury ludowej regionów Polski północnej. W 1957 roku opublikowana została ogromna Jej praca zatytułowana Rybackie narzędzia kolne w Polsce i w krajach sąsiednich; pxaca ta wydana została potem powtórnie w języku angielskim przez Fundację Kościuszkowską w Stanach Zjednoczonych. Okres ten obfituje także w szereg innych publikacji oraz wiele prac redakcyjnych; przez szereg lat była członkiem Komitetu Redakcyjnego "Ludu", "Prac i Materiałów Etnograficznych", a następnie "Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga". Wiele czasu poswięca też Profesor inspirowaniu działalności publikacyjnej młodszych pracowników Muzeum oraz merytorycznej i metodologicznej pomocy w tym zakresie. Równolegle kontynuuje działalnośĆ dydaktyczną jako pracownik naukowy (w latach 1958-59 także kierownik) Katedry Etnografii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w, Toruniu prowadząc wykłady z zakresu etnografii i muzealnictwa aż do 1988 roku; ostatnio - na Podyplomowym Studium Etnograficznym. Przez blisko 10 lat, począwszy od 1954 roku, była też Profesor kierownikiem toruńskiego Zakładu Etnografii l!nstytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk, który w owym czasie zajmował się głównie badaniem kultury ludowej Kujaw i Ziemi Dobrzyńskiej. Odbyła szereg podróży zagranicznych, między innymi do Bułgarii, Czechosłowacji, Francji, Grecji, Jugosławii, Kanady, Rumunii, Stanów Zjednoczonych, Szwecji, Wielkiej Brytanii, Włoch, Węgier, Związku Radzieckiego, biorąc czynny udział w organizowanych tam kongresach i konferencjach etnologicznych związanych z muzealnictwem. Okres toruński naukowego życia Marii Priifferowej charakteryzuje się także niezwykle intensywną pracą w licznych towarzystwach naukowych i organizacjach społecznych; w wielu z nich pełni Prof. Priifferowa odpowiedzialne funkcje w zarządach. Szczególnie podkreślić należy ponad 40-letnią pracę 'w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, którego była w ostatninl okresie członkiem honorowym, a w którego Zarządzie Głównym pracowała od 1946 roku przez wiele kadencji (w latach 1961-64 oraz 1967-73 pełniąc funkcję wiceprezesa), wnosząc wiele twórczej inicjatywy, organizując jego walne zgromadzenia i konferencje naukowe, reprezentując to Towarzystwo w kraju i poza jego granicami. Od 1946 roku była też Profesor członkiem (jednym z założycieli) jego Toruńskiego Oddziału, członkiem zarządu tego Oddziału, a od 1962 roku przez szereg kadencji - prezesem '. Nie sposób również nie wspomnieć o Towarzystwie Przyjaciół Muzeum Etnograficznego w Toruniu, którym faktycznie przez wiele lat Profesor kierowała, będąc nie tylko jego twórczynią, ale i inicjatorką jego poczynań, a w którym aktywnie pracowała jeszcze do niedawna. Była członkiem zwyczajnym Towarzystwa Naukowego w Toruniu. Czynnie uczestniczyła w pracach Pomorskiego Towarzystwa Muzycznego przez kilka kadencji, także jako członek zarządu. POtTladto należała do 13 innych towarzystw naukowych i towarzystw przyjaźni (między innymi pol- l Szerzej patrz: B. Kopczyńska-Jaworska, DzialaLność prof. dr Martl Znamlcrowsklej-Prllffcrowej w PoLskim TowarzystwIe Ludoznawczym, w: Rocznik Muzeum Etnografic:r.nego w Toruniu, t. l, Toruń 1978, s. 17-27; tamże: F. Midura, ZnaczenIe dzlaLalnoścl prof· dr MartI Znamierowsklej-Priifferowej dLa muzeaLnlctwa etnograflcznego, s. 13-16; tamże: D. Poklewska, Bibliografia (publikacji Profesor do 1978), s. ~8-34. �340 sko-fińskiego, polsko-indyjskiego, polsko-szwedzkiego), Wiele z nich, między innymi Stowarzyszenie Konserwatorów Zabytków, przyznało Jej członkostwo honorowe. Profesor była również członkiem Polskiego Komitetu Narodowego IeOM oraz przez wiele lat aktywnym członkiem zespołów doradczych, działających przy Ministerstwie Kultury i Sztuki, między innymi Zespołu Doradczego do Spraw Parków Etnograficznych i Budownictwa Drewnianego. W końcu 1971 roku prof. dr Maria Znamierowska-Priifferowa, wbrew swej woli, skierowana została na emeryturę, ale przez kilka lat nadal pracowała w Muzeum jako konsultant. W dalszym ciągu była niezwykle czynna jako etnograf, muzeolog, działacz społeczny. Bierze udział w indywidualnych i zespołowych badaniach terenowych organizowanych przez Muzeum, aktywnie uczestniczy w pracach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, w działaniach Towarzystwa Przy jacióllVIuzeum Etnograficznego w Toruniu, kieruje pracami Zespołu ds. badań rybołówstwa ludowego i ochrony jego zabytków przy Komitecie Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk, którego była członkiem. W jego ramach zainicjowala Prof. Prlifferowa opracowanie słownika rybackiego. Spośród publikacji z lat osiemdziesiątych poczesne miejsce zajmuje praca pt. Tradycyjne rybołówstwo ludowe w Polsce na tle zbiorów i badań terenowych Muzeum Etnograficznego w Toruniu, wydana w 1988 roku. Nie zaniechała także Profesor działalności inspiratorskiej i organizacyjnej w odniesieniu do powstających, nowych placówek typu muzealnego. Jeszcze w latach osiemdziesiątych konsultowała zagadnienia merytoryczne i opracowywała koncepcję tworzącego się muzeum w Jastarni, a w czerwcu 1987 roku bierze udział w otwarciu zagrody wiejskiej w Nadolu (filia Muzeum Ziemi Puckiej w Pucku). Pewne odbicie tego wypełnionego pracą życia stanowi długa lista od:z.naczeń, medali i nagród, którą otwiera Złoty Krzyż Zasługi - nadany W, 1939 roku, Następne wysokie odznaczeńia to: Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (1957), Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1978), Medal Komisji Edukacji Narodowej (1984) oraz tytuł honorowy "Zasłużony dla kultury narodowej" (1988). Spośród innych, z lat powojennych, wymieńmy przykładowo: Medal lO-lecia· Polski Ludowej, Medal 30-lecia Polski Ludowej, Od7ll1akę Tysiąclecia przyznaną za działalność społeczną w obchodach tysiąclecia Państwa Polskiego, złotą odznakę pamiątkową Gryfa Pomorskiego (1960), odznakę "Zasłużony dzialacz kultury" (1963), złotą odznakę "Za opiekę nad zabytkami", ponadto odznaki za zasługi dla województwa bydgoskiego (1960), za zaslugi dla województwa wrocławskiego (1978) i torUr1skiego (1979), Medal 50-lecia Instytutu Bałtyckiego (1977) oraz liczne nagrody państwowe i wojewódzkie, a także dyplomy hOO1orowe Ministra Kultury i SztukL Osobno wymienić trzeba odznaczenia przyznane przez Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, które prof. Priifferowa ogromnie ceniła. Były to: Złota Odznaka UMK z okazji 25-lecia Uczelni, okolicznościowy medal w 40. rocznicę powolania do życia Uniwersytetu, wreszcie medal "Za zasługi położone dla rozwoju uczelni" przyznany przez Senat w 1978 roku. Prof. Priifferowa otrzymała również najwyższe prestiżowe wyróżnienie środowiska etnograficznego, jakim jest Nagroda i Medal im. O. Kolberga "W uznaniu zasług dla kultury ludowej" (1976). Ponad 100 publikacji naukowych, wkład w rozwój polskiej etnografii, ogromne zasługi w zakresie koncepcji, teoretycznych podstaw i organizacji muzealnictwa etnograficznego w Polsce, w tym również nowatorskie inicjaty'wy, koncep~je i poc~ynania w zakresie muzealnictwa skansenowskiego oraz ochrony kultury ludowej łącznie z budownictwem, popularyzacja wartości tej kultury wśród społeczeń- �341 stwa, praca pedagogiczna - wykształcenie i wychowanie wielu pokoleń etnograf6w i muzeologów, inicjowanie i aktywny udział w organizacji i pracach wielu konferencji międzynarodowych i ogólnopolskich, działalność twórcza i organizacy jna w wielu t&warzystwach naukowych i społecznych, kolegiach doradczych, komitetach redakcyjnych i wiele, wiele innych prac to dorobek, który można by roz~ dzielić na kilka życiorysów. Ogrom tych dokonań nie jest jednak w stanie przesłonić niespotykanej, fa~;cyr.J.ującej osobowości Pani Profesor. Pełna temperamentu, konsekwentna i wytrwała, niespotykanie pracowita, z pasją angażująca się w kolejne działania, a jednocześnie obdarzona fantazją i posiadająca niespotykaną wyobraźnię, wymagająca od siebie i innych, a jednocześnie pełna wyrozumiałości i pobłażania wobec cudzych dabości, Pani Profesor zawsze gotowa była nieść pomoc innym, zawsze znajdo'Nala czas na współczucie, pocieszenie czy udzielenie życzliwej rady. Polskie środowisko etnograficzne i muzealne, środowisko naukowe i kulturalne Tort;nia, przyjaciele, wychowankowie i współpracownicy, przedstawiciele towarzystw naukowych i społecznych, władze centralne, wojewódzkie i miejskie Torunia pożegnały prof. dr Marię Znamierowską-Prilfferową w dniu 2·i sierpnia 1990 roku w sali Muzeum Etnograficznego w Toruniu - w Jej Muzeum, które stworzyła i którego była pierwszym, wieloletnim Dyrektorem; w tym samym miejscu, w którym w 1978 roku zorganizowano Jej Jubileusz 50-lecia pracy naukO\vej, a w 1988 roku Jubileusz gO-lecia urodzin. Spoczęła na cmentarzu Św. Jerzego przy ul. Gałczyńskiego w Toruniu, w mieście, któremu poświęciła przeszło 45 lat swego życia i pracy, i w którym pozostawiła swe ukochane dzieło - Muzeum Etnograficzne w Toruniu wraz z przymuzealnym skansenem, którego rozbudową do ostatnich niemal dni żywo się int.erewwała. Odeszła nestorka etnografii polskiej po długim, pełnym pasji, niezwykle twórczym życiu, wypełnionym niemal do ostatnich dni intensywną pracą zawodową i społeczną. Zostanie na zawsze znaczącą postacią w historii etnografii i muzealnictwa etnograficznego w Polsce I. Roman Tubaja KAZIMIERZ WIĘCŁAW (1913-1990) 18 maja 1990 roku zmarł w Mszanie Dolnej Kazimierz Więcław. Członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Oddział w Mszanie Dolnej był od 1975roku. Urodził się 2 stycznia 1913 r. w Międzybrodziu Bialskim. We wrześniu 1939 roku uczestniczył w kampanii wrześniowej, rozbrojony pod Przemyślem, uciekł z transportu i podjął pracę w kopalni węgla w Trzebini. Po latach porzucił tę I W końcu 1990 roku Muzeum Etnograficzne w Toruniu przejęło bibliotekę, spuściznę (dokumenty, materiały terenowe, rękopisy, maszynopisy prac i artykułów, w tym część niepublikowanych itp.) oraz pamiątki po prof. Marii Znamierowskiej-PrUfferowej. Muzeum, po opracowaniu przyjętych materiałów, zamierza zorganizować stałą ekspozycję biograficzną poświęconą ~yciu i działalności Profesor. �342 pracę i przeniósł się do Żywca, gdzie znalazł zatrudnienie w Cegielni. W 1954 r. przyjechał do Mszany Dolnej i podjął pracę w PKP, pracując tam aż do przejścia na emeryturę. Żonaty, miał troje dzieci. Śp. Kazimierz był artystą malarzem, amatorem, lecz Jego malarstwo było sztuką wielkiego lotu. Jego dzieła miały duże powodzenie. Mniej znany jest fakt Kazimierz nie lubił się chwalić, że uznali Go profesjonaliści, o czym świadczy powierzenie Mu przez artystę z dużego ośrodka artystycznego wykonania obrazu na mającą się odbyć wystawę. Nasuwa się pytanie skąd u śp. Kazimierza zrodziły się zainteresowania ludoznawcze. W Jego przypadku odpowiedź jest prosta. Pochodził ze środowiska wiejskiego (Beskid Mały), miał artystyczną duszę, malował głównie pejzaże regionu Gorców i Beskidu Wyspowego. W poszukiwaniu tematów w swoich wędrówkach stykał się z ludźmi regionu, a stąd już tylko krok do poznawania i zainteresowania się kulturą ludu i ludoznawstwem szeroko pojętym. O skali Jego ludoznawczych zainteresowań świadczy, że nie opuścił omal żadnego ze zjazdów krajowych, organizowanych przez Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, jak wiadomo wciąż w innym regionie Polski. Nasuwa się z okazji tych wspomnień pewna refleksja. Artystyczna wrażliwość, a taką dysponował śp. Kazimierz, pozwala intensywnie przeżywać piękno otaczającego nas świata, pozwala dostrzegać zjawiska, niedostępne dla zwykłego zjadacza chleba. Przekonany jestem, że śp. Kazimierz tak właśnie głęboko przeżywał piękno tego świata. Niech Dobry Bóg przyjmie Go do Swojej chwały! Jan Kaplon PROF. DR FRANCISZEK (1906-1991) WOKROJ W dniu 29 kwietnia 1991 roku odszedł na wieczny spoczynek prof. dr Franciszek Wokroj, emerytowany profesor nadzwyczajny Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu. Prof. Wokroj był ostatnim, wykształconym przed drugą wojną światową, antropologiem sławnej szkoły Jana Czekanowskiego. Urodził się 12.10.1906 roku we Lwowie w rodzinie robotniczej. Jego ojciec, litograf, umarł gdy profesor miał niespełna 12 lat. Po ukończeniu szkoły średniej podjął studia na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym w zakresie antropo-geografii, które ukończył 1937 roku uzyskując dyplom magistra na podstawie rozprawy pt. Badania antropologiczne na terytorium nordycznym Polski. Po stracie ojca, już od 15 roku życia, pracował między innymi w emigracyjnym towarzystwie okrętowym Holland-America Line we Lwowie a następnie w urzędzie skarbowym jako księgowy. Po studiach podjął pracę w Katedrze Etnologii i Antropologii Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie pod kierunkiem Jana Czekanowskiego. W tym krótkim przedwojennym okresie prowadził liczne badania wykopaliskowe pod kierunkiem prof. L. Kozłowskiego, oraz badania antropologiczne nad młodzieżą akademicką Lwowa (w tym Lwowskiego Korpusu Kadetów), a także wśród kolonistów niemieckich i Łemków na Podkarpaciu oraz Słowińców i Kozaków. Po wybuchu wojny, gdy do Lwowa we- �343 szła Armia Czerwona, był w latach 1940-1941 asystentem Zakładu Geologii Uniwersytetu im. Iwana Franko, a po ponownym wejściu tej armii do Lwowa· w latach 1944-45 pracownikiem naukowym w gabinecie antropologicznym przy Katedrze Zoologii. W 1945 roku repatriował się do Poznania. Jak pisał M. Cwirko-Godycki (1958) "różnorodne zainteresowania prof. Wokroja ożywiły Zakład Antropologii Uniwersytetu Poznańskiego, do którego trafił od 1.X.1945 roku jako starszy asystent". Jednocześnie pracował jako nauczyciel ·w In Państwowym Gimnazjum im. Bergera. W 1946 roku został delegatem Miinistcrstwa Oświaty z ramienia Referatu Rewindykacji do przewiezienia majątk~ Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. W tym trudnym czasie, dzięki Jego ni~zwykłej pomysłowoki, udało się Mu przywieźć do Polski 25 wagonów zbiorów, w tym biblioteki prywatne wielu profesorów, także Jana Czekanowskiego. Doktoryzował się 1948 roku na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym u J. Czekanowskiego na podstawie rozprawy pt. Zróżnicowanie społeczne, zawodowe i antropologiczne młodzieży szkół Wyższych akademickich we Lwowie. W czasie kierowania Katedrą Antropologii Uniwersytetu Poznańskiego przez J. Czekanowskiego, F. Wokroj był jego prawą ręką do spraw organizacyjnych i administracyjnych, których stary już Mistrz nie lubił. W tym czasie. podjął pracę nad rozprawą habilitacyjną badania kolonistów niemieckich na Podkarpaciu w zakresie antropologii i demografii. W 1954 roku został mianowany zastępcą profesora, zaś w maju 1956 roku, na podstawie nowej ustawy, został mianowany na stanowisko docenta. Od 1946 był współpracownikiem Komitetu A!!1tropologii PAN, a od 1956 roku Komitetu Antropologicznego PAN. Pełnił też funkcję sekretarza Polskiego Towarzystwa Antropologicznego, sekretarza redakcji "Przeglądu Antropologicznego" i zastępcy redaktora naczelnego. W latach 1955/57 był prodziekanem Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi. Tytuł profesora nadzwyczajnego nadała mu Rada Państwa w 1962 roku. We wrześniu 1956 roku objął kierownictwo Zakładu Antropologii Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu, na którym przebywał do 1962 roku. Od l.XII.l962 do l.III.1965 roku był kierownikiem Katedry Antropologii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu. Po śmierci prof. L Michalskiego w 1965 roku objął na dwa lata kuratorstwo Zakładu Antropologii w Łodzi. 1.01.1967 roku objął kierownictwo Zakładu Antropologii Regionalnej i Etnicznej w Katedrze Antropologii UAM w Poznaniu, na którym przebywał do momentu likwidacji Katedry w 1969 roku. W 1969 roku przeszedł w stan spoczynku. W swym naukowym dorobku pozostawił około 75 prac o tematyce ontogenetycznej, antropologiczno-demograficznej, socjologicznej, a przede wszystkim z zakresu kraniologii Ostrów Lednicki, Cedynia. Po wojnie w swej działalności skupiał się na pozyskiwaniu materiałów szkieletowych z licznych cmentarzysk Wo·lin-Młynówka, Koszalin-Góra Chełmska, Kołobrzeg-Kolegiata, Łowyń pod Międzychodem i inne. Prowadził również systematyczne badania studentów Uniwersytetu Poznańskiego, a w latach 1961-64 pół ciągłe badania licealistów Wielkopolski i Pomorza, w których uczestniczyli pracownicy Zakładów w Poznaniu i w Toruniu. Wykształcił około 50 magistrów i 11 doktorów. Był członkiem Polskiego Towarzystwa Antropologicznego, Polskiego Towarzystwa Archeologicznego i Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, członkiem Czechosłowackiego Towarzystwa Antropologicznego. W latach 1958/59 uczestniczył w Polsko-Egipskiej ekspedycji naukowej badającej ludność pustynnych obszarów Egiptu, a w 1975 roku prowadził w Moskwie badania materiałów byłej Katedry Etnologii i A!!1tropologii UJK we Lwowie i współdziałał na rzecz przekazania ich do Polski. Szczególne wię:ti łączyły Go ze �344 środowiskiem etnograficznym i stomatologicznym, na którego gruncie propagował badania paleopatologii uzębienia. Antropologię pojmował szeroko, dostrzegał jcj różnorodne powiązania z archeologią, etnografią, demografią, socjologią i medycyną. Najbardziej twórczym naukowo okresem życia F. Wokroja były łata 1939-1950, kiedy publikował nowoczesne naówczas prace z pogranicza antropologii, socjologii i demografii. W latach sześćdziesiątych skupił się na badaniach wykopaliskowych i ontogenetycznych. Nikt w okresie powojennym nie może dorównać Mu w liczbie prowadzonych prac wykopaliskowych, na których kształciło się wielu antropolog6w. Pozostawił po sobie bogatą spuścizinę naukową i duży dorobek organizacyjny. Andrzej WSPO:vINIENIE O SP. PROFESORZE FRANCISZKU Malinow~ki WOKROJU Zmarły w 1991 r. śp. profesor Franciszek Wokroj należał do grona moich profesorów, pod których kierunkiem studiowałem w latach 60. na UAM w Poznaniu. Wykładał On wówczas studentom etnografii podstawy antropologii fizycznej wplatając także w program zajęć elementy antropologii etnicznej. Jak pamiętam, był On nie tylko bardzo wymagającym wykładowcą, ale ró\',mież naukowcem potrafiącym łączyć suche fakty z interesująco podanymi anegdotami i zabawnymi opowieściami nawiązującymi często do prowadzonych przez Niego badań terenowych. Jeszcze w czasie studiów, gdy stałem się członkiem PTL, poznałem profesora Franciszka Wokroja od innej strony, a mianowicie jako niestrudzonego działacza społecznego ruchu naukowego, który wiele swego wolnego czasu i energii poświęcił polskiemu ludoznawstwu i jego stowarzyszeniu. Był On jednym z nielicznych antropologów fizycznych aktywnie uczestniczących w pracach PTL. Choć' sam nie podejmował problematyki etnograficznej, to do środowiska etnologicznego zbliżały Go bez wątpienia zarówno tradycje szkoły antropologicznej J. Czekanowskiego, akcentującej jedność wszystkich nauk antropologicznych, jak i własne zainteresowania problemami antropologii etnicznej i historycznej, a także osobiste doświadczenia z badań terenowych prowadzonych wielokrotnie w środowisku wiejskim. Już od pierwszych powojennych lat profesor Franciszek Wokroj uczestniczył w pracach na rzecz odradzającego się PTL. Był jednym z tych, którzy walnie przyczynili się do uratowania dla Towarzystwa i połskiej nauki cennych zbiorów bibliotecznych znajdujących się we Lwowie - byłej siedzibie stowarzyszenia. Dzięki wielu zabiegom, w których niebagatelną rolę odegrał także profesor Franciszek Wokroj, unikatowa kolekcja książek, będąca do dziś najlepszym księgozbiorem etnograficznym w Polsce, znalazła się w nowych granicach naszego kraju i po kilku latach wędrówek jako biblioteka imienia J. Czekanowskiego, otworzyła swe podwoje we Wrocławiu. W uznaniu osobistych zasług oddanych tej sprawie, jak i w podzięce za lata społecznej, bezinteresownej pracy na rzecz PTL, Walne Zgromadzenie Delegatów na zjeździe w Łańcucie w 1983 roku nadało profesorowi Franciszkowi Wokrojowi zaszczytny tytuł członka honorowego. Począwszy od lat 40. profesor Franciszek Wokroj wybierany był do centralnych władz PTL, pełniąc w nich przez wiele kadencji szereg funkcji, które wypełniał zawsze z wielkim poczuciem odpowiedzialności. Znany był ze swej solidności, �345 akuratności i dociekliwości, a te właśnie cechy czyniły z Niego dobrego kandydata na stanowisko odpowiedzialne za sprawy finansowe i kontrolne. W latach 1954-1958 był skarbnikiem Towarzystwa, w okresie 1961-1963 oraz 1976-1979 członkiem, a w kadencji 1973-1976 przewodniczącym Głównej Komisji Rewizyjnej. To właśnie w tych latach miałem zaszczyt współpracować z profesorem Franciszkiem Wokrojem podziwiając Jego niespożyte siły, energię, stanowczość oraz biegłość w sprawach budżetowo-administracyjnych, jakże odległych - jak mi się wówczas błędnie zdawało, od czystego dyskursu naukowego. Wielokrotnie wybierany był także do Zarządu Głównego - jako zastępca członka (lata 1956-1959, 1967-1969) i jako członek rzeczywisty (lata 1959-1961, 1973) aktywnie uczestnicząc w opracowywaniu strategii działań PTL i w rozwiązywaniu małych i większych spraw bieżących. W okresie 1964-1966 był profesor Franciszek Wokroj także członkiem Sądu Koleżeńskiego przy Zarządzie Głównym. Jednak ukoronowaniem tej wieloletniej nie zawsze przecież wdzięcznej - pracy na rzecz Zarządu Głównego stał się Jego wybór w maju 1980 roku na prezesa Towarzystwa, którym przyszło Mu kierować w wyjątkowo trudnym okresie politycznych przełomów - aż do 1982. Warto tu również wspomnieć, iż nie bez racji profesor Franciszek Wokroj uchodził za jednego z najlepszych znawców statutu PTL, którego był nie tylko doskonałym prawnym interpretatorem, ale również krytykiem. To za Jego sprawą ożyła w Towarzystwie dyskusja nad brakami i mankamentami tego podstawowego dokumentu, co w końcu doprowadziło do uchwalenia :mlowelizowanej jego wersji. Aktywnie działając przede wszystkim w Zarządzie Głównym był profesor Franciszek Wokroj przez wszystkie lata także członkiem Poznańskiego Oddziału PTL zasiadając wielokrotnie w jego władzach i reprezentując Oddział jako delegat na Walnych Zgromadzeniach PTL. Należał On do generacji profesorów będących łącznikami między przedwojenną tradycją akademicką a nowymi czasy. Cząstkę tej tradycji starał się przekazać środowisku etnograficznemu poprzez swą pracę dla, i w Towarzystwie. Dla tych, którzy Go znali pozostanie we wdzięcznej pamięci jako niestrudzony, ofiarny i zasłużony działacz ludoznawczego ruchu. Aleksander Posern-Zieliń.ski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8117304a1059d1c8c14249fd0b5b80fd.pdf 8e4bed0b71ec624730948ed7a4e03d2b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2037 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1891 Title A name given to the resource Listy do redakcji / LUD 1991 t.74 Description An account of the resource LUD 1991 t.74, s.346 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 74, 1991 VII. LISTY DO REDAKCJI Korzystając z uprzejmości Redakcji pragnę się zwrócić do wszystkich Szanownych Czytelników z prośbą o przysyłanie różnego rodzaju materiałów związanych z etnoornitologią. Nie chodzi tylko o preferowaną przeze mnie tematykę związaną z bocianem, ale również o informacje dotyczące innych ptaków: kopie starodruków, informacje o bibliografii etnoornitologicznej, informacje zasłyszane od ludzi w czasie prowadzenia badań na inny temat, informacje o osobach mogących przekazać mi wiadomości. Zainteresowanym osobom mógłbym wysłać opracowanie wyników pierwszego etapu badań. Mam nadzieję, że mój apel nie pozostanie bez echa, a dzięki temu nie zaginą te elementy kultury ludowej, które są związane ze współobecnością ptaków wśród ludzi. Krzysztof Mqczkowski ul. H. Sienkiewicza 64-200 Wolsztyn 2a � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cc52b1ca8a91a2875b1b887e07eda74d.pdf c808039381715776e73d2d8f65c569e3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2038 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1892 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1991 t.74 Description An account of the resource LUD 1991 t.74, s.347-354 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS TRESeI lo ARTYKUŁY I MATERIAŁY Qtakar N a h o d i 1, Tradycja jako definiens kultury (Profesorowi Józefowi Burszcie in memoriam) . Katarzyna G o ł ą b Marciniak, Wpływ wzorców obcych w kulturze ludowej regionu na przykładzie budownictwa, rzeźby i snycerki Nowosądecczyzny o Danuta P e n k a l a - G a w ę c k a, Medycyna komplementarna w Polsce i jej badanie. Wojciech Ł y s i a k, Powstanie 1848 roku w folklorze mieszkańców Wielkopolski Stanislaw B l a s z c z y k, Wielkopolscy "smolarze" o Alfred M a k s y m o w i c z, "Wieszanie Judasza" dawny obrzęd Wielkanocny w Kailczudze . II. PRZED lOO-LECIEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA A. POGLĄDY 23 43 55 71 89 LUDOZNAWCZEGO Bronisław P i ł s u d s k i, Projekt zasad zarządzania Ajnami z wyspy Sachalin, z krótkimi komentarzami do poszczególnych punktów . Władysław Ł a t y s z e w, Komentarz do "Projektu zasad zarządzania Ajnami z wyspy Sachalin ..." . Michał So W y s o k o w, Naukowy dorobek Bronisława Piłsudskiego i losy rdzennej ludności Sachalinu Michał M. P rok o f i e w, Wiera W. K o b k o, Kolekcje etnograficzne B. O. Piłsudskiego z terenu Dolnego Amuru, w zbiorach Państwowego Przymorskiego Zjednoczonego Muzeum im. W. K. Arseniewa i Sachalińskiego Okręgowego Muzeum Krajoznawczego (koniec XIX wieku początek XX wieku) . Antoni K u c z y ń s k i, Bronisława Piłsudskiego droga do etnografii . III. 5 95 107 111 127 143 I DYSKUSJE Od Redaktora Dyskusja wokół pojęcia "kultura ludowa". Odpowiedzi na ankietę Barbara B a z i e l i c h, Kultura ludowa . Michał B u c h o w s k i, Kultura ludowa - mit czy rzeczywistość? Jan G r a d, Kultura ludowa - kultura chłopska - kultura wsi Aleksander J a c k o w s k i, Kultura ludowa. Sztuka ludowa Zbigniew J a s i e w i c z, Kultura ludowa a ludowość kultury Jacek K o l b u s z e w s k i, Kultura ludowa . 176 176 178 181 186 191 196 �348 B. Krystyna P i ą t k o w s k a, Kultura ludowa - kultura typu ludowego Wojciech S a d o w s k i, Twórca ludowy - twórca nieprofesjonalny Kazimiera W o ł o s, Kultura ludowa a etnologia . Perypetie folklorystyki (Wojciech Burszta) 202 206 212 214 IV. RECENZJE I S. Kon, Riebionok (Grażyna Leonowicz) i obszcziestwo, Wyd. "Nauka", Moskwa 1988, ss. 270 219 . Henryk Zimoń SVD, Monoteizm pierwotny, Wydawnictwo Księgarnia św. Jacka, Katowice 1989, ss. 291 (Janusz Kamocki) . Emmanuel Todd, L'invetion de l'Europe, "Collection l'Histoire immediate", Editions Seuil, Paryż 1990, ss. 538 (Jędrzej Kośmicki) . Piotr Chmielewski, Kultura i ewolucja. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1988, ss. 407 (Renata Tańczuk) . Wenacjusz Panek, Twórczość ludowa jako przejaw psychicznych potrzeb człowieka, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1990, ss. 233 (Katarzyna Gołąb-Marciniak). . Czesław Deptula, Galla Anonima mit genezy Polski. Studium z historiografii i hermeneutyki symboli dziejopisarstwa średniowiecznego, Redakcja Wydawnictw KUL. Lublin 1990, ss 411 (Wojciech Łysiak) . Marek Latoszek (red.), Kaszubi. Monografia socjologiczna, Wyd. Uniwersytet Warszawski, WSP Rzeszów, Rzeszowski Oddział Towarzystwa Organizacji i Kierownictwa, Rzeszów 1990. ss. 378, 1 mapa (Anna SzYfer) . Andrzej Sakson, Mazurzy - społeczność pogranicza, Instytut Zachodni, Poznań 1990, ss. 342 (Anna SZyfer) . Jacek Olędzki, Murzynowo. Znaki istnienia i tożsamości kulturalnej mieszkańców wioski nadwiślańskiej XVIII-XX w., Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1991, ss. 432, ilustracje, plany (Zbigni.ew Jasiewicz) 222 225 229 232 233 236 238 . Róża Fiszman - Sznajdman, Mój Lublin, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1989, ss. 213, iI. 79 (Ryszard Kantor) . Aleksander Błachowski, Polska wycinanka ludowa, Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Toruń 1986, ss. 158, il. 348 (Teresa Karwicka) . Danuta Tylkowa, Medycyna ludowa w kulturze wsi Karpat Polskich. Tradycja i współczesność, Biblioteka Etnografii Polskiej nr 42, Ossolineum, Wrocław 1989, ss. 130 (Danuta Penkala-Gawęcka) . Studia nad polszczyzną kresową, tom V, pod redakcją Janusza Riegera i Wiaczesława Werenicza, Prace Językoznawcze Komitetu Językoznawstwa PAN, nr 112, Wrocław 1990, ss. 222 (Mirosław Boruta) . Zenon Jasiński, Mały leksykon nadolziański, Opole 1990, ss. 200 (Ryszard Kantor) 221 242 24:ł 246 248 251 . Mikołaj Iwanow, Polacy w Związku Radzieckim w latach 1921-1939, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1990, ss. 424 (Zbigniew Jasiewicz) . Lucjan Kocik, Polski farmer w Ameryce. Studium na przykładzie stanu Wisconsin w USA, Wrocław 1990, ss. 224 (Ryszard Kantor) . Emil Orzechowski, Teatr polonijny w Stanach Zjednoczonych, Wrocław 1989, ss. 332, ił. (Ryszard Kantor) . Barbara Szydłowska-Ceglowa, Wojciech Chojnacki, Polski Wujek Sam. KUDlety 253 256 257 �349 polskie w Ameryce, (Ryszard Kantor) Wydawnictwo Polonia, Warszawa 1989, ss. 287, ił. 260 . Stanisław Zahradnik, Czasopiśmiennictwo w języku polskim na terenach Czechosłowacji w latach 1848-1938, Wyższa Szkoła Pedagogiczna im. Powstańców Sląskich w Opolu, Studia i monografie nr 146, Opole 1989, ss. 256 (Mirosław Boruta) . Tomasz Szarota, Niemiecki Michel. Dzieje narodowego symbolu i auto stereotypu, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1988, ss. 583, il. 175 (Jacek Schmidt) . Emil Mika, Pieśni orawskie, Kraków 1991, ss. 76 (Ryszard Kantor) . M. Je. Stankewicz, Ukrainśki wytynanki, wyd. Naukowa Dumka, Kijów 1986, ss. 122, il. 92 (Anna Spiss) . Mode Tracht Regionale Identitat Historische Kleidungsforschung Heute, Referates des internationalen Symposions im Museumsdorf Cloppenburg-Niedersachsisches Freilichtmuseum, herausgegeben von Helmut Ottenjann, Cloppenburg 1985, ss. 76, il. (Barbara Bazielich) . Ake Daun, Billy Ehn (red.), Blandsverige, Kulturkillnader och kulturmoten, Sztokholm 1988, ss. 361 (Waldemar Kopczyński) . Elmira Mjedżitowa, Marijskoje narodnoje iskusstwo, (b.m.w.) 1985, ss. 270, 120 kol. il. (Barbara Bazielich) Borys Stawiski, Sztuka Azji Środkowej, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1988, ss. 324, przekład z rosyjskiego Ireny Dulewiczowej (Roman Karczmarczuk) 261 263 266 267 273 275 278 280 . Jadwiga Pstrusińska, Afghanistan 1989 in Sociolinguistic Perspective, Central Asian Survey Incidental Papers Series No.7, Londyn 1990, ss. 80 (Zbigniew Jasiewicz) 282 . Stephen C. Pelletiere, The Kurds. An Unstable Element in the Gulf, Westview Press, Boulder-Londyn 1984, ss. 220 (Leszek Dzięgiel) . Sana Al - Khayyat, Shame and Honour. Women in Modern Iraq, Saqi Books, Londyn 1990, ss. 232, Bibliogr. (Leszek Dzięgiel) . N. A. Butinow, Socyalnaja organizacya Polinezijcew, wyd. "Nauka", Moskwa 19B5, ss. 223 (Jacek Schmidt) . Czesław Osiecki, SVD, Słotne dni na Flores, Akademia Teologii Katolickiej, Warszawa 1986, ss. 351; Pod upalnym niebem Flores. Akademia Teologii Publikacje Koła Zainteresowań Kulturą Ormian (Grzegorz Pelczyński) . 284 286 290 292 V. KRONIKA Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego za okres od września 1989 roku do września 1990 (Krystyna Kaczko) . . Działalność Komitetu Nauk Etnologicznych PAN w latach 1£:87-1990 (Aleksander Posem-Zieliński) . Działalność Koła Zainteresowań Kulturą Asyryjską przy Poznańskim Oddziale PTL w okresie od maja 1989 roku do kwietnia 1990 (Michael Abdalla). Konferencja naukowa "W setną rocznicę śmierci Oskara Kolberga" Warszawa 6-7 czerwca 1990 roku (Ewa Miller, Agata Skrukwa) . Etnologia a film. VII Przegląd Filmów Etnograficznych (Danuta Nadaj) . Xl i\liędzynarodowy Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, sym- 299 295 .304 305 306 �350 pozjum: "Folklor a proces historyczny" (Wojciech Łysiak) . Sesja naukowa "Folklor a współczesność" w 25-lecie istnienia Sekcji Folklorystycznej Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego, Mosty koło Czeskiego Cieszyna, 27-28.10.1990 (Ewa Sadowska) . "Wielokulturowość Lwowa" - dyskusja panelowa, Warszawa 23 maja 1989 roku (Tomasz Marek Leoniuk) Dwie wystawy poświęcone Zaolziu w Krakowie (Ewa Sadowska) . Program spiski na 45 Międzynarodowym Festiwalu Folklorystycznym w Strażnicach (13-15.07.1990) (Ewa Sadowska) . Europejskie Stowarzyszenie Antropologów Społecznych (EASA), I Konferencja EASA, Coimbra 1990 (Danuta Penkala-Gawęcka) . Seminarium "Die christlische Zukunft Europas'" (Janusz Kamocki) . Czwarta Konferencja Poświęcona Badaniom Mniejszości Narodowych w Bckescsaba (Węgry), 5-7.10.1990 (Ewa Sadowska) . Sesja Międzynarodowego Komitetu Muzeologów do Badań nad Strojami (ICOM Comite), czerwiec 1990 roku (Barbara Bazielich) . Laureaci Nagrody im. Oskara Kolberga w 1990 roku. Profesor Roderyk Lange (Mirosława Bobrowska) . Mgr Mirosława Bobrowska (Aleksandra Wojciechowska) . VI. IN 3J~ 3J 5 316 3J 7 319 :j22 324 325 326 :n9 M'F;MORIAI\T Jan-Krzysztof Makuiski 1938-1989 (Janina N. Skrzyńska) Andrzej MikołajCżyk 1948-1990 (Elżbieta Królikowska) . Maria Znamierowska-Prtifferowa 1898-1990 (Roman Tubaja) Kazimierz Więcław 1913-1990 (Jan Kapłon) . Franciszek Wokroj 1906-1991 (Andrzej Malinowski) Wspomnienie o śp. profesorze Franciszku Wokroju (Aleksander Hński) 309 . 333 334 :l35 341 342 Posern-Zie344 VII. LISTY DO REDAKCJI �CONTENTS I. ARTICLES AND MATERIALS Otakar N a h o d i I, Tradition as definiens of culture (In memoriam of Professor J6zef Burszta) . Katarzyna G o l ą b - M a r c i n i a k, The influence of foreign patterns in the folk culture of the Nowy Sącz region (building, sculpture and wood-carving) . Danuta P e n k a l a - G a w ę c k a, Complementary medicine in Poland and its research Wojciech Ł y s i a k, The insurrection of 1848 in the folklore of the inhabitants of Wielkopolska. . Stanislaw B l a s z c z y k, "Wood-distillers" of Wielkopolska. Alfred M a k s y m a w i c z, "The hanging of Judas" an old Easter custom practised in Kańczuga . II. BEFORE THE CENTENNIAL ANNIVERSARY OF THE POLISH ETHNOLOGICAL A. 23 43 55 71 89 SOCIETY Bronislaw P i ł s u d s k i, A Draft of Rules for the Establishment of Authority over the Sakhalin Ainu. With Short Explanations on Particulare Points Wladysław L a t y s z e w, A Commentary to the "A Draft of Rules for the Establishment of Authority over the Sakhalin Ainu. With Short Explanations on Particulare Points" . Michal S. W y s a k o w, Scholarly achievements of Bronislaw Piłsudski 'and vicissitudes of the native population of Sakhalin . Michal M. P rok o f i e w, Wiera W. Kobko, Ethnographic collections of B. O. Piłsudski from lower Amur. Collections of the State United Museum named after W. K. Arsieniev and the Sakhalin District Sight-seeing Museum (end of the 19th century - beginning of the 20st century) . Antoni K u c z y ń s k f, Bronislaw Piłsudskis' way to ethnography III.VIEWS 5 95 107 111 127 143 AND DISCUSSIONS Editorial Discussion of the "folk culture" concept. Answers to the questionnaire Barbara B a z i e l i c h, Folk culture . Michał B u c h o w s k i, Folk culture - a myth or reality? . Jan G r a d, Folk culture - culture of peasants - culture of villages . Aleksander J a c k o w s k i, Folk culture. Folk art . Zbigniew J a s i e w i c z, Folk culture versus the folk character of culture Jacek K o l b u s z e w s k i, Folk culture . 176 176 178 181 186 191 196 �352 B. Krystyna P i ą t k o w s k a, Folk culture - a folk type culture Wojciech S a d o w s k i, A folk artist - an unprofessional artist Kazimiera W o ł o s, Folk culture versus ethnology . Problems of folklore (Wojciech BUTszta) 102 206 212 214 IV. REVIEWS 1. S. Kon, Riebionok i obszcziestwo, "Nauka", Moscow 1988, pp. 270 (Grażyna Leonowicz) . Henryk Zimoń SVD, Monoteizm pierwotny (Primary monotheism), Wydawnictwo Księgarnia św. Jacka, Katowice 1989, pp. 291 (Janusz Kamocki) Emmanuel Todd, L'invention de l'Europe, "Collection l'Histoire immediate", Editions Seuil, Paris pp. 538 (Jędrzej Kośmicki) . Piotr Chmielewski, Kultura i ewolucja (Culture and evolution), PWN, Warsaw 1988, pp. 407 (Renata Tańczuk) . Wenancjusz Panek, Twórczość ludowa jako przejaw psychicznych potrzeb człowieka (Folk creativity as manifestation of man's psychic needs), PWN, Warsaw 1990, pp. 238 (Katarzyna Gołąb-Marciniak) . Czesław Deptuła, Galla Anonima mit genezy Polski. Studium z historiozofii i hermeneutyki symboli dziejopisarstwa średniowiecznego (Gall Anonymous' myth of the origin of Poland. A study in the philosophy of history and hermeneutics of symbols of medieval historiography), Redakcja Wydawnictw KUL, Lublin 1990, pp. 411 (Wojciech ł,ysiak) . Marek Latoszek (ed.), Kaszubi. Monografia socjologiczna (Kashubians. Sociological' monograph). Wyd. Uniwersytet Warszawski, WSP Rzeszów, Rzeszo\vski Oddział Towarzystwa Organizacji i Kierownictwa, Rzeszów i990. pp. 378, 1 map (Anna Szyfer) Andrzej Sakson, Mazurzy - społeczność pogranicza (Mazurians .- the people of the borderland), Instytut Zachodni, Poznań 1990, pp. 342 (Anna Szyfer) .Jacek Olędzki, Murzynowo. Znaki istnienia i tożsamości kulturalnej mieszkańców wioski nadwiślańskiej XVIII-XX w. (Murzynowo. Signs of the existence and culturał identity of the inhabitants of a village on the Vistula river in the 18th-20th c.), Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1991, pp. 432, illustrations, maps (Zbigniew Jasiewicz) Róża Fiszman-Sznajdman, Mój Lublin (My Lublin), Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1989, pp. 213, 79 illustrations (Ryszard Kantor) . Aleksander Blachowski, Polska wycinanka ludowa (Polish folk paper cut-outs). Ethnographic Museum in Toruń, Toruń 1986, pp. 158, 438 illustrations (Teresa KaTwicka) . Danuta Tylkowa, Medycyna ludowa w kulturze wsi Karpat Polskich. Tradycja l współczesność (Folk medicine in the culture of villages in the Polish Carpathions. Tradition. and today).Biblioteka Etnografii Polskiej No. 42, Ossolineum, Wrocław 1989, pp. 130 (Danuta Penkala-Gawęcka) Studia nad polszczyzną kresową (Studies on borderland Polish), Vol. V;· cd. Janusz Rieger' and Wiacżesław Werenicz, Prace Językoznawcze Komitetu Językoznawstwa PAN, No. 112, Wrocław 1990, pp. 222 (Mirosław Boruta) Zenon Jasiński, Mały leksykon nadolziański (Small Lexicon of the Olza river region), Opole 1990, pp. 200 (Ryszard Kantor) . Mikołaj Iwanow, Polacy w Związku Radzieckim w latach 1921-1939 (Poles in the Soviet Unron between 1921-1939), Wydawnictwo Uniwersytetu Wro- . ciawskiego, Wrocław 1990, pp. 424 (Zbigniew' Jasiewicz) . 219 221 222 225 229 232 233 236 238 242 243 246 248 251 253 �353 ć,ucjan l(oeili:, Fobki [alI ,le, w Ameryce. Studium na przykładzie stanu Wisconsin w USA (Polish farmer in America. An example from the state of Wisconsin). Wrocław 1990, pp. 224 (Ryszard Kantor) . Emil Orzechowski, Teatr polonijny w Stanach Zjednoczonych (The theatre of Polish Americans), Wi'oc!aw 1989, pp. 332, illustrations (Ryszard Kantor) l3,:l'hara Szydlowska-Ccglowa, Wojciech Chojnacki, Polski Wujek Sam. Kuplety polskie w Ameryce (Polish Uncle Sam. Polish couplets in America), Wydav;.'nidwo Polonia, Warsaw 1989, pp. 289, illustrations (Ryszard Kantor) Stanislaw Zahradnik. Czasopiśmienn'ctwo w języku polskim na terenach Czechosłowacji w liltach U,48-1938 (Periodical press in Polish in Czechoslovakia in the years 1848-1938), Wyższa Szkoła Pedagogiczna im. Powstańców Śląskich in Opole, Studies and monographs No. 146, Opole 1989, pp. 2.')6 (MirosŁaw Boruta) . Tomasz SZ<Jrota, Niemiecki Michel. Dzieje narodowego symbolu i autostereotypu (The Germ&n Michel. The history of the national symbol and ;utostereotype). PWN, Warsaw 1988, pp. 583, 175 illustrations (Jacek Schmidt) Emil :\lika, Pieśni (Songs from Orava), Cracow 1991, 261 266 . 267 273 275 278 280 282 Stephen C. Pelletiere, Tlw KUl'ds. An Unstable Element in the Gulf, \Vestview Press, Boulder - London 1984, pp, 220 (Leszek Dzięgiet) . Sana AI-Kh,lyyat, Shame and Honour. Women in Modern Iraq, Saqi Books, London 19DO. pn. 232, Bibliography (Leszek Dzięgiel) . :-OJ, A, Butinov, Socyalnaja organizacya Polinezijcev, ,.Nauka", Moscow 1985, pp. 223 (Jacek Schmidt) Czesław Osiecki, SliD, Słotne dni na Florc;s (Halny days on Flores), Catholic Teology Academy, Warsaw 1986, pp. 351; Pod upalnym niebem Flores (Under ihe hot sun of Flores), Catholic Teology Academy, Warsaw 1989, pp. :lOO (JanlLsz Kamocki) Publications of the; Armenian Culture Interest Circle (Grzegorz Pelczyltski) v, 284 286 290 292 292 CHRONICLE Report 0:1 the work of Uw i\Tain Board cf the Polish from September 1989 to September 1990 (Krysty,w 23 Luci t. LXXIV 260 pp. 76 (Ry- ;;zarcL Kantar) Jasiewicz) 257 263 orawskie :\1. Jc. Stankcwicz, Ukrainśki wytynanki, Naukowa Dumka, Kiev 1986, pp. 122, 92 illustrations (Anna Spiss) . :'vlode Tracht - Hegionale IdcntiUit - Historische Kleidungsforschung Heute, llcfcratC's des internationa1en Symposions im IVIuseumsdorf CloppenburgNiedcJ":iichsi:;ches Freilichtmuseum, herausgegeben von Helmut OUenjann, Cloppenburg 1985, pp. 76, illustrations (Barbara Bazielich) . Ak" Daun. Billy Ehn (cds), Blandsverige, Kulturskillnader och kulturmiiten, Stockholm 1988. pp. 361 (Wddemar Kopczyński.) . Elmira lVIjedżiiowa, lVIarijskoje narodnoje iskusstwo, (b.m,w,) 1985, pp. 270, 120 colour illustrations (Ba.rbara Bazielich) . Eorys Stawski, Sztuka Azji Środkowej (Art of Central Asia), Wydawnictwa /',rtystyczne i Filmowe, Warsaw 1988, pp, 324, translated from Russian by Irena Dulewiezowa (Roman Kc:rczmarczlLk) . Jadwiga Pstrusiilska, Afganistan 19B9 in Sociolinguistic Perspective, Central Asian Survey lncide!lbl Papers Series No.7, London 1990, pp. 80 (Zbigniew 256 Ethnological Kaczko) . Society 299 �354 Work of the Ethnological Sciences Committee oI the Polish Academy of Sciences between 1987-1990 (Aleksander Posem-Zieliński) . Work of the Assyrian Culture Interest Circle affiliated with the Poznań Branch of the Polish Ethnological Society from May 1989 to April 1990 (Michael Abdalla) 304 . Scientific conference "On the centennial anniversary of Oskar Kolberg's death", Warsaw June 6th-7th, 1990 (Ewa Miller, Agata Skrukwa) . Ethnology versus film. 7th Festival of Ethnographic Films (Danuta Nadaj). ] I th International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences. Symposium: "Folklore versus historical processes" (Wojciech Łysiak) . Scientific session "Folklore versus today" on the silver jubilee of the Folkloristic Section of the Polish Cultural and Educational Association. Mosty n. Czech Cieszyn, October 27th-28th, 1990 (Ewa Sadowska) . "The multicultural character of Lvov" - panel discussion, Warsaw, May 23rd, 1989 (Tomasz Marek Leoniuk) . Two exhibitions on the region beyond the Olza river in Cracow (Ewa Sadowska). Bobrowska) Mirosława Bobrowska, 305 306 309 313 315 316 . The Spisz programme at the 45th International Folk Festival in Straznice (July 13th-15th, 1990) (Ewa Sadowska) European Association of Social Anthropologists (EASA), 1st EASA Congress, Coimbra 1990 (Danuta Penkala-Gawęcka) . Seminar "Die christlische Zukunft Europas" (Janusz Kamocki) . 4th Conference on the Research of National Minorities in Bekcscsaba (Hungary), October 5th-7th, 1990 (Ewa Sadowska) Session of the International Committee of Museologists on Research on Garments (rCOM Comite), June 1990 (Barbara Bazielich) . Winners of the Oskar Kolberg Award in 1990. Professor Roderyk Lange (Mirosława 295 . M.A. (Aleksandra Wojciechowska) 317 319 322 324 325 326 329 VI. IN MEMORIAM Jan Krzysztof Makuiski 1938-1989 (Janina N. Skrzyńska) Andrzej Mikołajczyk 1948-1990 (Elżbieta Królikowska) . Maria Znamierowska-Priifferowa 1898-1990 (Roman Tubaja) Kazimierz Więcław 1913-1990 (Jan Kaplon) . Franciszek Wokroj 1906-1991 (Andrzej Malinowski) . Professor Franciszek Wokroj. An obituary (Aleksander Pasem-Zieliński) VII. LETTERS TO THE EDITOH 333 334 335 341 342 344 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/acec723665eab778762cac9d1f9b9538.pdf 4b6f3ebbefe8d5595e8a2b7bdc883356 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4881 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource sztuka naiwna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4527 Title A name given to the resource Po I Triennale sztuki naiwnej w Bratysławie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.1-2: s.67-79 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. 1. Louis Delattre, Wniebowstąpienie księcia Baudouina, ol. Aleksander Jackowski PO I T R I E N N A L E SZTUKI NAIWNEJ Oto kolejny s t o p i e ń w przedziwnej karierze malar­ stwa naiwnego — oficjalna konfrontacja naiwnej sztuki całego świata, p o ł ą c z o n a z u c z o n ą nad n i ą d y s k u s j ą . Kariera doprawdy ciekawa, p r z e k r a c z a j ą c a zdecydowa­ nie ramy zjawiska artystycznego, a s t a j ą c a s i ę faktem społecznym, k u l t u r o w y m . Po prostu m o ż n a j u ż m ó w i ć o i s t n i e j ą c y m r ó w n o l e g l e obok sztuki oficjalnej nurcie „ n a i w n y m " . M a on swoją publiczność, k o l e k c j o n e r ó w , i d e o l o g ó w i k r y t y k ó w , ma własnych m a r s z a n d ó w i a n i m a t o r ó w , a w i ę c i pewien określony wzorzec a t r a k c y j n y nie t y l k o dla odbiorcy, ale i dla samych malarzy, nierzadko s t a r a j ą c y c h się t y m właśnie wzorcem o k r e ś l i ć w ł a s n ą t w ó r c z o ś ć . Pierwsze w y s t a w y malarzy n a i w n y c h m i a ł y na celu zwrócenie u w a g i na pewien fenomen artystyczny, na l W BRATYSŁAWIE twórczość, k t ó r a z a s k a k i w a ł a s w o b o d ą rozwiązań, od­ m i e n n o ś c i ą w i z j i ś w i a t a , twórczość, k t ó r a raz jeszcze dowodziła, że znamiona sztuki nie zależą a n i od spraw­ nego r z e m i o s ł a , arii od k o n t y n u a c j i ustalonych reguł. J u ż awangarda p o c z ą t k u w i e k u c h ę t n i e p o w o ł y w a ł a się na wszelkie p r z y k ł a d y sztuki p r y m i t y w n e j , naiwnej, ludowej, dziecięcej, spontanicznej. — znajdując w nich potwierdzenie słuszności drogi, k t ó r ą k r o c z y ł a . Picasso, Klee, Apollinaire, a później Brancusi ś w i a d o m i e burzyli zastygłe kanony akademickich konwencji, t o r u j ą c drogę do wyzwolenia w y o b r a ź n i , do sztuki ś w i a d o m i e w s p ó ł ­ t w o r z ą c e j i i n t e r p r e t u j ą c e j ś w i a t l u b t e ż — przeciw­ nie — a p e l u j ą c e j do p o d ś w i a d o m o ś c i , do przypadko­ wego gestu. Malarstwo n a i w n y c h podobnie j a k rzeźba m u r z y ń s k a czy sztuka dziecka s t a w a ł y się sojusznikiem 67 �68 �ówczesnych poszukiwań, p o t w i e r d z a j ą c je, a niekiedy i inspirując. Dla odbiorcy jednak pierwsze manifestacje m a l a r ­ stwa naiwnego były niemal r ó w n i e s z o k u j ą c e j a k i sztu­ ka ich protektorów. W ramach p a n u j ą c e j konwencji realistycznej były nie do przyjęcia. Dopiero zrozumienie i oswojenie się ze sztuką w s p ó ł c z e s n ą pozwoliło poprzez jej pryzmat spojrzeć i docenić obrazy starego Celnika, Vivina czy Bomboisa. Były to jednak zjawiska w y b i t n e , do k t ó r y c h m o ż n a było stosować wysokie k r y t e r i a artystyczne. I , tak czy­ niono. Z biegiem czasu zainteresowanie n u r t e m sztuki n a i w ­ nej rosło, zaczęto dostrzegać coraz to n o w y c h malarzy, wystawiać ich prace, hołubić •— czasem w uznaniu rze­ czywistej wartości artystycznej, czasem dlatego, że m o ż ­ na ich było zaliczyć do k i e r u n k u , k t ó r y s t a w a ł się coraz bardziej modny. Okazało się, że „ n a i w n i " są niemal wszędzie. Odkryto ich t y l k o w p ó ł n o c n e j F r a n c j i ponad setkę, odkryto w Niemczech, Szwajcarii, Belgii, USA, Anglii, Jugosławii, ZSRR, Ameryce P o ł u d n i o w e j , Hisz­ panii, Grecji, Izraelu. Zjawisko nie było jednoznacznie o k r e ś l o n e , niemniej poprzez analogie do uznanych j u ż w a r t o ś c i f o r m u ł o w a n o je jako odrębny kierunek w sztuce, podbudowywano eoretycznie. Nurt „ n a i w n y c h " z wolna a u t o n o m i z o w a ł ię, odbierano go już nie w k o n t e k ś c i e z a i n t e r e s o w a ń ztuką awangardy, ale jako zjawisko samodzielne. Nie zokujące — gdyż w gruncie rzeczy ś w i a t w y o b r a ź n i aiwnych jest nader ograniczony i daleko m u do w i z j i rrealistów, Salvadore Dali, Maksa Ernsta czy M a gritte'a. Nie szokujące w i ę c na tle szybkich przemian, które zachodzą we w s p ó ł c z e s n y m malarstwie, a w r ę c z przeciwnie, s p r o w a d z a j ą c e skomplikowany obraz ś w i a t a do f o r m u ł prostych, naiwnych, czasem pociesznych i rzewnych j a k stara fotografia czy wspomnienie c y r k o ­ w y c h a t r a k c j o n ó w i l u n a p a r k ó w . W dramatycznej i go­ r ą c z k o w e j epoce p a t r z y m y na m a l a r s k i ś w i a t naiwnych j a k na f i l m y i zdjęcia z belle epoque. I w ł a ś n i e coraz w i ę k s z y dystans p o w s t a j ą c y m i ę d z y k s z t a ł t e m nowoczesnej sztuki a n a w y k a m i odbiorców s p o w o d o w a ł (zwłaszcza po ostatniej wojnie), że malar­ stwo n a i w n y c h przyjmuje się jako s z t u k ę ł a t w ą , odwo­ ł u j ą c ą się do w s p o m n i e ń , prostych s k o j a r z e ń . Dialektyka p r o c e s ó w z a c h o d z ą c y c h w kulturze s p r a w i ł a , że malar­ stwo naiwnych, odbiorowi k t ó r e g o u t o r o w a ł a d r o g ę sztu­ ka nowoczesna, obecne powodzenie zawdzięcza znużeniu s z t u k ą n o w o c z e s n ą . W y p e ł n i a ona, j a k m o ż n a sądzić, ż y w e jeszcze potrzeby sztuki narracyjnej, figuratywnej, sztuki o p o w i a d a j ą c e j o świecie, sztuki-bajki, sztuki po­ godnej i b u d z ą c e j u ś m i e c h zadumy lub rozbawienia. Malarstwo naiwne stało się w i ę c w istocie rzeczy j e d n y m z k i e r u n k ó w sztuki: omawiane w encyklope­ diach, p o d r ę c z n i k a c h , monografiach współczesnego m a ­ larstwa. Z n a l e ź l i się malarze zawodowi n a w i ą z u j ą c y z całą p r e m e d y t a c j ą do „ s t y l u naiwnego" (np. u nas M a r i a Anto). S p r z y j a j ą c a aura s p o w o d o w a ł a ujawnienie się w i e l u , nie zawsze najlepszych, t w ó r c ó w wypowiada­ j ą c y c h się w konwencji „ n a i w n e j " . Odkryto, a nawet p o w o ł a n o do życia c a ł e o ś r o d k i produkcji o b r a z ó w l u dowo-naiwnych. Zjawisko to szczególnie w y r a ź n i e daje się z a u w a ż y ć w J u g o s ł a w i i . W ostatnich latach zorganizowano też, obok licznych pokazów indywidualnych, w i e l k i e w y s t a w y narodowe ¡ n a i w n y c h Belgii, J u g o s ł a w i i , Polski, Czechosłowacji, �70 �Brazylii itp. i k i l k a n a p r a w d ę w s p a n i a ł y c h , liczących się w kronikach życia artystycznego, p o k a z ó w twórczości naiwnych całego ś w i a t a w Brukseli, Bazylei, P a r y ż u , Nowym Jorku, Rotterdamie, Baden-Baden, Frankfurcie n/Menem, Hannowerze, a ostatnio w ł a ś n i e w B r a t y ­ sławie. Wystawy te organizowano przede w s z y s t k i m z u w a g i na wartość a r t y s t y c z n ą sztuki n a i w n e j , w y b i e r a n o w i ę c przeważnie pozycje pewne, o ustalonej j u ż marce, ś w i a ­ domie k o n s t r u u j ą c p a n o r a m ę „ n a i w n e g o obrazu ś w i a t a " W tych wypadkach m i e l i ś m y do czynienia z w y s t a wami-koncepcjami O. B i h a l j i - M e r i n a . A . Jakovsky'ego, D. Mahlowa, A . Hernandeza i t d . O n i decydowali, oni zakreślali granice dość przecież niejasnego pojęcia „ n a i w ­ ności". Rzecz bowiem w t y m , że nie m a j a k i e j ś oderwanej kategorii n a i w n o ś c i , są jedynie dzieła, k t ó r e m y w da­ nym czasie i k o n t e k ś c i e u w a ż a m y za naiwne. M y — sto­ jący „z z e w n ą t r z " , m y — o c e n i a j ą c y to malarstwo czy rzeźbę z pozycji w s p ó ł c z e s n e j sztuki. Przy czym w a r t o pamiętać i o t y m , że o k r e ś l e n i e „ n a i w n a sztuka" nie jest w pełni adekwatne do rzeczy, k t ó r e się pod to po­ jęcie podciąga, że obok tego o k r e ś l e n i a u ż y w a się, często wymiennie, wiele i n n y c h : sztuka p r y m i t y w i s t ó w , m a ­ larzy niedzielnych, dnia s i ó d m e g o , czystego serca, n a i w ­ nych realistów. P o j ę c i a te przy t y m nie p o k r y w a j ą się w pełni i a k c e n t u j ą nieco odmienne k r y t e r i a w y b o r u . Naiwny realizm preferuje dobrotliwą obserwację świata, n a t r ę t n ą p r a c o w i t o ś ć w m a l o w a n i u szczegółów, bez hierarchii ich w a ż n o ś c i albo w ł a ś n i e z h i e r a r c h i ą nader szczególną i przez to n a i w n ą . A l e w p o j ę c i u t y m nie bardzo mieszczą się mistyczne n i e m a l wizje b i b l i j n e Trillhaasego czy fantastyczny ś w i a t Ociepki. A z kolei czy m o ż n a do niedzielnych malarzy zaliczyć Nikifora, z o b s e s y j n ą p a s j ą m a l u j ą c e g o od wschodu słońca do późnego wieczoru? A j a k k l a s y f i k o w a ć sztukę, k t ó r a jest d r a m a t y c z n ą p r o j e k c j ą życia w e w n ę t r z n e g o , p o d ­ ś w i a d o m y m niemal zapisem e t a n ó w l ę k o w y c h i n a t r ę c t w ? S z t u k ę , k t ó r a w y m i e r z a realnemu ś w i a t u s p r a w i e d l i w o ś ć , sądzi, karze, o s k a r ż a ? Czy t a k a twórczość, w swej f o r ­ mie p r y m i t y w n a , a w w i z j i ś w i a t a — naiwna, mieści się w ramach szeroko p o j ę t e j „ n a i w n o ś c i " ? I m więcej pytamy, t y m o d p o w i e d ź w y d a się t r u d ­ niejsza, a stosowane o k r e ś l e n i a coraz bardziej umowne. Problemy te r y s o w a ł y się w y r a ź n i e j u ż w poprzed­ nich ekspozycjach, ale z całą ostrością u j a w n i ł y się właśnie w Bratysławie. Dotychczas bowiem — j a k j u ż p i s a ł e m — w y s t a w y komponowano z m a t e r i a ł u znanego i w d u ż e j mierze powszechnie akceptowanego (przez e k s p e r t ó w ) . W B r a ­ t y s ł a w i e p o s t ą p i o n o inaczej. Organizatorzy zwrócili się do r ó ż n y c h osób i i n s t y t u c j i na c a ł y m świecie, prosząc o n a d e s ł a n i e k o l e k c j i prac. Nie precyzowano przy t y m w y r a ź n i e granic pojęcia. N a d e s ł a n y w odpowiedzi ma­ t e r i a ł nie zawsze b y ł reprezentatywny, niekiedy ogra­ niczał się do w y b o r u przypadkowego (Ameryka Płd.) albo dość n i e p e ł n e g o ( J u g o s ł a w i a , Francja, Szwajcaria), w k r a c z a ł w regiony kiczu i dyletantyzmu (np. rzeźba w dziale austriackim) czy t e ż amatorstwa bazującego na ś w i a d o m y m powielaniu s c h e m a t ó w sztuki w s p ó ł c z e s ­ nej (Indie). T r u d n a do uchwycenia w y d a w a ł a się też granica ze s z t u k ą l u d o w ą , i to nie t y l k o e u r o p e j s k ą (rzeźby drewniane w dziale w ę g i e r s k i m , szwajcarskie malarstwo S y b i l l i Neff k o n t y n u u j ą c e t r a d y c j ę malar- 71 �stwa z Appenzelle), ale zwłaszcza e g z o t y c z n ą — m a m t u na m y ś l i etiopski malunek s p e ł n i a j ą c y wszelkie w a ­ r u n k i „ n a i w n e g o " dzieła, a przecież n a l e ż ą c y do k r ę g u tradycyjnej sztuki ludowej (plemiennej?) tego k r a j u . Pewna p r z y p a d k o w o ś ć w szukaniu k o n t a k t ó w , w y n i ­ k a j ą c a z b r a k u d o ś w i a d c z e ń organizacyjnych, k t ó r a spo­ w o d o w a ł a , że n a d e s ł a n y m a t e r i a ł na Triennale nie zaw­ sze r e p r e z e n t o w a ł n a j w y ż s z e w a r t o ś c i , d a ł a niezamie­ rzone zapewne, ale niezmiernie ciekawe rezultaty. Z o ­ b a c z y l i ś m y rozległą p a n o r a m ę sztuki, k t ó r ą p o d c i ą g a się do o k r e ś l e n i a „ n a i w n a " , p r z e k o n a l i ś m y się raz jeszcze, jak umowna i trudna do ustalenia jest granica tej n a i w ­ ności. Okazało się, że dla n i e k t ó r y c h k o l e k c j o n e r ó w , którzy n a d e s ł a l i na apel o r g a n i z a t o r ó w posiadane prace, pojęcie sztuki naiwnej w r ę c z p o k r y w a się ze s z t u k ą a m a t o r ó w , d y l e t a n t ó w , a w n i e k t ó r y c h w y p a d k a c h do­ tyczy tylko kategorii formalno-stylowych, jako że p r z y ­ syłano i dzieła malarzy o nienagannym warsztacie p r o ­ fesjonalnym, ś w i a d o m i e p o d e j m u j ą c e pewne konwencje plastyczne. Trudna b y ł a w tych w a r u n k a c h praca j u r y , z w ł a s z ­ cza że w w i e l u Wypadkach nic się w ł a ś c i w i e nie w i e ­ działo o samym t w ó r c y . K i m jest? Na ile autentyczna jest jego w y p o w i e d ź ? Pytania bynajmniej nie o b o j ę t n e , na Zachodzie bowiem (a nawet w Polsce) i s t n i e j ą k o ­ mercyjne bodźce dla tworzenia takiej w ł a ś n i e naiwnej sztuki i liczne są p r z y k ł a d y ś w i a d o m e g o podjęcia przez amatora (czy nawet profesjonalistę) f o r m u ł y „ n a i w n e j " , jako tej, k t ó r a m o ż e z a g w a r a n t o w a ć r y n k o w y sukces. W B r a t y s ł a w i e j u r y s t a n ę ł o na stanowisku, że tego r o ­ dzaju prace, nie w y n i k ł e z w e w n ę t r z n y c h konieczności, a t y l k o z ś w i a d o m e g o w y b o r u konwencji, nie p o w i n n y się znaleźć na wystawie. 72 Sprawy, o k t ó r y c h t u m ó w i ę , s t a ł y s i ę też g ł ó w n y m tematem dyskusji, k t ó r a m i a ł a miejsce na t r z y d n i o w y m sympozjum zorganizowanym w czasie t r w a n i a wystawy. Inicjator i komisarz generalny Triennale, Stefan Tkać, p r ó b o w a ł l a n s o w a ć n o w y t e r m i n : „ i n s i t n e umenie" (der insiten Kunst, insitic art), z a s t ę p u j ą c „ n a i w n o ś ć " p o j ę ­ ciem w y w o d z o n y m z ł a c i ń s k i e g o t e r m i n u „ i n s c i t u s " — wrodzony, n i e ś w i a d o m y . Propozycja ta nie została jednak w dyskusji pod­ trzymana, w w i e l u b o w i e m j ę z y k a c h , m . i n . w naszym, t e r m i n ten jest nieznany, pozbawiony zaplecza skojarzeń. Choć k t o wie, czy nie trafniej niż inne o k r e ś l e n i a przy­ lega do charakteru samego zjawiska, podkreślając moment s p o n t a n i c z n o ś c i , w y n i k a n i a kształtu dzieła z „ w n ę t r z a " , z dyspozycji psychiki t w ó r c y . Czym jest jednak ta i n n o ś ć , s p o n t a n i c z n o ś ć czy „naiw­ ność". Zagadnienie to r o z w a ż a n o w k i l k u referatach i wypowiedziach. P o g l ą d y B i h a l j i - M e r i n a i Schmitsa znajdzie czytelnik na i n n y m miejscu, podobnie jak Piwockiego. W y p o w i e d ź Piwoekiego, k t ó r y b y ł jednym z p r z e w o d n i c z ą c y c h obrad, d o t y c z y ł a zresztą głównie samego sytuowania t w ó r c z o ś c i n a i w n y c h i sprecyzowania różnic m i ę d z y t ą t w ó r c z o ś c i ą a s z t u k ą l u d o w ą czy ama­ t o r ó w . G o r ą c e p r z y j ę c i e tego w y s t ą p i e n i a b y ł o nie tylko dowodem szacunku i sympatii dla polskiego historyka sztuki, ale i uznania dla k l a r o w n o ś c i m y ś l i , k t ó r e j nigdy nie za wiele, z w ł a s z c z a przy podejmowaniu tematu, k t ó r y j a k ż e ł a t w o prowadzi na manowce poetyckich s p o s t r z e ż e ń , mglistej metafizyki i r e t o r y k i . Referat niżej podpisanego s t a n o w i ł p r ó b ę klasyfikacji r ó ż n y c h postaw t w ó r c z y c h , spotykanych w zjawisku „ n a i w n e j " sztuki. S t a r a ł e m się w y k a z a ć , że w gruncie rzeczy m a m y do czynienia z co najmniej k i l k u odręb- �10 II 9 Israel Litwak, Stolorz, Dworzec w Times Square w Nowym Jorku, ol. II. 10. Maria Korsak, Widok na Pragę, Katowicach, akw., tusz. II. 12. Franciszek Kocielski, Pejzaż, tempera. �13 n y m i grupami twórczości, k t ó r e w s p ó l n i e oznaczamy pewnym u m o w n y m h a s ł e m . Czym i n n y m jest bowiem p r y m i t y w i z m w y n i k a j ą c y z izolacji k u l t u r o w e j t w ó r c y , czym i n n y m samodzielny sposób obserwowania ś w i a t a czy uleganie naporowi w y o b r a ź n i . S t a r a ł e m się dowieść, że granica „ n a i w n o ś c i " jest p ł y n n a , r e l a t y w n a i że za­ zwyczaj tak samo nazywamy rzeczy dość różne. K r y t y k literacki z Pragi Aleksy Kusak w swej w y ­ powiedzi p o d k r e ś l a ł , że w ł a ś c i w i e wszystkie cechy for­ malne sztuki naiwnej znaleźć m o ż n a w dziełach l u d o ­ w y c h i w sztuce dwudziestego w i e k u . A na pytanie, co Więc w y r ó ż n i a s t y l sztuki naiwnej, o d p o w i e d z i a ł : „ S ą d z ę , że charakteryzuje ją oscylacja, niejako zawieszenie m i ę ­ dzy s z t u k ą a kiczem, ś w i a d o m o ś c i ą a i n s t y n k t e m t w ó r ­ czym, wiedzą p l a s t y c z n ą a świeżością doznań, skostnie­ niem tradycyjnej t e m a t y k i a w e w n ę t r z n y m ś w i a t e m artysty, m i ę d z y jego t w ó r c z y m stosunkiem do ś w i a t a a obojętnością i p r o z ą w s p ó ł c z e s n e j cywilizacji. Ta oscy­ lacja s t a ł a się elementem podstawowym w k o n s t r u k c j i estetyki sztuki naiwnej." Dietrich Mahlow, d y r e k t o r galerii miejskiej w N o ­ rymberdze i j u r o r Triennale, zwrócił z kolei u w a g ę na przemiany zachodzące w nurcie naiwnej sztuki. Z a i n ­ t e r e s o w a ł y go naiwne kompozycje abstrakcyjne i kolaże n a d e s ł a n e na Triennale. „ N a s u w a się w i ę c pytanie — pisał w n a d e s ł a n e j wypowiedzi — czy m o ż n a łączyć po­ jęcie abstrakcji z n a i w n o ś c i ą ? " Dla w y j a ś n i e n i a tej sprawy i n t e r e s u j ą c y m o ż e b y ć przypadek W e r o n i k i K o k o t t , s p r z ą t a c z k i z Hamburga. Podobnie j a k Seraphine zaczęła m a l o w a ć w p o d e s z ł y m już wieku. Malarstwa przedtem w ł a ś c i w i e w ogóle nie znała i nie uczyła się go nigdy. Jej k w i t n ą c e b a r w a m i 74 malarstwo nie przypomina f o r m realnych. Od trzy­ dziestu j u ż chyba lat m a l u j e k w i a t y i doszła w nich do f o r m niemal abstrakcyjnych. Inaczej m ó w i ą c — po­ zostając n a i w n ą m a l o w a ł a to, co s p r a w i a ł o jej przy­ j e m n o ś ć , co w y n i k a ł o z istotnych potrzeb wewnętrznych. ... I n n y p r z y k ł a d —• t w ó r c z o ś ć pani M e h r g u t z Oslo (na wystawie pokazana w dziale niemieckim). Zaczęła ona na stare lata k o m p o n o w a ć k o l a ż e wycinane z kolorowych o b r a z k ó w w ilustrowanych pismach. Otóż w odróżnieniu od k o l a ż y Schwitersa, w k t ó r y c h poszczególne elementy w i ą ż ą się l u ź n o ze sobą, t w o r z ą c w ł a ś n i e w takim roz­ sypaniu szczególną k o m p o z y c j ę k w i e t n ą , u Mehrgut wszystkie elementy ściśle s ą ze s o b ą p o w i ą z a n e i tworzą k o m p o z y c j ę z w a r t ą , u z u p e ł n i a j ą c się tematycznie. M o ż n a by t u dodać, że zjawiskiem podobnym jest s ł y n n a Ursula w NRF, a u nas f a s c y n u j ą c e kompozycje b u k i e t ó w Felicji G ł o w a c k i e j , s t o j ą c e już na granicy p r z e d m i o t o w o ś c i i abstrakcji. Triennale b r a t y s ł a w s k i e p o s u n ę ł o n a p r z ó d rozważa­ nia i obserwacje nad s z t u k ą n a i w n ą , choćby przez ilość w ą t p l i w o ś c i i p r o b l e m ó w , k t ó r e się w y r a ź n i e zaryso­ w a ł y na wystawie. Najcenniejsze dla m n i e było wspólne o g l ą d a n i e i dyskutowanie poszczególnych działów i po­ zycji w y s t a w y , zwłaszcza u w a g i B i h a l j i - M e r i n a i Grochowiaka (z NRF) pozwoliły na p e w n ą konfrontacje; naszych s ą d ó w , opartych g ł ó w n i e o m a t e r i a ł polski, z p o g l ą d a m i zagranicznych a u t o r y t e t ó w . Niemniej cenie sobie w s p ó ł p r a c ę w j u r y k w a l i f i k u j ą c y m eksponaty, szczególnie z D. M a h l o w e m i E. L a n g u i . 2 Wydaje m i się jednak, że aby uczynić wyraźny krok n a p r z ó d , konieczne są j u ż nie impresje, nawet naj­ ciekawsze h i s t o r y k ó w sztuki, ale systematyczne, szeroko ��17 zarysowane badania w poszczególnych krajach oparte o stasowanie kombinowanych metod s i ę g a j ą c y c h do r ó ż ­ nych dziedzin n a u k i — od historii sztuki p o c z y n a j ą c , na etnologii, socjologii i psychologii k o ń c z ą c . N i m to n a s t ą p i , m o ż n a , j a k m n i e m a m , p o k u s i ć się o zarysowanie j u ż teraz pewnych w n i o s k ó w d o t y c z ą ­ cych w y s t a w i n a s t ę p n y c h Triennale. Wydaje się, że i s t n i e j ą w t y m w z g l ę d z i e dwie p o d ­ stawowe tendencje. Jedna — to d ą ż e n i e do pewnego puryzmu, do zachowania jednolitego oblicza stylistycz­ nego ekspozycji, druga — to rozszerzenie z a i n t e r e s o w a ń nie t y l k o na f o r m y w y r a ź n i e naiwne (zgodne ze sche­ matem franeusko-belgijsko-jugosłowiańskim), ale na wszelkie ciekawe (zjawiska p o j a w i a j ą c e się na obszarze twórczości nieprofesjonalnej. Jedna tendencja nie w y ­ klucza zresztą drugiej. W r ę c z przeciwnie, dopiero r e a l i ­ zacja problemowych w y s t a w t w ó r c z o ś c i nieprofesjonalnej może pozwolić na s p o k o j n ą o b s e r w a c j ę i w y o d r ę b n i e n i e prac, k t ó r e najbliższe s ą wzorcowi „ n a i w n e m u " . Czas j u ż n a j w y ż s z y dostrzec, że w nurcie nieprofesjo­ nalnym mieszczą się zjawiska ciekawe z a r ó w n o psycho­ logicznie, j a k i — przede wszystkim — artystycznie. A l e w y s t a w t a k i c h w ł a ś c i w i e nie ma, a u r z ą d z a n e co pewien czas pokazy a m a t o r ó w m a j ą z u p e ł n i e i n n y sens. S t a n o w i ą podsumowanie działalności jakiegoś ośrodka, grupy, ś r o d o w i s k a . O d p o w i a d a j ą na hasła z góry narzucone (czasem dość naiwne w swej d y d a k ­ tycznej koncepcji wychowania obywatelskiego przez sztukę). A gdyby i s t n i a ł y r ó w n i e ż w y s t a w y selekcjono­ wane pod k ą t e m widzenia w a l o r ó w artystycznych, u j a w ­ nić by m o g ł y inne oblicze sztuki spontanicznej, nie 76, zawsze ś w i a d o m e j , ale w a ż k i e j w życiu c z ł o w i e k a i cie­ kawej dla obserwatora. F o r m u ł a „ n a i w n a " , j a k b y ś m y nie chcieli jej rozsze­ rzać, nie wystarcza dla w y c h w y c e n i a wszystkich ważkich i i n t e r e s u j ą c y c h zjawisk w sztuce nieprofesjonalnej. I dopóki nie b ę d z i e się r o b i ć t a k i c h w ł a ś n i e wielokie­ r u n k o w y c h wystaw, nie l i m i t o w a n y c h ż a d n y m i z góry p r z y j ę t y m i definicjami, t r u d n o ś c i w y d a j ą się nieunik­ nione, gdyż trzeba ciągle r e z y g n o w a ć albo z ciekawych zjawisk t w ó r c z y c h , albo z czystości p r o f i l u wystawy. P e w n ą p r ó b ą takiego nowego spojrzenia na twórczość n i e p r o f e s j o n a l n ą b y ł a zorganizowana przed trzema laty w warszawskiej „ Z a c h ę c i e " w y s t a w a pt. „ I n n i . Od Niki­ fora do G ł o w a c k i e j " . A l e i tamta wystawa, choć przez t y t u ł s u g e r u j ą c a zjawisko szersze n i ż „ n a i w n o ś ć " , nie d a w a ł a p e ł n e g o rozpoznania, w y k r e ś l a ł a jednak pewne w a ż n e pogranicza m i ę d z y s z t u k ą n a i w n ą i ludową (zwłaszcza problem rzeźby), s z t u k ą p s y c h o t y k ó w i amatorów-naśladowców. Na Triennale b r a t y s ł a w s k i m •— j a k j u ż mówiłem — znalazły się prace bardzo r ó ż n e , zdecydowanie przekra­ czające najbardziej 'nawet tolerancyjnie p o j m o w a n ą gra­ n i c ę n a i w n o ś c i . B y ł y w i ę c t a m r z e ź b y z metalu, np. „Ko­ gut" Einy Rautaruoho (Finlandia) znakomicie zrobiony z łopat, kos, k ł ó d e k i w i d e ł . Swoistym p r z y k ł a d e m dosko­ n a ł e g o p o p - a r t u b y ł wspomniany j u ż abstrakcyjny kolaż G e r t r u d y M e h r g u t (NRF), typowe rzemiosło artystycz­ ne — metaloplastyka S ł o w a k a Zigmunda H u b a ć k a , pełne dramatycznej ekspresji sceny A b r a h a m a Levina (USA), typowo ludowa r z e ź b a W ę g r a A n t a l a H o r v á t h a , pogra­ nicze — j a k ż e trudno definiowalne — ze s z t u k ą schizo- �П. 17- Maria Lenczewska, О skarbach w bytowskim zamku, ol. II. 18. Leokadia Płonkowa, Sw. Jan Chrzci­ ciel, dl. II. 19. Marta Michałowska, Portret matki, ol. freników, p s y c h o t y k ó w — nasz Monsiel. Przy n i e k t ó r y c h obrazach np. Reginy Dapra (Austria) trudno b y ł o roz­ strzygnąć, nie o d w o ł u j ą c s i ę do z n a j o m o ś c i życia i psy­ chiki malarki, czy są one spontaniczne, czy też z z u p e ł ­ ną finezją i ś w i a d o m o ś c i ą n a w i ą z u j ą do „ n a i w n e g o " sposobu obrazowania. Niestety, n a d e s ł a n e w i a d o m o ś c i o twórcach b y ł y często w r ę c z znikome, a sama analiza formalna (zwłaszcza gdy n a d s y ł a n o j e d n ą l u b dwie prace) nie zawsze m o g ł a z a p e w n i ć w y c i ą g n i ę c i e p r a w i d ł o ­ wych wniosków. Element ś w i a d o m o ś c i w y s t ę p u j e zresz­ tą u wielu w y b i t n y c h „ n a i w n y c h " , i z biegiem czasu wyraźnie wzrasta. Tak w i d z ę d o s k o n a ł e malarstwo Ge­ neralice, Rabuzina, u nas — P ł o n k o w e j . Powstaje p r o ­ blem trudny jeszcze do r o z s t r z y g n i ę c i e — granic dzie­ lących n a i w n o ś ć n i e ś w i a d o m ą , od n a i w n o ś c i ś w i a ­ d o m e j . I jeżeli na naszym gruncie uznamy za znako­ mity p r z y k ł a d tej ostatniej obrazy M a r i i A n t o , to nie wolno zapominać, że istnieje jeszcze jeden rodzaj świa­ domego w y b o r u — p r z y k ł a d — P ł a s k o c i ń s k i . W y b ó r naiwnej konwencji przez dyletanta, amatora. Ś w i a d o m y wybór konwencji d a j ą c e j n a j w i ę k s z ą s z a n s ę sukcesu. Sprawa jest zresztą bardziej złożona, t u t y l k o sygnali19 18 żuję, że i w ś r ó d „ n a i w n y c h " spotyka się zapożyczenia od w y b i t n y c h i n d y w i d u a l n o ś c i „ n a i w n y c h " . Szczególnie widoczne jest to w J u g o s ł a w i i , gdzie s t y l G e n e r a l i ć a zaciążył i z a i n s p i r o w a ł cały k r ą g okolicznych malarzy, widoczne jest to jednak nawet i u nas w sporadycznych p r ó b a c h n a w i ą z y w a n i a przez mniej uzdolnionych amato­ r ó w do N i k i f o r a czy Ociepki. M y ś l ą c o przyszłości b r a t y s ł a w s k i e g o Triennale, c h ę t ­ nie w i d z i a ł b y m je w u k ł a d z i e nie t y l k o narodowym, ale i p r o b l e m o w y m . A w i ę c w y r a ź n i e w y o d r ę b n i a n e k r ę g i p o k r e w i e ń s t w i inspiracji, ukazywanie r ó ż n y c h n u r ­ t ó w , a nie zacieranie ich przez sprowadzanie do w s p ó l ­ nego m i a n o w n i k a . R o z w a ż a n i a te nie p o d w a ż a j ą jednak r o l i i sensu m i n i o n e j w y s t a w y . Nie t y l k o p o b u d z a ł a ona do refleksji, ale d a w a ł a s p o r ą s u m ę w r a ż e ń artystycznych; zawsze bowiem fascynuje z e t k n i ę c i e ze s z t u k ą p r o s t ą i w i e l k ą . I kto wie, czy nie na tych w ł a ś n i e p r z y k ł a d a c h n a j ­ ł a t w i e j dojrzeć istotny mechanizm twórczego aktu. Z p r a w d z i w y m wzruszeniem o g l ą d a ł e m p a t r o n u j ą c y w y s t a w i e autoportret Rousseau z Muzeum Narodowego w Pradze. Rola Celnika nie t y l k o w sztuce francuskiej, ale w całej naszej kulturze artystycznej wydaje się co­ raz bardziej w a ż k a . D o m i n o w a ł też nad c a ł ą w y s t a w ą . S p o ś r ó d k i l k u d z i e s i ę c i u innych bardzo ciekawych malarzy w y m i e n i ć by n a l e ż a ł o w ś r ó d t w ó r c ó w „ p r y m i ­ t y w n y c h " (nie upieram się przy s f o r m u ł o w a n i u ) chociaż­ by N a t a l i ę S c h m i d t o w ą z Czechosłowacji, z klasycznie „ n a i w n y c h " : Skurjeniego, F e j e ś a i Buktenica z Jugo­ sławii, t r o c h ę p o w t a r z a j ą c e g o już samego siebie Ge­ n e r a l i ć a ; F r a n c u z ó w : Bauchanta, V i v i n a , Bomboisa, 77 �20 Л. 20. Jan Lada, Śmierć Spartakusa, Unolit. II. 21. Adam Zegadło, Sw. Cecylia, drewno. 21 a z nie znanych mai d o t ą d •— Maurice'a G r i m a (piękne bajkowe sceny leśne) i Simona Schwartzenberga, t w ó r c ę ślicznie zinterpretowanej katedry Notre Dame. W ś r ó d o b r a z ó w niemieckich w y r ó ż n i a ł y się s w o j ą e k s p r e s j ą i p r y m i t y w n ą ż a r l i w o ś c i ą r e l i g i j n ą bliskie ś r e d n i o w i e c z ­ nym mistrzom obrazy Trillhaasego, p r z y w o d z ą c e t r o c h ę na m y ś l naszego O c i e p k ę . Trudno m ó w i ć o narodowych cechach sztuki „ n a i w ­ nej", w y r a ź n i e jednak widoczna jest cezura dzieląca narody o żywej jeszcze t r a d y c j i ludowej sztuki od k r a ­ j ó w u p r z e m y s ł o w i o n y c h , zurbanizowanych. Bardzo „ n a ­ rodowa" b y ł a ekspozycja w ę g i e r s k a , a t a k ż e i czecho­ s ł o w a c k a . Swoisty charakter m i a ł y prace z J u g o s ł a w i i , zresztą w dużej mierze s ł a b e i w t ó r n e ( w p ł y w Generalića, maniera szkoły w Kovacicach). Na i c h tle w y ­ r a ź n i e w y o d r ę b n i a ł y się zestawy takie j a k francuski, belgijski czy niemiecki. Francuski — w a l o r a m i m a l a r ­ skimi, r a d o s n ą o b s e r w a c j ą scenek jarmarcznych, ulicz­ nych, w e s o ł y c h miasteczek. Dział niemiecki k a z a ł m y ś l e ć o k r ę g a c h m i e s z c z a ń s k i c h , belgijski — dla mnie n a j ­ ciekawszy chyba z całej w y s t a w y , p o k a z y w a ł p o w a ż n ą , s k u p i o n ą f a s c y n a c j ę t e c h n i k ą , miastem. Szczególnie cie­ k a w y dla ś l e d z e n i a życia s t e r e o t y p ó w b y ł p e ł e n n a i w n e ­ go w d z i ę k u obraz fotografa nadwornego Louisa Delattre'a „Apoteoza księcia Baudouina". Podobnie j a k Aloys Sauter Delattre wychodzi z t r a d y c j i realistycznego m a ­ larstwa, a ściślej nawet — p o r t r e t u . Z u p e ł n i e urocze były w y r a ź n i e inspirowane l u d o w ą t r a d y c j ą p e ł n e w d z i ę ­ k u obrazy na szkle austriackiej nauczycielki, Helgi Muller. Nowością w y s t a w y b r a t y s ł a w s k i e j b y ł a liczna k o l e k ­ cja rzeźb. Pokazali je W ę g r z y , C z e c h o s ł o w a c y , J u g o s ł o - 78 �wianie, Polacy i Austriacy. Prace tych ostatnich prze­ kraczały już chyba g r a n i c ę r z e m i o s ł a i strasznej ama­ torszczyzny, inne w y r a ź n i e w y w o d z i ł y się z ludowej t r a ­ dycji. S ł o w a c y pokazali też dość zabawne f i g u r y z d r u ­ tu, prace r z e m i e ś l n i k a w y k o n u j ą c e g o p u ł a p k i na myszy. Najciekawsze b y ł y jednak poza w s p o m n i a n y m już f i ń ­ skim pop-artem r z e ź b y Zivkovica z J u g o s ł a w i i oraz na­ sze: Kudły, Czajkowskiego, L a m ę c k i e g o , ojca i syna Zegadłów, S k r ę t o w i c z a . Jak na tle w y s t a w y w y p a d ł w ogóle dział polski? Był chyba najbardziej r ó ż n o r o d n y , b u d z i ł duże zaintere­ sowanie. Poza N i k i f o r e m i O c i e p k ą naszych n a i w n y c h dotychczas nie znano, a poza t y m wydaje się, że dzięki temu, iż u nas są jeszcze n a p r a w d ę niezepsuci, auten­ tyczni malarze, t w o r z ą c y t y l k o dla siebie, a nie na po­ kaz czy s p r z e d a ż , całość naszej ekspozycji b u d z i ł a zaufa­ nie i zaciekawienie. Zestaw polski na wniosek I n s t y ­ tutu Sztuki i P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficznego przygotował niżej podpisany, w y s t a w k ę liczącą b ą d ź co bądź ponad 50 pozycji z o r g a n i z o w a ł o z d u ż y m n a k ł a d e m starań i p r z e s ł a ł o Muzeum Etnograficzne, co w a r t o t u podkreślić chociażby dlatego, iż w katalogu informacja ta została w niefrasobliwy sposób po prostu p o m i n i ę t a . Z prac polskich poza N i k i f o r e m i O c i e p k ą szczególne zainteresowanie budził R y b k o w s k i , M a r i a Korsak, M o n siel i M a r i a Lenczewska, a z r z e ź b H e n r y k i Adam Fot.: Jan Swiderski Adam 22 Zegadło: — il. 10—23; il. 1—9 dostarczone II. 22. Umywanie nóg, drewno Z e g a d ł o , K u d ł a oraz Zagajewski. W sumie dzieła 24 autorów. P o w a ż n y b y ł też nasz w k ł a d z a r ó w n o w pracy j u r y , j a k i w obrady sympozjum. Wygłoszono dwa referaty, prof. P i w o c k i p r z e w o d n i c z y ł w pierwszym dniu obrad. M o ż n a żywić n a d z i e j ę , że w n a s t ę p n y m Triennale udział nasz b ę d z i e nie mniejszy. Z a c h ę t ą m o ż e być i czynnik dodatkowy — ogromna serdeczność o r g a n i z a t o r ó w , k t ó r z y zrobili wszystko, aby u p r z y j e m n i ć nam pobyt. B y l i tak w t y m szczerzy i spon­ taniczni, j a k to w ł a ś n i e S ł o w a c y p o t r a f i ą . PRZYPISY 1 I Triennale d'art naif. Bratislava 1966. Organiza­ torzy: Povernictvo SNR pre Skolstvo a K u l t ú r u i Slov e n s k á Narodna Galeria; czasokres t r w a n i a wystawy 26.8 — 2.X.1966 r. Komisarz Generalny — Stefan T k a ć . Sympozjum o d b y ł o się w dn. 21—23.IX.1966. 2 J u r y m i ę d z y n a r o d o w e p r a c o w a ł o w s k ł a d z i e : Emile L a n g u i (Belgia) — p r z e w o d n i c z ą c y , Dietrich Mahlow (NRF), Aleksander Jackowski (Polska), Julia Szabó (Węgry), Miroslav Mićko, Stefan T k a ć , K a r o l Vaculik i A n d r e i Barcik (Czechosłowacja). 3 Jedynym p r z y k ł a d e m , na k t ó r y m ó g ł b y m t u się po­ w o ł a ć , jest zorganizowana w 1961 r. przez Gewerbemuseum w Bazylei w y s t a w a pt. „ L a i e n m a l e r " (Amatorzy), k t ó r a jednak, jak m o g ę w n i o s k o w a ć z katalogu, r ó w n i e ż p r e f e r o w a ł a k r ą g twórczości „ n a i w n e j " . przez Komitet polichr. Organizacyjny 11. 23. Zwiastowanie I Triennale N.M.P., drewno Naiwnych. polichr. 23 �II. Jerzy H 1. Heródek, Galeria drewno mai. Darowski E R O Był p a ź d z i e r n i k 1959 r. P r z e p r o w a d z a l i ś m y z ramienia Muzeum T a t r z a ń s k i e g o badania terenowe w powiecie nowotarskim. Trzeba b y ł o j u ż w r a c a ć , p r z e c h o d z i l i ś m y więc spiesznie przez L i p n i c ę W i e l k ą i j u ż t y l k o z n a w y ­ k u zajrzeliśmy przez w y b i t e okno do w n ę t r z a starej, opuszczonej c h a ł u p y . W m r o k u m o ż n a było dostrzec na zerwanej p o d ł o d z e sterty ż e l a s t w a , znoszonego obuwia, wszelkich osobliwości. W k ą c i e stał ś w i ą t e k , p r z y k r y t y kurzem, ale w y r a ź n i e świeżej roboty. Zaciekawieni w e s z l i ś m y do ś r o d k a . I tak zaczęła się z n a j o m o ś ć z gos­ podarzem chaty. W e d ł u g m e t r y k i nazywa się K a r o l Wójciak, ale w e wsi n a z y w a j ą go powszechnie H e r ó d e k . Trudno dziś dociec, s k ą d w z i ę ł a się ta nazwa, podobno H e r ó d k i e m nazywano już ojca i dziadka naszego r z e ź b i a r z a . U r o d z i ł 80 postaci, D E K się w 1892 r o k u , m a w i ę c 76 lat, ale nie wygląda na tyle. Postaci jest n i e w i e l k i e j , chudy, k r ę p y , pochylony do przodu, o r u c h l i w e j niespokojnej twarzy, skorej do szerokiego u ś m i e c h u i n a g ł y c h z a m y ś l e ń . Odziany po wiejsfcu, na nogach pepegi, na g ł o w i e stary, zniszczony w o j s k o w y kaszkiet, t y l e że z kieszonki przydługiego kabata s t e r c z a ł a fantazyjnie kolorowa chusta, a na szyi z a w i ą z a n e niedbale k r a w a t y . D w a , trzy, a n a w é t i cztery. Palce suto u p i e r ś c i e n i o n e d z i e ł a m i w ł a s n e j roboty. P o r o z u m i e ć się z H e r ó d k i e m nie b y ł o łatwo. Mowę ma b e ł k o t l i w ą , k a l e k ą , trzeba się dobrze wsłuchiwać, by pojąć, co m ó w i . M o ż e dlatego opowiada niechętnie o so­ bie i dawnych latach, a m o ż e dlatego, że cały wychylo­ ny jest k u temu, co jest i jeszcze b y ć m o ż e . Na gospo­ darnego nie w y g l ą d a . K i e d y ś m i a ł j a k ą ś tam odziedzi- �W H e r ó d k o w e j naturze jest i miejsce na chwilę sa­ m o t n o ś c i w graniu i tworzeniu, ale wielka siła ciągnie go do ludzi i do przygody. Unudzi sobie j e d n o s t a j n o ś ć pasienia a przychodzi czas wesel i o d p u s t ó w , to idzie we ś w i a t , ograniczony p r z e s t r z e n i ą k i l k u s ą s i e d n i c h dzie­ dzin, w ł ą c z y ć s w o j ą wesołość w l u d z k ą ochotę, popisać się n i e p o r a d n ą ś p i e w k ą , opowieścią, k t ó r ą t y l k o swoi a co u w a ż n i e j s i p o j ą ć p o t r a f i ą . Ten i ów ulituje się jego biedzie ś p i e w a c z e j , grosz j a k i rzuci. Chciwych nie l u b i , na p i e n i ą d z e się nie ł a k o m i , ale nie ma ich przecie w pogardzie: „ p i n i ą d z e to tyż chlyb" — mawia. To chadzanie ś w i a t a m i t r w a po k i l k a tygodni i d ł u ­ żej, czasem i dalsza droga wypadnie, gdy się uda p r z y ­ łączyć do pielgrzymki. Ciężka p r ó b a w y r o z u m i a ł o ś c i dla przychylnego gazdy, od w i e l u j u ż lat chlebodawcy He­ r ó d k a , a dla niego zaspokojenie na czas j a k i ś p ę d u k u przygodzie, wesołości człowieczej i w ę d r o w a n i u . L u b i też w ę d r o w a ć w y o b r a ź n i ą , gdy p r z e g l ą d a pisma z obraz­ k a m i w l i p n i c k i m domu k u l t u r y . I n s t y n k t s p o ł e c z n y o k r e ś l a jego p o s t a w ę etyczną. Jest w n i m g ł ę b o k a wrodzona dobroć, życzliwość dla ludzi Przyjdzie noc, to go ta siła podrywa z p o s ł a n i a i każe iść w jar bystrego potoku, by jego .niszczącą siłę ujarz­ mić. Buduje jazy, groble, zapory, żeby ludziom ziemi nie b r a ł o w czas powodzi. Nie ubliży nikomu, choćby czasem złość z w y k ł a , ludzka p o r w a ł a , gryzie wtedy r ę k ę w ł a s n ą , żeby t ę złość zdusić, po sobie nie okazać. Ta p r z y c h y l n o ś ć idzie szerzej i k u wszelkiemu stworzeniu. Zaszyje się, b y w a , na cały dzień w mroczny k ą t , by o p ł a ­ k a ć ś m i e r ć z a r ż n i ę t e g o koguta, k r z y w d ę w y r z ą d z o n ą k a ż d e m u stworzeniu. W t y m jest cały. II. 2. Heródek, Chrystus Zmartwychwstały, drewno mai. czoną ziemię, ale nie chciał jej u p r a w i a ć , zabrali ją więc krewniacy, co H e r ó d k a j a k się zdaje zbytnio nie zmartwiło. W o l a ł p r a c o w a ć jako parobek i pastuch u innych. W y m a g a ń d u ż y c h zresztą nie ma, a p r a c ę lubi. Bywa, że z w ł a s n e j w o l i niejedno sarn zrobi, brzeg potoka umocni, d r o g ę poprawi. A l e n a j w i ę c e j to l u b i wygnać „ g a d z i n ę " k u grapom, s k ą d szeroki w i d o k na Babią G ó r ę , z a ś p i e w a ć wtedy szeroko czy z a g r a ć p i s k l i ­ wie na skrzypeczkach, k t ó r e nosi p r z e w a ż n i e ze sobą. W graniu z a p a m i ę t u j e się cały, gra sobie a tej ubo­ giej muzie, k t ó r e j służy, grania tego bowiem po p r a w ­ dzie n i k t rad nie s ł u c h a , takie nieporadne, ś m i e j ą się więc z niego ludziska, a jeśli kto go s ł u c h a , to t y l k o dzieci. A l e w n i m jest w t e d y powaga w i e l k a i p r z e j ę c i e , oczy się m g l ą wzruszeniem. Gra na skrzypcach cudzej roboty, z prawdziwego zdarzenia, ale sam l u t n i k nieuczony, a wielce z a m i ł o w a n y w tej robocie, zrobił i n ­ s t r u m e n t ó w k i l k a n a ś c i e . Z drzewa smrekowego, p o ś c i ą gane d r u t a m i , t u i ó w d z i e b l a c h ą , n i e k t ó r e po r z e ź b i a r s k u piękne, choć do grania nieprzydatne. B y w a jednak, że ciągnie po nich smykiem, z a s ł u c h a n y w d ź w i ę k i , k t ó r e sam t y l k o słyszy. I w r z e ź b i e n i u . Rzeźbi, kiedy przyjdzie n a ń potrzeba i czas sposobny do tego (ale nigdy w niedzielę). Wtedy z a p a m i ę t u j e się w robocie, z a p a ł w i e l k i go ogarnia, w o ł a z p r z e c h w a ł k ą , w uniesieniu, że nic dla niego taka r o ­ bota „może i ś t y r y sto figur takich zrobić". Co zai w y r o b i , to pod siano k r y j e w szopie, by kto tego nie w y p a t r z y ł . I t y l k o w y r o s t k i wiejskie, ciekawe wszelkich osobliwości, co i raz w y p a t r z ą H e r ó d k o w e skarby, czy ludzie z miasta p r z y j a d ą , co jest, obejrzą i za t a n i grosz k u p i ą , bo moda się na H e r ó d k a zrobiła, o d k ą d rzeźby jego w 1966 r o k u pokazano na wystawach ludowej sztu­ k i w N o w y m Targu i K r a k o w i e (w Domach K u l t u r y ) , a w rok potem u k a z a ł y się o n i m w z m i a n k i i a r t y k u ł y Rzeźbi w i ę c H e r ó d e k m i l c z ą c e swe s k r z y p k i i „ p a n y " — bo tak nazywa ciosane czy raczej p r y m i t y w n i e w k l o c k u zaznaczone figury. Jednakie w etylu i odmien­ ne od tego, co d o t ą d znamy, ludowe w swej formie prostej i pierwotnej, ale wszelkiej tradycji dalekie. L u b i te swoje figury, a rzeźbi ich dużo, dumny z nich, ale i zawsze do przygany skory. Tych, k t ó r e za gorsze uzna lub n i e d o k o ń c z o n e , choć na pozór nic i m nie chy­ bia, gdy z i n n y m i p o r ó w n a ć , s p r z e d a ć nie chce, t a k i ma honor. S p r z e d a j ą c zaś pyta, prawie bezosobowo i pa­ t r z ą c m i m o „kielo dadzom?",. ale po prawdzie o pie­ n i ą d z e nie stoi, a o t r z y m a n y m i dzieli się z gazdą, od k t ó r e g o ma s t r a w ę i przyodziewek. 1 P i e r w s z ą w z m i a n k ę p o d a ł k r a k o w s k i tygodnik „ T e m p o " 27.VI.1966 r. N a s t ę p n i e — w „Przekroju" 21.V.1967 r. a r t y k u ł J. Bujaka. Ze sprostowaniem w y ­ stąpił J. Darowski na ł a m a c h „ T y g o d n i k a Powszechne­ go" 2.VII.1967 r. (wobec niezamieszczenia sprostowania przez „ P r z e k r ó j " ) . D r u k o w a n y obecnie a r t y k u ł J. Darowskiego n a d e s ł a n y został do redakcji w początku czerwca 1966 г.; ze w z g l ę d u na p r z e s u n i ę c i e numeru, do k t ó r e g o był przygotowany, ukazuje się dopiero obec­ nie. P o d k r e ś l a m y ten moment, gdyż w ł a ś n i e p. Jerzemu Darowskiemu p r z y p i s a ć należy zasługę „ o d k r y c i a " He­ r ó d k a i zaopiekowania się n i m . Redakcja 81 �Rzeźbi w drzewie s m r e k o w y m (bo „ ś w i e r k " u g ó r a l i to modrzew), k r z e s z ą c s i e k i e r ą choć j a k i o k r ą g l a k i w y ­ r ó w n u j ą c nożem. S ą to p r a w d z i w e p i e r w o c i n y ludowej czy w r ę c z ludzkiej twórczości, t w o r y p o w s t a ł e z pier­ wotnej potrzeby p i ę k n a i i n s t y n k t u tworzenia. Postacie p o d ł u g o w a t e , wysokie czasem w y ż e j metra, j a k d y k ­ tuje m a t e r i a ł , prosty k u l i k . C a ł ą u w a g ę skupia na g ł o ­ wie świętego. T w a r z znaczy lekko zakrzesanymi szczegó­ ł a m i , oczy obwodzi mocnym w y r a z i s t y m k o n t u r e m . S ą to wszystko biskupie postacie, a n i o ł y ze s k r z y d ł a m i do­ p r a w i o n y m i z desek, Chrystus, d z i e r ż ą c y chorągiew w i e l k a n o c n ą w jedynej wwierconej ręce, m a ł e a n i o ł k i ledwie w y ł a n i a j ą c e się z k a w a ł k a drewna. A wszystko polichromowane dostarczonymi m u f a r b a m i olejnymi (bo z pierwszych farba ł u s k ą s p a d a ł a ) w bielach, czer­ wieniach i b ł ę k i t a c h . H i e r a r c h i ę postaci zaznacza wzrostem. Najwyższy więc zawsze. Pan Bóg będzie, Chrystus j u ż mniejszy, lecz od ś w i ę t y c h w i ę k s z y , a r c h a n i o ł y d u ż e a a n i o ł y m a ł e . K a ż d e m u nazwa jego przystoi, będzie to w i ę c M i k u ł a s z czy Wendelin, a, by ł a t w i e j , k t o zacz, r o z p o z n a ć , r z e ź b i a r z k a ż d e m u na k l o c k u dorysowuje, domalowuje czy r y t e m zaznacza p r y m i t y w n y a t r y b u t postaci. M a r c i ­ n o w i — dziecko, Jackowi — ledwo widoczny instrument muzyczny (pokazując go H e r ó d e k wpada w zachwyt i w k ó ł k o ś p i e w a : „ J a c e k chudy zagrał w dudy, Jacek chudy zagrał w dudy..."). 2 Nie s ą to wszystko w y o b r a ż e n i a , takie j a k i e spot­ k a ć m o ż n a w p r z y d r o ż n e j kapliczce czy kościele. „ P a n y " H e r ó d k a niczego nie n a ś l a d u j ą . S ą t w o r e m p r y m i t y w ­ nej, choć ż a r l i w e j w y o b r a ź n i . N i e rzeźbi ich dla s ą s i a ­ d ó w ani ido kapliczek. I nawet nie na s p r z e d a ż , lecz z w ł a s n e j potrzeby, dla siebie samego. Minęło j u ż k i l k a lat, j a k o b s e r w u j ę jego prace. Z m i e n i a j ą się szczegóły, ale w istocie rzeczy forma r z e ź b H e r ó d k a jest niezmien­ na. Nie podlega ewolucji, rozwojowi. Niezmienny jest 3 II. 3. Karol Wójciak — Heródek. II. 4. Skrzypce Heródka. ś w i a t jego d o z n a ń , w y o b r a ź n i a p i ę k n a , choć prymi­ tywna. H e r ó d e k coraz częściej zapada na zdrowiu. Nie jest już młody... Dobrze, że na stare lata znalazł ludzi, którzy cenią i l u b i ą jego r z e ź b y , k t ó r z y w p r y m i t y w n y m w i e j s k i m ś w i ą t k a r z u u m i e j ą dostrzec p i ę k n e g o człowie­ ka o g o ł ę b i m sercu. 3 2 B u j a k w cyt. w y ż e j a r t y k u l e trafnie z a u w a ż a , że: „Dziesięć kresek zielonych na figurze, k t ó r ą nazywa »Mojżesz«, to dziesięć p r z y k a z a ń . Trzy k r e s k i to gwoź­ dzie, k t ó r y m i Chrystus został p r z y b i t y do k r z y ż a , obok k ó ł k o czerwone, kolczaste — to korona cierpniowa. Czerwona plama to k s i ą ż k a w r ę k a c h Eliasza". R z e ź b y H e r ó d k a z a k u p i ł y do swych zbiorów: Mu­ zeum T a t r z a ń s k i e w Zakopanem, Muzeum i m . Orkana w Rabce ( w i ę k s z e kolekcje), Muzeum Etnograficzne w K r a k o w i e i P a ń s t w o w e M u z e u m Etnograficzne w War­ szawie. Fot. autor 3 82 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4c333965d1d83a1f9e9bf0a3fd7c7a8e.pdf fdf38ae0913867e18aaa5e3986dccdf6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4880 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource sztuka naiwna sztuka ludowa - pogranicza Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4526 Title A name given to the resource Pogranicze sztuki naiwnej i ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.1-2: s.35-60 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski POGRANICZE SZTUKI Przez sztukę n a i w n ą rozumie się zazwyczaj t w ó r ­ czość nieuczoną, s p o n t a n i c z n ą , szczerą i osobistą. Dostrze­ ga się w niej i n d y w i d u a l n e cechy t w ó r c y , ograniczony stopień jego możliwości technicznych, szczególną w y ­ obraźnię,, dyspozycje, przekonania, obsesje. P o d k r e ś l a się to wszystko, co go w y r ó ż n i a od otoczenia, co go od­ dziela od takiej czy innej k o n w e n c j i artystycznej. Ale nikt nie żyje u nas w ś w i e c i e c a ł k o w i t e j izolacji i nie może być — poza z u p e ł n i e sporadycznymi w y j ą t ­ kami — twórczości n i e z a l e ż n e j od k u l t u r y , tradycji. Nawet najbardziej p r y m i t y w n e s ą d y i m y ś l i f o r m u ł u j e człowiek w języku, k t ó r y jest już sam w sobie k w i n t e ­ sencją tradycji i dorobku k u l t u r y . B u n t u j ą c się przeciw konwencjom •— t k w i m y w ich zasięgu, o d k r y w a j ą c — odkrywamy to t y l k o , co leży w strefie pogranicznej ziem już odkrytych. W a r s t w y k u l t u r o w e da się p r z e ś l e d z i ć nawet w sztuce p s y c h o p a t ó w , s c h i z o f r e n i k ó w , gdzie zda­ wałoby się w y s t ę p u j e t y l k o n a t r ę t n a r z e c z y w i s t o ś ć l ę k u , halucynacji, w ł a s n e g o o b ł ę d u . Tak w i ę c i sztuka n a i w ­ nych nie rozgrywa się w hermetycznej przestrzeni, g d y ż zarówno w y o b r a ź n i a , j a k i sposoby jej eksplikacji są uformowane w o k r e ś l o n y m k r ę g u k u l t u r o w y m . Tyle tylko, że między widzeniem t w ó r c y naiwnego a rzeczy­ wistością lub k o n w e n c j ą , k t ó r a jest m u bliska, istnieje jakaś szczelina, p r z e s u n i ę c i e . I w ł a ś n i e ten moment rozmijania się widzenia (oraz m o ż l i w o ś c i jego realizacji) z konwencją, k t ó r ą t w ó r c a zna, a nierzadko chce n a ś l a ­ dować, sprawia, że t w ó r c z o ś c i takiej przydajemy rys „naiwności". „Naiwni" p o j a w i a j ą się w r ó ż n y c h ś r o d o w i s k a c h , II. 1. O. Czajka, w NAIWNEJ I LUDOWEJ r ó ż n y c h k r ę g a c h k u l t u r o w y c h , m o ż n a w i ę c w twórczości naiwnej znaleźć p á r a n t e l e ze s z t u k ą dziecka, s z t u k ą l u ­ dową, światem drobnomieszczańskich upodobań, sztuką oficjalną p o k o l e ń minionych, a nawet ze s z t u k ą w s p ó ł ­ czesną. T u , w t y m miejscu, m ó w i ć b ę d z i e m y o pogra­ niczu ze s z t u k ą l u d o w ą . Czym jest jednak sztuka l u ­ dowa? O d p o w i e d ź na to pytanie zależy od p r z y j ę c i a o k r e ś ­ lonego p u n k t u widzenia. To, co nazywamy potocznie „ s z t u k ą l u d o w ą " , jest zjawiskiem złożonym, w d u ż e j mierze niejednolitym i p ł y n n y m , a w y o d r ę b n i e n i e , o k r e ś ­ lenie igranie i w y r ó ż n i k ó w jest umowne, zależnie od postawy badacza, w y b o r u o k r e ś l o n e j koncepcji k u l t u r y , z a i n t e r e s o w a ń w i o d ą c y c h (etnologa, etnografa, socjologa, historyka sztuki itd.), od p r z y j ę c i a takich czy innych k r y t e r i ó w badawczych . l 2 Nie zamierzam t u a n a l i z o w a ć i s t n i e j ą c y c h definicji sztuki ludowej ani p r o p o n o w a ć w ł a s n e j . Dla dalszych r o z w a ż a ń wystarczy u ś w i a d o m i ć sobie t y l k o charakter samego zjawiska. Otóż p o j ę c i e m n a d r z ę d n y m , w o b r ę b i e k t ó r e g o m o ż n a m ó w i ć o sztuce ludowej, jest k u l t u r a ludowa. Sztuka ludowa, czyli działalność artystyczna l u d u ( p r z e j a w i a j ą c a się w k o n k r e t n y m materiale jako tkanina, ornament w metalu, d r e w n i e czy papierze, rzeźba, obraz itp.), jest w i ę c j e d n ą ze sfer k u l t u r y l u ­ dowej. 3 Przez k u l t u r ę rozumiem przy t y m „to wszystko, co nie wyrasta samo przez się z przyrody, lecz powstaje dzięki pracy człowieka, co jest w y t w o r e m celowej re­ fleksji i działalności l u d z k i e j " *. Zabawa w karczmie. 35 �Przez l u d p o j m u j ę te w a r s t w y , k t ó r e w procesie k l a ­ sowego rozbicia s p o ł e c z e ń s t w a pozbawione b y ł y d o s t ę p u do w ł a d z y , oświaty, k t ó r e r ó ż n i ł y s i ę od w a r s t w u p r z y ­ wilejowanych s y t u a c j ą e k o n o m i c z n ą , miejscem w hie­ rarchii s p o ł e c z n e j , odmiennymi w z o r a m i z a c h o w a ń . Było to, oczywiście w r ó ż n y c h okresach historycznych, c h ł o p ­ stwo, m i e s z k a ń c y peryferii miast i miasteczek — rze­ mieślnicy, wyrobnicy, robotnicy. Specyfika ludowej k u l t u r y w y n i k a ł a przede wszyst­ k i m z odmiennej sytuacji s p o ł e c z n e j i ekonomicznej ludu. Brak d o s t ę p u do o ś w i a t y (zwłaszcza analfabetyzm) p o w o d o w a ł konieczność oparcia się o t r a d y c j ę przekazy­ w a n ą na drodze p a m i ę c i o w e j . Siła a u t o r y t e t ó w , szacu­ nek dla t r a d y c j i i jej p r z e m o ż n y w p ł y w na życie, d o m i ­ n u j ą c a rola o p i n i i ogółu (a w i ę c wąsiki margines dla p o c z y n a ń niekolektywnych) — p r o w a d z i ł y do w y t w o r z e ­ nia się modelu k u l t u r y zwartej, raczej z a m k n i ę t e j , o powolnym tempie przemian i dużej zdolności adapto­ wania przejmowanych w z o r ó w . O k r e ś l a ł o to oczywiście i charakter wszelkiego r o ­ dzaju twórczości, a w i ę c i i n t e r e s u j ą c e j nas tutaj sztuki ludowej. Nasuwa się jednak pytanie, czy w s z e l k ą t w ó r c z o ś ć artystyczną l u d u nazywać będziemy sztuką ludową, czy tylko t ę jej część, k t ó r a zgodna jest z p e w n y m schematem stylistycznym. Inaczej m ó w i ą c —• czy z a l i ­ czać do sztuki ludowej zjawiska indywidualne, w y k r a ­ czające poza k o l e k t y w n y , a przez to i anonimowy, model sztuki. 5 N i e k t ó r z y badacze s t o j ą na stanowisku, że za s z t u k ę l u d o w ą należy u w a ż a ć (twórczość o d z n a c z a j ą c ą się w s p ó l n y m i cechami stylistycznymi, t w ó r c z o ś ć zgodną z modelem u k s z t a ł t o w a n y m w danej społeczności. Re­ prezentanci innej postawy s k ł o n n i są natomiast u w a ż a ć za ludowe to wszystko, co zostało w y t w o r z o n e w spo­ łeczności wiejtskiej (czy peryferiach miejskich) na po­ trzeby w ł a s n e . N i e k t ó r z y d o d a j ą t u jeszcze postulat szczerości, s p o n t a n i c z n o ś c i powstania dzieła. W pierwszym p r z y p a d k u k r y t e r i u m decydującym staje się zgodność dzieła z e s t e t y c z n ą ś w i a d o m o ś c i ą zbiorową, co preferuje u j ę c i e statyczne ludowej k u l ­ tury, p o d k r e ś l a n i e tego, co jest w niej t r w a ł e i po­ wszechne. W ujęciu t a k i m m a m y w i ę c do czynienia ze ś w i a d o m y m wyborem, z a k c e p t a c j ą t y l k o t y c h w y t w o ­ l i . 2. Anonim, 36 malarz śląski, Męka r ó w , k t ó r e o d p o w i a d a j ą pewnemu racjonalnemu mode­ l o w i k u l t u r y artystycznej, i s t n i e j ą c e j w danym czasie. Czy jednak r z e c z y w i ś c i e w ł o n i e k u l t u r y ludowej po­ w s t a w a ł y jedynie te stylistycznie jednoznacznie o k r e ś l o ­ ne w y t w o r y ? Liczne dowody w s k a z u j ą , że k u l t u r a a r t y ­ styczna l u d u nigdy nie b y ł a statyczna, a p o w o l n o ś ć z a c h o d z ą c y c h w niej przemian (zwłaszcza jeśli obserwu­ jemy je z z e w n ą t r z ) nie m o ż e nas w p r o w a d z a ć w b ł ą d . Obok bowiem cech typowych ciągle p o w s t a w a ł y zjawiska nowe, dyktowane b ą d ź c z y n n i k a m i ekonomicznymi, b ą d ź też m o d ą czy f a n t a z j ą jednostek. M ó w i się, że osąd zbiorowy społeczności i czas oczyszczały t ę zbio­ rową twórczość z e l e m e n t ó w przypadkowych i nietrwa­ ł y c h . Na pewno tak, ale już t a k i p o g l ą d potwierdza istnienie e l e m e n t ó w obcych ś w i a d o m o ś c i grupowej, że p e ł n i ł y one p e w n ą f u n k c j ę w kulturze, chociażby przez to, iż b y w a ł y zaczynem nowych r o z w i ą z a ń i odpowia­ d a ł y potrzebom jednostek. P r z y j m u j ą c w i ę c t a k i e stanowisko, uzasadnione w od­ niesieniu do przeszłości k u l t u r y ludowej, a zwłaszcza jej najbardziej samodzielnych grup, eliminujemy poza nawias t w ó r c z o ś ć s p o n t a n i c z n ą ; n i e t y p o w ą , d y k t o w a n ą inwencją własną, fantazją. Eliminujemy fakty, które w dzisiejszej nomenklaturze u z n a l i b y ś m y za p r z y n a l e ż ­ ne t w ó r c z o ś c i amatorskiej, a w p e w n y c h przypadkach — naiwnej. Stanowisko drugie, u z n a j ą c e za ludowe wszystko, co p o w s t a ł o w r a m a c h k u l t u r y ludowej, a w i ę c przede w s z y s t k i m w ramach społeczności w i e j s k i e j , bazuje na k r y t e r i u m genetycznym l u b na k r y t e r i u m miesza­ n y m : g e n e t y c z n o - t r e ś c i o w y m . W ujęciu genetycznym o l u d o w o ś c i dzieła p r z e s ą d z a f a k t pochodzenia t w ó r c y , w ujęciu g e n e t y c z n o - t r e ś c i o w y m dodatkowo sprawdza się, czy t w ó r c z o ś ć ta zgodna jest ze ś w i a t o p o g l ą d e m społeczności w i e j s k i e j , czy w y r a ż a t r e ś c i uznane za w ł a ś c i w e dla tej społeczności. O c z y w i ś c i e p o g l ą d t a k i n a j ł a t w i e j z a s t o s o w a ć do twórczości semantycznej, t o t e ż w praktyce spotykamy się z n i m w odniesieniu do p i ś m i e n n i c t w a l u d z i po­ chodzenia wiejskiego. W t a k i m rozumieniu s t o s u j ą o k r e ś ­ lenia l i t e r a t u r a ludowa, poezja l u d o w a — P i g o ń , Szczaw i e j , Bednorz, K a p u ś c i ń s k i i i n n i . Dla b a d a j ą c y c h zjawiska p l a s t y k i p o g l ą d ten jest m a ł o u ż y t e c z n y , zaciera bowiem istotne granice dzie­ 6 Pańska, ol., deska, XVIII w. �II. 3. Adam st i Ewa w raju, obraz na szkle, łące twórczość znajdującą się w zasięgu o d d z i a ł y w a n i a różnych kultur (czy subkultur). Pozorna ł a t w o ś ć stoso­ wania kryterium genetycznego w praktyce nie w y ­ starcza, i gdy zaczynamy a n a l i z o w a ć f a k t k u l t u r o w y , konieczne się staje wprowadzenie dodatkowych o b w a ­ rowań, a zwłaszcza r o z r ó ż n i e n i a t w ó r c z o ś c i o cechach zespołowych, kondensującej wspólne doświadczenia i upodobania, oraz twórczości w y k r a c z a j ą c e j p o z ą t ę zespołową granicę, stajemy w i ę c znowu wobec p o d z i a ł u na twórczość o cechach kanonicznych (stylowych) i t w ó r ­ czość o przewadze i n w e n c j i w ł a s n e j (bądź też o prze­ wadze zapożyczeń z i n n y c h k r ę g ó w k u l t u r o w y c h ) . Oczywiście, szukając p r e k u r s o r ó w t w ó r c z o ś c i n a i w ­ nej w dawnej kulturze ludowej, zwracamy u w a g ę przede wszystkim na twórczość f i g u r a t y w n ą , w y r a ż a j ą c ą . Na twórczość mówiącą o c z ł o w i e k u i ś w i e c i e , a w i ę c — grafikę, malarstwo, rzeźbę i f o r m y pochodne (malowane kafle, szyldy, ekrany ulicznych f o t o g r a f ó w , f o r m y p i e r nikarskie), ponieważ w t y c h dziedzinach n a j p e ł n i e j m o g ł a się przejawić inwencja jednostki. Wiemy bowiem, że n a j m n i e j s z ą r o l ę o d g r y w a ł a i n ­ wencja w rzemiośle w r o z w i ą z a n i a c h ornamentacyjnych, zdobniczych. W sztuce uprawianej powszechnie na u ż y ­ tek własny, w zdobnictwie domostw i izb, w plastyce obrzędowej, stroju, t k a c t w i e — n a j w i ę k s z ą r o l ę s p e ł n i a ł a tradycja miejscowa. Bo też tak s t r ó j j a k i w y g l ą d domu świadczył nie tylko o gustach w ł a ś c i c i e l a , ale i o jego przynależności do grupy, o miejscu, j a k i e z a j m o w a ł czy chciał z a j m o w a ć w h i e r a r c h i i tej grupy. B y ł y w i ę c jakby cechą w s p ó l n ą grupy, o k r e ś l a j ą c ą t ę g r u p ę wobec innych. Mocne w i ę z y z t r a d y c j ą w y k a z y w a ł o też rze­ Borkowice pow. Przysucha. miosło, obliczone na zbyt, a w i ę c nastawione na zaspo­ kajanie i s t n i e j ą c y c h u p o d o b a ń i n a w y k ó w . Surowiec, warsztat, technika p r o d u k c j i ograniczały możliwości r o z w i ą z a ń , formy szlifowane z pokolenia w pokolenie s t a w a ł y się d o s k o n a ł e , w p e w n y m sensie optymalne. Rzemiosło i zdobnictwo opierało się przy t y m na usta­ l o n y m i nieznacznie m o d y f i k o w a n y m wzorcu — m y ś l ę t u z a r ó w n o o k s z t a ł c i e przedmiotu (budownictwo, cera­ mika), j a k też i ornamentach, m o t y w a c h zdobniczych. T r w a ł o ś ć i i d e n t y c z n o ś ć zasadniczego modelu r o z w i ą z a ń p o w o d o w a ł a , że p r z e n i k a ł y one do ś w i a d o m o ś c i estetycz­ nej społeczności. W y s o k o ś ć i k ą t nachylenia dachu, proporcje b u d y n k u , k r z y ż a , kapliczki czy dzbanka o g l ą d a n e od kolebki k s z t a ł t o w a ł y n a w y k i odbiorcze, p r z y z w y c z a j a ł y do u w a ż a n i a za p i ę k n e w ł a ś n i e te roz­ w i ą z a n i a typowe. Dotyczy to r ó w n i e ż i w r a ż l i w o ś c i na kolor, preferowania pewnych z e s t a w i e ń b a r w n y c h . 7 Natomiast w malarstwie, m i m o iż w d u ż y m stopniu s k r ę p o w a n y m schematami ikonograficznymi i sposo­ bami produkcji (nieraz o charakterze w r ę c z t a ś m o w y m ) , i s t n i a ł y pewne marginesy p o z w a l a j ą c e jednostce określić się w sposób bardziej samodzielny. Sytuacje takie w y ­ s t ę p o w a ł y oczywiście w twórczości zindywidualizowanej, gdy malarz m i a ł w ł a s n e ambicje lub też gdy nie k r ę ­ p o w a ł go odbiorca. Jako r e g u ł ę m o ż n a to określić tak, że i m bardziej temat w y k r a c z a ł poza znany artyście schemat interpretacyjny, t y m w i ę k s z ą rolę o d g r y w a ł y jego inwencja, w y o b r a ź n i a , u m i e j ę t n o ś ć obserwacji natury. Jeszcze w y r a ź n i e j zagadnienie to w y s t ę p u j e w r z e ź ­ b i e . S w i ą t k a r z nie dziedziczył warsztatu — j a k malarz 8 37 �П. 4. Sąd Ostateczny, Niżni Orlik, Czechosłowacja. II. 5. Zofia Barańska-Dzięciolowska, Sw. Anna z Matką Boską, farba klej., pap. II. 6. Matka Boska Gromniczna, ol., Otfinów pow. Dąbrowa Tarnowska. II. 7. Dorota Lampart, Sąd Ostateczny. czy r z e m i e ś l n i k . N i k t m u na ogół nie p r z e k a z y w a ł taj­ n i k ó w r z e ź b i a r s k i e j dyscypliny. Sam m u s i a ł nauczyć się wszystkiego, u f a j ą c t y l k o w ł a s n e m u zmysłowi ob­ serwacji, w ł a s n e j w y o b r a ź n i . R z e ź b i a r z nie był w tej mierze ograniczony t r a d y c j ą j a k i n n i l u d o w i twórcy. Jego sztuka s t a w a ł a się w i ę c dialogiem z odbiorcą, dia­ logiem, w k t ó r y m jedna strona p r z e d k ł a d a ł a propozycje mniej l u b bardziej akceptowane przez s t r o n ę drugą. Z a r ó w n o t w ó r c ę , j a k o d b i o r c ę łączył jednak zbliżony t y p psychiki, uformowany na gruncie tej samej kultury. W ł a ś n i e w sztuce w y r a ż a j ą c e j — w rzeźbie, malar­ stwie, grafice — a n g a ż o w a n a jest w y o b r a ź n i a odbiorcy, a w i ę c m o ż l i w e jest ś w i a d o m e o d d z i a ł y w a n i e na nią. Na­ leży p r z y p u s z c z a ć , że i ten m o t y w nie b y ł obojętny dla w i e l u t w ó r c ó w ludowych, k t ó r z y w y b i e r a l i zawód rzeź-j biarza czy malarza. Z w ł a s z c z a że b y ł y to dziedziny, w k t ó r y c h t w ó r c a m ó g ł m i m o wszystkich ograniczeń w y p o w i e d z i e ć się n a j p e ł n i e j , p r z e k a z a ć swoje widzenie ś w i a t a , dać upust w y o b r a ź n i , fantazji. Motorem nowydi p o s z u k i w a ń b y ł a dla j e d n y c h po prostu koniecznośt poradzenia sobie z n o w y m zadaniem (tematem), dla in nych natomiast m o g ł a to b y ć p r z e m o ż n a potrzeba wy r a ż e n i a ś w i a t a w ł a s n y c h d o z n a ń , k r z y w d , naiwnych nadziei i s ą d ó w . 1 Oczywiście w obrazach t a k i c h (a nawet rzeźbac" dostrzec m o ż e m y z naszej perspektywy p e w n ą naiwność Nie t y l e nawet n i e p o r a d n o ś ć czy p r y m i t y w i z m , ile wlaś nie n a i w n o ś ć . Ten n a i w n y obraz ś w i a t a wzrusza n ��8 i raduje, gdy o g l ą d a m y kafle obrazkowe, figuralne sceny malowane na skrzyniach czy szafach, n i e k t ó r e ob­ razy, rzeźby, drzeworyty, a nawet f o r m y piernikarskie. Jaka jest jednak granica m i ę d z y n a i w n y m w i z e r u n k i e m ś w i a t a w sztuce ludowej a twórczością „ n a i w n y c h " ? „Gdzie kończy się sztuka ludowa a gdzie zaczyna n a i w ­ na?" — p o w t ó r z m y pytanie, k t ó r y m zaczyna s w ó j essej na ten temat A n a t o l J a k o v s k y . 9 Granice s ą t u oczywiście nie zawsze uchwytne. T o ­ też słuszniej b y ł o b y m ó w i ć o pasie granicznym, o po­ graniczu, a nie o l i n i i demarkacyjnej precyzyjnie od­ dzielającej oba pojęcia. W dawnej sztuce ludowej n a j c h ę t n i e j m ó w i ł b y m t y l ­ ko o elementach naiwnego widzenia, m i e s z c z ą c y c h się jednak w ramach cech t y p o w y c h dla danej dziedziny twórczości ludowej (w o k r e ś l o n y m czasie i ś r o d o w i s k u ) . W p e ł n i n a i w n ą n a z w a ł b y m twórczość, w k t ó r e j cechy widzenia jednostkowego o k a z a ł y b y się silniejsze niż cechy w s p ó l n e dla ś r o d o w i s k a czy p r z y j ę t e j konwencji. W zdecydowanej większości p r z y p a d k ó w m a m y j e d ­ nak do czynienia t y l k o z przenikaniem e l e m e n t ó w „ n a i w n y c h " do sztuki ludowej. Najlepiej to w i d a ć na p r z y k ł a d z i e malarstwa. Zacznijmy od scen malowanych na kaflach. Obok s c h e m a t ó w powtarzanych w danym o ś r o d k u czy nawet na w i ę k s z y m obszarze, w twórczości kaflarzy mazurskich: Jana Oksitowicza ( i i . 46, 47), W o j ­ ciecha Krystanieckiego czy Aleksandra B a c h m i ń s k i e g o , w y s t ę p u j ą pewne, i m t y l k o w ł a ś c i w e tematy i ujęcia. Twórczość B a c h m i ń s k i e g o wydaje się t u najdojrzalsza i tak w e w n ę t r z n i e s p ó j n a , tak jednorodna stylistycz­ nie z a r ó w n o w t r a k t o w a n i u ornamentu r o ś l i n n e g o , j a k i postaci ludzkiej czy z w i e r z ę c e j , że bez wahania z a l i ­ czam j ą do klasycznych p r z y k ł a d ó w sztuki l u d o w e j 40 Pokucia. „ N a i w n o ś ć " sten figuralnych, traktowanie ludzkiej postaci nie jest t u c e c h ą n i e z a l e ż n ą od otoczki ludowego stylu, a została c a ł k o w i c i e zasymilowana w ramach j e d n o ś c i ludowej stylizacji, w ł a ś c i w e j tak kaf­ l o m o ś r o d k a pokuokiego j a k i s t y l o w i indywidualnemu B a c h m i ń s k i e g o . J u ż jednak u Krystanieckiego sceny p r z e d s t a w i a j ą c e b i t w y , wojsko cesarza Maksymiliana czy egzotyczny pejzaż A f r y k i bardziej są zróżnicowane. Stylistyka l u d o w a w y r a ż a się t u w r y t m i z a c j l elemen­ t ó w r o ś l i n n y c h , w u m o w n y m t r a k t o w a n i u drzew, krze­ w ó w , e l e m e n t ó w zdobniczych, w symetrycznej na ogół kompozycji kafla. Natomiast f i g u r y żołnierzy czy jeź­ d ź c ó w interpretowane są r ó ż n i e i niejednolicie w ra­ mach jednego pieca. Pochodzi to zapewne stąd, że jak stwierdza Roman Reinfuss „... m a m y t u do czynienia jedynie z dość p r z y p a d k o w y m zbiorem k o p i i wykona­ nych z r ó ż n y c h w z o r c ó w , w ś r ó d k t ó r y c h obok obrazków p r z e d s t a w i a j ą c y c h kraje egzotyczne (Afryka?) znalazły się prawdopodobnie k a r t o n y z d r u k o w a n y m i dla dzieci ż o ł n i e r z a m i do w y c i n a n i a " . W y r a ź n i e j w i ę c , niż to m i a ł o miejsce u B a c h m i ń s k i e g o , wydziela się tu pier­ wiastek „ n a i w n o ś c i " , zapewne w ł a ś n i e dlatego, że te­ mat nie został jeszcze w p e ł n i poddany rygorom stylu. Narracja w y p r z e d z i ł a proces stylizacji. 10 Z a r ó w n o jednak w t y m przypadku, j a k i Oksitowicza m o ż n a m ó w i ć o elementach naiwnego widzenia świata. Ofcsitowicz w s w y c h kaflach d a ł i l u s t r o w a n ą kronikę podwawelskiego .grodu z p o ł o w y u b i e g ł e g o w i e k u wy­ k a z u j ą c ten rodzaj c i e k a w o ś c i ś w i a t a zewnętrznego i poczucia h u m o r u , j a k i spotykamy r ó w n i e ż w malaturach orawskiej szafy, nazwanej przez Tadeusza Sewe­ r y n a „ O r b i s pictus" . W m a l a r s t w i e na szkle, z u w a g i na rzemieślniczy i masowy charakter produkcji, m a m y do czynienia z wy12 �Dorota Lampart: II. 8. Stacja, I , temp., pap. II. 9. XIII, temp. II. 10. Śmierć matki, temp., pap. Stacja b u d o w a ć sytuacje dramatyczne, p o k a z y w a ć postacie ludz­ kie w ruchu i t p . T u już w y r a ź n i e d a w a ł a się we znaki n i e z n a j o m o ś ć anatomii, w ą t ł y zasób u m i e j ę t n o ś c i . W ob­ razach w o t y w n y c h , zwłaszcza malowanych przez o b r a ź n i k ó w wiejskich, uderza często n a i w n y realizm m a l a r ­ skiej opowieści, w y n i k a j ą c y z a r ó w n o z n i e p o r a d n o ś c i warsztatowej, j a k i z g a t u n k u w y o b r a ź n i i p a m i ę c i ma­ larskiej p r y m i t y w n e g o t w ó r c y . Jest to d o s k o n a ł y p r z y ­ k ł a d dziedziny, k t ó r ą n a z w a ć m o ż n a za B i h a l j i - M e r i nem — n a i w n ą s z t u k ą l u d o w ą . „ B o g a t e zbiory naiwnej sztuki ludowej — pisze znakomity znawca sztuki n a i w ­ nej — z n a j d u j ą się w kościołach p ą t n i c z y c h , klasztorach i na cmentarzach. Ex-vota, kapliczki p r z y d r o ż n e . Małe, malowane, r z e ź b i o n e , w y k l e p y w a n e czy wyszywane ofiary — p o ś w i ę c o n e mocom o p i e k u ń c z y m — są ś l u b o ­ w a n i e m i w y r a z e m p o d z i ę k i za ratunek z ciężkiej opresji. Dramatyczne wydarzenie, k t ó r e g o tragiczny finał został powstrzymany, straszny wypadek, k t ó r y się dobrze s k o ń ­ czył, zostaje przedstawiony z d o k ł a d n o ś c i ą jarmarcznego fotografa i n a i w n ą w i a r ą w cuda" . 17 bitnie dekoracyjnym i stylistycznie j e d n o l i t y m t r a k t o ­ waniem niewielkiej w i ą z k i t e m a t ó w . Powtarza się w nich na ogół ten sam, w ł a ś c i w y dla danego o ś r o d k a , schemat rozwiązań kompozycyjnych i kolorystycznych, opanowany nie tylko p a m i ę c i o w o , ale i manualnie. T o ­ też do wyjątków n a l e ż ą obrazy o cechach osobistych, prymitywnych jak np. „ A d a m i E w a " z Muz. Diecezjal­ nego w Sandomierzu . W malarstwie r e l i g i j n y m k r ę g u cechowego spotyka­ my w obrazach przeznaczonych dla odbiorcy wiejskiego zazwyczaj daleko p o s u n i ę t ą t y p i z a c j ę , w y n i k ł ą z a r ó w n o z techniki produkcji masowej, j a k też i z ograniczonej ilości stale powielanych p r z e d s t a w i e ń . J u ż jednak przy realizacjach bardziej ambitnych, przeznaczonych dla kaplicy czy kościoła, przy tematach n o w y c h lub bar­ dziej rozbudowanych z a u w a ż y ć m o ż n a całe partie niestypizowane, malowane bardziej p r y m i t y w n i e , naiwnie. Np. pasące się k r o w y i w o ł k i o ludzkich twarzach w obrazie M B Gidelskiej , wizerunek r y b y i Jonasza w „Oku Opatrzności" . Bywa, że obraz m n i e j wprawnego malarza grzeszy n i e p o r a d n o ś c i ą i p r y m i t y w i z m e m , k t ó r e każą nam o d b i e r a ć go w ł a ś n i e w kategoriach sztuki naiwnej (jak np. wizerunek św. P a w ł a ) . N a i w n o ś ć poszczególnych e l e m e n t ó w czy całości w y n i k a nie t y l k o z nikłych umiejętności o b r a ź n i k a , ale i ze stopnia jego rozwoju kulturowego. 13 u 15 1 6 Widać to szczególnie w y r a ź n i e na p r z y k ł a d z i e obraz­ ków wotywnych. D a w a ł y one m a l a r z o w i s z a n s ę dość indywidualnej interpretacji wydarzenia, k t ó r e m i a ł upa­ miętnić. Sam temat p o z w a l a ł na p r ó b y bardziej r e a l i ­ stycznego, w r ę c z reportarzowego ujęcia. A l e s p r a w n o ś ć wystarczająca, gdy chodziło o t y p i z a c j ę hieratycznie traktowanej postaci M a t k i Boskiej K a r m i ą c e j czy innego, często powtarzanego tematu, zawodziła, gdy p r z y s z ł o K a ż d a grupa społeczna m i a ł a swoje nieco o d r ę b n e tradycje, m o ż l i w o ś c i i ś r o d k i wyrazu. Inne było (i jest) malarstwo o b r a ź n i k ó w z miejscowości p ą t n i c z y c h i ośrod­ k ó w odpustowych, inne — malarzy z miasteczek, zaspo­ k a j a j ą c y c h z a r ó w n o potrzeby w s i , j a k i miejskiego od­ biorcy. O t y c h ostatnich garść cennych informacji przy­ niosły badania w rzeszowskiem prowadzone przez F r a n ­ ciszka K o t u l ę . Malarze p r o w i n c j o n a l n i b y l i spadkobiercami daw­ nych t r a d y c j i cechowego rzemiosła. Podejmowali niejed­ nokrotnie tematy ś w i e c k i e , malowali p o r t r e t y rodzinne, podobizny osób ż y w y c h czy z m a r ł y c h , s t a r a j ą c się z b l i ­ żyć do w z o r c ó w k u l t u r o w y c h dworu i zamożnego miesz­ c z a ń s t w a . A l e s t o p i e ń u m i e j ę t n o ś c i nie p o z w a l a ł na to, p o w s t a w a ł y w i ę c obrazy o w i ę k s z y c h ambicjach niż u m i e j ę t n o ś c i a c h , obrazy, w k t ó r y c h dostrzegamy pewne cechy n a i w n o ś c i , a nawet p r y m i t y w i z m u . Nie znajdziemy tu jednak o d w o ł a n i a do sztuki ludowej. N a i w n o ś ć czy nie zamierzony p r y m i t y w i z m nie n a k ł a d a j ą się bowiem ani na schemat f o r m a l n y o b r a z ó w ludowych, ani nie w y n i k a j ą z dyspozycji psychicznych w ł a ś c i w y c h t w ó r ­ com l u d o w y m . 18 Dyspozycje takie znaleźć m o ż n a u ludzi, k t ó r z y zry­ w a j ą c z k u l t u r ą w i e j s k ą czy z ograniczeniami sztuki ludowej, zostali jednak w głębi swej psychiki przez tę k u l t u r ę i s z t u k ę uformowani. P r z y k ł a d e m jest t u O. Czaj­ ka, malarz z Małopolski, żyjący w p o ł o w i e ub. stulecia. Z a c h o w a ł y się trzy jego obrazy o tematyce wykracza­ j ą c e j poza k u l t o w y czy zdobniczy charakter malarstwa ludowego. „Wesele", „ Z r ę k o w i n y " , „ Z a b a w a w karczmie" (il. 1). I już sam w y b ó r t e m a t ó w ś w i a d c z y o odejściu od ludowej tradycji, o fascynacji i n n y m k r ę g i e m k u l ­ tury, t e m a t y k ą , sposobem wypowiedzi plastycznej. Zga­ dzam się t u z Robertem Wildhaberem, k t ó r y przy oce­ nie p r z y n a l e ż n o ś c i dzieła do sztuki ludowej wysuwa po­ stulat jego analizy nie t y l k o z p u n k t u widzenia w a r t o ś c i estetycznych, ale i f u n k c j i , k t ó r ą ona p e ł n i w społecz­ ności. A przecież, j a k powiada dalej „dla społeczności 41 �11 12 Franciszek Janeczko: IX. 11. Matka Boska, farba ludowej w a ż n e jest nie k r y t e r i u m estetyczne, ale przede wszystkim funkcja danego przedmiotu..." . Oczywiście obrazy Czajki nie s p e ł n i a ł y ani r o l i k u l t o w e j , ani de­ koracyjnej, od tej strony nie m o ż n a w i ę c w i ą z a ć ich z k u l t u r ą ludu. Ł ą c z y ł je z o b r a ź n i c t w e m l u d o w y m t y l ­ ko pewien p r y m i t y w i z m wypowiedzi. Są w i ę c obrazy Czajki dziełem t w ó r c y ludowego, choć nie m o ż n a ich zaliczyć do sztuki ludowej. Jest to d o s k o n a ł y p r z y k ł a d dawnego malarstwa z pogranicza sztuki ludowej i n a i w ­ nej. I ten w ł a ś n i e moment p o d k r e ś l i ł Tadeusz Seweryn 19 pisząc o Czajce: p o z n a ł n i e k t ó r e p r a k t y k i malarzy miejskich, niemniej jako z u p e ł n y s a m o u k , w y r a ż a się f o r m ą p r y m i t y w n ą , l u d o w ą . M a l u j ą c z przypomnienia dobrze znane sceny, nie u w z g l ę d n i a ż a d n y c h s k r ó t ó w perspektywicznych, ż a d n e g o k i e r u n k u o ś w i e t l e n i a , nie biedzi się nawet nad dekoracyjnym zespołem barw. Cho­ dzi m u g ł ó w n i e o p r a w d ę . W » Z r ę k o w i n a c h « rozmieszcza pod p o w a ł ą szereg o b r a z ó w z b ł ę k i t n y m i t ł a m i , przy stole zaś sadza ojców, c z y n i a j ą c y c h zapis, i m a t k ę obrac h o w u j ą c ą się ze s w a t k ą . . . — ...Notuje te przypomnienia skrupulatnie, bez formalnego z w i ą z k u ze sobą, u n i k a j ą c metody częściowego k r y c i a jednej postaci przez d r u g ą , u w y p u k l i ć chce k s z t a ł t y cieniem jednostronnym, d a j ą c w sumie w y r a z kompozycji ludowej, t k w i ą c e j psycholo­ gicznymi z a ł o ż e n i a m i w sztuce d z i e c k a . " Dodajmy, że ten t y p schematyzacji postaci ludzkiej i kompozycji spotyka się r ó w n i e ż np. w figuralnych kodrach ( w y c i ­ nankach) ł o w i c k i c h . 20 42 klej., -pap. II. 12. Ukrzyżowanie, farba klej., pap. P r z y k ł a d y takiego pogranicza m n o ż ą się, gdy zaczy­ namy a n a l i z o w a ć okres s c h y ł k u tradycyjnej ludowej k u l t u r y . Nowe t r e ś c i , nowe potrzeby oraz nowe wzorce z z e w n ą t r z p r z e n i k a j ą do k u l t u r y ludowej. Zapewne w okresie p e ł n i integracji i r o z k w i t u tej k u l t u r y treści te zostały w c h ł o n i ę t e , zasymilowane, p r z e ł o ż o n e na język stylu ludowego. A l e w latach industrializacji -wsi, roz­ w o j u o ś w i a t y , w latach szybko p o s t ę p u j ą c e j dekompo­ zycji k u l t u r y ludowej nie b y ł o k u temu ani czasu, ani możliwości. E k r a n y ulicznych f o t o g r a f ó w , szyldy i wy­ wieszki n a w i ą z u j ą niekiedy do d a w n y c h n a w y k ó w kom­ pozycyjnych czy kolorystycznych, ale nie jest to już ani r e g u ł ą , ani celem. Raczej r e l i k t e m . I jeśli czasem odnajdujemy w nich ś l a d y ludowego zdobnictwa, nie wystarczy to, aby m ó w i ć o k o n t y n u a c j i sztuki ludowej, a nawet o p o m o ś c i e w i ą ż ą c y m t r a d y c y j n ą s z t u k ę ludów z n a i w n ą . Na pewno r a c j ę ma Seweryn, gdy twierdzi, że „ w przedmiotach t y c h w y k a z u j ą w y t w ó r c y nieudol­ ność s w o j ą nie dlatego, że b r a k i m talentu, ale dlatego, że te przedmioty są dla nich zbyt m ł o d e . Jeszcze się z n i m i nie zżyli, nie p r z e t r a w i l i ich i nie urobili 'w form?] o k r e ś l o n ą w ł a s n y m i zbiorowym postanowieniem."" Od c h w i l i napisania t y c h z d a ń m i n ę ł o 20 lat. Widzimj już, j a k l u d nasz z a s y m i l o w a ł w międzyczasie ozdobne „ d y w a n y " papierowe i m a k a t k i na ścianę, które nieza­ leżnie od tego, czy nam się to podoba, czy nie, są sztu k ą l u d u okresu obecnego, konglomeratem cech jeszc t k w i ą c y c h w dawnej sztuce wiejskiej i nowych — pr �jętych od w a r s t w d r o b h o m i e s z c z a ń s k i c h z o d p u s t ó w , j a r m a r k ó w . Konglomeratem zdrowych r e g u ł ludowej ornamentyki, l u d o w y c h z a m i ł o w a ń do s t r o j n o ś c i i b a r w ­ ności, opacznie zrozumianej „ n o w o c z e s n o ś c i " , b a n a ł u , a nawet kiczu, niekiedy zresztą • nie pozbawionego naiwnego w d z i ę k u . Okres rozpadu k u l t u r y ludowej w y z w o l i ł jednak nowe siły i możliwości. Z m i e n i ł a się sztuka i jej rola w spo­ łeczności wiejskiej. Z a ł a m a ł y się podstawy, na k t ó r y c h opierało się istnienie zespołowej sztuki ludowej. Prze­ stała ona p e ł n i ć i n t e g r u j ą c ą rolę w społeczności w i e j ­ skiej, p r z e s t a ł a b y ć z e w n ę t r z n y m wyrazem o d r ę b n o ś c i grupy, ł ą c z n i k i e m t e r a ź n i e j s z o ś c i z przeszłością. „W cywilizacji w s p ó ł c z e s n e j stare s p o ł e c z n e wzorce zanikają — z a u w a ż a B i h a l j i - M e r i n . •— Sztuka ludowa, chłopska gubi s w ą t r e ś ć w e w n ę t r z n ą , staje się p u s t ą dekoracyjną otoczką zagubionej wypowiedzi. A n o n i m o ­ we siły, k t ó r e się u j a w n i a ł y w sztuce ludowej, żyją nadal, ale j a k b y w podziemiu, a p o n i e w a ż k o l e k t y w ­ ność została zdruzgotana, d ą ż ą do indywidualnego od­ radzania się. W ten sposób g i n ą c a sztuka ludowa m o ż e przerodzić się w s z t u k ę a m a t o r s k ą , w k t ó r e j p o s p o ł u łączą się ze sobą ostatnie promienie ducha k o l e k t y w ­ nego i przeszłości z b e z c z a s o w ą g r ą i wiecznie ż y w ą dziecięcą w o l ą tworzenia." 22 2 3 Zmienił się odbiorca, jego potrzeby i gusty. T r a d y ­ cyjne formy o k a z a ł y się m a ł o przydatne, gdy t w ó r c a chciał w y r a z i ć w nich nowe t r e ś c i . Konwencja ludo­ wego malarstwa nie m o g ł a służyć n o w y m celom, n o w y m ideałom, u t r u d n i a ł a o b s e r w a c j ę natury, w i o d ł a k u s t y l i ­ zacji, podczas gdy inspiracje p ł y n ą c e z k u l t u r y m i e j ­ skiej i przenoszone przez fotografię, f i l m i t e l e w i z j ę wiodły k u sztuce i l u s t r u j ą c e j , o p o w i a d a j ą c e j l u b (rza­ dziej) w y r a ż a j ą c e j t r e ś c i bardziej osobiste. Rozbicie tradycyjnej ludowej k u l t u r y stało się s z a n s ą dla jednostek uzdolnionych plastycznie, p o z w a l a j ą c i m na pełniejsze w y ż y c i e się w sztuce. Gdy jednak za­ II. 13. Franciszek b r a k ł o p o d p ó r k i kolektywnego stylu i tradycyjnych form, t w ó r c a p o z o s t a ł zdany t y l k o na siebie, na swój zmysł obserwacji, na bodźce p ł y n ą c e od w e w n ą t r z czy też inspiracje z e w n ę t r z n e , pojmowane p r z e w a ż n i e nader powierzchownie. W i e l u malarzy w ś r o d o w i s k u , k t ó r e jeszcze dziś m o g l i ­ b y ś m y u w a ż a ć za ludowe (czy też w y w o d z ą c e się z k u l ­ t u r y ludowej), stało się po prostu amatorami, z m n i e j ­ szym czy w i ę k s z y m skutkiem s t a r a j ą c się p o d ą ż a ć ś l a ­ dem r ó ż n y c h k i e r u n k ó w profesjonalnej plastyki, przej­ m u j ą c te w p ł y w y p r z e w a ż n i e z trzeciej r ę k i i ze znacz­ nym, kilkudziesięcioletnim opóźnieniem . Nieliczni t y l k o u m i e l i pozostać w i e r n i sobie, nie szu­ k a j ą c ż a d n y c h gotowych f o r m u ł . Oni to w ł a ś n i e — t w ó r ­ cy spontaniczni, n a i w n i , p r y m i t y w n i , „ i n n i " (nazywa się ich różnie) przekroczyli b a r i e r ę p r z e c i ę t n o ś c i i dyletantyzmu, w n o s z ą c do swej sztuki pierwiastek wypowiedzi osobistej i szczerej . O n i to w ł a ś n i e w y c h o d z ą c z ż y w y c h jeszcze tradycji sztuki ludowej, k t ó r a u k s z t a ł t o w a ł a ich osobowość a r t y ­ styczną, w swej i n d y w i d u a l n e j t w ó r c z e j wypowiedzi s t a n ę l i j u ż na granicy sztuki ludowej i naiwnej. Nie­ k t ó r z y po prostu k o n t y n u u j ą w swym p r z e ś w i a d c z e n i u s z t u k ę l u d o w ą , p o d e j m u j ą c t y l k o szerszy wachlarz te­ m a t ó w , p o z w a l a j ą c sobie na bardziej osobistą ich inter­ p r e t a c j ę . „ T y p ten powstaje dlatego — z a u w a ż a P i w o c k i — że tradycyjna k u l t u r a w s i wygasa, a w ł a s n e ś r o d o w i s k o c h ł o p s k i e przestaje się i n t e r e s o w a ć w y t w o ­ r a m i sztuki o tradycyjnej formie. W miejsce odbiorcy ludowego podstawiamy obecnie odbiorcę i m i ł o ś n i k a miejskiego, k t ó r y w p r a w d z i e p o ż ą d a »czystej« sztuki l u ­ dowej, lecz nie jest w stanie s t w o r z y ć a r t y ś c i e l u d o ­ w e m u na w s i odpowiedniego ś r o d o w i s k a . Nacisk otocze­ nia, k t ó r e » w y r o s ł o « już ze sztuki ludowej i ząbkuje najczęściej w k u l t y w o w a n i u z a m i ł o w a ń do sztuki m i e j ­ skiej, znanej z drugiej i trzeciej r ę k i , i to w przestarza­ ł y c h wydaniach, oraz ż ą d a n i a nowego odbiorcy m i e j 24 25 Janeczko, Upadek pod krzyżem, akw., pap. 43 �skiego » m u z e a l n e g o « — s t w a r z a j ą podatny g r u n t dla w i e ś nie m o g ł a jej w zmienionych w a r u n k a c h podtrzy­ powstawania tego rodzaju sztuki mieszanej l u d o w o - p r y - m y w a ć . Nawet w Z a l i p i u , gdzie istnienie ż y w e g o ośrod­ ka malarstwa dekoracyjnego w i ą ż e się przecież od wielu mitywnej." W tej w ł a ś n i e grupie w i d z ę figuralne m a l u n k i z Z a ­ l a t t y l k o z p o m o c ą i z a c h ę t ą o p i e k u n ó w k u l t u r y ludo­ wej oraz z a p a ł e m Rozalii C u r y ł o w e j i , d o s ł o w n i e , paru lipia. Zalipianki, zdobiąc m o t y w a m i r o ś l i n n y m i ś c i a n y jeszcze gospodyń. swoich domostw, n a l e ż ą c a ł k o w i c i e do ś w i a t a t r a d y c y j ­ B a r a ń s k a nie b y ł a jednak m i m o n i e w ą t p l i w e g o talen­ nej sztuki ludowej. P o z o s t a j ą w jej k r ę g u nawet w ó w ­ czas, gdy pod wpływem inspiracji z z e w n ą t r z p r o j e k ­ tu m a l a r k ą z s i l n ą p o t r z e b ą t w ó r c z e j wypowiedzi, toteż tują chusty na głowę, s p ó d n i c e czy obrusy, dekoracje po w y j ś c i u za mąż zrezygnowała z zainteresowań plas­ tycznych. p l a f o n ó w w miejskich w n ę t r z a c h . Te same kobiety j e d ­ nak, tak mistrzowsko p o s ł u g u j ą c e się p ę d z l e m , gdy cho­ I n n y b y ł casus Franciszka Janeczki. Dla niego m a l o ­ dzi o znane i m problemy dekoracji k w i a t o w e j , s t a j ą w a n i e b y ł o f o r m ą wypowiedzi koniecznej, r e k o m p e n s a t ą się p r y m i t y w n e i w r ę c z nieudolne, gdy p r ó b u j ą przed­ za k r z y w d y i bolesne d o ś w i a d c z e n i a doznawane w ż y ­ s t a w i ć s c e n ę f i g u r a l n ą , w y k r a c z a j ą c ą poza zakres ich ciu. W y c h o d z ą c z f o r m u ł y dekoracyjno-ludowej, b l i s k i doświadczenia. T r a d y c y j n y warsztat artystyczny nie m a l u n k o m dziecięcym w scenach p e j z a ż o w y c h , Janeczko wystarcza, aby przełożyć w i e l o w y m i a r o w ą r z e c z y w i s t o ś ć w y p o w i a d a ł się bardziej osobiście, t w o r z ą c p r z e j m u j ą c e na d w u w y m i a r o w y rysunek. w swej n a i w n e j prostocie sceny U k r z y ż o w a n i a ( i l . 11— 13). Pastuch, u m ę c z o n y p r a c ą ponad w ą t ł e siły i coraz Na pograniczu l u d o w o - n a i w n y m stoi też t w ó r c z o ś ć silniejszymi n a w r o t a m i epilepsji — u c i e k a ł , gdy t y l k o Zofii B a r a ń s k i e j - D z i ę c i o ł o w s k i e j . Wszystko w jej obra­ mógł, do szopy, by m a l o w a ć z dala od ludzi tainiutkimi zach jest w ł a ś c i w i e zgodne ze stylem l u d o w y m , z a m i ł o ­ f a r b a m i obrazki p e ł n e b a r w y i d o s t o j e ń s t w a . M a l o w a ł wanie do dekoracji, w y p e ł n i a j ą c e j c a ł ą p r z e s t r z e ń w o k ó ł wizerunku ś w i ę t e j postaci, r y t m i c z n y u k ł a d k w i a t o w y c h w osamotnieniu, pogardzany i wyszydzany przez ś r o d o ­ wisko. „ O b r a z e k robiem dzień abo d ł u ż y . Jak m a ł u j e m i r o ś l i n n y c h e l e m e n t ó w , p ł a s k i e potraktowanie postaci od r a n i ą , przy m a l o w a n i u to m i się nic nie kce, jadło (ii. 5). T y m , co pozwala m ó w i ć t u o p u n k t a c h stycznych mie o d y ń d z i e . Od tyoh nóg t o m c a ł y biedny, nie jezdem ze s z t u k ą n a i w n ą , jest s p o r ó b interpretacji scen b i b l i j ­ zdolny do nijakiej pracy i n i m a za co żyć ani za co się nych, Madonny czy ś w i ę t y c h , zwłaszcza twarzy. B a r a ń ­ o k r y ć " — p i s a ł w liście do Tadeusza S e w e r y n a . ska, sama rodem z Zalipia, w pracach swych, powsta­ 2 6 27 2S 2e łych jeszcze w latach trzydziestych, p o k a z a ł a m o ż l i w o ś ć l i n i i rozwoju malarstwa, bazującego na d o ś w i a d c z e n i a c h zdobnictwa ludowego. Oczywiście charakter przemian w kulturze wiejskiej uczynił tę p r o p o z y c j ę n i e a k t u a l n ą , 14 44 Epilepsja, lunatyzm, n ę d z a , p o n i ż e n i e — to momenty bardzo istotne dla zrozumienia potrzeby artystycznej wypowiedzi Janeczki. N a w e t w ś r o d o w i s k u w i e j s k i m p r o w a d z i ł y do izolacji, p o g ł ę b i a n e j n i e c h ę t n y m stosun- �16 IS Helena Roj-Kozlowska; obrazki na szkle: П. 14. Wesele. kiem otoczenia, a co za t y m idzie s p r z y j a ł y w y p o w i e d z i osobistej, niezależnej od mody i g u s t ó w otoczenia. „Naiwność" Janeczki w i ą ż e się z jego „ i n n o ś c i ą " od grupy, a jak m o ż n a z a u w a ż y ć , ten w ł a ś n i e moment często leży u źródeł naiwnej twórczości. K a ż d a zresztą współcześnie obserwowana „ n a i w n o ś ć " w y n i k a z j a k i e ­ goś rozdźwięku człowieka ze ś w i a t e m , z j a k i e g o ś efektu obcości, z niedorozwoju u m y s ł o w e g o , i n f a n t y l n o ś c i , n a d ­ miernej wrażliwości, przerostu w y o b r a ź n i , s t a n ó w l ę k o wo-maniakalnych, poczucia osamotnienia i obcości, izo­ lacji od środowiska i czasu, w k t ó r y m żyją, albo też — co jest drugim biegunem tego samego zjawiska •— z po­ trzeby przekazania i n n y m w ł a s n y c h p r z e k o n a ń , d o ś w i a d ­ czeń, wierzeń, obsesji. Dorota Lampart z Zawoi od d z i e c i ń s t w a w i e l k ą w a g ę przywiązywała do scen w i d z i a n y c h we śnie, p r z y d a j ą c im prorocze znaczenie, r o z p a m i ę t u j ą c je i o d t w a r z a j ą c w obrazach. Gdy s k o ń c z y ł a 16 lat, m i a ł a „ w i d z e n i e " . „Spałam na łóżku, nagle r o z w a r ł o się niebo, p r z y s z e d ł święty, strasznie p i ę k n y . M y ś l a ł a m , że to Bóg, a to był Michał Archanioł i a n i o ł y . P o k a z a ł m i zegar, k t ó r y trzymał w ręce, poniżej w y s t a w a ł a z p n i a k a r ę k a . " Temat ten wielokrotnie m a l o w a ł a . Ze s n ó w m a l o w a ł a wiele obrazów, w i n n y c h wzorem jej b y ł y dzieła w i d z i a ­ ne w kościołach ( i l . 8). „Niebo, czyli S ą d Ostateczny" (il. 7), jak twierdzi, „ w y r o z u m i a ł a sobie" o g l ą d a j ą c księży i dziewczyny z l i l i a m i podczas procesji, a p o n i e w a ż w niebie zawsze jest wszystkiego w i ę c e j niż na ziemi, cbraz musiał być w i e l k i i p e ł e n postaci. 3 0 II. 15. Jezusek. II. 16. Henryk Seniuk, Matka Boska, ol. Sądzę, że m o ż n a jej w i e r z y ć , gdy tak wyjaśnia powstanie obrazu, ale w ł a ś n i e dla tradycji t k w i ą c e j w p o d ś w i a d o m o ś c i charakterystyczne jest to, że ingeruje w twórczość, t w o r z ą c r a m y p o w s t a j ą c e g o dzieła. A b y m y ś l t ę w y j a ś n i ć , o d w o ł u j ę się do o b r a z ó w ludowych ze S ł o w a c j i , p r z e d s t a w i a j ą c y c h podobny temat ikono­ graficzny ( i l . 4). Szczególnie ciekawy jako w y r a z w ł a s n y c h przeżyć i pięknej naiwno-poetyckiej w y o b r a ź n i jest obraz „ Ś m i e r ć m a t k i " ( i l . 10). C z ł o w i e k i e m chorym, włóczęgą, o częstych zapaściach jest H e n r y k Seniuk, urodzony na Wileńszczyźnie, ale m i e s z k a j ą c y po w o j n i e w K r a k o w i e . Seniuk m a l o w a ł przez czas k r ó t k i , ale wszystkie jego obrazy są dojrzałe, konsekwentne i o w ł a s n y m wyrazie, b l i s k i m bizantyj­ skim mozajkom, malowane t e c h n i k ą niemal p o i n t y l i s t y c z n ą ( i l . 16). Zachodzi w nich zjawisko, o k t ó r y m Georg Schmidt pisze: „Wszyscy oni (naiwni — A.J.) m a j ą w y r a ź n e inklinacje tematyczne, fiksują pewne tematy, treści i zasób ś r o d k ó w w y r a z u , w k t ó r y c h t w ó r ­ czość ich nie ulega zmianom, r o z w o j o w i . " 31 To twierdzenie ostatnie jest na ogół słuszne, ale t y l k o w odniesieniu do ludzi, k t ó r y c h ogranicza ich psychika, ich w y r a ź n a osobowość t w ó r c z a . I t u na p r z y k ł a d z i e N i k i f o r a m o ż n a dowieść, że pewien rozwój istnieje, wczesne obrazki krynickiego mistrza m a j ą bowiem cechy n a i w n o - d z i e c i ę c e j w y o b r a ź n i , podczas gdy z biegiem lat n a s t ę p u j e w y r a ź n a krystalizacja stylu Nikiforowego, roz­ szerzenie wachlarza tematycznego, doskonalenie spe- 45 �18 17 cyficznego zresztą warsztatu malarskiego (odkrycie i zafiksowanie całego szeregu „ s p o s o b ó w " np. na malowanie poboczy g ó r s k i c h p o k r y t y c h lasami, drzew, p e j z a ż u w i ­ dzianego z j a d ą c e g o p o c i ą g u itd.). J u ż jednak na p r z y k ł a d z i e Heleny R o j - K o z ł o w s k i e j w i d a ć , że istnieje pewien t y p twórczości n a i w n o - l u d c wej, b a z u j ą c e j na ograniczeniach z e w n ę t r z n y c h , k u l t u r o ­ wych, nie u t r w a l o n y c h w psychice, a w i ę c p o d l e g a j ą c y c h zmianom. Urocze, naiwne obrazki na szkle R o j - K o z ł o w ­ skiej •— te z wczesnego okresu — m a j ą świeżość i w d z i ę k nieomal sztuki dziecka, a zarazem dojrzałość, k t ó r ą osiąga się t y l k o dzięki więzi w e w n ę t r z n e j z t r a d y c j ą m i e j s c o w ą . W postaciach ś w i ę t y c h zachwiane są p r o ­ porcje, z w r a c a j ą u w a g ę zwłaszcza m a l e ń k i e dłonie. Po k i l k u latach jednak, w m i a r ę zdobywania ś w i a d o m o ś c i artystycznej, R o j - K o z ł o w s k a zaczęła r y s o w a ć postacie anatomicznie bardziej poprawne i w s t y d z i ł a się t y c h m a ł y c h — j a k m ó w i ł a — „ m y s i c h " r ą c z e k ; dziwiła się, dlaczego znawcy w o l ą jej wczesne p r y m i t y w n e prace od tych z lat ostatnich, d o j r z a ł y c h i o wiele s p r a w n i e j ­ szych ( i l . 14, 1 5 ) Niestety p r y m i t y w n y w d z i ę k pierwsze­ go okresu u s t ą p i ł miejsca m a l a r s t w u bardziej ś w i a d o m e ­ m u i technicznie d o j r z a ł e m u , bez w i ę k s z y c h jednak w a r ­ tości artystycznych, a R o j - K o z ł o w s k a w o d r ó ż n i e n i u od w i e l u innych „ n a i w n y c h " , k t ó r z y w y r o ś l i ze swej n a i w ­ ności, nie chciała u t r z y m y w a ć jej sztucznie, jako k o n ­ wencję świadomie przyjętą i u p r a w i a n ą . Odwoływała się natomiast do bliskiej i dobrze jej znanej z w z o r ó w muzealnych t r a d y c j i p o d t a t r z a ń s k i e g o malarstwa na szkle. O d c h o d z ą c zresztą i od niej w pracach z ostatniego okresu życia. Nikifor, o k t ó r y m już w s p o m n i a ł e m , jest na pewno n a j w y b i t n i e j s z ą p o s t a c i ą w ś r ó d naszych „ n a i w n y c h " . Jego twórczość jest zjawiskiem artystycznym. Nasuwa 32 M 46 się t u jednak p y t a n i e — w jakiej mierze jest on zwią­ zany z t r a d y c j ą i czy jest to tradycja ludowa? Reinfuss w s w y m Malarstwie ludowym t w i e r d z i : „ O b r a z y Ja­ neczki, N i k i f o r a i całej plejady w s p ó ł c z e s n y c h malarzy wiejskich czy robotniczych nie w y k a z u j ą z w i ą z k u ani z l u d o w y m m a l a r s t w e m t r a d y c y j n y m , ani w ogóle z tra­ d y c y j n ą t w ó r c z o ś c i ą ludu. S p o ś r ó d w y m i e n i o n y c h wyżej a r t y s t ó w jedynie B a r a ń s k a w t w ó r c z o ś c i swej nawiązuje do t r a d y c j i plastycznych swego ś r o d o w i s k a . I n n i zaś, z a r ó w n o Janeczko j a k i N i k i f o r czy Dorota Lampart, nie m ó w i ą c j u ż o W r ó b l u czy A d a m c z y k u , to jednostki, k t ó r y c h sztuka jest zjawiskiem ściśle indywidualnym, n i e p o w i ą z a n y m z l u d o w y m t ł e m t r a d y c y j n y m i nie sta­ n o w i ą c y m dalszego ogniwa w jego historycznym roz­ w o j u . T w ó r c z o ś ć ich, podobnie j a k t w ó r c z o ś ć wszystkich niemal dzisiejszych m a l a r z y - s a m o u k ó w , to sztuka ama­ torska czy dyletancka, sztuka b ą d ź w ogóle oderwana od j a k i c h k o l w i e k w p ł y w ó w z e w n ę t r z n y c h (Janeczko, N i k i f o r ) , b ą d ź — przeciwnie — p o d l e g a j ą c a wszelkim m o ż l i w y m w p ł y w o m , c h ł o n i ę t y m bez najmniejszego wy­ boru, z w y ł ą c z e n i e m jedynie tradycyjnego malarstwa ludowego." Reprezentując t a k i pogląd, zamieszcza Reinfuss w swej k s i ą ż c e o m a l a r s t w i e l u d o w y m ... aż 8 r e p r o d u k c j i N i k i f o r a , 4 Janeczki, 2' Ociepki, 3 RojK o z ł o w s k i e j . A u t o r nie jest t u chyba konsekwentny, n i e s ł u s z n i e odmawia wszelkich cech ludowych obrazom Janeczki, L a m p a r t czy nawet N i k i f o r a , a z drugiej stro­ ny nie pokazuje w reprodukcjach N i k i f o r a czy Ociepki tego, co ich w i ą ż e z l u d o w y m podglebiem. 34 Ź r ó d ł e m u p o d o b a ń ornamentalnych Nikifora jest sztuka ludowa, a zwłaszcza jej zdobnictwo. Wystarczy spojrzeć na f o t o g r a f i ę z 1955 r. pokoju ( i l . 17) Nikifora. P i e r w s z ą rzeczą, k t ó r a zwraca u w a g ę , b y ł ciągnący się �47 �20 Stanisław Karulak: II. 20. Pejzaż, ol. II. drewno polichr. II. 23. Seweryn Odrzywolski, chowy, ol. 21. Tadeusz Krasnystaw, Kościuszko, ol., płyta drewno pilśniowa. polichr. II. 22. Bartosz Głowacki, II. 24. St. Karulak, Obrona Często­ ��przez długość wszystkich ścian r z ą d kolorowych repro­ dukcji, p r z e w a ż n i e w y c i ę t y c h z pism ilustrowanych. Wisieli obok siebie Mościcki, Rydz Ś m i g ł y , Stalin, Pił­ sudski, p a p i e ż , cesarz Franciszek Józef, Lenin, Bierut i Rokossowski. N i k i f o r w i e s z a ł swoje postacie historycz­ ne, j a k l u d ś w i ę t e obrazy, r z ę d e m , pod p o w a ł ą . Druga rzecz — bielony piec, na k t ó r y m k r y n i c k i Matejko pra­ cowicie w y r y s o w a ł k a f e l k i i ozdobił p r y m i t y w n y m krzy­ ż y k o w y m ornamentem. Podobnie czynił lud, t n ą c z pa­ pieru f i r a n k i i m i t u j ą c e zasłony widziane w mieszczań­ skim czy d w o r s k i m w n ę t r z u . Trzecia rzecz, k t ó r a rzu­ cała się w oczy, to stara, ciemnozielona skrzynia, w k t ó ­ rej b y ł y p o s p o ł u obrazki i pocięty czysty bristol. Za­ r ó w n o skrzynie, j a k i k i l k a mniejszych drewnianych walizeczek-kasetek ozdobił N i k i f o r na w z ó r ludowy ornamentem, k t ó r y choć nie p o w t a r z a ł dekoracji skrzyń ł e m k o w s k i c h , jest przecież w s w y m charakterze bez­ sprzecznie ludowy. Podobne m o t y w y zdobnicze spotyka się też niekiedy w akwarelach, zwłaszcza gdy Nikifor maluje r a m k ę na arkuszu l u b s z e r o k ą b o r d i u r ę . I wresz­ cie k r ą g w p ł y w ó w na poły. już t y l k o ludowych — in­ spiracje m a l o w i d ł a m i z drewnianych cerkiewek. Świat w y o b r a ż e ń r e l i g i j n y c h N i k i f o r a jest oczywiście inny niż w s p ó ł c z e s n e j m u wsi, bardziej p r y m i t y w n y , a zara­ zem ż a r l i w y i wizjonerski, w y d a j e się jednak, że ana­ logie dla N i k i f o r o w e j w y o b r a ź n i i naiwnej w i a r y można znaleźć w ł a ś n i e w ludowej starej t r a d y c j i , w umiłowa­ n i u ż y w o t ó w ś w i ę t y c h , a p o k r y f ó w , kantyczek. Trzeba t u też w s p o m n i e ć o hieratyzacji gestu postaci świętych, co w i ą ż e się i z charakterem cerkiewnych pierwowzo­ r ó w , i z l u d o w y m m y ś l e n i e m artystycznym. L u d o w o ś ć Ni­ k i f o r a w i d z ę w i ę c przede w s z y s t k i m w typie mental­ ności, a dopiero później •— w reminiscencjach ludowego zdobnictwa w n ę t r z i s p r z ę t ó w , w ornamentyce. W tej k a t e g o r i i w i d z ę też malarstwo Seweryna Odrzywolskiego, w o ź n e g o m a g i s t r a t u w Krasnymstawie (il. 23). T r o c h ę inny jest p r z y k ł a d S t a n i s ł a w a Karulaka, ka­ mieniarza, p ó ź n i e j pracownika kolei. Dyscyplina rzeźby zbliża go do t r a d y c j i ludowej, w m a l a r s t w i e natomiast p o s t ę p u j e on ś l a d e m r o z w i j a j ą c e j się opowieści. Rzeźba łączy go w i ę c z k r ę g i e m ludowej twórczości, podczas gdy w m a l a r s t w i e jest bardziej n i e z a l e ż n y od ludowego wzoru, t r a d y c j i (zresztą j u ż n i e m a l doszczętnie zanikłej). Z kolei s z u k a j ą c proweniencji dla malarskiego świata Ociepki nie p o m i j a ł b y m jego z w i ą z k ó w z k u l t u r ą gór­ n i k ó w , ich wierzeniami, f a n t a z j ą . Nie jest to co prawda k u l t u r a ludowa w potocznym odczuciu tego pojęcia, ais chyba w i n n o nas t u i n t e r e s o w a ć zjawisko w całej jego rozpiętości, a nie t y l k o z a w ę ż o n e do raim wsi i wpły­ w ó w tradycyjnej sztuki. W p r z y p a d k u Ociepki źródłem inspiracji jest nie t y l e sztuka, ile k u l t u r a środowiska. Nie t y p o b r a z ó w , a tradycja kalendarzy obrazkowych, l i t e r a t u r y jarmarcznej, g ó r n i c z y c h p o d a ń i wierzeń. Banach pisząc o Ociepce zwraca r ó w n i e ż uwagę na w p ł y w odpustowej l i t o g r a f i i , o „ p r z e j m u j ą c y m " ko­ lorycie. „ S ą tam fiolety fiołkowe, róże jak z róży, żółtości jajka wielkanocnego i zjadliwe zielenie. To jest źródło w p ł y w u na O c i e p k ę — m o ż e nie bezpośrednie, ale w a ż n e dlatego, że dla ostatnich lat, a nie tylko dla dawnej przeszłości, stawia s p r a w ę sztuki ludowej miej­ skiej •— niekoniecznie c h ł o p s k i e j . To są ryciny ludowi j t r o c h ę z » E p i n a l u « . T a k ż e obok nich — bez przyczyno­ wego z w i ą z k u — m o ż n a p o s t a w i ć O c i e p k ę . " A w in> n y m miejscu Banach notuje: „ O c i e p k a pochodzi z W' d ż i n y górniczej n a p r a w d ę . . . Jest z w i ą z a n y z kulturą lu­ d o w ą Ś l ą s k a , z niej w y r ó s ł . N i e w ą t p l i w i e wychował się na g ó r n i c z y c h legendach. J e ż e l i tak bliska mu jest pro35 50 �chowy, 4S ol. �blematyka przypadku, demonizmu przyrody, przepowied­ n i — to są w t y m m o t y w y górnicze. Bez t a k i c h m y ś l i g ó r n i k istnieć nie m o ż e . Sama n i e d z i e l n o ś ć jego malo­ wania jest też j a k o ś uzasadniona z a w o d e m . " G r u p a m a l a r z y - p r y m i t y w i s t ó w ze ś r o d o w i s k a g ó r n i ­ czego łączy w iswej twórczości świeżość i p e w n ą n a i w ­ ność (ludową? dziecięcą?) widzenia ś w i a t a z zaintereso­ w a n i e m dla p e j z a ż u p r z e m y s ł o w e g o (Rejdych, Stolorz), miejskiego. W r ó b l a p o c i ą g a j ą j a r m a r k i , karuzele, c y r k i , widowiska ludowe, widziane w miasteczku g ó r n i c z y m . I n n ą cechą wszystkich jest z a m i ł o w a n i e do ż y w y c h barw. Wiąże się to zapewne z charakterem pracy górniczej pod ziemią i z w i ą z a n ą z t y m p o t r z e b ą rekompensaty w sztuce. 38 W y c z e r p a l i ś m y w i ę c wszelkie f o r m y p o w i ą z a ń m a ­ larstwa naiwnego z l u d o w y m . Sprawy te w y g l ą d a j ą jednak nieco inaczej w innych krajach. A n a l o g i i p e ł ­ nych nie ma i b y ć nie m o ż e . Nie m a m y np. w Polsce ludowo-naiwnego m a l a r s t w a uprawianego przez całe wsie, j a k to ma miejsce w J u g o s ł a w i i (Kovacice) ani o ś r o d k ó w p o w s t a ł y c h w w y n i k u inspiracji malarzy za­ wodowych (Hlebine), nie m a m y też w k u l t u r z e paster­ skiej malarstwa takiego j a k w szwajcarskim regionie Appenzelle. S ł u s z n i e zwraca u w a g ę Georg Schmidt na konieczność w y r a ź n e g o r o z r ó ż n i a n i a malarstwa k u l t u r pasterskich od k u l t u r kopieniaczych, k u l t u r rolniczych. R ó ż n i ą s i ę one bowiem nie t y l k o w swych t r e ś c i a c h , ale i w ś r o d k a c h w y r a z u . 37 Z a j m i j m y się z kolei problemem rzeźby. R e n é d'Harnoncourt powiada, że „ ł a t w o odróżnić naiwne malarstwo Rousseau, Kanego czy Obina od opartych o t r a d y c j ę p r y m i t y w ó w czy sztuki ludowej, ale j a k ż e trudno jesrt 52 �nieraz odróżnić naiwnych od t y c h w s p ó ł c z e s n y c h t w ó r ­ ców ludowych, którzy nie w y p o w i a d a j ą się w t r a d y c y j ­ nym stylu." Sprawa k o m p l i k u j e się jeszcze, gdy cho­ dzi o rzeźbę, o p a r t ą na t r a d y c j i ludowej czy ściślej mówiąc na systemie m y ś l e n i a w y n i k ł y m ze stosunku do tworzywa i możliwości, k t ó r y m i d y s p o n o w a ł l u d o ­ wy twórca. 38 Niemal cała współczesna r z e ź b a ludowa znajduje się na pograniczu sztuki naiwnej, p r y m i t y w n e j . Inspiracje płynące z ludowej t r a d y c j i i jej zasady tak są w c i ą ż jeszcze znaczne, że p o d d a j ą się i m nawet t w ó r c y ze środowiska miejskiego (jak np. Feliks Czajkowski). W y ­ nika to z tego, że jedynie zasady l u d o w e j r z e ź b y pozwa­ lają twórcy nie d y s p o n u j ą c e m u w i e d z ą ani s p r a w n o ś c i ą warsztatową osiągnąć dobre rezultaty. I n n e ambicje, wiodące ku wypowiedzi realistycznej czy poszukiwaniom nowoczesnej sztuki — bez odpowiedniej ś w i a d o m o ś c i i wiedzy, zarówno w zakresie anatomii, j a k i technik rzeźbiarskich, p r o w a d z ą w w i ę k s z o ś c i p r z y p a d k ó w na manowce dyletantyzmu, j a ł o w e j amatorszczyzny. Cecha naiwności, spotykana we w s p ó ł c z e s n e j t w ó r ­ czości rzeźbiarzy ludowych, daje się z a u w a ż y ć przede wszystkim w warstwie tematycznej, w naiwnej poetyce scen historycznych, dysproporcjach m i ę d z y n a s z ą w i e d z ą o postaci (czy sytuacji) a sposobem zinterpretowania tej postaci czy sceny przez r z e ź b i a r z a . N a i w n o ś ć cechuje więc przede wszystkim p o e t y k ę , w y o b r a ź n i ę , ś w i a d o ­ mość twórcy zwłaszcza w zestawieniu z ś r o d k a m i w y ­ razu, którymi dysponuje. Leon Kudła: II. 30. Syn no polichr. II. 33. Jędrzej polichr. 33 Antoś, drewno polichr. Wawro, Sw. Magdalena, N a i w n o ś ć , -tak j a k j ą odczuwamy, w i ą ż e się z prze­ kroczeniem t r a d y c y j n y c h f o r m u ł tematycznych i for­ m a l n y c h , w y j ś c i e m poza o b r ę b zbiorowych doświadczeń. N a i w n ą w y d a się w i ę c nam „ f r a n c i s z k a ń s k a " poetyka r z e ź b W a w r y z n i e o d ł ą c z n y m i drzewkami i ptaszkami, zwłaszcza w tematach, pozbawionych w rzeźbie t r a d y c j i ikonograficznej j a k np. Chrystus w Ogrójcu czy Wniebo­ w s t ą p i e n i e M a t k i Boskiej. Beskidzki powsinoga nie zawsze też r o z u m i a ł w z ó r , z k t ó r e g o c z e r p a ł natchnienie do rzeźby. Tak np. z n a j ą c jedynie z k s i ą ż k o w y c h i l u ­ stracji p o s t a ć ś w . Krzysztofa stojącego po kolana w rzece, z r o z u m i a ł r y c i n ę w ten sposób, że „ ś w i ę t y K r z y stopon nimo nóg, ino do t e l a . " W a w r o jednak, mimo n a i w n o ś c i dostrzeganych zwłaszcza w pracach nie opar­ t y c h o w z ó r ikonograficzny, pozostaje przede wszystkim rzeźbiarzem ludowym. 39 „ N a i w n o ś ć " w rzeźbie jest w i ę c przekroczeniem p r o ­ gu w s p ó l n y c h zasad m y ś l e n i a i f o r m u ł o w a n i a , c e c h u j ą ­ cych rzeźbę l u d o w ą . G d y b y ś m y chcieli m y ś l tę w y r a z i ć graficznie, n a l e ż a ł o b y zrobić p o d z i a ł k ę j a k w termo­ metrze. M i m o i n d y w i d u a l n y c h różnic rzeźba ludowa w y p e ł n i j a k i e ś ś r o d k o w e pasmo skali. Pozostanie dół i góra. P r y m i t y w spontaniczny, nieomal infantylny, jeszcze przed progiem w p ł y w u j a k i e j k o l w i e k tradycji — i rzeźba, k t ó r a już p r ó g t r a d y c j i p r z e k r o c z y ł a , rzeźba o cechach indywidualnego stylu w y r a ź n i e zarysowanej osobowości. P r z y k ł a d e m takiego p r y m i t y w u absolutnego jest twórczość g ó r a l a H e r ó d k a i r z e ź b i a r k i z Gujska — Heleny S z c z y p a w k i - P t a s z y ń s k i e j . Na p r z e c i w l e g ł y m bie- II. 31. Chrystus drewno polichr. z krzyżem, drewno polichr. 11. 34. Zygmunt Skrętowicz, II. 32. Wrona, drew­ Krótka pila, drewno 34 �gunie znajdzie się w ó w c z a s t w ó r c z o ś ć Leona K u d ł y , jego osobny ś w i a t . Janusz M i c h a ł o w s k i s ł u s z n i e p o d ­ k r e ś l a , że u K u d ł y naiwne jest spojrzenie na ś w i a t , ale nie forma artystycznej w y p o w i e d z i . W y o b r a ź n i a K u d ł y inna jest od p r z e c i ę t n e j w y o b r a ź n i ludowego ś w i ą t k a r z a , w i d a ć to j u ż w tematyce, w r ę c z f r a n c i s z k a ń ­ skim u m i ł o w a n i u natury, ptactwa. Dla K u d ł y z w i e r z ą t k o jest przyjacielem., w s p ó ł t o w a r z y s z e m człowieka. Jest stworzeniem czystym, godnym podziwu, szacunku. W i e ­ w i ó r k a na dłoni czy r a m i e n i u , w i e r n y sokół, pies sie­ dzący u stóp syna Antosia, sarenka z d z i e w c z y n ą , nawet kot czy ptak, t r a k t o w a n y z całą p o w a g ą — j a k ż e o d ­ m i e n n ą od tego stosunku do zwierząt, k t ó r y zazwyczaj spotykamy na w s i . U K u d ł y , podobnie j a k u N i k i f o r a , jest p e ł n a r ó w n o w a g a i harmonia m i ę d z y f o r m ą a r t y ­ styczną a p o d j ę t ą t e m a t y k ą . M i c h a ł o w s k i twierdzi, że „ P o s t a w a psychiczna w i ą ż e go z t w ó r c a m i l u d o w y m i . Nie jest to zresztą jedyny p u n k t w s p ó l n y . R z e ź b a l u d o ­ wa jest podłożem, na k t ó r y m r o z w i n ę ł a się jego t w ó r ­ c z o ś ć . . . " Zastanawiam się, czy n a p r a w d ę postawa psy­ chiczna K u d ł y jest „ l u d o w a " . Chyba w ł a ś n i e r ó ż n i c e w tej postawie psychicznej wobec ś w i a t a , sztuki, f u n k c j i rzeźby — s p r a w i a j ą , iż K u d ł ę w w i ę k s z y m nawet stop­ niu niż W a w r ę m o ż e m y zaliczyć do sztuki pogranicza naiwnego . 40 41 42 Z kolei Z y g m u n t S k r ę t o w i c z . I znów o d r ę b n y ś w i a t w y o b r a ź n i . Zainteresowania tematyczne sięgające do spraw dramatycznych — w y r a ź n y c h wprost, bez po­ ś r e d n i c t w a symboliki Frasobliwego, Bolesnej czy Piety (Oświęcim, Bełżec, sceny z czasów okupacji) s ą s i a d u j ą z ż a r t o b l i w ą o b s e r w a c j ą wiejskiego życia, zabaw, oby­ czajów. Groza i dowcip, np. w r z e ź b i e „ K r ó t k a p i ł a " — Adam Zegadło: II. 35. Sw. Piotr, drewno polichr. i l . 34, w i e l o f i g u r o w e sceny z ' B i b l i i (Potop) i zwykłe opowieści o ludziach, k a t a r y n i a r z u z p a p u g ą , ślepym grajku, h a r m o n i ś c i e . A przy t y m s ą to r z e ź b y w y n i k a ­ j ą c e z ludowego ducha, z t r a d y c j i . N a i w n y w naszym odczuciu r z e ź b jest w i ę c przede wszystkim sposób i n t e r p r e t a c j i tematu, p o w i ą z a n y z oso­ bistą formą wypowiedzi rzeźbiarskiej, o w y r a ź n y m pięt­ nie osobowości t w ó r c y . Gdyby nie tematy, rzeźby Lam ę c k i e g o m o ż n a by r o z p a t r y w a ć w kategoriach sztuki ludowej. N a i w n o ś ć r z e ź b i a r z a polega jednak na t y m , że nie d y s p o n u j ą c ś r o d k a m i r z e ź b i a r s k i m i zdolnymi oddać p r a w i d ł o w y i niepowtarzalny wizerunek f a k t u czy osoby (zwłaszcza postaci historycznej), z c a ł k o w i t y m spokojem i n i e f r a s o b l i w o ś c i ą konstruuje s c e n ę np. z a b ó j s t w a bis­ kupa S t a n i s ł a w a Szczepanowskiego czy k ą p i e l i króla Jana I I I Sobieskiego, proponuje w i z e r u n k i k r ó l ó w i wo­ dzów polskich, Sukarna czy I n d i r y Ghandi, w podobny jednak sposób r z e ź b i ą c i c h twarze, o charakterystycz­ n y m nosie, w y p u k ł y m polerowanym czole i kulistych oczach. Zmienia w t y c h twarzach niewiele, t y l k o szcze­ góły, a t r y b u t y postaci, domalowuje w i ę c w ą s y , uczesanie. P r z y k ł a d y m o ż n a m n o ż y ć . Oto P i ł a t — prymitywny i w z r u s z a j ą c y w swej nieporadnej często sztuce, z upodo­ baniem r z e ź b i ą c y w i e l k i e f i g u r y Chrystusa stojącego przed ... P i ł a t e m , p e ł n e ekspresji Piety, syreny, sfinksy, krokodyle gdzieś zobaczone w k s i ą ż c e szkolnej i nie bardzo chyba z a p a m i ę t a n e ; Piotr Zelek zafascynowany b i b l i j n y m Egiptem, scenami ś w i ę t y m i , k t ó r e po swoje­ m u interpretuje, b o r y k a j ą c się z oporem materiału (il. 37, 38, 39). A d a m Z e g a d ł o , W i n c e n t y K r a j e w s k i , Feliks Czajkowski — cała plejada r z e ź b i a r z y ludowo-prymit y w n y c h , tak charakterystyczna dla panoramy sztuki U. 36. „Tajemnica zwycięstwa", drewno polichr. �55 �40 naiwnej w Polsce. I wreszcie S t a n i s ł a w Zagajewski, zjawisko wyjątkowe, formuła już nie ludowa, ale z po­ granicza ekspresyjno-surrealistycznej w y o b r a ź n i . S t w o r y i p t a k i Zagajewskiego są nie t y l k o niesamowite, ale i dekoracyjne (il. 40, 41). Tyle że jest to d e k o r a c y j n o ś ć obsesyjna, n a t r ę t n a , k t ó r a w s p i ę t r z e n i u i p o w i k ł a n i u form nabiera dramatycznej siły w y r a z u . Czuje się w tych r z e ź b a c h g o r ą c z k o w ą p o t r z e b ę formowania gliny, p o t r z e b ę tak p s y c h i c z n ą j a k i m a n u a l n ą . A przecież przy całej swej odrębności Zagajewski wyrasta z ludowego zdobnictwa (horror vacui), z t r a d y c j i l u d o w e j rzeźby ceramicznej ( i l . 42). Spazmatycznie s k r ę c o n e w r u c h u p t a k i i z w i e r z ę t a z n a j d u j ą też i inne źródło inspiracji — gumowe i celuloidowe kiczowate zabawki, k o t k i , pieski nieudolnie wzorowane na postaciach Disneyowskich k r e s k ó w e k ( i l . 43). Panorama naszej r z e ź b y n a i w n o - l u d o w e j , o b e j m u j ą c a zjawiska od H e r ó d k a po K u d ł ę , L a m ę c k i e g o i Zagajew­ skiego, nie ma analogii w i n n y c h krajach. Jest t y m , co najmocniej nas w y r ó ż n i a na wszelkich zagranicznych konfrontacjach i wystawach. Dzieje się tak, p o n i e w a ż dyscyplina ludowej r z e ź b y w c i ą ż jeszcze jest u nas w żywej p a m i ę c i , p o n i e w a ż w ł a ś n i e r z e ź b a b y ł a u nas powszechna, a jej zasadnicze p r a w a do dziś z a c h o w a ł y s w o j ą w a r t o ś ć i moc inspiracji. Pogranicze sztuki l u d o w o - n a i w n e j jest zjawiskiem historycznym, u w a r u n k o w a n y m ż y w ą jeszcze t r a d y c j ą sztuki ludowej, w orbicie k t ó r e j znajduje się t w ó r c a . 56 41 Tradycja ta jest przy t y m nie w y s t a r c z a j ą c a , nie pozwa­ la twórcy na p e ł n ą w y p o w i e d ź , w y r a ż e n i e treści no­ w y c h , p r z e k r a c z a j ą c y c h z a s ó b dotychczasowych d o ś w i a d ­ czeń sztuki ludowej. R o z w ó j p o s z u k i w a ń t w ó r c z y c h j e d ­ nostki zdaje się ma w i ę c p r o w a d z i ć od t r a d y c j i do po­ szukiwania w ł a s n e j f o r m y wypowiedzi. Od kształtu sztuki zdefiniowanego w o l ą zbiorowości k u wyzwoleniu w ł a s n e j w y o b r a ź n i . Od sztuki p e ł n i ą c e j o k r e ś l o n ą f u n k ­ cję w swojej społeczności do t w ó r c z o ś c i bardziej nie­ z a l e ż n e j , w a r u n k o w a n e j przede w s z y s t k i m w ł a s n ą po­ t r z e b ą wypowiedzi. Sztuka pogranicza ludowo-naiwnego wykracza więc często poza t e m a t y w s p ó l n e grupie, w y r a ż a j ą c przeżycia konkretnej jednostki, jej osobiste widzenie otaczającego ś w i a t a , a nawet jej obsesje. Cena swobody b y w a nieraz wysoka, przychodzi za n i ą p ł a c i ć l e k c e w a ż e n i e m , a nawet osamotnieniem w ś r o d o w i s k u . Sojusznikiem staje się w tej sytuacji od­ biorca spoza w ł a s n e j sfery, z miasta. M i ł o ś n i k sztuki. Proces jest jednak nieuchronny. Sztuka ludowa g i ­ nie i miejsce jej z a s t ę p u j e b ą d ź sztuka z z e w n ą t r z , od­ bierana p r z e w a ż n i e biernie, b ą d ź t w ó r c z o ś ć w ł a s n a — amatorska, a w nielicznych przypadkach — naiwna. Zanikanie t r a d y c j i k u l t u r y ludowej, p o w o d u j ą c e j w pierwszej fazie r o z w ó j t w ó r c z o ś c i pogranicza ludowonaiwnego, w dalszej konsekwencji doprowadzi zapewne do zmniejszenia się r o l i tej ludowej t r a d y c j i . Być może pogranicze l u d o w o - n a i w n e będzie w ó w c z a s b a z o w a ć ra­ czej na dyspozycjach psychicznych, c e c h u j ą c y c h ś r o d o ­ wisko wiejskie, niż na wzorach sztuki ludowej, prze­ kazanych przez t r a d y c j ę i dokument. �И 40 Stanisław Zagajewski, Pies, glina wypalana, glazurowana. II. 41. St. Zagajewski, Paw, glina wyp. II. 42. Stefan Głowiak, Medynia Głogowska pow. Łańcut, Walczące koguty, glina wyp., głaz. II. 43. Figurki gipsowe służące Zagajewskiemu za wzory. 42 57 �PRZYPISY 1 Z w a ż n i e j s z y c h prac na ten temat w y m i e n i ę : Ksawery P i w o c k i , A la limite de 1'art populaire et nonpopulaire. „ Z e s z y t y Etnograficzne Muzeum Kultury i Sztuki L u d o w e j w Warszawie", t. 1, 1960; H a n s - F r i e d rich Geist, Carl Christian, Thegen aus Oldensloe, „ K u n s t in Schleswig Holstein 1955" (Jahrbuch); Hans F r i e d r i c h Geist, Volkskunst und Laienmalerei (w katalogu): Bauern Malerei, Kunstmuseum St. Gallen, 1956; zbiór r ó ż n y c h wypowiedzi w katalogu: Das naive Bild der Welt. Staatliche Kunsthalle Baden-Baden 1961 (m.in. N . M i c h a i ł ó w , G. Schmidt, R. d'Harnoncourt, O. B i h a l j i - M e r i n ) ; Oto B i h a l j i - M e r i n , Das naive Bild der Welt, K o l n 1959; Arsen Pohribny, Stefan T k á c , Die naive Kunst in der Tschechoslowokei. Praha 1967, Stefan T k á c , Hranice lidového a insitneho umenia „ U m e n i a femesia" 1966 nr 1; A l e k ­ sander Jackowski, Z problematyki współczesnej amator­ skiej twórczości plastycznej. „Pol. Szt. L u d . " г. I X , 1955 nr 5. 2 Zagadnienie to omawia szerzej m . i n . A n t o n i n a K ł o s k o w s k a : Rozumienie kultury w antropologii kulturo­ wej i socjologii, „ P r z e g l ą d Socjologiczny", t. 16, 1962. z. 2, s. 7—14. 3 Zainteresowanych o d s y ł a m przede wszystkim do prac: Ksawery P i w o c k i , A la limite de 1'art populaire et non-populaire, w y d . cyt. tegoż: Niektóre zagadnienia teorii sztuki ludowej. „ S t u d i a Estetyczne", t. 3, 1966; Józef Grabowski, Sztuka ludowa. Formy i regiony w Polsce. Warszawa 1967, s. 17—25, a zwłaszcza do dys­ k u s j i o pojęciu sztuki ludowej, zamieszczonej w „ P o l ­ skiej Sztuce L u d o w e j " r. X X I , 1967 nr 4. 4 Jan Szczepański, Elementarne pojęcia socjologii. Warszawa 1963, rozdz. I V , „ K u l t u r a " , s. 40. N a j p e ł n i e j s z ą s y s t e m a t y k ę r ó ż n y c h definicji k u l t u r y opracowali: A l f r e d L . Kroeber, Clyde K l u c k h o r n , The concept of culture. A critical review of definitions. „ P a p e r s of the Peabody Museum" 1950. II. 44. Andrzej pow. Leżajsk. 58 Bachmiński, kafel z pieca. II. 45. Powstaniec, kafel II. 46, 47. Jan Oksitowicz, kafle z pieca w Rybnej z pieca w Wierzawicach pow. Kraków. �46 5 Przez t w ó r c z o ś ć a r t y s t y c z n ą rozumiem t u wszel­ kie działanie ś w i a d o m e i p o d ś w i a d o m e , z m i e r z a j ą c e do nadania przedmiotowi cech pozautylitarnych, estetycz­ nych. 6 Por Zbyszko Bednorz, Ludowe żniwo literatury. Pisarstwo ludowe Opolszczyzny. W r o c ł a w 1966. A u t o r m.in. referuje dotychczasowe p o g l ą d y na l i t e r a t u r ą l u ­ dową w Polsce. 7 N a w i ą z u j ę t u do koncepcji b a r w p a m i ę c i o w y c h Heringa. „ B a r w a , k t ó r ą najczęściej w i d z i m y na j a k i m ś przedmiocie, u t r w a l a się niezniszczalnie w naszej pa­ mięci i staje się s t a ł ą c e c h ą obrazu p a m i ę c i o w e g o . To, co laik nazywa p r a w d z i w ą b a r w ą rzeczy, stanowi t ę barwę, k t ó r a w jego p a m i ę c i mocno z w i ą z a ł a się z rzeczą, nazywałbym j ą p a m i ę c i o w ą b a r w ą rzeczy. Wszystkie rzeczy znane nam z ubiegłego d o ś w i a d c z e n i a czy też te, których b a r w ę u w a ż a m y za z n a n ą sobie, w i d z i m y przez okulary b a r w p a m i ę c i o w y c h " . Cyt. w g R. S. Woodwortha, H. Schlosberga, Psychologia eksperymentalna t. 1, W a r ­ szawa 1963, s. 604. 8 Aleksander Jackowski, Współczesna rzeźba ludowa, „Pol. Szt. L u d . " , r. X V I I I , 1964 nr 1. 9 Anatol Jakovsky, Peintres naifs. Essai de defini­ tion. „Savoir et Beaute" 1965 nr 4. 10 Roman Reinfuss, Ludowe kafle malowane. Kra­ ków 1966, s. 88, 89. 11 R. Reinfuss, Ludowe kafle malowane, w y d . cyt., s. 75—80. Por. też Józef Grabowski, Ludowa galeria obrazów. „ P r o b l e m y " 1951, s. 621; Juliusz Kostysz, Jan Oksitowicz • — garncarz krakowski i jego dzieło. „Pol. Szt. L u d . " г. V I , 1952, nr 6. 12 Tadeusz Seweryn, Orawski Orbis Pictus. „Pol. Szt. Lud.", r. X I V , 1960, nr 2. 13 Patrz A. Jackowski, J. Jarnuszkiewiczowa, Sztuka ludu polskiego. Warszawa 1967, i l . 259. Por. też i l . 261. 14 t a m ż e , i l . 265. 15 t a m ż e , i l . 282. 16 t a m ż e , i l . 280. 17 Oto B i h a l j i - M e r i n , op. c i i , s. 31. 18 Franciszek Kotula, Zbiorowy portret chłopski. „Pol. Szt. L u d , " , г, X I , 1957, n r 1; tegoż, Mieszczańscy 47 malarze i obrazy w domach mieszczańskcih. „Pol. Szt. L u d . " , г. X V , 1961, nr 3. 19 Robert Wildhaber, Laienmałerei von der Volkskunde hergesehen. W s t ę p do katalogu wystawy Laien­ małerei Gewerbesmuseum, Basel 1961. 20 Tadeusz Seweryn, Połskie malarstwo ludowe. K r a k ó w 1937, s. 39, 40. 21 Tadeusz Seweryn, Rozdroża sztuki ludowej. W a r ­ szawa 1948, s. 62. 22 Franciszek Kotula, „Dywany" — współczesne ma­ larstwo ludowe wsi rzeszowskiej. „Pol. Szt. Lud.", r. X V I I I , 1963, nr 34. 23 O. B i h a l j i - M e r i n , op. c i i , s. 31. 24 P r z y k ł a d e m jest t u stosunek do impresjonizmu, k t ó r y dla w i e l u a m a t o r ó w s t a ł się po prostu t e c h n i k ą , sposobem w y r a ż a n i a . Impresjonizm b a z o w a ł na obser­ w a c j i natury, k t ó r a b y ł a ź r ó d ł e m d o z n a ń malarza. A m a ­ tor „ r o b i " impresjonizm z obrazu, chwyta w i ę c tylko jego z e w n ę t r z n ą w a r s t w ę , n a ś l a d u j e rezultat, nie docie­ r a j ą c do p r z e ż y c i a i wiedzy, k t ó r e ten rezultat w y w o ­ łały. 25 A m a t o r ó w , o k t ó r y c h t u m ó w i m y , nazywa Geist „ d y l e t a n t a m i " , p r z e c i w s t a w i a j ą c i m „ l a i k a " (od laicus — p r z y n a l e ż ą c y do ludu), k t ó r a to kategoria bliska jest naszemu p o j m o w a n i u sztuki naiwnej, spontanicznej. Zda­ niem Geista w y p o w i e d ź laika nie podlega ustalonym re­ g u ł o m i p r a w o m „...lecz jest rezultatem pierwotnego p o p ę d u k s z t a ł t o w a n i a b a r w y i formy. Nie m y ś l i on o formie i przedmiocie, lecz forma ta w y p ł y w a bezpo­ ś r e d n i o z jego w n ę t r z a , nie hamowana w i e d z ą . Jego czynność artystyczna jest u k r y t y m szczęściem. Nie obo­ w i ą z u j ą go ż a d n e o b o w i ą z k i artystycznego p o w o ł a n i a czy zawodu, lecz jedynie jego n a m i ę t n a miłość do ś w i a ­ ta." Hans Friedrich Geist, C a r l Christian Thegen aus Oldensloe. Op. c i i , s. 6 — c y t u j ę w p r z e k ł a d z i e Ksawerego Piwockiego: referat Sztuka ludowa i amatorska, w y g ł o s z o n y na Sympozjum CPARA w K r a k o w i e w k w i e t n i u 1963 r. ogłoszony w : Jacek Zieliński, Przy sztalugach po pracy, Warszawa 1967. Przyznam, że w b r e w Piwockiemu ( k t ó r e m u na t y m miejscu chcę gorąco p o d z i ę k o w a ć za u d o s t ę p n i e n i e m i 5.9 �z a r ó w n o pracy Geista, j a k też w i e l u innych t r a k t u j ą ­ cych o twórczości naiwnej) u w a ż a m te s f o r m u ł o w a n i a za dość m ę t n e i m a ł o sprawdzalne. Kategoria „ l a i k a " nie obejmuje całego zjawiska w s p ó ł c z e s n y c h p r y m i t y ­ w ó w czy jeśli kto w o l i — naiwnych. Dotyczy t y l k o j e d ­ nej z m o ż l i w y c h w t y c h r a m a c h postaw. Nie w i e m też, co to jest „ p i e r w o t n y p o p ę d k s z t a ł t o w a n i a b a r w y i f o r ­ m y " i czy n a p r a w d ę w y s t ę p u j e w twórczości n a i w n y c h niezależnie od w p ł y w u k u l t u r y , rozwoju osobowości? Modne jest w literaturze m i ł o ś n i k ó w sztuki naiwnej szermowanie m a ł o sprawdzonymi s ą d a m i zapożyczonymi z poezji psychologii głębi, j a k np. „chodzi t u o ostatnie pozostałości zaginionej j u ż duszy zbiorowej, k t ó r a we śnie powtarza wieczne p r a w d y ludzkiej duszy" (cytat Junga w książce B i h a l j i - M e r i n a Das naive Bild...), p o s ł u g i w a n i e się p o j ę c i a m i n s z c z u d ł a m i , hipotezami p e ł ­ n y m i uroku, ale dalekimi od ścisłości j a k np. teoria a r c h e t y p ó w . U w a ż a m też za m a ł o precyzyjne dalsze zdania tekstu Geista, badania konkretne nad k i l k u d z i e ­ sięciu t w ó r c a m i nie p o z w a l a j ą bowiem na p e ł n ą akcep­ tację tezy o czynności artystycznej jako u k r y t y m szczęś­ ciu. Niejasna jest też sprawa o b o w i ą z k ó w artystycznego p o w o ł a n i a , do k t ó r y c h się malarz poczuwa, a „miłość do ś w i a t a " z a s t ę p o w a n a b y w a r ó w n i e ż przez lęk. Samo zresztą pojęcie „ ś w i a t a " wydaje się nieprecyzyjne, b y w a bowiem miłość do innego ś w i a t a , a n i e n a w i ś ć do tego naszego, codziennego, splamionego grzechem. R ó w n i e kontrowersyjna wydaje m i się dalsza część w y w o d u Geista o „ d y l e t a n t a c h " , k t ó r e j nie m o g ę t u z b r a k u miejsca a n a l i z o w a ć . 26 K . Piwocki, Sztuka ludowa i amatorska... wyd. cyt., s. 77. 27 O B a r a ń s k i e j patrz: T. Seweryn, Polskie ma­ larstwo ludowe... w y d . cyt., s. 32. 28 T. Seweryn, t a m ż e , is. 33, 34. 29 Józef Grabowski, Tragedia artysty ludowego. „ A r k a d y " , г. I V , 1938, nr 12. 30 Dane z w y w i a d u nagranego z D o r o t ą Lampart w 1966 r. przez autora a r t y k u ł u . T a ś m o t e k a pracowni badania sztuki nieprofesjonalnej I n s t y t u t u Sztuki PAN. 31 Georg Schmidt, Was ist ein peintre naif? w ka­ talogu: Das naive B i l d der Welt. Baden-Baden 1961, s. 16. 32 O R o j - K o z ł o w s k i e j patrz: Edyta Starek, Twórczość Heleny Roj-Kozłowskiej. „Pol. Szt. L u d . " , г. V I , 1952, nr 1; Wanda Gentil-Tippenhauer, Helena Roj-Kozłowska — wspomnienie. „Pol. Szt. L u d . " , г. I X , 1955, nr 4. Zanotowane podczas rozmowy z m a l a r k ą w 1954 r. 33 M a m na m y ś l i u nas zwłaszcza M a r i ę Korsak i Jana P ł a s k o c i ń s k i e g o , a z w y b i t n y c h malarzy jugosło­ wiańskich Ivana Generalića. 34 Roman Reinfuss, Malarstwo ludowe..., s. 50. 35 Andrzej Banach, Ociepka — malarz dnia siód­ mego. K r a k ó w , 1958, s. 109. 36 t a m ż e , s. 116, 117, 37 Georg Schmidt, Was ist ein peintre naif? s. 16. 38 Rene d'Harnoncourt, Naive Meister, w katalogu w y s t a w y : Das naive B i l d der Welt. K u n s t h a l l e BadenBaden 1961, s. 18. 39 Tadeusz Seweryn, Żywot i dzieło powsinogi bes­ kidzkiego Jędrzeja Wawry. „Pol. Szt. L u d . " , г. X , 1956, nr 3, s. 151. 40 Janusz M i c h a ł o w s k i , Leon Kudła. „ P r o j e k t " 1959, nr 1 (15), s. 26. 41 T a m ż e . 42 K . P i w o c k i , A la limite de 1'art populaire et nonpopulaire. W y d . cyt., s. 40. Fot: Stefan Deptuszewski — il. 7, 15, 46, 47; Stefan Deptuszewski, bowski — il. 3; Aleksander Jackowski — il. 25; Leonard Sempoliński 8—13, 15, 18, 20—24, 26—45, 48. II. 48. Nikifor, Pieta, akw., Tadeusz Kaźmierski — il. 17; Józef Gra­ — il. 19; Jan Swiderski •— il. 1, 2, 5, 6, tektura. �9 2 1 Rysunki tuszem podkolorowane II. 2. Konsekracja biskupa Anna akwarelą: П. 1. Moszyńskiego. Uroczyste wystawienie zwłok Jana Warsickiego na Jasnej Górze. Kunczyńska-Iracka ILUSTRACJE KRONIKI OJCA Wśród r ę k o p i ś m i e n n y c h k s i ą g p a u l i ń s k i c h zachowa­ nych w Bibliotece J a s n o g ó r s k i e j w C z ę s t o c h o w i e znaj­ duje się i n t e r e s u j ą c y i o r y g i n a l n y zabytek ilustracji książkowej: t o m I I Elenchi Gratiorum et Miraculorum Ihaumaturgae Imaginis Częstochowiensis a Sancto Luca depictae В V Ufarme, spisany przez ojca Innocentego Pokorskiego w latach 1732—1734. Książka zawiera 19 ilustracji oraz dwie ozdobne k a r ­ ty t y t u ł o w e . Na odwrocie pierwszej naklejona jest o d ­ bitka znanego m i e d z i o r y t u B a r t ł o m i e j a Strachowskiego przedstawiająca a d o r a c j ę obrazu M a t k i Boskiej C z ę s t o ­ chowskiej, u n o s z ą c e g o się nad klasztorem — przez pa­ pieża, k r ó l a i d o s t o j n i k ó w ś w i e c k i c h i duchownych. Wokół sztychu jest dość nieporadnie dorysowana ozdob­ na rama złożona z p a l m p a u l i ń s k i c h i m o n o g r a m ó w Chrystusa i M a r i i . D r u g ą k a r t ę t y t u ł o w ą s y g n o w a ł b l i ­ żej nieznany p a u l i n , frater A n t o n i (być m o ż e A . B a r ­ toszewicz) . Jest to r y c i n a w y k o n a n a p i ó r k i e m , czarnym tuszem i mocno podlawowana; przedstawia również scenę adoracji M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j u n o s z ą c e j się nad klasztorem. T y m razem a d o r a c j ę przez ś w i ę t y c h Łukasza E w a n g e l i s t ę i P a w ł a E r e m i t ę , otoczonych gro1 2 3 POKORSKIEGO nem z a k o n n i k ó w . W ś r o d k o w e pole ryciny wkompono­ w a n y jest napis t y t u ł o w y . Ten sam brat A n t o n i był, j a k w s k a z u j ą bardzo bliskie analogie formalne, autorem c a ł o s t r o n i c o w e j ryciny p r z e d s t a w i a j ą c e j przeora Walen­ tyna Matuszkiewicza. Ilustracje wykonane przez niego i zapewne przez autora k r o n i k i specjalnie dla jej u ś w i e t ­ nienia z a m ó w i o n e , z naszego p u n k t u widzenia nie z a s ł u ­ gują na w i ę k s z ą u w a g ę , z a r ó w n o ze w z g l ę d u na bardzo m i e r n y poziom artystyczny, j a k i r e d a k c j ę ikonogra­ ficzną. Obie s ą w i e r n y m i na m i a r ę możliwości ich autora kopiami. K a r t a t y t u ł o w a n a ś l a d u j e szeroko rozpropago­ wane po n a j e ź d z i e szwedzkim, a popularne jeszcze w X V I I I w., w i e l o k r o ć powtarzane kompozycje ilustracji k s i ą ż k o w y c h i s z t y c h ó w d e w o c y j n y c h . Wizerunek M a ­ tuszkiewicza jest r e p l i k ą p o r t r e t u opackiego z sali r y ­ cerskiej klasztoru na Jasnej Górze. Frater A n t o n i w y ­ daje się b y ć dość w p r a w n y m w rzemiośle rysowania amatorem, pozbawionym jednak w i ę k s z y c h zdolności i ambicji artystycznych. 4 I n t e r e s u j ą c e w y d a j ą się natomiast ilustracje tekstu k r o n i k i naszkicowane r ę k ą samego Pokorskiego. Jego autorstwo nie ulega w ą t p l i w o ś c i , na co wskazuje za- 61 �3 Rysunki tuszem, podkolorowane akwarelą: II. 3. 4 Widok Gdańska. r ó w n o sposób ich wplecenia w k o l u m n y pisma, j a k i d r ż ą c a nieco kreska k o n t u r ó w , taka sama i rysowana t y m samym p i ó r e m , k t ó r y m pisany był tekst. Ilustracje s t a n o w i ą u z u p e ł n i e n i e opisu, są t e ż z r e ­ guły umieszczone obok tekstu, do k t ó r e g o się odnoszą. Od strony formalnej są p r z y k ł a d e m samorodnej t w ó r ­ czości p r y m i t y w n e j . Innocenty Pokorski n a l e ż a ł w p o c z ą t k u X V I I I w. do grona najwybitniejszych p a u l i n ó w , r o z w i j a j ą c y c h dość w s z e c h s t r o n n ą działalność. W latach 1710—1718 p e ł n i ł obowiązki przeora na Jasnej Górze, a n a s t ę p n i e w W a r ­ szawie. Z a s ł y n ą ł jako w y b i t n y kaznodzieja, trzy z jego k a z a ń u k a z a ł y się d r u k i e m oficyny j a s n o g ó r s k i e j '. Był też redaktorem pierwszego z j a s n o g ó r s k i c h w y d a ń Odrobin stołu królewskiego Nieszporkowica . Był to w i ę c człowiek na swe czasy n i e p r z e c i ę t n i e w y k s z t a ł c o n y i — j a k m o ż n a sądzić t a k ż e z z a p i s k ó w k r o n i k i — b y ­ w a ł y w k a ż d y m razie w granicach Polski. Ostatnie lata długiego życia (zmarł 19.VI.1734) spędził na Jasnej Górze, tworząc swą kronikę. 6 R y s o w a ł Pokorski, j a k j u ż w s p o m n i a ł a m , p i ó r e m , nieco m o ż e t y l k o cieniej z a c i ę t y m niż do pisania, b r ą z o ­ w y m atramentem. Wszystkie r y c i n y s ą podlawowane przezroczystymi f a r b a m i o jasnych tonach. Na j a ś n i e j s z e tło n a k ł a d a ł ciemniejsze p l a m y w y p e ł n i a j ą c e zasadniczo płaszczyzny obwiedzione k o n t u r e m , często nawet w y ­ k r a c z a j ą c e poza kontur. P o n i e w a ż Pokorski m a l o w a ł nie 62 II. 4. Klasztor paulinów na Skałce w Krakowie. czekając na w y s c h n i ę c i e tła, wszystkie farby zlewają się, co t w o r z y w n i e k t ó r y c h rycinach i n t e r e s u j ą c e , choć pewnie nie zamierzone efekty malarskie. Ilustracja wkomponowana jest najczęściej w podłuż­ ny p r o s t o k ą t k o l u m n y pisma, zaznaczonej starannie na wszystkich k a r t a c h o b r y s o w a n ą r a m k ą . R y c i n y zajmują całą s t r o n ę l u b t y l k o j e j część. N i e k t ó r e m a j ą podpisy w ł ą c z o n e do kompozycji r y s u n k u . W k i l k u wypadkach rysunek rozrasta się na całą p o w i e r z c h n i ę karty, po­ k r y w a j ą c t a k ż e marginesy, w i n n y c h umieszczony jest jedynie na marginesie. Pokorski nie p r z e s t r z e g a ł żad­ nych o k r e ś l o n y c h r e g u ł kompozycji i nie próbował w t y m w z g l ę d z i e n a w i ą z y w a ć do zasad p r z y j ę t y c h ogólnie w ilustracji k s i ą ż k o w e j . Szkice zdają się dla ich autora b y ć nie t y l e ozdobą, co u z u p e ł n i e n i e m , swoistym ko­ mentarzem zwięzłych notatek k r o n i k i . Większość z nich przedstawia poszczególne fundacje p a u l i ń s k i e na terenie Polski (10 rycin), inne wyobrażają uroczystości i wydarzenia o charakterze religijnym, r o z g r y w a j ą c e się p r z e w a ż n i e na Jasnej Górze (4 ryciny). Jedna przypomina doniosły fakt polityczny — elekcję króla Stanisława Leszczyńskiego. Wielka n i e p o r a d n o ś ć r y s u n k u , nieznajomość zasad perspektywy, a t a k ż e starcze d r ż e n i e r ę k i determinują z u p e ł n y p r y m i t y w i z m r y c i n Pokorskiego. Szkice jednak nie są pozbawione pewnych w a r t o ś c i informacyjnych. P r z e z w y c i ę ż a j ą c t r u d n o ś c i warsztatowe, usiłował Po- ��korski w i e r n i e o d t w a r z a ć n a t u r ę , b y ł też n i e w ą t p l i w i e b y s t r y m jej obserwatorem. R y s u n k i zespołów b u d o w l i klasztornych s p o r z ą d z a ł zapewne na podstawie bezpo­ ś r e d n i e j ich znajomości, co m o ż n a w n o s i ć p o r ó w n u j ą c je z i s t n i e j ą c y m i do dziś zabytkami, j a k np. klasztor na S k a ł c e w K r a k o w i e (il. 4) czy w n ę t r z e kaplicy M a t ­ k i Boskiej na Jasnej Górze (11. 1). M i m o całej n a i w n o ś c i r y s u n k u przedstawione p r z e z e ń budowle dają się bez t r u d u rozpoznać. W sytuacji kiedy większość rysowanych przez Pokorskiego k l a s z t o r ó w nie z a c h o w a ł a się lub uległa znacznej przebudowie, w i z e r u n k i jego m o g ą w b r a k u innych m a t e r i a ł ó w okazać się pomocne dla ba­ dacza architektury p a u l i ń s k i e j . O ile było to m o ż l i w e , n a d a w a ł Pokorski s w y m r y c i ­ nom charakter anegdotyczny, n i e k t ó r e są w r ę c z scenami rodzajowymi ( i l . 8, 10). Kościoły pokazuje z r e g u ł y w czasie uroczystości, otaczając je k o r o w o d a m i procesyj­ n y m i (il. 3, 6, 8). Przed kościołami, po obu stronach f a ­ sady frontowej, lub na marginesie obok r y s u n k u przed­ s t a w i a j ą c e g o zespół b u d o w l i umieszczał pierwszoplanowe, nieproporcjonalnie duże w stosunku do całości kompozy­ cji, grupy ludzkie, najczęściej z a k o n n i k ó w i duchownych. U. 8. Klasztor akwarelą. we Włodawie oraz ilustracja świątobliwych Opis kościoła i klasztoru we W ł o d a w i e poza rysunkiem p r z e d s t a w i a j ą c y m jego ogólny w i d o k u z u p e ł n i a cykl r y c i n umieszczonych na marginesach. R y c i n y ilustrują m i ł o s i e r n e czyny z w i ą z a n e g o z t y m klasztorem świąto­ bliwego ojca Kajetana K e n t k a (il. 8). Wizerunek Skałki w i ą ż e się z k u l t e m , j a k i m otaczany jest św. Stanisław Szczepanowski (il. 4). Rysunek przedstawia g r ó b świę­ tego, do' k t ó r e g o z d ą ż a j ą w i e r n i , oraz l e g e n d ę o męczeń­ skiej ś m i e r c i biskupa. Z l e g e n d ą z w i ą z a n e jest przedsta­ w i e n i e r y b y <która p o ł k n ę ł a palec świętego), oraz świeca, k t ó r a s p a d ł a z nieba i t r a f i ł a r y b ę . S y l w e t k i ludzi r y s o w a ł Pokorski k i l k o m a niedbałymi l i n i a m i w y o b r a ż a j ą c y m i zarys postaci, c h y b o t l i w ą kreską, k t ó r e j d r ż e n i e w y d a j e się częściowo przynajmniej świa­ domym zabiegiem r y s o w n i k a m a j ą c y m w y w o ł a ć wraże­ nie ruchu. Rysy t w a r z y oznacza r ó w n i e umownie — czterema p u n k t a m i w miejsce oczu, ust i nosa. Mimo z u p e ł n e g o p r y m i t y w i z m u swego warsztatu u m i a ł jednak n a d a ć p o s z c z e g ó l n y m postaciom w y r a z indywidualny, n a j o g ó l n i e j je s c h a r a k t e r y z o w a ć i z a s u g e r o w a ć czynności, j a k i e w y k o n u j ą . M n i s i na jego rycinach m o d l ą się, ś p i e w a j ą lub r o z m a w i a j ą , n i e k t ó r e postacie wyraźnie czynów o. Kajetana Kentka, rys. tuszem, podkolorowany �em ykl ują tołki aw ię;ń,в~ :a, ni -ą, ae10 ik У, przedstawiają s t a r c ó w , inne — l u d z i m ł o d y c h . S ą m i ę ­ dzy nimi t y p y w y c h u d ł y c h a s c e t ó w i dobrodusznych grubasów. Drobne p i o n k i f i g u r e k s k ł a d a j ą c y c h się na wyobrażenie t ł u m u s ą w p r a w d z i e rysowane z u p e ł n i e schematycznie i stypizowane, nie rezygnuje jednak Po­ korski z najogólniejszego o k r e ś l e n i a całej grupy. Szeregi procesyjne i w i e r n i z d ą ż a j ą c y do ś w i ą t y n i p o r u s z a j ą się i falują, ciżby a s y s t u j ą c y c h w u r o c z y s t o ś c i a c h w e w n ą t r z kościołów p o z o s t a j ą statyczne ( i l . 2, 5, 7). Zdolność obserwacji i u t r w a l a n i a na papierze cech najistotniejszych, w y r ó ż n i a j ą c y c h dla p o d j ę t e g o tematu wykazuje Pokorski w r y s u n k a c h a r c h i t e k t u r y . W w i z e ­ runku G d a ń s k a kontrastuje proporcje m o n u m e n t a l n y c h i surowych b r y ł gotyckich kościołów z s z a c h o w n i c ą k a ­ mieniczek m i e s z c z a ń s k i c h r o z s i a d ł y c h u ich s t ó p i z w i e ń ­ czonych zębatą k o r o n k ą t r ó j k ą t n y c h d a s z k ó w (il. 3). L i c z ­ ne kościoły barokowe z pracowicie w y r y s o w a n y m i l i n i a ­ mi podziału fasad, m a j ą c y m i oznaczać i c h d e k o r a c j ę architektoniczną, l i c z n y m i h e ł m a m i w i e ż z d a j ą się ś w i a d ­ czyć o zafascynowaniu r y s o w n i k a bogactwem form architektury barokowej. Wartość plastyczna r y s u n k ó w jest n i e r ó w n a , a n a j - ciekawsze r o z w i ą z a n i a formalne p o w s t a ł y zapewne i n ­ stynktownie, a nie d r o g ą ś w i a d o m e g o w y s i ł k u t w ó r c z e ­ go. Wydaje s i ę jednak, że m o ż n a na ich podstawie za­ u w a ż y ć pewne o k r e ś l o n e zdolności i upodobania p l a ­ styczne ich t w ó r c y . Jego cechą najbardziej i n d y w i d u a l ­ n ą jest chyba satyryczne niemal zacięcie, z j a k i m kreślił postacie ludzkie, i zdolność lapidarnego a celnego cha­ rakteryzowania przedstawianych t e m a t ó w , b a z u j ą c a na obserwacji natury. W y r a ź n i e czytelne s ą też cechy formalne ogólnie charakterystyczne dla tzw. p r y m i t y w ó w , a t a k ż e a r t y s t ó w l u d o w y c h : d ą ż e n i e do s y m e t r i i kompozycji, z a m i ł o w a n i e do d e k o r a c y j n o ś c i i rytmizowania, typizacja postaci. Cechy te szczególnie mocno w y s t ę p u j ą w ilustracjach w y o b r a ż a j ą c y c h sceny r o z g r y w a j ą c e się w e w n ę t r z a c h , np. w konsekracji biskupa Moszyńskiego, k o m u n i i k s i ę ­ cia F r y d e r y k a czy w y s t a w i e n i u zwłok Warsickiego na Jasnej Górze. N a w ę g ł ó w n ą i prezbiterium kościoła, s t a n o w i ą c e s c e n e r i ę o b r z ę d u konsekracji Moszyńskiego, dzielą dwie osie symetrii: pozioma — n a k r e ś l o n a linią balasek, i pionowa — wyznaczona przez pas posadzki. Na obrazku w i d a ć r ó w n i e ż c e n t r a l n ą g r u p ę duchownych �zgromadzonych przed o ł t a r z e m . Dolna strefa kompozycji, mniej w a ż n a t r e ś c i o w o i s t a n o w i ą c a jedynie tło w ł a ś c i ­ wego tematu, przedstawia n a w ę w y p e ł n i o n ą t ł u m e m wiernych i r o z w i ą z a n a jest niemal ornamentalnie. D r o b ­ ne, k r ą g ł e główki l u d z i k ó w , w y c h y l a j ą c e się ponad opar­ cia ł a w e k , k o n t r a s t u j ą z w i ę k s z y m i znacznie r o m b a m i posadzki. Wystawienie sarkofagu Warsickiego w y o b r a ż a rycina zakomponowana w formie w y d ł u ż o n e g o prosto­ k ą t a . Proporcje obramienia z e w n ę t r z n e g o p r z y p o m i n a j ą k s z t a ł t e m u m i e s z c z o n ą na ś r o d k u t r u m n ę , jej postument, wraz z centrycznie o p a s u j ą c y m i j ą s t o ż k o w a t y m i f i g u r ­ kami w y o b r a ż a j ą c y m i m o d l ą c y c h się ludzi i r z ę d a m i ustawionych w o k ó ł sarkofagu l a t a r n i i ś w i e c z n i k ó w . Kolor odgrywa w m i n i a t u r a c h Pokorskiego rolę bar­ dzo istotną, p o d k r e ś l a j ą c k o n s t r u k c j ę r y s u n k u , a przede wszystkim p o d b u d o w u j ą c n a s t r ó j . Czynnik ten zdaje się d e c y d o w a ć o wyborze gamy kolorystycznej poszczegól­ nych m i n i a t u r , nie zawsze realistycznej. Wystawienie sarkofagu Warsickiego malowane jest w tonacji szarych różów p r z e c h o d z ą c y c h w fiolet i zgaszonych czerwieni, co doskonale p o d k r e ś l a n a s t r ó j pompatycznej uroczy­ stości pogrzebu wielkiego pana. Zasobne miasto G d a ń s k p r z e d s t a w i ł Pokorski w p e ł n i blasku letniego słońca. Na zielononiebieskim m o r z u k o ł y s z ą się jasnougrowe żaglowce, c z e r w i e ń d a c h ó w jest ż y w a i intensywna, zestawiona z o s t r ą zielenią okien kościołów. Uczestnicy procesji — bogaci mieszczanie — p r z y b r a n i są w p u r ­ p u r ę i złoto. W o g ó l n y m d z i a ł a n i u plastycznym ilustracji d o m i n u ­ je jednak rysunek — wszystkie one są k o l o r o w a n y m i r y ­ cinami. Jedynie we „ W p r o w a d z e n i u na J a s n ą G ó r ę re­ l i k w i i ś w . Jana Nepomucena" decyduje czynnik m a l a r ­ ski. Plamy barwne s ą zasadniczym t w o r z y w e m organi­ zacji kompozycji, u s u w a j ą c na drugi p l a n graficzne działanie konturu. Ilustracje Pokorskiego w y d a j ą się w ś w i e t l e znanego m a t e r i a ł u zabytkowego zjawiskiem w y j ą t k o w y m . W p r a w ­ dzie twórczość tzw. p r y m i t y w n a tej epoki jest jeszcze niemal nie znana , j e d n a k ż e wszystkie zbadane d o t y c h ­ czas jej p r z y k ł a d y , j a k g r a f i k i dewocyjne rozpowszech­ nione w m i e j s c o w o ś c i a c h p ą t n i c z y c h czy ilustracje k s i ą ż ­ kowe, przy c a ł y m p r y m i t y w i z m i e f o r m y w y k a z u j ą w y ­ r a ź n ą t e n d e n c j ę d o c i ą g a n i a do o k r e ś l o n y c h w z o r ó w i k o ­ nograficznych. W p r z e c i w i e ń s t w i e do nich r y c i n y Po­ korskiego z a c h o w u j ą w y r a ź n ą niezależność. Wprawdzie w k i l k u jego ilustracjach m o ż n a się d o p a t r z y ć dalekich p o w i ą z a ń z kompozycjami t y p o w y m i w malarstwie czy czy grafice baroku, np. w scenach koronacji k r ó l a Sta­ n i s ł a w a L e s z c z y ń s k i e g o czy wprowadzenia na Jasną G ó r ę r e l i k w i i Św. Jana Nepomucena, niemniej jednak c y k l jego r y s u n k ó w charakteryzuje się w ł a s n ą i n t e r ­ T Fot. Stefan p r e t a c j ą i opiera się o w ł a s n ą o b s e r w a c j ę . S p e ł n i a j ą one f u n k c j ę swoistej dokumentacji plastycznej tekstu k r o n i k i . G ł ó w n y m zadaniem, j a k i e s t a w i a ł sobie ich autor, b y ł o przekazanie odbiorcom cech dla danego tematu czy sytuacji podstawowych, najistotniejszych, stworzenie pewnego rodzaju syntezy plastycznej charak­ t e r y z u j ą c e j w y o b r a ż a n e sceny i miejsca. Splata Pokorski w swych obrazkach elementy b e z p o ś r e d n i e j obserwacji z p i e r w i a s t k i e m anegdotycznym oraz znaki-atrybuty, o d p o w i a d a j ą c e nieraz s k o m p l i k o w a n y m zjawiskom. Re­ j e s t r u j ą c w i e r n i e szczegóły fasad kościołów czy szkicu­ j ą c na zasadzie p l a n u założenia urbanistyczne poszcze­ g ó l n y c h fundacji p a u l i ń s k i c h , nie d b a ł często zupełnie o p e r s p e k t y w ę , jeśli p r ó b a zastosowania jej r e g u ł mogła­ by p r z e s z k o d z i ć zasadniczemu zamiarowi „ i n w e n t a r y z a ­ c j i " obiektu. W przedstawieniach l u d z i s t a r a ł się, jak się wydaje, z a w r z e ć przede w s z y s t k i m c h a r a k t e r y s t y k ę ich osobowości, p o ś w i ę c a j ą c n a j w i ę c e j u w a g i rysunkowi twarzy, z n a c z ą c ogólny k o n t u r s y l w e t k i ; nie rysował natomiast nigdy szczegółów stroju. W n i e k t ó r y c h ilustracjach (jak przedstawienie klasz­ t o r u na Skałce) przypomina szczególnie dla niej istotną a n e g d o t ę h i s t o r y c z n ą , k t ó r a s p e ł n i a r o l ę komentarza r o z s z e r z a j ą c e g o t r e ś ć r y c i n y poza suchy dokument wy­ n i k ł y z obserwacji. Obserwacji, j a k już wspomniałam, naiwnej . i uproszczonej, c h o ć trafnej. W wizerunku G d a ń s k a złożoność t r e ś c i r y c i n y s y g n a l i z u j ą atrybuty wielkiego p o r t u — o k r ę c i k i , t w o r z ą c e rodzaj ramy kom­ pozycji. PRZYPISY 1 A . W i ę c e k , Strachowscy, Z dziejów ilustratorstwa śląskiego XVIII w., W r o c ł a w 1964. 2 Zapewne autorem owych o b r a m i e ń b y ł sam Po­ korski. 3 P a u l i n A n t o n i Bartoszewicz jest autorem i ilustra­ torem r ę k o p i s u oprawionego w s k ó r ę w 1742 г., zatytu­ ł o w a n e g o Parentalia in universario funero Mariae Cle mentinae Magnae Britaniae Reginae... Ilustracje wy konane są p i ó r k i e m , czarnym tuszem. Por.: Kaczmarczy' Wypisy do archiwum jasnogórskiego, maszynopis w P A N , s. 32 i 33. 4 Do najstarszych n a l e ż ą m i e d z i o r y t y Gorczyna ora Beinhamera. 5 Sykstus Szafraniec, Konwent paulinów jasnogór skich 1382—1864. Maszynopis w posiadaniu autora. 6 W y d a n i e w 1706 r. 7 N i e z w y k l e i n t e r e s u j ą c e g o m a t e r i a ł u dostarcza praca E w y Chojeckiej: Dekoracja malarska ksiąg promotionum i diligentiarum Uniwersytetu Jagiellońskiego XV—XVIII w. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagielloń­ skiego, K r a k ó w 1965, z. 3. A u t o r k a zajmuje się przede w s z y s t k i m zagadnieniem ikonografii, marginesowo jedy­ nie w s p o m i n a j ą c o cechach f o r m a l n y c h rycin. Deptuszewski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6a439a1d854ec3bc859e379f87c0422a.pdf acbdc7db37e8200467ae4346e4c683b2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4878 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4524 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.1-2: s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ Jadwiga Jarnuszkiewiczowa Ksawery Piwocki Oto B i h a l j i - M e r i n Moda czy k o n i u n k t u r a 3 K i l k a słów o sztuce w s p ó ł c z e s n y c h p r y m i t y w ó w 5 Świat 7 naiwnych Georges Schmits O malarstwie n a i w n y c h Aleksander Jackowski Pogranicze sztuki Anna Ilustracje k r o n i k i ojca Pokorskiego . Kunczyńska-Iracka naiwnej 30 i ludowej . . . . 35 . . 61 Aleksander Jackowski Po I Triennale sztuki naiwnej w B r a t y s ł a w i e . 67 80 Jerzy D a r o w s k i Heródek Michaił Ł a d u r Radosny ś w i a t M a r i i Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a Głosy o wystawie i Neuchatel Primaczenko naiwnych w . . . . 83 Stuttgarcie 89 RECENZJE Stefania Krzysztofowicz H a l i n a Wójcik Spinal et 1'imagerie populaire L ' a r t et les sociétés p r i m i t i v e s á travers le monde KRONIKA 92 96 97 SUMMARY OF ARTICLES 101 РЕЗЮМЕ ЮЗ Na okładce: Nikifor, Krajobraz z kościołem na górze, akwarela. W i . Alfons Fot. Leonard Sempoliński. Na stronie tytułowej: Edward Kołacz, Powrót marnotrawnej, drewno, wys. 43,5 cm. Fot. Jan Swiderski. Karny. córki �KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK ROK XXII 1968 NR 1 polska sztuka ludowa �REDAGUJE Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), A n n a K u n ­ c z y ń s k a - I r a c k a , Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Ro­ man Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretarz redakcji — K r y s t y n a Chojnacka. Redaktor techniczny — M a r i a K l u k o w s k a . U k ł a d graficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Doris R o nowicz (angielski), Natalia S t a s i ń s k a (rosyjski). Red.: I n s t y t u t Sztuki P A N , Warszawa, u l . D ł u g a 28, tel. 31-32-71, w e w n . 20 l u b 84. W y d . i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, u l . P u ł a w s k a 61, tel. 44-50-19. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ad95d5084a6bf4de0bf7ea07c55e3a6f.pdf 7d9d6b51a8122d689bfed0a7c1e19254 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4874 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4523 Title A name given to the resource Summary of articles/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.20 z.1; s.70-71 Language A language of the resource ang. ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text н QUARTERLY No. 1 PUBLISHED BY THE к ART INSTITUTE YEAR BOOK OF THE POLISH XX ACADEMY OF SCIENCES 1966 SUMMARY OF ARTICLES R o m a n R e i n f u s s - STUDIES ON THE CULTURE OF T H E ŁEMKOWIE O N B O T H SIDES OF T H E CAR­ PATHIANS T h e Ł e m k o w i e , o n e of t h e g r o u p s of U k r a i n i a n h i g h l a n d e r s l i v i n g o n b o t h sides o f t h e C a r p a t h i a n s f r o m Poprad to the valleys of Oslawa a n d Labore, have been r e g a r d e d b y m o s t r e s e a r c h e r s as a g r o u p w i t h a u n i f o r m culture. T h e a u t h o r , w h i l e agreeing w i t h t h e thesis of t h e close r e l a t i o n s h i p s i n t h e f o l k c u l t u r e of t h e Ł e m ­ k o w i e of t h e n o r t h , i n h a b i t i n g areas i n s o u t h e r n P o l a n d and Slovakia, points to a n u m b e r of differences between t h e m . These differences are the r e s u l t of t h e d i f f e r e n t conditions of d e v e l o p m e n t caused b y b e l o n g i n g t o d i f ­ f e r e n t states n e i g h b o u r i n g o n d i f f e r e n t e t h n i c a l g r o u p s . The a u t h o r justifies his thesis b y a n a l y s i n g t h e v a r i o u s f i e l d s of t h e m a t e r i a l f o l k c u l t u r e o f t h e Ł e m ­ k o w i e o n t h e basis o f t h e l i t e r a t u r e o n t h e s u b j e c t p u b l i s h e d t o d a t e a n d — a b o v e a l l — o n t h e b a s i s of h i s own studies conducted i n t h e t h i r t i e s a n d c o n t i n u e d i n recent years. E s s e n t i a l d i f f e r e n c e s c a n b e o b s e r v e d i n t h e sense of b e l o n g i n g t o d i f f e r e n t g r o u p s , w h i c h is m u c h s t r o n g e r i n t h e n o r t h a n d i s seen i n a v e r y m a r k e d b o r d e r l i n e , difficult to establish i n Slovakia, a n d i n t h e a t t i t u d e t a k e n t o w a r d s t h e n a m e of Ł e m k o , w h i c h is o n l y ge­ n e r a l l y used i n t h e P o l i s h areas. I n b u i l d i n g , t h e d i f f e r e n c e s c a n b e seen i n t h e l a y o u t of s e t t l e m e n t s a n d o f houses ( T a b l e I , M a p II),, t h e k i n d of t i m b e r u s e d f o r b u i l d i n g , t h e t e r m i n o l o g y u s e d t o d e f i n e d i f f e r e n t c o n s t r u c t i o n a l e l e m e n t s , a n d also i n t h e p a i n t e d d e c o r a t i o n of t h e f r a m e w o r k o f b u i l d i n g s , w h i c h is m u c h r i c h e r i n t h e n o r t h . G e n e r a l l y s p e a k i n g , t h e f o l k architecture of the Łemkowie developed m u c h m o r e i n t h e P o l i s h areas. I t w a s o n l y a f t e r t h e S e c o n d W o r l d W a r that the situation changed. Whereas the Polish Ł e m k o w i e r e b u i l t t h e i r houses, d e s t r o y e d i n t h e w a r , i n the t r a d i t i o n a l fashion, n e w forms appeared i n Slo­ v a k i a ( f i g . 7). As regards i n t e r i o r furnishings, t h e differences on b o t h sides of t h e C a r p a t h i a n s a r e i n s i g n i f i c a n t . T h e m o s t representative t r a d i t i o n a l i t e m are the coffers i n w h i c h c l o t h i n g is kept. T h e o l d f o r m shaped l i k e a sarcophagus can t o d a y be f o u n d i n t h e n o r t h T h e l a t e r t y p e of c o f f e r , painted w i t h a f l o w e r p a t t e r n , can be f o u n d a l l over t h e area i n h a b i t e d b y t h e Ł e m k o w i e . T h e y a r e m a d e on b o t h sides of t h e C a r p a t h i a n s a n d h a v e p e n e t r a t e d over t h e b o r d e r easily. The biggest r e l a t i v e differences a r e t o be f o u n d i n the r e g i o n a l costumes. H o w e v e r , studies i n t h i s f i e l d a r e m a d e v e r y d i f f i c u l t t o d a y as t h e m o s t t r a d i t i o n a l e l e m e n t s h a v e a l m o s t d i s a p p e a r e d n o w . M a n y of t h e e l e m e n t s of t h e o r i g i n a l c o s t u m e o f t h e Ł e m k o w i e , c o m m o n f o r the w h o l e g r o u p , have been changed u n d e r the i n f l u e n c e of n e i g h b o u r i n g g r o u p s . T h e strongest influences are Slovakian, p a r t i c u l a r l y i n the women's c o s t u m e s ( s h o r t s k i r t s , b l o u s e s w i t h s h o r t p u f f sleeves). T h i s i n f l u e n c e has e x t e n d e d as f a r as t h e P o l i s h b o r d e r areas. O n t h e P o l i s h side, as a r e s u l t of t h e g r e a t e r i s o l a t i o n of t h e Ł e m k o w i e , t h e i r c o s t u m e s h a v e r e t a i n e d a more i n d i v i d u a l character a n d have gone t h r o u g h a n e v o l u t i o n of t h e i r o w n . T h e m o s t e l e m e n t s c o m m o n t o a l l t h e Ł e m k o w i e o n b o t h sides o f t h e C a r p a t h i a n s h a v e been r e t a i n e d i n t h e m e n ' s c o s t u m e s . I n c o n c l u s i o n , t h e a u t h o r states t h a t t h e s o u t h e r n areas i n h a b i t e d b y t h e Ł e m k o w i e , w h i c h u p t i l l t h e F i r s t W o r l d W a r w e r e one of t h e m o s t p o v e r t y s t r i c k e n areas of t h e H u n g a r i a n s t a t e o f t h a t t i m e , d o n o t e x h i b i t a n y a c t i v e d e v e l o p m e n t of t h e i r o w n c u l t u r e . T h e t r a d i ­ t i o n a l f o r m s have been preserved t h e r e w i t h o u t a n y change i n t h e i r m o s t p r i m i t i v e f o r m s (or h a v e been replaced b y forms b o r r o w e d f r o m t h e S l o v a k i a n culture, w h i c h w e r e a t t r a c t i v e f o r t h e s o u t h e r n Ł e m k o w i e as being f r o m villages w i t h a higher economic culture). T h e Ł e m k o w i e o f t h e s o u t h p l a y e d a c e r t a i n r o l e , as c o m p a r e d w i t h t h o s e of t h e n o r t h , i n t r a n s p l a n t i n g e l e ­ m e n t s of S l o v a k i a n c u l t u r e . 70 O n t h e P o l i s h side, t h e i n f l u e n c e o f t h e i n h a b i t a n t s on t h e o t h e r side of t h e C a r p a t h i a n s w a s w e a k , a n d t h e i r contacts w i t h t h e i r neighbours few. T h i s created g o o d c o n d i t i o n s f o r t h e d e v e l o p m e n t of t h e i r o w n , o r i ­ g i n a l culture. T h e p e n e t r a t i o n of influences f r o m t h e n o r t h to t h e south, despite f r e q u e n t m u t u a l contacts, was however v e r y i n s i g n i f i c a n t i n d e e d . T h i s can be e x p l a i n e d b y t h e f a c t of t h e l o w e c o n o m i c l e v e l o f t h e v i l l a g e s of t h e Ł e m k o w i e , a l s o o n t h e P o l i s h side. I n this situation, the i m i t a t i o n of the Polish Łemkowie wac not connected w i t h aspirations towards a higher standard of l i v i n g , a n d was consequently no attraction. A n n a Ś w i ą t k o w s k a - T H E INTERIORS OF ŁO­ W I C Z C O T T A G E S O F T H E 18th A N D 20th C E N T U R I E S O n t h e basis of a r c h i v e m a t e r i a l s , h i s t o r i c a l r e l i c s and i n t e r v i e w s , t h e authoress desaribes t h e i n t e r i o r s of Ł o w i c z c o t t a g e s a n d t h e c h a n g e s t a k i n g p l a c e i n t h e i r a p p e a r a n c e o v e r t h e l a s t 150 y e a r s u n d e r t h e i n f l u e n c e of t h e m o d e r n i z a t i o n a n d u r b a n i z a t i o n o f t h e c o u n t r y s i d e . 1. Layout of interior: the m o s t p r i m i t i v e a n d oldest f o r m was t h e o n e - r o o m cottage, w h i c h was g r a d u a l l y r e p l a c e d b y t w o or t h r e e n r o o m cottages i n t h e last cen­ t u r y , t h e n l a t e r b y f o u r a n d f i v e - r o o m cottages. T h e y all h a d t h e l a y o u t of rooms opening o f f one c o r r i d o r . 2. The functions of the various parts of the cottage interior: a) R o o m s . I n t w o - r o o m cottages, o n e r o o m w a s for w o r k a n d cooking a n d t h e o t h e r w a s t h e „best" r o o m . I n f o u r - r o o m cottages t h e r e a r e : kitchen,, b e d r o o m , d i n i n g r o o m f o r e n t e r t a i n i n g guests a n d t h e g u e s t r o o m , b) H a l l . I n t h e 1 8 t h a n d 1 9 t h c e n t u r i e s , t h e f i r e p l a c e was i n t h e hall a n d household equipment was kept t h e r e . I n t h e l a t e r cottages w i t h m o r e r o o m s , t h e s t o v e was i n one of rooms a n d t h e h a l l w a s j u s t for passing t h r o u g h a n d for doing w o r k t h a t w o u l d m a k e t h e rooms d i r t y . I n m o s t r e c e n t t i m e s , t h e h a l l is m o s t l y u s e d as a n a n t e ^ r o o m . c) C l o s e t . T h e c l o s e t i s f o u n d i n t h r e e - r o o m cottages. I t h a s n o w i n d o w s a n d i s u s e d f o r k e e p i n g p r o d u c t s a n d a l s o as a b e d r o o m o r d r e s s i n g r o o m for girls. 3. F i r e p l a c e s and stoves. T h e o l d e s t w e r e m a d e of c l a y a n d , f r o m t h e b e g i n n i n g o f t h e 1 9 t h c e n t u r y , of b r i c k . A t t h e e n d of t h e 1 9 t h c e n t u r y , k i t c h e n r a n g e s a n d t i l e d stoves began t o appear, t h e l a t t e r o f t e n r e p l a c e d by central heating. 4. Furniture. I n v e n t o r i e s o f t h e f i r s t h a l f o f t h e 19th c e n t u r y m e n t i o n : coffers, beds, tables, stools, triple shelves f o r dishes a n d plates a n d also w e a v i n g looms and s p i n n i n g wheels. I n later times the f o l l o w i n g items are a d d e d : benches, sideboards. A n d a t t h e e n d of the 19th c e n t u r y w e f i n d t h e f i r s t c h a i r s . A t t h e b e g i n n i n g of t h e 2 0 t h c e n t u r y , glass cases, chests o f d r a w e r s a n d , even later, wardrobes began to appear. A t first the f u r n i t u r e was homemade, later purchased i n t h e t o w n o f Ł o w i c z or f r o m t h e l o c a l c a r p e n t e r s . E a c h p i e c e of f u r n i t u r e h a d i t s o w n t r a d i t i o n a l set p l a c e ( f i g . 24). T h e o l d e s t p i e c e s o f f u r n i t u r e w e r e v e r y simple, later they w e r e painted or ornamented w i t h c a r v i n g . A f t e r t h e last w a r essential changes t o o k place; t h e t r a d i t i o n a l p i e c e s of f u r n i t u r e d i s a p p e a r e d a n d also t h e i r t r a d i t i o n a l a r r a n g e m e n t i n t h e i n t e r i o r of t h e cot­ tage. T h e o l d pieces o f f u r n i t u r e a r e b e i n g r e p l a c e d by m o d e r n ones p u r c h a s e d i n t o w n s . 5. D e c o r a t i v e e l e m e n t s i n t h e Ł o w i c z cottages. A t f i r s t , the rooms w e r e decorated w i t h p a i n t i n g o n t h e walls ( f r o m t h e e n d o f t h e 1 8 t h c e n t u r y t i l l a b o u t 1860), l a t e r t h e p a i n t i n g s w e r e o u s t e d b y p a p e r c u t s (1866—1935), a n d a l s o t h e s o - c a l l e d " S p i d e r s " ( d e c o r a t i o n i n t h e shape o f a s p i d e r ' s w e b h u n g f r o m t h e c e i l i n g ) , ( f i g . 35—39), as w e l l as f l o w e r d e c o r a t i o n s m a d e of p a p e r a n d feathers. Beds w e r e decorated w i t h o r n a m e n t a l bedspreads and c u s h i o n s w i t h c o l o u r e d e m b r o i d e r y o r l a c e i n s e t s and e d g i n g s ( f i g . 37). A s f r o m 1935 t i l l t h i s d a y , t h e t r a d i t i o n a l c u l t u r a l elements are being ousted by the g r o w i n g urban i n ­ f l u e n c e s a n d t h e o l d f o r m s of d e c o r a t i n g Ł o w i c z cottages �are d i s a p p e a r i n g . W a l l p a p e r i s t a k i n g t h e p l a c e o f p a p e r cuts o n t h e w a l l s , a n d s i n c e t h e S e c o n d W o r l d W a r walls a r e p a i n t e d w i t h stencilled patterns a n d decorated with f a m i l y photographs a n d reproductions c u t o u t of illustrated magazines. M a t s purchased a t v i l l a g e fairs are h u n g o v e r beds a n d d i v a n s ( f i g , 44,45). B e d s a r e covered w i t h f a c t o r y m a d e b e d s p r e a d s a n d c u s h i o n s a r e o r n a m e n t e d w i t h m a n u f a c t u r e d lace. P a p e r c u t s a r e only m a d e t o be sold i n t h e t o w n s . Józef M i ko łaj t is AT JASNA GORA SOUVENIR PHOTOGRAPHS The author writes about t h e " F i v e - m i n u t e " souvenir photographs t a k e n against a p a i n t e d b a c k g r o u n d showing t h e J a s n a G ó r a M o n a s t e r y a t Częstochowa. A s f r o m t h e n i n e t i e s -of t h e l a s t c e n t u r y , p h o t o g r a p h i c e n t e r p r i s e s o p e r a t e d i n t h i s t o w n , b u t 'they o n l y s e r v e d t h e m o r e w e a l t h y people. I t w a s o n l y d u r i n g t h e F i r s t W o r l d W a r that photographers w i t h cameras a n d e q u i p m e n t f o r making " F i v e - m i n u t e " photographs appeared there, using Talbot's calotype technique, w h i c h m a d e souvenir p h o ­ tographs f r o m Częstochowa accessible t o a l l , t h u s satis­ fying t h e great d e m a n d every year o n t h e p a r t of t h e hundreds o f thousands of pilgrims going there. A t first, photographs w e r e taken against t h e back­ g r o u n d o f F r e n c h p r i n t e d l a n d s c a p e s (1918), b u t a l r e a d y i n 1920, I . R e b o s o r d e r e d t h e f i r s t " s c r e e n " w i t h a p i c t u r e of t h e t o w e r o f t h e m o n a s t e r y . T a k i n g a n e x a m p l e f r o m Rebes, S. K o n d a s z e w s k i b e g a n t o o r d e r c o l o u r e d screens too. T h e a u t h o r d e a l s w i t h t h e w o r k o f K o n d a s z e w s k i , r e f e r r i n g t o t h e photographs of h i s t h a t have been p r e ­ s e r v e d ( f i g . 2 — 5 ) . H e also discusses t h e w o r k o f F . M a ­ z u r e k , w h o , i n 1929, r e t u r n e d f r o m s e v e r a l y e a r s ' t r a v e l s i n France, b r i n g i n g w i t h h i m n e w ideas, such a p h o t o ­ graph taken against a background showing a motor car or a s c r e e n w i t h a n a e r o p l a n e ( f i g . 11,6). T h e n u m b e r of photographers constantly increased, a n d i n 1939 t h e r e w e r e s e v e r a l d o z e n o f t h e m . A f t e r t h e war, t h e f i v e - m i n u t e " photographers began t o oust t h e photographers w h o used t h e Leica cameras. T h e y t o o often used a l l sorts of " p r o p s " (painted screens, s t u f f e d a n i m a l s , d w a r f s c u t o u t o f p l y w o o d , e t c ) , (fig. 3 4 - 3 7 ) . П О Л Ь С К О Е КВАРТАЛЬНЫЙ № 1 ЖУРНАЛ T h e a u t h o r a t t r i b u t e s t h e o r i g i n o f t h e p a i n t e d screens t o t h e t r a d i t i o n s o f f o l k p a i n t i n g s a d v e r t i z i n g t h e cures or w a n d e r i n g doctors a n d t h e wares of p i c t u r e pedlars at religious festivals a n d c o u n t r y fairs. T h e screens, w h i c h w e r e p a i n t e d i n v i v i d c o l o u r s a n d r i c h l y decorated, w e r e calculated t o suit t h e taste of t h e l o c a l p e o p l e . S o m e o f t h e m w e r e n o t w i t h o u t s o m e of t h e c h a r m o f p r i m i t i v e a r t . A p a r t f r o m screens r e p r e ­ s e n t i n g t h e s a c r a l b u i l d i n g s o f Częstochowa ( e s p e c i a l l y t h e m o n a s t e r y ) , ( f i g . 26, 27, 29, 30), t h e r e w e r e also screens s h o w i n g o t h e r s u b j e c t s — p a l a c e s , b e a u t i f u l g a r ­ dens w i t h a l a k e , castles ( f i g . 2 1 , 22, 25) a n d also cars a n d p l a n e s ( o f l a t e - r o c k e t s ! ) - fig. 12, 13, 19, 20, 23 a n d w i t h i n s c r i p t i o n s s u c h as " R e m e m b e r m e " ( f i g . 3 1 — 33). T h e r e h a v e a l s o b e e n n o n - t y p i c a l s c r e e n s , f o r i n ­ s t a n c e , s h o w i n g B e r l i n i n 1945 ( f i g . 28). T h e a u t h o r discusses t h e w o r k o f t h e v a r i o u s s c r e e n painters. M o s t of t h e m a r e self-taught, b u t sometimes t h e y do have a c e r t a i n k n o w l e d g e o f t h e a r t of p a i n t i n g . T h e m o s t i n t e r e s t i n g o f t h e m i s T . Z . Barański, p h o t o ­ g r a p h e r a n d screen p a i n t e r , w h o i s s t i l l w o r k i n g today. H e helps photographers i n other t o w n s of Poland w i t h his w o r k . (fig. 20-30). T h e screens a r e p a i n t e d i n o i l s o n l i n e n c a n v a s a n d usually measure t w o a n d a h a l f b y three metres. Every so o f t e n t h e screens a r e r e p a i n t e d , t o u c h e d u p . S o m e ­ times t h e date o n t h e m i s changed every f e w days. T h e d e v e l o p m e n t of screen p a i n t i n g w a s f u r t h e r e d b y t h e fact t h a t w h e r e c o m p e t i t i o n w a s keen between photographers, those w h o h a d t h e m o s t b e a u t i f u l a n d e f f e c t i v e screens h a d m o r e c h a n c e o f a t t r a c t i n g c u s t o ­ m e r s . So e f f o r t s w e r e m a d e t o a d a p t t h e screens t o t h e taste of t h e local customers, t o keep t o t h e e x i s t i n g s t e r e o t y p e n o t i o n s o f " w e a l t h " o r s o c i a l p o s i t i o n (screens w i t h palaces). O n t h e o t h e r h a n d , these stereotype n o ­ t i o n s m a d e t h e screens v e r y p o p u l a r a n d , p e r h a p s , e v e n led to their being made. T h e photographs are p u t i n a p r o m i n e n t place i n t h e house, especially b y villagers a n d t h e p e o p l e o f s m a l l t o w n s , a n d a r e t r e a t e d as a valuable a n d beautiful "souvenir". S i n c e t h e l a s t w a r t h e screens h a v e b e e n d i s a p p e a r i n g a n d a t t h e m o m e n t o n l y o n e o r t w o p h o t o g r a p h e r s use t h e m , as t h e c u s t o m e r s p r e f e r p h o t o g r a p h s t a k e n w i t h a Leica camera against t h e background of the real monastery. Н А Р О Д Н О Е ИЗДАВАЕМЫЙ ИНСТИТУТОМ ГОД И З Д А Н И Я И С К У С С Т В О ИСКУССТВА XX ПОЛЬСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК 1966 РЕЗЮМЕ Р о м а н Р е й н ф у се — ИССЛЕДОВАНИЯ В ОБ­ ЛАСТИ НАРОДНОЙ К У Л Ь Т У Р Ы ЛЕМКОВЩИЗНЫ ПО О Б Е И М С Т О Р О Н А М К А Р П А Т Л е м к и , г р у п п а у к р а и н с к и х горцев проживающих по обеим сторонам К а р п а т в д о л и н е Попрада, Ославы и Ляборца, с ч и т а л и с ь б о л ь ш и н с т в о м и с с л е д о в а т е л е й однородной п о к у л ь т у р е г р у п п о й . Н е о с п а р и в а я тезиса о б л и з к о м родстве народной к у л ь т у р ы с е в е р н ы х л е м ков, п р о ж и в а ю щ и х в П о л ь ш е , и ю ж н ы х , п р о ж и в а ю ­ щих в С л о в а к и и , автор в т о ж е в р е м я у к а з ы в а е т на ряд с у щ е с т в у ю щ и х м е ж д у ними р а з л и ч и й . Э т и р а з ­ личия б ы л и вызваны иными условиями жизни, зави­ севшими от того, к к а к о й стране л е м к и п р и н а д л е ж а л и и к к а к и м соседним э т н о г р а ф и ч е с к и м г р у п п а м при­ мыкали. Свой тезис автор отстаивает на основе а н а л и з а о т ­ дельных областей материальной к у л ь т у р ы лемков, а т а к ж е на основе л и т е р а т у р ы предмета, в п е р в у ю ж е очередь на основе с о б с т в е н н ы х исследований с тридцатых годов, к о т о р ы е он п р о д о л ж а е т вести д о сих пор. Существенная разница в ы с т у п а е т у ж е в смысле чувства п р и н а д л е ж н о с т и к о п р е д е л е н н о й г р у п п е , к о ­ торое б ы л о г о р а з д о с и л ь н е е на севере Э т о н а ш л о свое в ы р а ж е н и е в ч е т к о о б о з н а ч е н н о й там г р а н и ц е которая в С л о в а к и и о щ у щ а л а с ь м е н е е я в с т в е н н о ; е с л и дело касается я з ы к а , то и в данном с л у ч а е надо от­ метить, что т о л ь к о на территории П о л ь ш и л е м к и п о л ь з о в а л и с ь своей родной р е ч ь ю . Р а з л и ч и я в а р х и т е к т у р е выступают в р а с п о л о ж е ­ нии с е л е н и й , п л а н и р о в к е домов ( Т а б л . I , карта 11), в с т р о и т е л ь н о м м а т е р и а л е , в терминологии, опреде­ л я ю щ е й о т д е л ь н ы е э л е м е н т ы конструкций, а т а к ж е в д е к о р а т и в н о й росписи срубов, которая на севере з н а ч и т е л ь н о богаче. В общем народное зодчество л е м ­ к о в с т о я л о в ы ш е на п о л ь с к о й территории. Л и ш ь п о с л е второй мировой в о й н ы это и з м е н и л о с ь . В то время как п о л ь с к и е л е м к и в о с с т а н а в л и в а л и свои р а з р у ­ ш е н н ы е войной дома п о старым традиционным о б р а з ­ цам, в С л о в а к и в о з н и к л и н о в ы е ф о р м ы ( и л л . 7). В н у т р е н н я я о т д е л к а домов п о т у и д р у г у ю сторону К а р п а т м а л о рознится. С а м ы м в н у ш и т е л ь н ы м •объек­ том я в л я е т с я т р а д и ц и о н н ы й у л е м к о в с у н д у к д л я х р а н е н и я о д е ж д ы . С т а р и н н ы й тип с у н д у к а в форме с а р к о ф а г а м о ж н о е щ е и теперь встретить на севере. Б о л е е п о з д н и й тип с у н д у к о в с р а с к р а ш е н н ы м цветоч­ н ы м орнаментом встречается по всей Л е м к о в щ и з н е . С у н д у к и эти д е л а л и п о обе стороны К а р п а т и г р а ­ ница н е я в л я л а с ь д л я н и х препятствием. С р а в н и т е л ь н о самая б о л ь ш а я разница замечается в одежде. О д н а к о в этом о т н о ш е н и и труднее всего вести исследования, п о с к о л ь к у традиционные э л е м е н ­ т ы л е м к о в е к о г о наряда почти совершенно исчезают. М н о г и е д е т а л и старого традиционного костюма, х а р а к ­ терного д л я в с е х Л е м к о в , и з м е н и л и с ь под в л и я н и е м 71 �соседних н а ц и о н а л ь н ы х групп. С и л ь н е е всего ска­ з а л о с ь словацкое в л и я н и е , особенное о т р а з и в ш е е с я на женском наряде (короткие юбки, с о р о ч к и с к о р о т к и м и рукавами в сборку). Это в л и я н и е р а с п р о с т р а н я л о с ь в п л о т ь до п о г р а н и ч н ы х территорий П о л ь ш и . П о с к о л ь ­ ку в П о л ь ш е л е м к и д е р ж а л и с ь о б о с о б л е н н е е и х наряд сохранил б о л е е своеобразный х а р а к т е р , п р о х о д я с о б ­ ственную эволюцию. М у ж с к о й костюм по т у и д р у г у ю сторону К а р п а т с о х р а н и л б о л ь ш е о б щ и х э л е м е н т о в . В р е з у л ь т а т е своих и с с л е д о в а н и й автор п р и х о д и т к выводу, что ю ж н а я Л е м к о в щ и з н а , к о т о р а я до пер­ вой мировой в о й н ы б ы л а одним и з самых бедных районов тогдашней В е н г р и и , не п р о я в и л а особой активности в области р а з в и т и я собственной к у л ь т у р ы . Ее традиционные ф о р м ы с о х р а н и л и с ь там в самом примитивном виде; порой и х з а м е н я л и формами, з а и м ­ ствованными у с л о в а ц к о й к у л ь т у р ы , к о т о р ы е к а з а л и с ь ю ж н ы м Л е м к а м достойными п о д р а ж а н и я , п о с к о л ь к у уровень экономической к у л ь т у р ы с л о в а ц к о й деревни стоял выше. П о о т н о ш е н и ю к с е в е р н ы м л е м к а м , ю ж ­ н ы е л е м к и и г р а л и и з в е с т н у ю р о л ь в процессе р а с ­ пространения э л е м е н т о в с л о в а ц к о й к у л ь т у р ы . Н а п о л ь с к о й стороне в л и я н и е З а к а р п а т ь я б ы л о н е ­ велико, к о н т а к т ы с соседним н а с е л е н и е м б ы л и т о ж е н е з н а ч и т е л ь н ы е . Это содействовало развитию соб­ ственной о р и г и н а л ь н о й к у л ь т у р ы . В с е ж е , несмотря на взаимные контакты, в л и я н и е севера на юг б ы л о минимальным. Это о б ъ я с н я е т с я н и з к и м экономическим уровнем л е м к о в с к о й д е р е в н и на п о л ь с к о й стороне, что при ж е л а н и и п о в ы ш а т ь свой ж и з н е н н ы й у р о в е н ь , не в ы з ы в а л о с т р е м л е н и я к п о д р а ж а н и ю . Анна Свионтковска — КСЕНЖАЦКАЯ (ЛОВИЦКИЙ Р А Й О Н ) X I X — X X ВВ. ИЗБА А в т о р , опираясь на а р х и в н ы е м а т е р и а л ы , п а м я т н и ­ ки старины и у с т н ы е беседы, описывает в н у т р е н н и й вид л о в и ц к о й и з б ы и перемены, к о т о р ы е п р о и з о ш л и в течение п о с л е д н и х 150 л е т в связи с м о д е р н и з а ц и е й и урбанизацией деревни. 1) Ьнутренняя планировка: Самой старой п р и м и т и в ­ ной формой ж и л и щ б ы л а однокомнатная изба, к о ­ торую постепенно с т а л и з а м е н я т ь ее в прошлом столетии д в у х к о м н а т н ы е и л и т р е х к о м н а т н ы е п о с т р о й ­ ки — а затем ч е т ы р е х и п я т и к о м н а т н ы е ; и з б ы с т р о и ­ л и с ь по однотрактному п л а н у . 2) Функции отдельных комнат: а) Д в у х к о м н а т н а я изба д е л и л а с ь на две п о л о в и н ы : ч е р н у ю — к у х н ю и ч и с ­ тую — горницу. В ч е т ы р е х к о м н а т н ы х д о м а х была к у х н я , с п а л ь н я д л я х о з я е в , с т о л о в а я и горница, где п р и н и м а л и гостей, б ) Сени, где в X V I I I — X I X вв. п о ­ м е щ а л а с ь печь и х о з я й с т в е н н а я у т в а р ь . П о з д н е е в м н о ­ гокомнатных домах п е ч ь п е р е н е с л и в комнату, сени б ы л и п р о х о д н ы м и и там в ы п о л н я л и ч е р н у ю работу. В настоящее время с е н и скорее всего з а м е н я ю т п е ­ реднюю, в) К л е т ь с т а л и с т р о и т ь в т р е х к о м н а т н ы х домах. К л е т и строят без о к о н ; они с л у ж а т д л я х р а ­ нения продуктов, а т а к ж е к а к с п а л ь н и д л я д е в у ш е к . 3) Очаги и печи. Самыми старыми б ы л и глиняные очаги; в н а ч а л е X I X в. п о я в и л и с ь к и р п и ч н ы е . В к о н ц е X I X в. мы видим у ж е к а ф е л ь н ы е п л и т ы и п е ч и ; в п о с л е д н и е время встречается и паровое о т о п л е н и е . 4) Мебель: В и н в е н т а р я х первой п о л о в и н ы X I X в. у п о м и н а ю т с я : с у н д у к и , кровати, с т о л ы , т а б у р е т ы , т р о й ­ н ы е п о л к и д л я мисок и т а р е л о к , т к а ц к и е станки и п р я л к и . П о з д н е е п о я в л я ю т с я скамьи, б у ф е т ы , а в конце X I X в. — п е р в ы е с т у л ь я . В н а ч а л е X X в. имеют­ ся у ж е серванты, комоды, а затем — п л а т я н ы е ш к а ф ы . В н а ч а л е у п о т р е б л я л а с ь м е б е л ь собственной р а б о т ы , потом с т а л и п о к у п а т ь в Л о в и ч е л и б о у м е с т н ы х д е ­ ревенских с т о л я р о в . М е б е л ь и м е л а свою традицию, свое постоянное место в и з б е ( и л л . 24). Старейшая м е б е л ь б ы л а с о в е р ш е н н о простая, потом ее с т а л и красить и л и п о к р ы в а т ь р е з ь о о й . П о с л е второй м и р о ­ вой войны п р о и з о ш л а с у щ е с т в е н н а я п е р е м е н а : и с ч е з л а традиционная м е о е л ь , к о т о р у ю р а з м е щ а л и в строго установленном традицией порядке, с т а р у ю м е о е л ь заменила современная, городская. 5) Сначала декоративными элементами ловицких ж и ­ лищ были расписные украшения на стенах (конец X V I I I в. — п р и м е р н о д о 1860 г.). Затем вместо н и х п о я в и л и с ь в ы р е з к и из бумаги (1866—1935), свисающие с п о т о л к а „ п а у к и " ( и л л . 35—39), и с к у с с т в е н н ы е ц в е т ы из бумаги и перьев ( и л л . 40). К р о в а т и з а с т и л а л и п о ­ к р ы в а л а м и и п о д у ш к а м и с цветной в ы ш и в к о й и л и к р у ж е в а м и ( и л л . 37). С 1935 г. н а б л ю д а е т с я процесс и з м е н е н и я традицион­ ной к у л ь т у р ы , к о т о р ы й п р о д о л ж а е т с я д о с и х п о р ; р а с т у щ е е в л и я н и е города в ы т е с н я е т п р е ж н и е д е к о ­ ративные элементы ловицкой избы. Вместо бумажных в ы р е з о к на с т е н а х п о я в и л и с ь обои, а п о с л е второй мировой в о й н ы с т е н ы с т а л и к р а с и т ь п о ш а б л о н а м и увешивать семейными фотографиями, а также ре­ продукциями из иллюстрированных ж у р н а л о в . Над кроватями и топчанами с т а л и в е ш а т ь к о в р и к и , п р и ­ о б р е т а е м ы е на я р м а р к а х ( и л л . 44,45). К р о в а т и п о ­ к р ы в а ю т сейчас ф а б р и ч н ы м и о д е я л а м и , а п о д у ш к и расшивают фабричными кружевами. В ы р е з к и делают т о л ь к о д л я г о р о д с к о г о экспорта. Юзеф М и к о л а й т и с ГРАФИЯ — ЯСНОГУРСКАЯ ФОТО­ А в т о р так н а з ы в а е т м о м е н т а л ь н ы е п я т и м и н у т н ы е снимки на ф о н е р а с к р а ш е н н ы х экранов у п о д н о ж и я известного ч е н с т о х о в с к о г о монастыря Ясна Гура. В Ч е н с т о х о в е у ж е в д е в я н о с т ы х г о д а х п р о ш л о г о века р а б о т а л и ф о т о г р а ф и и , н о они о б с л у ж и в а л и . >лько б о л е е с о с т о я т е л ь н ы х к л и е н т о в . К о г д а ж е во зремя первой мировой в о й н ы п о я в и л и с ь ф о т о а п п а р а т ы д л я „ п я т и м и н у т н ы х " снимков, д е й с т в у ю щ и е на о с н о в е т е х ­ ники т а л ь б о т и п и и , с н и м к и - п а м я т к и и з Ченст< х о в ы с т а л и д о с т у п н ы массам, у д о в л е т в о р я я спрос отен тысяч паломников. В н а ч а л е снимки д е л а л и на ф о н е ф р а н ц у з с к и х п е ­ ч а т н ы х декораций, и з о б р а ж а ю щ и х п е й з а ж и (1918), но в 1920 г. И. Р е б е с (Rebes) з а к а з а л п е р в ы й экран с ви­ дом м о н а с т ы р с к о й башни. П о д его в л и я н и е м стал т а к ж е з а к а з ы в а т ь р а с п и с н ы е э к р а н ы С. К о н д а ш е в с к и . А в т о р статьи п и ш е т о д е я т е л ь н о с т и К о н д а ш е в с к о г о , с с ы л а я с ь на его с о х р а н и в ш и е с я ф о т о г р а ф и и ( и л л . 2—5). В статье говорится т а к ж е о р а б о т а х Ф . М а з у р к а , к о ­ т о р ы й в 1929 г. в е р н у л с я из Ф р а н ц и и , где п р о б ы л н е с к о л ь к о л е т и откуда п р и в е з р а з л и ч н ы е образцы, как, например, снимок на ф о н е а в т о м а ш и н ы и л и ж е экран с и з о б р а ж е н и е м с а м о л е т а ( и л л . 11,6). Ч и с л о фотографов неуклонно возрастало и в 1939 г. и х б ы л о у ж е н е с к о л ь к о д е с я т к о в , а п о с л е войны „пятиминутников" стали вытеснять фотографы с „ Л е й ­ к а м и " . Они т а к ж е часто п о л ь з о в а л и с ь реквизитами (расписные э к р а н ы , ч у ч е л а ж и в о т н ы х , ф а н е р н ы е гно­ м ы и т.д. ( и л л . 34—37). П о мнению автора э к р а н ы б е р у т свое н а ч а л о от народных лубочных картинок, п р о д а в а в ш и х с я во время п р е с т о л ь н ы х п р а з д н и к о в и я р м а р о к . К а р т и н к и эти я в л я л и с ь р е к л а м о й б р о д я ч и х л е к а р е й и продавцов с в я т ы х образков. Я р к о р а с п и с а н н ы е и п ы ш н о р а з у к р а ш е н н ы е экра­ н ы у д о в л е т в о р я л и э с т е т и ч е с к и е в к у с ы н а р о д н ы х масс. И н о г д а среди экранов м о ж н о б ы л о н а й т и примитивы, не л и ш е н н ы е своеобразной п р е л е с т и . Р я д о м с экрана­ ми, и з о б р а ж а в ш и м и к у л ь т о в ы е с о о р у ж е н и я Ч е н с т о ­ х о в ы особенно м о н а с т ы р ь ( и л л . 26,27,29,30) п о м е щ а л и э к р а н ы и с д р у г о й т е м а т и к о й : д в о р ц ы , з а м к и , пре­ к р а с н ы е с а д ы с п р у д а м и — ( и л л . 21,22,25) а т а к ж е авто­ м о б и л и и с а м о л е т ы (в п о с л е д н е е в р е м я п о я в и л и с ь р а к е т ы ! ) ( и л л . 12,13,19,20,23) и в то ж е в р е м я виньетки с н а д п и с я м и в р о д е — „ Н е з а б ы в а й м е н я " ( и л л . 31—33). Случаются т а к ж е нетипичные экраны, изображающие скажем, Б е р л и н 1945 г. ( и л л . 28). А в т о р статьи рассматривает творчество о т д е л ь н ы х х у д о ж н и к о в п о р а с п и с ы в а н и ю экранов. Это главным ооразом самоучки, п р и ч е м н е к о т о р ы е и з н и х обладают известными знаниями в области живописи. Самой интересной л и ч н о с т ь ю я в л я е т с я Т . 3 . Бараньеки, фо­ т о г р а ф и х у д о ж н и к экранов, р а б о т а ю щ и й п о сей день. О н с н а б ж а е т э к р а н а м и своей р а б о т ы ф о т о г р а ф о в ряда п о л ь с к и х городов ( и л л . 20—30}. Э к р а н ы р а с п и с ы в а ю т м а с л я н ы м и красками на л ь н я ­ ном п о л о т н е р а з м е р о м 2,5 A 3 м. Б р е м я от времени их п е р е к р а ш и в а ю т и р е т у ш и р у ю т , м е н я я т а к ж е дату. р а з в и т и ю э к р а н н о й ж и в о п и с и спосооствовал факт, что, в в и д у к о н к у р е н ц и и среди ф о т о г р а ф о в , к л и е н т ы о о ы ч н о в ы б и р а л и т е х и з н и х , ч ь и э к р а н ы отличались особой к р а с и в о с т ь ю и Э ф ф е к т н о с т ь ю . Поэтому все стремились к тому, чтоиы э к р а н ы удовлетворяли в к у с ы к л и е н т о в , о т в е ч а л и ш а о л о н н ы м понятиям за­ житочности и л и общественного положения. г После 1945 г. становится все м е н ь ш е экранов. �CZASOPISMA INSTYTUTU wydawane P.P. WYDAWNICTWA SZTUKI PAN przez: ARTYSTYCZNE I FILMOWE BIULETYN HISTORII S Z T U K I , k w a r t a l n i k , p o n a d 100 s t r . dużego f o r m a t u , o k o ł o 100 i l u s t r a c j i . C e n a 24 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 48 zł, r o c z n a — 96 zł. POLSKA SZTUKA LUDOWA, k w a r t a l n i k , 64 s t r . dużego f o r m a t u , b o g a t y materiał i l u s t r a c y j n y . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 3(i zł, r o c z n a — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , p o n a d 170 s t r . d r u k u , około 100 i l u s t r a c j i . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 s t r . d r u k u , l i c z n e p r z y k ł a d y C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. Wszystkie meracie. czasopisma nabywać WARUNKI można regularnie jedynie w nutowe. prenu­ PRENUMERATY „POLSKIEJ S Z T U K I LUDOWEJ" C e n a p r e n u m e r a t y : półrocznie zł 36, r o c z n i e zł 72. Prenumeraty przyjmowane są d o 10 d n i a miesiąca poprzedzającego okres p r e n u m e r a t y . P r e n u m e r a t ę n a k r a j d l a c z y t e l n i k ó w i n d y w i d u a l n y c h p r z y j m u j ą urzędy pocztowe oraz listonosze. C z y t e l n i c y i n d y w i d u a l n i mogą również dokonywać wpłat na k o n t o P K O N r 1-6-100020 — C e n t r a l a K o l p o r t a ż u P r a s y i W y d a w n i c t w „Ruch" W a r s z a w a , u l . W r o n i a 23. W s z y s t k i e i n s t y t u c j e p a ń s t w o w e i społeczne mogą z a m a w i a ć p r e n u m e ­ ratę w y ł ą c z n i e /.a p o ś r e d n i c t w e m O d d z i a ł ó w i D e l e g a t u r „ R u c h " . P r e n u m e r a t ę n a zagranicę, która j e s t o 40% droższa — p r z y j m u j e B i u r o Kolportażu W y d a w n i c t w Z a g r a n i c z n y c h „Ruch" Warszawa, u l . W r o n i a 23, teł. 20-46-88, k o n t o P K O N r 1-6-100024. SPRZEDAŻ E g z e m p l a r z e n u m e r ó w z d e a k t u a l i z o w a n y c h można n a b y w a ć w P u n k ­ cie W y s y ł k o w y m P r a s y A r c h i w a l n e j „ R u c h " , W a r s z a w a , u l . N o w o m i e j s k a n r 15/17, k o n t o P K O N r 114-6-700041 V I I Oddział M i e j s k i W a r s z a w a . A k t u a l n e n u m e r y czasopism I n s t y t u t u S z t u k i P A N posiada Rozpowszechniania W y d a w n i c t w N a u k o w y c h P A N w Pałacu i N a u k j w Warszawie. Ośrodek Kultury Z a k ł a d y G r a f i c z n e „ T a m k a " Zaikład N r 2 W - w a , Podchorążych 39. Z a m . 893. P a p . i l u s t r . k l . I I I , 120 g A l + k a r t o n biały k l . I I I , 220 g. B I . N a k ł a d 1300 egz. M-7 Wkładką kolorową w y k . D r u k a r n i a „ Z n a k " , W a r s z a w a , F o k s a l 11. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aadf4c8521578c6a9a40fa00ed181328.pdf f83d4856519cd67571c1c9669373cbdd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4873 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4522 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.20 z.1; s.68-69 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text w s p i n a c z e i g ó r a l e - p r z e w o d n i c y — o t o ładunek w s p o m n i e ń dział s k u p u a u t e n t y c z n y c h w y r o b ó w podhalańskiej w y b r a n y c h z t r z y d z i e s t u zakopiańskich l a t " . T a k p r z e d ­ ludowej. stawiają swoją książkę a u t o r z y . A jeśli można coś dodać, „Moi to rozpacz, chyba rodzaju, tylko, że z których Zakopanem, bardziej Rudej Pyszna szczera pomiędzy czerpiemy tyloma naszą jest książkami wiedzę może tego o tamtym miejscami i a u t e n t y c z n a , powstała z naj­ prawdziwej p o t r z e b y serca, n i e t y l k o zaś umysłu i p a m i ę c i . ludowi". dostawcach Uczy, takiego n i e mówi dokształca, miałam uświadamia. chłopaka z Ratułowa, Gentil- twórczości. N i e r u s z a się — krążyło po Zakopanem powiedzenie Wandy. odwala A folkloru. w y s t a w y *, artykuły w o r n a m e n t y k a — pozo­ 1 praca w Związku P l a s t y k ó w . W przeciągu stają i wyraźnie pod wpływem sztuką ludową góralskiego kontaktów z życiem Podhala. terenie plastyk w zachodniej fabryce odbyła Ukrainy wyrobów (ZSRR), pracując drzewnych jako pod Kowlem. i druk cyjne i bytowe. szawy, nie zajmuje się aż do z panem powstania tajnym Widigierem, znanym „Polskiej żadna potem Sztuce większa udziału i w s p ó ł p r a c y . katalogów, dębianie" gdzie „wyrypy". Ludowej". Pomoc stypendiów wystawa bez zaniedbuje własnej Przy twórczości. kolegom, Obrazy na a s t a w c e w G a l e r i i Pegaz. W y s t a r c z y ł o , b y p o w i a ł miosła. W czasie w o j n y , w W a r s z a w i e oboje w s z e l k i c h starań, b y ocalić p r z e d z n i s z c z e n i e m rze­ wystawione po raz pierwszy dokładają halny — Wanda dziesiątki łowskiej i maluje ręce. Z P o w s t a n i a z j a k i m i rezultatami!... wychodzi Wanda sztychy z małym zawiniąt­ angielskie owinięte perskim modlitewniczkiem... W 1945 r . jest już powrotem O p p e n h e i m staje do p r a c y w w GOPR-ze, Zakopanem. wznawia akcje organizacyjne. W r o k p o t e m g i n i e o d skrytobójczej bandyckiej. Ciężko ranna w jego obronie kuli Ruda do końca życia będzie przysłaniała b u r s z t y n o w y m i w ł o s a m i Nie w 1948 r . w r a c a z n o w u d o Z a k o p a n e g o . W zbudowanym gromadzi swój przez Czarniaka sztychy wtajemniczeni. słuchała próśb i r a d przyjaciół. ,„Co j a się będę r a m i o n a m i , poprawiając moim znaku z Marsem m a m Słońce n a d horyzontem, coś t a m , gdzieś t a m , wskazują, a włosy że w Wenus że j a k m n i e z m o ż e t o prędko. Zresztą co t a m , ż y c i e j e s t j e d n o , a j a m a m w s o b i e indiańską k r e w . . . " N i e znaliśmy się n a g w i a z d a c h R u d e j , a l e w i e r z y l i ś m y , że r z e c z y w i ś c i e n i c J e j n i e z m o ż e . T r u d n o u w i e r z y ć dziś jeszcze, k i e d y n a J e j g r o b i e , n a C m e n t a r z u Zasłużonych, domku na świat. P o r t r e t S t a b r o w s k i e g o z o b r a z k a m i n a szkle. Ocalone pierwszy n a Chocho­ — „mnie i t a k n i c n i e zmoże. N i e z a p o m i n a j c i e , głęboką szramę n a czole. W y j e d z i e w ó w c z a s n a d w a l a t a do W a r s z a w y , b y p r a c o w a ć w M i n i s t e r s t w i e O ś w i a t y , a l e szkle, t a k w ł a ś n i e było. A i l e czasu pochłaniał ogród, a l e też oszczędzać" — wzruszała z siedzi k r o k u s y " — mówili I d w a XVIII-wieczne „wy- n a „Zaduszkowej" w y ­ znikała. „ N a p e w n o depozytów — m e b l e , o b r a z y , d y w a n y — składanych w i c h kiem: pro­ b a t i k i , a p r z e d e w s z y s t k i m a k w a r e l e , l i c z o n e dziś n a s e t k i , styczną W a n d y artystycznego i organiza­ t y m wszystkim a n t y k w a r i u s z e m i k o l e k c j o n e r e m , pogłębia kulturę a r t y ­ o głębokie z n a w s t w o Rudej pieniędzy materiałów potrzebującym i zasiłków. No 15 l a t n i e Zdobywanie gromadzenie po­ konkursy, b l e m y e k s p o z y c j i . A jeszcze z w i ą z k o w e s p r a w y P o zajęciu t y c h t e r e n ó w p r z e z N i e m c ó w w r a c a d o W a r ­ nauczaniem. Małżeństwo już teraz, się c h y b a aktywnego W o k r e s i e o d października 1939 r . d o 1941 r . p r z e b y w a na Walczy swoje, ją elementy obej­ o d przysiółka d o przysiółka n i e z m o r d o w a n a „ p a n i G e n t i lowa-Tippenhauerowa-Widigierowa" szukiwawcze bogatsza rzeźbił rzał w y s t a w y p a m i ą t k a r s k i e i t e r a z m i p o p a d ł w r e a l i z m " pojawia­ się n a J e j o b r a z a c h niż: „ C o za j a k s a m J a n o s z Dębna, przyjechał d o Z a k o p a n e g o , w góry bez s z k i c o w n i k a , m a l u j e , , c o r a z częściej Rodzajowe scenki, coraz sztuki inaczej 0 p o z i o m zakopiańskiego p a m i ą t k a r s t w a . O d w s i d o w s i , L a t a przed I I wojną światową t o d l a W a n d y -Tippenhauer okres wzmożonej O swoich obok Uboczy p o d listwą stanął j u ż d r e w n i a n y t r y p t y k — dzieło u c z n i ó w ze Szkoły K e n a r a — zwieńczony w i e l k i m sercem. łyżników, Anna perski d y w a n i k , otoczony f o t o g r a f i a m i z gór O p p e n h e i m a . Micińska N a d góralską, m a l o w a n ą skrzynią zachód słońca n a H a i t i . Przed oknami spływający kwiatami ogród zamknięty Giewontem... R z u c a się w w i r Z a k o p a n i s c h e P r o b l e m e n , Z a k o p i a n i cal P r o b l e m s , Problemes de Zakopane. Związek Plasty­ ków, C e p e l i a , Zakopiańskie Z a k ł a d y W z o r c o w e p e ł n e są Rudej. Organizuje,, wszyscy, cych zdobywa może inicjuje, działa i ożywia. Znają rangę P o s t a c i , którą n i e w i e l u z się jeszcze poszczycić. W Cepelii prowadzi Fot. K R O Ją żyją­ K o n k u r s y S z t u k i L u d o w e j i P a m i ą t k a r s t w a Podhalań­ skiego ( w r a z z w y s t a w a m i p o k o n k u r s o w y m i ) : Z a k o p a n e — 1950, 1953/1954; W y s t a w a p n . : O użyteczność sztuki, Z a k o p a n e — 1959; W y s t a w a p o k o n k u r s o w a s z t u k i l u d o ­ wej, N o w y Targ —1960; Wystawa sztuki ludowej, Zako­ p a n e — 1962; W y s t a w a j u b i l e u s z o w a 5 0 - l e c i a P l a s t y k i w Z a k o p a n e m — 1963; W s p ó ł p r a c a p r z y w y s t a w i e m a ­ l a r s t w a n a s z k l e , z o r g a n i z o w a n e j p r z e z M u z e u m Tatrzań­ s k i e w Z a k o p a n e m — 1960. Halina N za okres X - XII. Działalność kursy muzeów, wystawy i kon­ 3 0 . I X o t w a r t a została w o d b u d o ­ w a n y c h s a l a c h Pałacu O p a t ó w w O l i w i e stała w y s t a w a p n . „Sztuka ludowa Pomorza Gdańskiego" p o ­ kazująca dział e t n o g r a f i i M u z e u m P o m o r s k i e g o w Gdańsku i o p r a c o ­ w a n a przez d r L . M a l i c k i e g o . W y ­ stawa prezentuje kilkaset ekspo­ natów z a b y t k o w y c h ( g ł ó w n i e z X I X , 68 Vogel. I K A 1965 а także z X V I I I w.) i współczes­ nych. Pierwszą wystawą w nowo o t w a r ­ t y m ( w październiku) p o r e m o n c i e gmachu Muzeum Mazowieckiego w P ł o c k u była „ S z t u k a l u d o w a M a ­ zowsza". Wystawę zorganizowało M u z e u m p r z y p o m o c y Zespołu d o Spraw Plastyki Ministerstwa K u l ­ t u r y i S z t u k i . E k s p o n a t y pochodzą ze zbiorów muzeów: w Płocku, P M E w Warszawie i Muzeum w Łowiczu. Wystawa- o b e j m u j e wszyst­ k i e r e j o n y etnograficzne Mazowsza i m a następujące działy: k u l t u r a m a t e r i a l n a (narzędzia p r a c y r o l n i ­ k ó w , r y b a k ó w , sprzęty gospodar­ s t w a d o m o w e g o ) , p l e c i o n k a r s t w o ze słomy i k o r z e n i , urządzenie wnętrza c h a t y (sprzęty, z d o b n i c t w o , t k a n i n y dekoracyjne), stroje. Rzeźba w d r e w n i e r e p r e z e n t o w a n a j e s t przede w s z y s t k i m p r z e z współczesną twór­ czość r z e ź b i a r z y z o k o l i c Sierpca. K o m i s a r z e m w y s t a w y był m g r A. Sledziewski. �Muzeum Miejskie w Zabrzu roz­ poczęło g r o m a d z e n i e k o l e k c j i r z e ź b w węglu, w y k o n a n y c h p r z e z t w ó r ców-amatorów, p r z e w a ż n i e górni­ ków. W g r u d n i u z o r g a n i z o w a n o w salach M u z e u m p i e r w s z ą w y s t a w ę tych rzeźb, o b e j m u j ą c ą około s t u eksponatów, m . i n . p r a c e E u g e n i u s z a Bąka, P a w ł a W r ó b l a i J a n a L i s z k i . * 25.IX, z o k a z j i z j a z d u P o l s k i e g o Towarzystwa Ludoznawczego, o t w a r ­ to w M u z e u m Z i e m i Przemyskiej w Przemyślu w y s t a w ę p n . „Stroje ludowe województwa rzeszowskie­ go". P o k a z a n o n a j b a r d z i e j repre­ zentatywne stroje l u d o w e regionów znajdujących się n a t e r e n i e w o j . rzeszowskiego, uzupełniając w y s t a ­ wę e k s p o n a t a m i z i n n y c h d z i e d z i n ludowej k u l t u r y plastycznej. W y ­ dano i n f o r m a t o r (składankę) „ W y ­ stawa — Stroje ludowe woje­ wództwa r z e s z o w s k i e g o " , Przemyśl 1965, z a w i e r a j ą c y k r ó t k i e w p r o w a ­ dzenie w z a g a d n i e n i a s t r o j u l u d o ­ wego w R z e s z o w s k i e m o r a z 5 zdjęć. Autorką scenariusza była mgr T. Szetela, k o m i s a r z e m wystawy i a u t o r e m i n f o r m a t o r a m g r S. L e w . * 24.IX nastąpiło rozstrzygnięcie konkursu „Sztuka ludowa ziemi wieluńskiej", zorganizowanego przez Cepelię w Ł o d z i i M u z e u m w W i e ­ luniu. Konkurs ten zgromadził eksponaty z zakresu t k a c t w a (głów­ nie z a b y t k o w e ) , z d o b n i c t w a w n ę t r z a ( k w i a t y z bibuły, w y c i n a n k i , f i r a n ­ ki), c e r a m i k i , p l e c i o n k a r s t w a , m e ­ blarstwa (zabytkowe skrzynie) oraz rzeźby o charakterze twórczości amatorskiej. Uczestniczyły w k o n ­ k u r s i e 43 o s o b y z 112 m i e j s c o w o ś c i w powiatach Wieluń i Pajęczno. Nadesłano 201 e k s p o n a t ó w , które złożyły się n a w y s t a w ę o w a r t ą w październiku w gmachu Muzeum w Wieluniu. Wydano katalog. * 28.IX o t w a r t o w W ę g r o w i e w y ­ stawę p n . „ S z t u k a l u d o w a Podla­ sia", z o r g a n i z o w a n ą p r z e z W y d z i a ł Kultury P W R N w Warszawie oraz Cepelię w W a r s z a w i e i W ę g r o w i e . Wystawę poprzedziły b a d a n i a p e n e tracyjne powiatów: Węgrów, Siedlce, Sokołów i Ł o s i c e . P o k a z a n o o k o ł o 250 eksponatów, pochodzących z 40 wsi. Dominowały t k a n i n y dekora­ cyjne — dywany dwuosnowowe wełniane, n a r z u t y z b a w e ł n y i l n u oraz części s t r o j ó w . P o k a z a n o też plastykę o b r z ę d o w ą , r z e ź b ę i p l e ­ cionki. K o m i s a r z e m wystawy był mgr A . Śledziewski. * 20.X nastąpiło w M u z e u m w S i e ­ radzu rozstrzygnięcie k o n k u r s u n a sztukę o b r z ę d o w ą i z a b a w k a r s t w o ludowe, zorganizowanego przez d y ­ rektora M u z e u m m g r Z. N e u m a n o wą. W k o n k u r s i e w z i ę ł o udział 41 osób z 16 m i e j s c o w o ś c i z p o w i a t ó w Sieradz i Łask. Nadesłano 207 p r z e d ­ miotów s z t u k i o b r z ę d o w e j i 82 z a ­ bawki. 24.X o d b y ł o się w M u z e u m w Sieradzu o t w a r c i e w y s t a w y p o k o n ­ kursowej. Poziom prac był w y s o k i i wyrównany. Wśród nadesłanych e k s p o n a t ó w znajdują się z a r ó w n o p r z e d m i o t y w y k o n y w a n e jeszcze n a w s i a c h współcześnie ( p a l m y w i e l ­ kanocne, wieńce dożynkowe, k w i a ­ t y sztuczne, z a b a w k i gliniane), j a k i zapomniane, a odtworzone spe­ c j a l n i e n a k o n k u r s (różne n i e z n a n e dotychczas f o r m y podkoziołków, j a błoneczek w e s e l n y c h , p i e c z y w a o b ­ rzędowego, w y c i n a n k i i zabawki w y k o n y w a n e około 40 l a t t e m u p r z e z dzieci na pastwiskach). K a t a l o g w y s t a w y „Sieradzka s z t u ­ k a obrzędowa i z a b a w k a r s t w o l u ­ d o w e " , Ł ó d ź 1966, s. nlfo. 28, 19 11. Opracowała Z. N e y m a n . * W y s t a w a p n . „Dokumentacja k o ­ lorytu i form dawnej w s i przewors k i e j " o t w a r t a była w l i s t o p a d z i e w h a l l u pałacu Kazimierzowskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Orga­ nizatorami w y s t a w y były: M u z e u m Etnograficzne w Rzeszowie i Koło N a u k o w e Studentów E t n o g r a f i i U n i ­ wersytetu Warszawskiego. Pokaza­ no eksponaty z zakresu s t r o j u , h a f ­ t u , k o r o n k i , rzeźby w d r z e w i e , p l a ­ stykę o b r z ę d o w ą , w y p i e k i z c i a s t . Zostały óne z g r o m a d z o n e w czasie badań terenowych, prowadzonych p r z e z studentów p o d k i e r u n k i e m pracowników M u z e u m w Rzeszowie. P o k a z a n o też i m p r e s y j n e akwa­ rele art.-plastyka towarzyszącego e k i p i e . M i a ł y one, w założeniu o r g a ­ nizatorów, dokumentować koloryt w s i p r z e w o r s k i e j . Była to j e d n a k dokumentacja bardzo s u b i e k t y w n a i w y d a j e się, że r a c z e j k o l o r o w a f o ­ tografia stanowić dziś powinna względnie o b i e k t y w n y zapis k o l o ­ r y t u w s i , a nie i m p r e s y j n e szkice akwarelowe. * W y s t a w a p n . „Zdobnictwo m e t a ­ l o w e na P o d h a l u " o t w a r t a była o d 1 4 . X I d o końca r o k u w Muzeum w Tarnowie. Wystawę zorganizo­ w a n o z eksponatów p o k a z a n y c h w 1965 r . n a w y s t a w i e w Muzeum Tatrzańskim w Zakopanem (por. K r o n i k a n r 4/1965). * 6 . X I I nastąpiło w K r a k o w i e r o z ­ strzygnięcie dorocznego, XXIII z k o l e i k o n k u r s u szopek. Zgłoszono do k o n k u r s u 97 e k s p o n a t ó w , w y ­ k o n a w c a m i i c h b y l i zarówno znani już s z o p k a r z e , j a k i uczestniczący w k o n k u r s i e po raz pierwszy, w t y m dużo m ł o d z i e ż y i k i l k a k o b i e t . Pierwsze nagrody przyznano: Zyg­ m u n t o w i Grabarskiemu, Wacławo­ w i M o r y s o w i i F e r d y n a n d o w i Sa­ d o w s k i e m u . Nagród d r u g i c h p r z y ­ z n a n o 6, t r z e c i c h — 9, c z w a r t y c h — 10, p o n a d t o 56 w y r ó ż n i e ń . 8 g r u d ­ n i a o t w a r t o w y s t a w ę szopek w P a ­ w i l o n a c h Z P A P p r z y p l a c u Szcze­ pańskim. K o n k u r s i w y s t a w a , j a k co r o k u , cieszyły się o g r o m n y m p o ­ wodzeniem w ś r ó d publiczności. * 13.XII otwarto w krakowskim Domu Kultury wystawę „Zdob­ n i c t w o ludowe Zalipia", zorganizo­ w a n ą p r z e z Cepelię. P o k a z a n o m a ­ l o w a n k i 25 m a l a r e k zalipiańskich, w y k o n a n e n a płytach spilśnionych. Wśród autorek i c h były m . i n . F e l i ­ cja Curyłowa, M a r i a W o j t y t o , A n n a Borek, K r y s t y n a i Maria Owca, D a n u t a i M a r i a Wnęk, H a l i n a J u r e k i M o n i k a Salosek. Zabrakło nieste­ t y F e l i c j i K o s i n i a k , która zmarła niedawno w K r a k o w i e . Obok m a ­ l o w a n e k znalazły się n a w y s t a w i e pająki, b u k i e t y kwiatów sztucz­ nych, w y c i n a n k i , skrzynie malowa­ n e n a odzież. * 1 2 . X I I o t w a r t o n a Z a m k u w Szcze­ c i n i e w y s t a w ę p n . „Sztuka l u d o w a i twórczość a m a t o r s k a " . O t w a r c i e połączono ze z j a z d e m a u t o r ó w p r a c . Organizatorami wystawy byli: W y ­ dział K u l t u r y P W R N , W o j e w ó d z k i D o m K u l t u r y i Zarząd Z M W . Po­ kazano przede w s z y s t k i m t k a n i n y i h a f t y , przeważnie przywiezione p r z e z r e p a t r i a n t ó w z Wileńszczyzny, Grodzieńszczyzny i Polesia, częś­ ciowo wykonane współcześnie w p o w . Choszczno. E k s p o n a t ó w tego r o d z a j u b y ł o 107. R z e ź b ę (17 e k s ­ ponatów) reprezentowały prace Z. Skrętowicza i E. Kołacza. * 1 5 X 1 1 w K o s z a l i n i e rozstrzygnię­ to wojewódzki k o n k u r s pamiąt­ k a r s t w a ludowego. Pokazano t k a n i ­ ny i h a f t y przeważnie wykonane przez repatriantów jeszcze przed przybyciem na ziemie zachodnie, a t a k ż e współczesne w y c i n a n k i i wyroby z drewna. * 22. V I I otwarto w Hawanie na K u b i e wystawę polskiej sztuki l u ­ d o w e j . Z ł o ż y ł y się n a nią 84 e k s ­ p o n a t y przekazane w darze przez Polskę d l a M u z e u m S z t u k i L u d o w e j w H a w a n i e , których w y b o r u d o k o ­ nano w w a r s z a w s k i m Państwowym Muzeum Etnograficznym. Są to w s p ó ł c z e s n e o b r a z k i n a szkle, p r z e d ­ m i o t y d r e w n i a n e zdobione, z a b a w k i i w y c i n a n k i . Z okazji wystawy w y ­ dano katalog-składankę, zawiera­ jący krótkie i n f o r m a c j e o ekspono­ w a n y c h d z i e d z i n a c h twórczości l u ­ d o w e j o r a z spis eksponatów. * W listopadzie i g r u d n i u w ramach obchodów T y g o d n i a K u l t u r y Polskiej w A u s t r i i o t w a r t a były w L i n z u w y s t a w a „Tatrzańska s z t u k a l u d o ­ w a " , zorganizowana przez M u z e u m i m . O r k a n a w Rabce. K o m i s a r z e m i a u t o r e m scenariusza w y s t a w y był m g r J . B u j a k . Pokazano ogółem 137 e k s p o n a t ó w reprezentujących m a l a r s t w o , r z e ź b ę figuralną, sny­ cerkę, c e r a m i k ę , z d o b n i c t w o w m e ­ t a l u , strój o r a z p r a c e uczniów L i ­ ceum Technik Plastycznych i m . A. Kenara w Zakopanem. Katalog w y ­ stawy „Volkskunst d e r T a t r a i n P o l e n " , L i n z 1965, Oberósterreichisches L a n d e s m u s e u m " , s. 30 z a w i e r a artykuł wprowadzający J . B u j a k a o r a z spis e k s p o n a t ó w i 11 f o t o ­ grafii. * W ś r ó d w y s t a w B i e n n a l e w Sao Paulo zorganizowano m . i n . wystawę k o s t i u m ó w l u d o w y c h zespołu „ M a ­ z o w s z e " , p o k a z a n o też w d z i a l e p o l ­ s k i m o k . 20 o b r a z k ó w N i k i f o r a z k o l e k c j i prof. Т. Kulisiewicza. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/11b4d52763bf426444e33a12988658ff.pdf d784a75464296cde9a9139dd8ddf6ad4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4871 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4520 Title A name given to the resource Summary / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.3-4; s.252-255 Language A language of the resource ang., ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text о QUARTERLY N o 3/4 I PUBLISHED о н BY THE ART INSTITUTE YEAR BOOK OF к THE POLISH XXIII ACADEMY OF SCIENCES 1969 SUMMARY OF A R T I C L E S T h e m a i n s u b j e c t of t h i s issue a r e t h e c h a n g e s a n d t r a n s f o r m a t i o n s i n the a r t i s t i c c u l t u r e of the villages of t h e K u r p i e r e g i o n . W e a r e p u b l i s h i n g s u m m a r i e s o f t h e d i p l o m a d i s s e r t a t i o n s of t h r e e g r a d u a t e s of t h e C h a i r of E t h n o g r a p h y of the W a r s a w U n i v e r s i t y w i t h an i n t r o d u c t o r y article by J a c e k O l ę d z k i — T H E ARTISTIC OUTLOOK OF THE R U R A L POPULATION IN THE LIGHT OF STUDIES ON THE CULTURE OF THE K U R P I E REGION. The a u t h o r has a l r e a d y p u b l i s h e d a n u m b e r of articles i n our p e r i o d i c a l on the f o l k a r t of the K u r p i e people. T h i s is a n a t t e m p t a t a s y n t h e s i s o f t h e aesthetic a t t i t u d e s a n d a r t i s t i c w o r l d o u t l o o k of the p o p u l a t i o n of the K u r p i e region. The p r o b l e m of the artistic w o r l d outlook of the r u r a l p o p u l a t i o n has p r e o c c u p i e d m a n y researchers a n d the first w o r k s on this subject w e r e published i n Poland i n t h e i n t e r - w a r y e a r s ( J . S. B y s t r o ń , E. F r a n k o w s k i . К. P i w o c k i ) . M . G ł a d y s z w r o t e a b o u t o r n a m e n t a t i o n a n d t h e a r t i s t i c s e n s i t i v i t y o f t h e p e o p l e . T h e a u t h o r s of these w o r k s p o i n t e d to t h e differences between the artistic w o r l d outlook of f o l k artists a n d professional artists. I n t r o d u c i n g the reader to t h e question of the a r t i ­ stic s e n s i t i v i t y o f t h e K u r p i e a r t i s t s , t h e a u t h o r s u g ­ gests t h a t t h i s n o t i o n s h o u l d e m b r a c e a e s t h e t i c s e n s i t i ­ v i t y f r o m t h e p r a c t i c a l , u t i l i t y .social a n d i d e o l o g i c a l p o i n t s of v i e w . I d e o l o g i c a l s e n s i t i v i t y i s t h e r e a c t i o n t o i d e o l o g i c a l ideas, magic r i t e s , beliefs, p o l i t i c a l , social a n d c u l t u r a l c o n t e n t . S o c i a l s e n s i t i v i t y is t h e r e a c t i o n to f a m i l y , v i l l a g e c o m m u n i t y a n d t e r r i t o r i a l g r o u p ties. U t i l i t y s e n s i t i v i t y is, a b o v e a l l , s e n s i t i v i t y to t h e m a ­ terial advantages a n d a e s t h e t i c s e n s i t i v i t y is t h e r e ­ action to the s u r r o u n d i n g r e a l i t y — n a t u r e a n d the products of man's w o r k . The importance and significance of f o l k a r t f o r s o c i a l g r o u p s is d e c i d e d b y i t s f u n c t i o n i n t h e l i f e o f a g i v e n g r o u p . T h e f u n c t i o n o f a w o r k of a r t is expressed b y t h e needs, a s p i r a t i o n s a n d i n t e r e s t s of a g i v e n m i l i e u . The a u t h o r considers w h a t functions the d i f f e r e n t branches of a r t i s t i c w o r k f u l f i l i n the l i f e o f t h e K u r p i e p e o p l e , ( f i g . 9). T h e f u n c t i o n of some f i e l d s of a r t ( s c u l p t u r e , p a i n t ­ ing, paper-cuts) w e r e connected w i t h beliefs and social ideas. Fabrics, blacksmithery. carving, fulfilled the f u n c t i o n of s h a p i n g c u l t u r a l d i f f e r e n c e s . T h e b r a n c h e s of a r t i s t i c w o r k w h i c h h a v e n o w b e e n r e a c t i v a t e d h a v e c h a n g e d t h e i r m a i n f u n c t i o n . I n a l l of t h e m t h e aes­ thetic and utility function predominate T h e a r t i s t i c w o r k done b y t h e K u r p i e people served to e x p r e s s i d e o l o g i c a l a n d s o c i a l ideas. T h e d i s a p p e a r ­ a n c e of s o c i a l t i e s , o l d b e l i e f s a n d m a g i c r i t e s c a u s e d t h e d i s a p p e a r a n c e of t h e m o s t i m p o r t a n t b r a n c h e s of f o l k a r t . T h e d e v e l o p i n g a e s t h e t i c i n t e r e s t has h a d t h e i n f l u e n c e of k e e p i n g s o m e o f t h e s e b r a n c h e s of f o l k art alive i n an incomplete f o r m , not fulfilling their original function. J a d w i g a H i l c z e r - P i l c h — THE CONTEMPO­ R A R Y AESTHETIC TASTES OF THE K U R P I E PEOPLE ON THE BASIS OF A N A N A L Y S I S OF THE INTER­ IOR DECORATION OF COTTAGES I N KADZIDŁO: I n p o s t - w a r e t h n o g r a p h i c l i t e r a t u r e , a t t e n t i o n has been d r a w n to t h e changes i n villages due to t h e i n ­ f l u e n c e o f i n d u s t r i a l i z a t i o n a n d u r b a n i z a t i o n . O n e of the manifestations of these changes are the needs connected w i t h a n e w a n d h i g h e r l e v e l of i n t e r i o r de­ coration. The authoress tries to f i n d out w h a t condi­ t i o n s d e t e r m i n e t h e a e s t h e t i c tastes o f t h e i n h a b i t a n t s of t h e v i l l a g e o f K a d z i d ł o . I n h e r s t u d i e s she i n v e s t i g a t ­ ed t h e t a s t e s o f r e p r e s e n t a t i v e s o f v a r i o u s s o c i a l g r o u p s , t a k i n g i n t o account the l o c a t i o n of t h e i r cottages a n d t h e d i f f e r e n t ages o f t h e s e representatives. She d e s c r i b e s t h e p o s i t i o n a n d t h e k i n d o f b u i l d i n g i n K a d z i d ł o . I t is a w e l l d e v e l o p e d c e n t r e w h e r e r e g i o ­ n a l t r a d i t i o n s a r e c u l t i v a t e d a n d is s i t u a t e d c e n t r a l l y along the m a i n road going t h r o u g h the K u r p i e region; i t is t h e seat o f a v i l l a g e c o m m u n i t y p e o p l e ' s c o u n c i l , 252 a p a r i s h a n d t h e „ C e p e l i a " c o o p e r a t i v e „ K u r p i a n k a " is there too. T h e m a i n s o u r c e of m a i n t e n a n c e of t h e m a j o r i t y o f f a m i l i e s are f a r m s , some people w o r k i n the l o c a l a d m i n i s t r a t i v e offices ,others c o m m u t e t o w o r k i n O s t r o ­ łęka ( p a p e r m i l l ) . T h e e l i t e o f t h e v i l l a g e a r e t h e w o r k ­ ers o f t h e „ K u r p i a n k a " c o o p e r a t i v e a n d of the local administrative offices. Contacts b e t w e e n groups are c o n f i n e d to meetings a t w e d d i n g s a n d c h r i s t e n i n g s . E a c h of t h e s o c i a l g r o u p s is a s e p a r a t e c i r c l e k e e p i n g i t s o w n c o m p a n y . The traditional K u r p i e interiors were furnished w i t h f u r n i t u r e made by the local village carpenters a n d decorated w i t h paper-cuts, „spiders" a n d tissue paper curtains. Beds w e r e covered w i t h bedspreads made of home spun fabrics. A t present the interiors i n K a ­ dzidło a r e as f o l l o w s : c o t t a g e s d i v i d e d i n t o f o u r p a r t s ( k i t c h e n , c o r r i d o r , l i v i n g r o o m , alcove), a n d the m o r e recent l a y o u t — four large rooms d i v i d e d by the cor­ ridor. The new interior layout predominates i n the c e n t r e of K a d z i d ł o . T h e a r r a n g e m e n t o f t h e f u r n i t u r e depends on the l a y o u t of the i n t e r i o r . I n m o d e r n i n t e r i o r s very l i t t l e of the o l d f u r n i t u r e m a d e b y c a r p e n t e r s has r e m a i n e d . The rooms are f u r n i s h e d w i t h f a c t o r y - m a d e s u i t e s of f u r n i t u r e . F a c ­ tory-made equipment predominates i n the kitchens ( w h i t e dresser a n d c o m m o d e s ) . I t i s t h e c u s t o m i n t h e c o t t a g e s of K a d z i d ł o t o p l a c e t h e f u r n i t u r e a l i o s t h e w a l l s . S o m e pieces of f u r n i t u r e (etagere, book-cases, d r e s s i n g t a b l e s ) a r e p l a c e d i n c o r n e r s . T h e r e a r e also s m a l l altars decorated w i t h flowers i n pots a n d doilies i n the corners of rooms. T h e n e w f a c t o r y - m a d e f u r n i t u r e ( s e t t e e - b e d s , couches, a r m c h a i r s ) a r e c o v e r e d w i t h K u r p i e f a b r i c s or c o l o u r f u l striped covers made b y the „Kurpianka" cooperative. W h i t e steelon (Polish k i n d of n y l o n ) c u r t a i n s are h u n g a t t h e w i n d o w s a n d i n t h e m o r e p r o s p e r o u s h o m e s , also coloured curtains. The kitchen windows have short curtains o n l y covering p a r t of the w i n d o w . I n t h e w i n ­ t e r , c o t t o n w o o l is p l a c e d b e t w e n t h e d o u b l e w i n d o w - p a n e s a n d also C h r i s t m a s t r e e d e c o r a t i o n s as a n o r n a ­ mentation. U n t i l recently, the walls were painted i n patterns (flowers, stars, clouds), b u t f o r t h r e e years n o w i t has been t h e f a s h i o n to p a i n t t h e w a l l s one p l a i n c o l o u r . T h e most v a l u a b l e w a l l decoration, are p a t t e r n e d or striped rugs made by the „Kurpianka" cooperative. S t r a w mats are not f o u n d there very often. Most of the pictures of lay subjects i n c l u d i n g f a m i l y p h o t o ­ g r a p h s a n d scenes w i t h n y m p h s , s l e i g h s i n w i n t e r - t i m e , l a n d s c a p e s w i t h stags. I n t h e p o o r e r h o m e s c h e a p t a p ­ e s t r i e s s h o w i n g scenes w i t h stags p u r c h a s e d a t b a z a a r s are s t i l l f o u n d v e r y f r e q u e n t l y . Some of t h e v i l l a g e elite h a n g p a p e r - c u t s f r a m e d u n d e r glass o n t h e i r w a l l s . N o t a single K u r p i e Cross (pasyjka) c o u l d be f o u n d i n t h e c o t t a g e s of K a d z i d ł o , a l t h o u g h t h e y a r e s t i l l g e n e ­ r a l l y found in other villages of the K u r p i e region. A f e a t u r e o f t h e r i t u a l a n d s e a s o n a l d e c o r a t i o n s is the r i c h e r decoration w i t h a p r e d o m i n a n c e of f r e s h g r e e n e r y . T h e n also, t h e best b e d s p r e a d s a r e p u t o n t h e beds. The statements made b y t h e i n h a b i t a n t s of the v i l ­ lage to the authoress r e g a r d i n g the k i n d of i n t e r i o r t h e y d r e a m of i n d i c a t e t h e process of changes i n t h e a e s t h e t i c tastes o f t h e p e o p l e . A l m o s t e v e r y b o d y was d i s s a t i s f i e d w i t h t h e h o m e as i t w a s a n d t h e c h a n g e s t h e y w o u l d l i k e to m a k e depend on t h e i r social p o s i t i o n The avant garde have aspirations t o w a r d s i n t e r i o r de­ coration after the model of m o d e r n flats i n towns. I n poorer homes, t h e people copy t h e i n t e r i o r decoration i n t h e houses o f t h e e l i t e . I n m a n y h o m e s , t h e o e o p i p take a negative attitude towards the t r a d i t i o n a l K u r p i e interior decoration. A s p i r a t i o n s t o w a r d s changes are g e n e r a l b u t the model of t h e changes v a r y i n the d i f f e r e n t social g r o u p s . I t is a g e n e r a l l y a c c e p t e d p r i n c i p l e t h a t i n t e r ­ i o r s s h o u l d be m o r e s a p c i o u s , n o t so c r o w d e d with furniture. �M a g d a l e n a S z e s k a — THE PLACE OF CREA­ TIVE W O R K I N THE LIFE OF THE PAPER CUT ARTIST. T h i s w o r k is an a t t e m p t to l o o k at t h e a r t o f m a k ­ i n g p a p e r - c u t s t h r o u g h t h e eyes o f t h e a r t i s t w h o m a k e s t h e m . T h e a u t h o r e s s , o n t h e basis o f a t h o r o u g h analysis of the l i f e stories of three p a p e r - c u t makers, outstanding for their attitude towards their art and t h e p a p e r - c u t s t h e y m a k e ( M a r i a n n a Bałdyga, S t a n i ­ sława B a k u ł o w a , C z e s ł a w a Koinopkówna), t r i e s t o e s t a b ­ l i s h w h a t place p a p e r - c u t m a k i n g has i n t h e i r lives. A p a r t f r o m detailed interviews w i t h the artists t h e m ­ selves a n d also p e o p l e f r o m t h e i r e n v i r o n m e n t , t h e a u t h o r e s s also k e p t a d i a r y o f o b s e r v a t i o n s i n w h i c h she w r o t e d o w n remarks about the atmosphere i n w h i c h she c o n d u c t e d t h e c o n v e r s a t i o n s . I n t h e case o f t h e t h r e e a b o v e - m e n t i o n e d p a p e r - c u t m a k e r s , i t h a s b e e n t h e i r - p r o f e s s i o n a l j o b since t h e e n d of t h e w a r , t h a t i s , s i n c e t h e y b e g a n t o w o r k f o r „Cepelia". F r o m the materials presented b y the a u t h o r ­ ess, i t a p p e a r s t h a t t h e d e c i s i o n t o t a k e u p p a p e r - c u t - m a k i n g on a w i d e scale w a s d i c t a t e d b y economic reasons. M r s Bakułowa m a k e s e x t r a m o n e y t o i n v e s t i n her f a r m i n t h i s w a y . M r s Bałdyga, f o l l o w i n g the death of her h u s b a n d a n d going to l i v e w i t h her daughter, makes m o n e y for her s m a l l expenses t h i s w a y . Miss K o n o p k ó w n ą does t h e m o s t p a p e r c u t - w o r k ; she is a r e g u l a r employee of the local cooperative, evaluates a n d acceptes p a p e r - c u t s . H e r f a m i l y s t a t u s (she is s i n g l e ) e n a b l e s h e r t o d e v o t e a l l h e r t i m e to c r e a t i v e artistic w o r k and its organization. W i s h i n g to establish the social advantages t o be gained b y t h i s profession, the authoress analyses the relation between the paper-cut makers and: the v i l ­ lage, the f a m i l y , the purcahsers, t h e i r c o - w o r k e r s i n the local cooperative a n d the m e m b e r s of the p a r i s h . The p o s i t i o n of t h e p a p e r - c u t m a k e r is d e t e r m i n e d b y h e r m a t e r i a l s i t u a t i o n . M r s Bałdyga a n d M r s Bakułowa gain only m a t e r i a l advantages f r o m this w o r k . Only M i s s K o n o p k ó w n ą is f u l l y e n g a g e d i n h e r c r e a t i v e w o r k (demonstrations on television, interviews for the radio, e x h i b i t i o n s a b r o a d ) . I n a l l t h r e e cases i t c a n b e s a i d that m a k i n g paper-cuts fulfills a compensatory function. I n t h e case o f M r s B a k u ł o w a a n d M r s B a ł d y g a , i t is a compensation for not being to w o r k i n the household and provides t h e m w i t h a possibility of giving financial h e l p to t h e i r f a m i l i e s . M i s s K o n o p k ó w n ą has b a s e d a l l her life's plans on p a p e r - c u t m a k i n g . T h e K u r p i e p a p e r - c u t s do n o t a t p r e s e n t p l a y t h e i r original r i t u a l and decorative role. The t r a d i t i o n of decorating t h e rooms with paper-cuts is associated w i t h t h e i n t e r - w a r p e r i o d . A t p r e s e n t t h e y are h u n g o n t h e w a l l s i n f r a m e s u n d e r glass. T h e r a n g e o f a e s t h e t i c e v a l u a t i o n o f p a p e r - c u t s is s m a l l . T h e b a s i c c r i t e r i o n i n j u d g i n g t h e m is w h e t h e r t h e y are composed of delicate, s m a l l cuts. The paperc u t s a r e s t i l l a c c e p t e d b y t h e l o c a l p e o p l e as s u i t a b l e for a small gift. Ornamental p a p e r - c u t s are p r e d o m i n a n t a n d are m o s t r e a d i l y m a d e . I t is o n l y i n c o m p e t i t i o n s t h a t s u b ­ j e c t s a r e set. A n e x c e p t i o n t o t h i s r u l e a r e t h e p a p e r cuts made b y M r s Bakułowa, the subjects of whose w o r k are „forests" a n d „farms". Paper-cuts of religious s u b j e c t s no l o n g e r f u l f i l t h e i r o r i g i n a l f u n c t i o n , t h a t i s , d e c o r a t i o n of r o o m s f o r feast days — t h e y are n o w made on order for priests. Paper-cut m a k i n g is c r e a t i v e w o r k . I t is r a t h e r a h a n d i c r a f t , b u t one w h i c h gives m a n y m o r e p o s s i b i ­ lities of creative development than other handicrafts. The a u t h o r e s s says t h a t t h e p r e s e n t s i t u a t i o n is f a v o u r a b l e f o r k e e p i n g alive the t r a d i t i o n of paper-cuts i n the K u r p i e r e g i o n . T h i s is t h a n k s to the i n t e r e s t t a k e n i n t h e m b y i n s t i t u t i o n s a n d a r t l o v e r s , a n d also to economic factors. K r y s t y n a Bałabanow — THE ATTITUDE OF FOLK ARTISTS TOWARDS THEIR OWN ARTISTIC ACTIVITY. T h e a u t h o r e s s discusses t h i s p r o b l e m , t a k i n g as a n e x a m p l e t h e v i l l a g e o f B r z o z ó w k a (Ostrołęka d i s t r i c t ) . T h e l a c k of i n d u s t r y i n t h i s p a r t caused a b i g e m i g r a ­ t i o n of p o p u l a t i o n a n d t h e f l o u r i s h i n g development of various kinds of handicrafts, p a r t i c u l a r l y weaving. The cooperative „ K u r p i a n k a " f o u n d e d i n K a d z i d ł o i n 1950 changed the s i t u a t i o n of the i n h a b i t a n t s of Brzozówka, almost a l l of t h e m w o r k for „Cepelia". T h e a u t h o r e s s discusses t h e l i f e s t o r i e s a n d w o r k of r e p r e s e n t a t i v e s of a l l t h e b r a n c h e s o f c r e a t i v e w o r k done i n B r z o z ó w k a : p a p e r - c u t s , w e a v i n g , b a s k e t - m a k ­ ing, m a k i n g „spiders". ( P o l i s h n a m e kierecy), ritual confectionary and smithery. Stanisław C i a k , b a s k e t - m a k e r ( f i g . 3—6) does h i s w o r k t h e w h o l e m a k e r ( f i g . 7, 8). Józef B r z o z o w y i s a most i n t e r e s t i n g creative p r e s o n a l i t y ; he makes r i t u a l confectionary ( f i g . 10—14). Stanisława Lenkiewicz is t h e b e s t w e a v e r i n B r z o z ó w k a ( f i g . 22, 23) A l e k s a n d r a R e i c h m a k e s „ s p i d e r s " f r o m s t r a w (see f i g . 1, 2, 7, В i n a r t i c l e b y Jacek Olędzki). A l e k s a n d e r M a r k o w s k i is a c a r p e n t e r a n d c a b i n e t m a k e r ( f i g . 17—19). T h e w o r k i n g tools of these people are of t h e s i m ­ p l e s t k i n d , t h e y use l o c a l r a w m a t e r i a l s , o n l y t h e w e a ­ v e r s get t h e i r r a w m a t e r i a l s f r o m t h e cooperative. T h e cooperative dicates the p a t t e r n s i t w a n t s . The a t t i t u d e of the creative w o r k e r s t o w a r d s t h e i r o w n w o r k varies. The w e a v e r s to t h i s w o r k f r o m n e ­ cessity, t h e economic f a c t o r p l a y i n g t h e m a i n r o l e here, n a m e l y , e x t r a earnings. The representatives of the other h a n d i c r a f t s see o t h e r v a l u e s i n t h e i r c r e a t i v e w o r k , they f i n d satisfaction i n doing i t , although the question o f e a r n i n g s is n o t e l i m i n a t e d . Józef B r z o z o w y is p a r t i ­ c u l a r l y f o n d o f h i s w o r k , i t is a c o m p e n s a t i o n f o r t h e f a c t t h a t h e i s a c r i p p l e a n d c a n n o t do m u c h w o r k o n the farm. T h e p e o p l e o f t h e v i l l a g e do n o t see a n y v a l u e in* this artistic activity, judging it m a i n l y by the amount of m o n e y t h a t c a n be e a r n e d b y i t . T h i s c a n be e x ­ p l a i n e d b y the economic s i t u a t i o n of t h i s l o c a l i t y . This leads to r i v a l r y b e t w e e n t h e d i f f e r e n t f o l k a r t i s t s a n d n e w p a t t e r n s a r e j e a l o u s l y g u a r d e d secrets. T h e w o r k e r s do n o t k e e p c o n t a c t s w i t h e a c h o t h e r a n d do n o t t e l l each o t h e r h o w m u c h t h e y e a r n . Stanisław G a j e r s k i — SOURCE MATERIALS CONCERNING THE HISTORY OF THE BRUSNA STONE-CUTTERS CENTRE IN THE PERIOD OF SERFDOM. The author publishes the results of his a r c h i v a l studies. T h e past h i s t o r y of B r u s n a can be d i v i d e d i n t o t w o p e r i o d s : I — t i l l 1848, a n d I I — a f t e r t h a t d a t e . T h e y e a r 1848 w a s a m o m e n t o u s t u r n i n g p o i n t in the history of the stone-cutters centre, for i t was in that year that serfdom was abolished. This fact was c o m m e m o r a t e d i n t h e v i l l a g e b y the e r e c t i o n of a stone cross i n t h e v i l l a g e ( f i g . 1). T h e a u t h o r p u b l i s h e s a r c h i v e materials concerning the first period. The settlement was founded i n the 15th c e n t u r y and f r o m that t i m e on the l i m e s t o n e deposits t h e r e h a v e been e x p l o i t e d . A l e k s a n d e r Jaśkiewicz — THE DRAWINGS A N D A R T I C L E OF A D R I A N GŁĘBOCKI, A SOURCE OF K N O W L E D G E ABOUT DEVOTIONAL ART IN CZĘSTOCHOWA. A d r i a n Głębocki was a p a i n t e r a n d magazine i l l u s t r a t e r . I n t h e y e a r s 1863—73 h e w e n t t o C z ę s t o c h o w a w h e r e he d i d several d r a w i n g s of the i n t e r i o r s of the w o r k s h o p s o f t h e p a i n t e r s a n d c a r v e r s o f Częstochowa. H e also p u b l i s h e d a n a r t i c l e e n t i t l e d : A F e w Words a b o u t P a i n t i n g i n Częstochowa. H e g i v e s a d e t a i l e d description of the t e c h n i q u e of p a i n t i n g p i c t u r e s i n oils a n d gouache. The second h a l f of the 19th c e n t u r y was a p e r i o d of t h e decline of t h e Częstochowa p a i n t e r s ' centre. A t that t i m e the pictures p a i n t e d w e r e almost e x c l u s i v e l y i n gouache, due to the fact t h a t i t was easy t o r e p r o d u c e t h e m i n l a r g e n u m b e r s . A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a — A FEW RE­ M A R K S ABOUT P A I N T I N G IN CZĘSTOCHOWA AND SKULSK. T h i s is a s h o r t a r t i c l e p o l e m i z i n g w i t h t h e a r t i c l e s of Stanisław S z y m a ń s k i ( F a s c i c l e s o f t h e S t a t e E t h n o ­ g r a p h i c M u s e u m i n W a r s a w ) i n w h i c h he questions the hypothesis p u t f o r w a r d b y A. Kunczyńska-Iracka (Pain­ t i n g s f r o m C z ę s t o c h o w a , „ P o l i s h F o l k A r t " 1966, N o . 2) on t h e d o m i n a t i o n of t h e Częstochowa centre of f o l k p a i n t i n g i n P o l a n d . S. S z y m a ń s k i is o f t h e o p i n i o n t h a t Skulsk was a centre w i t h stronger traditions a n d that Częstochowa f o l l o w e d i n i t s footsteps. A r c h i v e data show the v e r y o l d t r a d i t i o n s of f o l k p a i n t i n g i n Często­ c h o w a (18th c e n t u r y ) . T h e fact t h a t i t was a b i g c e n t r e o f p i l g r i m a g e s also c o n f i r m s t h i s h y p o t h e s i s . A . K u n ­ c z y ń s k a - I r a c k a does n o t a g r e e w i t h S z y m a n s k i ' s i n t e r ­ p r e t a t i o n of some p r i m a r y source m a t e r i a l s . 253 �П О Л Ь С К О Е Н А Р О Д Н О Е КВАРТАЛЬНЫЙ Ж У Р Н А Л ИЗДАВАЕМЫЙ ИНСТИТУТОМ ИСКУССТВА № 3/4 ГОД И З Д А Н И Я И С К У С С Т В О ПОЛЬСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК 1969 XXIII Р Е З Ю М Е Основная часть номера посвящена переменам и преображениям, которым подвергалась художествен­ ная к у л ь т у р а к у р п ё в с к о й д е р е в н и . П у б л и к у ю т с я с о ­ к р а щ е н н ы е т е к с т ы д и п л о м н ы х работ т р е х в ы п у с к н и ­ ков К а ф е д р ы э т н о г р а ф и и В а р ш а в с к о г о университета и вступительная статья Я ц е к а О л е н д з с к о г о под з а г л а в и е м : Х У Д О Ж Е С Т В Е Н Н О Е МИРОВОЗЗРЕ­ Н И Е СЕЛЬСКОГО Н А С Е Л Е Н И Я В СВЕТЕ ИССЛЕ­ ДОВАНИЙ КУРПЁСКОЙ КУЛЬТУРЫ. А в т о р н е о д н о к р а т н о п е ч а т а л на страницах н а ш е г о журнала статьи, п о с в я щ е н н ы е народному и с к у с т в у К у р п ё в щ и н ы . В н а с т о я щ о й статье д е л а е т с я п о п ы т к а синтеза э с т е т и ч е с к и х взгядов и х у д о ж е с т в е н н о г о м и ­ ровоззрения Курпёвского населения. Вопрос художественного мировоззрения сельского населения волновал многих у ч е н ы х ; в П о л ь ш е пер­ в ы е т р у д ы на эту т е м у в ы ш л и в м е ж в о е н н ы й период ( Я . С. Б ы с т р о н ь , Э. Ф р а н к о в с к и , К . П и в о ц к и ) . О п р и ­ к л а д н о м и с к у с с т в е и э с т е т и ч е с к и х ч у в с т в а х народа п и с а л М . Гладыш!. А в т о р ы э т и х т р у д о в с и г н а л и з и р о ­ в а л и и у к а з ы в а л и на своеобразное, инное ч е м у п р о ­ фессионалов, художественное мировоззрение народ­ н ы х творцов. С т а в я вопрос х у д о ж е с т в е н н о й впечатлительности курпё'вских у м е л ь ц е в , автор у т в е р ж д а е т , ч т о под этим п о н я т и е м п о д р а з у м е в а е т с я эстетическая, п р а к т и ч е с к а я , т.е. у т и л и т а р н а я , о б щ е с т в е н н а я и идейная в п е ч а т л и ­ т е л ь н о с т ь . И д е й н а я — это способ в о с п р и я т и я идейного, магического, р е л и г и о з н о г о , п о л и т и ч е с к о г о , о б щ е с т в е н ­ ного, к у л ь т у р н о г о с о д е р ж а н и я и з в у ч а н и я п р о и з в е ­ дения. О б щ е с т в е н н а я в п е ч а т л и т е л ь н о с т ь — это р е ­ агирование на у з ы , с в я з ы в а ю щ и е семью, д е р е в е н с к у ю общественность, т е р р и т о р и а л ь н у ю г р у п п у . У т и л и т а р ­ ная в п е ч а т л и т е л ь н о с т ь — это п р е ж д е всего с т р е м л е н и е и з в л е ч ь материальную пользу, эстетическая впеча­ т л и т е л ь н о с т ь — это р е а г и р о в а н и е на окружающую действительность: природу и произведения ч е л о в е ­ ческих рук. О в а ж н о с т и и з н а ч е н и и искусства д л я о б щ е с т в е н ­ ной г р у п п ы р е ш а е т его ф у н к ц и я в ж и з н и г р у п п ы . В ф у н к ц и и художественных произведенний в ы р а ж а ­ ю т с я з а п р о с ы , с т р е м л е н и я и ч а я н и я среды. А в т о р статьи рассматривает к а к и е ф у н к ц и и и с п о л н я л и и и с ­ п о л н я ю т в н а с т о я щ е е время о т д е л ь н ы е о т р а с л и т в о р ­ чества в ж и з н и к у р п ё в с к о г о н а с е л е н и я (илл....9). Н е к о т о р ы е в и д ы творчества (скульптура, ж и в о ­ пись, в ы ц и н а н к и ( х у д о ж е с т в е н н ы е в ы р е з к и из бу­ маги) и с п о л н я л и религиозные и общественные ф у н к ­ ции. Т к а н ь е , х у д о ж е с т в е н н а я ковка и р е з ь б а и с п о л ­ няли функцию формирования культурных особен­ ностей. В о с с т а н а в л и в а е м ы е т е п е р ь о т р а с л и народного творчества к о р е н н ы м образом и з м е н и л и свои Ф у н к ­ ции — п р е о б л а д а ю т э с т е т и ч е с к и е и у т и л и т а р н ы е . К у р п ё в с к о е изобразительное искусство б ы л о испол­ нено и д е й н о г о и о б щ е с т в е н н о г о с о д е р ж а н и я . Осла­ б е л и о б щ е с т в е н н ы е взаимосвязи, не с т а л о р е л и г и о з ­ ного и м а г и ч е с к о г о с о д е р ж а н и я , в р е з у л ь т а т е ч е г о н а с т у п и л у п а д о к в а ж н е й ш и х о т р а с л е й народного и з о бразительттого искусства. В о з р о с ш и е эстетические за­ п р о с ы способствовали ч а с т и ч н о м у с о х р а н е н и ю н е к о т о ­ р ы х видов творчества, н о они у ж е н е в ы п о л н я ю т своих первоначальных функций. Ядвига Г и л ь ч е р - П и л ь х — СОВРЕМЕННЫЕ ЭСТЕТИЧЕСКИЕ ВКУСЫ КУРПЁВСКОГО НАСЕЛЕ­ Н И Я Н А ОСНОВЕ А Н А Л И З А ВНУТРЕННОГО У Б ­ Р А Н С Т В А ДОМОВ В КАДЗИДЛЕ В э т н о г р а ф и ч е с к о й л и т е р а т у р е , издаваемой п о с л е в о й н ы , о б р а щ а е т с я внимание на п р е о б р а ж е н и я в д е ­ р е в н е под в л и я н и е м и н д у с т р и а л и з а ц и и и у р б а н и з а ц и и . Об этом, в частности, с в и д е т е л ь с т в у ю т н о в ы е з а п р о с ы , в о з р а с т а ю щ и е по м е р е п о в ы ш е н и я благоустройства квартир. А в т о р статьи п ы т а е т с я п р о с л е д и т ь у с л о в и я , в л и я ю щ и е на э с т е т и ч е с к и е в к у с ы ж и т е л е й К а д з и д л а . Исследованиями б ы л и охвачены представители раз­ л и ч н ы х о б щ е с т в е н н ы х г р у п п . У ч и т ы в а л и с ь при этом р а з м е щ е н и е домов и возраст о п р а ш и в а е м ы х . Деревня Кадзидло является центром сильно развитой и культивируемой региональной традиции; 254 I р а с п о л о ж е н а она при г л а в н о м шоссе, п е р е с е к а ю щ е м территорию К у р п ё в щ и н ы . В К а д з и д л е находится во­ л о с т н о й (громадзкий) нарсовет, п р и х о д ы , кооператив Ц е п е л и и ( „ Ц е п е л и я " — Союз к о о п е р а т и в о в н а р о д н ы х художественных промыслов) „Курпянка". Г л а в н ы м источником з а р а б о т к о в б о л ь ш и н с т в а на­ селения является сельское хозяйство. Часть ж и т е л е й работает в м е с т н ы х у ч р е ж д е н и я х , ч а с т ь ездит на р а ­ боту в О с т р о л е н к у . П р и в и л е г и р о в а н н у ю г р у п п у в д е ­ ревне с о с т а в л я ю т с л у ж а щ и е „ К у р п я н к и " и м е с т н ы х учреждений. К о н т а к т м е ж д у г р у п п а м и сводится к встречам на свадьбах и крестинах. К а ж д а я о б щ е с т в е н н а я группа ж и в е т своей ж и з н ь ю . Т р а д и ц и о н н у ю обстановку к у о п ё в с к и х ж и л и щ с о ­ ставляла мебель работы деревенских столяров: стены у к р а ш а л и выцинанки (художественные вырезки из б у м а г и ) , с о л о м е н н ы е п а у к и : занавески на о к н а х и з папиросной б у м а г и , д о м о т к а н н ы е п о к р ы в а л а на к р о ­ ватях дополняли убранство избы. В нястояшеее R P P м я в с т р е ч а ю т с я и н т е р ь е р ы со с л е д у ю щ е й п л а н и р о в к о й : к у х н я , сени, комната, б о к о в у ш к а : б о л е е новая п л а н и ­ ровка — ч е т ы р е П Р О С Т О Р Н Ы Х п о м е щ е н и я , р а з г о р о ж е н ­ н ы х сенями. Э т о т н о в ы й тип п л а н и р о в о к п р е о б л а д а е т в центре деревни. М е б е л ь р а с с т а в л я ю т в еоотвествии со с х е м о й в н у т р е н н е г о р а с п о л о ж е н и я . В современной квартире старой м е б е л и , и з г о т о в л е н н о й столярами, встречается н е м н о г о . К о м н а т ы о б с т а в л я ю т готовыми ф а б р и ч н ы м и гарнитурами. К у х н ю т а к ж е о б с т а в л я ю т г л а в н ы м образом готовой м е б е л ь ю (белые буфеты т-г ш к а ф ч и к и ) . М е б е л ь п р и н я т о ставить в д о л ь стен. Часть мебели (этажерки, библиотечные ш к а ф ы , т у ­ а л е т н ы е с т о л и к и ) ставят по у г л а м . В у г л а х п о м е ­ щают также небольшие ЯЛТЯРИ, у к р а ш а е м ы е ц в е ­ т о ч н ы м и вазонами и с а л ф е т к а м и . НОВУЮ фабричную мебель (диваны-кровати, тахты, кресла) кроют курпёвскими тканями л и б о цветными п о л о с а т ы м и тканями, которые выделывает „Кур­ п я н к а " . В о к н а х в е ш а ю т с т и л о н о в ы е занавеси, в б о л е е зажиточных домах — дополнительно цветные шторы. На о к н а х в K v x H e висят к о р о т к и е з а н а в е с к и ; зимой м е ж д у о к о н н ы м и рамами к л а д у т вату, а на ней д е ­ коративные елочные украшения. Д о недавнего в р е м е н и б ы л о п р и н я т о р а с к р а ш и в а т ь с т е н ы ц в е т н ы м и у з о р а м и (цветочки, з в е з д о ч к и , о б ­ л а ч к а ) , за п о с л е д н и х три года с т а л и м о д н ы г л а д к и е о д н о ц в е т н ы е с т е н ы без УЗОРОВ. С а м ы м ц е н н ы м у к р а ­ ш е н и е м стен я в л я ю т с я у з о р ч а т ы е к о в р ы и п о л о с а т ы е ткани, так наз. п а с я к и ич „ К у р п я н к и " . С о л о м е н н ы е м а т ы в с т р е ч а ю т с я редко. ^На стенах ч а щ е всего висят о б о я з а : среди к а р т и н светского с о д е р ж а н и я п р е о б л а ­ дают с е м е й н ы е снимки, с ц е н ы с н и м ф а м и , с а н н ы й п у т ь , л а н д ш а ф т ы с о л е н я м и . В менее зажиточных ломах по-прежнему вешают дешевые рыночные K O R рики, на к о т о р ы х и з о б р а ж е н ы о л е н и . В н е к о т о р ы х домах прибилегированной r p v n n b i вешают выцинанки в застекленных рамках. Совершенно отсутствуют в квартирах Кадзидла традиционные курпёвские рас­ пятия, до сих п о р ш и р о к о р а с п о с т р а н е н н ы е в д р у г и х д е р е в н я х к у р п ё в с к о г о района. : Обрядовое и л и праздничное убранство отличается большей декоративностью; преобладает свежая рас­ тительность. Кровати застилают праздничными покрывалами. А в т о р статьи приводит в ы с к а з ы в а н и я на т е м у у с ­ тройства ж и л и щ , на о с н о в а н и и к о т о р ы х м о ж н о с у ­ дить о процессе и з м е н е н и я э с т е т и ч е с к и х в к у с о в . П о ­ ч т и в с е н о о д о б р и т е л ь н о оценивают т е п е р е ш н и е к в а р ­ тиры. Изменения, которые б ы л и б ы желательны, за­ висят от о б щ е с т в е н н о г о п о л о ж е н и я , о п р а ш и в а е м ы х . Ведущая группа населения стремится к с о в р е ­ м е н н ы м г о р о д с к и м образцам, б о л е е б е д н ы е п о д р а ж а ­ ют т е п е р е ш н и м о б р а з ц а м п р и в и л е г и р о в а н н о й г р у п п е . В о м н о г и х д о м а х н е одобряют т р а д и ц и о н н ы х э л е м е н ­ тов к у р п ё в с к и х и н т е р ь е р о в . Т я г а к переменам з а м е ч а е т с я у всех, но к а ж д а я о б щ е с т в е н н а я группа и м е е т свои о б р а з ц ы . Однако, по о б щ е м у м н е н и ю к в а р т и р ы д о л ж н ы б ы т ь п р о с т о р ­ нее и менее з а г р у ж е н ы мебелью. �Магдалена Шеска — МАСТЕРА ВЫЦИНАНОК ТВОРЧЕСТВО В ЖИЗНИ А в т о р п ы т а е т с я подойти к в ы ц и н а н к а м с точки зрения художника. Подробно анализируя биографию т р е х л у ч ш и х с п е ц и а л и с т о к по в ы ц и н а н к а м ( М а р и а н ­ на Б а л ы г а , С т а н и с л а в а Б а к у л о в а , Ч е с л а в а К о н о п к у в на), автор старается установить, к а к о е место з а н и ­ мает в и х ж и з н и творчество. К р о м е п о д о б н ы х бесед с мастерицами и с и х о к р у ж е н и е м , автор статьи в е л а д н е в н и к н а б л ю д е н и й , отмечая в нем атмосферу, в к о ­ торой в е л и с ь беседы. В т р е х п р и в е д е н н ы х с л у ч а я х в ы р е з ы в а н и е из б у ­ маги с т а л о п о с л е в о й н ы и с момента у с т а н о в л е н и я сотрудничества с Ц е п е л и е й п р о ф е с с и о н а л ь н ы м з а н я ­ тием н а з в а н н ы х ж е н щ и н . И з п р е д с т а в л е н н ы х м а т е ­ р и а л о в с л е д у е т , что вопрос р а с ш и р е н и я в ы п у с к а в ы цинанок р е ш и л э к о н о м и ч е с к и й ф а к т о р . Б а к у л о в а д о ­ п о л н я е т этим свои ф и н а н с ы , Б а л д ы г а п о с л е смерти м у ж а п о с е л и л а с ь у д о ч е р и и зарабатывает в ы ц и н а н к а м и на м е л к и е р а с х о д ы . К о н о п к у в н а теснее всех связана оо своей п р о ф е с с и е й ; работая по ш т а т у в к о ­ оперативе, она оценивает и принимает в ы ц и н а н к и . Е е семейное п о л о ж е н и е (она н е з а м у ж н я я ) дает ей в о з м о ж н о с т ь ц е л и к о м п о с в я т и т ь себя творческой и о р ­ ганизационной работе. А в т о р статьи, п ы т а я с ь у с т а н о в и т ь , к а к у ю о б щ е ­ с т в е н н у ю п о л ь з у несет за собой эта п р о ф е с с и я , ана­ л и з и р у е т с о о т н о ш е н и е м е ж д у мастерицей и деревней, семей, п о к у п а т е л я м и , сотрудниками кооператива и п р и х о ж а н а м и . О позиции м а с т е р и ц ы р е ш а е т ее ма­ териальное положение. Ь а л д ы г е и Вакуловой профес­ сия приносит единственно м а т е р и я л ь н у ю п о л ь з у . И т о л ь к о одна К о п о н к у в н а раОотает п о п р и з в а н и ю ( п о ­ к а з ы п о т е л е в и д е н и ю , и н т е р в ь ю д л я радио, з а р у о е ж н ы е выставки). В трех упомянутых случаях выцинанки в ы п о л н я ­ ют ф у н к ц и ю компенсации. В а к у л о в о й и Б а л д ы г е это занятие возмещает их неполноценность в хозяйстве, давая в о з м о ж н о с т ь м а т е р и а л ь н о помогать с е м ь е ; К о ­ н о п к у в н а в я ж е т с этим занятием свои ж и з н е н н ы е п л а н ы . В с е три в о з м е щ а ю т таким ооразом свои ж и ­ зненные неудачи. ц н а с т о я щ е е в р е м я к у р п ё в с к и е в ы ц и н а н к и не в ы ­ полняют у ж е оорядово-декоративной функции. Тра­ д и ц и я у к р а ш е н и я изб в ы ц и н а н к а м и относится к м е ж ­ в о е н н о м у периоду. Т е п е р ь и х в е ш а ю т в з а с т е к л е н н ы х рамках. Эстетические оценки выцинанок односторонни. Главным критерием является сложность узора, ь ы ц и нанка п о - п р е ж н е м у считается п о д х о д я щ и м мелким подарком. ч а щ е и о х о т н е е всего в ы п о л н я ю т с я о р н а м е н т а л ь ­ н ы е в ы ц и н а н к и , с ю ж е т н ы е — д е л а ю т т о л ь к о на к о н ­ к у р с ы . И с к л ю ч е н и е составляют и ы щ и н а н к и ъ а к у л о в о и , которая вырезывает „леса ' и „хозяйства", ь ы ц и н а н к и с р е л и г и о з н о й тематикой п о т е р а л и свою ф у н к ц и ю — по п р а з д н и к а м и м и у к р а ш а л и избу, а теперь и х д е л а ю т по заказу ксендзов. В ы р е з ы в а н и е из б у м а г и м о ж н о отнести к т в о р ­ ч е с к и м р а б о т а м ; это своего рода х у д о ж е с т в е н н о е р е ­ м е с л о , к о т о р о е скорее чем д р у г и е предоставляет в о з ­ можность творческих решении. Автор приходит к у б е ж д е н и ю , что настоящие условия благоприятствуют сохранению в Курпевском районе традиции в ы ц и н а н о к . Это о о ъ я с н я е т с я и н т е р е ­ сом, к о т о р ы й п р о я в л я ю т к ним у ч р е ж д е н и я и л ю о и т е л и , а т а к ж е п р и ч и н а м и экономического характера. Кристина Балабанов — НАРОДНЫЕ УМЕЛЬ­ Ц Ы И И Х О Т Н О Ш Е Н И Е К СВО.ьИ Х У Д О Ж Е С Т В Е Н ­ НОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ А в т о р рассматривает п р о б л е м у , опираясь на ма­ т е р и а л ы , с о б р а н н ы е в деревне ь ж о з у в к а словят О с т р о л е н к а ) . о т с у т с т в и е п р о м ы ш л е н н ы х оОъектов часто з а с т а в л я л о ж и т е л е й этого района эмигрировать, с п о сооствуя в то ж е в р е м я р а з в и т и ю р а з л и ч н ы х видов р у ч н о г о р е м е с л а , особенно ткачества, и з л и ш е к и з ­ делий продавали в индустриализированные районы, логда в 1950 г. в К а ц з и д л е о т к р ы л с я кооператив „ К у р п я н к а " положение жителей Бжозувки изменилось; п о ч т и все они сотрудничают т е п е р ь с Ц е п е л и е й . А в т о р пишет о ж и з н и и р а б о т е п р е д с т а в и т е л е й в с е х о т р а с л е й творчества, п р о ц в е т а ю щ и х в Б ж о з у в к е : •о в ы ц и н а н к а х , ткачестве, п л е т е н и и , с о л о м е н н ы х п а у ­ ках ( к е р е ц ы ) , обрядовом печении, художественной ковке. С т а н и с л а в Ц я к — п л е т е л ь щ и к ( и л л . 3—6) з а н и м а ­ ется п л е т е н и е м к р у г л ы й год. Э л е о н о р а К р и с т и я н д е л а ­ ет в ы ц и н а н к и ( и л л . 7, 8). И н т е р е с е н творческий о б л и к Юзефа Бжозового, к о т о р ы й занимается в ы п е ч к о й обрядового п е ч е н и я ( и л л . 10—14). С т а н и с л а в а Ленкевич — л учшая ткачиха в Бжозувке (илл. 22, 23). А л е к с а н д р а Р е й х д е л а е т п а у к о в из с о л о м ы (см. и л л . 1, 2, 7, 8 в статье Я . О л е н д з к о г о ) . А л е к с а н д р М а р к о в с к и плотник и столяр (илл. 17—19). О р у д и я труда у в с е х мастеров о ч е н ь н е с л о ж н ы е ; все п о л ь з у ю т с я с о б с т в е н н ы м и с ы р ь е м , т о л ь к о т к а ч и х и п о л у ч а ю т с ы р ь е из кооператива. К о о п е р а т и в дает т а к ж е свои о б р а з ц ы . Х у д о ж н и к и относятся к своей работе по р а з н о м у . Т к а ч и х и з а н и м а ю т с я е ю по необходимости и г л а в н у ю р о л ь играет у н и х экономический ф а к т о р — дополни­ т е л ь н ы й заработок. П р е д с т а в и т е л и о с т а л ь н ы х р у к о д е р о л ь играет у н и х э к о н о м и ч е с к и й ф а к т о р — дополни­ т е л ь н ы й заработок. П р е д с т а в и т е л и о с т а л ь н ы х р у к о д е ­ л и й л ю б я т это з а н я т и е и находят в нем у д о в л е т в о р е ­ ние, х о т я д о п о л н и т е л ь н ы й заработок т о ж е имеет свое значение. О с о б е н н о л ю б и т свою работу Ю з е ф Б ж о з о в ы . Он к а л е к а и м а л о пригоден в х о з я й с т в е . В ы п а л н я е м о е им р е м е с л о частично компенсирует его увечье. Ж и т е л и деревни н е понимают з н а ч е н и я х у д о ж е с т ­ венной д е я т е л ь н о с т и у м е л ь ц е в , оценивая л и ш ь е е м а ­ т е р и а л ь н у ю сторону. П р и ч и н о й этого я в л я е т с я э к о н о ­ м и ч е с к о е п о л о ж е н и е района, к о т о р о е в ы з ы в а е т с о ­ перничество между отдельным мастерами; новые о б р а з ц ы ревниво оберегаются, т в о р ц ы не п о д д е р ж и ­ вают м е ж д у собой отношений. Станислав Гаерски — ИСТОЧНИКОВЕДЧЕ­ СКИЕ М А Т Е Р И А Л Ы ПО ИСТОРИИ БРУСНЕНСКОГО КАМНЕРЕЗНОГО " Е Н Т Р А ВРЕМЕН Б А Р Щ И Н НО-КРЕПОСТНОГО ПРАВА А в т о р п у б л и к у е т р е з у л ь т а т ы своих а р х и в н ы х и с ­ с л е д о в а н и й . П р о ш л о е Б р у с н а д е л и т он на два периода: Д о 1848 г. и от 1848 г. Д л я к а м н е р е з н о г о п о с е л к а 1848 год и м е л п е р е л о м н о е з н а ч е н и е в связи с о т м е ­ ной к р е п о с т н о г о права. В о з н а м е н о в а н и е этой д а т ы в д е р е в н е б ы л п о с т а в л е н к а м е н н ы й крест ( и л л . 1) Автор публикует архивные материалы, касающиеся первого периода. П о с е л о к б ы л построен в X V в. и с того времени д а т и р у е т с я э к с п л у а т а ц и я з а л е ж е й и з ­ вестняка. А л е к с а н д р Яськевич — РИСУНКИ И СТАТЬЯ ЖИВОПИСЦА АДРИАНА ГЛЕМБОЦКОГО — КАК ИСТОЧНИК ПОЗНАНИЯ ЧЕНСТОХОВСКОГО ИС­ КУССТВА КУЛЬТОВОГО НАЗНАЧЕНИЯ. Адриан Глембоцки — живописец и художник — и л л ю с т р а т о р ж у р н а л о в — ж и л в 1863—1873 гг. в Ч е н ­ стохове и в ы п о л н и л несколько рисунков, отобража­ ю щ и х интерьеры мастерских ченстоховских живописцевирезчиков. В о п у б л и к о в а н н о й им статье под з а г л а ­ вием „ Н е с к о л ь к о с л о в о ч е н с т о х о в с к о й ж и в о п и с и " , Г л е м б о ц к и подробно описывает т е х н и к у и с п о л н е н и я образков м а с л о м и г у а ш ь ю . В т о р а я п о л о в и н а X I X в. б ы л а периодом у п а д к а ч е н с т о х о в с к о г о х у д о ж е с т в е н ­ ного центра. О б р а з к и в ы п о л н я л и ь почти т о л ь к о г у а щ ь ю , п о с к о л ь к у это п р е д о с т а в л я л о в о з м о ж н о с т ь в ы ­ пускать б о л ь ш е количество экземпляров. Анна СЛОВ СКЕ К у н ч и н ь с к а - И р а ц к а — НЕСКОЛЬКО О ЖИВОПИСИ В ЧЕНСТОХОВЕ И СКУЛЬ- А в т о р ведет к р а т к у ю п о л е м и к у со статьями С т а ­ н и с л а в а Ш и м а н ь с к о г о (Записки Государственного Э т ­ н о г р а ф и ч е с к о г о М у з е я в В а р ш а в е ) , в к о т о р ы х он о п р о ­ вергает г и п о т е з у А . К у н ч и н ь с к о й - И р а ц к о й („Obrazy c z ę s t o c h o w s k i e " , „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , ч. X X , 1966, № 2) о в е д у щ е й р о л и ч е н с т о х о в с к о г о центра народной ж и в о п и с и в П о л ь ш е . С. Ш и м а н ь с к и у т в е р ж д а е т , ч т о традиции С к у л ь с к а б ы л и с и л ь н е е и Ч е н с т о х о в з а и м ­ ствовал и х оттуда. А р х и в н ы е д а н н ы е у к а з ы в а ю т на давность ч е н с т о х о в с к и х т р а д и ц и й народной ж и в о ­ писи ( X V I I I в . ) . Э т у г и п о т е з у п о д т в е р ж д а е т факт, ч т о Ченстохов был крупным центром паломничества. А . К у н ч и н ь с к а - И р а ц к а в о з р а ж а е т против того к а к Ш и м а н ь с к и интерпретирует н е к о т о р ы е т е к с т ы и с с л е д у ­ е м ы х источников. 255 �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI wydawane PAN przez P.P. W Y D A W N I C T W A A R T Y S T Y C Z N E I FILMOWE B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , p o n a d 100 s t r . dużego f o r m a t u , około 100 i l u s t r a c j i . C e n a 24 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 48 zł, r o c z n a — 96 zł. POLSKA S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 s t r . dużego formatu, b o g a t y m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , p o n a d 170 s t r . d r u k u , około 100 i l u s t r a c j i . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 s t r . d r u k u , l i c z n e (przykłady C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. Wszystkie meracie. czasopisma nabywać WARUNKI można regularnie jedynie w nutowe. prenu­ PRENUMERATY „POLSKIEJ S Z T U K I LUDOWEJ" P r z e d p ł a t y n a p r e n u m e r a t ą p r z y j m o w a n e są w miesiąca p o p r z e d z a j ą c e g o o k r e s p r e n u m e r a t y . termmie do dnia 10 Prenumeratą n a k r a j d l a czytelników i n d y w i d u a l n y c h przyjmują urzędy pocztowe oraz listonosze. Czytelnicy i n d y w i d u a l n i mogą dokonywać wpłat również na k o n t o P K O n r 1-6-100020 — C e n t r a l a K o l p o r t a ż u P r a s y i W y d a w n i c t w „ R u c h " — W a r s z a w a , u l . T o w a r o w a 28. W s z y s t k i e i n s t y t u c j e p a ń s t w o w e i społeczne m o g ą z a m a w i a ć p r e n u m e ­ ratę wyłącznie za p o ś r e d n i c t w e m O d d z i a ł ó w i Delegatur „Ruch". C e n a p r e n u m e r a t y : p ó ł r o c z n i e zł 36, r o c z n i e zł 72. C e n a p r e n u m e r a t y za g r a n i c ę j e s t o 40°/» droższa o d c e n y p o d a n e j w y ­ ż e j . P r z e d p ł a t y n a tę p r e n u m e r a t ę p r z y j m u j e n a o k r e s y półroczne i roczne Przedsiębiorstwo Kolportażu W y d a w n i c t w Z a g r a n i c z n y c h „ R u c h " w W a r s z a w i e , u l . W r o n i a 23, za p o ś r e d n i c t w e m P K O W a r s z a w a , k o n t o n r 1-6-100024, teł. 20-46-88. SPRZEDAŻ E g z e m p l a r z e n u m e r ó w z d e z a k t u a l i z o w a n y c h można n a b y w a ć w P u n k c i e Wysyłkowym Prasy A r c h i w a l n e j „Ruch", Warszawa, u l . N o w o m i e j s k a n r 15/17 n a m i e j s c u , l u b n a z a m ó w i e n i e za z a l i c z e n i e m pocztowym. K o n t o P K O N r 114-6-700041 V I I O / M W a r s z a w a . A k t u a l n e n u m e r y czasopism I n s t y t u t u S z t u k i P A N posiada R o z p o w s z e c h n i a n i a W y d a w n i c t w N a u k o w y c h P A N w Pałacu i N a u k i w Warszawie. Indeks Ośrodek Kultury 37132 Z a k ł a d y G r a f i c z n e „ T a m k a " . Zakł. N r 2. W - w a , Podchorążych 39. Z a m . 578. i l u s t r . k l . I I I , 120 g. A l + k a r t o n biały k l . I I I 220 g. B l . N a k ł a d 1720 egz. K - 4 0 . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/22a8e8ba0d5cf25142e10dc55b3de2ed.pdf c44b87d9afbbf8b08ce4c18d21b51abd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:74 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource osadnictwo wiejskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:59 Title A name given to the resource Zagadnienie "nawsia" w osadnictwie wiejskim / LUD 1954 t.41 Description An account of the resource LUD 1954 t.41 s.439-498 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 438 Biskupice 114;;, " ..• okólnik czyli ogrodzenie stajni z chrustu ... " r. 1793 - Domaniew 1146. gumien wprost od' ZAKOŃCZENIE. Z 'przedstawionej analizy zabudowań dworskich i dworskiego inwentarza ruchomego wynika, że materiał źródłowy, na podstawie którego oparto badania, jest bardzo ogólnikowy. Nie zawiera istotnych wiadomości, potrzebnych do bliższego naświetlenia zagadnienia. Inwentarze i rewizje dóbr były głównie nastawione na przedstawienie dochodowości z dóbr ziemskich (poprzez szczegółowe opisy majątku i powinności) 1147, dlatego nie ujmowano w nich spraw (czasem wyjątkowo podawano), które temu celowi riie służyły. W materiale źródłowym bal'dzo dobitnie podkreśla się używanie żelaza. Podaje się: okucia drzwi, i okien, cZęści narzędzi rolniczych i urządzeń, wynika z tego, że surowiec ten musiał być wówczas drogi i mało rozpowszechniony. Podkreśla się także używanie produktów zagranicznych jak np. szkła francuskiego, zamków gdańskich itp. Z opraJcowanych \Zagadnień dotyczących budownictwa dworskiego wynika, że w badanym czasok,resie buduje ,się przeważnie z drzewa. Pewnym postępem jest wprowadzenie już na początku XVIII wieku podmurowania (z kamieni lub cegieł) od fundamentów w nowo powstających budynkach. Brak prawie zupełnie domów z cegieł. Dachy kryje się przeważnie słomą (rzadziej szkudłami i gontami). W narzędziach rolniczych obserwuje się pewien postęp techniczny, nie widać go natomiast w Ul'ządzeniach przemysłowych i sprzętach. 1145 1146 C. P. 155 s. 19. C. P. 155 s. 12. 1147 Dla potwierdzenia podaje się przykładowo następującą wiadomość źródlową C. P. 127 'r. UV77 s. 142 w. zajezierze: ••...idzie podle tej wioski gościniec wielki do różnych miast, gdyby tam karczmę 'i. stajnię wjezdną zbudowano byłby stąd pożytek znaczny dworowi". JOZEF BURSZTA ZAGADNIENIE "NAWSIA" W OSADNICTWIE WIEJSKIM T re ś ć: 1. Nawsie w dotychczasowych badaniach osadniczych. 2. zagadnienie. 3. Nawsie jako element osadniczy.. ~. C~ bY~o nawsie? 5. Dzieje nawsia jako własności gromadzl{1eJ. 6. HlStona osadnictwa na nawsiu. - Rzemieślnicy, biedota. osady przemysłowe. 7. P,rzykład roli nawsia w osadnictwie najnowszym. 1. Nawsie w dotychczasowych osadniczych badaniach W badaniach nad osadnictwem wiejskim rozwinęły się w nauce polskiej, biorąc z grubsza, dwa równoległe kie~nki. Jedn~. jest kierunek wywodzący się z historii, drugi z geografii. Posługurą SIę o~e ~o części odrębnymi metodami i stawiają po części odrębne zagadmen~a. Kierunek historyczny badań osadnictwa wiejskiego, przedstawIający genezę, zasięg, natężenie i .zmia~y osadnicz~ w ~oszczególny~h okresach osadnkzych (przedkolomzacYJnym, kolomzacYJnym, osadmctwa XVI-XVIII w. oraz okresu zaborów), kładł główny nacisk na zagadnienia gospodarcze, prawno-polityczne i etniczne. Kierun~k ten uwzględniał materiały kartograficzne o tyle, o ile było to kome~zn.e, głównie zaś dla ustalenia podziałów administracyjnych. Zagadmema zaś kształtów osiedli były tu uboczne 1. Kierunek geograficzny zwrócił główną uwagę na wyjaśnienie zależności ilości i gęstości zaludnienia oraz morfologii osadniczej od warunków geograficzno-fizycznych: ukształtowania terenu, wód, szaty roślinnej, gleby i klimatu. Z tego kierunku wyszły właśd~e zainte:esowania morfologią osadniczą, tu też opracowano typologIę kształto~ osad 2. W badaniach tego kierunku dominuje zainteresowanie czynm1 Zob. A. Stadnicki, T. Wojciechowski, O. Balzer, K. Potkański, F. Bujak, W. Semkowicz, H. Łowmiański, K. Tymieniecki, S. Arnold, K. Dobrowolski, T. Tyc, Z. Kozłowska-Budkowa, S. Ingiot, F. Persowski,J. Masłowski, Z. Kaczmarczyk. 2 st. Lencewicz, St. Pawłowski, a zwłaszcza B. Zaborski, M. Dobrowolska, M. Kiełczewska. �441 440 kiem geograficznym. Przy dominacji tego zainteresowania ubocznymi stały się znów zagadnienia prawne i polityczne, a także gospodarcze (np. ustrój gruntowy osad wiejskich). Zapewne w wyniku nieuwzględniania czynników gospodarczych (ustroju gruntowego) chronologia osad wiejskich nie jest jeszcze ostatecznie opracowana, a w ich typologii dominują prawie wyłącznie elementy geometryczne' (np. okolnica, owalnica, widlica, szeregówka, rzędówka itp.). Można by znaleźć sporo takich zagadnień osadniczych, które były stawiane i rozwiązywane tylko w obrębie jednego z tych kierunków, przy czym w obrębie drugiego z nich mogły się w ogóle nie pojawić. Z drugiej znów strony można wśród tych zagadnień znaleźć takie, które nie dadzą się należycie rozwiązać ani w obrębie tylko jednego, ani drugiego kierunku, chociaż tak je traktowano, lecz dopiero przy połączeniu metod i wyników obu tych kierunków. Do takich należy omawiane tu zagadnienie "nawsia" w osadnictwię wiejskim. Aczkolwiek należy ono merytorycznie, jak niźej zobaczymy, do obydwóch wspomnianych kierunków, pojawiło się dotąd tylko w obrębie badań historycznych, zwłaszcza historyczno-prawnych. Do niedawna spotykaliśmy tylko sporadyczne wzmiapki o nawsiu w pracach nielicznych historyków polskich. Tak więc St. K u t r z e b a "fil swoim podręczniku ustroju Polski mówi o nawsiu we wsiach okresu kolonizacyjnego jako o placu wiejskim. "W środku lub na końcu wsi - czytamy w wymienionym podręczniku - ulica nieco się rozszerzała; tam znajdował się kościół, o ile go wieś miała, i kramy oraz jatki wiejskie (rzeźnik, piekarz, szewc, kowal). Zwało się to nawsiem" 3. W tej definicji możemy wyczytać podsumowanie danych z dokumentów lokacyjnych wsi okresu tzw. kolonizacji na prawie niemieckim. Podobne określenia spotykamy u innych. K. P o t k a ńs ~ i . w j~dnym. mi.ejscu powi.ada a "nawsiu czyli placu", w innym m~w~ ~ o~I~dl~mu SIę n~ nawSlu zagrodników, karczmarzy czy w ogóle rzemIeslmkow . F. B u Jak w monografii wsi Żmiąca określa tamte~s~e nawsie jako "wąską przestrzeń między główną drogą przez WIes.prowa~zącą, .a płynącym obok potokiem" 5. J. C z u b e k pisząc o naJ starszeJ CZęŚCIZakopanego, zwanej Nawsiem, mówi, "że ta nazwa wszędzie, nie tylko w Zakopanem, oznacza środkową, najważniejszą część osady" 6. F. P o p i o ł e k w związ~u z omawianiem wsi Nawsia S. K u t r z e b a, Historia ustroju Polski, Lwów 1905, s. 32. 4.K. P o t kań s k i, Pisma pośmiertne, T. 1., Kraków 1922, s. 187, t. II. Krakow 1924, s. 364. 5 F. B u jak, Zmiąca, Kraków 1903 s 50 6 J. C z u b e k, Początki i nazwa Z~ko~an~go ("Rocznik Podhalański", Zakopane-Kraków 1914-1921, s. 57). 3 '. I ,,;;.c w Beskidzie Śląskim pisze, że owo "Nawsie było pierwotnie CZęSClą wsi Jabłonkowa, miejscem, w którym spędzano bydło na pastwiska. Takie ,Nawsie' miała każda wieś" 7. Nie ma potrzeby cytować kilku dalszych autorów piszących o nawsiu, gdyż powtarzają oni podane wyżej określenia. Określenia te są zbyt lakoniczne, nie zawsze zgodne, i właściwie nie wiele wyjaśniają. Podobnie j.est z danymi zawartymi w słownikach. Rzecz ciekawa, że Słownik L i n d e g o tego słowa nie zawiera. Słownik języka polskiego K a rł o w i c z a, Kry ń s k i e g o i N i e d ź w i e d z k i e g o podaje: "Nawsie, nawieś, nawsisko. 1. Puste części wsi, służące zwykle za pastwisko; łąka przy drodze; przestrzeń ziemi, będąca wspólną własnością, znajdująca się między dwoma rzęda61ichałup, a obejmująca, prócz drogi, jeszcze i pastwisko; pole gminne; pole pod wierzbami wśród wsi. 2. Wieś właściwa. 3. Nazwa niektórych zagród i pól gazdowskich, położonych zwykle w samej wiosce" 8. Mniej więcej to samo powtarza współczesny mu Słownik gwar polskich J. Kar ł ow i c z a, dodając do powyższych określeń jeszcze jedno, mianowicie, że nawsie to "punkt, w którym wieś jest najbardziej sobą, wieś właściwa". Określenia powyższe, jaK widzimy, są wieloznaczne i wyrażają zapewne nie tylko pierwotną treść tego słowa, ale wszelkie nowsze przesunięcia jego znaczenia. Ostatnio Jan G e rl a c h poświęcił nawsiu specjalny artykuł 9. Jest to pierwsza w nauce polskiej próba wyjaśnienia nie tyle pochodzenia, ile charakteru i roli nawsia we wsi staropolskiej zwłaszcza w związku z gosppdarczym zróżnicowaniem ludności wiejskiej. Gerlach stawia zagadnienie od początku. Niezadowolony z dotychczasowych skąpych i nawet sprzecznych określeń nawsia, stawiaszereg zasadniczych pytań, na które stara się odpowiedzieć przez analizę przekazów źródłowych. Jest to jednak tylko analiza historycznoprawna, a stąd nie wyczerpująca i właściwie nie rozwiązująca zagadnienia. Gerlach wychodzi z zasadniczego, przewodniego stwierdzenia, że nawsie to wspólna własność gromadzka wsi dawnej, o czym świadczyć mają terminy łacińskie w źródłach: villa communis, planicies communis i exitorium commune. Bardzo ważną jest u Gerlacha próba lokalizacji tej wspólnej własności gromadzkiej. Autor poszukuje na7 F. P o p i o ł e k, Historia osadnictwa w Beskidzie Śląskim, Kato'vice 1939, s. 198. 8 J. Kar ł o w i c z, A. Kry ń s k i i W. N i e d ź w i e d z k i, Słownik języka polskiego, W-wa 1904, III. s. 211. 9 J. G e r l a c h, "Nawsie" Wspólna własność gromadzka wsi staropolskiej "Czasopismo Prawno-historyczne", t. IV, Poznań 1952, s, 260-273. �442 wsia w pobliżu wód zarówno stojących jak i płynących, gdyż one określały w zasadniczej mierze dawne osadnictwo wiejskie. "W osiedlach wiejskich - czytamy - chodziło głównie o to, aby było blisko wody. Zwłaszcza rzeki łączą ludzi i wskazują im kierunek łatwiejszego rozprzestrzeniania się. Dlatego też do rzeki, potoku, stawu lub ~dzawki wszyscy mieszkańcy wsi mają zapewniony dostęp. Tam me tylko czerpie się wodę na użytek domowy, ale poi się bydło i konie, moczy len i konopie, pierze się bieliznę itd.". Z tego słusznego (choć niewystarczającego) wiązania nawsia z warunkami fizjograficznoosadniczymi wynika jego pierwsza cecha, mianowicie, że "w przeważającej ilości wsi rozciąga się ono nad wodami, tak płynącymi - rzekami i potokami, jak i stojącymi - stawami i sadzawkami". Twierdzenie to uzasadnia autor szeregiem cytatów źródłowych. Na ich podstawie dochodzi do ważnego tu uzupełnienia tej cechy, mianowicie, że nawsie w wielu wsiach leży w bezpośrednim sąsiedztwie domów i dróg wiejskich. "Drugi szczegół charakterystyczny dla nawsia: z reguły zaliczane jest ono w źródłach do gruntów nieużytecznych (agri inutiles)" - czytamy dalej. W połączeniu obu cech otrzymujemy, "że nawsie to mało użyteczne i gorsze grunty położone najczęściej nad rzeką lub potokiem przepływającym przez wieś lub w jej pobliżu" ... "Stanowiły je tereny nierówne, tu i ówdzie zarosłe krzakami i chwastami, pełne wzgórków i dołów, zarzucone głazami, często podmokłe lub zabagnione, słowem, tereny bardziej trudne do uprawy". Oto istotne określenie nawsia, do jakiego doszedł Gerlach w wyniku historycznoprawnej analizy przekazów źródłowych. Poza lokalizacją Gerlach poświęca resztę miejsca omawianiu historycznej roli nawsia w związku z zawłaszczaniem go przez sołtysów i bogatych chłopów. Zasadniczy ton rozprawy Gerlacha dotyczył nawsia jako wspólnej własności gromadzkiej, będącej w okresie pokolonizacyjnym pozostałością słowiańskiej wspólnoty terytorialnej. Jako właśnie pozostałość z okresu wcześniejszego, była ona stale uszczuplana i niszczona przez zawłaszczanie, rozdawnictwo i osadnictwo. "W ten sposób pisze Gerlach dawna własność wspólna, gromadzka, przechodziła drogą zawłaszczania w indywidualne władanie". Według Gerlacha "proces zawłaszczania wspólnych niegdyś gruntów był już w tym czasie (tzn. w okresie pokolonizacyjnym - przyp. J. B.) dosyć zaawansowany". Okres kolonizacji średniowiecznej występuje tu jako zasadniczy zwrot, zapoczątkowujący niszczenie pozostałości gminnego władania ziemią. Do czasów najnowszych autor wcale nie sięga, rozpatrując zagadnienie tylko w okresie wsi staropolskiej. 443 2. Z a g a d n i e n i e. ." ".'·1 :.;f ..:J ~: W wyniku badań Gerlacha wiemy o nawsiu dużo więcej niż dotąd. Jednak mimo tego trzeba podejść do zagadnienia jeszcze raz od podstaw, nawet zarówno odnośnie genezy, lokalizacji nawsia, jak i jego roli historycznej. W wyniku bowiem analizy historyczno-prawnej wiele spraw jest tu bądź nadal niejasnych, bądź w ogóle nie postawionych. Nie wiemy więc nic bliższego o genezie nawsia. U Gerlacha, jak wiemy, jest ono tylko pozostałością z dawnej terytorialnej wspólnoty wiejskiej. Wynikałoby, że ta pozostałość trwa nadal tylko pod formą nawsia. Dlaczego jednak ta szczątkowa wspólna własność została nazwana nawsiem? Przecież prócz niego istnieje w czasach nowszych inna jeszcze wspólna własność gromadzka pod postacią pastwisk, nie nazywanych nawsiem, oraz lasów gromadzkich. Dalej, czy ta wspólna własność gromadzka w postaci nawsia była tylko właściwością wsi staropolskiej i została doszczętnie zagrabiona tak, że w czasach nowszych już jej nie spotykamy? Wreszcie, czy każda wieś staropolska będzie posiadała nawsie, czy też tylko taka (i to każda taka), która leży nad wodami i posiada w swoim obrębie grunty nieużyteczne, podmokłe itp.? Odpowiedzi na te pytania nie da analiza historyczna. Poza historyczno-źródłową definicją trzeba koniecznie określić nawsie osadniczo, to znaczy związać je z typami kształtów osad wiejskich i z ich ustrojem gruntowym, czyli z rozplanowaniem osad wiejskich. Jeżeli wszystkie wsie dadzą się morfologicznie uszeregować w pewne typy oraz związać z określonymi ustrojami gruntowymi, to powstaje zasadnicze pytanie, czy nawsie wiąźe się z każdym kształtem i każdym ustrojem gruntowym, czy tylko z niektórymi - i jakimi? Jeżeli uda się nam nawsie w ten sposób określić i zlokalizować, wówczas mapa rozplanowań wsi będzie zarazem odpowiedzią na pytanie o geograficznym jego zasięgu. Zagadnienie nawsia trzeba będzie zatem rozpatrywać z kilku stron. Zgodnie z powyższym trzeba przede wszystkim określić je osadniczo przez omówienie wszystkich zasadniczych typów morfologicznych osad wiejskich. Trzeba tu posłużyć się zarówno materiałem kartograficznym, jak też historyczno- i geograficzno-osadniczą literaturą. Określone osadniczo nawsie będzie mogło stanowić podstawę wyjściową do analizy ogólno-historycznej jego genezy, roli i zmian, tak jak one nam się ujawnią w źródłach historycznych. Trzeba będzie prześledZIĆ specjalnie rolę nawsia we "wtórnych" procesach osadniczych, to jest �445 444 takich, które zaszły w obrębie już ukształtowanego typu wsi t8. Te wtórne procesy osadnicze, na które dotąd nie wystarczająco zwrócono uwagę, odzwierciedlają w sobie dzieje zmian struktury agrarnej wsi oraz wiążą się z większością procesów gospodarczych wsi nowożytnej. Rola nawsia - jak zobaczymy - będzie tu klasyczna. Wychodząc z faktu, że nawsie spotyka się w szczątkowych formach we wsiach dzisiejszych, przytoczymy w końcu jeszcze opis nawsia w jednej wsi na podstawie badań socjograficznych. 3. N a w s i e jak o el e m e n to s a d n i c z y. Nawsie, trzeba to z góry stwierdzić, jest określonym elementem dawnego osadnictwa wiejskiego, gdyż występuje jako organiczna część osad pewnych typów. Jest to poza tym - jak już wiemy - wspólna własność gromadzka, powstała przez wydzielenie pewnych gruntów od podziału między osadników celem wspólnego korzystania z niej. Jako takie zatem, nawsie nie może być wynikiem spontanicznego rozwoju osadnictwa wiejskiego, ale musi być urządzeniem planowym, a więc powstałym bądż wraz z założeniem, bądź tworzeniem się wsi według z góry wytyczonego planu. Chcąc zatem uchwycić genezę nawsia jako elementu osadniczego musimy równocześnie rozpatrywać je w całym kontekście warunków osadniczych i techniki osadniczej danego etapu rozwoju osadnictwa wiejskiego. Gdy stwierdzimy poza tym (patrz niżej), że osadnictwo nowożytne nawsia nie stwarza, dalej, że nie występuje ono zarówno w dawnym jak i nowym osadnictwie rozproszonym (osadnictwo jednodworcze, przysiółkowe, rzędowe, szeregowe itd.), to wysuwają się tu trzy aspekty rozważań: 1. nawsie, będąc elementem określonego etapu osadnictwa wiej'skiego, musi być w jakiś sposób związane z techniką osadniczą, z poziomem rozwoju sił wytwórczych i sposobem gospodarowania, skoro pewne tereny pomija się przy podziale gruntów i pozostawia do wspólnego używania; 2. nawsie, jako część areału ziemi danej wsi, położone w zasadzie w środku osady, musi stać w jakimś stosunku do układu gruntów wiejskich. Jest więc elementem ustroju gruntowego osady i w związku z tym ustrojem trzeba je rozpatrywać; tO Wtórne proceSy osadnicze dotyczą nie tylko nawsia, ale także powstania i wzrostu przysiółków na terenie osad już istniejących. Jest to już zagadnienie odrębne. 3. jest ono wreszcie - rzecz oczywista - przez swe centralne położenie organiczną częścią kształtu osady ono po części wyznacza ten kształt i samo z kolei jest przez ten kształt wyznaczone. Sam zaś kształt osady jest, przynajmniej w jego pierwotnej postaci, wynikiem zarówno sposobu gospodarowania, ustroju gruntowego, jak i wreszcie warunków fizjograficznych na pewnym etapie rozwoju sił wytwórczych. Podejdźmy do zagadnienia wpierw od strony ustroju gruntowego i kształtów osad 11. Pod ustrojem gruntowym rozumiemy - z grubsza biorąc - układ przestrzenny parcel gruntowych jako jednostek uprawowych i własnościowych ludności danej osady. Sredniowieczna praktyka osadnicza i technika rolna wypracowały kilka takich ustrojów gruntowych. Zasadnicze z nich to: ustrój niwowy, łanowy (łanów leśnych) i pasowy 12. Okazuje się, że z danym ustrojem gruntowym 11 Będziemy tu używali terminologii kształtów wsi opracowanej przez B. Z a b o r s k i e g o w pracy: O kształtach wsi w Polsce i ich rozmieszczeniu -' "Prace Komisji Etnograficznej P.A.U.", Kraków 1926. T.erminologia ta jest u nas na ogół przyjęta, chociaż, jak zobaczymy, nie zawsze adekwatna. Konieczne są tu pewne zastrzeżenia. Mówiąc o kształtach wsi będziemy brać pod uwagę tylko zasadnicze typy, pomijając dla uproszczenia szereg form przejściowych. Pomijamy tu również szerszy aspekt geograficzny z"' gadnienia. Artykuł niniejszy, choć porusza wąskie zagadnienie, ma charakter szkicowy, zarysowujący tylko całość zagadnienia. Jest ono bowiem tego rodzaju, że chcąc na nie w pełni odpowiedzieć, trzeba by w każdym wypadku wsi danego typu wiązać dane historyczne z kartograficznymi oraz SpeCjalnymi badaniami terenowymi, a to jest niewykonalne. zastosujemy tę metodę przykładowo tylko do jednego typu wsi. t2 Odnośnie bliższych szczegółów ustroju gruntowego odsyłam do literatury: K. D o b r o w o l s k i, NajstarSIZe osadnictwo Podhala. Badania z dziej. spał. i gospodonr 20, Lwów 19~5;T e n ż e, Dzieje wsi Niedźwiedzia w pow. limanowskim etc., Lwów 1931; T e n ż e, Najstarsze kształty wsi polskiej. Spraw. z czyn. i pos. P.A.U. t. XXXIII 1928,nr 3, s. 6-8. P o tkań s k i K., Pisma pośmiertne.,t. I, II, Kraków 1922-1g24. Wiązanie kształtów osad z ich ustrojem gruntowym znajdujemy pierwszy ~az szerzej omówione w pracy W. E b e r t a, Landliche Siedelformen im deutschen Osten, Berlin 1936.Z wyróżnionych przez niego 9-ciu typów układów gruntowych na uwagę zasługują tu trzy, pochodzenia średniowiecznego: układ niwowy (Gewannfluren), dalej układ, który tu (w braku bliższej u nas terminologii) można nazwać pasowym (Gelangeiluren), oraz ustrój łanów leśnych (gereihte Hufen) (o. c. s. 42). D ob r o wo l s k i wyróżnia w Małopolsce trzy podstawowe formy układu gruntów w średniowieczu: niwowy, łanów �447 446 osadnictwa dawnego dadzą się związać niektóre tylko kształty osad. Rozpatrzmy niżej typy najważniejsze, szukając warunków osadniczych dla powstania nawsia. 'Podane wyżej ogólne stwierdzenia pozwalają na wyłączenie z góry kilku typów osadnictwa, przy których nawsie istnieć nie mnże. Do tych zaliczają się oczywiście osady jednodworcze (samotnicze) niezależnie od tego, czy powstały one spontanicznie, czy planowo oraz niezależnie od czasu ich powstania. Nawsia mieć nie mogły zarówno jednodworcze osady słowiańskie z 'szachownicą gruntów 13, rozrzucone wsie olęderskie XVI-XVIII w. z blokowym układem pól, czy też z takimże układem nowoczesne rozsiane wsie komasacyjne. Trudno jest również wiązać nawsie z małymi formami osadniczymi typu przysiółkowego, z właściwym sobie blokowym czy blokowo-pasowym układem gruntu 14. Nie będziemy zasadniczo mieć także nawsia w osadach większych o planowym układzie, ale nowszego pochodzenia. Chodzi tu w pierwszym rzędzie o powstałe w wyniku nowoczesnego osadnictwa, parcelacji i komasacji wsie szeregówki. Jedyną wspólną przestrzenią będiie tu biegnąca środkiem osady prosta szosa, przy której stoją regularnie ułożone zabudowania z przylegającymi do nich prostopadle pasami pól. Sprawa to zresztą ogólna: nowoczesne twory osadnicze mają tę szczególną cechę, ,że niezależnie od tego, czy leśnych i (nie wiadomo bliżej co określający) system zwartych gospodarstw bez z góry powziętego planu. (Dzieje wsi N., s. 7). W związku z interesującymi nas tu zagadnieniami należy wymienić jedną jeszcze pozycję, mianowicie pracę T a d e u s z a L a l i k a, pt. Pr7.e. gląd badań nad historią rozplanowania osad wiejskich w Polsce. Instytut Architektury i Urbanistyki, zeszyt 11, Warszawa 1953, skrypt powielany. Jest to bardzo pożyteczny krytyczny przegląd kompletnej literatury tego zagadnienia. Niestety z pracą L a l i k a mogliśmy się zaznajomić. dopiero po napisaniu niniejszego artykułu. 13 Osadom jednodworczym przyznaje się na ogół chronologiczne pierwszeństwo. Por.: O. B a l z e r, Chronologia najstarszych kształtów wsi słowiańskiej i polskiej, "Kwart. hist.", 24, 1910; P o t kań s k i, o. c. I, s. 214. Podobną pierwotność na terenie Litwy wykazuje H. Ł o w m i a ń s k i, Przyczynki do kwestii najstarszych kształtów wsi litewskiej, Wilno 1930. ZQb. też: A F i s c h e r, Etnografia dawnych Prusów, Gdynia 1937, s. 19. Ił W. E b e r t, Landliche Siedelformen, s. 15. Z wyróżnionych przez Eberta typów przysiółków na uwagę zasługuje ze względu na pewne podobieństwo do wsi okolnicy przysiółek placowy. Przysiółki są zazwyczaj nowszego pochodzenia i trudno oczekiwać, aby plac przysiółkowy pełnił rolę nawsia, pomijając już to, że, jako na przysiółku, nie mógł się w ogóle nazywać nawsiem. powstają jako skupione czy rozsiane, nie stwarzają wspólnej własności gromadzkiej, a więc i nawsia 15. Z układem niwowym wiążą się ulicowe i placowe kształty osad 16, a więc takie, w których szeregi domów nie ciągną się wzdłuż całego obszaru wiejskiego lecz są zgrupowane w formie ulicy, ulicy z placem pośrodku (owalnica), lub zespołu ulic (wsie wielodrożne), zazwyczaj w środku terenu wsi. Układ niwowy ma tę szczególną właściwość, że posiada wspólne pastwiska i lasy, co łącznie z przymusem niwowym stwarza z całej osady silny związek gospodarczo-społeczny, czego brak np. we wsiach łanów leśnych 17. U l i c ów k i wykazują dwie formy: z placem pośrodku i bez niego. Ulicówki bez środkowego placu' ze względu na swój kształt nawsia posiadać nie mogą. Ze względu jednak na niwowy układ gruntów, pozwalający na istnienie wspólnych pastwisk powstaje pytanie, czy możemy tu znależć taką wspólną gromadzką przestrzeń, która ze względu na swe położenie tuż przy osadzie mogła pełnić podobne funkcje (wspólny wygon, dostęp do wody, miejsce dla biedoty wiejskiej itp.). Odstępując od ścisłego trzymania się zakresu zagadnienia wyznaczonego etymologią· słowa "nawsie" (w środku wsi), należy tę ewentualność rozważyć. Ulicówki, jak wiadomo, należą do naj starszych kształtów wsi słowiańskich. Posiadały one pierwotnie bezładną szachownicę pól, która z czasem, a zwłaszcza w okresie tzw. kolonizacji na prawie niemieckim została przeorganizowana na planowy, niwowy układ gruntowy 18. Typ ten dominował w osadnictwie niemieckim na ziemiach słowiańskich w XVIII i XIX w. 19, jest zresztą w ogóle dość rozpowszechniony na ziemiach wschodnio-słowiańskich 20. Czysty typ ulicówki odznacza się długością do 2 km, rzędy zabudowań (jedno- lub obustronnych) stoj ą zwarcie przy drodze, przy czym całe osiedle nie ciągnie się 1:; Wiąże się to m. in. z nowym sposobem gospodarowania, pozwalającym na uniezależnienie się w dużej mierze od warunków fizjograficznych, zwłaszcza od naturalnych zbiorników wody. Brak nawsia w osadnictwip. nowoczesnym jest zagadnieniem szerszym, którego tu nie sposób rozwinąć. ts E b e r t, o. c., s. 40. 17 D o b r o w o l s k i, Dzieje wsi N., s. 15. 18 Fr. B u jak, Studia nad osadnictwem Małopolski. "Rozpr. wydz. h.f.AU." 47, Kraków 1905, s. 335. 19 R. M a r t i n y, Die Formen der landlichen Siedlungen in der Provinz Posen. "Zeitschr. d. Hist. Ges. fUr d. Provo Pos.", 28, Poznań 1913, s. 25-26; E. B o e h m, Das Deutschtum u. seine kulturgeogr. Leistung etc., Lipsk 1942, S. 66-67; A P e i s s l e r, Deutsche Siedlungen in Syrmien Lipsk 1942, s. 23-25. ' 20 Z a b o r s k i, o. C;., S. 46. �449 448 wzdłuż całego obszaru gruntów, lecz jest skupione w jego środku. Dawne ulicówki lokowały się zazwyczaj w pobliżu rzeki lub zbiornika wody. W związku z rozwojem techniki, głównie budownictwa studzien, można zauważyć uniezależnianie się tych wsi od wody; wsie lokują się na pagórkach lub na suchej płycie 21. Można tu z dużym prawdopodobieństwem przyjąć jako zasadę, że ulicówki nowsze, lokowane niezależnie od wód, posiadały wszystkie grunty w pobliżu osady rozmierzone, czego nie można twierdzić o starszych ulicówkach położonych w pobliżu wód, czy na terenie geograficznie i gospodarczo przejściowym. Tutaj można zauważyć w sąsiedztwie zabudowań nie podzielone płaty pastwiska czy w ogóle gruntu gminnego, mogące 'tworzyć, powiedzmy, "nawsie boczne". Jako prawdopodobny przykład można podać opracowaną przez K. D o b r o w o l s k i e g o wieś Krauszów na ,podhalu 22. Takie nawsie, leżące z boku osady, znamy w kilku ulicówkach Małopolski. 21 S e ring - von D i e t ze, Agrarverfassung der deutschen Auslandssiedlungen in Osteuropa, Bd. I, Berlin 1939, passim; B o e h m, o. c., 67; M a r t i n y, Die Formen, s. 25. 22 D o b r o w o l s k i, Najstarsze osadnictwo Podhala, s. 24-40. Krau'BZÓW jest ulicówką o dawnym ustroju niwowym. Na ma'pie widzimy osadę położoną na jednym brzegu Czarnego Dunajca u skraju trzech niw. Inter~sowałaby nas tu najwięcej niwa XVII, leżąca nad Dunajcem naprzeciw wsi a u podstaw niwy I i III oraz niwa III. Wobec widocznegopodziału niw sąsiednich obie mogły stanowić jedyny teren dla nawsia. Istotnie, częśĆ piwy III tuż przy domach stanowi pastwisko gminne (870 sążni) oraz gaje gminne i pastwisko (2 m 75 s.). Większośćniwy III należy do dworu. A' jest :tc.teren między wsią, potokiem a Dunajcem. Wymieniona niwa XVII jest tzw. niwą domową, z której jednak tylko część została zabudowana (lewy brzeg Dunajca), reszta stanowi pastwisko gminne. Czy można tę resztę niwy domowej uważać za nawsie "boczne"? W pracy Dobrowolskiego nie znaj.dujemy na to odpowiedzi. Możemy tu dodać dalsze dane świadczące a położeniu nawsia z boku osady: W r. 1554 Mikołaj Biberstein alias Bojszowski właściciel Starej Wsi i Jan Rajski właściciel sąsiednich Dańkowic w Księstwie Oświęcim,skim przeprowadzają podział lasu między siebie. Obie wsie leżą nad tym samym potokiem wpadającym do Wisły. Otóż dzielony las dotyka bezpo'średnio nawsia. Czytamy oto, że "lasy zaczynają się od nawsia dankowskiego i ciągną się przy granicy bestwińskiej aż do Wisły, a brzegiem od 'Wisły aż do granicy jaj'Szowskiej (Jawiszowice - przyp. J. B.) a od granicy jajszowskiej aż ku nawsi dankowskiej powyżej i wedle nowego 'stawu spólnego... ". Można wnioskować z treści dokumentu, że nawsie to ~eży między Dankowicami a Starą Wsią, a więc poza jedną i drugą wsią i tuż pod lasem. Być może, jest ono pozostałością pierwotnej osady obej.mującej obie wsie, o czym świadczyłaby nazwa Stara Wieś. (Dokument O istnieniu nawsia w ulicówkach świadczą dane źródłowe do wsi śląskich przytoczone przez A. M e i t z e n a. Wieś Czechnica k. Wrocławia jest wg. mapy ulicówką, położoną na lewym brzegu Olawy w niedalekiej odległości od Odry. Zródła z 1610 r. wykazują, że część nawsia (Dorfanger, Dorfau)' nadaje klasztor gminnemu pastuchowi za określone powinności roczne. Świadczy o tym też przywilej dla karczmarza 0?3. Te przykłady wskazywałyby, że ulicówki posiadały nawsie wówczas, gdy przy położeniu w dolinach rzecznych lub na terenie geograficznie i gospodarczo przejściowym, wieś posiadała wspólne grunty gromadzkie. W wyznaczaniu nawsia w tym typie na czoło zdają się wysuwać wyżej podane warunki terenowe, gdyż pastwisko gminne mogłoby w innych warunkach fizjograficznych leżeć z dala od wsi. W ogólności jednak stwierdzić należy, że n'awsie nie jest organicznie związane z osadami ulicowymi. Jaką rolę pełniło nawsie ulicówki w żydu ludności tego typu wsi wydaje się zależeć od tego, czy oprócz niego posiadały one wspólny plac gminny w środku osady. Ulicówki z placem pośrodku są dość często spotykane 24. Na takim placu mieścił się zazwyczaj kościół, nieten jest sporządzoną w końcu XVIII w. lub z pocz. XIX w. kopią. Znajduje się ona w posiadaniu prof. St. S z c Z o t ki). Ciekawe, że w końcu XIX w. nawsiem nazywały się niektóre role i łąki. Np. o wsi Biadoliny Radłowskie w pow. brzeskim w Małopolsce w związku z nazwami miejscowymi, pod nagłówkiem "role" czytamy: "Nawsie, bo leży poza wsią i ciągnie się ku granicy gmin Perła i Biadoliny Szlacheckie na zachód ... " itd. Zaś pod nagłówkiem "łąki" podobnie: "Nawsie (jak wyżej) znajduje się w tym samym położeniu". (K. M a t y a s, Ludowe nazwy miejscowe w pow. brzeskim w Galicji, "Lud", T. I. Lwów 1895. s. 127). Wydaje się, że w ostatnim wypadku mamy do czynienia z przesunięciem nazwy na oznaczanie innego przedmiotu. Podobnie we wsi Bronisz6w spośród sześciu niw, na jakie podzielono ogół pól ornych w katastrze z r. 1786, jedna z nich nazywa się "W nawsiu". - Zob. J.. Fierich, Broniszów, wieś powiatu ropczyckiego. Warszawa 1933, s. 29. 23 A. M e i t·z e n, Urkunden schlesischer Darfer zur Gesch. Hind!. Verhiilt. u. d. Flureinteilung insbesondere, Wrocław 1863, s. (44), 183, 184-185. Nawsie boczne wydaje się być na terenie Śląska i Niemiec częste. We wsi Krzeczyn w pow. oleśnickim nawsie ("Anger", "Aue") leży w niwie dworskiej obok wsi. T'akże poza Śląskiem pojęcie "Anger" jest w tym znaczeniu znane. Np. na mapie wsi Panalte, pow: Calbe "Anger" leży "ausserhalb des Dorfes am Bach". Ciekawe, że w Środkowej Saksonii ."Anger" leży najczęściej poza wsią a środkowy plac wiejski nazywa się tam "Dorfgarten". - Zob. H. S c h l e n g e r, Formen landlicher Siedlungen in Schlesien, Wrocław 1930, s. 59-60, przypis. u Martiny, o. c., s. 33-34; Dobrowolski Najstarsze osadnictwo,s. 44. 29 �450 kiedy cmentarz, czasem staw, a nawet domki chałupników, zależnie zresztą od tego, jak duży był ten plac. Taka ulicówka jest np. panującą formą dawnego osadnictwa w pow. świdnickim ~5. W osadnictwie austriackim XVIII i XIX w. taki plac tworzono specjalnie jako miejsce zbiórki ludności całej osady ("Appelplatz") 26. Każda wieś zresztą musi mieć jakieś miejsce, w którym mogłaby się w pewnych okolicznościach (uroczystości, zabawy itp.) spotykać cała ludność. W braku takiego placu środkowego rolę tę pełnić musiało nawsie, choćby leżało z boku wsi. W braku jednego i drugiego całe życie zbiorowe wsi musiało koncentrować się w ulicy wiejskiej 27. W związku z charakterystycznym placem wiejskim dotykamy szeroko dyskutowanego a niezmiernie ciekawego kształtu wsi tzw. o k o l n i c y. Jest to również jeden z naj starszych typów wsi osadnictwa zachodnio-słowiańskiego. Jako wieś planowana, będąca połączeniem od razu kilku zadań - mieszkania, obrony, centralnego punktu życia gospodarczego i społecznego całej osady - w swoim założeniu musiała mieć w środku wsi wolny plac. Mieścił się na nim staw dla pojenia bydła, tam pozostawiano bydło na noc itp.28. Spośród polskich autorów piszących o tej wsi tylko P o t kań s k i nazywa taki plac, jaki znalazł w Starej Wsi w Puszczy Radomskiej, nawsiem 29, inni mienią go tylko placem. U G e r l a c h a zarówno plaJe okolnicy jak i ulicówki nie mieści się w jego pojęciu nawsia. Wydaje się jednak, że między określonym przez niego nawsiem a placem okolni,cy czy ulicówki istnieje tylko różnica stopnia wielkości a nie jakości 30. Jako 25 M. T l' e b l i n, Beitrage zur Siedlungskunde im ehemaligen Ftir!ltentum SChweidnitz. "Darstell. u. Quellen z. schles. Gesch." Bd. 6, Wrocław 1908, s. 59-60. Wśród ulicówek autor odróżnia ulicówki wąskie i szerokie, te ostatnie właśnie z większym placem pośrodku. 28B o e h m, o. c., 65. 27Taki typ wsi mamy np. w pracy G. J e n s c h'a, Der Siedlungs- und Wirtschaftsraum der Gemarkung Steinbach, Berlin 1941. Tutaj w tyle za stojącymi przy ulicy domami leżały ogrody, za nimi płoty oddzielające je od p6l, tak że "alles Leben wird damit in die Dorf5trasse gedrangi" (s. 47). 28B a l z e r, Chronologia, s. 385. 29P o t kań s k i, Pisma, I, 187. Podobny plac w środku wsi choć innego typu P e l' s o W s k i nazywa również nawsiem. Zob. Osady na prawie ruskim, polskim, niemieckim i wołoskim w ziemi lwowskiej, Lwów 1927. s. 68, 81, 84, 85. 30 Nawsie okolnic nie mogło odegrać roli historycznej, jaka ujawnia się w źródłach historycznych odnośnie nawsia innych typów wsi, a to z dwóch powodów: było ono, po pierwsze, małe i tak niezbędne, jak plac targowy w mieście, że nie mogło być przedmiotem sporów o zawłaszczenie. 451 wskazówki możemy tu zresztą użyć literatury czeskiej. Tam środkowy plac okolnic określany jest mianem nawsia (naves) 81. Z punktu widzenia nawsia w i e lo d r o ż n i c e przedstawiają różny stan, niekiedy podobny jak okolnice i ulicówki z placem. Często zresztą wsie wielodrożne powstawały z rozbudowania i rozrostu tego typu osad. Fr. P e I' s o W s k i powtarza za O. S c h l i.i t e r e m możliwość rozwoju osady wielodrożnej <zwanej przez niego za L e n c e w ic z e m kupową) z okolnicy przez degenerację pierwotnych form 32. Przypuszczenie potwierdza analizą pięciu wsi zachodniego Podola. Takie wsie będą miały zawsze w środku charakterystyczny plac, podobnie jak rozbudowane owalnice 33. Częstym zjawiskiem było powstanie osad wielodrożnych z osad jednodworczych 34. Wsie wielodrożne Podola wywodzą się także z ulicówek słowiańskich, z osad łanów leśnych, a nawet z osad łęgowych 35. Zależnie od genezy i warunków fizjograficznych mielibyśmy z punktu widzenia nawsia trzy typy osad wielodrożnych. Pierwszym będą osady z placem pośrodku. Sieć zabudowanych dróg wykazuje tu ośrodek centralny w formie placu, od którego rozchodzą się drogi boczne. Można tu poszukiwać nawsia leżącego z boku osady, bowiem wsiom wielodrożnym właściwy jest również niwo wy układ gruntu z wspólnymi pastwiskami gminnymi. Istnienie takiego nawsia trudno by pogodzić z dośrodkowym kształtem osady, bowiem nawsie musi być dla niej czymś ośrodkowym. Tymczasem w takiej kupowej osadzie powstaje na jej obwodzie coś w rodzaju peryferii. Taka osada wykorzystuje zazwyczaj dogodne warunki terenu (położenie nieckowe), pozwalające na rozbudowywanie się we wszystkich kierunkach. Z możliwością nawsia u wylotu którejś z ulic należałoby się liczyć wtedy, gdy osada wielodrożna leży na pasie granicznym dwóch stref fizjograficznych i gospodarczych (np. wyższe grunty uprawne i niżej połoPowtóre dlatego, że samych okolnic w Polsce mieliśmy bardzo mało. Z ab o r s it i, zainteresowany tym niewątpliwie najciekaWlSzym typem wsi, wyliczył imiennie wszystkie okolnice w Polsce jakie znalazł. Było ich 35. (o. c., s. 38-39). A. M e i t z e n, na 400 wsi śląskich znalazł tylko 3 okolnice. iUrkunden, s. 104). a~W. D a w i d e k, Zalidneni, spoleenost, kultura splJ.lenopbficska, Praga 1939. 32 P e r s o w s k i, Osady, s. 28 i n., 52. 33 T a m ż e, s. 34. passim. 34 Wykazuje to D o b r o w o l s k i na przykładzie wsi Niedźwiedzia, s. 13. Archaiczną częścią osady było tu skupienie kilku domostw, w zasadzie jednodworczych, "bez regularnego planu, z rodzajem placu pośrodku", z którego rozwmęła się osada nieregularnie skupiona. 35 29* P e r s o w s k i, o. c., s. 28 i n. �453 452 żon e pastwiska czy łąki). Wówczas jednak zatraca się koncentryczność osady i znaczenie środkowego placu. Drugim typem będą wielodrożnice chaotyczne bez ośrodka centralnego, rozbudowane przy bezładnych drogach. Zależnie od warunków fizjograficznych wsie te otoczone są bezpośrednio uprawnymi polami, bądź też leżą na granicach dwóch jak wyżej stref. Trzecim typem będą wielodrożnice rozrzucone (kupowo bezkształtne), powstałe z rozrostu osad jednodworczych. O ile wieś ta nie przeszła późniejszych pomiarów i regulacji, właściwa jej bezkształtność z kompleksem małych, krętych uliczek oraz bezładną szachownicą gruntów, wyklucza możliwość nawsia. Na ogół biorąc nawsie nie wiąże się organicznie z formami osad wielodrożnych ze względu zarówno na ich kształt, warunki fizjograficzne, w jakich zazwyczaj te osady leżą, a także pomiary gruntów. IPodobnie ma się sprawa z rzędówkami jako wsiami już o układzie typowo pasowym, ale nowszego pochodzenia. Powstałe w wyniku osadnictwa tzw. olęderskiego XVI-XVIII w. rzędówki bagienne miały układ regularny, podobny do ulicowego. W tych wsiach "role gospodarstw wchodzących w skład osady nizinnej - pisze Wł. R u s i ń s k i - składały się z szeregu podłużnych zagonów biegną'cych prostopadle do brzegu wód czy mokradeł. Taki pas roli zaczynał się w miejscu naj niższym, przy zbiorniku wód, i ciągnąc się w górę zbocza, kończył się już na miejscu suchym, wzniesionym wyżej". Tutaj dopiero biegła droga, przy której stały zabudowania 36. Wynika z tego, że całość gruntów, a zatem i te, które mogły stanowić nawsie (grunty naj niżej położone), zostały tu rozmierzone między osadników. Podobnie było w rzędówkach litewskich powstałych w wyniku pomiary włócznej XVI w., w których pod zabudowania nie wyznaczono specjalnych gruntów. Wskutek tego musiały się one mieścić na wydzielonych pasach gruntu przynależnych do osadników, tzw. rezach 37. Rzecz jasna, że wspólną była tu tylko ulica =droga. Możemy jednak znaleźć wypadki, kiedy w rzędówkach bagiennych wraz z rozwojem wsi i osuszaniem bagien tworzyło się coś w rodzaju nawsia. Przykładem tego są zmiany, jakie zaszły w rzędowej wsi bagiennej, Szumecza nad Sawą w Slawonii, w czasie od 1870-193738 (zob. szkic). WI. R u s i ń s k i, Osady tzw. "Olędrów" w dawnym woj. poznańskim. "Prace Kom. Atlasu Rist. Pol.", z. V, Poznań-Kraków 1939-1947, s. 56. Zob. podobny opis u M a a s a, Die Formen, s. 28. 37 Ł o w m i a ń s k i, Przyczynki, s. 21-29. 3S B o e h m, Das Deutschtum, s. 64 i fotogr. 14. Jednorzędowa z po36 czątku wieś nie tylko zagęściła się po jednej stronie wody, ale powstał także drugi rząd zabudowań po drugiej stronie, leżące zaś w środku bagna Rzędówki, jako wsie pochodzenia nowszego, nie będą w istocie swej struktury i ustroju gruntowego związane z nawsiem. Przechodzimy do kształtów z podłużną przestrzenią wzdłuż wsi. Chodzi tu o dawne kształty osad, jak owalnice i typy przejściowe (widlica i ulicówka, powstała z przedłużenia owalnicy). Mają one zarówno niwowy jak i pasowy układ gruntów. Są to, powiedzmy z góry, osady o typowym nawsiu. O wal n i c e .i o wal n i c e u l i c o w e (Angerdorf, Strassenangerdorf), te ostatnie będące tylko przedłużeniem owalnicy, są wsiami pochodzenia średniowiecznego. Na Ziemi Lubuskiej powsta- 'I ~~~~F -,." " ~L:]~~bA; NOV. ~~~~~ • _ ••• " pou. Ryc, L Szumecza. Przekształcanie rzędówki 1870-1937 •• '. . wg E. Boehma. wanie ich nie sięga poza połowę XVI w. 38. Nie spotyka się ich również w nowszym osadnictwie Śląska 40. Typowa owalnica to wieś "w kszta:łcie wrzeciona, złożona z dwu gęsto zabudowanych łukowatych ulic wypukłych, długości od 0,5 do 2 km, między którymi znajduje się wolny plac, staw lub cmentarz, albo kościół, lub inne zabudowania" 41. To wieś spokrewniona z okolnicą zarówno podobieństwem kształtów, planowością zabudowań, nawet czasami obronnością, jak też podobną jak tam rolą placu zamieniły się na (wspólne?) pastwisko (Anger), a więc ha coś w rodzaju nawsia. Trudno powiedzieć, czy wypadek powyższy był częsty. 38 St. Z a j c h o w s k a, Owalnica, typ starej wsi między Łabą a zachodnią granicą Pomorza Mazowieckiego. "Przegląd Zachodni" 1950, nr 9v'10. 40 K. M a y d e ll,Die landlichen Siedhmgsformen Nordwestschlesiens. Heimat und Volk, Festschrift etc. Brno itd., 1937, s. 453. 41 Z a b o r s k i, o. c., s. 39. �454 w środku wsi. Jest on tu jednak większy niż w okolnicy. Stanisława Z a j c h o w s k a, która zbadała niedawno wsi tego typu w Ziemi Lubuskiej, pisze, że na tym placu mieści się "jeden lub kilka stawów, szkoła, kuźnia, urząd gminny, czasem kilka zagród, a na najwyższym miejscu kościół. Czasem zabudowanie wewnętrznego placu ogranicza się tylko do kościoła, czasem znajdują się tu tylko stawy" 4I!. Jest to bez wątpienia nawsie, choć autorka tego tak nie nazywa. Place owalnic Podola nazywa P e r s o w sk i nawsiem. W literaturze niemieckiej Anger lub Au (Aue), w czeskiej również naves 43. Charakter tej prze42 Z a j c h a w s k a, o. c., s. 298. Klasyczny wygląd i zabudowa nawsia na Ślą::lkuwygląda wg S c h l e n g e r a następująco: ,,'" kleinere Gehofte und allein&tehende Hauser liegen mehr oder weniger regelmassig auf dem Anger ... Auch die gewerblichen Grundstiicke, wie Dorfschmiede, Stellmacherei, Backerei, Kram- und Gastwirtschaft haben hier inmitten der Siedlung ihren Platz gefunden. Schule, Gemeinde-, Armen- und Spritzenhaus, iiberhaupt alle dem offentlichen Gemeindeleben dienenden GebaUde stehen auf dem Anger. Dazwischen liegen noch sauber umzaunte Obstund Gemiisegarten und im Schatten grosser Linden und Dlmen die Ehrendenkmaler der Gemeinde. Dieses Gewirr von Hausern und Garten wird von der Dorfkirche iiberragt, die manchmal von dem ummauerten Friedhof umgeben ist ... " S c h l e n g e r, Formen, s. 70-71. 43 Owalnice były typem powszechnym w osadnictwie Pomorza, Poznańskiego i Śląska Dolnego, jak zresztą w ogóle w osadnictwie słowiańskim na wschód od "Limes Sorabicus". (Z a obo r s k i, o. c., s. 40-41). W Niemczech uważano owalnicę początkowo za słowiańską (np. M a r t i n y nazywa ją "slavisches Langdorf oval"). Nowsi uczeni, zachwyceni jej piękną i celową formą, usiłują dowieść jej germańskiego pochodzenia z okresu wczesnej kolonizacji niemieckiej (E b e r t, o. c., s. 25, M e y d ell, o. c.. s. 433). Można tu 'dodać, że w literaturze niemieckiej S c h l e n g e r ustalił nową, formaHstyczną zresztą, typizację kształtów wsi śląskich na podstawie dwóch zasadniczych kryteriów: właśnie przestrzeni wewnętrznej i ustroju gruntowego (Flur). Z okresu kolonizacji na prawie niemieckim wyróżnia trzy typy: wieś nawsiową (Angerdorf), ulicową (Strassendorf) i wieś łanów leśnych (Waldhufendorf). Pierwsze dwa typy wyznacza zasadniczo przestrzeń wewnętrzna ws:1,trzeci zaś ustrój gruntowy. A znów wg kształtu nawsia odróżnia cztery podtypy osad nawsiowych: podłużne (Lanzettangerdorf), owalne, czworokątne 1 trójkątne. - S c h l e n g e r, Formen, s. 106-107, 61-62. Takich wsi nawsiowych znalazł Schlenger na Śląsku ok. 500, z tego ok. 350 prawa niemieckiego. Wsie te są wg niego typowe dla osadnictwa średniowiecznego. -:- T a m ż e, s. 141, 84. W związku z nawsiem owalnicy trzeba stwierdzić, że na północnych środkowych terenach Polski, gdzie owalnice są częste, słowo nawsie nie 455 strzeni przebija wyrazme ze szkicu typu tej wsi, jaki znajdujemy w pracy A. M e i s n e r a o osadnictwie niemieckim w Sudetach i Karpatach Zachodnich 44. Przez środek owalnicy płynie potok, po obu jego stronach leżą pastwiska lub łąki, na nich domy chałupników, a dopiero poza obu drogami mamy zabudowania chłopskie (zob. szkic). Ta p O L A p O L A c i1t-------------I Ryc. 2. Szkic schematyczny owalnicy wg A. Meisnera. wieś będzie typową osadą z nawsiem je posiadała. i każda wieś tego typu będzie jest używane na ich określenie, nie ma też wzmianek o nim w żródłach historycznych. Nie wiemy, do jakich terenów odnoszą się dane zawarte w "Słowniku języka polskiego" J. Kar ł o w i c z a. Określenia są tu całkowicie zgodne z charakterem przestrzeni, o której mówimy. Dane do nawsia w "Słowniku gwar polskich" J. Kar ł o w i c z a wydają się pochodzić tylko z południowych terenów Polski. Przenosząc zatem termin nawsie na plac owalnic dokonujemy tu pewnej dowolności. 44 A. M e i s n e r, Die Agrarverfassung der Deutschen in den SudetenWndern u. den Westkarpaten w zbiorowym wydawnictwie S e r i n g - von D i e t z e, o. c., s. 250. �457 456 szeroki, w zależności od warunków fizjograficznych, stanowiący wspólne pastwisko, wygon, nieużytki itp. - To właśnie było nawsie. Stanowiło ono w tym typie osadnictwa wraz ze skotniami jedyną własność gromadzką. Często brak było nawet skotni 4S. Niekiedy w szerszych dolinach rzecznych nawsie liczyło nawet kilkaset metrów szerokości. Długość jego była zazwyczaj taka, jak całej osady. Wiadomo zaś, że wsie łanów leśnych rozwij ały się stopniowo w górę potoków w miarę przybywania osadników i w ten sposób dochodziły do olbrzymich rozmiarów. Wprawdzie nie zawsze oba łańcuchy zabudowań by- Łań c u c h ó w k a, ściślej wieś łanów leśnych 45, jest typową wsią okresu tzw. kolonizacji na prawie niemieckim od XIII do XV w. 46. Właściwym terenem jej rozprzestrzeniania się są doliny wyżynne i górskie, w których rozwinęło się· osadnictwo na karczunkach leśnych. Łańcuchówki są to także klasyczne osady z nawsiem ze względu na charakterystyczne dostosowanie formy osadnictwa planowanego do warunków fizjograficznych. Jest to także osadnictwo, w którym łan jest nie tylko jednostką miary gruntowej (jak np. we wsiach niwowych), ale także rzeczywiście zastosowanym podżiałem przestrzeni. Nawsie już w momencie lokacji wsi występuje jako o r g a n ic z n a c z ę Ś ć r o z p l a n o wan i a t e g o t Y P u o s a d y. Osadnictwo wyglądało tu w ten sposób: po ogólnym wyznaczeniu granic wsi wytyczano w dolinie wzdłuż potoku dogodne miejsca pod zabudowania. Następnie każdemu osadnikowi wyznaczano jednakowy zazwyczaj pas gruntu ciągnący się od zabudowań w górę aż po granicę wsi, którą stanowił zazwyczaj dział wodny. Obok każdego łanu gruntu wytyczano wzdłuż drogę polną. Łany i drogi następnych osadników biegły paralelnie. Podobnie było z zabudowaniami; każdy z osadników stawiał je na początku swego gruntu w pewnej odległości od potoku. Wzdłuż szeregu· zabudowań biegła zwykle droga wiejska 47. Rzeczą najistotniejszą jest to, że początek wymierzonych łanów nie sięgał strumienia czy rzeki, lecz zaczynał się w pewnej odległości od płynącej czy stojącej wody, ze względu na warunki terenowe, a szczególnie obawę powodzi. Z drugiej strony wody sytuacja wyglądała analogicznie. W ten sposób zostawał pominięty od podziału między osadników pas gruntu z obu stron wody, mniej lub więcej 46 Należy zauważyć, że termin "łańcuchówka" nie wyraża należycie tych właściwości, o które nam tu chodzi, gdyż zawierają się one nie tyle w kształcie, ile w ustroju gruntowym. Termin "wieś łanów leśnych" wydaje się tu lepszy, gdyż ujmuje rozplanowanie wsi. 46 Z a b o r s k i, O kształtach, s. 60. Tamże zebrane zgodne na ogół po·glądy. Są wszakże twierdzenia inne. Fr. P e r s o w s k i w recenzji pra~y W. B e r n a r d a, Das Waldhufendorf in S::hlesien dowodzi, że wsie łańcuchowe istniały już rprz.edkolonizacją niemiecką. ("Roczn. dz,iej.społ. i gospod.", III, 1934, s. 647). W. Bernard, zajmujący się specjalnie tego typu wsiami, twierdzi, że zajmują one na Śląsku ok. 25010powierzchni. - W. B e rn a r d, Das Waldhufendorf ilIlSchlesien, Wrocław 1931, s. 19. 47 Opis zakładania takiej wsi podany u A. M e i t z e n a, Die Ausbreitung der Deutschen in Deutschland und ihre Besiedlung der Slavengebiete. ".Thrb. f. Nationalokonomie u. Statistik," t. 23, Jena 1879, s. 26. Zob. też Fr. P i e k o s i ń s k i, O sądach wyższych prawa niemieckiego w Polsce wieków średnich. "Rozpr. i spraw. w. h. f. A. U." t. XVIII, Kraków 1885, s. 9. Ryc. 3. S2Jkicschematyczny łańcuchó~ wg A. Meisnera. wały równie silnie rozwinięte, ale to nie ma znaczenia dla sprawy nawsia. Wsie łanów leśnych są panującym typem osadnictwa średniowiecznego Małopolski i Lubelskiego. Są również typowe dla Śląska Dolnego i Czech. Wydaje się, że tylko z nawsiem takiej wsi wiąże się jego określenie i opis u G e r l a c h Świadczy o tym nie tylko zgodność wszystkich podawanych przez niego elementów z nawsiem wyżej omówionym, ale także i to, że materiały żródłowe, jakimi autor rozporządzał, pochodzą głównie z dzisiejszej Małopolski i Lubelskiego. Możemy więc powiedzieć, że ilekroć spotykamy wieś tego typu - ale typu czystego a. ..' I I ł8 D o b r o w o l s k i, Dzieje, s. 15. T e n ż e, Najstarsze, s. 42, 57. �458 - zawsze będziemy mieć do czynienia z nawsiem. W taki sposób skąpe niekiedy materiały źródłowe doznają tu znacznie szerszego oparcia 48. Odnośnie do łączenia nawsia z wsiami łańcuchowymi musimy tu wnieść pewne ograniczenia. Otóż nawsie będą posiadały zaWSze wsie łanów leśnych czystego typu; zarówno pod względem kształtu, jak układu gruntowego, położone w dolinach rzecznych. Pomijamy tu wszelkie morfologiczne odmiany, jakie się tu zdarzają, które często, jako położone w specyficznych warunkach fizjograficznych, nie zawsze nawsie wykazują 50. Do form pochodnych należą górskie wsie zarębne. Wprawdzie są one z kształtu całkowicie zbliżone do łańcuchówek i nawet taki sam bywał tam model osadniczy, inny jednak nieco ustrój gruntowy. Różnica polega na tym, Że wymierzany danemu osadnikowi grunt w postaci zarębka nie ciągnął się pasem od drogi po granicę tylko w jedną stronę, jak przy systemie łanowym, lecz ciągnął się od granicy do samego strumienia i odtąd aż do drugiej granicy względnie na szczyt wzgórza, poza którym mogły jeszcze leżeć wyżej położone wspólne grunty gromadzkie. Takie wymierzenie zarębka było spowodowane zarówno wąskością dolin górskich i bliską odległością działów wodnych od wsi, a zatem i granicy, jak też i różnością gleby na stronie lepiej i na stronie gorzej nasłonecznionej. Zasadą bowiem zorganizowanego osadnictwa na karczunkach było, aby każdy osadnik otrzymał nie tylko równą, ale i 'co do jakości jednaką część gruntu. (Podobna zasada leżała' także u podstaw podziału na niwy). W wyniku takiego wymiaru zarębka nawet grunty naj niżej położone, przyrzeczne, zostawały podzielone i włączone do zarębków. Te zresztą grunty, wobec zbyt ostrego nachylenia stoków, stanowiły jedyny nadający się do zabudowania teren. W ten sposób automatycznie znikała z obrębu zabudowanej części wsi wspólna własność gromadzka, a więc nawsie po- . wstać nie mogło. Termin "nawsie" jest też w tych wsiach zarębnych - jak zbadałem w terenie - nieznany. Grunty wspólne natomiast zostały przesunięte wyżej na bardziej płone wzgórza. Są to dzisiaj jeszcze tzw. pasionki 51. 49 S o c h a n i e w i c z (w pracy Wójtostwa i sołtystwa pod wzgl, prawnym w ziemi lwow~kiej, Lwów 192.2, s. 304) na podstawie znalezionych tylko dwóch notatek o nawsiu wnosi, że "te wzmianki zdawałyby się przeczyć zasadności twierdzenia co do znaczenia nawsia". Wydaje się. że ilość notatek źródłowych nie jest jeszcze podstawą do takiego przypuszczenia w świetle spojrzenia na zagadnienie od strony rozpowszechnienia wsi z nawsiem. 50 Odmiany form wsi łanów leśnych znajdujemy w pracy H. G r a u l a, Formen des Waldhufendorfes auf der Nordabdachung der Karpaten zam~;szczonej w ~za:sopiśmi~"Die Bu'rg", Kraków 1942, s. 369--406. ' T~oretyczl1le 1 te wyzsze grunty zostały podzielone, często jednak są nadal uzywane wspólnie jako pastwiska górskie. 459 Drugie ograniczenie, jakie tu należy podnieść, dotyczy istnienia łańcuchówek na terenie równinnym, często bezwodnym (bezrzecznym), jak to ma miejsce np. w okolicach Leszna Wlkp. Otóż tutaj wsie łańcuchowe stały się częstokroć typowymi wsiami ulicowymi dzięki temu właśnie, że nie leżały nad rzeką, w dolinie, a przy równinnej szosie 5~. W tqki.ch wsiach nie było warunków dla powstania nawsia. 4. C z y m b y ł o n a w s i e ? Podsumujmy rozważania dotyczące genezy nawsia. Stwierdziliśmy, że w osadnictwie średniowiecznym z jego typowym ustrojem gruntowym - niwowym, łanowym i pasowym - nawsie występuje jako :lrganiczna część niektórych kształtów osad (owalnice i wsie łanów leśnych), w innych zaś typach wsi może się pojawiać zależnie od układu innych elementów osadniczych oraz warunków fizjograficznych osady. Nie może to jednak być ostatecznym wytłumaczeniem nawsia. Jeśli powstanie nawsia w łańcuchówce wydaje się być przy jej ustroju gruntowym zrozumiałe już choćby ze względów fizjograficznych (grunty nadrzeczne, podmokłe i zalewowe, trudne do uprawy), to ten wzgląd wydaje się bezprzedmiotowy w owalnicy leżącej na równinie. Dalej, dlaczego nawsie w łańcuchówce nie zostało podzielone między osadników, jak to mamy w nowszych wsiach zarębnych? Dlaczego nie powstaje ono w osadnictwie nowożytnym, np. olęderskim? Pomijając na razie zagadnienie oddziaływania tradycji dawnej terytorialnej wspólnoty wiejskiej na zachowanie pod formą nawsia pozostałości wspólnej własności (o czym niżej), prawdopodobne rozwiązanie leżeć będzie w uwzględnieniu ówczesnego sposobu gospodarowania we wsi średniowiecznej. Mówiliśmy już o gospodarczej i społecznej roli placu wiejskiego w słowiańskich okolnicach i ulicówkach. Rola ta występuje szerzej w nawsiu stworzonym przez osadnictwo okresu kolonizacyjnego. Okres ten odznacza się rozwojem sił wytwórczych, uwidocznionym już wcześniej w rozy.roju osadnictwa na prawie polskim. W gospodarce wiejskiej stosuje się ulepszone narzędzia rolnicze produkowane przez miasta, co umożliwia wzięcie pod uprawę zwiększonego areału ziemi a stąd stworzenie nadwyżki produktów rolnych na sprzedaż do miast. Owczesny rozmach gospodarczy przejawia się w zniesieniu szachownicy gruntów i zastąpieniu jej regularnym układem gruntów w postaci właśnie ustroju niwowego, łanowego czy pasowego, a w związku z tym w ustaleniu regularnej trójpolówki. Poszczególne kultury rolne, a także łąki, pastwiska i lasy, mają swoje określone położenie. 52 M a r t i n y, Die Formen, s. 31. �460 W związku z tym stwarzane tu znacznie większe niż dotąd osady muszą nabierać określonych form. Wytworzona tu znacznie większa niż w okolnicach środkowa przestrzeń w postaci nawsia staje się przede wszystkim pastwiskiem - w łańcuchówkach wraz ze skotniami jedynym - na którym pasły się gęsi, świnie, bydło i konie. Znajdowały się tu zbiorniki wody - potoki, stawy, sadzawki - służące do pojenia bydła, prania bielizny i do czerpania dla użytku domDwego. Zbiorniki wody miały ważne znaczenie ze względu na ówczesny brak lub małą liczbę studzien, zbudowanych zresztą na nawsiu ze względu na naj niższe położenie a stąd łatwość dostania się do lustra wody, co było istotne ze względu na niską ówcześnie technikę wiercenia studzien. Stąd zrozumiały jest opór i walka chłopów z zagarnianiem nawsia przez sołtysów lub szlachtę; dostęp "ku wolnemu napawaniu" odgrywa w tych sporach zasadniczą rolę. Dopiero postęp techniczny w budowie studzien uniezależnił od naturalnych zbiorników wody i umożliwił osadnictwo na suchych pły~ach, stąd nawsie stało się w osadnictwie nowożytnym z tego' względu niekonieczne 53. Dalej, dawna .wieś, uprawiając i przerabiając dużo lnu i konopi, używała nawsia dla moczenia, suszenia tych surowców i dla bielenia płótna. We wsiach zajmujących się specjalnie zwiększoną produkcją płócien, jak np. na Śląsku 54 i w niektórych wsiach Małopolski, nawsie miało stąd znaczenie istotne. Te i inne względy gospodarcze wskazywałyby, że poszczególne gospodarstwo chłopskie w takich wsiach zwartych mogło ówczesnie' egzystować w pełni dopiero przy korzystaniu z nawsia. Stwarzano więc je dla użytku całej gromady nawet wtedy, gdy zostawało ono w akcie lokacyjnym formalnie przyznawane sołtysowi. Nawsie było także centralnym ośrodkiem gospodarczym wsi, a zwłaszcza wytwórczości przemysłowej. Na nim mieściły się bowiem wszystkie punkty przemysłowo - usługowe ówczesnej wsi: młyn, karczma, kuźnia, folusz itp. Było ono wreszcie centralnym ośrodkiem życia społecznego wsi tu był koślCiół, cmentarz, tu gromadziła się w potrzebie cała wieś. 53 Podobnie, jak umiejętność osuszania bagien i zwalczania niebezpieczeństwa powodzi w okresie nowożytnym usuwa względy fizjograficzne istnienia nawsia, które może być odtąd poddane uprawie rolnej i osadnictwu. - O zależności osadnictwa od warunków fizjograficznych i ich zmian zob. G. C i o ł e k, Wpływ środowiska geograficznego na formy osadnictwa i budownictwa wiejskiego w Polsce. "Lud", t. 39, Kraków-Poznań 1952, !'. 231-239. 54 Zob. WI. R u s i ń s k i, Tkactwo lniane na Śląsku do 1850 roku. "Przegląd Zachodni" nr 11/12 1949,s. 375. 461 Z punktu widzenia roli gospodarczej i społecznej n a w s i e m b ę d z i e z a rów n o ś r o d k o w Y P l a c w i e j s k i, jak i d ł u g a p r z e s t r z e ń w z d ł u ż o s i o s a d y. Tę drugą przestrzeń nazwijmy sobie "nawsiem pełnym". Do włączania obydwu przestrzeni pod miano nawsia zmusza nas, jak widzimy, brak jakościowej różnicy w ich genezie i funkcji. Jednak nawsie pełne, ze względu na swą wielkość, miało swą odrębną historię - i to jest racja dla jego odróżniania. Nawsie niekoniecznie musi być gruntem nieurodzajnym, nieużytkiem, gdyż nie jest to jego istotna cecha. S ą t o g r u n t y n i ep a d z i e lo n e i w s P ó l n e n i e z r a c j i jak o ś c i g l e b y, a l e położenia w stosunku do kształtu wsi a przede w s z y s t k i m r o l i, jak ą P e ł n i ł y w ż y c i u g r o m a d y wiejskiej, przy czym nie można ustalić koniecznej ł ą c z n o ś c i t e j w ł a s n o ś c i g r o m a d z k i e j z i n n y m i r od z a j a m i w ł a s n o ś c i w s P ó l n e j (lasy i pastwiska) 55. Nie musi to więc być pozostałość z wspólnej niegdyś własności gruntowej wsi słowiańskiej. Jako własność gromadzka nawsie może być też innego pochodzenia aniżeli pierwotna i wcześnie zanikła wspólna własność pól ornych, czy przetrwałe do naszych ,czasów wspólne pastwiska i lasy. T e r m i n "nawsie" pozostaje nadal nie wyjaśniony. Jeśli chodzi o używanie na jego określenie wyrazy łacińskie w źródłach, to mamy ich kilkanaście: campita .(compita), exitium, exitorium. commune, exitus, medietas villae, planicies 'communis, planicies villae, superficies, vicus, villa, villa communis, villagium, villamentum (villimentum) ó6. Nie wnosi to jednak wiele do genezy terminu polskiego. Zagadkowym jest, dlaczego place licznych w północno-zachodnich ziemiach owalnic nie są nazywane nawsiem. ZagadkiJ, ta, którą mogą rozwiązać przede wszystkim językoznawcy, kryje może nowe oświetlenie genezy tej instytucji. Uderzającym jest fakt, że nazwę tę w językach słowiańskich ó5 Że nawsie nie musiało być nieużytkiem świadczy m. in. fakt, że siano na nim czasami zboże. - Zob. SPPP II, 2640 z r. 1436. Świadczy o tym też spotykane w źródłach wzmianki o zaorywaniu nawsia. Np. SPPP II nr 4372 z r. 1491.- Zob. też W. Kur a s z k i e w i c z i A. W o l U, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych Ziemi Warszawskiej, Kraków 1950, nr 1016, 1312. Chodzi tu o oranie i sianie zboża na tzw. wągrodzie, równoznacznej z nawsiem. 56 Ciekawe, że w Niemczech łacina średniowieczna używała na określenie "Aue" terminów innych, mianowicie "augia" lub "augea", z czego potem powstało prawne określenie "ius de gea", a jako odpowiednik niemiecki "Anger-(Auen)recht", - W. S c h r e i b e r, Das Auenrecht und das Recht an der Aue mit besonderer Beriicksichtigung von Schlesien und Brandenburg, Jenaer Dissert., Lipsk 1913, s. 3. �463 462 (polskim i czeskim) spotyka się tylko w południowej Polsce 57, Czechach i na Śląsku, a więc na terenach z sobą sąsiadujących. Sprawę terminologii komplikuje to, że w źródłach średniowiecznych znajdujemy równocześnie obok terminu "nawsie" drugi, mianowicie "w ą g r o d a". Termin ten występuje - jak dotąd wiemy - w Krakowskiem, na Śląsku, w Wielkopolsce i na Mazowszu. Oto w zapisce sądowej krakowskiej z r. 1436 czytamy, że Andrzej i Małgorzata ze Zborczyc z jednej, a Jan z Niewiarowa, Stanisław i Bartłomiej również ze Zborczyc z drugiej strony występują pro exitorio alias wą- Ryc. 4. Nawsie w Żelaznym Ujeździe w Czechosłowacji wg V. Davidka. grody. Chodzi tuo sprawę podziału wągrody, na której Andrzej z dawna miał dwór. Zainteresowany tym terminem H e l c e l podaje następujący przypis: "W sądowej zapIsce proszowskiej z dnia 4 listopada 1434 r. inna wzmianka jest o wągrodach w słowach: piscina, 51 Z terenów Wielkopolski znane są nam dotąd fakty istnienia nawsia tylko w dwóch wsiach w dziś. powiecie ostrowskim, mianowicie Wturek j Przybysławice Małe, z lat 1573i 1588.We Wturku nawsie zostaje podzielone między dwóch braci - właścicieli wsi. Znajduje się na nim sadzawka, studnia, mielcuch i łączka. W Przybysławicach "nawsie jako już na tE" czas jest wymierzone czterema składy wszerz, tak zawsze już być ma i wolne od ogrodów, lub jeśliby za dobrą zgodą na rozsady a pozwoleniem zobopólnym ... " - Archiwum Państw. w Poznaniu, Inscr. Caliss. nr 41 s. 843-845. Dane powyższe zawdzięczam Prof. Władysławowi R u s j 11 - s k i e m u. que est in villa ibidem (in Coczonow), et alia piscina superius ejusdem piscine iacens inter exitorium wlgariter dicendo wągrodamy, ibidem cum pratis ibidem ad viam Moykowszka tendentibus ... etc. W innych znów niektórych zapiskach nawsie zwanem jest exitorium" 58. Podobne dane istnieją z terenu Śląska. S. R o s P o n d przytacza ciekawy wyjątek z Patentbuchu (księgi sądowej dominikalnej) z Kraskowa z roku 1666 w którym czytamy: ,,2. Zakazaly się wseliakie schadzki noczne, kądziolki, zgraje wsetecne pod pokutą Pańsko winy 10 grziwien. 3. Pod tąmze pokutą aby zadyn na wsi nie oral. 4. aby zadyn golębi niechowal. 5. aby (?) n a w ą g r o d z i e nowych zagrodkow nie czyniono ... ". Notatkę ową zaopatruje Rospond wyjaśnieniem: "wągroda = nawsie, miejsce między ogrodzeniami, czyli wspólne pastwisko". Na innym miejscu między charakterystycznymi wyrazami przytacza: "po wągrodzie = per campita villae" 50. Z terenu Wielkopolski mamy dotąd dane o wągmdzie z jednej tylko wsi, mianowicie Wturek w pow. kaliskim. Oto w związku z obIatą aktu działów rodzinnych (r. 1573) między Janem i Piotrem Wturkowskimi czytamy m. inn. o podziale nawsia czyli wągrody: "A co się tknie łączki na Wierzchowisku sadzawki, ty, która jest n a n a w s i e a l b o n a w ą g r o d z i e przed Janowym dworem ... "; "podle mielcucha aż do dąbku na nawsie, który jest i ma być (w) wągrodzie" 60. W zapiskach sądowych Ziemi Warszawskiej z XV i początku XVI w. termin wągroda występuje wielokrotnie przy różnych okoliczj Wydaje się, że występowanie nawsia w okolicach Ostrowa Wlkp. ma związek z sięganiem na te tereny enklawy wsi łańcuchowych, ciągnącej się ze Sląska aż pod Leszno. Ciekawe, że w Wielkopolsce obok terminu nawsie wy:stępuje w księgach grodzkich rzadki również -termin ,,półwieś". oto we wsi Mod1iszewow pow. gnieźnieńskim w r. 1700 znajduje się "gąsior wystawiony na pół ws i". (Relac. Gnes. 226 f. 577). Podobnie w pow. kaliSkim dwaj chłopi "do odebrania kar cielesnych na IP ó ł w s i Skalmierzyc stawieni byli". (Relac. Caliss. 244, f. 476a, r. 1785).Na ten termin zwrócił mi uwagę prof. D e r es i e w i c Z. Trzeba dalszych badań do stwierdzenia, czy nazywana tu "półwieś" jest równoznaczna z nawsiem i jak :szeroko ten termin był rozpowszechniony. 58 Starodawne prawa polskiego pomniki (w dalszym ciągu cytowane: SPPP) II, nr 2640,s. 416. 59 S. R o s P o n d, Zabytki języka polskiego na Śląsku, Wrocław-Katowice 1948 s. 159-160, 87. - W "Słowniku" Kar ł o w i c z a, etc. słowo "wągro~~" lub ,,\vągarda" znaczy: płot, miedza lub miejsce ogrodzone, wygon, mIeJsce między płotami. • tiO Arch. Państw. w Poznaniu, Inscr. Caliss. nr 41, S. 599--600. Być moze, dalsze badania archiwalne z terenu Wielkopolski wykażą występowanie wągród lub nawsia także w innych wsiach. �464 nościach: pobicia się wzajemnego na wągrodzie, sporu o jej część, zajęcia koni i bydła w zbożu na wągrodzie, zaorania gwałtem części wągrody, postawienia płotu przy wągrodzie, czy też jej przegrodzenia itp.61. Ma~y tu niewątpliwie do czynienia z drugim terminem na określenie takiego samego terenu z tym, że termin wągroda miejsce to definiuje wyraźnie: jest to teren ogrodzony i położony w środku osady. Wg. Br li c k n e r a przyimek "w" w złożeniach rzeczownikowych przyjmuje formę "wą", jak np. w wyrazach "wądół", "wąwóz", "wąwel" 62.Uderza tu fakt wczesnego zaniku tego wyrazu w źródłach '13 w przeciwieństwie do przetrwania terminu "nawsie" do naszych czasów. Można by przypuszczać, że termin "wągroda" jest wcześniejszy, ze to moze starożytny wyraz słowiański, "nawsie" zaś weszło na jego miejsce w okresie kolonizacji na prawie niemieckim 64. Z prawdopodobną starozytnością wyrazu "wągroda" oraz z wyraźnym jego znaczeniem jako miejsca ogrodzonego wiązą się dalsze zagadnienia. Mozna przypuszczać, że wągroda znachodziła się juz w przedkolonizacyjnych wsiach słowiańskich typu okolnicowego i ulicowego. Przemawiałby za tym fa:kt częstego występowania wągrody na Mazowszu {przy braku terminu nawsie!), tak mało naruszonym przez kolonizację na prawie niemieckim. Wągroda stanowiła w tych wsiach typowy plac wiejski 61W. Kur a s z k i e w i c z i A. Wo l f f, Zapiski i roty polskie XVXVI wieku, nry zapisek: 433, 1016, 1220, 1244, 1312, 2078, 2089, 2157, 2689, 2972. - Np. zapiska 1016: "Jakom ya Stephanum hominem Johannis nye zbyl navangrodze kyedi konye zagymal de siligine de dampno ipsius Johannis do hobori ... " Zap.. 1220: "Jakom ya nyeprzeyachal ( ... ) ynyezayanlem Swyerz€!PYczzwangrodi gvalthem kmyeczych ... " Zap. 1244: "Yako ya pospolney'vangrodze nyepobyl thobye czthyrech swyny gwalthem". Zap. 1312: "Thako my et Jakom Ja Jacub nyezaoral Janowy Chrzczonowy imycolayowy szynow puchalynych gyeh wągrody gwalthem". W zap. 2089 spotykamy określenie: "nadobrowolney wągrodzye", podobnie w zap. 2972. Zob. też: K. T Ym i e n i e c k i, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego'w wiekach średnich. Warszawa 1928, s. 244. Wągrodę określa tu autor jako "pastwisko grodzone". 62A. B r i.i c k n e r, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927, s. 597. .63Wyraz ten zachował się w nazwach niektórych miejscowości, a mianowicie: Wągrodno, pow. pułtuski, Wągrodno Nowe,· pow. grójecki, Wągrodzka Wola, pow. grójecki, i na Śląsku: Wągroda, pow. górowski i Wągrodno, pow. legnicki. 64Ponieważ termin "nawsie" występuje właściwie tylko na terenach Polski południowej i jest pokrewny czeskiemu terminowi "IJllives",stąd byłaby przesłanka do wniosku o ich wspólnym pochodzeniu - choć znów przeczyłaby temu odmienność sufiksu - "wsie" - "ves". 465 zamknięty ze wszystkich stron płotami oraz - być może - bramą czy bramami, zamykanymi na noc. Plac ten służył przede wszystkim do zamykania na nim bydła na noc w celu ochrony jego od szkód (np. od wilków), jak to np. spotykamy jeszcze w nowożytnym osadnictwie kurpiowskim 65. Względy gospodarczo-użytkowe, jak wiemy, zadecydowały o powstaniu i utrzymywaniu się nawsia pełnego. Zachodzi pytanie, czy prócz nich nie należy się tu liczyć z działaniem tradycji własności wspólnej? Place wiejskie są w swoim znaczeniu całkowicie podobne do rynku miejskiego 66. Wspólne używanie takiego placu, jak i rynku, jest ze względów utylitarnych oczywiste i nie potrzeba go wywodzić ze wspólnej własności rodowej czy gminnej. W pierwotnym osadnictwie germańskim place wiejskie, różnie zresztą nazywane, były, niezależnie od wspólnej marki czy almendy, miejscami publicznymi i wspólnie używanymi przez ludność osady 61.Podobnie w pierwotnym i nowszym osadnictwie słowiańskim 68.Tak jest z"resztą i dzisiaj. O wpływie tradycji terytorialnej wspólnoty wiejskiej na powstanie nawsia pełnego mozemy wnosić z kilku powodów. Po pierwsze, utrzy65Zob. Fr. P i a ś c i k, Osadnictwo w Puszczy Kurpiowskiej, Warszawa Spotykamy tu kilka planów i fotografii wsi z dużym placem pośrodku, zamykanym często na noc wrotami - kołowrotami. Plac ten służył głównie do przetrzymania bydła. iPlace te spotyka się jednak' tylko we wsiach zakładanych i mających regularne kształty, brak ich natomiast we wsiach nieregularnych, którymi były osady samorodne. - T a m ż e, 1939, s. 55-58. s.,39. O dawnej wsi polskiej pisze M a c i e j o w s k i w tej materii następująco: "Do wsi bądż okrągło, bądź w ulice zabudowanej prowadził wągród zwany nawsią. Poza wągrodem leżało pole, a na nim skotnik czyli pastwisko". - W. A. M a c i e j o w s k i, Historia włościan i stosunków ich politycznych etc., Warszawa 1874, s. 71. 66Ujawnia się to doskonale w nazewnictwie czeskim. Tam rynek miejski określa się mianem "n a m e s t i", plac wiejski zaś jl;lko "n li v e s". Tym ostatnim oznacza się teź nawsie pełne. 61L. V. M a u 't e r, Einleitung zur Geschichte der Mark-, Hof-, Dorfund Stadtverfassung, 2 wyd., Wiedeń 1896, s. 35-40. 68Odnośnie osadnictwa rosyjskiego por. np. L N. L e b i e d i e w a i L P. M i ł o n o w, Typy posielenij Riazanskoj Obłasti w "Sowletskaja Etnografija", 4, 1950, s. 107-132. Spotykamy tu m. in. typy osiedli z placem pośrodku, zwanym "pogost". Na takim placu znajdowała się nie tylko cerkiew i służył on nie tylko celom religijnym - jak twierdziła dawniejsza nauka - ale przede· wszystkim było to centrum handlowe dla okolicy, a także centrum administracyjne. Stąd też np. na Rusi Kijowskiej były one dla tych celów specjalnie ustanawiane przez księżnę Olgę. - T a m ż e, s. 116--117. 30 �467 łego nawsia 71. Przyznanie nawsia otrzymują z rąk przeora klasztoru cystersów w Koprzywnicy w r. 1375 sołtysi dwóch wsi, Kobyle i Glinik w pow. jasielskim, oraz w· r. 1421 sołtys wsi Okonin w pow. ropczyckim 72. Fakty przyznania nawsia sołtysowi znajdujemy również w XVIwiecznych dokumentach lokacyjnych wsi karpackich zakładanych na prawie wołoskim. Podaje to zamieszczony przez A. S t a d n i c k i e g o przywilej lokacyjny wsi królewskiej Dołżyca w Sanockiem (daty nieokreślonej, w każdym razie z XVI w.) 73, dalej również wsi królewskiej, Boguszy w Sądeckiem z r. 154414 oraz takiejże wsi Bielczarowej, również w Sądeckiem,75. Na 14 dokumentów lokacyjnych podanych przez Stadnickiego, tyleż mamy wzmianek o nawsiu. Nie wiemy, jak wyglądała sprawa w reszcie wsi, o których przywileje lokacyjne nic o nawsiu nie mówią. Można tu dołączyć jeszcze jeden dokument z tego typu osadnictwa, mianowicie z przenoszenia wsi Wisłoczek w r. 1512 z prawa niemieckiego na wołoskie. Czytamy tu m. inn.: "Także dałem też łan nawsia podłuż wszystkiej wsi wymierzyć, kędyby pożytki sobie czynić mógł, i to mu ze wszystkim prawem, państwem, dochodami daję wiecznym czasem" 76.Mamy tu tę odmianę, że z istniejącego już nawsia sołtys (kniaź) otrzymuje tylko wydzielony z niego (charakterystyczna rzecz, w podłuż!) jeden łan. Nie wiemy jednak, czy nawsie w każdym wypadku jego istnienia bywało przydzielane sołtysowi we wsiach na prawie niemieckim, a kniaziowi we wsiach na prawie wołoskim. Sprawę wydaje się autorytatywnie rozstrzygnąć badacz zagadnienia osadnictwa wołoskiego, K. K a d l e c, twierdząc: "W osadach założonych na prawie niemieckim nawsie według prawa zwyczajowego na1eżało z a w s z e 'do sołtysa, mało się ono jako własność gromadzka mimo prerogatyw pańskich i zawłaszczania. po drugie, przez cały czas jego trwania istniały i przetrwały do dzisiaj wyraźne ślady praw gromady i jej członków do wspólnego korzystania z jego terenu, jak to niżej zobaczymy. Potwierdzenie znaleźlibyśmy również w istnieniu prócz nawsia innych, niezależnych od niego rodzajów własności wspólnej, jak pastwisk, lasów, bagien i łąk. Tradycja wspólnoty przetrwała w tych ostatnich w postaci bardziej czystej i - powiedzmy - prostolinijnej, aniżeli w nawsiu 69. Świadczą o tej różnicy fakty przydzielania nawsia sołtysom oraz sołtysie i pańskie uprawnienia inne do nawsia, a inne do pozostałych rodzajów własności gminnej. 5. D z i e j e n a w s i a jak o w ł a s n oś c i g r o m a d z k i e j Nawsie zatem, jako własność gromadzka, w swej klasycznej postaci, jakie znajdujemy w ulicbwkach owalnicowych i wsiach łanów leśnych, jest zasadniczo pochodzenia śrebniowiecznego. i Od czasów jego stworzenia aż prawie do dni naszych ciągnie się ciekawa, obszerna, a dotąd prawie nieznana "historia nawsia". Rozpoczęła się ona ju~ może w momencie zakładania wsi, dalej przenoszenia jej na prawo niemieckie a później wołoskie. Zachodzi najpierw pytanie, jak mianowicie ma się sprawa z nawsiem jako wspólną własnością gromadzką w okresie lokacji czy reorganizacji wsi wobec uprawnień sołtysa i zwierzch~ich, .fe~d~lny~h praw ziemskich pana, a następnie, jak te stosunkl zmlemaJą Slę z czasem. Jest znamienne, naco zwrócił uwagę G er l a ch, że w przywileja-ch lokacyjnych nawsie bywa często przyznawane sołtysowi. K3:zimierz Wielki w dokumencie lokacji wsi Domaradza w pow. brzozowskim w r. 1359 przyznaje sołtysowi prócz czterech wolnych łanów także przymiarki wraz z nawsiem 70. Przy przenoszeniu wsi Harklowej w pow. bieckim na prawo niemieckie w p.rzyw.ileju wyda~ym przez tegoż króla znajdujemy podkreślenie przydzlelema sołtySOWl ca69 Za zachowaniem w postaci nawsia elementów dawnej terytorialnej wspólnoty słowiańskiej i przeniesieniu ich do nowej organizacji wsi l~kowanej na prawie niemieckim, czy upodobnionej do tego wzoru. opOWIada się, nawiązując do Gerlacha, prof. B a r d a c h w artykule: Uwagi .J ,.r:Jdowym" ustroju społeczeństwa i prawie bliższości w Polsce średniowiecznej. "Czasopismo prawno-historyczne", t. IV Poznań 1952, s. 42l przypis i s. 446, również przypis. 70Kodeks dypl. Małop., III, 961. "Ad quam sculteciam dicto Paulo et suis sucessoribus damus quattuor mansos liberos cum supersticijs omnibus et villagio ... ". , , 71I b i d., 783. "Damus preterea eidem sculteto v i 11 a g i u m t o t u m alias nawsie ... ". 72I b i d., 869. Kod. dypl. Małop. IV, 1201. W tym ostatnim wypadku sołtys otrzymuje "planiciem alias nawsie et residuitates agrorum alias obszari ... ". 73Al. S t a d n i c k i, O wsiach tak zwanych wołoskich na północnym stoku Karpat, Lwów 1848, s. 78. " ... villagium alias Na wsie, sculteti dicitur esse proprium ·erit ... " 74I b i d., s. 84. "Idem scultetus cum posteris suis habebit villagium h. e. Nawsie pro sua utilitate, praeterea libera pascua, pro equis, pecoribus et pecudibus suis in silvis ... ". 75 I b i d., s. 89. 76K. K a d l e c, Valasi a valaśske pravo v zemich slovenskych a uherskych, Praga 1916, s. 504. Na tym miejscu składam serdeczne podziękowanie Prof. dr St. S z c z o t c e za zwrócenie uwagi na szereg faktów żródłowych, szczególnie z literatury czeskiej. 30* �469 468 , ,. w osadach wołoskich zaś t y l k o w t e d y, gdy zostało to w przywileju lokacyjnym wyraźnie wymienione" (podkr. J. B.) 77. Jest to stwierdzenie bardzo ważne. Ponieważ większość wsi średniowiecznych została założona lub lokowana na prawie niemieckim, a znów w związku z typami osadniczymi ruchu kolonizacyjnego większość z nich, przynajmniej w południowej Polsce, posiadała nawsie, zatem - gdyby twierdzenie Kadleca można było w pełni zastosować do terenów polskich - mielibyśmy nową, bo ilościową perspektywę zagadnienia. Nie wiemy dalej, czy prócz zwierzchniego władania całym nawsiem sołtysi nie otrzymywali lub nie zagarniali w bezpośrednie władanie części nawsia, a to mianowicie te, które leżały w sąsiedztwie domostw lub łączyły się z ich łanami. Tak np. przydzielano części nawsia do łanów wybranieckich w wojew. lubelskim, jak to na podstawi-e rękopisu lustracji łanów wybranieckich z XVIII w. ukazał G e r l a c h. Wybraniectwo zaczynało się tam od rzeki i obejmowało w sobie "nawsie wybranieckie", a obok niego istniało "naw sie wiejskie". Sprawa kompetencji do nawsia byłaby początkowo wyraźna; przy' jego przynależności do sołtysów gromada miała zapewne prawa użytkowe za wiedzą i zgodą sołtysa 77a. Sprawa komplikuje się jednak w związku ze wzmagającymi się z czasem pretensjami pańskimi do nawsia wraz z tworzeniem folwarków. Czy i jak zmienia się przy tym prawo gromady? Na tym miejscu można na to pytanie odpowiedzieć tylko szkicowo. Z przywilejów lokacyjnych nie wiele możemy się dowiedzieć o tym, jakie p~awo posiadała gromada do nawsia gdy ono należało do sołtysa. Ujawnia się to natomiast w zestawieniu z uprawnieniami pańskimi. Zgromadźmy garść faktów. Począwszy już od końca XIV w. istnieje szereg zapisek w źródłach o ciekawych sporach o nawsie między panami cząstkowymi wsi. W r. 1385 dwaj dziedzice ze Szczytnik k. Krakowa mają proces o przegrodzenie nawsia .78. W r. 1398 procesują się dwaj bracia o zajęcie nawsia i błonia 79. W r. 1398 istnieje między dziedzicami spór o wbicie . na nawsiu 360pali i wyoranie 60 brózd 80. W r. 1443 Steczko Brzecho77 K a d l e c, o. c., s. 340. 77a Tak jak to wynika z brzmienia przywileju dla sołtysów wsi klasztoru cystersów w Koprzywnicy, Kobyle i Glinik w Jasielskim z r. 1375. "Hem damus et conferimus dictis aduocatis nempe villagium alias nawsze, ut nullus in eo habeat facultatem preter aduocati voluntatem ... ". Kod. dypl. Małop. III, 869. 78 SPPP VIII, nr 3560. 79 Tamże, 5047. 80 Tamże, 7~6. wicz z Pohorcz w Lwowskiem zostaje wezwany na sąd za przegrodzenie drogi ośmioma palami, a nawsia czterdziestoma 81. W r. 1446 w grodzkim sądzie przeworskim Piotr Próchnicki, Aleksander i Jaczko po jednej, a Jan Mszczurowski z synami oraz Henryk z Orzek z drugiej strony zawierają zgodę, że nec debent se impedire pro planiciis alias Nawsze sub villa Vola Vangerka 82. Podobnych sporów można by przytoczyć więcej 83. Równolegle z nimi idzie zawieranie umów a podział nawsia w związku ·z podziałem, sprzedażą, czy zastawem całej, bądź też części wsi. Przy podziale nawsia granicą bywał zazwyczaj potok, stawy czy sadzawki 84. Trzeba by specjalnych badań dla rozwiązania zagadnienia, czy w tych spornych wsiach istnieli równocześnie sołtysi, i jak przedstawiało się ich prawo wobec pretensji pańskich do zajęcia nawsia, czy też faktycznego władania nim. Po skupie sołectw sprawa staje się bardziej prosta. Panowie przejęli dotychczasowe zwierzchnie uprawnienia sołtysów do nawsia, pozostawiając gromadzie tylko prawo korzystania z niego w formie prawa na rzeczy cudzej (ius in re aliena). Wynika to z klauzul stawianych przy umowach zastawnych czy dzierżawnych. Kiedy w r. 1464 Jakub z Sen nowa zastawia Miklasiowi z Bystrowic w Przeworskiem dwa łany w Zarzeczu zastrzega się, że siedzący na nich kmiecie i ich komornicy mieć będą wolność w gajach, lasach, stawach i mogą dla własnej korzyści wycinać na nawsiu drzewo zarówno na płoty jak i na opał tak, jak i kmiecie Jakuba 85. A znów gdy dwaj bracia, dziedzice z Pantalowic w Przeworskiem dzielą się w r. 1491 wsią i nawsiem na połowy Akta grodzkie i ziemskie XIV, nr 789, 801 (w dalszym ciągu cyt. AGZ). AGZ XIII, 3027. 83 Np. SPPP II, 1429, 1951, 2538, 2751, 3286, 4222, 4372. AGZ XIII, 2610. Można tu dla ciekawości dodać, że w sporach o nawsie brał udział pceta Mikołaj Rey z Nagłowic. W r. 1549 Jan Smolik oskarża Reya i jego poddanych o to, "quia ipsi in communi villagio hereditatis Bobin aedificaverunt cameras, sepes etiam sepiverunt". - Archiwum Państw. w Krakowie, Inscr., Castro Crac. LX, S. 880-81. Sprawa toczy się jeszcze w 1550 r. "occasione conseptionis pastis villagii... oocasione aedifiootionis domus novae in communi villagio in Bobyn". Smolik i Rey posiadali po pół wsi Bobin. - Act. Terr. Prosz. XX, s. 154. 84 AGZ XIII 474, 5388, 6055; AGZ XIX 455. 85 AGZ XIII 5388, rok 1464. "Item kmethones et eorum inquilini habeb.un~omnimodam libertatem in tota hereditate sicut et kmethones Iacobi in s11v1S,gays, pascuis, piscaturis et omnibus usibus et ligna in rubetis exci~~n~i pro. usibus s~is ,tam pro sepibus quam pro caIefactura in Nawsye, llpp1S, luhs et pemtus ab omni angariacione lacobi et communitatis ville Zarzecze sed solius Myklassy debent obedienciam tenere ... " 81 82 �471 470 oświadczają, że wszyscy kmiecie będą mieć wolność prania bielizny w sadzawkach i pędzenia do nich bydła, koni i trzody 86. Jakie jednak było to prawo, czy pan ciągnął z niego korzyści, np. przez nakładanie opłat? Czy też mógł po prostu zabierać części nawsia wyłącznie dla siebie, pozostawiając resztę w zarządzie gromady z naczelną do niej własną dyspozycją? Na pierwszą ewentualność nie mamy w źródłach polskich żadnego potwierdzenia. Wydaje się, że prawo pańskie do nawsia rozwinęło się inaczej w Polsce aniżeli w Niemczech. Tam panowie wzięli wszelką gminną własność gruntową pod swą "opiekę" uzurpując sobie wyłączne do niej prawo, zaś chłopskie uprawnienia dotychczasowe zamienili na prawo serwitutów. W ślad za uzurpacją prawną poszło stopniowe zawłaszczanie wszelkich gruntów gminnych &7. Jeśli chodzi o Śląsk, to trzeba tu odróżnić dwa różne pojęcia nawsia, jakie używano w praktyce. W geografii osadniczej traktowało się je bardziej wąsko aniżeli w praktyce prawnej, mianowicie jako jede platzartige Erweiterung des Dorjinnenraums - więc ograniczone tylko do wewnętrznej przestrzeni wsi 88. Pojęcie jurystyczne Aue było na Śląsku znacznie szersze i specyficzne tylko dla Śląska. Do Aue zaliczano tu: granice wsi, szosy i drogi polne, rzeki (z wyłączeniempublicznych) i strumienie, place we wsi i wolne miejsca nieuprawiane poza wsią. To pojęcie jurystyczne przyjęło najszersze znaczenie ze wszystkich części Niemiec właśnie na Śląsku. W Brandenburgii i na Pomorzu ogranicza się ono do właściwego nawsia i do dróg. Znane było tam pod nazwą Strassengerichtsbarkeit. Pod pojęciem właśdwego nawsia rozumiano w Brandenburgii illum locum, qui in medio pagi aut viHae continetur et separatus est a casis et horreis paganorum - jak to klasycznie określił z początku XVII w. S c h i f e I'd e c k e I' 89. To pojęcie można przenieść w całej rozciągłości na stosunki polskie. Można tu dodać, że na Pomorzu było tylko 1000 wsi 86 AGZ XIX 455 r. 1491 "Omnes kmethones et homines in Pantelowicze manentes in omnibus piscinis habebunt libertatem abluendi ves:tes, pecora, pecudes et equos adequandi nec non ancas et anetas ad easdem mittendi". Podobnie przy podziale wsi Riterowicze, gdzie zastrzega się bardzo wyraźnie wolność paszenia jak dotąd bydła. AGZ XIII 474. Por. teź' 5388. (f1 A. M e i t z e n, Siedelung und Agrarwesen der Westgermanen und Ostgermanen, der Kelten, .Romer, Finnen und Slaven, Bd. I, Berlin 1895, s. 167. 8B H. S c h l e n g e r, Formen Uindlicher Siedlungen in Schlesien, Wrocław 1930, s. 60. B9 W. S c h l' e i b e r, Das Auenrecht und das Recht an der Aue mit besanderer Bericksichtigung von Schlesien und Brandenburg, Jenaer Dissert., Lipsk 1913, s. 1-14. mających Aue. W IPrusach Wschodnich i Zachodnich istniały tylko ślady AuenreC'ht. Rzecz znamienna, że Poznańskie nie znało prawa nawsia 90. Pisarze niemieccy XVII i XVIII w. (Schiferdecker, Friedenberg) twiedzili, że prawo nawsia należało zawsze do pana, gdyż do niego należała wszystka ziemia. Literatura nowsza wywodzi - choć niezbyt zgodnie - genezę Auenrecht z przemocy pana. W każdym razie w wieku XV Auenrecht pańskie jest już regułą. S ch I' e i b e r uważa, że duży wpływ miało tu działanie prawa rzymskiego, które niszczyło wspólną własność, nie przypisuje natomiast większego znaczenia wpływowi kolonizacji na prawie niemieckim. Jest to wg niego gewohnheitsrechtlich allmahlich ausgebildetes Recht, a utrwalenie jego nie zawsze było izwiązane z posiadaniem' przez pana ziemi. Wystarczyło mieć tylko poddanych, a stąd prawa zwierzchnie do własności chłopskiej 91. W połowie XVIII w. całe nawsie na Śląsku należało do pana wraz z ulicami, drogami, placami, pasami granicznymi, rzekami, strumieniami, stawami i sadzawkami. Do pana należały nawet wszystkie drzewa i krzaki na nawsiu oraz wzdłuż szos, strumieni, granic itd. "Można sobie łatwo wyobrazić - pisze Z i e k u I' S c h - jak wiele zatargów i procesów musiało się rozpalić dokoła tego prawa do nawsia (Auenrecht) od czasu, gdy pan rozpoczął ścisłe przestrzeganie tych uprawnień i finansowe ich wykorzystywanie" 92. Pan miał nawet prawo siania koniczyny w ogrodach chałupników, siedzących na nawsiu. Z drugiej ~trony jednak chłopi mieli tam prawo do paszenia na nawsiu swego bydła. Dochód pański z nawsia był tam poważny: hrabiemu Liniburg-Stirum nawsia położone w jego dobrach rybnickich T a m ż e, s. 1-14, 61. T a m ź e, s. 16, 41-42.Por. też O. C z a l' n a w S k y, Das Schlesische Auenrecht mit Rucksicht auf das Hochwasserschutzgesetz vom 3 JuL 1900, Greifswald 1905,s. 5-51. 92 J. Z i e k u I' S c h, Hundert Jahre schlesischer Agrargeschichte. ("DarstelI. u. Quellen z. schl. Gesch.", Bd. 20, Wrocław 1915, s. 93). W ciekawym druku wydanym w Jeleniej Górze w 1730 r., mianowicie w aktach sporu chłopów z dworem we wsi Proboszczów (Probisthain, Probsthain) w okolicach Jeleniej Góry znajdujemy sporo wzmianek o nawsiu. M. in. czytamy w punkcie 6 wyroku komisji królewskiej z r. 1691 w sprawie praw pańskich do nawsia następująco: "Das Anger-Recht mussen die Unterthaner del' Herrschaft unstrittig zugestehen und haben die Bauern, die darauf stehende Baume und Satz-Weiden, auf Bitte derselben zugenussen, so lange es der Herrschaft aus guten Willen beliebig ist". (Abermalige ausfuhrliche Vorstellung. .. Resolutionibus et Decisis... von Anno 1556 bis... Anno 1728 etc., Hirschberg 1728, s. 75. Druk w posiadaniu prof. S z c z o t ki). \lO 91 �472 przynosiły rocznie 1500 rt. dochodu 93.To nieznośne prawo pańskie do nawsia zostało tam zniesione w dn. 2 i 11 marca 1850 r., ale już w 1856 r. z powrotem przyznane panom. W wyniku jego działania wszystkie gminy wiejskie na wschód od Odry, pozbawione dóbr i majątków gminnych, były stale finansowo słabe i niesamodzielne 9ł. Na ziemiach polskich sprawy nawsia wydają się rozwijać nieco inaczej. Do powstania tak bezwzględnego prawa do nawsia nie doszło u nas, zdaje się nigdzie. Zapędy pańskie szły nie tyle w kierunku prawnego, ile faktycznego zawładnięcia nawsiem jako terenem, a raczej jego częścią, i użytkowania go jako ziemi folwarcznej z całkowitym wyłączeniem praw gromady do zajętego terenu. Fakty apetytów pańskich do nawsia mamy już z pierwszej połowy XV w. W r. 1431 Zegota i pięciu kmieci z Uliny staje w sądzie przeciw Jaskowi z tejże wsi 'za zabieranie "pól wgornych", bydła i ortos s'l.{os na navsya 95. O podobne sprawy toczą w 1445 r. spór z panem kmiecie z Tuliczówka 96. W odpowiedzi na skargę chłopów z wsi Lubczy w pow. pilzneńskim na ich arendarza w r. 1549, król Zygmunt August udziela mu napomnienia i nakazuje, aby nawsie nie było zagrodzone, ale wolne dla przepędzenia bydła do wodopoju 97. W r. 1574 poddani ze wsi Glinnika Niemieckiego w pow. jasielskim wnoszą skargę na M*ołaja Lubomirskiego, starostę tymbarskiego. Król Henryk Walezy w liście do niego pisze: "Skarżyli się (sc. poddani), żeście im nawsie pospolite odjęli i na łąki obrócili. (... ) Nawsie ich, któreście im wzięli, abyście zaś wrócili, gdyż się oni bez tego nie mogą obyść" 98. Podobnie wygląda skarga i wyrok z tegoż roku w sprawie sporu chłopów ze wsi Iwkowy 93Z i e kur s c h, o. c., s. 376. Spośród 5743 wsi na Sląsku (rok 1891) było wsi z nawsiem (w znaczeniu prawnym) ok. 3500. Przedstawiały one poważną wartość gospodarczą. Np. w okręgu legnickim 170 000 mk, we wrocławskim 260 000 mk. - S c h r e i b er, o. c., s. 12. 9t Z i e kur s c h, o. c., s. 376. Rzecz szczególna, że nad zniesieniem tego, w gruncie rzeczy feudalnego prawa, toczyła się w Niemczech z pocz. XX w. aż do I wojny światowej gorąca polemika, czego wyrazem było właśnie ukazanie się wówczas kilku prawno-historycznych opracowań tego przedmiotu. 95SPPP II 2538. 96AGZ XIII 2610. 07 Sto K u t r z e b a, Materiały do dziejów robocizny w Polsce. "Arch. Kom. Pr." IX, nr 56. Czytamy tam: "Item villagium alias nawsie non debet claudi sepibus, sed debet esse locus et transitus liber et sufficiens pro pellendis pecoribus et gregibus cmetonum ad aquam alias ku napawaniu". 98Arch. Państw. w Krakowie, Castro Biec. t. 18, S. 450. 473 w pow. brzeskim z dzierżawcą, Ludwikiem Decjuszem 99. Trzeba tu zważyć, że były to wsie królewskie, w których chłopi mogli dochodzić swoich spraw. Inaczej było zapewne we wsiach szlacheckich. Ale nawet wyroki sądów referendarskich nie zawsze brały chłopów w obronę przed grabieżą dobra gminnego. W r. 1595 sąd referendarski wydaje wyrok w sprawie sporu między panem Białobrzeskim a poddanymi wsi Jodłowej (pow. Jasło), w którym czytamy: ,,2 strony nawsia, o które się też skarżyli, a to milczenie wieczne tym to poddanym skazujemy, gdyż wolno dzierżawcy drogi obracać, gdzie chce: wszakże mają mieć ci poddani zawsze wolny przystęp do wody i budowania ... " 160. W sprawie zawłaszczania, władzy pana a praw gromady, materiały źródłowe nie są bynajmniej zgodne nawet odnośnie do wsi tzw. samorządnych, tj. opartych o prawo niemieckie, a stąd posiadających instytucj ę gromady i ławy wój towskiejczy sołtysiej 161. Większość danych przemawia wyraźnie za dużą, czasem niemal wyłączną kompetencją gromady. Gromada cała, lub ława wójtowska, przyjmuje do wiadomości sprzedaże i zakupna zagród, placów, chałup znajdujących się na naw siu, osadza na nim chałupników, zagrodników czy rzemieślników, karze chłopów za samowolne zajmowanie nawsia itp.102. Rzecz jasna, że wszystkie tego rodzaju uchwały ławy wójtowskiej czy gromady· musiały być akceptowane przez pana wsi. 2 drugiej znów strony 99Kutrzeba, o. c., 117, s. 129. 100L T. B a r a n o w s k i, Księgi referendarskie, t. I, Warszawa 1910, S. 44. 101Zob. omówie!1ie ustroju tych wsi u J. R a f a c z a, Ustrój wsi samorządnej małopolskiej w XVIII wieku, Lublin 1922. 102Zob. SPPP XI (Księgi sądowe wiejskie, wyd. B. U l a n o w s k i, t. I.) . 391, 408, 41i1, 445, 446, 450, 468, 4~H, 499, 599, 619, 37'84, 3907, 4035, 4235, 4282, 4311, 4568. SPPP XII (Księgi sąd. wiejskie, t. II) 7144, 7488. H. P a l a c zk ó wn a, Najstarsza księga sądowa wsi Trześniowa 1419-1609, Lwów 1923, 643, 1387. Dla uwydatnienia praktykowanej przez gromadę swobody w dysponowaniu nawsiem warto przytoczyć dane z dóbr konwentu tynieckiego w Krakowskiem. W oblacie dokumentu z r. 1777 (dane dotyczą roku 1766) w sprawie sporu między gromadą wsi Kaszów a konwentem czytamy, że poddani kaszowscy wyrobili sobie w nawsiu stawki, dalej, że posiadają na nim "wydzielone grunta przez gromadę" uprawiane przez trzech poddanych. Za te grunty płacą posiadacze czynsz gromadzie. Dalej, poddani bez wiedzy konwentu poorali całą skotnicę. Co więcej, gromada samowolnie wydzieliła z nawsia i oddała w używanie księdzu plebanowi skotnicę: " ... skotniCę całą pozwoliła gromada kaszowska imci księdzu plebanowi z Liszek zaorać i zasiać, jakoż toż zboże i siano pleban z Liszek zbiera od lat kilku bez konsensu i wszelkiego prawa opatów tynieckich i konwentu tynieckiego ... " - Arch. Państw. w Krakowie, ReI. Castro Crac. 208, s. 3807. �475 spotykamy fakty zarówno dowolnego dysponowania nawsiem, jak i wyraźnego zastrzegania sobie przez pana wyłącznej kompetencji do niego. :Piotr Firlej z Dąbrowicy, woj ew. lubelski, sprzedaje w Komborskiej Woli młynarzowi plac na nawsiu 103. Katarzyna Kamieńska we wsi Siary "rozkazała" przez swego urzędnika, "aby był zapisz Stanislawowy Fyorowy" na chałupkę, "a ta chałupka jest zbudowana na placzu na nawsziu" 104. Kmieć Maciej Gwiżdż ze wsi Stankowej, w kluczu Strzeszyckim i Zbikowickim, wnosi prośbę o nadanie mu nawsia, tj. łączki i ogródka, wprost do ówczesnego rządcy konwentu, Jana Proszowskiego 105. A znów w ustawach pańskich dla wsi Ptaszkowej z r. 1618 czytamy wprost: "Na nawsiu aby na potem nikt się nie ważył budować i przygradzać niczego bez pozwolenia J. Mości, gdyż do tego sołtys nie należy i tym władać nie może" ... 166. Można by ten ostatni fakt interpretować nie jako uzurpowanie sobie przez pana wyłącznego prawa do dyspozycji nawsiem, ale jako dążność zatrzymania we własnym ręku zwierzchniej decyzji odnośnie uchwał gromady w sprawie gospodarowania nawsiem. Świadczą o tym późniejsze fakty: oto np. taż sama gromada ptaszkowska we własnym zakresie przywraca w r. 1634 właściwego dziedzica do chatki na nawsiu 1"'. Trudno orzec, jak było we wsiach niesamorządnych, rządzonych tylko "rozkazaniem dworskim". Wydaje się, że nawet i tutaj pan, przy zwierzchnim prawie gruntowym, respektował prawa chłopów do wspólnego używania nawsia. Obok sporów prawnych gromady z dworem zachodziły fakty zawłaszczania przez panów częścią nawsia, tą mianowicie, która doty.kała bezpośrednio obszaru dworskiego, czy też przylegała do zabudowań folwarcznych. Miało to np. miejsce we wsiach starostwa pilzneńskiego w latach 1732-1747. Były to wsie: Słótowa, Bielowa, Dzwonina i Strzegocice. W r. 1732 wszystkie te wsie czynią kompozycję ze starostą, z której wynika, że pastewn~ki już z dawna należą do dworu lOS. Mimo kompoSPPP XI 506. SPPP XII 7116. 105 SPPP XI 3907, r. 1660. 106 SPPP XI 4114. 107 SPPP XI 4132. lOS Ossolineum, rkps nr 9740, s. 46-47. Czytamy tam: "Stawiska międ~y groblami na dworskie łąki obrocone w Słotowyalias pasterniki,... takowych jako ab antiquo do dworu należący'ch gromada pretendować nie powinna, jednego jednak pasternika, przed dąbkiem nazwanego, dla wygody spoinego pastwiska ... starosta ustępuje, jako i inszych stawisk groblami 163 104 zycji ze starostą, gminy skarżą się jeszcze w 1747..r., że staro~t~ Pinińki gronta i role gromadzkie, z dawna w posesJI gromadzkIeJ zostas " gromadzie poodbierał i do grontow . dwors:c k' h pr~y ł ~cz~ł" 100 '. jące, W dobrach kasztelanii krakowskiej w okohcy PCImIa l SucheJ (ok. r. 1700) nawsia były wyraźnie podzielone: część ich - :vłaśnie w sC'siedztwie gruntów pańskich (tutaj wójtowskich) - nalezała do panó'w, reszta do gromad. Tym. niemniej z~pędy pańskie zmierz~ły' do zagarnięcia nawsia gromadzkIego~ na ktorYn: .w~;;w przywIleJom chłopskim panowie poosadzali sWOIch zagrodmkow . . . W wyniku zawłaszczenia przylegających do gruntow dworskIch części nawsia źródła, a zwłaszcza dane kat~stralne, ~~k~zują leżąc.e w tym położeniu pastewniki dworskie. Mozna ~nosIc, z.e wszystkIe takie pastewniki dworskie powstały. z za.właszcz~ma. naWSIa gromadzkiego. Tu streszczałaby się polska hlston~ walki. WSI z dw~re~ o nawsie, inna nieco aniżeli na terenie MemIec, gdZIe rozgrabI~me przez panów własności gminnej było nawet jedną z przyczyn WOJny chłopskiej w 1525 r.111• .' Zdarzały się też wypadki zawłaszczama naWSla ~rzez ~lebana. Świadczyłby o tym jeden ciekawy fakt. J. Ł e p k o w s k l podaJe oblatowany w grodzie oświęcimskim przywilej. ~arka z Poremby herbu Radwan rzekomo z 1176 r. Jest to przywIleJ fałszowany pr~~z proboszCza wsi Marcyporęby i dla patyny napisany po czesku. Oto z p:rzywilej ten nadaje m. inn. proboszczowi: "blisko takoho Do~u Bozeho u boku przyleżyty karczma i z tym to karczmarzym aneb Jeho hosponie osypanych... " "Także nawsie pr~y tyc~że rolac~ będąceg~ ~~communem usum pastwiska gromadzie proporcJonalme uStąplC deklaruJe . . 109 T a m ż e, s. 47, 54-55. Proces ze starostą o g~nty g,romadzkIe t~ał długo. W r. 1766 tenże Piniński pisze mani~est przecIw p-:z~pro.wadzoneJl~stracji, a jeszcze w 1786 czyni W tej sprawIe "komplan~cJę z Jedną z gmm. 119 BLblioteka Pol:skiej Akademii Nauk w KrakoWIe, rkps nr 141~, ~kumenty do historii włościan W Polsce, k. 53 ,/Opisanie Praw PrzywIleJow . Wolności Wsiow Gorskich Kasztelanyi Krakowskiey" (bez daty, ok.. r. 1700). l . Czytamy W punkcie 4 zatytułowanym "Nawsie",. że. wój~wie m: m.. "maJą swoje nawsia pod swoimi gruntami, do kasz~elans~nc.hzas nawsI.ow mter:esować się nie powinni, ani orać, ani za.gród na mch budowac,chłopow swoich osadzać nie należy, jako sonat dekret Komisji Królewskiej, kiedy sub praetekstu tych nawsiow tak wiele zagród ,po całej Kasztelan~i na '~lach kaS'ztelańskich poosadzali, insuper pokazują poddani kasztelanscy pnmaeriam fundationem całej Kasztelanii króla Kazimierza anni 13'51... ". O zagarnianiu nawsi przez wójtostwa w tejże Kasztelanii zob. J. B i e n i ar z ó w n a, Walka chłopów W Kasztelanii Krakowskiej, Warszawa 1953, s. 95-96. 111 Fr. E n g e l s, Wojna chłopska w Niemczech. "Książka i Wiedza" Warszawa 1950, s. 38. Zob. też M e i t z e n, Siedelung I, s. 167. �477 476 darem to też i zahrodu do nawsie i rybnika" ... "To też rybnik pod zahrodu karczemnu pod kostelem i w końcu jeho w nawsiu do tehoto kostela wecznie a dedicznie ... daruje" 112. Faktem jest też, że plebani posiadali na nawsiu swoich zagrodników i komorników pańszczyźnianych. W związku z inwazją folwarków do wsi, a zwłaszcza z ich powiększaniem się, powstaje mało dotąd znane szersze zagadnienie, a mianowicie, w jakiej mierze folwarki i dwory zmieniły dotychczasowe planowe kształty wsi. R. M a a s zwrócił pierwszy uwagę na to, jak inwazja dworu i folwarku do wsi potrafiła całkowicie zniszczyć jej dotychczasowy układ przestrzenny tak, że na miejscu początkowej osady określonego kształtu pozostał w efekcie dwór, a obok czworaki i nieregularne grupki domów robotników rolnych i drobnych chłopów. Stąd w niektórych częściach Poznańskiego wieś chłopska stała się rzadkością, gdyż panującą formą osadniczą stał się tam dwór 113. W gęsto zaludniowych i dużych zazWyic!Zajwsiach Małopolski nie jest to tak widoczne. Mimo to na nawsiu gospodarka dworska odbić się musiała. Jednak ani sołtys, ani dwór, ani gospodarka g m in n a n i e p o t r a f i ł y c a ł k o w i c i e n a w s i a z n i s z c z y ć. P o z o s t a ł o z ar ó w n o o n o s a m o, c h o ć m o c n o ok r o j o n e, jak t e ż i z w Y c z a j e w s p ó l n e g o kor z y s t a n i a z n i e g o, jak i z m a j ą t k u, jak i s i ę n a n i m z n a j d uje. W Grodzisku w pow. łańcuckim do ostatnich prawie ,czasów chłopi sadzili i obcinali wierzby czy olchy dla własnego użytku. Poza takimi pozostałościami, jak wypędzaniem na nawsie bydła, koni, kóz, gęsi (za niewielką 'opłatą na rzecz gromady), braniem bez pozwolenia ziemi pod budowę domu, piasku na zaprawę murarską, kopaniem dołów pod zbiorniki wody do prania i pojenia bydła, grabaniem ściółki spotykamy się w Grodzisku jeszcze z ciekawym starodawnym zwy112 J. Ł e p k o w s k i, Przegląd zabytków przeszłości z okolic Krakowa, Warszawa 1863, s. 162-63., 113 M a a s, Die Formen, s. 36. Zob. też H. S c h li t z e, Das Posener Land, Poznań 1925. Krajobraz osadnictwa folwarcznego jest w Poznańskiem typowy. Zmienił on też zasadniczo pierwotny charakter tutejszego osadnictwa. S c h li t z e pisze: " ... reine Gutssiedelungen ohne jede Spur von Bauerngehaften findet man auch in Posen hachst selten. In der Regel haben sich neben der Gutssiedelung immer noch einige Reste eines frliheren Bauerndorfes erhalten; manchmal sind es nur ganz vereinzelt gelegene Bauerngehafte, die gar nicht mehr einen dorfartigen Eindruck machen. Manchmal aber ist der Rest noch eine deutliche, wenn auch verklimmerte Dorfsiedelung" (s. 276). Schlitze dodaje znamienną, nie wiadomo czy prawdziwą, uwagę, że osadnictwo folwarczne jest panującą formą jedynie w wyłącznie polskich terenach Poznańskiego, tam zaś gdzie osiedli Niemcy, panuje system wsiowy. ,~ ; czajem: oto na nawsiu każdy może skopać sobie wiosną grządkę (zwykle na brzegu stawu czy potoka) celem posiania rozsady kal?ust?' czy brukwi ~ez pytania o pozwoleni~ i bez opłaty, p.rzy.cz~~ sąsIedzI, nie mający takich grządek, korzystaJą z rozsady sąsIad?w '. . Pewną odmianę korzystania z majątku na nawslU zna~duJ~my u B u jak a w jego notatce o nawsiu w Żmiącej. Tam oto ~ąsIaduJą.cy z nawsiem gospodarze byli właścicielami znajdujących. SIę na mm drzew, które co kilka lat dla własnego użytku obcinali l1a. Jest to z~pewne dalszy ciąg starodawnego zwyczaju zanotowan.ego W. ~ołowle 'XVIII w. w "rozkazaniu pańskim" dla wsi Węgrzce, mIanOWlCIe,"aby nawsie tak z tej jak i z tej strony rzeki było wszystkim. obywatelo~ pospolite, i żeby każdemu godziło się dla swej potrzeby WIerzby sadzl~ i one obcinać" 116. Kiedy te ostatnie fakty zestawimy z podobnymI już z XV w. okaże się, że n a w s i e p o l s k i e, m i m o t y c hc z Y i n n y c h o d c h y l e ń w c z a s i e i m i e j s c u, b y ł o s t a l e .' 117 ł Ws P ó l n i e u ż y wan ą, g r o m a d z k ą was n osclą . 6. Historia osadnictwa na nawsiu. - Rzemieślnicy, b i e d o t a, Q s a d y p r z e m y s ł o w e. Nawsie ma również charakterystyczną historię związaną z rolą gospodarczą, jaką pełniło w procesie osadnictwa pewnych warstw lud- :e v: 114 O istnieniu nawsia w najnowszych czasach świadczy m. in. kwestionariusz S. U d z i e l i zamieszczony w "Ludzie",. t. XI r. 1922, s. 23~. W pytaniu 9 czytamy: "Czy znajduje, się n a Ws l e, maczeJ zwa~e. n a w s :'s k o lub n a w i e ś tj. przestrzeń ziemi będąca wspólną włas~oscIą. a ob~Jmująca prócz drogi jeszcze pastwisko". Odpowiedzi na kwestlOnarlUszmestety w "Ludzie" nie zamieszczono. 115 Fr. B u jak, Zmiąca, Kraków 1903, s. 50-51. 118 SPP? XII 3762, rok 1748. . 117 Wydaje się, że prawo gromady do nawsia (pe~nego)utrzymało SIę tylko w Małopolsce, natomiast stosunki prawne w WIelkopolsce były p~d tym względem już od dawna mocno zbliżone do śląskich. Trudno wprawdzie wnioskować z dwóch znanych nam faktów, ale warto je (dla ewentualnyc.h dalszych badań) podać. Oto w aktach podziału wsi Wturka i Przybysła~lc mówi się tylko o wzajemnych prawach braci-właśc~cie~ido d~ielonego ~m~dzy siebie nawsia, nigdzie natomiast nie wyst.ę~UJąJa~owes u~rawmen.l~ gromady. Teren nawsia zostaje tu bardzo wyrazme ~odzlelony.mIęd~Y~ła ścicieli z pozostawieniem wspólnego używania studm,. sadzaw~1 ~"ktora Jednak ku nawsiu należeć ma dla wspólnego napawama bydła) I ew~nt~alnie siania wspólnej rozsady. Chłopi korzystali tu zapewne z n~wsla Jako wyłącznej właSiIlości pańs'kiej. Jest to prawdopodobne z uwagi na brak ustroju samorządowego we wsiach wielkopolskich. - Zródło - patrz przy- ~n ' �479 --'-. . , ! ,I ności wiejskiej zarówno w okresie feudalizmu jak i kapitalizmu, aż do czasów naj nowszych. Proces osadnictwa pewnych kategorii zaw.odowych i społecznych ludności na nawsiu rozpoczął się już od czasu lokacji. Miał on jednak inny charakter w średniowieczu, a inny w czasach nowożytnych. Przywileje lokacyjne wsi na prawie niemieckim wydają się nie tylko zezwalać, ale i zachęcać sołtysa do lokowania we wsi po jednym przynajmniej przedstawicielu najważniejszych rzemiosł, a więc: kowala, rzeżnika, tkacza, szewca i piekarza 118. Karczmy i browar posiadał zazwyczaj sam sołtys, we wsiach na prawie wołoskim dochodził tu folusz, {"walidło") i stępy 119. Nie zawsze wiemy, gdzie rzemieślnicy ci mieli się osadzać. Niektóre jednak dokumenty lokacyjne wyraźnie wskazują nawsie jako miejsce ich lokacji. Kazimierz Wielki w lokacji wsi Domaradza, dając sołtysowi przymiarki i nawsie, wymienia wyraźnie poszczególnych rzemieślników, których ma sołtys osadzić na nawsiu 120. Przeor klasztoru cystersów w Koprzywnicy w prawie dla sołtysa wsi Okonin wyraźnie wzmiankuje, że każdy z osadzonych przez sołtysa rzemieślników ma otrzymać wolny plac in planicie predicte ville Okunyn, alias na wsu 121. Te same źródła wskazują, że prócz rzemieślników mógł sołtys osadzać na nawsiu dla własnych potrzeb również zagrodników (z których nie każdy musiał być rzemieślnikiem), jak i chałupników, niekiedy w oznaczonej liczbie (np. w Słotowej ośmiu) 122. Dokumenty' lokacyjńe osadnictwa polsko-niemieokiego XIV w. i nowszego rusko-wołoskiego ze Starostwa Muszyńskiego (Sądecczyzna) określają siedzibę zagrodników i komorników wyłącznie na nawsiu le3. Wątpliwe, -czy wymienieni w dokumentach owi rzemieślnicy, zagrodnicy i chałupnicy zostali 118 Klasyczny przykład: Otto z Pilczy, wojewoda i starosta sandomierski, zakłada pod Łańcutem wieś Handzlówkę i wymienia: "Item damus sepiusdicto sculteto quinque artifices, scilicet fabrum, carnificem, sertorem (s), sutorem et pistorem et hys quinque artificious unicuique pro ort o unum quartale agri". AGZ III, s. 64. 119 S t a d n i c k i, o. c., s. 46, passim. 120 Kod. dypl. Małop. III 961. "banca quoque sive mensam panum et sut~rum, macella carnium, sartorum, fabrorum et aliorum mechanicorum, slve hartulanorum, quos in dicto villagio locaverit ... ". Por. też: 783, 775. 121 Kod. dypl. Małop. IV 1201. 122 W znanej nam już Słotowej należącej do starostwa pilzneńskiego wg przywileju lokacyjnego, powtórzonego przy okazji lustracji z r. 1629, do wójtostwa należą 4 łany, karczma, browar, młyn i "octo hortulani in compita alias na nawsiu". Ossolineum rkps 9740, s. 26. 123 W. B ę b y n e k, Starostwo Muszyńskie własność biskupstwa krakowskiego, Lwów 1914, s. 33. .,/" , istotnie osadzeni na nawsiu "w pełnej obsadzie". Mimo ws~yst.k~ można by powiedzieć, że nawsie w takich o~adac? stawał? ,Sl~ J,uz wówczas ośrodkiem wytwórczym dawnej WSI; procz rzemleslmkow znajdował się tu sołtysi czy dworski młyn lub młyny, karczma, browar folusz, póżniej tartak itp. Od XV w. następuje, jak można wnosić z danych, stopniowe zwiększenie zasiedlania nawsia, związane zarówno z przewarstwieniem l~dności wiejskiej, jak i z powstawaniem i powiększaniem folwarkowo We wsiach śląskich między wojnami XV i XVII stulecia nastąpiło okresowe powiększenie się iloftci ludności wiejskiej aż do względnego przeludnienia. Ziemi wolnej do osadnictwa już nie było, lub z'ostała ona zagrabiona przez dwór. Istniały wówczas, jak ~azna~za K .. M ~ yd e II, tylko dwie możliwości osadnicze: albo zasledleme WSI zmszczonych w{)jnami, albo zajmowanie nawsia, iak zresztą typowe~o ~l~ wsi śląskich 124. We wsiach czeskich osadnictwo. na tyP{)wy~ ro:vmez tam naw siu datuje się od 2 połowy XV W. OSiadała na m~ biedota wiejska. Pierwszy fakt znany jest z r. 1461. Jest on typowy Jako przykład przyjmowania biedoty wiejskiej do wsi przez gro~a~ę. War.to go tu przytoczyć: "K navsi cili, jak se fikalo k' »obcme ve VSI'': wztahuje se zprava z roku 1461 o propujceni m~s~iste ke ~~~vb: domku v Kosifich. »Kdyz jsu se byli v hromadu sesh obec Koslrs~a; tehdy Michalek s svu zenu Kacku i s synem svy~ Havlem proslh jsu obce, aby jim dali. miesto k staveni vedle stareho domk~. I ~otazwse se o to, i dali jim miesto beze vsech platuov o~ svrchme hraz~ az doluov do potoka, jakoz jeho prvnie hraze okazuJe. A na to dah jiz psane 'Cbci cber a ten jsu pili na tu pamet" 125. Jak widzimy,. przychodnia rodzina otrzymuje plac pod budowę domku na nawslU bez żadnych opłat. .. Wacław D a w i d e k w swoim studium o okręgu spalenoporzycklm w Czechach wykazuje, że krótko przed wojną 30-letnią pojawiły się w ńiektórych wsiach omawianego okręgu nowe do;nY.z zagródka~i. ~a nawsiu .. "Jej ich staveni stavala bud' upostfed naVSI nekde na JeJlm okraji ph cestach a silnicich" 126. W r. 1615 było w całym okręgu 19 takich zagrodników, do 1713 r. liczba ich wzrosła do 49 m. Od czasu wojny 30-letniej przybywa także chałupników i rzemieślników, 124 _~ S. K. M a y d e 11, Die landlichen Siedlungsformen Nordwestschlesiens, 452. 125 Fr. Va c e k, Selsky stay v Cechach v letech 1419-1620. "Vestnik Ceskoslovenskeho ZemediHskeho Musea". R. II 1929, cz. VII, s. 300. 126 V. D a v i d e k, Zalidneni, spolecnost, kultura spalenopoficska, Praha 1939, S. 12. 115. T a m ż e, s. 127. �481 480 osiadających również na nawsiu 128. W ogóle "vesnicke navsi se od valky tficetilete zastavuji" 129. Na Śląsku w okręgu wałbrzyskim w końcu XVI w. pojawia się prócz dotychczasowych trzech warstw ludności wiejskiej czwarta, mianowicie tzw. chałupnicy nawsiowi (Angerhiiusler, Auenhiiusler). Posiadali oni tylko domek na nawsiu wraz z ogródkiem jarzynowym 130. Niektórzy z tych chałupników nawsiowych byli rzemieślnikami 131. We wsi Schonbrunn k. Żagania w r. 1742 mieszkało 6 dawnych i 5 nowych chałupników nawsiowych m. Jak wykazał Z i e kur s c h, w okresie od 1740 do 1770 r. powstało na Śląsku 36 nowych miejscowości, a poza tym w dawnych wsiach przybyło 3000 nowych chałupników, z których około połowę stanowiła warstwa owych chałupników nawsiowych 133. Fr. IP o p i 0ł e k wykazuje za r. 1836 w 'cieszyńskiej wsi, Wędrynia, na 99 rodzin 16 nowych (zugetrettene) mało-chałupników 134. Mieszczenie się chałupników na nawsiu stwierdza Fr. Popiołek także w gminie Puńców w Cieszyńskiem w r. 1770 135. T a m ż e, s. 79. T a m ż e, s. 80. Por. też: J. P e k a f, Kniha o Kosti, 2 wyd. Praga (1935), t. II, s. 89-92. Podobnie i we wsiach księstwa oświęcimskiego. Np. we wsi Piotrowice już w r. 1564 spotykamy: "Zagrodników starych 6 ... 128 120 zagrodników nowych na nawsiu pięć ... ". Wł. C h o m ę t o w s k i, Materiały do dziejów rolnictwa w Polsce w XVI i XVII wieku, Warszawa 1876, s. 306. 130 L. H ił u f l e r, Die Geschichte der Grundherrschaft WaldenburgNeuhaus unter besonderer Beriicksichtigung der Industrielandgemeinde Ditterbach. "Fors ch. z. Gesch. d. Waldenburger Berglandes", I, cz. I, s. 163. 131 Ta mż e, 2 cz., s. 8-9. 132 M e i t z e n, Urkunden, s. 79. 133 Z i e kur s ,ch, Hundert Jahre, s. 199, 306, 376. 184 Fr. P o p i o ł e k, Wędrynia, jedna ze wsi beskidzkich itd., Katowice Osiadanie na nawsiu spowodowane było nie tylko brakiem terenów osadniczych. Grała tu rolę także polityka gospodarcza dworu związana z powiększaniem folwarków kosztem ziemi chłopskiej. Wyrzuceni ze swych gospodarstw chłopi osiadali jako chałupnicy a zarazem jako folwarczna siła najemna na nawsiu, jak to np. było we wsiach czeskich 136. Polskie księgi sądowe wiejskie zawierają sporo danych o tym, że biedota wiejska mieści się i osadza przede wszystkim na nawsiu. Są to zagrodnicy, spośród których znajduje się wielu rzemieślników oraz bezrolni chałupnicy. W r. 1585 we wsi Trześniowej kupuje sobie zagrodę tkacz, Piotr; "tha szakroda sthoy przed Jeszyunkiem na navszy" 137. W Woli Komborskiej w 1641 r. młynarz zakupuje plac na nawsiu, mieszczący się "pod ogrodem kaczmarskim", a w 1637 r. na zagródce na nawsiu jakiś Błażek zakłada "warstat" 138. Znaczna jednak większość z osiadających na nawsiu to nieokreślonego pochodzenia i zajęcia biedota, angażowania niekiedy przez gromadę do pełnienia niektórych funkcji: mamy więc kościelnego, dalej takiego, który ma naprawiać drogi, jeszcze inny stróżować w nocy, czy w ogóle dawać "posługę gromadzie, kiedy będzie potrzeba 139. Osadnictwo na nawsiu w ostatnim okresie feudalizmu wydaje się być zatem nieco innego charakteru aniżeli w średniowieczu. Na miejscu celowo osadzonych przez sołtysa a potrzebnych jemu i gromadzie rzemieślników oraz stojących na jego usługach zagrodników i chałupników, mamy w czasach nowszych tylko ,częściowo kierowany przepływ tworzącej się w ~oraz większym stopniu biedoty wiejskiej znajdującej tylko częściowe zatrudnienie w uprawianych rzemiosłach, u bogatych chłopów oraz we dworze, częściowo także - jak widzieliśmy - w posługach gminnych. Reszta osiadłej tu biedoty stanowi prototyp typowego proletariatu wiejskiego 140. Tutaj, na nawsiu, zatraca się wyłącz- 1938, s. 84. Fr. P o p i o ł e k, Gmina Puńców w Cieszyńskiem przed 160 laty. "Za'ranie Śląskie", r. VI, Z. l, s. 16. W r. 1644 na terenie nawsia wsi Sm'iło\'"ricna Śląsku Cieszyńskim powstaje osobna wieś złożona początkowo z 8 chałupników, nazwana z początku ŚmiłowSlkąRzeką a później wprost Rzeką. . - Fr. P o p i o ł e k, Najmłodsza wioska na Śląsku Cieszyńskim ~ Rzeka. "Zwrot", Czeski Cieszyn, nr 6, 1953, s. 9. We wsiach POm()!1'Z3 Zachodniego nawsia zostały w czasach nowSzych całkowicie ,podzielone i rozsprzedane chałupnikom ("Biidner" .j "Kossiłten") do tego stopnia, że pozootała tylko wolna szosa. Stąd też pierwotne przejr~t~ .rozp~owanie wsi tamtejszyah zostało przez ciasną zabudowę najc~ęscleJ zmszczone. ~ Zob. np. E. G o e r h i' t z, Das Bauernhaus im Reglerungsbezirk: KasHn, Stuttgart 1931, s. 260, odb. z. "Forsch. z. deutsch. Landes u. Volkskunde", Bd. ~, H. ·3. 138 135 137 138 139 M e i s n e r, Die Agrarferfassung, o. c., s. 247. P o l a c z k ó w n a, o. c., 1387. SPPP XI 491, 506. T a m ż e, 4252, 4253, 4281; SPPP XII 7488. 140 Osiedlony na nawsiu z wiedzą czy nawetlobez wiedzy dworu proletariat wiejski, mimo że stanowił pożądaną siłę najemną, nie zawsze był chętnie przez dwór widziany. Biedota ta bowiem w poszukiwaniu żywności dla siebie czyniła na polach dworskich poważne dla niego szkody. Z terenu Żywiecczyzny istnieją dane o usunięciu takiej biedoty z nawsia. W Kronice K a m on i e c k i e g o pod rokiem 1713 czytamy: "Pierwszych dni miesiąca lipca w Ślemieniu z rozkazu pańskiego chałupek z dawna zbudowanych od poddanych niedaleko dworu albo zamku tamecznego, będąc wioska jak miasteczko, kielkanaście rozrzucono aż po rzekę Ceretnik rzeczoną, pod kościół płynącą. A to z tej okazjej, że poddanych mieszkających w tych chałupkach 31 �483 482 nie rolniczy charakter późno-feudalnej wsi polskiej na skutek gromadzenia się bezrolnego proletariatu wiejskiego. Coraz więcej jest on zatrudniany w przemyśle wiejskim (młyny, browary, gorzelnie, tartaki, folusze itp.) i w różnych działach chałupnictwa. Bardziej planowy charakter miało osadnictwo na nawsiu tam, gdzie rozwijał się na większą skalę przemysł wiejski kierowany przez dwór. Dotyczy to głównie tkactwa wiejskiego, rozwiniętego zwłaszcza we wsiach dolnośląskich. Proces osadnictwa tkaczy na nawsiu przybrał tu charakter klasyczny. Przykładem niech będzie okręg dzierżoniowski (Reichellba~?). Jak wykazuje R. L a u t e r b a ,ch 141, osadnictwo tkaczy na nawslU rozpoczęło się tu na większą skalę po wojnie 3D-letniej, ale ~arówno w stuleciu poprzedzającym jak i później, aż po czasy pruskle,. by~o ono równoznaczne z zabudową nawsia. Bowiem domychłopskle me miały na tyle miejsca, aby dawać mieszkanie rodzinie tka~za, a znów sprzedawanie parcel pod zabudowę było chłopo~ zabromone. POZ?stało zatem nawsie, należące do pana. Osadzame tkaczy na nawslU odbywało się dwoma drogami: albo pan budował dom dl~ tkacz.a i oddawał mu na kilkuletnie spłaty, albo też tkacz wystawIał soble dom własnymi środkami. I w jednym, i w drugim wypa?ku tk~cz otrzymywał jeszcze około półmorgową parcelę pod ogrod. Kazdy tka~z mógł trzymać krowę oraz 2 świnie, które za op.łat~ wypasał na panskim. Obowiązkiem każdego tkacza było wyrablame dla pana ok,re~lonej ilości płótna rocznie za ustaloną zapłatą, lub też tylko płaceme czynszu 142. udawano, że sz,kody czynili na polach pańskich i tego aby nie było, zabroniono". Andrzeja Komonieckiego Dziejopis Zywiecki, wyd. sto S z c z o t k a, Tom II, Zywiec 1939, s. 145. Korzystano z jedynego zachowanego egzemplarza u prof. Szczotki. 141 R. L a u t e r b a c h, Die Ansiedlung der Weber auf den Dorfauen der Dórfer des Kreises Reichenbach, "Schlesische GeschichtsbHitter" 1932, s.43-46. . 142 Podobne zjawisko osadzania się i powiększania liczby tkaczy na nawsiu obserwujemy na tete,pach środkowej Małopolski. W inwentarzach tamtejszych wsi z r. 1729 - O s s o l i n e u fi rkps nr 9690, s. li3-36 spotykamy: wAlbigowej - kmieci i zagrodników 66 tkaczy czynsz. 18 w Kraczkowej 101 24 wraz z ich komorn. 70" 41 w Wysokiej 127 tkaczy-zagrodn. i ich kow Markowej mornik. 63 Jak widzimy, od 1/. do połowy ludności tych wsi to tkacze, zazwycz~j czynszowi, którymi są zagrodnicy, chałupnicy czy komornicy. Są to WSle Niezmiernie ciekawy jest dalszy rozwój takich osad, które posiadały nawsie zasiedlone przez rzemieślników wiejskich, a zwłaszcza tkaczy. W omawianych przez L a u t e r b a c h a wsiach śląskich powstały z czasem nowe "wsie tkaczy" (Weberdorfer), które wcisnęły się dosłownie między rzędy zagród chłopskich i nadały z czasem całej strukturze wsi nowy wyraz. Rzecz najciekawsza, że te "wsie tkaezy" przybrały po części charakter osad miejskich 143. Powstawanie osad przemysłowych czy miasteczek na terenie nawsi a ma szerszy charakter. K. M a y d e 11 podaje dwa sposoby powstawania miasteczek z osad wiejskich. Jednym z nich jest całkowite przekształcenie się osady wiejskiej w miejską, przy czym dawna wieś zanika zupełnie. Drugi to powstawanie miasta na terenie nawsia, przy czym reszta wsi i dotychczasowy układ gruntowy pozostają niezmienione 144. Przykładem osady przemysłowej powstałej na terenie nawsia na ziemiach polskich może być - nomen omen - wieś Nawsie w pow. jasielskim. Część ludności tej wsi od dawna trudniła się tkactwem. które tu doszło do stosunkowo wysokiej specjalizacji. Wykorzystując tę sytuację spółka Friese i Eder założyła w Nawsiu w r. 1797 fabrykę wyrobów bawełnianych, zatrudniającą w najlepszym okresie swego istnienia (do 1827) 547 robotników, głównie miejscowych IłS. 1Pr0ces powstawania miasteczek w środku wsi łańcuchowych, owalnic czy łanów leśnych o typowym nawsiu, na którym, jak wynika z inwentarza oraz ksiąg sądowych wiejskich tych wsi, większość owych tkaczy się .mieści. Wydaje się, że rozszerzanie się tkactwa we wsiach małopolskich tego okresu zostało w dużej mierze ułatwione przez istnienie nawsia, które sprzyja, jak wiemy, zarówno osadnictwu ludności przemysłowej, jak też ułatwia przeróbkę surowca i jego wyrób. 143 L a u t e r b a c h, o. c., s. 46. Jak wielce chałupnicy nawsiowi zmienili strukturę społeczną danej wsi widać z danych zawartych we wspomr,ianym poprzednio druku jeleniogórskim z 1728 r. 'Omawiana wieś liczyła już w 15'86 r. 5'3 chłopów, 15 zagrodników i '35 "Auenhausler". Głównym zajęciem tych zagrodników i chałupników był również wówczas i później wyrób przędzy i płótna. lU M a y d ell, o. c., s. 465. W opisanych wypadkach wsi łanów leśnych "ist einfach ein bestehendes Waldhufendorf teilweise zur Stadt bzw. zum Markte erhoben worden, was baulich in der Anlage eines rechteckigen oder bei Olbersdorf strassenformigen Platzes seinen Ausdruck fand. Der nicht miterhobene Teil des Dorfes und die ganze Flur blieben dabei einfach bestehen". 145 S. A. L. Z i e 1e n i e w s k i, F i t z n e r - G a m p e r, ,Dzieje przemysłu w b. Galicji 1804--1929, Kraków 1930, s. 19. Na terenie ziem polskiCh "Słownik Geograficzny" wylicza 6 wiosek o nazwie Nawsie, wszystkie na terenie Małopolski. 31* �484 485 wielodrożnic z placem zauważył wielokrotnie Fr. P e r s o w s k i, który " w podsumowaniu analizy stwierdza wprost, że "z nawsia tworzył się przy ewentualnym nadaniu prawa miejskiego rynek, a ponieważ był to plac, na którym osadzali się zazwyczaj wiejscy rzemieślnicy, już z charakteru swego był zawiązkiem miasta" 146. . Nawsie ulegało przekształceniu nie tylko wtedy, kiedy na jego terenie powstawała osada fabryczna czy miasteczko, ale także na skutek sąsiedztwa miast i okręgów przemysłowych właśnie dzięki swemu położeniu we wsi i istnieniu na nim proletariatu wiejskiego 1~7. W sąsiadujących z miastami wsiach czeskich na nawsiu powstały domy czynszowe typu miejskiego, zmieniające zasadniczo krajobFaz kulturalny wsi. W tych domach mieszkał właśnie proletariat wiejski, dojeżdżający do pracy w miastach 148. . W związku z osadnictwem na nawsiu biedoty wiejskiej można tu dodać ciekawy fakt etnograficzny, warty dalszych badań. Oto na Śląsku chałupnicy nawsiowi wnoszą do wsi odmienny od. panującego typ budownictwa domów. Np. gdy w Sudetach zabudowania chłopskie wykazywały typ środkowo-frankoński, to powstałe w ciągu XVIXVIII w. domy zagrodników, a zwłaszcza chałupników nawsiowych, są zazwyczaj typem saskim w postaci· Einbautypus, czy Einheitshaus - a więc przedstawiają taki typ budownictwa, przy którym pod jednym dachem prócz mieszkania mieści się zarazem stajnia. i stodoła U9. Mamy tu zatem nowe zagadnienie - zmian niektórych elementów kultury materialnej wsi w wyniku jej zróżnicowania gospodarczego i przestrzennego. 7. Przykład roli nawsia w osadnictwie naj nowszym Nawsie, jak wspomnieliśmy, przetrwało, przynajmniej w postaci szczątkowej, do dzisiaj. Stosownie do zapowiedzi, chcemy na zakończenie dać w formie przykładowej krótki opis roli nawsia w najnowP e r s o w s k i, Osady, s. 85, także s. 81, 84. U S c h l e n g e r a znajdujemy ogólne podsumowanie rozbudowy wewnętrznej wsi śląskich: "Der innere Ausbau der Darfer erfolgte in biiuerlichen Siedlungsgebieten durch Ansetzung von Hiiuslern und Giirtnern, in Industriegebieten durch Errichtung von Arbeiterkolonien, die hiiufig eine gitterartige Struktur des Wegenetzes besitzen". - S c h l e n g e r, Die Formen, s. 201. - Na innym zaś miejscu czytamy, że gdy nawsie nie zostało w pełni rozdzielone między "biednych ludzi" (kleine Leute), wówczas służy dawnemu celowi: gromadzi się tam dokoła stawu bydło, konie i ptactwo, a wieczorami gwarzą pod lipami starcy. - T a m że, s. 71. U8 M e i s n e r, o. c., s. 247. 146 M a y d e 11, Die Hindlichen Siedlungsformen, s. 453. 146 t4.7 szych zmianach osadniczych wsi łanów leśnych. Chodzić tu będzie o ukazanie procesu zasiedlenia nawsia wraz z typowym powstaniem na nim miasteczka, ze szczególnym uwzględnieniem związku tego zasiedlenia z klasowym rozwarstwieniem ludności wiejskiej. Przykładową wsią będzie tu wspomniane Grodzisko w pow. łańcuckim. Dane do tego opisu czerpiemy z badań terenowych oraz z map i protokółów parcelowych z połowy XIX w. t56. Ponieważ instytucja nawsia była tu do niedawna, i po części jest jeszcze do dzisiaj, bardzo żywa, przykład ten może być instruktywny dla innych wsi tego typu. Grodzisko jest typową wsią łanów leśnych. Położone jest w odległości 7 km od kolana Wisłoka i Sanu w dolinie małego potoka, Młynówki. Jak sama nazwa wskazuje, było ono pierwotnie osadą grodową tst, przeniesioną zapewne Z czasem na prawo niemieckie. Pierwsze źródłowe wiadomości o niej posiadamy z r. 1473152• Najstarszą częścią osady wydaje się być okolica dawnego grodu, skąd osadnictwo posuwało się w górę potoka. W r. 1515 Grodzisko posiada 65 łanów i dwie karczmy ts,'!. W r. 1589 występuje obok Grodziska Wola Grodziska (dzisiejsza Wólka), licząca dwa łany, 17 zagrodników i 2 komorników. Grodzisko zaś liczy wówczas 521/3 łana, ma trzy młyny wodne, 2 wiatraki, 31 zagrodników, 20 chałupników i 12 rzemieślników 154. Było zatem wówczas największą wsią w okolicy, podobnie jak dzisiaj. Sama wieś (łańcuchy zabudowań, bez przysiółków) ma obecnie długości 9,5 km, a ludności ok. 7.000. Od r. 1784 do 1930 r. Grodzisko było podzielone administracyjnie na cztery samorządne gminy: Grodzislw Dolne, Gr. Miasteczko (Markt), Gr. Górne i Wólkę Gr., choć topograficznie części te nie wyodrębniają się. Do r. 1784 składało się 156 Badania przeprowadziłem zasadniczo, choć pod innym kątem widzenia, w latach 1937--39 z ramienia ówczesnego Państwowego Instytutu Kultury Wsi, kierowanego przez prof. dr J ó z e f a C h a ł a s i ń s k i e go. Uzupełniłem je w r. 1940 i 1945. Głównym materiałem są tu biografie wszYlltkichrodzin we wsi. Korzystam z danych maszynopisu własnej pracy, opartej na tych badaniach. 1st W. S e m k o w i c z w artykule Geograficzne podstawy Polski Chrobrego ("Kwartalnik Historyczny", t. 39, Lwów 1925, s. 304) wyznacza na mapie GrodzIsko jako graniczny gród Chrobrego. Do poł. XIX w. stał na górze k. dworu starodawny zameczek, zachowały się też ślady wałów. O przedhistorycznej osadzie świadczą wydobywane od czasu do czasu w pewnej odległości od góry zamkowej przez ludność ślady archeologiczne \A! postaci naczyń. t52 AGZ. VII, s. 132. t58 A. J a b ł o n o w s k i, Polska XVI w. pod względem geograficznostatystycznym. VII, "Źródła dziejowe", t. XVIII, cz. I. Warszawa 1902,s.136. 154 A. J a b ł o n o w s k i, o. c., s. 6. �./ 487 z dwóch CZęSCl:"Wielkiego Grodziska" i Woli Grodziskiej. Dzisiaj mamy dwie gromady: Gr. Dolne i Gr. Górne. Charakter osadniezy nadała wsi dolina rzeczki, warunki topograficzne i ustrój łanowy, widoczny w po~ałach gruntów do dzisiaj. Nawsie, do dziś jeszcze nazywane czasem nawsiem lub "nawsiskiem", ciągnie się wzdłuż całej długości wsi, szerokości jednak różnej, od kilkudziesięciu m. (w Wólce i Górnym), do kilkuset (w <:zęści Górnego i w Dolnym). Spowodowane jest to różnicą w ukształtowaniu terenu: w Wólce i górnej części Górnego Grodziska dolina potoka jest wąska .i płytka, stąd łańcuchy zabudowań mogły ustawić się tu prawie tuż przy drodze i potoku. W dolnej <:zęści Górnego i w samym Dolnym głębsza znacznie dolina rozszerza się miejscami dość znacznie w zależności od dwóch pasm wzgórz, wydatnych zwłaszcza od strony doliny Sanu. Tutaj łańcuchy zabudowań rozłożyły się po wzgórzach ("Góry'!, "Zabor<:ze", "Górki"), lub w części na ich łagodniejszych zboczach. Grunty chłopskie zaczynają się zazwyczaj u podnóży stoków. Pośrodku mamy nawsie jako teren jedynej własności. gminnej. Na tle Grodziska możemy przedstawić pewien schemat układu przestrzennego wsi związanego z nawsiem (zob. szkic). Regularność układu jest następująca: doliną płynie potok, po obu strona-ch znajduje się pastwisko, łąki, miejscami bagna. Po jednej stronie potoku biegnie główna droga przez wieś ("gościniec"), drugim brzegiem biegnie często (zależnie od warunków fizjograficznych) druga, podrzędna droga {w Grodzisku Dolnym zwana "tarasem"). Można tu dodać, że troska o gościniec spada na powiat i gminę, stan dróg bocznych jest zwykle przedmiotem zbiorowego starania sąsiadów. Wzdłuż obydwu dróg stoją płoty gospodarskie oddzielające wlasność gminną-nawsie - od gruntów -chłopskich. Rozpoczynające się stąd grunty chłopskie ciągną się wąskimi pasmami długości do 3 km, będącymi dzisiaj częściami pierwotnego kiedyś łanu (są to "półćwiartki", jako połowy dawniejszych "ćwierci" i "pręty", jako połowy półćwiartków). Na każdym pręcie czy półćwiartku ode wsi ("nawsiska") jest ogród często z sadem, w nim umieszczone budynki; od czoła stoi zwykle dom mieszkalny bądź frontem, bądź bokiem do drogi, z boku stoją chlewy, ogród zamyka "od pola" stodoła, za którą zaczynają się grunty orne. Za stodołą w pewnej odległości biegnie zwykle znów droga poprzeczna, będąca połączeniem wszystkich dróg polnych ciągnących się wzdłuż pól. Nazywa się ją zagumnie. Z drugiej strony nawsia i drogi sytuacja jest analogiczna 155. Mieszkańcy nazywają swoją stronę "tą stroną wsi", 155 Schemat ten jest dzisiaj mocno zniekształcony; na półćwiartku czy pręcie mieszczą się dziś po dwa a nawet i trzy gospodarstwa. Miejscami jednak układ zachował się w czystej formie. Nawsie zaś zostało już mocno zagospodarowane pod łąki, pola orne i place budowlane. stroną pr~e<:iwną "tamtą stroną wsi". Na określenie znajdowania się kogoś czy czegoś na nawsiu mówią "na wsi" lub (rzadziej) "na nawsisku" a także "na nawsiu" lSI. - -. p O LA 2:.Ą cl r--t---1lg ~ "li '"o 1l'" p o L. A Ryc. 5. Schemat nawsia wsi łanów leśnych. Można przyjąć, że taki układ przestrzenny wsi związany z nawsiem ma każda czystego typu wieś łanów leśnych. Jest to oczywiście tylko schemat. Nawsie każdej wsi jest dzisiaj resztką pierwotnej jego przestrzeni 157. W Grodzisku większość terenu pierwotnego nawsia została 156 O zacieraniu się terminu nawsie i przesunięciu jego znaczenia na o~na~zenie za.gród czy pól zob. St. P i g o ń, Z Komborni w świat. Wspommema młodości. Wyd. II. Kraków 1946,s. 15. 157 Wielkość nawsia grodziskiego przedstawiałaby się następująco: we~ług danych katastralnych z 1853 r. powierzchnia gruntu gminnego wynOSIła: w Dolnym i Miasteczku 147 mg 1281 sążni, w Górnym 69 mg �489 488 stopniowo zajęta pod place budowlane, ogrody, łąki i miejscami pola uprawne. Pozostała gminną własnością zasadniczo tylko ta przestrzeń, która jest zabagniona (zwłasz·cza w Dolnym) i zagrożona powodzią, a stąd nie nadająca się pod zabudowę i uprawę. Jednak mamy jeszcze dzisiaj takie miejsca na nawsiu, które mogłyby łatwo służyć do zabudowania i uprawy, a pozostały nadal własnością gromadzką. Tłumaczy się to tym, że ludność stale była przeciwna jakimkolwiek sprzedażom kawałków "gminnego" - jak to się mówi - w prywatne ręce i każdy fakt sprzedaży komuś kawałka nawsia musiał być solidnie na zebraniu gromadzkim uzasadniony 158. Większość przestrzeni pierwotnego nawsia zajmują dzisiaj tzw. zagrody. Zagrodą w Grodzisku nazywa się kawał łąki lub pola leżący na nawsiu - i tylko tam. Nie nazywa się tym mianem ani zabudowań (jak to często czynią źródła historyczne), ani pola czy łąki, leżących gdzie indziej. Zagród tych jest jeszcze dzisiaj kilkanaście, być może pochodzących w prostej linii z pierwotnego osadnictwa. Być może też; że z nimi wiąże się owych "zagrodników małorolnych 12, zagrodników bez roli 9, komorników z bydłem 8", których prócz 12 komorników bez bydła i 12 rzemieślników notują w Grodzisku źródła z XVI w.159• Historia takich zagród była różna i stanowi właściwie specjalne zagadnienie. Wspomnieć tylko wypada, że zagrody - jak to dzisiaj jest 1361 s., w Wólce 35 mgrazem 252 mg 1042 s. W ten obszar jednak wliczone są także skotniki i drogi (innej własności gminnej Grodzisko nie posiada). Gdybyśmy obszar skotników i dróg policzyli na 100 mg, pozostałaby nam powierzchnia nawsia ok. 150 mg. Obszar ten obejmuje oczywiście tylko nawsie jeszcze hie zajęte, z wyłączeniem wszelkich zagród, placów budowlanych, gruntów uprawnych itp. Własność gminna w Grodzisku w stosunku do całości obszaru wsi wynosila w 1853 r. 2,7%• W opracowanych przez W. S t y s i a analogicznych wsiach łańcuchowych powierzchnia gruntu gminnego (pastwisk wraz z drogami i potokami) w stosunku do całości powierzchnia była zbliżona. I tak: Markowa 0,83, Kosina 1,64, Husów 2,06, Gać 2,47, Handzlówka 4,84. (W. S t Yś, Rozdrabnianie gruntów chłopskich w byłym zaborze austriackim od r. 1787 do 1931, Lwów 1935, s. 139-182). Natomiast we wsiach innego typu )'Vahaniabyły znacznie większe. Np. Czyszki pow. lwowski nie posiadały wcale gruntu gminnego zaś Czukiew 14,41%• W tym ostatnim wypadku chodzi zapewne o typowe pastwisko a nie nawsie. Styś bowiem nie wyodrębnia nawsia od innych rodzajów własności gminnej. 158 W Grodzisku do ostatnich czasów mieliśmy do czynienia z przeżytkiem dawnego ustroju samorządnego wsi w postaci tzw. "gromady", tj. zebrania ogółu członków gromady, na którym ważniejsze postanowienia poddawane były pod uchwałę ogółu. 159 Zob. przypis 154. l widoczne zajmowały lepsze, wyższe mIejSCa nawsia, uprawne zapewne od dawna. Wspomnijmy także, że proces stopniowego podziału zagród w Grodzisku powodował zagęszczenie stawianych na nich domów i równoczesną proletaryzację zagrodników. Potomkowie dawnych zagrodników nie wiele lub wcale nie różnią się od biedoty z właściwego nawsia. Niektóre zagrody zostały wykorzystane prawie wyłącznie jako place pod zabudowania tych, którzy mają grunty w innym miejscu. Stąd to wieś przybiera miejscami wtórną postać ulicówki (np. w Dolnym między folwarkiem a mleczarnią)· Nawsie w Grodzisku, jak zresztą w każdej wsi, jest tym terenem, na którym mieściło się wszystko to, na co zazwyczaj nie było miejsca w uporządkowanym szeregu zabudowań i gruntów chłopskich. Znalazły się tu: kościół, szkoły, karczmy, domy ludowe, dom parafialny, ochronka, sklepy, urzędy, młyny, tartak, (kiedyś także browar dworski) mleczarnia itp. Nawet budynki powstałego z rugów chłopskich a krótkotrwałego folwarczku Bilińskiego w Górnym stały (do 1848 r.) także na nawsiu. Na jego terenie w środku wsi wyrosło taJkże miasteczko. Ogólne warunki powstania w Grodzisku m i a s t e c z k a były zarówno charakteru fizjograHcznego, związanego z nawsiem, jak demograficznego i ogólnego-gospodarczego. Ważną rolę w powstaniu miasteczka mogło odgrywać samo położenie i wielkość wsi. Duża wieś, połączona dość niewygodnie z najbliższymi ośrodkami miejskimi (Przeworsk 15 km, Leżajsk 10 km)r stwarzała sobie w postaci miasteczka własne centrum handlowe w samym środku. Lokalne warunki nawsia były tu zresztą bardzo dogodne. Od strony północnej łańcuch zabudowań gospodarskich przesunął się dość daleko od potoku na szczyt wzgórza .("Zaborcze"), biegnącego poza zalesioną rozpadliną ("Doły"), pozostawiając od tej strony dość szerokie nawsie. Od strony południowej znów były niegdyś grunty dworskie, obok nich szeroki skotnik i droga prowadząca do Zołyni (8 km). "Wieś gospodarska" - powiedzmy - została tu niejako przerwana, a leżące w dogodnym punkcie nawsie stwarzało możliwość osiedlania się na nim elementów "niegospodarskich", dla których w uporządkowanym 'łańcuchu zabudowań chłopskich nie było miejsca. N a w s i e m a w łaś n i e t o d o s i e b i e, ż e u m o ż l i w i a o s i e dl a n i e s i ę i rp r z e p ł y we l e m e n t ó w o b c y c h, n'O w y c h, róż n y c h, b e z n a r u s z a n i a i s t n i ej ą c e g o k s z t a ł t u w s i i jej u s t r o j u g r u n t o w e g o. Nowy twór - miasteczko - może tu powstać obok zastanego układu wiejskiego, choć w jego środku. Taka możliwość istnieje oprócz wsi łanów leśnych tylko przy owalnicy z dużym plaeem. W każdym innym typie wsi miasteczko może się rozwinąć tylko przez przekształcenie samej osady - jak to już �491 '-490 gach cechowych - że większość tych i poprzednio wymienionych rzemieślników mieszkała w Miasteczku, ~apewne także już przed jego formalnym erygowaniem. Erekcja Miasteczka Grodziska nastąpiła w 1740 r. przez ówczesnego właściciela Grodziska, księcia Józefa Dominika Lubomirskiego z Przeworska 165. Kataster józefiński z 1787 r. wykazuje w Miasteczku 80 rodzin o następującym składzie społecznym: 2 rodziny posiadające tylko domy, 14 rodzin posiadających domy z ogrodem, 23 rodziny posiadające dom, ogród i pole do 1 morga włącznie, 8 rodzin posiadających gruntu do 5 morgów, 2 rodziny posiadających gruntu 5-10 mórg, 2 rodziny posiadające ponad 10 mórg, 29 rodzin żydowskich posiadających tylko domy. W 1853 r. wg. danych protokółów parcelowych mieszkało tu 31 rodzin rzemieślniczych (szewców 11, stolarz 1, krawców 4, tkaczy 4, garncarzy 7, garbarzy 4). W 1919 r. ówczesna rada gminna Miasteczka uchwala przyłączenie doń Dolnego, celem stworzenia "Wielkiego Miasta Grodziskiego" - jak mówi protokół z posiedzenia. Tymczasem w parę lat później Miasteczko traci prawa miejskie stając się gminą wiejską (w 1930 r.). W związku z tworzeniem gmin zbiorowych zostało Miasteczko włączone do gromady Grodzisko Dolne. Historia grodziskiego miasteczka, chociaż przedstawiona w niewielu szczegółach, ukazuje się nam jasno na tle poprzednich analogicznych opisów. Rola nawsia jest tu niewątpliwa właśnie dzięki wspomnianej możności przyjmowania rzemieślników i w ogóle ludzi z zewnątrz. Znamienna jest również rola miasteczka jak i nawsia w ogóle dla życia biedoty wiejskiej. Na podstawie protokółów parcelowych i map katastralnych z 1853 r., można było wyszukać w Grodzisku 158 rodzin ówczesnej biedoty wiejskiej (poza żydowską), spośród których aż 130 rodzin mieściło się na naw siu 166. W 1945 r. mieliśmy w Grodzisku 142 rodzin biedoty, z których zaledwie 23 mieściły się w rzędach domów gospodarskich. Reszta była bezładnie porozrzucana po całym riawsisku zależnie od ~i~ieliśmy. -. b~dź też .na jej peryferiach. To jest jedna z najistotmeJ szych roI, Jakle pełnIło nawsie 160. N~wsie grodziskie .było. terenem, na którym skupili się wszyscy ŻydzI, mogącyodegrac wazną rolę w genezie miasteczka. W 1853 r. wg ?r~nd- un~ Bauparzellen ProtokolI oraz map katastralnych 161 rodZIn zydowskIch było w całym Grodzisku 38 ' z kto'r yc.h 28 Sk UpI'ł o . M" SIę W . Iast~zk~, zas reszta_ na pozostałym nawsiu (i tylko na nawsiu) wzdłuz . . . całej . WSI. Mi W nowszych czasach rodzin tych przyb Ył o Jeszcze wIęceJ! p.rocz asteczka lokowały się one przy drogach na nawsiu, szczegolm~ z.aś w. Doln~m, a zwłaszcza w sąsiedztwie folwarku. Nie zna~y am Jedn~J rodzmy żydowskiej, któraby mieściła się kiedykolw~ek w rz?dzle domów gospodarskich. Była to w ogromnej więkSZOŚCI sama bIedota. Osadnictwo Żydów, ·choć umożliwione przez warunki nawsia nie było za.pewne przypadkowe, lecz spowodowane możliwościami z~robkowymI. M?żliwości te przedstawiała w sobie już sama ~ielkość wsi. Stwarzały Je zapewne także uprawiane we wsi rzemiosła wiejskie: tkactwo, garb.arstwo.' szewstwo i garncarstwo. Chodziło głównie o handel ~robamI rzemIOsła grodziskiego '62. Szczególny musiał być tutaj roz~oJ tkactwa, skoro w r. 1664 ówczesny właściciel Grodziska Sebastl~n Lubomirs.~i, zatwierdza statut cechu tkackiego. Cech te~ ma w MIasteczku SW?J dom cechowy, a liczba jego członków z początkiem XVII~ w. wynosIła około 40 163. Nieco później od tkackiego powstaje w MIasteczku cech szewski, liczący w 1779 r. 66 członków. Posiadał on rów~ież swój własny dom cechowy w Miasteczku 164. Możemy przypuszczac - co zresztą zdaje się wynikać z nazwisk członków w księ• 100 Gdyby się tak bliżej rozglądnąć powstałym w czasach nowożytnych mIasteczkom. p.ołu~niowe~ Mało?olski, można by napewno wykazać, że spora, a ~o~~ I wIększa Ich częsc powstała właśnie w podobnych warunkach. NaJbhzszym Grodziska prawdopodobnym przykładem będzie miasteczko Żołynia,. rozwinięte w środku dużej wsi łanów leśnych. Aby się o tym przekona.!;, wystarczy już przeglądnięcie odnośnych map w skali l : 100000. 161 O~racowanych przeze mnie w 1937 r. w Archiwum Państwowym przy II. UrzędZIe Skarbowym we Lwowie w ramach wspomnianego P. 1. K. W. NIestety opracowania rpowyższe oraz bezcenne dziś fotokopie ówczesnych map k~tastr~lnych, jakie polecił sporządzić prof. dr J. Chałasiński, zaginęły w czaSIe wOJny. Korzystam z posiadanych niektórych sumarycznych danych. ~62 Do czasu pierwszej wojny światowej Miasteczko miało jarmarki .sześc razy do roku oraz co tygodniowy targ. 163 Wg dokumentów cechowych przechowywanych u każdorazowego cechmistrza. IG4 Również wg dokumentów cechowych. 165 Wg oryginalnego dokumentu znajdującego się obecnie w Uniwers. Łódzkim w zbiorach po Polskim lnstytucie Socjologicznym. 16G Na podstawie map katastralnych i protokółów parcelowych z 1853 r. rozlokowanie ówczesnej biedoty wiejskiej było następujące: w Miasteczku mieściło się 41 rodzin, pozostałe 89 rodzin na nawsiu reszty Grodziska. Z tych ostatnich tuż za płotami mieszkały 32 rodziny. Wśród tych rodzin całkowicie bezrolnych było 31, reszta z małymi zagrodami czy kawałkami gruntów. o,. '··1 �492 493 \ tego, jakie i gdzie były możliwości osiedlenia się; część również tuż za płotami gospodarskimi, czę~ć przy drogach, inne pod stokiem czy na zboczach wzgórz. Mimo bezładności rozrzucenia można zauważyć większe skupienia. Jest ich cztery. Jedno mieści się w Dolnym na tzw. "Zadróżkach" (zob. wskutek czego "wieś gospodarska" odsunęła się dalej od drogi główn~j i potoku. Na zboczu mamy kilka domów b~e~oty z małymi poletkąmI. Nie zajęte na łąki częś,ci nawsia przedstawIaJą tu dogodny teren osadniczy. Szczególne zaś znaczenie mogło mieć sąsiedztwo dworu (ok. OE.JASNIENIA OBJASNI[NIA c:J DOMY C;OSPO04R5KI( _ DOMY ElI,OOTY Ryc. 6. Część nawsia w Grodzisku Dolnym. szkic) 187. Jest to skupienie dawne, wyznaczone kilku czynnikami: od' północnej strony wznoszą się tu dość poważne wzgórza ("Górki"), Szkic ten, jak i następne, jest właściwie schematem wykonanym odręcznie w terenie bez uwzględnienia dokładnych stosunków przestrzennych, o które tu zresztą nie chodzi. Ujmuje on stan zasadniczo z 1945 r. Prostokąt oznacUl tu całość gospodarstwa a nie budynek. W "domy biedoty" wliczono stojące wówczas "pustki" (domy niezamieszkałe już przez biedotę) jak też i takie zabudowania, w których ostatnio mogły mieszkać już rodziny gospodarskie (rzadkie wypadki). • CJ o 'DOMY GOSPoDAR5i<.1~ • DOMY _ ,". PROC.PEIUY';C\ PLAC\': PO DOMAC\.l :p !?>I£OOTY DOMY P02YD, GRANIC •. ŻYD "lAMłE:SZK AtlMINł5TRAC. MIA.5TA Ryc. 7. Grodzisko Miasteczko. (67 250 m od arendy), w którym biedota jeszcze niedawno najmowała się do pracy. W 1853 r. mieszkało tu 18 rodzin. Drugie "Zadróżki" mamy w pobliżu dworu przy skrzyżowaniu szosy od stacji kolejowej z drogą biegnącą przez, wieś. Na niewielkiej przestrzeni mieszkało tu w 1853 r. 10 rodzin, w 1945 tylko 6. Mieszkała tu dawniej służba dworska oraz �495 II 'ii ~II :\ .l 1 fornale. Trzecie skupienie biedoty w Dolnym mieliśmy koło kościoła <12rodzin w 1853 r.). Koło kościoła mieścił się też "szpital" parafialny, dom dla ubogich (rozebrany w 1936 r.). Największe skupienie biedoty mieliśmy w Miasteczku (zob. szkic). W jej rozlokowaniu przestrzen_. nym możemy tu zauważyć pewną regularność; oto domy biedoty otaczają wieńcem Miasteczko, wciskając się między nie a "wieś gospodarską". Rzecz zrozumiała: biedota była zarówno na usługach ludności Miasteczka jak i gospodarzy, szczególnie miasteczko stwarzało jakie takie możliwości egzystencji. Część biedoty stanowili zresztą niegdyś rzemieślnicy. Ostatnie wreszcie skupienie, którego część nazywano do niedawna również "Zadróżkami" , znajdujemy w Górnym (zob. szkic). Nie mamy tu wzgórz, teren jest płaski. Rozszerzone nawsie mamy od strony Miasteczka oraz w sąsiedztwie szkoły. I tu, i tam mamy do czynienia z zagrodami, na których kiedyś mieszkali zagrodnicy, po podziale. zagród została biedota. W środku terenu istniał wspomniany krótkotrwały mały folwarczek Bilińskiego,' zniesiony w 1848 r. Skupienie to nie jest również przypadkowe; oprócz folwarku znaczenie miało tu zapewne dogodne, suche, bezłąkowe nawsie. Wypada uczynić tu krótką dygresję w sprawie nazw wskazanych . wyżej skupień biedoty grodziskiej. Mówiliśmy już o trzech "Zadróżkach". Znaczenie nazwy jest tutaj oczywiste. Prócz tych spotykamy jeszcze trzy skupienia o nazwie "Kormanice" (lub "Koromanice"): koło dworu od strony "Górek", w Miasteczku i w Górnym (zob. szkic). Tak nazywa się również najbiedniejsza część przysiółka Podlesie. Nazwa ta wymaga wyjaśnienia. Słowni~ Lindego czy Karłowicza oznacza "korman" ("karman") jako odzież, siermięgę, względnie odzienie robocze z płachty mające chronić przed deszczem. W Słowniku gwar polskich Karłowicza czytamy m. in., że "mieszkańcy lasów tak w porze dżdżystej okręcają pasterzy swoich w płótna, że na piersiach tworzą się fałdy, w których chowają ręce w niepogodę. Taka na prędce sporządzona odzież nazywa się kiiormim". To jeszcze nie wiele wyjaśnia. Słownik Geograficzny mówi tylko o jednej wsi o nazwie Kormanice w okolicy Przemyśla. Czytamy tam, że "we wsi tej tkano już za dawnych czasów proste sukna dla włościan, skąd może i nazwa wsi pochodzi, gdyż korman oznacza grubą siermięgę lub sukmanę, a kormnik rzemieślnika wyrabiającego grube sukno". Według tego zatem Kormanice byłyby w naszym wypadku miejscem na nawsiu, na ktÓrym mieszkali niegdyś rzemieślnicy wiejscy, wyrabiający grube sukmany czy siermięgi. W Grodzisku istotnie hodowano niegdyś owce, wyrabiano - jak wiemy - płótna, rzemieślnicy produkowali płótni anki i "grodziskie" kożuchy. Jak więc widzimy, grodziskie Kormanice potwierdzałyby poprzednie dane o lokowaniu się na nawsiu tkaczy wiejskich. Wskazane tu skupienia biedoty wiejskiej na nawsiu grodziskim, choć były dawne i stanowiły dotąd trwały obraz jego zasiedlenia, mieściły w sobie ludność różnorodnego pochodzenia o nietrwałym i płynnym składzie 168. Związane jest to z jednej strony z ciągłą emigracją poza wieś w poszukiwaniu pracy, z drugiej ze zwiększeniem się biedoty. wiejskiej w wyniku rozdrobnienia gruntów a zwłaszcza OBJASNII;NIA D _ OOMY OOMY GOSlJlJOARSKl1; BI[OOTY o ol 0000010 o O O O DO O Ryc. 8. Część nawsia w GrodziSku Górnym. klasowego rozwarstwienia: WSI l Z imigracją do wsi biedoty pochodzącej, jak tu się mówi, "ze świata". Są to znów zagadnienia szersze. Poruszymy tu krótko tylko niektóre związane z osadnictwem na nawsiu. W Galicji, jak wiadomo, obowiązywała od r. 1787 do 1869 austriacka ustawa o niedzieleniu gospodarstw chłopskich. Chociaż w praktyce 168 Wg biografii rodzin płynność ta, ujęta na podstawie zasiedziałości danego domu czy placu, przedstawiałaby się następująco: wszystkich placów na których stały lub stoją domy biedoty, było w Grodzisku 192. Na 103 placach mamy zasiedziałość przez dwa pokolenia. W 17 wypadkach na danym placu następowało po sobie kilka pokoleń, nie będących w żadnym stosunku pokrewieństwa. Nowych placów było 22, zaś 50 zostało w cią'5u czasu, dającego się przez badania terenowe uchwycić, opuszczonych. �497 496- -~ gruntów i osadzanie się na końcu pól, zamiast chałupników, synów lub córek gospodarzy, którzy tutaj otrzymali grunt. Stąd powstały przysiółki. W każdym razie ci kucznicy dali początek przysiółkowi Podlesie ~iczącemu dziś sto kilkadziesiąt gospodarstw. Wcześniej bodaj usunięto kuczników z ogrodów. Mapy katastralne, protokóły pa.rcelowe oraz biografie rodzin wskazują i takie wypadki, w których na tym samym ogrodzie (prętu lub półćwiartka) w jednych gospodarskich zabudowaniach mieszka jeden brat, zaś tuż obok w chałupniczym domu drugi brat czy siostra. Częstszym jednak zjawiskiem byli kucznicy pochodzenia niefamilijnego. Nieraz na jednym ogrodzie mieszkało kilka rodzin chałupniczych. Badania terenowe historii osadnictwa na takich ogrodach stwierdzają duże zagęszczenie jego gdzieś do roku 1890. Następuje potem gwałtowny spadek i likwidacja domów chałupniczych, a to głównie dzięki emigracji. Z takiego to elementu chałupniczego rekrutowała się głównie rzesza bezpowrotnych emigrantów do Ameryki, Kanady, Brazylii itd. Po tych placach dzisiaj zaginęła już nawet pamięć ludzka, świadczą o tym zazwyczaj pewne wzniesienia gruntu powstałe z usypanej niegdyś ziemi pod dom ale tylko tam, gdzie grunt był nieco podmokły. Trwalsze ślady pozostawiła biedota osiadła na nawsiu ze względu na to, że raz zbudowany domek, mimo 'zmian jego mieszkańców, utrzymywał się dłużej. Na nawsiu zresztą nie mogło być rugów kuczników, tak jak na gruncie prywatnym. Że na nawsiu osiadał wydziedzicz.ony element gospodarki już dawniej, świadczą między innymi także rozporządzenia ostatniej woli m. byla ona tylko po ·części przestrzegana, t~ j~dnak do~r.ow.a~zila do wytworzenia się sporej ilości bezgruntoweJ. bIedoty ~1~Jsk~e]. Przynajmniej część tej biedoty osiadała. na naws:u. Z drugIeJ zno~ strony po zniesieniu powyższej ustawy, mImo ~anuJącego tu. zwy.cz~Ju prawnego dzielenia gruntu i gospodarstwa .mlędzy woSzystkledZIecI z up~zywilejowaniem naj młodszego spadkobIercy, . ktory . zos.tawa~ na. oJC?- " . o I'e zachodziły również częste wypadkI wydzledzlczama mektoWlzn , . . kI _h dzieci loe. Jeśli uwzględnimy jeszcze proces rozwarstwlerua a~~~ego, w wyniku którego część ludności wie~skiej ~proletar~z~w~ł~ się, otrzymamy poważną, choć ciągle. zmienną, .hczbę bIedoty wleJs~le]. W warunkach galicyjskich, przy medorozwoJu przemysłu, r:z~mlO~a i miast _ mimo masowej emigracji po 1880 ~. dooAmer~kl l o~d~l~ indziej .--: spora część tej biedoty musiała pozostac we WSI. Częsc. ]~] znalazla zajęcie i utrzymanie przy ~iększych. gospodarst~ac~ w:e]skich nie wpływając na zmiany osadmcze. Byli to komormcy l słuzba gospodarska. Część jednak osi~dała we wsi tworząc nowe gospodarstwa domowe. Byli to chałupmcy. Proces osadnictwa ty·ch chałupników był bardzo charaktery.styczny. Lokowali się oni albo na gruntach chłopski~h, al.~,ona nawslU: Chałupników tych nazywano zazwyczaj "kuczmkarni . Była ~o .bled~ta, _która jeszcze do końca -XIX w. została osadzana ?rzez kmIecI ,~a Ich własnych gruntach i w wybudowanych przez mch "kuczach ~stąd nazwa) _ chatkach postawionych bądź tuż obo~ do.mu gospo~arSkl~go, na ogrodach, bądź za płotem na nawsiu, ?ądz tez na ~rugl~ ~onc~ ol u granicy. Kmieć, stawiając domek takIemu chałupmkowl, rowno ~~eŚnie angażował go jako siłę najemną _do s~eg~ go~po?arstwa. Za-, . d ł też par" zagonów pod kapustę l zlemmakl. Była to zwyczaJ' awa... l kI' t l kmieca 170 'ak to Stefan Czarn-owski nazwał - sta a .len e a . -' ~ osadzaniu się biedoty na końcu pól istniał takI ~wyczaJ ~raw~y, że w zamian za nawiezienie kawałka gruntu u gramcy kuczmk m~ł rawo trzykrotnie zebrać plony, na czwarty rok grunt wracał ' ~ ~łaściciela, względnie umowa zostala zawierana na ~owo. zwycza~ ten i takie osadnictwo kuczników ustało wraz z ~ostępu]ą~Y~ rozdrob nieniem gruntów. Nastąpiło wówczas usuwame kuczmkow z tych 169 W wydziedziczaniu, jak wynika z bio.grafii rodzin,. kierow:~ z~~ różn mi względami: wieloletnim przebywamem poza WSIą ą z e~igracją czy dawną wieloletnią służbą wojskową, ułomn~śclą ~Iz~c~n~ czy umysłową nieślubnym pochodzeniem, niepodporządkowamem SIę ZleCI · d'" ·tp W okresie ustawowego zakazu dzielenia gruntów korzywol l 1'0 ZICOW l . .. kt k tę stosowano stano z tych względów dość skwapliwie, choclaz pra Y ę i później. . d" 170 Stefan C z a t n o w s k i, podłoże ruchu chłopskIego. Zaga mema pracy kulturalnej. R. II, Warszawa 1936 i odb., s. 7. Ten krótki przykład dziejów nawsia w jednej wsi pozwala przede wszystkim na stwierdzenie, że są one podobne do ukazanych poprzednio. Zbierzmy krótko zasadnicze wnioski. . Jako grunt gminny, nawsie jest nadal terenem naj przeróżniejszego osadnictwa i zabudowy; wyłącznie tu lokują się wszelkie instytucje o charakterze publicznym i prywatnym obsługujące wieś i okolicę, podobnie jak za czasów osadnictwa średniowiecznego. Towarzyszy temu osiadanie tu miejscowej i przybyłej z zewnątrz ludności rzemieślniczej i wyrobniczej, co wreszcie doprowadza do powstania sui generis miasteczka. Trzeba podkreślić, że nawsie jest wyłącznym tere- v: . 171 Np. z testamentu ćwierciowego kmiecia, Jana Misia z Górnego ("Góry") z r. 1782 dowiadujemy się, że spośród 9 dzieci grunt otrzymuje zaledwie troje. Druga żona Misia wraz z trzema córkami otrzymują "zagródkę i półkątek" leżące na nawsiu. Pozostający na ojcowiźnie syn jest zobowiązany, "aby ... postawił na zagródce na nawsiu leżącej chałupę jaka być może", w której ci czworo mają mieszkać. • 32 �,I"· 498 'a si" we wsi ludności przybyłej z zewnątrz oraz różnonem osa d za nI ..• , d ' , k' , d ' d względem składu i pochodzenia ble otY wleJs leJ, . ro ne~ po d' . roll' nawsia w przepływie i osadnictwie ludnoŚCI TeJ zasa mczeJ .' t ' , . kie' możemy przypisać to, że- w rozplanowamu resz~y ~Sl, _eJ WleJS J 'em zachowały się zagg:dnicze zarysy pochodzema sredm~nawSl , . . 'l Pr . t lOaSI" Poza . . no w układzie zagród Jak l po. . zeclws. aw . dl " WIecznego zarow t duża zmienność krajobrazu osadniczego naWSla m. mn. 1 at e~u że lokuje się tu część zagród chłopskich ze względu na ~rak ode ~ d iego miejsca w dotychczasowym łańcuchu zabudowano .' pow.; ~yniku spostrzegamy wykształcenie się wyrażne~ odr~bno~c~ przestrzennej dwóch części wsi: z jednej strony mam! Cląg~y l mmeJ wi e" ednaki w swoim wyglądzie ła~cuch zabudowan poł.o~ony u .pocz ~k~ ~ierwotnyCh łanów i ich CZęŚCIpochodnych, z, ?rt~~leJ ruchhwy i ~ienny osadniczo teren nawsia, mieszczący ludposc rozn~go POC:lO, wodu i składu społecznego. Wśród tej ludnoŚCI wyrazne d zema, za .' . k Dl iej teren swoje miejsce przestrzenne zajmuje bIedota ",:,~eJsa: ~.n nawsia był w takiej wsi jedynym (poza przyslOłkaml) mIeJscem osadzania się. Dostrzegamy tu proces k l a s ? o - p r z e s t r z e n n.e g ? drę b n i e n i a b i e d o t Y w i e j s k l e J od reszty ludnOŚCIw~. wY;awsie okazuje się tym elementem osadnictwa ~iejskiego, na k~o= . my śledzić zależność między rozplanowamem osady a zmla rym moze k .. nami w strukturze społecznej jej miesz ancow.. imo Nawsie grodziskie jest wreszcie przykładem tego, Jak długo, m wszelkich zmian, potrafią się utrzymywać w pewny~h wa~unkach zasadnicze tradycyjne ząrysy i instytucje rozplanowama WSI, stworzone jeszcze w średniowieczu, /. JAN PIOTR DEKOWSKI BADANIA NAD PRZESZŁOŚCIĄ KULTURALNĄ OPOCZYŃSK1CH MIASTECZEK v.: 1 .. Badania kultury ludowej w miastach i miasteczkach w wynikach swych tym różnią się od badań prowadzonych na wsi, że te ostatnie dają jeszcze stosunkowo obfity materiał współczesny, który rzadko sięga wstecz poza wiek XIX, badania zaś w miastach, przy małej ilości materiałów współczesnych, przynoszą sporo wiadomości historycznych. Przy znanej trudności zachodzącej w datowaniu zjawisk z zakJresu ludowej kultury wzmianki historyczne, odnoszące się do. różnych dziedzin życia gospodarczego i artystycznego są dla nas niesłychanie ważne i cenne. Dowiadujemy się z nich, jak w ogólnych zarysach kształtowało się życie codzienne w owych na pół rolniczych miasteczkach, jakie były ich kontakty z tzw, "szerokim światem", kiedy i skąd mogły pojawiać się tam różne nowości. Uzyskany tą drogą obraz nie jest oczywiście bez znaczenia i dla studiów nad przeszłością kulturową wsi, wiemy bo.wiem dobrze, jak wielki wpływ na jej przemiany miały owe miasta prowincjonalne, Już w XVI wieku na terenie powiatu opoczyńskiego istniało d:z:iewięć osad miejskich, a mianowicie: Opoczno, Gielniów, Końskie, Fałków, Odrzywół, Drzewica, Gowarczów, Białaczów oraz Żarnów. W pierwszej połowie XIX wieku na skutek ,przesunięć administracyjnych odpadły: Końskie, Fałków i Gowarczów, a przybyły: Skrzynno, Skrzyńska, Klwów i Przysucha. Miasteczka te powstały w różnych okresach czasu: Żamów w XII w., Białaczów w XIII w., Skrzynno około 1318 r" Fałków w 1340 r" Klwów w 1413 r" Odrzywół w 1418 r" Drzewica w 1429 r., Gielniów w 1455 r., Nieznamierowice około 1500 wreszciePr..:ysucha w 1713 r. Niektóre spoś'ród nich, jak: Żarnów, Skrzynno i Opoczno, były grodami i .posiadały zgodnie z tradycją obronne mury i fosy. Z przywileju wydanego 1751 r. przez wojewodę bracławskiego, Stanisława Swidzińskiego dowiadujemy się, że mieszczanie klwowscy obok innych ci-ężarów i świadczeń, mieli obowiązek "grodzenia dookoła" swego miasta. Stawiali więc płoty, które miały chronić osadę w pierwszym rzędzie przed dzikimi zwierzętami, a zwłaszcza przed wilkami. Miasteczka osiemnastowieczne w Opoczyńskim nie były zbyt 32* �498 nem osadzania się we wsi ludności przybyłej z zewnątrz oraz różnorodnej pod względem składu i pochodzenia biedoty wiejskiej. Tej zasadniczej roli nawsia w przepływie i osadnictwie ludności wiejskiej możemy przypisać to, że- w rozplanowaniu reszty wsi, tej poza nawsiem, zachowały się zasatlnicze zarysy pochodzenia średniowiecznego zarówno w układzie zagród jak i pól. Przeciwstawia się temu duża zmienność krajobrazu osadniczego nawsia m. inn. i dlatego, że lokuje się tu część zagród chłopskich ze względu na brak odpowiedniego miejsca w dotychczasowym łańcuchu 'zabudowań. W wyniku spostrzegamy wykształcenie się wyraźnej odrębności przestrzennej dwóch części wsi: z jednej strony mamy ciągły i mniej więcej jednaki w swoim wyglądzie łańcuch zabudowań położony u początku pierwotnych łanów i ich części pochodnych, z drugiej ruchliwy i zmienny osadniczo teren nawsia, mieszczą'cy lud!1OŚćróżnego pochodzenia, zawodu i składu społecznego. Wśród tej ludności wyraźne swoje miejsce przestrzenne zajmuje biedota wiejska. Dla niej teren nawsia był w takiej wsi jedynym (poza przysiółkami) miejscem osadzania się. Dostrzegamy tu proces k l a s o w o - p r z e s t r z e n n e g o w y o drę b n i e n i a b i e d o t y w i e j s k i e j od reszty ludności wsi. Nawsie okazuje się tym elementem osadnictwa wiejskiego, na którym możemy śledzić zależność między rozplanowaniem osady a zmianami w strukturze społecznej jej mieszkańców. Nawsie grodziskie jest wreszcie przykładem tego, jak długo, mimo wszelkich zmian, potrafią się utrzymywać w pewnych warunkach zasadnicze tradycyjneząrysy i instytucje rozplanowania wsi, stworzone jeszcze w średniowieczu. JAN PIOTR DEKOWSKI BADANIA NAD PRZESZŁOŚCIĄ KULTURALNĄ OPOCZYŃSKlCH MIASTECZEK Badania k~lt~ry .ludowej w miastach i miasteczkach w wynikach sw!c~ tym rozmą SIę od badań prowadzonych na wsi, że te ostatnie d.aJą Jeszcze stosunkowo obfity materiał wSiPółczesny, który rzadko ~Ię?~ wstec~ ~oza wi~k XIX, badania zaś w miastach, przy małej IlosCI matenałow wspołczesnych, przynoszą sporo wiadomości historYClznych.Przy znanej trudności zachodzącej w datowaniu zjawisk z za~res~ lu~o,,:,ej.kultury wzmianki historyczne, odnoszące się do, różnych. dZle~zm .zycla gospod~rczego i artystycznego są dla nas niesłychanIe wazne l cenne. DOWIadujemy się z nich, jak w ogólnych zarysach kształtowało się życie codzienne w owych na pół rolniczych mia~teczkach, jakie były ich kontakty z tzw. "szerokim światem", kiedy l ~k~d mogły ~?j~wiać się tam różne nowości. Uzyskany tą drogą obraz me Jest oczywIscle bez znaczenia i dla studiów nad przeszłością kulturo.wą wsi, wiemy bowiem dobrze, jak wielki wpływ na jej przemiany mIały owe miasta prowincjonalne. . Już w XVI wieku na terenie powiatu opoczyńskiego istniało dzieWIęĆosad miejskich, a mianowicie: Opoczno Gielniów Końskie Fałków, Odrzywół, Drzewica, Gowarczów, Białaczów' oraz Ża~nów. W pierwszej połowie :XIX wieku na skutek przesunięć administracyjnych odpadły: KońskIe, Fałików i Gowarczów, a przybyły: Skrzynno, Skrzyńsko, Klwów i Przysucha. Miasteczka te powstały w różnych okresach czasu: Żamów w XII w., Białaczów w XIII w., Skrzynno około ~318 r., Fałków w 1340 r., Klwów w 1413 r., Odrzywół w 1418 r., DrzewIca w 1429 r., Gielniów w 1455 r., Nieznamierowiceokoło 1500 wreszcie Przysucha w 1713 r. Niektóre spoś'ród nich, jak: Żarnów, Skrzynno i Opoczno, były grodami i posiadały zgodnie z tradycją obronne mury i fosy. Z. przywilej.u .,,:,y~anego 1751 r. przez wojewodę bracławskiego, Stamsława SWldzmslnego dowiadujemy się, że mieszczanie klwowscy obok innych ciężarów i świadczeń, mieli obowiązek "grodzenia dookoł~" swego miasta. Stawiali więc płoty, które miały chronić osadę w. pler~zy.m rzędzie ~rzed dzikimi zwier,zętami, a zwłaszcza przed . wIlkamI. MIasteczka osIemnastowieczne w Opoczyńskim nie były zbyt 32* � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e58bdaed2f2f1fe8ddd11b299e96c9fc.pdf 3c50167be7bc55220596c92dee414196 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:60 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Subject The topic of the resource sztuka ludowa, bursztyniarstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:51 Title A name given to the resource Przemysł i sztuka bursztyniarska nad Narwią / LUD 1948-51 t. 39 Description An account of the resource LUD 1948-51 t. 39, s.355-415 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chętnik Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 354 ADAM CHĘTNIK PRZEMYSŁ I SZTUKA BURSZTYNlARSKA ~AD NAR W1.,\ Wstęp Był naród mieszkający Co bujała to trawą, 1\. niedalekie morze ORKA. Drzeworyt, wielkość nat. 8,6 X -t,6 cm. Bartosz Paprocki, Kraków 1575, cap. 95: «chlap ni"kLóry orać szedl naw,," otlożysko namniey pociągnąć Roxolania, Tamże, nie chciały! rozkrawa! wól ledwie czyskim / złorzecząc .\. Gwagnina byków wjarzmionych dycha smaga z 'Verony zaziajanym pracowite z trudem orzą w sześć par wołów. I Gleistą zwierze'). za nim Z Kroniki Kraków których Sannacji uzbrojon bi- Europskiej - 1860) 351: Na Żmudzi zębami w skiby rozmiatają. sztuk niemało, bryłę zaledwie poganiacz "Ziemię Gdy idą orać, nabiorą miasto lemiesza w prze\vTacaniu z sobą zi,emi używają; to jest skoro się jedno zepsuje i drugie i trzecie, aby nic nic mieszkali, a pogotowie na to miejsce przyprawiali')' a ciężkiej do uprawy ciągnie jeden Kołberg, ziemi, pług, a zaprzęgiem czaju pewien rodzaj walania gospodarni jeden oraniem zagon, po dachu schodzi podczas Pis. Pol. N-139, wszystkie st. ich,). J. K. I I I): orany, deszczu i jednytkie ma w'zwy- wolu, a przyuczone tego Gostomski, były'" czasów' ludzie prawie iako tu u nas ośm, to tam środka czubiasto, Gospodarstwo "Ma być skib 8, a zagon ma być 3 łokcie zagony jednakuczkic na tłustej, wołów tj. sześć walów' Polszcze są z dawnych na samy wierzchu woda". ,\. insze Haur, Skład abo Skarbiec znakomitych zagonów wielkich y obszernych spadzisto parami tonem na każdego r. 1693, 46: ('\<\' ''''ielkiej szczytem I 42: ("" Proszowskim trzema takim jeden tyko kieruje człowiek. Rataj odmiennym bydlęta rozumieją te glosy i słuchają sekretów oekonomiey, Kielecki" orzą pospolicie iakobv 1588 (Bib!. wsurz, Te, by do pluga pyskiem, (wyd. Turowskiego, nie żelazem, ale drewnianymi drewnianych woly pluga, wielkim kiiem iął ich bić po grzbiecie'). S. Klonowicz, wyd. z r. 1857, 18 podaje, że Podolanie 33, 34: (,Dwanaście I Wyrzucało Kolo rycerskie aby na brzegi przekluwane Zdobiły białe na kawały zręcznie, szyjki wielkiej ich bursztynów· znizane niewiast (Kornel Ujejski - :v płaszczyźnie, to lasami żyźnie. dla tej ziemi synów, na sz~urek i córek... «Pług ' i szabla») sprawie bursztyni.arstwa na Kurpiach zabierałem niejednokl:otme głos czy to na lamach niektórych czasopism czy w wypowladanyc~ referatach i odczytach na zjazdach i kongresach, GromadzIłem też pr~bki bursztynu i wyrobów z niego w zbiorach nauk~wych n.owogrodzkich: Muzeum Kurpiowskim i Stacji NaukoweJ 1,. robIłe~ też starania o wznowienie tego przemysłu ~ okre.sle powoJennym, wyszukiwałem zamiłowanych bursz tymarzy ltd. Publikacjami swoimi na powyższy temat starałem sie zw.rócić uwagę naszego społeczeństwa w stronę zaniedbanej dzie: dzmy' przemysłu regionalnego na Kurpiach. . V! pracy niniejszej starałem się zebrać wszystko, co z tej ~~ledzmy dało się wyciągnąć z terenu od starych bursztyniarzy 1 Ich młodszych następców, również z dotychczasowej literatury, zresztą u nas dość ubogiej. Mam nadzieję, że nad bursztyniarstwem nie przejdziemy do porządku dziennego, l Stacja Badań Naukowych wego ~łockiego w Nowogrodzie w czasIe II "V. Wojny. Dorzecza pod Środkowej Łomżą. Obie Narwi płacówki T-wa Nauko- zniszczone �357 .3-6 J A może po now~zych badaniach i poszukiwaniach na terenie Ponarwia dla przemysłu tego nastanie nowa era rozkwitu? Wtedy oby moja niniejsza praca była zachętą do wykorzystania naszych rodzimych bogactw naturalnych dla dobra Polski i całego Narodu 2. L Z zamierzchłych dziejów bursztyniarstwa Bursztyn bałtycki zbliżył narody. - Wędrówki po bursztyn. - Drogi przez Polskę. - Bursztyn ceniony najwięcej przez Rzymian. - Ślady rzymskie w Prusach Wschodnich i u Kurpiów nad Narwią. - Przemysł bursz tyniarski nad morzami. - 'Warsztaty w Gdańsku i Połądze. - Wyroby z bursztynu cenione przez panujących. - Bursztyn nad Narwią i początki tego przemysłu. - Ślady bursztynu w neolicie miejscowym. - Związek wyrobów kurpiowskich z wyrobami prastarej kultury. - Od kogo Kurpic przejęli sztukę obróki bursztynu? - Brak materiału do badań ścisłych w tym kierunku. \Viadomo, ze zblizenie narodów, zamieszkujących pobrzeze Bałtyku do narodów dalszych, południowych nastąpiło wskutek znajdującego się tam bursztynu, który przedostawał się z północy na pobrzeże morza Śródziemnego najczęściej drogą wędrówek od hordy do hordy 3. Zbierany nad Bałtykiem, jako nasze «złoto północy» przydatny na ozdobne wyroby, amulety itp. znany był juz w młodszej epoce kamiemiej ; stwierdzono dwa główne centra przemysłu bursztynowego w Sambii i Jutlandii '. Stąd wyroby bursztynowe rozchodziły się drogą handlu i wędrówek plemiennych na południe, zachód i wschód 5. Od III wieku po n. e. wyroby bursztynowe znane są juz w całej Europie 6. Greckie i rzymskie monety, znajdywane nad Bałtykiem, świadczą 2 Pracę napisałem i kończyłem w czasie II Wojny w warunkach nieszczególnych, poza Warszawą, gdzie do materiału źródłowego w szerszym zakresie nie miałem dostępu. 3 (,Nauka o ludach,) (Etnologia» Oskara Pcschla, 1876, str. 213. ł V,To Antonicwicz, (,Pochodzenie i gatunki bursztynu w Europie», ]917, str. I. 5 Tamże. • Tamże. o stosunkach z tymi krajami 7. Wiadomo, ze werlług Pliniusza ziemia Sambijska dostarczała bursztynu Rzymianom, drogą przez Węgry, a wiadomo też, że do Węgier droga wiodła przez Polskę, musiał więc być u nas w tych czasach ruch handlowy 8. Herodot (w V w. st. e.) wspomina w swoich dziełach o ;;'orzu «ku północnemu wiatrowi», skąd pochodzi bursztyn 9, a Bałtyk w tych odległych czasach juz znany był ludom południowym l0. Grecy od niepamic;;tnych czasów mieli podania, ze bursztyn z północy dostarczony im był przez Wcnedów, którzy z czasem u tracili brzegi bursztynowe 11. Patrycjusze rzymscy lubowali się w naszyjnikach bursztynowych 12, a za Pliniusza bursztyn dochodził do nadzwyczajnej ceny: niewielka figurka z bursztynu osiągała wtedy cenę żywego człowieka 13. Za cesarza Domicjana z barbarzyńskimi ludami północy o mało nie doszło do wojny o bursztyn, ale ci barbarzyńcy, którzy z politowaniem patrzyli na chciwych bursztynu Rzymian, pozwolili im z nad brzegów morza nabrać tej żywicy i bez wojny, ile tylko chcieli l4.. Za cesarza Nerona Rzymianie wędrowali po bursztyn do dzisiejszych Prus Wschodnich 15, gdzie, jak wiadomo, bursztynu dużo kopano i znajdowano. Jak twierdzi historyk Grunan, wyprawy rzymskie po bursztyn bałtycki prowadzić musiały kolo O. Peschel, (,Nauka o ludach'), stl'. 213. (,O znaczeniu Prus dawnych,), przez Dominika Szulca, \Narszawa 1846, str. 131. 9 (,Wisła') r. 1887, 179. ('Jakie ludy mieszkały przy ujściu 'Visły w czasach najdawniejszych», przez Sz. Ma tusia ka. 19 W. Surowiecki, ('Śledzenie początku narodów słowiańskich'), 'Varszawa 1824. 11 W. Surowiecki - jak wyżej. 12 K. Chmielewski, (,Twoje ziemie, Twoje wody,), \Varszawa 1907. 13 Pewnie niewołnika (przyp. autora). Patrz "Zbiór pamiętników () dawnej Połsce'), przez J. U. Niemcewicza, \Varszawa 1882, I, 80. 14 J. U. Niemcewicz - jak wyżej. 16 Wg O. Peschła - Etnologia. 7 8 �358 359 m. Ełku (które istniało już w XIII wieku), gdzie znajdowano stare monety rzymskie z czasów Aureliusza 16. Kromer pisze w swojej «Polsce», że bursztyn znajduje się na Pruskim wybrzeżu Sarmackiego morza oraz «niektórych jeziorach od morza» ... 17. Ze w Prusach był bursztyn, to wskaz,uje choćby przytoczony przykład, podany w jednej z dawnych g-azet (1803): «We wsi Szlapoken między Insterburg i Gumbinem w powiecie Litewskim Prus Wschodnich, blisko 12 mil niemieckich od brzegów Morza Bałtyckiego, jeden wyrobnik znalazł dnia 12 lipca br. w rowie na łące kawałek nieczyszczonego bursztynu, długi 13 calów, a szeroki 81/2 calów, ważący 13 funtów i 151/2 łuta. Gdy się to rozgłosiło jeden handlujący bursztynem ofiarował za niego 8000 latarów. Ze zaś podług praw wszelki bursztyn jest włamością skarbową, Król Imć za tym odebrał za 1000 talarów tę osobliwość i podarował ją gabinetowi mineralicznemu (zn. mineralogicznemu) departamentu Berlińskiego Kopalniaków» 18. Odkryte już w w. XVIII tamże kopalnie dawały setki funtów bursztynu, nieraz w dużych kawałach 19. Największe warsztaty (fabryki) wyrobów bursztynowych nad Bałtykiem były w Gdańsku (od 14 wieku) i w Połądze. W 1680 roku miał w Gdańsku wyrabiać z bursztynu «prześliczne ramy do zwierciadeł» niejaki M a u ker 20. Wyrobami gdańskimi interesował się specjalnie Król Zygmunt III, który nabywał wyroby bursztynowe artystyczne na podarunki dla posłów i panujących. Sułtan i wezyr turecki miał otrzymać od Ks. Zbaraskiego między innymi zwierciadło z białego bursztynu 21. Z Gdańska za Zygmunta Augusta, wg Kromera, wywożono w świat prócz zboża, wołów, koni itp. także i bursztyn 22. Warsztaty w Połądze zwano słusznie fabryką, bo zatrudniały niegdyś ok. stu kilkudziesięciu robotników. Połąga prowadziła wielki handel wyrobami bursztynowymi, przeważnie z cesarstwem rosyjskim lub za jego pośrednictwem z Azją. Obrót roczny wynosił ok. 200 tysięcy rubli 23. Kiedy i od kogo nauczyli się Kurpie kopać i obrabiać bursztyn? Wiadomo już, że bursztyn w zamierzchłych czasach był u nas pieniądzem, monetą obiegową, a praojcowie nasi mieniali go u sąsiednich Szwabów na oręż żelazny 24.. Bursztyn na Kurpiach jeszcze do ostatnich lat zastępowal mieszkańcom pieniądz - czy nie ma to związku zatym z odległymi dziejami? Waga pisze, że «Polska jest krajem, który po Prusach najwięcej bursztynu dostarcza»i że każdy wie o jego kopalniach ostrołęckich i myszynieckich ... 25. Powtarza też za Rzączyńskim, że bursztyn zbierał nad Narwią jezuita Knapiusz i «różne z niego rzeczy toczył i polerował» 26. Pieniądze rzymskie, jakie znajdowano na Kurpiach 27, świad{~zyłyby, że Rzymianie i tu zaglądali po bursztyn, a może tędy prowadził jeden z dawnych szlaków ku morzu? Nad Narwią i jej dopływami znajdowano w grobach skrzynkowych i wśród znalezisk z neolitu paciorki bursztynowe 28, podobne zupełnie do dzisiejszych, jakie tu wyrabiają bursztyniarze przez ostatnie kilka set lat. Czy wobec tego w samej formie, a naPrzegl. Bibliogr. Archeolog., \Varszawa 188 I, Ig8. Dziś około I miliona złotych. Patrz artykuł, ('Połąga i Góra Biruty>' przez ,\.. J. (,Tygodnik Ilustrowany", r. 18 .. , nr 114, str. IgI. 2ł K. Chmielewski, «Twoje ziemie ... Twoje wody'), \Narszawa Ig07. 2.' A. \Vaga, (,O bursztynie" w Bibliot. vVarsz., kwiecień 1845, 70. 26 i\.. \Vaga~ j. \V., str. 71. 2' "YIonet takich z brązu i miedzi (te ostatnie grube, odlewane) znaleziono kilka w okolicy Nowogrodu i Ostrołęki. Oddane w r. IgI I clo :-'Iuzeum w Ostrołęce ulegly zniszczeniu w czasie wojny (IgIj). 2' Ze zbiorów Z. Glogera. 22 YVycieczka kolarza na "YIazury Pruskie", napisał Dzie l' Ż e k, \Varszawa 18g8, 10. l' .\'1. Kromer - (,Polska, czyli o położeniu, obyczajach ... " przełożył z łaciny YV. Syrokomla, Wilno Ig50. IS (,Gazeta Korespondenta" yVarszawa I80g, nr go. Wiadomość tę powtórzył Antoni \Vaga w swej pracy o Bursztynie (str. 79) i inni. 19 U Wagi. 20 (,Przegląd Bibliogr. Archeolog.", 1881, 14. 21 Przcgl. Bibliogr. .'\rcheolog., \Varszawa I8g I, str. 407. 16 (, 23 �,·vet i w technice obróbki (patrz dalsze rozdziały) nie zachodzi tu również pewien związek i ciągłość jakiejś prastarej kultury? W jednej ze swych prac Karłowicz pisze, jak to «ładnie wyrobion.e groty i siekierki», wyrabiane m. in. z bursztynu, odgrywały rolę talizmanów 29. Wisiorki «korali» kurpiowskich robione z bursztynu (o czym dalej) też spełniają podobną rolę, a tak zw. «serxa» u paciorków wyglądają nieraz więcej na odwrócone groty. Od jakich ludów czy narodów, a może sąsiadów, Kurpie przejęli sztukę bursztyniaską? Oto pytanie, na które przy szczupłości materiałów nie mogę tu odpowiedzieć. Dodam tylko, że na Kurpiach nie były prowadzone żadne ściślejsze badania, np. chemiczne nad bursztynem znalezionym, nie były rozkopywane żadne cmentarzyska, mogące zawierać potrzebny materiał do studiów z tej dziedziny. Może przyszłość dzisiejsze niedomówienie wyjaśni. 2. Bursztyn na «Kopalnie» Kurpiach bursztynu l Jego nad dobywanie Narwią Przypadkowe znajdywanie bursztynu. - Bursztyn w gruncie. - Poszukiwania bursztynu. - Bursztyniarze. - Pasy i gniazda. - Majstrowie. Osmany. - Różne gatunki i odmiany bursztynu na Kurpiach .. _. Dawne (,kopalnie') i późniejsze miejscowości bursztynodajne nad środkową Narwią. Bursztyn znajduje się prawie na całej przestrzeni środkowego Ponarwia z dopływami, czyli tzw. Kurpiowszczyzny, po czym przechodzi do sąsiednich Prus Wschodnich i kończy się nad Bałtykiem, przede wszystkim zaś w dawnej Sambii w okolicach Królewca i Połągi. Prawdopodobnie od wielu set lat bursztyn znany był na Kurpiach i najbliższym ich sąsiedztwie. Początkowo wystarczał pewnie bursztyn znajdowany na powierzchni ziemi, na brzegach rzek, na wyschniętych błotach, paśnikach itp. Znajdowano go też pewnie przyoraniu gruntów, przy kopaniu rowów, studzien 2t J. Karlowicz, «Siady wieku kamiennego jach ... ~. Tyg. Powszechny, 1881, nr 15. do wody itp. Znajdowane w głębi ziemi mmeJsze czy większe kawałki naprowadziły niejednego na właściwą drogę, nauczono się wybierać miejsca bursztynodajne, rozpoznawać gatunki ziemi, kryjącej w sobie bursztyn. Najwięcej bursztynu znajdowano głębiej (od jednego do dwóch metrów) pod powierzchnią, w starych siwych iłach 30, niekiedy na dnie rzek, jezior i strumieni, w błocie na paśnikach, pod torfem łąkowym itp. Bywał też na piaskach i wydmach nadrzecznych, w żwirowatym «sórze», wśród żwiru i kamyków nadrzecznych, a nawet wśród cegielnianej gliny polodowcowej tam, gdzie ona występuje w większych ilościach 31. Kurpie - zawodowi bursztyniarze - umieli rozpoznawać ziemię bursztynodajną (ryc. r). Na mokradłach poznawałi po wodzie, jakoby na wierzchu rdzawej 32. Najczęściej jednak bursztyniarz, Rye. I. upatrzywszy sobie miejsce na łące czy Kurp bursztyniarz - pow lesie «bił próbę» niewielką łopatą, dług fotografii Fr. Maczyli rydlem. Rydle były małe i większe linowskiego z Ostrołęki z r. 18go (wzi~ta z «Ziena długich trzonkach, albo wąskie i długie do kopania wąskich, metrowej głę- mi,) z art. A. Chętnik a (IZ Zielonej Puszczy'~ bokości, powiedzmy, «szybów». Starszy r. 1914). bursztyniarz-majster dobywał ziemię z dołków i rozścierał w ręku, a kiedy natrafił na siną czy «modrą», wilgotną ziemię, z ziarnkami piasku, wołał na innych, 30 31 w pewnych zwycza- 32 IHarze. Mowa tu o iłach trzeciorzędowych. Np. we wsi Dylewo, pow. ostroł~cki, gdzie cegielnia. \V okolicach, gdzie kopano bursztyn, twierdzą tak starsi bursz t y- �że natra fili już na «cieki ęć» 33, a WIęC i bursz tyn musi być wkrótce. Zwykle przy próbach dokopywano się do pasów bursztynowych lub gniazd i kociołków z bursztynem. Do dziś bursztyniarze starzy lub młodsi posługują się tymi nazwami. Połujański pisze, że pas bursztynowy (~est to ciągnąca się w ziemi żyła, która zawiera w sobie bursztyn oraz drobne wiórki z drzewa i kory zwane «wiorzyska». Pasy bursztynowe miały być rozmaite zależnie od położenia: pas zwyczajny, około 30 kroków długi, w jednym końcu szeroki od 2 do 4 stóp, z «kociołkiem» w szerszym końcu. W tym zagłębionym kociołku ma być najwięcej i najpiekniejszego bursztynu. Dalsze pasy mają również swoje nazwy: nieregularny, krzywy, przerwany, łamany, pas z wylotem (gdy wychodzi do góry), wreszcie pas podwójny i krzy'żowy 24. W tych to różnych pasach oraz w pojedyńczo znajdowanych gniazdach znajdują bursztyn drobny lub znaczne kawały o wielkiej wartości. Jeżeli przy dokopaniu się do «ciekięcia» podchodzi woda zaskórna, a ziemia mokra odwala się, utrudniając pracę, bursztyniarze robią wtedy dokoła cembrowinę z desek, zwaną skrz y n i ą, która zabezpiecza szyb przez zawaleniem się. Bursztyniarze kopali bursztyn sami na własną rękę lub wynajęci byli do pracy przez dzierżawców i przedsiębiorców, często też tworzyli tzw. osmany czyli spółki. Do osmany należało od kilku do kilkudziesięciu (np. 50) ludzi, przeważnic miejscowych Kurpiów, którzy pracowali wspólnie, dzieląc się zyskiem. Pracą kierował jeden lub więcej majstrów, którzy bywali również i przedsiębiorcami 35. Niektóre «kopalnie», tj. miejsca bursztynodajne, były w całości wydzierżawiane handlarzom, którzy byli przy kopaniu, pilnując robotników i zabierali wszystek wykopany bursztyn. Wyzyskiwali też bardzo robotników i rozpijali ich wódką, a nieraz przeważnie tylko za trunki zabierali Nazwa do dziś znana wśród studniarzy .i .\1. Polujański w «Opisaniu lasów'). 1854. H Pg. Al. Poluja ńskiego. ;J;; 'Wiadomość od starszych bursztyniarzy. 33 innych. Pisze o tVIll '. Ryc. 2. '2. Rydel do kopania bursztynu najczęściej używany. 3. Łopata do pogl<;>biania kopanych otworów przy biciu ('próby». 4. Rozbijacz żelazny do twardszych brył ziemi, przy kopaniach próbnych. !j. Pogłębiacz żelazny do (,bicia próby') w twardych gruntach suchych. 6. Próbny kij albo drążek, z mocnego twardego drzewa; na zaciosach wyciąga się z ziemi próbki podglebia. 7. Motyka oskardowa (ciężka) do twardego gruntu. <l. Motyczka lekka (próbna) do grzebania w dobytym gruncie lub dole. 9. Lyżka «próbna» do błotnistego gruntu. 10. Żelazne «grabcie» do grzebania w ziemi bursztynodajnej. [I. SzuRa drewniana do rozrzucania dobytej ziemi na powierzchnię: szuRa la ka nic rozbija bursztynu. 12. Szufla durszlakowa do grzebania w ile rzecznym, zawierającym bursztyn (z nad rz. Szkwy). 13. Jeden z koszów. używanych przez bursztysztyniarzy do pIukania biota bursztynowego. Używano i koszy okrągłych, jak do kartofli, niekiedy zamykanych (z Przasnyskiego). bursztyn. 'Wskutek tego ludność rozpijała się, a że grunta i łąki psuła sobie kopaniem, więc często więcej szkody niż pożytku było z tego przemysłu i.6. 36 Pg H. Gawarcckiego. �Zasadniczo dzielono bursztyn podług mieJsc, gdzie w większych ilościach występował i do czego był przydatny. Był więc bursztyn gruntowy (twardy, w większych bryłkach), wodny (z rzek i jezior, dobry do obróbki, czyste kawałki), błotny (twardy, ale niekiedy brudny, wyd mowy) znajdowany na piaskach i wydmach, przeważnie kruchy, używany najczęściej do kadzideł kościelnych i inne. Co do koloru dzielono bursztyn na dwie główne odmiany: I) bursztyn czerwony, najwięcej pospolity i 2) żółto-białawy, obłoczkowaty, zwany pospólicie kapuśniakiem lub kapuściakiem, ponieważ kolor świeżej kapusty przypomina 37. Ten drugi gatunek dawnymi laty nie był na Kurpiach w modzie i mało był używany. Poza tym bursztyn dzielił się wedle koloru, twardości, wielkości brył, podatności na obróbkę itp. Według też tego nosił następujące, przyjęte na Kurpiach nazwy: ognik - bursztyn świecący się ze wszystkich stron; kościany - biały, żółty, twardy; płomyk z bladożółtymi żyłkami - bursztyn koloru palącego się ognia; mi 0dowy - żółty, rzadki, w różnych odmianach; bursztyn przcźroczysty nazywał się cacko, dość kruchy to gruz albo chudy a podobny w małych płaskich kawałkach to szum 38. Z piaszczystych wzgórków to bursztyn górkowy, dość kruchy i słaby do obróbki: z wody i błota rzeczny, czysty i twardy, a naj twardszy i dobry do obróbki to grun towy kamień, w większych bryłach znajdowany. Na Kurpiach największym powodzeniem cieszył się bursztyn czerwony lub żółty, zwany też «miodowym» (co do koloru) i przeźroczysty. Co do kolorów, to jeszcze bursztyn odróżniano: szklisty, złoty, biały, (najdroższy), piankowaty (niejednolity), mleczny, brudny, krwisty, kruczy (od kruk - b. rzadki), śniady, cielisty, kapuściak i inne. Od starych bursztyniarzy; o podobnym czytamy w (,Czytelni J\"ie1858, nr 28. 38 Pg Al. Połujańskiego, (,Opisanie lasów>,. Nazwy od starych bursztyniarzy oraz częściowo i Kozłowskiego, (,Słownik leśny, bartny, orylski i bursztynierski*. 37 dzielnej,) «Kopalnie» 39 bursztynu oraz miejSCa, gdzie znajdowano w większych lub mniejszych ilościach ten minerał, były i są na całym Ponarwiu środkowym (ryc. 3). I tak, począwszy od pow. , •• lo . > .. / J . •••••. ,) Sk Ryc. l\fapa 3. terenów bursztynodajnych w dorzeczu środkowej Narwi. A. Chętnik 1949 r. Opracował J>ultuskiego i makowskiego na gruntach wsi i miejscowości: Mamino-Wyżki, Mamino-Średniaki, M. Lipniki, Chełchy-Sałki, Chełchy-Sebory, Majki, Chojnówki, Rawy-Kurzątki, Rawy-Stasie, 3Q Tego terminu używa Polujański i inni dawni badacze. �Zabiek- Wielkie, Zabiele Piliki, Przystań, Nowa-Wieś, Chojniki, Rżaniec, Gutowo, Czerwonka, JanopoI, Zawady, Grabowko, Wyszel, Perzanów, Dylewo, Sławkawo, Sypniewo ('.26 miejsc.). W powiecie przasnyskim na gruntach: Dłutówka, Adamczychy, Brodowe-Łąki, Zawady, Kopaczyska, Przy tuły, Raki, ChłopiaŁąka, Bagienice, Niesułów, Przyłaje, Perzanki, Ruziek (13 miejsc.). W powiecie ostrołęckim: Żebry, Wierzcholas, Sławki, Żabino, Olszewka, Obwierwia, Dylewo, Kadzidło, Łodziska, Brzozówka, Szafarka, Sarnia-Łąka, \Voklowe, Wydmusy, Pieseczna, Chudek, Wach, Oborczyska, 'Wykrot, Gleba, Golanka, Myszyniec, Myszyniec-Stary, Dąbrowy 40, Ostrołęckie Łęgi i inne (ok. 31 miejsc.). W pow. kolnieńskim: Łyse, Serafin, Pupkowizna, Cieloszka, Zalas, Krysiaki, Łączki, Leman, Lipniki, Szafarczyska, Dęby, Zbójna, Dąbrówka, GOhtarze, Zabiele, Ptaki, Popiołki, Gurośl, Cieciory, Dobrylas, Siwiki, Gąski, Pianki (23 miejsc.). W pow. Łomżyńskim: Nowogród, Małypłock, Stara Łomża, okolice Wizny, Jednaczewo, Jankowo-Młodzianowo, Szablak, Laskowiec, Mątwica (w tych stronach przeważnie na łąkach, błotach i nad brzegami Narwi i dopływów). 3· Przemysł bursztyniarski na dawniej i dziś Kurpiach Ślady dawnych wyrobów bursztyno~ych na Kurpiach. - Najdawniejsze warsztaty i wzmianki o nich w dawnych opisach. - Myszyniec i Ostrołęka główne dawne ośrodki przemysłu bursztyniarskiego. - Kurpie rozwozili bursztyn po l\1azowszu. - Większe bryły sprzedawano. - Od r. 1914upadek bursztyniarstwa. - Bursztyniarze obecni i ich wyroby. - Bursztyn kurpiowski do Gdyni. Kopanie i obrabianie bursztynu na Kurpiach, jak wogóle nad Środkową Narwią, mające charakter przemysłu miejscowego, prowadzone bylo pewnie już dawniej, niż o tym znajdujemy wzmianki w pismach i innych publikacjach drukowanych lad końca XVIII w. już wyraźnie). 40 Pg Al. PolujalJskicgo. Zresztą jeżeli na Pomorzu (np. w Gdańsku) wyroby z bursztynu znane były już w wieku XIV 41, to w tym czasie czy wkrótce potem znane być mogły i nad Narwią (nie bierze się tu pod uwagę wyrobów z neolitu). - Najdawniejsze «korale» bursztynowe miejscowego wyrobu znajdujemy w rozkopanych starych cmentarzyskach kurpiowskich, gdzie chowano kurpianki z tymi ozdobami na szyi, co było w zwyczaju dawniej i ciągnęło się do ostatnich lat. W Nowogrodzie, gdzie kościół i cmentarz przy nim sięgają początków XV wieku. Przy rozkopywaniu starych mogił, przypuszczalnie z przed 150'.200 lat, obok zetlałych kości wyrzucono z ziemi paciorki bursztynowe, mające ten sam kształt co dzisiejsze (spłaszczone kule). tylko z większymi, mniej kształtnymi otworkami do grubej nici 42. W tymże Nowogrodzie w 1'. 1863 przy kopaniu fundamentów do naw bocznych głównego kościoła, obok masy kości i szkieletów ludzkich, wykopywano «korale» bursztynowe, niektóre wielkości kurzego jaja ,n. Dziś takich już nie robią, były to pewnie «kora1c»,. wieszane na środku sznurów bursztynowych 44), ale z tych czasów mamy tylko wiadomość drukowaną, a warsztat mógł być znacznie wcześni~j. Bursztyniarz, niejaki Baraniecki, który ok. r. 1800 osiadł w \Varszawie i tam założył warsztat bursztyniarski nauczył siC; tej sztuki podobno od Turków (gdzie był w Stambule przy dworze posła polskiego), ale bursztyn surowy musiał sprowadzać z nad Narwi, gdzie już go wtedy kopano, a bliższego wszak nie było. Wiemy również, że do roku 1830 w Ostrołęce bylo kilku bursztyniarzy przy swych warsztatach 44, a niedługo potem dowiadujemy się że «ktokolwiek przejeżdżał kiedy przez Ostrołękę 4l Przy rozkopywaniu części starego cmentarza ok r. 1900 paciorki takie same zbierałem, a nawet kilka miałem w swoich zbiorach w :"iowogrodzie. 42 Wiadomość od M. Bagińskiego, SI. ClZtnikowej, 1\1. Dąbrowskiego i innych z Nowogrodu. ·13 Podług H. Ga wareckiego. H Podług A. \\lagi, (,0 bursztynie» w Bibl. vVarsz., kwiecień 1845. �naszą, okrążony tam mnóstwem handlarzy roznoszących piękne bursztynowe wyroby, utwierdził w swojej pamięci, że i w tym miasteczku nie zbywa na zręcznych rzemieślnikach, umiejących <Torliwie z krajowego płodu korzystać» 45. ~ W połowie zeszłego stulecia w okolicy wsi Starej Łomży nad Narwią «wykopywano pod dostatkiem bursztyll». \V innym miejscu czytamy, że w tejże Łomży, obok zegarmistrzów itp. było kilku majstrów «wyrabiających rozmaite rzeczy z bursztvnu» 46. W innym miejscu czytamy, że bursztyn w pokładach piaskowych znajduje się w tak zw. puszczy Ostrołęckiej, zajmującej część północną powiatów: przasnyskiego, ostrołęckiego i łomżyńskiego. W kiłku miejscach tych powiatów, a głównie w Ostrołęce, zajmują się mieszkańcy poszukiwaniem bursztynu i wyrabianiem z niego różnych ozdobnych przedmiotów 47. U inonego autora dowiadujemy się również, że przede wszystkim Ostrołęka «prowadzi głównie handel wyrobami bursztynowymi» ł~; tamże dowiadujemy się, że między innymi we wsi Dylewo znaJ-dują się «kopalnie bursztynU», a w okolicy Myszyńca nawet «(obfite kopalnie» tego minera lu : podobnie koło wiosek Czarni i Brzozowego. U W. Pola czytamy, że Kurp-puszczak, poza handlem i furmankami, «wyrabia z drzewa wszelkie naczynia i narzędzia i toczy z bursztynu różne cacka» 49, wspomina też, że Kurpie po mia· stach Mazowsza, obok suszonych grzybów i gęsi sprzedają również «(okruchy bursztynu na kadzidło» 50. W. Czyjewski pisze, że «chciwy handlu Prusak, obok wielu innych rzeczy, wywoził z Ostrołęki i bursztyn» 51. 45 I, 529. 46 1861, Pow. łomżyński, (,Dawna a wg teraźniejsz; <,Starożytnej ~ Łomża», Polski.) BalińskiegQ, przez 113. 47 (,Czytelnia Niedzielna.), 185B. nr 28. 48 <lGeografia Królestwa Polskiego», przez \Varszawa 49 iO il Rzcczniowskiego, B. Kolodzińskiego, 1865, go. \.V. Pol, ~Puszczaki ),{azowsza» w Obrazach Tamże, str. 416. Tyg. Ilustr. (,Kurpie~ 1846, Dowiadujemy sit;; też w innym mIeJscu, że «do roku 1830 stolicą handlu bursztynowego był Myszyniec, a później przeniósł się do Ostrołęki. Kurpie z niezwykłą zręcznością wyrabiają na własny użytek (a czasem i na sprzedaż) różne przedmioty bursztynowe bez użycia warsztatów tokarskich, nożykiem, dłutkiem lub na· pilnikiem» 52. Kolberg pisząc o stronach przasnyskich, m6wi że «w dobrach Józefa Krasillskiego jest kopalnia bursztynu» 53. W roku 1818 we wsi Zabiele-Wielkie w stronach pułtuskich wykopano sztukę bursztynu wagi 5 funtów niemieckich, kształtu małej bułki chleba, kapuścianego koloru. Szlachta miejscowa wzięła za nią 100 dukatów, a kupcy z Gdańska kupili ją z drugiej ręki, zapłaciwszy 900 talarów 54. Z powyższego wypadku widać, że albo w pułtuskim nie było miejscowych majstrów obrabiających bursztyn, albo nie mogli ryzykować na tak wielką bryłę, nie wiedząc co z nią zrobić. Największy rozkwit tego przemysłu na Kurpiach i w ogóle nad Narwią datuje się w połowie zeszłego stulecia do roku 1857-80. Bursztyn wte,dy kopano i obrabiano masowo na miejscu, dużo większych brył wynosili handlarze do miast zagranicę. Około 19 lO 1'. był tylko jeden bursztyniarz w Ostrołęce, drugi we wsi Walkowe pod Myszyńcem i trzeci ksiądz amator w Zarębach Kościelnych. Od 1'.1914. skutkiem wojny światowej był przez kilkanaście lat zupełny zastój w tym przemyśle. Zdawało się, że przemysł ten już się nie dźwignie z upadku, tymczasem budzący się do życia regionalizm wpłynął dodatnio i na bursztyniarstwo. Obecnie na Kurpiach jest paru bursztyniarzy, którzy zbierają bursztyn gdzie się da lub z dostarczonego materiału toczą paciorki dla dziewcząt. Tylko moda na bursztyn zmieniła się; zamiast dawnego czerwonego czy żółtego a masie przeźroczystej kurpianki wolą bursztyn matowy, biały lub kapuściak i bez wisiorków. Różni też turyści 62 z życia i natury, 434. 63 1861; to samo czytamy w Przeglądzie. EncykJ. Rolnictwa, \Varszawa 1872-75 wart. pt.: «Bursztyn», str. 316. 6ł O. Kolberg, (,~lazowsze», t. IV, str. 108 w przypisach. A. Waga, przytacza z Sylwa na, t. XIV str. 4°°. Lud, T. XXXIX �~i 'I manierują przemysł, każąc robić sobie branzolety, spinki do koszul itp. przedmioty, nie mające nic wspólnego z duchem miejscowym i charakterem. Niektórzy nie mogąc podołać tego rodzaju zamówieniom wyręczają się częściowo wyrobami z Gdańska ... Poza tym bursztyn surowy, przeważnie z Przasnyskiego i Ostrołęckiego, wykopywany jest przez przedsiębiorców i wy''''ożony do Gdyni, gdzie często paraduje w sklepach jako bursztyn morski. Z niego też cz~ściowo wyrabiają tam różną galanterię dla turystów na upominki 55. Wskrzeszony drobny przemysi na Kurpiach jest w rękach polskich, burszyniarze powojenni - to Kurpie 56. -4-. Stosunek do władz polski ch bursztynu zaborczych, nych kurpiowskiego okupacyjnych dawnych i obec- 57 Nieco o bursztynie bałtyckim. - Monopol krzyżacki na poławianie bursztynu. - Sądy i kary za bursztyn. - Złagodzenie ich przez króla Kazimierza Jagiellończyka. - Fryderyk Wielki i dalsze egzekucje za bursztyn. Bursztyn nad Narwią i władze skarbowe polskie. - Wydzierżawianie terenów bursztynodajnych. - Dochody z kopalń bursztynu. - Upadek .kopalń» i kopanie prywatne. - Bursztyn w czasie wojny światowej i Niemcy okupanci. - Sekwestr bursztynu. - Próby bursztyniarskie po wojnic.Upaństwowienie bursztynu w Polsce. Przede wszystkim bursztyn bałtycki dobywany w większych ilościach zwrócił na siebie powszechną uwagę. Zbierali go też nad morzem jego nadbrzeżni mieszkańcy kiedy i ile kto chciał. Tak było do wieku XIV czyli dotąd, dopóki Zakon Krzyżacki nie zaczął kupczyć bursztynem i nie rozciągnął nad nim własnego monopolu. Od tego czasu mieszkańcy wybrzeża musieli wylawiać, zbierać i oddawać bursztyn do Zakonu, za co tenże płacił im równoważnikiem w soli. A ponieważ i handel solą był monopolem Zakonu, więc zdobywanie tak kosztownego produktu jak bursztyn 55 óS li7 Wiadonl0ści od bursztyniarzy i przedsit;:-biorcó\y, Po I Wojnie Światowej. Pisałem to w latach przed II Wielką \Vojną. I I I 0dbywało się za bezcelJ. Pod grozą surowych kar mieszkańcom nic wolno było zbierać bursztynu dla siebie, na własny użytek, nie wolno też było im chodzić nad brzegiem pod nieobecność ustanowionego dozorcy: «występek» taki karany był chlostą, a nawet więzieniem. Jeżeli u kogo przypadkiem znalezionoby kawałek bursztynu, czekała go za to kara. śmierci 58. Drakońskie te i zbyt surowe praw~ zniósł król polski Kazimierz Jagiellończyk, który wyławiany bursztyn uznał za «powszechny dar Boży, wolny od wszelkich opIat», nie mniej po pewnym czasie nabraly znowu powagi dawne przepisy. W Prusach Wschodnich sasiądujących z Kurpiowszczyzną, jeszcze do roku 1836 trwał monopol na bursztyn, a mieszkańcy pobrzeża musieli co trzy lata składać przysięgę, że nie tylko sami nie będą zbierać bursztynu, ale zawiadamiać będą władze o każdej deftaudacji. Za Fryderyka Wielkiego przysięgę powyższą uzupełniono jeszcze starym krzyżackim dodatkiem, który opiewał, że «choćby ojciec lub matka moi dopuścili się defraudacji, wydam ich». Za zbieranie bursztynu na użytek prywatny wymierzano znowu srogie kary, dochodząc do tortur i szubienicy. Jeszcze w 1826 r. w Królewcu był kat, który pobierał pensję za spełnianie egzekucji na defraudantach bursztynu. Z czasem prawo poławiania bursztynu nad morzem przejął rząd pruski oddając tereny bursztynodajne w dzierżawę różnym przedsiębiorcom 59. Co do terenów nadnarwiańskich, to chociaż kopano tu i znajdywano pokaźne ilości bursztynu, nie słychać jakoś o nadzwyczajnie srogich sądach i karach za bursztynowe defraudacje, choć bursztyn był w większości na terenach rządowych. Za czasów b. Królestwa Polskiego (Kongresowego) przepisy ówczesne mówiły, że «za wynalezienie kopalni bursztynu bądź przez osoby obce, bądź przez urzędników i oficjalistów leśnych zapewnia się ze Skarbu wynagrodzenie, dorównujące połowie dochodu rocznego z ko58 ó9 Pg. «Biesiady Literackiej» Ze źródła jak wyżej. Pokłosie morskie. �373 372 palni na raz jeden wypłacać się mające 60. Było to oczywIscle wielką zachętą dla poszukiwaczy nowych miejsc bursztynodajnych. Kopalnie bursztynu na Kurpiach były prawdopodobnie dość dawno, tylko ściślejsze wi~domości o nich do nas nie dotarły. U Połujańskiego czytamy że «w paśmie łąk od wsi Ruda ku rzece Piśnie, w okolicach wsi Bączki, Piekło i Potasie znajdowane bywają ułamki bursztynu rozmaitej wielkości, a utworzona tu w I8I1 r. kopalnia nic małe czas jakiś (bo rocznie do 300 rubli dochodzące) przynosiła dochody» 61. W celu poszukiwania i dobywania bursztynu urzędy leśne zawierały umowy z przedsiębiorcą za ogólną opłatą roczną z oznaczonej z góry przestrzeni do kopania, przy czym nie wchodzono w to, ile przedsiębiorca z danej przestrzeni wydobędzie bursztynu. W celu zapewnienia dotrzymania umowy dzierżawnej przedsiębiorca składał właściwemu urzędowi, jako rękojmię czwartą część umówionej sumy dzierżawnej 62. W roku 181 I w ekonomii Mały Płock (pow. łomżyński) otwarto kopalnię bursztynu, z której dzierżawcy płacili rocznie rb. 300 dzierżawy. W tychże stronach inne kopalnie bursztynu rządowe przynosiły też znaczny dochód. I tak: oprócz dalszych Rajgrodu i Wizny, kopalnie bursztynu w leśnictwie Nowogród w r. 1824 wynosiły rb 330, a w r. 1825 rb. 225, Wf. 1826 rb. 112, kop. 50, w r. 183S-rb 41 kop. 6263• U Gawareckiego czytamy, że «do zarobków Kurpiów należy także kopanie bursztynu, które Skarb co lat trzy wydzierżawia i z tej kopalni ok. 4 tys. złotych rocznego dochodu 64,. Gdzie indziej czytamy, że «Na trzyletnią dzierżawę wypuSZCzone są kopalnie bursztynu, następne w dwóch leśnictwach i w leśnictwie ostrołęckim, z którego rocznie płacono 2200 zł. Al. Połujański, «Opisanie lasów'), l, 1854, str. 359-60. A. Połujański, «Wędrówki po gub. Augustowskiej~, 1859, str. 75. 62 A. Połujański, (.Opisanie lasów., l, 1854, str. 359-60. 63 Ze źródeł j. w. W leśnictwie Rajgród (poza Kurpiowszczyzną) dochód ten w r. 1824 wynosił 122 rb. 25 kop. a w r. 1825 tylko rb. 30. \V leśnictwie \Vizna w r. 1824, rb. 225. 6ł H. Gawarecki, (,Pamiętnik historyczny płocki •. i w części leśnictwa przasnyskiego w ekonomii tegoż nazwiska, a rocznie płacono złotych 1059» 65. Do roku 1830 dochody z kopalni bursztynowych były znaczne, gdyż i ceny bursztynu były znacznie wyższe, niż późniejsze. Na bursztyn był zbyt w kraju i zagranicą. Za drobne kawałki bursztynu, przydatne tylko do kadzenia, płacono w r 1828 za funt po zł. I gr 6, czyli kop. 18 do I zł gr. 16 (kop. 23) 66. Po roku 1830 kopanie opłacało się coraz mniej, dochody z dzierżaw zmniejszały się. \Vidoczne też w celu ponownej zachęty dla przedsiębiorców bursztyniarzy «przez postanowienie Rady Administracyjnej Królestwa z dnia 19 listopada (I grudnia) 1840 cło wywozowe od bursztynu surowego zmniejszone, od wyrobów zaś bursztynowych zupełnie zniesione» 67. W połowie zeszłego stulecia nie było już dzierżaw bursztynowych, gdyż jak czytamy u Polujańskiego 6B «bursztyniarnie na pomienionych gruntach rządowych są wyczerpane i Skarb z nich żadnego dochodu nie pobiera». A nieco w innym miejscu ten sam autor donosi, że na gruntach leśnych «tylko w leśnictwie Przasnysz jest bursztyniarnia, która, jak i wszystkie inne są wydzierżawiane 69. Handlarze od tych czasów byli głównymi przedsiębiorcami bursztyniarskimi, nie na grunatach rządowych co prawda, ale prywatnych, bursztyniarze bowiem wiejscy przenieśli się do borów na grunta ogólne wiejskie, gospodarskie, często na swoje wlasne, gdyż go'rączka bursztynowa trwała dość długo. Około roku 1880-1900 kopano jeszcze powszechnie bursztyn, a ludność nie prędko pogodziła się z myślą utraty łatwego i dobrego zarobku. Pierwsza Wojna światowa na pewien czas zmusiła ludzi do poniechania przemysłu bursztyniarskiego, ale o bursztynie kurpiowskim mieli czas pamiętać Niemcy - okupanci. 60 61 65 Akta Wojew. Płockiego 1834, przytacza H. Ga warecki w (,Pamiętniku}) oraz K. W. Wójcicki w «Zarysach domowych,), 1842,cz. III, str. 210. 66 Pg. A. Połujańskiego, «Opisanie lasów». 67 Encykl. Powszech., \Varszawa 1861, t. V, 75[. 68 (,Opisanie lasów ... }), cz. l, str. 360. 69 Jak wyżej, str. 323-6. �375 374 Nie tylko zabierali bursztyn, gdzie się dało, ale nawet niektórzy kazali sobie płacić bursztynem za artykuły pierwszej potrzeby, trudne wtedy do zdobycia. Dowiedzieli się też, że bursztyn, składany przez parafian na ofiarę, znajduje się po kościołach, to też już w r. 1915 odrywali w skarbcach kościelnych zamki u skrzyń i zabierali bursztyn (obok zresztą wosku i świec). We wsi Lipniki zabrali w ten sposób z garniec paciorków bursztynowych, składanych przez kobiety w lata przedwojenne na kadzidło lub zamiast pieniędzy.' W tychże Lipnikach w r. 19I7 Niemcy dowiedzieli się, że na gruncie miejscowym sołtysa kopano dawniej bursztyn i że znajduje się tam do dziś. Kazali też spędzić ludzi z łopatami z każdej chałupy i zapędzili do kopania bursztynu. Dziesiątki ludzi kopało caly dzień i nie wykopało nic. «Jek burśtynu nakopsiem to nas Niemce cięgiem bandą kopaniem mordować, a i burśtyn noma zabzierzą» - mówili do siebie politykując. I mieli słuszność. Po takiej próbie Niemcy przestali ludzi zapędzać do kopania 70. W roku Igl8 Niemcy umyślili wszystek bursztyn na terenie kurpiowskim upaństwowić. W tym celu wydali i ogłosili po gminach takie rozporządzenie: «Sekwestr surowego bursztynu. 'Bursztyn surowy i odpadki pozostające przy obróbce podłegają obowiązkowemu zameldowaniu u naczelników powiatowych łub prezydentów policji. Zameldowaniu podlegają również pokłady bursztynowe, do czego obowiązani są nie tyłko właściciele terenów, ale i wszyscy a nich wiedzący. Wszelki handel bursztynem jest zakazany, zwłaszcza «łańcuchowy». Bursztyn surowy zakupywany będzie przez naczelników powiatów lub prezydentów policji po cenach przedwojennych, płaconych przez państwowe zakłady w Kró-, lewcu. \Vykroczenia przeciwko temu rozporządzeniu karane będą grzywną do 20.000 marek» 71. ,o Wiadomości z Lipnik od Kozana (lit. ok. 100), 1929. «Gość Puszczaó,ski,), Gazetka Kurpiów, 1919, nr 3-4. ,I Ponieważ rozporządzenie powyższe ukazało się już u schyłku okupacji, więc i sam «sekwestr» na rzecz Niemców okazał się niezbyt groźny. Po I wojnie światowej, przy ogólnej biedzie, między innymi zaczęto myśleć i o bursztynie oraz o eksploatacji tegoż na większą skalę. Podstawą do dźwignięcia upadłego przemysłu były różne materiały i zbiory nowopowstałego muzeum kurpiowskiego w Nowogrodzie. Władze muzeum uradziły 72, by przemysł ten zorganizować przy muzeum, które przez to zyskałoby pewne podstawy materialne do dalszej egzystencji. W podaniu, pisanym do Ministerstwa Przemysłu i Handlu 73, proszono a wyłączność eksploatacji, a więc o specjalną koncesję na prawo kopania i handlu bursztynem na terenie kurpiowskim. Starano się o to dlatego, by: a) można było wytrzymać konkurencję z handlarzami, którzy, chodząc po wsiach, wykupywali i wyłudzali bursztyn od luaności i b) by uratować dla celów naukowych okazy zasługujące na to, a więc bryłki z owadami, szczątkami roślin i kory, okazy nadzwyczajnej wielkości itp., które dotychczas przeważnie miarniały w rękach spekulantów. W projekcie statutu spółki bursztyniarskiej mówiło się (3), że chce wskrzesić upadły na Kurpiach przemysi bursztyniarski, zajmie się eksploatacją bursztynu oraz skupem tegoż pod różnymi postaciami, utworzy własny warsztat obrabiarski, zorganizuje handel wyrobami z bursztynu. W innym miejscu (10) projektowanej ustawy czytamy, że ~(Spółka urządza składnice, filie, agentury, warsztaty, badania geologiczne w związku z bursztynem, pokazy itp., 15 mówi, że «Zarząd Spółki zaciąga pożyczki na rozwój spółki, zawiera umowy, werbuje pracowników, prowadzi rachunkowość itp.». ,e Pod kierownictwem autora. Muzeum v. ramach ustawy P. T-wa Krajoznaw., którego oddział powstał w Nowogrodzie. 73 Pod datą 18 VII 1922 r. kopia podania i projekt Statutu <.spółki bursztyniarskiej» znajduje się w archiwum Stacji Naukowej w Nowogrodzie. �377 W projekcie powyższym mówiło się też, że za ogólne kierownictwo fachowe muzeum kurpiowskie otrzyma 10% rocznie z sumy obrotowej. Plany powyższe nie dały się zrealizować jedynie dlatego, że jak okazało się, bursztyn na Kurpiach jest bezpański, przy ogólnym spisie bogactw krajowych zapomniano go zarejestrować, bursztyn nie należy do Państwa, a przez to państwo nie może dawać nikomu koncesji na jego eksploatację. A w innych warunkach uruchomienie przemysłu na większą skalę byłoby trudne. Wspomnieć warto, że przedsiębiorstwo bursztyniarskie zgodziło się częściowo finansować Bank Handlu i Przemysłu, Oddział w Łomży 74. Materiały powyższe pochodzą z okresu międzywojennego. Obecnie przystąpiono do planowej organizacji wyzyskania tego działu przemysłu. 5. Warsztaty i technika o~róbki bursztynu O warsztatach stałych. sezonowych i amatorskich. - Ostatni przedstawiciele tego przemysłu do r. 1914. - Obróbka bursztynu: tokarki i narzędzia. - Obróbki na kołowrotkach. - Szlifowanie. - Przyrządy (statki) ze szkła i krzemienia. Warsztaty' bursztyniarskie na Kurpiach były dość prymItywne, a już trudno by je nazwać «fabrykami», jak to niektórzy próbowali 75. Warsztaty, o których mowa, były stałe, sezonowe i amatorskie. Warsztaty stałe, to takie, które prosperowały stale, a główny majster bursztynim'ski oddawał się wyłącznie tej gałęzi przemysłu i uważał to zajęcie za swój stały zawód. Również praca ta była jego i rodziny głównym źródłem utrzymania. Warsztaty takie były dawniejszymi laty w Łomży, Ostrołęce, Myszyńcu. Nowogrodzie, Przasnyszu 76. W warsztacie byla zwykłe jedna mniej Bank ten z czasem przestal istnieć. Taką nazwę spotykamy w dawnych 76 Wiadomość od starych bursztyniarzy toczonych w poprzednich rozdziałach. lub więcej prymitywna tokarnia, skład surowca od okolicznych kopaczy bursztynu i jednocześnie skład gotowych już wyrobów bursztynowych. Warsztaty prowadzone byly przez miejscowych Kurpiów, jak również handlarzy, ci przetrwali najdłużej bo d(~ roku 1914. Najwięcej dawnych warsztatów bursztynowych było w Ostrolęce, bo aż cztery, które były jeszcze do roku 1830. Z tych najstarszym i najwięcej znanym był warsztat Bernsteinów (Bursztynów) znany od r. 1798 ze swych wyrobów 77. Z warsztatu tego wyroby na wystawie paryskiej w r. 1878cieszyły się wielkim powodzeniem i zostały przez Paryżan wprost rozchwytane. Warsztat powyższy został przed paru dziesiątkami lat zlikwidowany, pozostały zaś drugi Vol czasie wojny światowej zgorzał w r. 1914 podczas pożaru miasta. Był to ostatni ze stałych warsztatów bursztyniarskich na Kurpiach. Warsztaty sezonowe były przeważnie po wsiach kurpiowskich, w których kopano bursztyn. Zwykle bursztyniarze z tych warsztatów latem i jesienią robili zapasy bursztynu, kopiąc go na swoich czy cudzych terenach, a zimą obrabiali na warsztatach domowych, prymitywniejszych niż warsztaty stałe po miastach. Wyroby swoje, przeważnie paciorki, spieniężali na miejscu, każda bowiem dziewczyna chciała posiadać sznur możliwie pięknych bursztynów. Bywało i tak, że gospodarz latem pracował w polu czy pasiece, w jesieni kopał bursztyn, a zimą toczył z niego korale. Albo jeżeli był starszy, jako dziadek - pasał inwentarz po paśnikach i jednocześnie szukał bursztynu, a zimą go obrabiał toczył i rzeźbił. Był to więc jakby przemysł chałupniczy, traktowany do,. rywczo, jako dodatek do innej pracy stałej, podtrzymującej byt rodziny. 74 75 opisach, rocznikach itp. z prac autorów już przy- 77 wszechna (,Tyg. Powszechny'" w Paryżu". I 878, nr 47, w artykule pl.: «\'\'ystawa po_ �379 'Varsztaty amatorskie istniały tam, gdzie byli zamiłowani amatorzy tego przemysłu artystycznego, bursztyniarstwo traktowali jako rozrywkę i przyjemność, wyrobów swych zaś nie sprzedawali, lecz robili je dla siebie i swych rodzin oraz krewnych, lub na upomjnki i podarunki swym znajomym czy zwierzchnikom. Byli to zazwyczaj ludzie zdolni i pracowici, choć warsztaty mieli równie prymitywne, jak poprzednicy sezonowi. Jakiś nauczyciel w zapadłej wsi, ksiądz na parafii itp. pracowali w swych warsztatach latami, udoskonalając z czasem swe wyroby. Niekiedy zdolny -chłopiec - samouk zbieral bursztyn i toczyl korale swojej siostrze krewnej lub dziewczynie, poza tym jednak nie zajmował się więcej tym przemysłem. Ostatnim ze starszych amatorów bursztyniarzy był ks. Że-browski, proboszcz w parafii Zaręby Kościelne 78, który przez cale lata pracował w wornych chwilach przy swym małym warsztacie bursztynowym. Ten jedyny w tych stronach ksiądz - bursztyniarz :zmarł w r. 1925. Technika obróbki bursztynu na wszystkich prawic opIsanych warsztatach była jednakowa, różnymi tylko były tokarki i niektóre narzędzia pomocnicze. Dokładniejszy dawny opis obróbki bursztynu podaje nam Al. Połujański w połowie zeszłego stulecia w swoim Opisaniu Lasów 79. Czytamy tam, że bursztyn obrabiamy bywa na warsztatach tokarskich. «Tokarz okrzesuje naprzód bursztyn za pomocą -dłuta, potem toczy go na warsztacie podług upodobania, szlifuje pumeksem, w końcu zaś poleruje ziemią trypolitańską lub wapnem wiedeńskim (Wienerkalk)>>. I dalej czytamy, że «niektórzy obrabiają bursztyn na ręcznych warsztatach, podobnych do warsztatów zegarmistrzowskich, za pomocą smyczka i dłutka lub w ręku za pomocą pilników -1 szyby szlifierskiej, na której się brylantowanie bursztynu uskutecznia». Pow. przasnyski. (cOpisanie lasów ... ", ułożone t. l, str. 195-6. 78 79 przez Al. Po l uj a ń ski e gu, 1854, Tokarki, używane przez bursztyniarzy, były rozmaite: te, które widziałem w Ostrołęce, podobne były do tokarek, używanych do drzewa. U góry była drewniana tryca z rowkami, osadzona na specjalnym ramieniu, osadzonym w gł.ówncj ramce warsztatu. U dołu było duże koło rozpędowe drewmane, z pasem lub sznurem, kręconym z Sl\rowca, obrar.ającym górną trycę (patrz rye. 4)· Ilt ~ -~ 1;1 tu Ryc. 4. 14-15. Noże do czyszczenia surowego bursztynu. 16. Dłutko do podob:nych czynności. 17. Pilnik gruby: raszpla (do czyszczenia i skrobania surowego bursztynu). L8. <cDryh drewniany - starodawny do wiercenia otworów. 19--'-:20. Świderki (bory) stalowe, do borowania dziurek w paciorkach. 2 ~. Podobny bor krzemienny (ze zbiorów Stacji Naukowej w Nowogrodzie). 22. Tokarka «smyczkowa», poruszana rękami (ze zbiorów autora). 23. Tokarka pedałowa, nożna, z kołem, do obróbki i gładzenia bursztynu (z Ostrołęki, 1913). ,,V czopie trycy (szpuli) byl stalowy nagwintowany «spilor», na który nasadzano (zakręcono) otworkiem kawałek bursztynu do toczenia: spilor ten, zaostrzony na dłutko, służyć mógł przy kręceniu kołem do borowania otworów w bryłkach bursztynu, przeznaczonego to toczenia paciorków. Na szpuli, w której obsadzony był gwintowany pręcik przytwierdzona była drewniana tarcza, średnicy około 15-20 cm, obciągnięta baranią, wyprawianą na miękką skórę. Posypana na mokro odpowiednimi proszkami (masą) służyła do szlifowania tj. polerowania wyrobów �bursztynowych 80. Koło rozpędowe przy pomocy pedału. Ryc. poruszał majster lewą nog;!- 5. 24· Tokarka sznurowa, poruszana we dwóch rękami (jak smykiem lub dr:ążkiem) używana około r. 1820-60 (ze zbiorów autora). 25. Tokarka wlatra~zkowa, obracana korbą; wiatraczki dodawały ('zamachu~ przy kręcenru. Na tokarce takiej przeważnie czyszczono i szlifowano stare paci~rki. ~6.. Tok.arka (,drążkowa'>, nożna z pedałem. Drążek był 2-3cm długI, odgmając SIę od góry, wprawiał w powrotny ruch obrotowy walec z «trzpionkiem'>, na gwincie którego nakręcony był paciorek (koral). ?statnio w Nowogrodzie ok. 1". 18go. 27-28. Odłamki szkła, używane jako ostre dłuta przy toczeniu bursztynu. 2g. Bursztyn w węższym kOlku na gładko szlifowany, używany przez znachorów do leczenia oczu (ze zbiorów autora). W Nowogrodzie starsi ludzie pamiętali tokarki, na których taczano i szlifowano bursztyn, zrobione bardzo prymityw~ie. 80 Tokarnię taką widziałem w'Ostrołęce w 1". Ig12. ,V ścianie u góry przytwierdzony był elastyczny pręt z drzewa (dyszel), od którego postronek owinięty był parokrotnie przez trycę (szpulę), jak w poprzedniej tokarni, aż do dołu, do odpowiedniego pedału. Przy naciśnięciu pedału szpula robiła dwa lub kilka obrotów wraz z osadzonym do toczenia bursztynem, po czym nagięty do dołu pręt przy zwolnieniu nogą pedału podciągał sznur i obracał :z powrotem szpulę i tak stale. Przy takiej manipulacji kawałek bursztynu obracał się wabie strony, toczony był jednak tylko w jedną stronę. Szlifowanie natomiast mogło odbywać się wabie strony. Sposób to był dość powolny, a znany gdzie niegdzie do roku około 1870-80. Niekiedy dyszel ustawiony był w tokarce pionowo (ryc. 6). Chłopcy-amatorzy po wsiach urządzali sobie tokarki ręczne: szpulę z osaRyc.6. dzonym bursztynem obracano albo za Tokarka z pionowym (,dypomocą okręconego sznurka dwiema rę- szlem'> (koniec XVIII do 1<.ami wabie strony albo za pomocą połowy XIX w.). Rys. autora. :korby z kołowrotkiem (wiatraczkiem) drewnianym (ryc. 5). Kiedy po ręcznych wrzecionach do przędzenia nici z lnu j wełny nastały ulepszone kołowrotki drewniane, tzw. «kółka» (używane i do dziś na wsiach), bursztyniarze skorzystali z tego wynalazku i zaczęli używać kółek do toczenia bursztynów. Bryłkę bursztynu z otworkiem nasadzono lub nakręcono na gwincik prętu, na którym jest zwykłe szpula drewniana, używana do nalręcania nici podczas przędzenia. Przy toczeniu bursztynu szpula :niepotrzebna, a pręt osiąga szybki obrót przy obracaniu koła rozpędowego nażnie lub przeważnie ręcznie ryc. 7). Ten sposób najwięcej się przyjął przez bursztyniarzy i nawet przy obecnym �wznowieniu tego przemysłu, jako główny warsztat pozostał kołowrotek, jak przed 50-80 laty (ryc. 7). Ryc. 7. Młody Kurpik - jeden z ostatnich bursztyniarzy spod Myszyńca (1738), w prawej ręce trzyma spore kawałki wykopanego bursztynu, w lewej gotowe sznury korali bursztynowych (podł. fot. Ad. Ch.). Sposób czyszczenia i obróbki bursztynu na całych Kurpiach byl i jest prawie jednakowy. Już z r. r864 mamy wiadomości, że do zarobku Kurpiów trzeba zaliczyć «kopanie bursztynu», w którym ochotnie pracują. Kurpie w okolicach Myszyńca nie używają innego narzędzia, jak prostego kółka do przędzenia, z brył bursztynów' umieją wyrabiać piękne sztuki do fajek, perełki,. filiżanki itp., że i najlepszy tokarz lepiej nie wyrobi 81. Powszechnie znana i stosowana obróbka była taka: najpierw oczyszczano kawałek bursztynu z wierzchniej skorupy, piasku i wszelkiego brudu; potem wiercono w nim dziurkę na wylot, a sam kawałek obłupy\·,;ano nożem i grubym pilnikiem, niekiedy raszplą do jakiej takiej okrągłości. Potem kawałek ten nasadzano· otworem na cienki koniec osi od trycy kołowrotka (kółka) i koło obrotowe puszczano w ruch. Kawałkowi bursztynu nadawano odpowiedni kształt (np. korale, perełki) za pomocą ułamka szkła (śćkła), niekiedy owalnego (np. ze stłuczonej lampy naftowej). Szkło jest twarde, a kanty ma ostre, to też sypią się spod niego białe wiórki i trociny. Po nadaniu koralowi kształtu, ogładzono· go przez szmatkę suchą kredą miałką, lub tym samym proszkiem bursztynowym, pozostałym od toczenia. Sklt'jać bursztyn nie umiano i nie próbowano, pęknięte przy toczeniu korale szły na szmelc, zwykle na kadzidło do kościołów. Przy pilnej pracy i wprawie bursztyniarz wyrobił dziennie ok. 40-50 sztuk korali 82. Podobnie robią i nieliczni bursztyniarze dzisiejsi, co miałem możność oglądać wielokrotnie. Otwory w bursztynie wiercono (drelowano, borowano) za pomocą specjalnych przyrządów, do których należały: r) drel najdawniejszy przyrząd do borowania, składający się z osi pianowej z obsadzonym na niej drewnianym kółkiem, koło 30 cm średnicy; od kółka do wierzchołka osi były przeprowadzone dwa mocne sznurki, a przez nie i przez oś prollechodziła poprzeczna beleczka, zaokrąglona na końcach do rąk. Na dole osi był osadzony łopatkowaty stalowy świderek, który przy wprowadzeniu drela w ruch obrotowy (wabie strony, pionowo) borował szybko żądany otwór (ryc. 4). Gotowe drele rozwozili po wsiach kupcy i garncarze, od których kupowano ozdobnie polewane miski do wieszania K. vV-.\Vójcicki wart. str. 500, 1864. 82 vViadomość od Józefa (Ostrołęka) lat 77, 1929 r. 81 «Kurpie i Kurpianki», Encyklop. Powsz., t. XVI, Nicewicza, bursztyniarza ze wsi Lyse �na ścianach, musiały posiadać 'Ye wrębach clwa otworki do sznurków. «Łopatka w spi~nku» czyli taki bor w pionowej osi był powszechnym narzędzIem do wiercenia otworów 83. Do wiercenia otworów małych w rzeźbionych z bursztynu sercach, krzyżykach, medalikach itp. używano obsadzonej w «śpinek» igły stalowej, zaostrzonej na łopatkę. Nowsi bursztyniarze obsadzali świderek (bor) od razu w oś przy szpulce kołowrotka; borowanie otworu odbywało się wtedy bardzo szybko i dokładniej, bez ryzyka pęknięcia danego przedmiotu bursztynowego. Dawnymi czasy, a nawet jeszcze około r. 1860 do obróbki bursztynu używali zamiast szkła - okrzesek z krzemienia «Sca·clrów», zbieranych na wydmach, a do borowania otworów używali borów krzemiennych, również obsadzonych w «drcle» 84. Mówiłoby to a wiełkiej starożytności tych przyrządów i tegoż przemysłu. 6. Wyroby z bursztynu i ich popularność Różne wyroby z miejscowego bursztynu. - Bursztyny. - Korale dla Kurpianek. - Różne ich odmiany i wielka ilość na Kurpiach. - Różne wisiorki bursztynowe. - Różańce i inne wyroby. - Galanteria bursz tvnowa. - Wyroby upominkowe. - Delegacja z Ostrołęki na jubileus;u ]. L Kraszewskiego w Krakowie. - Żyrandole z bursztynu w kościele w l\fałym Plocku i ich zagłada w r. 1915. - Dalsze zamiary <,bursztynowe.) w tejże parafii. •. Na wyroby miejscowe Kurpie przeznaczali z wykopanego bursztynu tylko przeźroczysty, tak zwane «cacko», albo «płomyk», które to gatunki cieszyły się największym powodzeniem w tych stronach. Majstrowie tutejsi wyrabiałi z bursztynu: «korale» dla kobiet z różnymi wisiorkami, medaliony, krzyżyki, części fajek, cygar83 \Viadomość od tegoż ]. Nicewicza z Łysych. R. Rydla z Lasek, 1929 r. 81 n:eźbiarza Wiadomość od starego Stachelka ze wsi Łęczki i Trzcińskiego, i bursztyniarza ze wsi Krysiaki (Ostrołęka) w r. 1928-29. " niczki, na specjalne zaś zamowIenie tabakierki, rączki do lasek, kałamarze, clewizki do zegarków, gałki dla dzieci itp. 85. Omówmy po kolei te wyroby. «Korale» czyli paciorki bursztynowe, określano często wprost terminem «bursztyny». Nosiły je na szyi dziewczynki, dziewczyny dorosłe, starsze kobiety i staruszki nad grobem, czyli wszystkie niemal KUl'pianki. Zwyczaj wymagał, że Kurpianka winna mieć na szyi do trzech sznurów korali bursztynowych: najmniejsze, po trzy sznurki razem z drobnych perełek, wielkości grochu, obciągnięte były dokoła na szyi, a zwały się manele albo manelki; clrugie były nieco dłuższe, z większych okrągławych paciorków lub rżniętych w kanty; trzeci sznur najdłuższy składał się z większych korali, tak zwanych «kartoflaków». Zwykle korale były po brzegach sznurka male, wielkości grochu, a potem coraz większe dochodzące nieraz do 3-ch cm średnicy. Korale końcowe były często okrągłe lub nieco spłaszczone, środkowe zawsze miały kształt spłaszczonych .kul, nieraz na końcach ściętych na ostro (ryc. 9). Korale odróżniano zależnie od kształtów: gładkie i rżnięte 86. Pierwsze były toczone i szlifowane na gładko «coby były aż pscące» (błyszczące), drugie, po pierwszym otoczeniu były piłowane i szlifowane na różne kanty, jakby rozetki. Bursztyny toczono dobierano co do koloru i nawlekano na mocne sznurki czerwone lub żółte, «coby dobrze śwatło odbijały», kręcone były z nici jedwabnych lub «górowych». W dawnych sznurach, wśród większych paciorków, bursztyniarze nawlekali choć jeden paciorek z najczystszego bursztynu z zabraną przed wiekami wewnątrz muszką, komarem, słomką., kawałkiem drzewa itp. co było dla kurpianek pewnego rodzaju talizmanem, a dla nas dziś stanowią te paciorki niejednokrotnie materiał naukowy, cenny do badań 87. 85 U Połujańskiego «,Opisanie lasów ... 1854~) czytamy: że z bursztynu na Kurpiach wyrabiane są: cybuchy, mundsztuki, cygarnice, krzyżyki, paciorki itp.; K. Wójciki w «Zarysach Domowych. (1842) pisze, że Kurpie z brył bursztynowych umieją wyrabiać munsztuki do fajek, perełki, filiżanki itp.: że i tokarza nie potrzeba», str. 210. 88 Wiadomość od bursztyniarzy, np. od starego Kopytka ze wsi Czerwone pod Kolnem. . 87 Paciorki takie można zobaczyć w Muzeum w Łomży. Lud, T. XXXIX 25 �f J ł ł Ryc. 3. Ryc. g. 66. Odwrotna strona jednego z medalionów (wykonanych na czołowej stronie jak nr 61). Ozdoby nawiercane ostrym świderkiem, w środku, w serduszku r. 1830. Z Ostrołęki (r. (912). 67. Krzyż, tzw. ('pasyjka'} z jednego kawałka bursztynu z karbowaną obwódką dokoła. Chrystuspłaskorzeźba prymitywna. Wyrób (wg opowiadań) około r. 1800-20. Ze zbiorów muzealnych w Nowogrodzie. 68-74, Różne rodzaje i wielkości paciorków, najczęściej spotykanych i wyrabianych, nr 68 - paciorek od maneli; 74 - większy koral, często z matowego bursztynu, inne z przeźroczystego. 61. Medalion plaski z Chrystusem, wielkości nieco większej I1.iżnaturalna. Płaskorzeźba wypukła. Praca wykonywana przeważnie odłamkami szkła. Dookoła ramka, drobno karbowana, u góry wieszak z otworkiem. Ze zb. Sto Naukowej. 62. Odwrotna strona tegoż z rżniętymi kołeczkami. Pochodzi ze wsi Wolkowe, pow. Ostrołęcki. 63. Odwrotna strona różnych podobnych medalionów, jednakowo wykonywana. Linie łamane, żłobi~Jlle ostrym narzędziem (szkło, krzemyk, pilnik, nóż). Ze zbiorów St. Naukowej. 64· Medalion z krzyżem i Chrystusem (płaskorzeźba) rżniętymi ozdohami (gwiazdki) na płaszczyźnie. Ramka dokoła. Ze zbiorówautora·ze wsi Lipniki. Wyrób około 1800-40. 65, Dolna część tego innych mt'dalionów; znać karbowaną ramkę. po wioskach, niektórzy sami czyścili je kredą miałką. Mówiono też, że bursztyny, żeby długo się trzymały, muszą być przechowywane w miejscu chłodnym i ciemnym, każde zawinięte oddzielme w miękkie szmatki. Bursztyny przechodziły w rodzinach kurpiowskich z matki na córki, nieraz przez szereg pokoleń. Zniszczone, wytarte, lub brudne korale da\vano do odczyszczenia tymże bursztyniarzom Jeżeli bursztyny nie miały spadkobierczyni, albo kobiety starsze były do nich specjalnie przywiązane, kładziono je nieboszczykom do grobu, najczęściej na gorące życzenie umierających. VV tradycji miejscowej nie mówi się o konieczności co do powyż. 25* �388 i Ryc. 10. Wisiorki bursztynowe U g' d Ł h .. od Ł h' B . ory - o' ysyc, Myszynca l Czarki; siekierki ysyc l aranowa; ryba od Nowogrodu. Okazy z r. 1870-1970' s~ego dodat~u, życzenia jednak nIano solenme. zmarłych z przed śmierci speł- Zanim nie przeminęła moda na bursztyny, były one powszechną . . . '. ozdobą Kurpia . . ne.k N a ca łym ob szarze KurpIOwszczyzny z. na~bhzszym zasIęgIem, gdzie kobiety Mazurki (nawet w sąsIe~mch Prusach Wschodnich) nosiły również podobne «korale» mozna było .do r. 1900-1910 liczyć je do roo tysięcy sznurów: ;yle tyc~ pIęk~yc~ ~zdób było wśród tutejszych kobiet. Potem aczęto Je zamIemac na kupną tandetę, zamiast prawdziwych ~oszono szklane, różne imitacje itp. kupowane na jarmakach : odpus.tach. Prawdziwych bursztynów wyzbywano się masowo, . przedając nawet po I rb. 88 za sznur, oddawano je też setkami II Rubel rosyjski - do L 1939, ok. 2 zł. I j do kościołów, gdzie tłuczono je na kadzidło. Wykupili ich dużo spekulanci, wybrali Niemcy w czasie okupacji. Dziś moda wróciła z powrotem, ale stClrych korali nie wiele pozostało. 'Wisiorki roznego rodzaju zaWIeszano u korali większych, drugich, czy trzecich, najdłuższych. W tym celu robiono mały sznurek, długości około IQ-I5 cm., z nanizanymi drobnymi paciorkami; sznureczek ten z przyczepionym na środku «men talem», czyli medaliony, długości od 11/2 do 4 cm. robione były z płaskich kawałków przeźroczystego lub matowego bursztynu, z otworkiem w górnej części do przewlekania mocnej nitki. Do medalionu bursztyn obrabiano z dwóch stron do odpowiedniej grubości, po czym nadawano formę nożem i pilnikiem. Forma była przeważnie serca, dotyczyło to najczęściej małych wisiorków od Il/~-2 cm długości; większe, też serca, miały z jednej strony wyrżnięte wizerunki Chrystusa na krzyżu «pasyjki», misternie dłubane nożem i gładzone szkłem. Z drugiej strony dookoła brzegów medaliony, szczególnie większe, miały wykonane różnymi świderkami rozetki. Rzadkością były same «pasyjki» - krzyżyki z bursztynu, bez medalionów, trudniej je było zrobić z powodu kruchości materiału. «Mentale» do bursztynów wyrabiano dość dawno. '\V koralach z przed 80-100 lat medaliony były takie, jakie wyrabiano i przed laty kilkunastu 89. W jednej ze starych rodzin kurpiowskich był sznur bursztynów, u którego przyczepiony był złoty medalion okrągły, dość duży, z jakimś wizerunkiem (głowa) 90. Według obliczeń, był on w rodzinie z górą 100 lat. Ten złoty zabytek swego czasu zabrał ktoś z rodziny i sprzedał. Medaliony bursztynowe już ok. 1', IgOO przestały być modne, odczepiano je i sprzedawano za bezcen lub oddawano na kadzidło do kościołów. Wiadomość od ~'1. Sobiechowcj z Kadzidła, 1898 L \V rodzinie Sobiechów, - jaka to była glow'a, nie umiano wiedzieć, mógł to być dawny zloty dukat. 89 90 mi po- �39° 391 Bursztyny nosiły na szyi tylko dziewczęta i kobiety zamężne, ale były wypadki, że nosili je żebracy - mężczyźni; u bursztynów ,vtedy wisiał szkaplerz lub różne kawałki wstążek czy też szmatek, pocieranych a obrazy itp. z miejsc świętych. Szmatki te odgrywały rolę amuletów i przez niektórych były bardzo cenione 91 (ryc. 1 I). Róż a ń c e bursztynowe spotykało się dość rzadko, robili je bursztyniarze na specjalne zamówienie z bursztynu przeźroczystego i matowego na przemian -jak to było potrzebne do oddzielania różnych części pacierzy i modlitew. O. O. Kapucyni w Łomży, a dawniej Bernardyni z Ostrołęki niejednokrotnie ofiarowane im bursztyny kobiece przerabiali na różańce, nie tyle dla siebie, ile na podarunki dla swych zwierzchników. Z takichże bursztynów wykonane różańce O. O. Kapucyni z Łomży, Holendrzy z pochodzenia, wysłali kiłka pięknych okazów do Holandii 92. Cybuszki i fajki bursztynowe robiono tylko na specjalne zamówienie, robiono je ręcznie z większych kawałków bursztynu, a kolor sobie dobierał ten, kto fajkę zamawiał. Częściej robiono części fajek, zakończenia cybuszków itp. (ryc. 12). Cygarniczki zaczęto wyrabiać niedawno, odkąd nastały papierosy wśród młodszycp, starsi bowiem palili i palą przeważnie fajki. Przy cybuchach i cygarniczkach najtrudnicjszą robotą było wyborowanie długiego, cienkiego otworu 93. Tabakierki i kubki bursztynowe robione były przeważnie na zamówienie do miast, na podarunki. Wychodziło na nie dużo większych kawałków bursztynu, środki wywiercano i drążono w rękach lub tokarniach. Tabakierki najczęściej z bursztynu matowego - kapuściaka, podobno mocniejszego na te wyroby, kubeczki natomiast z bursztynu przeźroczystego. K u l e bursztynowe dla dzieci, nieco spłaszczone, przeważnie z białego bursztynu, toczono z większych bryłek i nanizywano na Ryc. 1 I. (,Korale'l bursztynowe U '.. d...... lionem' d J . g~l Y sznur po wOlny IllzeJ pOjedynczy z meda,u o u sznur (,koralI,> z amul t '. kl' ;i;ebraka z . . e ami I sz ap erzaml noszo:]y przez pow. przasnyskIego (Z~. zbiorów Muzeum Etnograficznego w Warszawie r. 1929). Takie bUJ'sztyny widzieliśmy w l'''luzeum Etnograficznym \\' \Varw gablocie kurpiowskiej. 92 \Viadomości od dostawców bursztynów, było to po r. 1928. 93 Świderki takie robione ze złamanych. stalowych iglic albo ze złamanych prętów od starych parasoli. Zaostrzone na lopJ tki obsadzano w tokarniach, a bursztynem manewrowano w rękach. 9l sza "'ie, �392 393 sznurek. To samo dotyczy kul i rączek do lasek, na które wychodziło dużo większych kawałków mocnego bursztynu. Kule bursztynowe dla dzieci można było kupować dawniej na jarmarkach i odpustach: przywożono je też z sąsiednich Prus. so Ryc. 12. 79· Typowa co do form fajka bursztynowa (z żółtego bursztynu) z wykręcanym cybuszkiem, zdobiona, ze srebrnym okuciem u góry. Z Ostrołęki, wyrób ok. 1880 r. Ze zbiorów autora. 80. Fajeczka garnuszkowa z czerwonego bursztynu matowego, zdobiona, cybuszek wkręcany. Ostrołęka, z r. ok. 1885. Zrobiona dla «Pana Komisarza» (ze zbiorów Sto Naukowej). 82. Guzik bursztynowy, karbowany na górnym kancie, z bursztynu matowego, kapuściaka. \Vyrób z r. ok. 1860. Własność prywatna (1912). Dewizki do zegarków z bursztynu należały do prawdziwych «majstersztyków», robione były na pokaz lub na zamówienie przez zdolnych bursztyniarzy. Dewizki taki.e nie były długie, zwykle około lO do 15 cm., natomiast były robione w rękach z jednej większej bryły bursztynu 94. Dewizki bursztyniarze kurpiowscy naz)'\'vali łańcuszkami (<<łańcusek»), wyrób ich miał bowiem formę ogniw łańcuchowych, owalnych lub ściętych na kantach. Guziki i spinki bursztynowe robione były na początku zeszłego stulecia i davmiej. Guziki zamawiała u Kurpiów szlachta okoliczna do żupanów, były one :2 do 3 cm średnicy okrągłe lub podługowate, z dziurką od spodu do przyszycia lub przywiązania. Sami Kurpiowic guzików takich używali rzadziej, chyba do ozdoby swych «lej bzików» 95. Spinki i sprzączki robiono dawnymi laty dla różnych myśliwców i strzelców kurpiowskich, którzy sprzączek bursztynowych używali do czerwonych wstążek przy dawnych kapeluszach z piórami. Kałamarze bursztynowe itp. wyrabiali bursztyniarze ostrołęccy najczęściej na zamówienie - na różne upominki. Tak np. na obchód jubileuszowy pracy pisarskiej J. L Kraszewskiego w Krakowie pojechala z Ostrołęki specjalna delegacj a,. która zawiozła Jubilatowi upominek - wyroby bursztynowe: kałamarz i przybory biurkowe, wszystko z miejscowego bursztynu. Zaznaczyć warto, że delegacja wyjechała nielegalnic, po cichu, by ówczesne władze rosyjskie nie wiedziały 96. Nie mogły być o tym wzmianki w prasie. Na oryginalny pomysł wpadł niejaki ks. Tomkiewicz w parafiii Mały Płock 97, w okołicy którego również kopano dawniej i obrabiano bursztyn. Ogłosił on (na kilka lat przed II wojną światową), że zbiera na ofiarę kościelną bursztyn. w kolorach: Ponieważ na bursztyny takie przechodziła już moda, a w parafiI kobiety miały ich dużo, przeto znoszono je z okolicznych wiosek \Viadolność od starych bursztyniarzy. LaIlcuchów takich nic znaleźć, natomiast widziałem podobne, wyrobione z jednego drzewa przez R. Rydla ze wsi Laski, pow. Kolno 1925 r. 95 «Lejbzik» kamizela czerwona lub granatowa z rękawami. 94 Wiadomości ocl F. i\1alinowskiego (lat 85, r. 1933), jednego z kierowników miejscowej "Lutni,), 'L. inicjatywy której wyjeżdżala delegacja .. 97 Pow. łomżYlIski (przy trakcie Łomża-Kolno). Pochodzenie bursztynu w miejscowej tradycji. - Bursztyny-amulety. 94 mogłem kawałka �~, 394 395 " I masowo. Były one rozmaitej wielkości i różnego gatunku. Ksiądz kazał wszystkie na nowo oczyścić i polerować oraz posegregować wg. wymiarów, po czym zdolny majster zrobił z nich dwa żyrandole kościelne do świec. Były śliczne i bardzo oryginalne, średnicy VVodbudowanym tamże kościele przed r. 1939 ks. proboszcz Cibormvski 98, obok innych ciekawych robót, zastosować miał zdobienie ołtarza w bursztyn. \V tym celu zbiera! materia! bursztynowy, którym po oszlifowaniu mial inkrustować wnętrze cyborium w wielkim ołtarzu. Prawdopodobnie szersze zastosowanie bursztynu wejdzie w życie po odnalezieniu nowych złóż tego minerału, który w miejscowym przemyśle nie zajął jeszcze należnego mu miejsca. 7. Różne Ofiary nictwie Ryc. Kurpiow.;ki naszyjnik 13. bursztynowy z medaliol cm. miały najwi~ksze koła około I m., podtrzymywały zaś je specjalnie zrobione metalowe obręcze. Niedługo jednak kościół si~ szczycił tak oryginalną ozdobą. \V roku I9I5, w czasie działali wojennych, kościół był cz~ściowo rozbity, wreszcie spłonął z całym urządzeniem, przyczym pastwą płomieni padły i cenne żyrandole. Wskutek tego we wspomnianej parafii znikły u kobiet prawie wszystkie korale bursztynowe. zastosowanic bursztynu z bursztynu. - Bursztyn zamiast pieniądza. - Bursztyn w leczkurpiowskim. - Dziewczęta i bursztyny. -- «BursztynI} w jedzeniu. - Przysłowia związane z bursztynem. Znajdujący się na ziemi Kurpiów w większych nieraz ilościach bursztyn, z którym, jako z miejscowym złotem, zżyły si<,: całe pokolenia, oddzialywał także na wyobraźnię tutejszego ludu. Kie tylko właściwości zewnętrzne bursztynu, jego piękno i zapach przy paleniu, ale również i pochodzenie tegoż zajmowały umysły mIeJscowe. Bursztyn jest to «zizica» od potopu świata, objaśnial mnie jeden ze starszych miejscowych bursztyniarzy 99. Przed końcem świata wszystek bursztyn z ZIemI, bagien i rzek wypłynie na wierzch - tłumaczył mi dalej tenże Kurpik. Inni wierzą święcie, że w wielkich kawałach znalezionego bursztynu w «chrzodku» znajdują się prawdziwe djamenty 100. \"Vtc «diamenty» wierzy! niejeden i dlatego rozbijał niejedną drogocenną bryłę po znalezieniu. Dawniej bardzo były poszukiwane bursztyny, w których by! paciorek z zamkniętą w środku muszką, komarem, rośliną itp. Takie paciorki spełnialy rol~ talizmanu, a kurpianki umiały je wybierać, patrząc pod światło 101. 98 Aresztowany przez hitlcrowcó\l" l\" r. 1939 ksiądz ten WVWICziony do Niemiec zginął gdzieś \1" obozie. 99 \Viadomości od starego Stachclka ze I\"si Łączki 1928 r. \00 \Viadomości od starego Stachelka i R. Świdra z Pełtów '930 L 101 l'vlożna takie paciorki zobaczyć w ~luzeum w Łomży. �396 397 Bursztyn w bryłach i kawałkach zastępował dawniej ludności tutejszej pieniądz, bo ślady tegoż pozostały do ostatnich czasów. Znoszenie do kościołów bursztynu na ofiarę było powszechne. Przed wojną światową, podczas wielkich misji w Łomży delegacja Kurpiów z Lipnik zaniosła O. O. misjonarzom w ofierze około 3 garncy bursztynu 102. Składanie w kościołach na ofiarę surowca bursztynowego było wygodne dla obu stron: a) ludność miała pod ręką sporo uzbieranego bez większego trudu bursztynu, który w dowolnych bryłkach rzucała w kościołach «na tacę», gdyż o pieniądz gotówkowy było jej trudniej, nie zawsze dbała o jego posiadanie, a bursztyn uważała za swoje jakby «złoto», b) duchowieństwo dawne też zalecało składanie na ofiarę kościelną bursztynu, gdyż opłacało się to lepiej od składanych groszy; bursztyn poza kadzidłem sprzedawano «na garnce» lub z czasem na wagę po większych miastach, co dla potrzeb kościoła było intratniejsze. W wioskach Lipniki (pow. kolneński), Dąbrówka i Kadzidło (pow. ostrołęcki) jeszcze w latach 1910-20 były w skarbcach kościelnych skrzynie, w których obok świec, wosku itp., były również znaczne niercz ilości składanego na ofiarę bursztynu pod opieką bractewnych. Dziś tego się nie spotyka. We wsi Dąbrówce (Ostrołęka) do ostatnich lat przy zbieraniu ofiar na światło itp. po kościele przez księdza, ludność zamiast pieniędzy kładła na tacę bryłki bursztynu. Podobnie było i w wielu innych kościołach 103. Przed kilku dziesiątkami lat, kiedy trudno było o pieniądze, ludność tutejsza nabywała sól, igły, łyżki itp. rzeczy codziennego użytku, płacąc za towar bursztynem, który handlarze chętnie brali 104. Bursztynem (brylkami) płacono w chwilach kryzysu gospodarczego (w czasie np. wojen lub zaraz po wojnie), gdy inny \ViadonlOśc od "Viadomość od 10~ \Viadomość od (1919), Kiernccka 102 103 lewa KO:lOna i Kierzkowskiego z Lipnik 1929 r. ks. Sokołowskiego z Dąbrówki. starego Kozona z Lipnik (1929), Perzowa z Dyz Plewk (1924)' i in. pieniądz tracił wartość nabywczą. Tak było już parokrotnie za mojej pamięci, choć nie na całym obszarze. Niejednokrotnie też wchodzono do sklepu po zapałki z kawałkiem bursztynu, dzieci chodziły z kawałkiem bursztynu do sklepów po cukierki 105. Dzieci małe dlatego korzystały z waluty bursztynowej, ponievv'aż same jeszcze nie zarobkowały, nie miały innego pieniądza, a bursztyn potrafiły sobie uzbierać gdzieś nad rzeczką czy strugą. Nabywały za to cukierki i różne łakocie, a nawet zapałki i papierosy. Gdy nie było obrotów handlowych z braku np. zboża czy in';•..entarza do sprzedaży, gdy okupant narzucał nadmierne ciężary w naturze, gdy kupiec nie chciał wyzbywać się towaru np. za marną i niepewną czy obcą walutę - kopano wtedy bursztyn na swoich gruntach, co bylo za mojej pamięci. Gdy ceny towarów pierwszej potrzeby «skakały» z dnia na dzień, a nabyty ciężko pieniądz nie wystarczał na kupno zapałek mydła, nafty itp., ujawniano wtedy «własną» walutę z kopanego tu i ówdzie bursztynu. W czasie pewnego rodzaju anarchii po odejściu rządów narzuconych, obcych, ~jawniał się tu «pieniądz» miejscowy. W cza'Sie kryzysu wojennego po I Wojnie byli nad Narwią działacze, :którzy na okres przejściowy chcieli tu wogóle zaprowadzić «walutę» z kopanego bursztynu, «aż będzie porządek z pieniądzem» w Warszawie. Na taki jednak pieniądz okazało się bursztynu zbyt mało. Radzono więc sobie podobnie tylko w sporadycznych ·wypadkach. Będąc samowystarczalną na wsi ludność puszczańska prowadziła handel zamienny bardzo chętnie za bursztyn, m. in. 'też sprzedawali jej w Prusach objazdowi handlarze artykuły nie:zbędne, jak sól, proch strzelniczy, igły itp. Płacenie bursztynem surowym czy obrabianym, dawanie go w posag córce było pewnego rodzaju «honorem» - ambicją puszczaka, który na swoich gruntach kopał cenny dawniej minerał. Matka wychodzącej zamąż córce chętnie dawała obok innego 105 Wiadomości od Kopytka z Czerwonego i R. Świdra z Pełt6w. �399 inwentarza i tkanin, również i wyroby bursztynowe (tylko mIeJScowe, nigdy «kupce» (kupcze, kupione, gdzieś dalej nabyte), a jeżeli córka tego nie mia ła, to przy oczepinach śpiewano jej znaną tu powszechnie piosenkę: «A dajcież jej na burśtyny» itd. W okresie większej gorączki bursztynowej, kiedy ludność w niektórych wioskach zarzucała nawet na pewien okres zapoczątkowane gospodarstwo rolne (z końcem 18 do połowy 19 w.), grunta nabywane czy darowane dzieciom liczono na <~ałowe» i «burśtynowe», a łąki przytym tak skopano (w poszukiwaniu bursztynu), że niektóre i po 50 latach nie zdatne były do użytku gospodarskiego. W dalszą podróż np. do miast dawniej Kurpik brał do torby bursztyn, bo wiedział, co za niego może dostać, a na lichym nieraz pieniądzu, na którym się nie zawsze znał, oszukiwano go. Płacił nim tylko w urzędach. Gdy bursztyny toczone przestawaly być modne (pod koniec 19-9o i na początku 20 stulecia), płacono za różne rzeczy nie tylko surowcem bursztynowym, ale i większymi paciorkami od korali (co robiły szczególnie kobiety). Agitacja w tym kierunku szła z sąsiednich Prus, gdzie fabryki niemieckie zaczęły wyrabiać masowo tanie «korale» błyskotliwe ze szkła (przeważnie). Oddawano za nie przez dziesiątki lat prawdziwe bursztyny w większej ilości. Złe warunki życiowe i niższy stopień oświa ty nie zawsze wpływały na walutowanie bursztynu. Były to raczej odruchy jakiejś pozostałości uświęconych z dawien dawna tradycji, stosowane nawet w lata, pod względem gospodarczym, zdawałoby się normalne. Ludność lubiła się tu i ówdzie pochwalić, że nie dba o «papsierowy», niekiedy lichy pieniądz. W lata «kryzysowe» (po 1930) niektórzy przedstawiciele władz skarbowych chcieli to nawet wykorzystać oficjalnie przy miejscowych opłatach, podatkach, dzierżawach itp., ale wyczerpane już dawniej złoża bursztynowe okazały się za mało dochodowe. W sprawach tych zwracano się o rady i do autora niniejszego. W miejscu, gdzie bursztyn się wyczerpał, o włacicielach gruntów dawnit'j bursztynodajnych mówiono, że oni 'w «kic- dajse» t. j. dawnymi laty «siedzieli na burśtynie», znaczy jakby na gotówce. Nie wszyscy Kurpie wyzbywali się odrazu wykopanego czy też znalezionego w wodzie czy hłocie bursztynu, szczególnie w większych bryłach, wartościowszych. Chowali je u siebie przez całe lata, «na czarną godzinę», «na pilną potrzebę», czy też na korale «dla córki na wesele» jak ta urośnie. Byl to jakby kapitał zapasowy, gotówka w kasie itp., na której leżeniu nigdy się nie traci, bo bursztynu zawsze jest na świecie za mało. Bursztyn od ostatnich kilkudziesięciu lat kończył się i prawie jakby się wykończył. O «walucie bursztynowej» pozostają tylko wspomnienia. O nowych złożach nie słychać. N a kadzidlo kościelne bursztyn na Kurpiach używany byl powszechnie obok jałowca (jagód). Mocny ten jednak i odurzający dym szkodzić miał kobietom będącym w stanie odmiennym; kobiety takie, odurzone kadzidłem, nieraz z kościołów wyprowadzano lC6. Nie mniej dym ten miał zastosowanie (jak i sam bursztyn) w miejscowej medycynie. Od ściskania wewnątrz dobrze miało pomagać wąchanie dymu z bursztynu, palonego na łyżce na węgielkach 107. Wąchanie i wciąganie w siebie tegoż dymu, palonego na węgielkach, miało w ogóle pomagać od różnych boleści w «chrzodku» 108. Dym z tegoż bursztynu miał pomagać kobietom na bóle maciczne przy porodach. Według twierdzeń wiejskich znachorów dym taki pomagał nawet więcej «niż palenie i wąchanie dymu z włosów swoich z glowy» 109. Okadzanie chorego przy urokach takimże dymem bursztynowym z domieszką niektórych ziół świętojańskich również miało pewne znaczenie 110. Wiadomości od starych Kurpianek ; wyprowadzanie kobiet WIsam w kiłku kościołach. 107 Wiadomości od M. Sobiechowej z Kadzidła (OstroI.) 1928. 108 Wiadomości od Marianny Sadowskiej łat S8 ze wsi Zbójna (pow. Kolno) 1932. 109 Wiadomości od Pupkowcj ze wsi Baliki (r (30) i Chorążyny 7. :\"asiadek 1932. llO \Viadomości jak wyżej: podobnie leczą si~ w są,iednich Prusach. ~Iazurzy. 106 działem �400 Gałki bursztynowe, przewazme z bursztynu białego lub kapuściaku, z ot\\o'em prżez środek, zawieszano na sznurku małym dzieciom na szyi. Dziecko bawiło się taką zabawką i gryzło w ustach, nie szkodząc sobie, gdyż bursztyn jest nierozpuszczałny. Według twierdzeń miejscowych bursztyn ten spełnia znaczniejszą rolę - chronił dzieci od napadu konwulsji 111 Noszenie bursztynów samo przez się uważane było za zdrowe na oczy i głowę. Dlatego nosi bursztyny wiele starszych kobi.et, a w rzadkim wypadku i mężczyzn 112. Szczególnie dobrze ma robić na uporczywy ból głowy. Kurpianka ze Zbójny, niejaka Poredzina, wyjechała do Ameryki, gdzie zapadła na ciężki i stały ból głowy. Ponieważ nic jej nie pomagało, a lekarze byli bezradni, usłuchała starszych rodaków, żeby nosiła na szyi korale z bursztynu, to ból jej przejdzie. Kobieta wtedy posłała do Zbójny pieniędzy, prosząc a korale. Ponieważ we wsi i okolicy najbliższej trudno było je nabyć, więc kupiono sznur aż w Przasnyskim i wysłano do Ameryki. Tam babka nosiła je przez 5 lat, podobno głowa przestała ją boleć i przez cały czas noszenia na głowę nie chorowała. Po przyjeździe do Polski żyła jeszcze parę lat, a po śmierci jej bursztyny zostały w rodzinie 113. Kto ma na oczach chorobę «kas», radzą zasypywać oko proszkiem z bursztynu 114. Zapalenie oczu leczą też bursztynem. Do tego służy specjalnie obrobiony na gładko, cieńszy w jednym końcu (jak języczek) kawałek białego lub żyłkowatego bursztynu. Przy zabiegu leczniczym bursztyn pocierali o sukno, aż się rozgrzał, po czym okrążali oko pod powieką. Leczyli tym zapalenie kas, krosty, jak również zaprószenie oka. Bursztyny takie bywały po chałupach. W Wielbarku za Myszyńcem (już w Prusach Wschodnich) żyły dwie 111 Niemowlęta z bursztynem wielkim na szyi widziałem sam niejednokrotnie. 112 \Viadomości od M. Sobieehowej z Kadzidła, Kopytka z Czerwonego, Namajkowej z Nasiadek (1930), Poredy WI. ze Zbójna (1936). 113 Wiadomości od dzieci Poredziny (WI. Poredy i in.) ze Zbójna 1936 r. 114 Wiadom. od Stachclka z Łączki 1 m. 401 siostry, które słynęły wokoło z takiego leczenia oczu. Nawet Kurpie z pod Myszyńca wędrowali do nich z chorymi oczami 115. Kto nie umiał leczyć, ten zamiast pomóc mógł jedynie zaszkodzić. Raz «doktorka» za mocno potarła bursztyn a sukno, bursztyn był za gorący i przy zabiegach chore oko wypalił, a chory potem zaniewidział 116. Prawdopodobnie wypadków takich bywało więcej. Dziewuchy na wydaniu otrzymywały zwykle bursztyny (nieraz po parę sznurów) od swych matek. Branie bursztynów od kawalerów narzeczonych nie było przyjęte 117. Kośnicy czy żniwiarze, gdy w polu dostaną obiad np. kaszę, szukają w niej «bursztynu» czyli skwarek ze słoniny. Kasza czy kartofle z «bursztynem» znaczy, że jest okraszona dobrze. słoniną 118. Z przysłów parę się spotkało: . .«Śnieje się jek dzieciak do burśtynu» - «Dobry i burśtyn Jek mma złota» - «Ocy jek burśtyn» (błyszczące ładne). «Chciałby zień.z burśtynem» (przy kupnie pola, z przekąsem). «Burśtynjek rybzIe oko» (ładny). «Burśtynu nie ugryzies» (w głodzie). Jak ktoś na Kurpiach umrze, szczególnie z pośród bursztyniarzy, mówią a nim, że poszedł na tamten świat «burśtyn kopać». 8. Różne wiadomości a bursztynie kurpiowskim i bursztyniarstwie Wiadomości z wiosek od dawnych bursztyniarzy i starych Kurpiów.O kopaniu i kopaczach, próbach i <'osmanach)}, wyrobach, narzędziach itp. z różnych miejscowości kurpiowskich. Wieś Dylewo (powiat ostrołęcki). W ograniczeniu wsI, na łąkach nad rzeczką Piasecznicą, w mIeJscu zwanym «na grzędzie» kopano dawniej bursztyn, a najwięcej około r. 1860115 \Viadomości z Myszyńca od Sioka i od Mazura P. z Wielbarku (1910-20). 116 Pow. z Kadzidła od M. Sobiechowej (I 909). 117 Wiadomość od M. Sobiechowej z Kadzidła (I g28 r.). 118 Znane powszechnie na Kurpiach. Lud, T. XXXIX 26 �'1-03 r870. Przy tym kopaniu cale ląki zryto, a wielkie doły po bursztynie do niedawna pokazywano 119. Wieś Brzozówka (pow. ostrołęcki). Żył tu dawniej bursztyniarz, co obrabiał dostarczony mu bursztyn. Inni z tej samej wsi bu~sztyniarze tylko kopali bursztyn, ale już nie obrabiali. Wykopywali nieraz duże kawały 12J. We wsi Dudy Puszczańskie żyli dawniej bursztyniarze, co kopali bursztyn na paśnikach 12[. Wieś Łyse (pow. ostrołęcki). Jeszcze przed 40 i 50 laty ludzie ze wsi trudnili się bursztyniarstwem. Bursztyn kopali całą jesień. W przyjaznych wyrunkach jeden człowiek mógł dziennie ukopać garniec bursztynu, a nieraz to i przez parę dni nic. Najdroższy bursztyn był do handlu biały, czerwony był tańszy, ale go Kurpianki wolały 122• Wieś Kuzie (pow. ostrołęcki). Bursztyn w okolicy był, ale stałego bursztyniarża we wsi nie było. Chodził po wsi bursztyniarz wędrowny, z tutejszych stron, zbierał po ludziach bursztyn i toczył «korale». Bursztyny wytarte albo stare' dawano stąd do «swej parasiji» -do Nowogrodu 123, gdzie był majster, co je umiał czyścić i szlifować (około r. r886). Sąsiednia wieś Złota Góra nazwę swą miała otrzymać od kopanego tam «burśtynowego złota». We wsi Surowe (pow. ostrołęcki) ostatnim z dawnych zdolnych bursztyniarzy był niejaki Chmiel. Zmarł on w r. 1923 124. W okolicy wsi Czarnia (Ostrołęka) wszędzie znajdowano po łąkach, paśnikach i w borach bursztyn, teraz rzadziej 125. W okolicy Kadzidła (Ostrołęka) odnaleźli raz kopacze miejsce, gdzie, według orzeczeń znawców, powinien być bursztyn. Postanowiono kopać .. Umówiono się przy tym, że kopać będą razem Wiadomość Wiadomość siadki Ig31. 121 Wiadomość 122 Wiadomość 123 Wiadomość 124 \Viadomość 125 Wiadomość 119 120 od Jaworskich, od Chorążyny, od od od ze ze Ig30. go-letniej staruszki ze wsi miejscowego leśniczego F. Orbika. Józefa Nicewicza z Łysych, lat 77, Ig2g. starej Teofilowej Pijanowskicj, Ig2g r. wsi Czarni od Petrulewicza '924 r. wsi Czarni z urzędu gminnego. Na- «osmaną», a zarobek też będzie dzielony do spółki, bez względu na to, ile kto bursztynu wykopie. Tak wykopano duży dół, a znaleziono tylko bursztyn w drobnych kawałkach. Tymczasem błoto było coraz większe i wyrzucać było go tr~dniej. Wr.eszcie. «Z~skrzypiało» coś pod łopatą i wszyscy poznah, że pod mą znajduje się duża bryła bursztynu. Kopano więc dalej, ale błoto było coraz większe. Wreszcie czterech kopaczy przestało kopać, kopał tylko piąty, stójąc po pas w wodzie i błoc~e. Ale w~rótce obsu~ęła si~ ziemia i zasypała go po szyję. Pozostah odkopah go z błota 1 kopalI dalej sami. Ale ziemia tak się obsuwała, że musiano zaprzestać roboty. Dużo bursztynu zostało w ziemi. Przy kopaniu tym za. 126 . rabiano wtedy po 4 r.b d·ZIenme Bursztyn kadzidleński szedł na sprzedaż, kupowali go handlarze i różni bursztyniarze. Bursztyn drobny sprzedawano na garnce, oddawano go też do kościołów na kadzidło. Z większych kawałków robiono korale dla Kurpianek ; robili miejscowi Kurpie - bursztyniarze. Od bursztynu na kadzidło powstała nazwa wsi. We wsi Zales;e (Ostrołęka) był bursztyniarz (około r87°r8go) 127, toczył on i czyścił bursztyn. Dziś we wsi nie ma takiego majstra. Ostrołęka. W mieście wyrabiano korale i różną galanterię z miejscowego bursztynu, kopanego w okolicznych wioskach. Było tu przed wojną dwóch bursztyniarzy, z których jeden Żyd Borenstein był artystą w wyrobie galanterii, posiadał dyplomy i odznaczenia, wyjechał do Warszawy 128. Wieś Wolkowe (Ostrołęka) pod Myszyńcem. Jeden z miejscowych bursztyniarzy, stary «majster» mawiał zwykle: <<lekgaść .. .'? 129 . ZIem weznę d o rę k'1, to poznam: burs'tyn, cy me.» 126 Około 20 zł. (do r. 1939); wiadomość od Mateusza Sobiecha z Kadzidła, Igog r. 121 Wiadomość od gospodarzy miejscowych. 128 Wiadomość od F. Malinowskiego z Ostrołęki, lat 85, Ig33 r. Borenstein mial sklep bursztyniarski w "Varszawie przy ul. Bielańskiej, wyroby sprzedawał przeważnie z nad Bałtyku. 129 Wiadomość od F. Malinowskiego, który tego bursztyniarza fotografował. �W kurpiowskiej części pow. ostrołęckiego około r. 19 I a przemijała już wśród Kurpianek moda «bursztynowa». Bursztyny noszono masami do kościołów, gdzie między innymi tłuczono je na kadzidło do trybularzy. Zamiast bursztynów, które kosztowały do 5 rubli 130, noszono świecące szklane paciorki posrebrzone, lub pozłocone, wartości kilkunastu czy kilkudziesięciu groszy 131. We wsi Brzozowy Kąt (pow. Ostrołęka) był miejscowy Kurp, który czyścił i obrabiał bursztyny. Obecnie (1910) nikt we wsi nie trudni się tym przemysłem 132. Białusny Lasek (Ostrołęka). Bursztyn znajdowany bywa przypadkowo, specjalnych kopalni nie ma, władze rządowe nie pozwalają kopać dziur i dołów w lasach z bursztynem. Nie ma też takich znawców, jak dawniej, co to po ziemi umieli poznać, czy warto w danym miejscu kopać 133. Jeglijowiec (Ostrołęka). Nad Karaską (bagnem) wykopali raz ludzie kawał pięknego bursztynu wielkości «pół cegły». Za bursztyn ten handlarz dał im 46 rb., a musiał sam na tym zarobić 1~4. Czarnia (za Myszyńcem, Ostrołęka); w pobliskiej wsi Surowce (gm. Wach, dziś gm. Czarnia) był bursztyniarz, niejaki Jan Chmiel. Wyrabiał on z gotowego bursztynu (dostarczonego mu) różne przedmioty: korale, papierośnice, krzyżyki, serca, dewizki do zegarków; liczył lat 60 m. . Laski (gm. Gawrychy, pow. Ostrołęka). Bursztynu specjalnie we wsi nie kopali, było go mniej, niż w innych wsiach, znajdywali go w błocie i wodzie, na łąkach i przy strudze. Korale kobiety kupowały od przekupniów. Do czyszczenia starych bursztynów byli majstrowie na miejscu 136. 130 131 1909 5 rubli około 10 zł dzisiejszych (do r. 1939). Wiadomość od F. Malinowskiego i od bursztyniarza L 132 133 134 135 136 Wiadomość Od starego Wiadomość \'\Iiadomość Wiadomość od soltysa tej wsi, 19 I o L Sioka z Białusnego Lasku 1909-16. od M. Sobiecha z Kadzidła. od K. Samsla z Czarni 19 I 9 L od R. Rydla ze wsi Laski (1925 L). Wykrot (pod Myszyńcem). We wsi byli bursztyniarze miejscowi, którzy kopali dużo bursztynu. N a terenach sąsiedniej wsi Wyżegi w kopane doły zasadzano skrzynie (jakby sztolnie?) i kopano wtedy dość glęboko. W pobliżu rzeki Razagi pod Wydmusami dużo bursztynu odnajdywano w strudze. Jeden człowiek uzbierał dziennie na sznur korali. Kopany koło Wykrotu bursztyn obrabiał w Zalasie niejaki Mazurek, bursztyniarz. Bursztyn kopano nie tylko w błocie, ale i w tak zwanych «glinkach» , których zresztą w okolicy niewiele. Najwięcej kopali , na przednowku, bo mieli dużo czasu. Miejsce do kopania poznawali po ziemi «ciekęć», a «puscali prób~» na długich rydlach. We wsi Kro b i a, kiedy kopano bursztyn, dół zalała woda «żygawica» i robić nie dała - dopiero w suche lato dokończono roboty i bursztyn wybrano l 7). Wolkowe (pod Myszyńcem). Przed wojną obrabiał we wsi i toczył bursztyn niejaki Kobus - majster bursztyniarski 138. Łyse (pow. Kolno, dziś Ostrołęka). Bursztyn kopano we wsi około r. 1870-1885 na łąkach i borach na tzw. «grądzikach» (wyschniętych dołach). Przy «próbach» szukano «pasików». Obrabiano we wsi na miejscu. . Od bursztynu był w tutejszych borach rządowych «stróż», który «pilnował», czy kto nie kopie bursztynu bez opłaty dzierżawnej l 9. Pelty (za Myszyńcem nad granicą pruską). Bursztyn był najczęciej w «ciekięciu». Ciękieć jest twardy, trudno rydlem udziobać, w ciekięciu jest bursztyn. Jeden mieszkaniec wsi tak mi dal~j opowiadał: - Ociec mój byli burśtyniarzem antyprynerem (tj. jakby starszym znawcą, sztygarem), brał zwykle dwóch ludzi z rydlami, obejrzeli razem grant, potem dobzierali do osmany lO-za chłopów z rydlami - i dalej chłopcy kopać! Kopali aż dym sedł w Ostrołęce 137 \Viadomość od Jórczaka z Wykrotu, lat 74, 1934. Jórczak sam brał udział w kopaniu. 138 \Viadomość od sołtysa Sioka z ''\Iolkowych. 139 \Viadomość od ::'\icewicza z Łysych. kiedyś �z kosiul. Burśtynu zawdy naleźli duzo kawałów. A w duzych kawałach burśtynu to są diamenty - zakończył 14 '. Tadzia (Ostrołęka). Wdowa z tej wsi, niejaka Brzozowa, miała całego Chrystusa na krzyżu, rzeźbionego z jednego kawałka większego bursztynu. Przy regulacjach rzek: Szkwy, Razagi i Piasecznicy w lata 1935 -I937 wykopano dużo bursztynu. Niektórzy uzbierali tak dużo, że sprzedawali całe kosze po cenie 20-25 zł za kosz surowca 141. Nowogrodzie (Ł'"Jmża). Bursztyn znajdują pastuchy na piaskach i wydmach nadrzecznych. Jest dość kruchy - odnoszą go do kościoła na kadzidło. U podnóża muzeum 142, w żwirze znajdują się okruchy bursztynu. Nad rzeką Narwią i Pisą, w wodzie wśród kamyków (w miejscach gdzie je woda nanosi) znajdują się nieraz spore bryll' bursztynu w dobrym gatunku 143. Około r. 1870-1880 byli w Nowogrodzie bursztyniarze do toczenia i czyszczenia korali. W miejscu zwanym «Zakrze» kopano w polu dawniej bursztyn. Pod wsią Gawrychy (Ostrołęka). Na łąkach w olszynie, pod tą wsią pastuchy znaleźli jakiś pień, który włożyli w ognisko. ~(Pień» palił się ki.epsko, ale tlił się i wydzielał dużo pachnącego dymu. Pień tlił się prawie pół dnia, kiedy zobaczyli to starsi i wyciągnęli go z ognia. Poznali wtedy, że to bursztyn. Chłopcy dostali pasem za szkodę, ale to już nie pomogło - z bursztynu pozostały tylko nicdopalone resztki 144. Czantoria (pow. Łomża, z lewej strony Narwi). Swego czasu znaleziono tu w błocie bryłę, wielkości «cielęcego łba». Ponieważ bryła była lekka, rzucano nią jak piłką do siebie. Jeden HO Wiadomość i opowiadanie od R. Swidra (Świderskiego) rodem z Pelt, opowiadał mi w Nowogrodzie. 141 'Wiadomość w czasie przejazdów do tych miejscowości; informowali mnie d0zorcy robót i sami robotnicy (1936-37) z wiosek: brówka, l\'h'szyniec, Ka.dzidlo, Gąski, Tatary itp. 1'2 l\1uzeum to zniszczone w czasie drugiej wojny. U3 Autor znalazł kawałek wielkości dłoni z odciskiem kory. Hol \\'iadomość od starego Pastorczyka z Gawrych. z obecnych mający buty z podkówkami, uderzył w bryłę obcasem i odłup~wS~y kawałek, zauważył, że to nie «l~tki» kami:ń., ale bursztyn. Zmaniwszy towarzyszy swych do WSI, sam. wroClł na poprzednie miejsce, z~brał ~ryłę i z~nió.sł do Ostro~ękl,. do bursztyniarza. Ponieważ me umIał sztukI tej oszacow~c, WIęC ofiarowano mu za nią roo rubli, co było na te czasy wielką sumą· ~le gdy chłopu dano dużo, to pomyślał sobie, że to warto a wiele więcej i zażądał 200 rb. Zgodzono się i na tę sumę, ale wte~y. ch~op zażądał 300 rb. Dawano mu i to, gdyż bursztyn był rzadkIej wIe.lkości i gatunku. Tak doszło do 500 rb. - tyle chłop wreSZCle zażądał. Zniecierpliwilo to kupców a widząc, że z upartym chłope nic nie zrobią, mówią mu: _ My ci damy i te 500 rb. ale weź ten kawał i potłucz na kawałki. Niedoświadczony chłop zgodził się: - Potłuke - powiada i rozbil go młotkiem na drobnicę. . , _ A teraz dostaniesz za to od nas 5 rb., albo zames wszystko do kościoła na kadzidla - mówią mu. Chłop mało nie oszalał z rozpaczy po takiej stracie 145. W gm. Czerwone (pow. Kolna) kopano dawniej bursztyn szczególnie w pobliżu rzeki Pisy. W r. I 90~ na paśnikach wyko~ał jeden człowiek kawał bursztynu, za ktory dostał od kupcow wówczas 24 rb. ..' . W gminie tej po wsiach prawie każda kobIeta mIała d~,:meJ na szyi bursztyny. Majstra - bursztyniarza nie było na mIeJSCU, . chodził z Myszyńca po WSIach, sprze dł" awa I czyscI'ł b.u:sz t yny 146 . We wsi Lipniki (Ostrołęka) kopano dawmeJ bursztyn w miejscu zwanym «Biały G ront» 147. • .. We wsi był niedawno taki, co czyścił bursztyny. PrzYJezdzał a potem był we wsi stale kupiec, co skupywał surowy bursztyn w bryłach i wywoził go gdzieś dalej. Dą145 Z opowiadań z tej wsi '921. H6 '\'iadomość U7 \\'iadomość rybaków z pod Czartorii od starego Kopytka od Kierznowskiego, i innych . ze WSI Czerwone, 1929. osób starszych 1933· �Bursztyn w Lipnikach był w odmianach biały, żyłkowaty, czerwon y przeźroczysty. Kopano bursztyn w miejscach «na Przystępie» i «na Zabagniu», również «pod Ladą». Przy kopaniu studzien we WSI również wykopywano bursztyn. Na wygonie (zw. Przystęp) kopano duże kawały. Na torfach był pod wierzchem. W suchy rok torf się zapalił i prawie wypalił do dna. Bursztyn w torfie d;ł się razem, pachniało wtedy bursztynem na odległość «bez kawał casu» 148. Bursztyn kopano całą jesień. Najpierw kopano «wądół do sąru», tam bursztyn był. Zwykle tak bywało, że «chłopy kopali. Bursztyniarze we wsi byli: Gadomski, który umiał odszukiwać i kopać bursztyn i Jakub Ruszczyk z tejże wsi, który obrabiał bursztyny, rzeźbil serca i medale. We wsi Wolkowe (pod Myszyńcem dawnymi laty było mnóstwo bursztyniarzy. Bursztyn chodzili kopać nieraz od razu po 50 chłopów, cała i duża «osmana» z paru majstrami. Bursztyn toczono we wsi na kółkach od przędzenia. «Gładzili» suknem z kredą. Do bursztyniarzy obrabiających bursztyn należał między innymi niejaki Józef Kulas, co się przeprowadził potem do wsi Band ysie (OstroI.) 149. Wieś Ł ą c z k i (nad granicą). Bursztyniarze tutejsi kopali dawniej bursztyn po całej okolicy. Najwięcej kopali na bieli dwa do trzy metry w głąb. Wykopują tu bursztyn i przy kopaniu studzien. Kopano bursztyn na «rygociach». Rygacie - to miejsca na łąkach, podeptane przez bydło, w których woda na wierzch wychodzi. Znajdywano tam dużo bursztynu. Każda kobieta tutaj miała dawniej dwa do trzech sznurów bursztynów. Nosiły je babki i prababki od dawna. Innych korali nie było. Robili je najwięcej w Wolkowych 153. W tej wsi mówiono mi, że dawniej w vVachu żył zdolny bursztyniarz, który wyrabiał «różnicę». W Li pnikach \ Ostrołęka) ostatnim bursztyniarzem był Paweł Gadomski, który zmarł w r. 1905. Umiał on dobrze roz., b'UlSZ t ynow e 151. poznawac , mIejSca \'Ile wsi Wac h (Ostrołęka) kopano bursztyn na łączkach «za mostkiem». Do czasu komasacji gruntów i kolonizacji gospodarstw (okola 1880 r.) było tu na łąkach do 500 dołów do zawalenia po bursztynie. Do kopania byli bursztyniarze na miejscu, ale w ostatnie lata tego przemysłu już go tu nie obrabiano - oddawano bursztyn do Myszyńca i Ostrołęki, gdzie go toczono 152. WieśZbójna (gm.G awrychy, pow. ostrołęcki). W okolicy tej wsi kopano dawniej bursztyn. VV 19301'. podczas kopania rowu przy strudze wykopano bryłki bursztynu, przeważnie brudnego, twardego. Bursztyniarzy na miejscu nie było. Oddawano bursztyn do obróbki do Lipnik albo Nowogrodu, a nawet do Łomży 153. Wieś Dąbrówka (Ostrołęka). W okolicy kopano bursztyn. Był czysty <~ek śćkło» i «brudny». Na miejscu nie obrabiano, gotowe korale przywożono z pod Lipnik i Myszyńca. Bursztyn znajdywano tu przy strudze (rzeczce Szkwic) w wyr. wanych od wody brzegach «pod próchnem». Bursztyn lubił być w «próchnie». Pod Dąbrówką szukano nieraz bursztynu przy ogniu, jak ryb. Na dnie, jak leżał, widać go było przy ogniu dobrze, łażono też za nim po Szkwie, trzeba było tylko mieć wprawne oczy. Wieś Dawia (pow. Ostrołęka). Wokoło wsi kopano dawniej bursztyn na łąkach po całych dniach, sprzedawano go na miejscu w stanie surowym. N a miejscu nie było bursztyniarza do obrabiania 154. Wieś Łyse (Ostrołęka). Bursztyniarze kopali tu dawniej bursztyn przez całą jesień. Do znanych miejscowych kopaczów (1875-1895) należeli bursztyniarze Tyc i Medyk 155. Wieś Kuczyńskie (Ostrołęka). Byl tu dawniej bursztyniarz, niejaki Kielbąk, który umiał odnajdywać i kopać bursztyn. Ko151 Wiadomość 'Wiadomość 1<9 \Viadomość no Wiadomość 148 od Stanisława Kiernozka lat 67, 1930. od starego Andrzejczyka r. 1928 z \'\'olkowych. od Stachelka ze wsi Łączki 1930. od starego Kazana, ok. 100 lat (1930 r.). od wójta VV. Podbielskiego z Wachu, 1929 r. 153 Wiadomość od starego Kopcia i Sadowskich ze Zbójny (191 o-gl). l5ł Viiadomość od Fr. Bednarczyka, lat 70, 1932 ze wsi Dawii. 15, Wiadomoś,ć od Puławskich, 1929 r. 152 \Viadomość �410 pał na Kuczyńskich i na Kadzidle. Zimą obrabiał. Zmarł w 18g8 r. mając lat 60156. Koło wsi Plewki (Ostrołęka) na wygonie kopano dawniej bursztyn, przestano kopać około 1870 r. Były tam duże kawały. W Ig25 r. wyorano na polu kawał bursztynu wielkości dużej pięści; znalazły go dzieci, był już nadtłuczony, zabrały go jako «pscący kanień»i potłukły na kawałki, po czym spaliły w ogniu. W samej wsi bursztyniarza do obróbki nie było. Chodzili wędrowni, 'którzy czyścili stare i sprzedawali nowe korale 157. Wieś Piasecznia (Ostrołęka). Kopano tu dawniej bursztyn. We wsi Tatary nie kopano, bo bursztyniarzy we wsi nie było. Ale bursztyn i tu jest. Przy regulacji strugi w r. Ig28 znaleziono bryłę j ak pięść 158. Bursztyny czasem sprzedawali handlarze, roznosząc sznury po wsiach. Nasi bursztyniarze sprzedawali tylko u siebie. Płacono za sznur bursztynów około 2 rb. ros. 159. W Kadzidle i koło Piaseczni kopano dawniej bursztyn, z, dostarczonego zaś materiału obrabiano bursztyn we wsi Zdunek 16) (Ostrołęka). We wsi Dylewo (Ostrołęka) na polu pod lasem wyorują bryłki bursztynu. Okolica tu, jak mówią, była «bursztynowa». Na cegielni tutejszej w glinie też znajduje się bursztyn 161. Na gruntach Kadzidła (Ostrołęka) kopalnie bursztynu miały dawniej swoje nazwy. Jedna nazywała się «Żytacha», a druga «Na Szwedzie». Jeszcze w Ig0g r. można tu było kopać bursztyn 162. Dawniej kopano tu często bryły wielkości pięści i półfuntowe, drobny nie zawsze brano. Kopacze zarabiali dawniej do 6 rb. dziennie. \Viadomość od Kiernozka ze wsi Plewki, 1929 r. \'Viadomość od Kiernozka ze wsi Plewki, 1929 r. 1>6 \Viadomość od Kaczyńskiego z Tatarów, '929 r. 359 Około zł 10. vViad. od :NI. Perzona z Dylewa, 1920. 160 Wiadom. od Marcji Sobiechowej z Kadzidła, '928 r. 161 \Viadomość od ]. Wyrębka z Dylewa ; bursztyn z tych stron był w Muzeum Kurpiowskim w Nowogrodzie. 162 Byłem tu sam na próbnym kopaniu. Znajdywano tylko drobne brylKi, były to już kopalnie wyczerpane (przyp. autora). 156 157 Wieś Serwatki (nad Pisą. pow. łomżyński). Na podmytych brzegach rzeki i w dołach łąkowych znajdywano bryłki bursztynu żółtego 16l. \'\Tieś Przystań, pow. makowski. W lasach tutejszych kopano dawniej dużo bursztynu w wielkich nieraz kawałach. Po kopalniach pełno do dziś dołów w lesie 164. g. Bursztyn w poezji pieśni ludowej literaturze Bursztyn działał na wyobraźnię pisarzy i poetów. - Bursztyn w utworach Deotymy, M. Romanowskiego i innych. - Wspominki o bursztynie w utworach dawniejszych. - Bursztyn w pieśni weselnej u Kurpiów. Bursztyn - to «złoto Północy» - działał na wyobraźnię pisarzy i poetów - dawnych i nowszych. Poświęcono mu opowieści, podania i utwory poetyckie. Śpiewano a nim w piosenkach. W opowieściach o zakopanych skarbach, kwitnących w paprociach itp. nie zapomniano obok złota i o bursztynie. N ajwięcej temu mineralowi poświęciła miejsca Deotyma w swej powieści p. t. «Panienka z okienka». W opisie «Bursztynowego domu» w Gdańsku autorka przedstawia nam niezmierne bogactwo bursztyniarzy gdańskich w materiale i wyrobach. Najciekawsze, jak kupiec «zaczął jedna po drugi~j otwierać swe zaczarowane szafy. Tam na głębokich policach stały rzędami bursztynowe posążki, czarki, kropielniczki, solniczki, ampułki. Były i przedmioty innego porządku, jak to: srebrne puchary i talerze, kryształowe szklanice i nalewki, ale wszystko nasadzone maskaronami albo figurkami z bursztynu; były i krucyfiksy hebanowe ze słonecznym Panem Jezusem i świątynki z kości sianiowej, gdzie bawiły się różne żółciuchne osóbki». Dalsze opisy wyrobów bursztynowych, paciorków itp. są nie mniej ciekawe, przy tym przedstawione z zamiłowaniem i pewnym znawstwem'. W'idać, że autorka lubiła wyroby i ró~ne cacka bursztynowe, a przy tym obejrzała je u kupców gdańsk!ch dokładnie. 163 161 Wiadomość od Ł. Serafina ze wsi B diki, \Viadomości miejscowe od bursztyniarzy. bryłki takie widziałem. �Poeta romantyk :Mieczysław Romanowski w swoim «Mściwoju szalonym» 165 nie zapomniał - obok innych pięknych rzeczy - o naszym bursztynie. Z dalekiej wyprawy zbrojnej Mściwoj przywiózł między innymi: (,Ojcu sobolą szubę drogą, I miecz i srebrnych rzeczy mnogo; Siostrze zaś jasny sznur bursztynów, A sobie sławę dzielnych czynów ... '). A dalej, pisząc o ofiarach, składanych bogom, mówi: (,Bogom się złoty b u r s z t y n pali Aby przy synku z łaską stah, A gdy żar buchnie wonnym, Jakby ujrzała smutek płonnym ... ')' Bielski 188 Flisacy, wracający po odbytym spławie z Gdańska do domów, między innymi gościńcami przywozili swoim dziewczynom bursztynowe korale na szyję, o czym wspomina W. Pol w jednym ze swoich utworów: (,Mijaj flisie grody, kościoły i dworki, Bo na bursztynowe czekają paciorki,) 169 W pieśniach weselnych kurpiowskich często wspomina SIę o bursztynie, jak dawniej, tak i dziś, np.: tak opisuje w swych utworach dawne czasy: (,Za pierwszych lat nosiły nasze panie duszki Paciorki bursztynowe, nie złote łańcuszki,). <,Perłami a różami i rozkosznem kwieciem, Statki znamienitymi godno było uczcić Liliją i fijołkiem, wonnymi maściami, Kalcedony, bursztyny i drogim kamieniem ... 186 Ziemie Prus Wschodnich i Pomorza nazywano dawniej ziemią «bursztynową», jak to widzimy z poematu, pisanego ongiś do Ignacego Krasickiego 167). (,Gdy nasze dzielą dobra sąsiedzkie narody, Ciebie wzięcie za czwarte rachujemy szkody. A choć w odległej teraz bursztynowej ziemi Mieszkać musisz, pasterzu, z owieczkami twe mi, Sprzyjaj tej, co cię na świat wydała, krainie, Niechaj rodaków imię twemi dzieły słynie'). W wierszu «:Żywot Pana Jezusa» w w. XV, obok różnych wymienianych drogocenności, nie zapomniano i o bursztynie: 165 (,Mściwoj szalony') - Fragment poematu M. Romanowskiego, Tyg. Ilustr., 1883, II, nr 27. 161Duszki, duchenki - ubiór głowy zakonny (przytacza F. Kozłowski w (,Dziejach .tvlazowsza,), 1858, str. 466. 167 «Gość w Heilsbergw), wiersz pisany w r. 1784 do Ignacego Krasickiego, księcia biskupa \Varmińskiego. (,CO tam było stołów, a wsytko lipowe, Co było obrusów - wsytko toruniowe, Co było półmisków - wsytko burśtynowe ... 176 A w jednej z oczepinowych pieśni, przy zbieraniu datków przez «cepkałkę» dla panny młodej tak zachęcają weselników: «A dajciez jej na burśtyny, Co by niała śtyry syny, Dajcie, dajcie, nie załujcie, Choć rubelka, ochsiarujcie ... ,}171 W powieściach omawiających życie Kurpiów, tylko w jednej p. t. «Na kurpiowskim szlaku» bursztyn wzięty jest przez autora pod uwagę; oto urywek, trzeba przyznać, fachowo opracowany 172: 168 Żywot Pana Jezusa - Baltazara Opecia w pięciu wydaniach w. XVI, opisał Józef Przyborowski. Przeg!. Bib!. i Archeo!., Warszawa, 1881, 332,. 169 (,Powrót flisów') w Kłosach, :;!g6, 187 I. 170 Śpiewana koło Lipnik, Kadzidła, Baranowa; przytacza Kolberg w cz. IV (,Mazowsza'), str. 20g. 171 Znana do dziś po wsiach kurpiowskich. Przytacza Kolberg w (,Mazowszw), cz. IV, 238. Zamiast ('rubelka') śpiewają dziś ('psianć złotych,). 172 Antoni Chleboradzki (W. Chajewski) «Na kurpiowskim szlaku» powieść. �<<JasiekBursztyniarczyk był najlepszym osmanem bo nawet prowadził za. sobą 50-ci u poszukiwaczy; na poszukiwaniu się znał, a ~rzytem mIał węch okrutny. Mówili ludzie, że po węchu dochodzIł bursztynu, bo też na twarzy miał duży nos, a łeb zawsze krótko strzygł. Małe szare oczy latały mu chytrze. Urodził się też z zajęczą wargą i dlatego go Kusym nazywano, co go mocno złościło. Gdy Bursztyniarczyk szedł w las za poszukiwaniem, zawsze musiał coś przynicść i to nie byle jakiego gatunku bursztynu. A było tych gatunków w~ele: sz u m, już to był najpodlejszy gatunek bursztynu bo kruszył SIę bardzo i na niego niechętnie dybali bursztyniarze' blanki er świecił się bardzo; cacko, po obrobieniu, jak szkł~ przeźroczystości nabierał, a najlepszy gatunek był kapuściak, bo aż do białości się mienił. P ł a m y k to bursztyn czerwony. W różnych miejscach znajdował się bursztyn i różnie też w ziemi leż.al..Jaką formę miało drzewo, tak też się znajdował i bursztyn. Jez~h drzewo było proste, to pas ciągnął się prosto, drzewo zgniło, żywIca stwardniała i przerobiła się na bursztyn. Jeżeli drzewo było krzywe, to i bursztyn szedł pasem krzywym. Różne też były pasy: to pas łamany, to pas nieregularny, który miał w środku wydęcie, to pas z wylotem, jeżeli gałąź ku górze sterczała, to pas przerwany, gdy kawałka bursztynu nie było. Ten Jasiek Bursztyniarczyk ogromnie był do swego fachu zamiłowany, tak że i wyrwasy śpiewał jeno a bursztynie: (,Oj zwijam się gracko, Mam dziewkę jak cacko, To nie byle proch Jej ząbki - jak knoch 173 A usta jak płomyk. A potem znowu z dziewuchą gadał jeno o bursztynie. - Miałem okrutną przygodę - mówi - wychodząc do bicia próby, robię sztych łopatą i patrzę, czy pas nie pokazuje się? Za jednym lub trzecim sztychem natrafiam na pasik 4 do 5 kroków długi, trzy do sześciu cali gruby. Ho, ho, jest, jest pasik z piasku, koloru sinego, lipkowaty, wilgotny. la Knoch - bursztyn blado-żółty, «kościany'). Kopię, musi na trzy stopy - jest brandsz tych (małe kawałki bursztynu), a potem wiorzyska; musi być bursztyn cacko albo knoch; kopię, aż tu ciekięć się sączy. Rozkopuję przez wondół a ziemia się zawala, ujonem się bronienia i oparłem się plecami, ho, ho, ho, a ciekięć mi w zanadrze naleciał, aż chłód po całym ciele przeszedł, ale bursztynu dostałem kawał spory, jak głowa. Dziewuchy śmiały się, że żonę bursztynem paść będzie, ale to nic nie skutkowało, bo Jasiek a innych rzeczach gadać nie potrafił, jeno o bursztynie. Był z niego zgrabny majster, umiał toczyć bursztyny i zręcznie też różne wyrabiał rzeczy. Miał przy tym gust niezły i ładnie dobierał kolorów. Gdy koralików natocz)'ł, to potem wystrugał deseczkę, powiercił w niej różne d.liurki i po wsadzał cienkie patyczki, a na nie ponatykał koraliki różnokolorowe. Takim sposobem robił spięcia i guziki, ale jeno dla formy, aby pod szyją wisiały, bo Kurpie i Kurpianki jeno haftek używali. Raz nawet wysadził duży obraz Matki Boskiej, który w Myszyńcu zawiesił w kościele. Potem bartnicy prosili, żeby i świętego Bartłomiej a, patrona bartnego tak ubrał, a Jasiek miał przez całą zimę nad tem robotę. Jak obraz skończył, dziwowali się wszyscy, co gdy go zawieszono i zapalono przed nim pół kopy świec woskowych, błyszczał się każdy koralik. Płomykowe ogniem odbijały, knuch niby srebro świecił, cacko kiejby słoneczne łamał promienie. Z tego jeno obrazu rozmiłowała się w majstrze Elżbieta Barwnikówna» ... � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b6fe2e82b05abdd380f815dd6cac8145.pdf 4f5b8905093a399ec7dd30ce9eb044f0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5080 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4713 Title A name given to the resource Współczesność a tradycja w sztuce afrykańskiej / LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.255-266 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kukuczka, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 87, 2003 JACEK KUKUCZKA Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie WSPÓŁCZESNOŚĆ A TRADYCJA W SZTUCE AFRYKAŃSKlEJ* Sztuka jest jednym z jilarów, na którym wspiera się nasza kultura. Julius K. Nyerere Niniejszy tekst ma za zadanie zwrócenie uwagi na problematykę współczesnej kultury afrykańskiej, a ściślej tej jej części, która określana jest jako sztuka afrykańska. Pomijając pole dyskusji, które dotyczy problemów nazwy i treści w odniesieniu do sztuki społeczeństw pozaeuropejskich, przyjmuję, że termin "sztuka Afryki - sztuka afrykańska" funkcjonuje jako opis sfery obecnej w każdym typie społeczności i kultury (Kowalski, 1975, s. 217)1. Jednak dla etnologa ten w istocie techniczny sposób ujęcia zagadnienia sztuki pozostaje dalece niewystarczający. Elementarna wiedza o kulturach spoza Europy zobowiązuje zawsze do spojrzenia na szersze tło wpływające na ksztah powstających tam wytworów kulturowych. Obejmuje ono przede wszystkim * Autor jest etnografem, pracownikiem Działu Kultur Pozaeuropejskich Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie. W roku 1996 uczestniczył w wyprawie naukowo-badawczej "Afryka Zachodnia'96", która swoim zasięgiem objęła Mali, Burkina Faso, Togo i Benin. I Artykuł M.A. Kowalskiego jest wyczerpującym opracowaniem poświęconym dylematom związanym z terminologią dotyczącą sztuki Afryki, a jednocześnie zawiera przegląd stanowisk i poglądów na temat sposobów ujęcia zagadnień sztuki w kulturach pozaeuropejskich. Warto również zwrócić uwagę, że pomimo braku zgodności co do definicji terminu, hasło "sztuka Afryki" czy też "sztuka afrykańska" stało się faktem w nazewnictwie stosowanym w licznych publikacjach. Wśród nich w języku polskim wymienić trzeba takie pozycje jak: W Korabiewicz, Sztuka Afryki w zbiorach po/skich. W-wa 1966 i A. Trojan, Sztuka Czarnej Afryki, W-wa 1973. W językach angielskim, francuskim, niemieckim i rosyjskim ukazało się setki wydawnictw poświęconych sztuce Afryki. Spośród tych, które opublikowane zostały w przeciągu ostatniego półwiecza, za najważniejsze można uznać: M. Griaule, Art du I'Afrique Noire, Paryż 1947, A. Theille, Les Arts de I'Afrique, Paryż 1959, N. Grigorowicz, A. Sterlingow, IskusstwoAfriki, Moskwa 1962, WP. Fagg, Tribes andforms in African Art, Nowy Jork 1965, D. Olderogge, W Forman, Afrikanische Kunst, Praga 1969 oraz wychodzący od połowy lat 60. w Los Angeles kwartalnik African Arts/Arts d'Afrique. Autorzy powyższych opracowań termin "sztuka Afryki" rozumieli bądż jako ekwiwalent bardziej opisowego sformułowania sztuka plemion afrykańskich (W.P. Fagg), bądź jako sztukę ludową narodów Afryki (WB. Mirimanow, D. Olderogge), bądź też zamiennie używali go z terminem sztuka prymitywna, gdzie Afryka konkretyzowała tylko jej miejsce pochodzenia. �256 Jacek Kukuczka religię, magię, mitologię i organizację społeczną. Są to te czynniki, które zarówno w społeczeństwach plemiennych, jak i w obrębie wielkich cywilizacji, nadawały sens każdemu przejawowi ludzkiej aktywności, w tym także procesom twórczym. Abstrahowanie od tych źródeł powoduje, że bardzo często dochodzi do nieporozumień, gdy próbuje się interpretować pierwotną funkcję, wartość i znaczenie artefaktów pochodzących z kręgu kultur pozaeuropejskich. Problemy te pogłębiają się jeszcze bardziej, gdy mamy do czynienia ze współczesną kulturą masową. Cechuje się ona wielopłaszczyznowością znaczeń, zapożyczeniami i "cytatami" z obszaru innych tradycji oraz nie mniej ważną komercjalizacją, która często pozostaje jej motorem napędowym. W Afiyce, przejawami tego typu kultury pozostaje między innymi współczesna produkcja artystyczna, która odwołuje się co prawda do dawnych wzorców, lecz zarazem kreuje wciąż nowe formy i treści. Określana jako kicz lub wskazywana jako przykład degradacji tradycji etnicznych, pozostaje na marginesie zainteresowań badawczych. Tymczasem, tzw. air-port art stała sięjuż kulturowym faktem, którego nie da się dłużej lekceważyć ani nie zauważać. Wbrew powszechnym - także w środowisku etnografów - opiniom, nie jest to twórczość będąca wyłącznie przejawem upadku i zanikania tradycji etnicznych czy narodowych, lecz wręcz przeciwnie: niejednokrotnie pozostaje ich jedyną możliwą, współczesną manifestacją. Dlatego też uważam, że skomercjalizowana kultura współczesnej Afiyki wymaga bieżącej dokumentacji tym bardziej, że dynamika przemian społeczno-kulturowych nie gwarantuje trwałości jej obecnego status quo. Artykuł ten stanowi więc próbę przedstawienia tej sfery współczesnej kultury afiykańskiej, która pozostając owocem skomplikowanych procesów historycznych i absorbując wciąż nowe wpływy, wymyka się jednoznacznym klasyfikacjom, pozostając jednocześnie na marginesie zainteresowań badawczych. Jednak, aby przejść do opisu współczesnego stanu afrykańskiej kultury masowej i kształtujących jej oblicze zjawisk, konieczne jest choć krótkie wprowadzenie w historię poznawania kultur Afryki. Odkrywanie Afryki przez Europejczyków i dla Europejczyków to długi proces, którego korzenie sięgają czasów antycznych i poprzez wieki średnie łączą się z epoką nowożytną. Mając na uwadze kulturę i jednocześnie kierując się kryterium chronologicznym, za najwybitniejszych "afrykanistów" należy uznać kolejno rzymskich geografów i historyków Tytusa Pomponiusza, Pliniusza Starszego oraz Strabona, podróżników i geografów arabskich Ibn Hankala (X w. n.e.), al Bakriego (XI w. n.e.), al Idrysiego, Ibn Batutę, orazthe last but not least - al Hassana ben Muhammada al Wassan az Zajjatiego, czyli Leona Afiykańczyka, autora Historii i opisu Afryki. Przez kilkanaście wieków ich dzieła były źródłem wiedzy nie tylko o szlakach handlowych, miastach, bogactwach i władcach państw afrykańskich położonych na południe od Sahary, lecz przede wszystkim stanowiły jedyne wiarygodne przeka- �Fot. I. Tuareg sprzedający ozdoby i broń (sztylety) na ulicy w centrum Ouagadougou. Fot. J. Kukuczka. �Fot. 2. Jeden z licznych straganów ze współczesną, masową produkcją artystyczną. Targ w Bamako, stolicy Mali. Fot. J. Kukuczka. Fot. 3. Afrykański zespół muzyczny grający nowe współczesne kompozycje na tradycyjnych instrumentach. Bamako, Mali. Fot. J. Kukuczka. �Współczesność a tradycja w sztuce afrykańskiej 257 zy o zamieszkujących tam ludach, ich obyczajach, wierzeniach i kulturze. Pomiędzy publikacją pracy Leona Afrykańczyka (rok 1542), a wyprawą szkockiego lekarza i podróżnika Mungo Parka na przełomie XVIII i XIX wieku na tereny położone nad środkowym Nigrem, stan wiedzy o wnętrzu Afryki nie uległ wielkim zmianom. Dopiero w XIX wieku ekspedycje, wpierw Rene Caille'a, a później Heinricha Bartha, Davida Livingstone'a i Henry'ego Stanleya nie tylko poszerzyły i zweryfikowały pochodzące sprzed wieków informacje o Afryce, ale w pierwszym rzędzie przyczyniły się do rozbudzenia ciekawości szerokiej opinii publicznej na temat spraw afrykańskich. Wraz z podbojem kolonialnym Afryki zainteresowanie to ulega nasileniu, a zwiększająca się począwszy od końca XIX wieku liczba wypraw i ekspedycji w głąb kontynentu dostarcza coraz więcej nowych informacji o nieznanych dotąd ludach i regionach. Również w wyniku podbojów kolonialnych i wspomnianych ekspedycji, do Europy zaczyna napływać ogromna ilość wyrobów pochodzących z kręgu tradycji plemiennych. Fakt ten jest o tyle istotny dla historii poznania kultur afrykańskich, iż pojawienie się artefaktów z terenów subsaharyjskich na wystawach opiewających zdobycze kolonialne, wzbudziło żywe reakcje i dyskusje nad cywilizacyjnym poziomem rozwoju ich twórców. Zgromadzone w Musee de Trocadero w Paryżu czy British Museum w Londynie, eksponowane na wystawach w porządku ustalonym przez zbieraczy i przez pracowników czuwających nad zgodnością ekspozycji z ówczesnymi kanonami estetyki muzealnej, obiekty te tworzyły zadziwiające collage. Przedmioty o charakterze rytualnym jak maski i fetysze prezentowano wraz z instrumentami muzycznymi, bronią i narzędziami pracy, a wykreowane w ten sposób kompozycje uzupełniano - zgodnie z duchem czasu - trofeami myśliwskimi. Powstał w ten sposób niespotykany nigdzie i nigdy wcześniej w samej Afryce konglomerat stylów, a przestrzegane w obrębie kultur plemiennych podziały funkcji i znaczeń, zatarte zostały przez arbitralny dobór obiektów. Można przyjąć, że -jak trafnie ujął to prawie sto lat później James Clifford - kultury prezentowane w tych muzeach jawiły się nie jako tradycja, którą trzeba ocalić, ale jako zbiór kodów i artefaktów zawsze podatnych na krytyczne i twórcze przetwarzanie (Sznajderman, 1991, s. 7). Przełom w postrzeganiu nie tylko artefaktów zgromadzonych w licznych kolekcjach, lecz afrykańskich kultur plemiennych w ogóle, nastąpił w połowie lat 20. XX wieku. Wpłynęło na to wiele czynników, wśród których wymienić trzeba załamanie się pozytywistycznego paradygmatu w nauce oraz triumf funkcjonalizmu jako nowego kierunku w etnologii i zarazem rewolucyjnej metody badań terenowych. Nie bez znaczenia dla zmiany podejścia wobec tzw. ludów prymitywnych miało powołanie w roku 1925 z inicjatywy Rivetta, Levy-Bruhla i Maussa Instytutu Etnologicznego w Paryżu. Założony w stolicy Francji, miejscu, które trudno przecenić w kontekście zainteresowań Afryką, Instytut miał na celu promowanie profesjonalnych badań etno10- �258 Jacek Kukuczka gicznych zwłaszcza na terenach pozaeuropejskich. Był też poniekąd reakcją środowisk naukowych na mnożące się wówczas wyprawy o charakterze poznawczo-rabunkowym, podejmowane głównie przez ludzi z kręgu elit finansowych i arystokratycznych rodów. Wydarzenia te zbiegły się w czasie z opublikowanym również w połowie lat 20. Manifestem Surrealistycznym, postulującym rewolucję w estetyce i upominającym się o "nową, artystyczną wyobraźnię". W kilka lat później, w roku 1930 w ogłoszonym II Manifeście to samo środowisko posunęło się w swych tezach jeszcze o krok dalej, lansując ucieczkę od wyeksploatowanej i mało pociągającej otaczającej rzeczywistości, w kierunku poszukiwań inspiracji w kręgu kultur i cywilizacji spoza Starego Kontynentu. Ten eskapizm charakterystyczny dla wielu twórców z kręgu surrealizmu i innych ówczesnych kierunków awangardowych, w porę spotkał się z postulatami etnologów wyruszających właśnie między innymi i do Afryki, w celu prowadzenia kompleksowych studiów nad kulturami plemiennymi. Zbieżność ta doprowadziła do współdziałania grupy surrealistów z etnologami z kręgu Marcella Maussa. Łączyło ich wspólne zainteresowanie wokół kulturowej kondycji człowieka (Kaniowska, 1991, s. 5). Warto wspomnieć, że kilku spośród surrealistów, w tym tak znani jak G. Bataille i M. Leiris, zajęło się z czasem etnologią i uczestniczyło w wyprawach naukowo-badawczych do Afryki i Ameryki Południowej. Większość spośród grona surrealistycznych altystów poprzestała jednak tylko na studiowaniu łatwiej dostępnych kolekcji muzealnych zgromadzonych w samej Francji w takich muzeach jak wspomniane Musee de Trocadero i Musee de I'Homme. Tam też, jeszcze na początku XX wieku, swoje studia nad l 'art negre rozpoczął Pablo Picasso. Wynikiem tych fascynacji, zwłaszcza maskami i rzeźbami pochodzącymi z basenu Konga oraz z Gabonu, były między innymi takie obrazy jak Tancerz, Dwa akty czy Panny z Awinionu. W tym ostatnim, twarz jednej z dziewcząt to po prostu skopiowana maska itomba z Konga. Warto także wspomnieć, że inspiracje rzeźbą afrykańską odnaleźć można również w twórczości Vlamincka, Matisse'a i Deraina (Trojan, 1973, s. 242-3). Nawet w obrazach Modiglianiego, który zafascynowany był ekspresją rzeźb ludu Baluba z Centralnej Afryki, dopatrzeć się możemy ewidentnych zapożyczeń w postaci harmonii kompozycji, płynności zaokrąglonych ksztahów twarzy, a przede wszystkim migdałowego kształtu oczu (Slavikova, 1988, s.83). Przytoczona powyżej w ogromnym skrócie recepcja na grunt europejski afrykańskich kultur plemiennych i artefaktów pochodzących z ich obszarów jest ogromnie ważna nie tylko dla historyków zainteresowanych powiązaniami środowiska naukowego ze środowiskiem ludzi sztuki w początkach minionego stulecia. Przedstawiony na przykładzie kilku wybitnych nazwisk transfer wpływów nie był jednokierunkowy. Na początku XX wieku dokonano czegoś więcej, niż tylko rewolucji w spojrzeniu na tradycyjne kultury ple- �Współczesność a tradycja w sztuce afrykańskiej 259 mienne. Wydzielenie z nich sztuki, odeIWanej ze spójnej całości obrzędowego, religijnego i społecznego kontekstu, spowodowało nieodwracalne przemiany w sferze kultury samej Afryki. Dziś można powiedzieć z całą pewnością, że w wydarzeniach tych można dopatrywać się początku eksplozji masowej produkcji tzw. air-port art. Reasumując, można stwierdzić, że rozbudzone zainteresowanie afrykańską twórczością plastyczną spowodowało nie tylko - jak ostrzegał Van Genep - wywiezienie poza kontynent tysięcy artefaktów (Slavikova, 1988, s. 24)2, ale przede wszystkim wstrząs w świadomości samych Afrykanów. Okazało się bowiem, że pewne elementy ich kultury dla Europejczyków posiadają ogromną wartość, w tym przede wszystkim wymierną wartość materialną. Po fali wypraw, rabunków związanych z podbojem kolonialnym oraz wykupu wszelkiego rodzaju regaliów, starożytnych brązów i wyrobów ze złota, a w końcu i masek służących w rytuałach inicjacyjnych, pogrzebowych czy agrarnych, ogromne zapotrzebowanie zaspokajane być mogło tylko poprzez masową produkcję ich kopii. Oczywiście do tych celów wybierano te przedmioty, które cieszyły się największym zainteresowaniem. Tendencja ta, ukształtowana w początkach XX wieku, utrzymuje się do dziś dnia, osiągając swe apogeum w postaci afrykańskiej kultury masowej. Uznając za nie podlegający dyskusji fakt istnienia zjawiska o nazwie "sztuka Afryki", a jednocześnie podzielając przedstawione na wstępie zastrzeżenia wobec kryteriów jego wyodrębnienia, istotne jest określenie płaszczyzn, na jakich sztuka ta przejawia się współcześnie. Są to: l. Nurt tradycyjny. Mieszczą się w nim te artefakty, które powstają i funkcjonują w społecznościach żyjących w mniejszym lub większym stopniu, według norm i wskazań wyznaczanych przez wymogi tradycji. Oczywiście, zmiany, które w obszarze kultury w gwałtownym tempie zachodzą co najmniej od końca XIX wieku, przyczyniają się do dezintegracji tzw. społeczeństw tradycyjnych. We współczesnej Afryce grupy te ograniczają się głównie do ludów refugialnych3 i nielicznych, konseIWatywnych koczowników4• Nie 2 Warto zwrócić uwagę, że Van Genep protestował nie tylko przeciwko samej tendencji, ale również występował wprost jako krytyk takich przedsięwzięć jak wielka afrykańska ekspedycja niemieckiego etnologa Leo Frobeniusa. ) Ludy refugialne (ang. refugees - uchodźcy, zbiedzy, uciekinierzy) - termin stosowany w odniesieniu do grup etnicznych, które zasiedliły zamieszkiwane przez siebie terytoria w wyniku ustępowania przed naporem silniejszych militarnie, lepiej zorganizowanych społeczności. Do ludów refugialnych we współczesnej Afryce zalicza się m. in. Dogonów w Mali, Daba w północnym Kamerunie, Tamberma (Somba) w Togo i Beninie i Himba w Namibii. 4 Wymienić tutaj można Tuaregów, a ściślej pewne ich grupy z terenów Nigru i Mali, Fulan Bororo (Wodaabe) z Nigru czy trudniących się również pasterstwem, seminomadycznych Himba z Kaokoland w północnej Namibii. W obrębie każdej z nich rejestrowane sąjednak w ostatnich latach zmiany w sferze społeczno-kulturowej, a nawet zarzucanie koczowniczego trybu życia; zob: A. Rybiński, Tuaregowie z Sahary, W-wa 1999, K. Loftsdottir: Knowing what to do in the city. Wodaabe nomacis and imigrantworkers in Niger, w: ,,Anthropology Today", vol. 18, no. 1, February 2002, s. 9-13. �260 Jacek Kukuczka zmienia to jednak faktu, że w subsaharyjskiej części kontynentu nadal rejestruje się grupy etniczne praktykujące dawne wierzenia i podtrzymujące funkcjonowanie tajnych stowarzyszeń, używających takich atrybutów jak rytualne stroje i maski5. Tym niemniej trzeba zwrócić uwagę na fakt, że nawet wśród tych społeczności, które jak np. Dogonowie w Mali znane są z szerokiego wachlarza masek używanych w rozbudowanym cyklu obrzędowym, obserwowany jest obecnie postępujący proces komercjalizacji tradycji. Polega on na używaniu tych samych artefaktów zarówno w celach rytualnych, jak i podczas pokazów tańców wykonywanych na zamówienie ekip telewizyjnych, a nawet zorganizowanych grup turystów. Takie manifestacje zbliżają kultury funkcjonujące jeszcze w obrębie nurtu tradycyjnego do drugiej grupy, którą określam nurtem komercyjnym. 2. Nurt komercyjny obejmuje współczesną afrykańską kulturę masową, w tym produkcję artefaktów wzorowanych na przedmiotach, które w kulturach tradycyjnych spełniają ważną funkcję obrzędową. Ważnym czynnikiem wpływającym na kształt tego nurtu są tzw. ethnic tours, czyli nowa, coraz bardziej popularna forma turystyki, wpływająca zarazem na rozwój kultury masowej. W ogromnym skrócie, ethnic tours to rodzaj etnograficznego safari. Przy czym ważne jest to, iż organizacją takich imprez zajmują się coraz częściej przedstawiciele tych społeczności plemiennych, które same w sobie pozostają celem tychże przedsięwzięć6• 3. Nurt artystyczny, czyli profesjonalna sztuka tworzona przez artystów wykształconych na afrykańskich wyższych uczelniach artystycznych i uniwersytetach?, lub zdobywających edukację w Europie. Nurt ten jest wciąż bardzo słabo poznany, zwłaszcza w takich krajach jak Polska, nie posiadających szerokich, historycznych powiązań z Afryką. Jednak ta gałąź afrykańskiej twórczości rozwija się przynajmniej od końca lat 60. XX wieku, przynosząc efekty w postaci nowoczesnej sztuki narodowej. Charakterystycznym, nowym zjawiskiem dla artystów z tego kręgu jest czerpanie inspiracji zarówno z historycznych kultur takich jak Nok, Ife, Benin, jak i własnych tradycji etnicznych, przy jednoczesnym wykorzystywaniu nowych technik i wpływów z obszaru sztuki europejskiej. Warto zwrócić uwagę, że nawet w skromnych pod względem liczby polskich kolekcjach sztuki afrykańskiej, znajdują się prace Baba Dol Zob. także: Przyślijcie tu kogokolwiek ("Gazeta Wyborcza", 26.05.2003, s.12) i Z. Komorowski, Kultury Czarnej Afryki, 1994, s.77 i 79. 6 Z tego typu zjawiskiem spotykamy się np. w Namibii. W regionie Caprivi funkcjonuje Traditional Lizauli Village, utrzymująca się dzięki przybywającym tam turystom. Kupując miejscowe wyroby rękodzieła artystycznego, nie tylko podtrzymują w ten sposób lokalną tradycję, ale również dostarczają niezbędnych środków finansowych, umożliwiających egzystencję tej społeczności; Namibia. Holiday and travel 2001, Windhoek, s. 189. 7 W ksztahowaniu edukacji artystycznej młodego pokolenia Afrykanów brało również czynny udział polskie środowisko plastyczne. W latach 60. i 70. polscy wykładowcy prowadzili zajęcia na wydziale plastycznym uniwersytetu w Conacry, w Gwinei. �Współczesność a tradycja w sztuce afrykańskiej 261 umbiego i Issaca Edokpolora8, współczesnych artystów pochodzących z Afryki Zachodniej, legitymujących się wystawami organizowanymi w galeriach zarówno w Afryce, jak i w Europie. Twórczość ta jest kolejnym przykładem ilustrującym proces transfonnacji sztuki, jak i pozycji samego artysty we współczesnej rzeczywistości społeczno-kulturowej Afryki. Wymienione powyżej trzy nurty, niezależnie od powszechności występowania w poszczególnych regionach i krajach kontynentu, pozostają wyrazem afrykańskiej kultury końca XX i początku XXI wieku. U podstaw każdego z nich leży w mniejszym lub większym stopniu umiejętność czerpania z własnej tradycji etnicznej oraz tego, co w afrykańskiej kulturze uniwersalne: witalności, ekspresji oraz szacunku i uznania dla własnych korzeni. Spośród tych trzech kategorii, więcej uwagi chciałbym poświęcić nurtowi komercyjnemu, a ściślej temu, co lokuje się na styku tegoż nurtu z obszarem tradycji. Granice pomiędzy nimi ulegają bowiem ciągłemu zacieraniu się, a w wielu przypadkach zjawiska kultury tradycyjnej i komercyjnej po prostu współistnieją ze sobą. Nurt komercyjny, w którym u podstaw popularności legło opisane tutaj zjawisko zapotrzebowania na sztukę egzotyczną, sam w sobie jest ogromnie zróżnicowany. Obejmuje on zarówno masową produkcję rzemiosła artystycznego i niskiej jakości kopie masek czy fetyszy, jak i autentyczne przedmioty spełniające funkcje magiczne czy rytualne. To pomieszanie bierze się między innymi stąd, iż niektóre z artefaktów pochodzą z kradzieży lub sprzedawane są handlarzom przez samych członków społeczności, w obrębie której były wykorzystywane9• Bardzo często rozróżnienie tych obiektów bywa utrudnione ze względu na istnienie wielu wyspecjalizowanych artystów-rzemieślników, którzy w umiejętny sposób fałszują oferowane wyroby, zgodnie z regułą, że każdy musi być "oryginalny i bardzo stary". Zatem obok ewidentnych przykładów masowej produkcji pamiątkarskiej, której symbolem stała się "rytualna maska przystosowana do powieszenia na ścianie", wśród wyrobów komercyjnych doszukać się można także wybitnych kopii obiektów o przeznaczeniu rytualnym. Pomiędzy przedmiotami pozyskanymi z obszaru kultur tradycyjnych oraz masową, często niskiej jakości produkcją pamiątkarską, we współczesnej Afryce możemy zetknąć się również z takimi fenomenami jak sztuka ludu Makonde, zamieszkującego pogranicze Mozambiku i Tanzanii. W przeciągu ostatnich kilkudziesięciu lat można zaobserwować prawdziwą ekspansję wyrobów, które z racji pochodzenia zaczęto nawet określać niezbyt 8 Oprócz prac dwóch wyżej wymienionych artystów, na które składają się głównie r~eźby oraz maski, w olkuskim Muzeum Afrykanistycznym im. Dr Bogdana Szczygła znajduje się również kolekcja malarstwa pejzażowego pochodząca z Konga Kinszasa (d. Zair). 9 Ze zjawiskiem wykradania, wykupywania lub wyprzedawania obiektów pełniących funkcje obrzędowe można się obecnie spotkać w skali całego kontynentu, w tym np. wśród Dogonów zamieszkujących Płaskowyż Bandiagara w Mali. �262 Jacek Kukuczka fortunnie "makondami"lO. W nazwie tej zawiera się pewne uproszczenie, niemniej termin ten określa typ ekspresji i ujęcia postaci charakterystyczny dla twórczości tego ludu. U podstaw sztuki Makonde znajdują się - podobnie jak w przypadku innych plemion - bogate wierzenia, świat mitów i respekt wobec sił nadprzyrodzonych. Natomiast to, co odróżnia ją spośród innych, to niespotykana forma i ekspresja, sprawiająca, że obok realistycznych czy groteskowych masek i rzeźb znajdują się przedstawienia symboliczne i abstrakcyjne. Do takich należą choćby tzw. ujamaa, czyli kompozycje rzeźbiarskie obrazujące więzi łączące szeroką rodzinę, statuetki kobiet w ciąży czy te poświęcone płodności. Sztuka ta ewoluowała, a odkrycie jej w latach 50. i 60. XX wieku dla szerszego odbiorcy spowodowało, że artyści Makonde rozwinęli jeszcze śmielej zwłaszcza najbardziej abstrakcyjne przedstawienia, tak że obecnie każda z rzeźb jest odmienna i niepowtarzalna w formie (Mohl, br. roku wyd., s. 53-54). Jednak, jak słusznie zauważa Max Mohl, siła artystów Makonde, ich zdolność do czerpania nieustającej inspiracji z plemiennych legend, animistycznych wierzeń i obserwacji życia w buszu, jest jednocześnie ich słabością. Odcięci od tych źródeł, od kontaktu z ziemią przodków, tracą twórczą energię i kreatywność (Mohl, br. roku wyd., s. 65). Tak więc ów fenomen sztuki znad Ruvumy bierze się z zachowania równowagi pomiędzy tradycją a warunkami rozwoju, jakie niesie współczesność. Można w tym miejscu tylko dodać, że stwarzająca twórczy klimat reguła równowagi pomiędzy korzeniami a poszukiwaniem nowych form nie dotyczy tylko tej jednej grupy etnicznej, ale jest zjawiskiem uniwersalnym w skali kontynentu. Zachwianie tego balansu powoduje zamknięcie się w jałowym naśladownictwie dawno zarzuconych tradycji lub produkcję artefaktów pozbawionych oryginalności. W tym kontekście nowoczesna sztuka Makonde jest szczególna jeszcze z jednego powodu. Daje wyjątkową okazję obserwowania ewolucji stylu od wczesnych jego początków, poprzez rozwój aż do pełnej, dojrzałej formy. I choć obecnie należy niewątpliwie do nurtu komercyjnego, wciąż zachowuje niepodważalną więź z tradycją, stając się symbolem oryginalnej, współczesnej twórczości afrykańskiej. Przykład Makonde wskazuje, że przejście od wykonywania wyrobów o charakterze rytualnym, które pełnią funkcje obrzędowe w obrębie tradycyjnej kultury plemiennej, do nurtu komercyjnego, nie musi przybierać formy degradacji tej twórczości i zaniku jej cech dystynktywnych. W tym miejscu 10 Obecnie rzeźby stylizowane czy też ewidentnie inspirowane sztuką Makonde można nabyć także w Afryce Zachodniej, w takich ośrodkach jak Dakar czy Akra. "Makondy" z Senegalu pojawiły się również w Galerii Afrykańskiej Teranga w Krakowie, a tzw. unity do złudzenia przypominające abstrakcyjne rzeźby Makonde można nabyć np. w galerii sztuki egzotycznej przy ul. Osmańczyka w Opolu. Pytaniem pozostaje, czy rzeźby te są importowane kanałami wewnątrzafrykańskimi do Senegalu i Ghany czy też, zważywszy na ich popularność, wyrobem ich zajęli sięjuż miejscowi artyści? �Współczesność a tradycja w sztuce afrykańskiej 263 dotykamy sfery budzącej bodaj najwięcej kontrowersji, a dotyczącej wartości tego typu artefaktów, nie tylko dla nas gromadzących je w muzeach, lecz również, a może przede wszystkim, dla samych Afrykanów. Jest to pytanie o współczesną kulturę zmieniającą swe funkcje i oblicze, o stosunek do niej i jej miejsce w życiu mieszkańców dzisiejszej Afryki. Transformacja sztuki tradycyjnej II w oryginalną, pełną ekspresji sztukę komercyjną nie zawsze oznacza zatracenie jej wartości, na co wskazuje choćby przypadek Makonde. Niejednokrotnie współczesne rzeźby wyrażają się nie zwykłą, unikatową ekspresją. Wszelkie sny, nadzieje i modlitwy znajdują w nich swe odbicie, a marzenia i rzeczywistość Czarnego Kontynentu często przedstawiane są w pogodnej bądź nawet groteskowej formie (Mohl, br. roku wyd., s. 8, 18). Można powiedzieć, że w wielu przypadkach sztuka tworzona w ostatnich dziesięcioleciach, nie tylko podtrzymuje więź z tradycją, lecz odznacza się dużą kreatywnością, będąc wyrazem aspiracji, obaw i dążeń nie tylko samych artystów, lecz także całych generacji mieszkańców Afryki. Możliwość optymistycznego wydźwięku zmian zachodzących w sferze kultury potwierdzają również badania prowadzone przez islandzką etnografK. Loftsdottir wśród Fulan-Bororo (Wodaabe) w Nigrze. Twierdzi ona, że zwłaszcza młode pokolenie Fulanów, które migruje sezonowo do miast, odnajduje w pracy polegającej na sprzedaży swojego rzemiosła artystycznego źródło dumy i satysfakcji. Wynika to stąd, że młodzi Wodaabe postrzegają pozytywnie fakt zainteresowania ich wyrobami, widząc w tym nie tylko ewidentną korzyść materialną, ale także sposób na podtrzymywanie własnych tradycji (Loftsdottir, 2002, s. 207). Reasumując, warto zauważyć, że obraz komercjalizacji kultury afrykańskiej nie posiada z pewnością jednoznacznego oblicza. Procesy modernizacji przebiegające z różnym nasileniem w zależności od regionu czy kraju Afryki, stwarzają zróżnicowane możliwości zmian i rozwoju kultur etnicznych. Część z nich z pewnością uległa już i nadal ulegać będzie bezpowrotnej dezintegracji, jednak pozostałe - co starałem się wykazać na kilku zaledwie przykładach - odnajdują swoje miejsce na płaszczyźnie skomercjalizowanej kultury masowej. Zadaniem stojącym przed etnologią pozostaje dokumentacja tych procesów i nadanie im właściwego miejsca w porządku kultury współczesnej. Etnologia nie odmawia bowiem wartości estetycznych przedmiotom tylko z tej racji, że są produktem masowym lub modnym (Sznajderman, 1991, s. 8). Postulat ten wydaje się szczególnie aktualny zważywszy, że badania nad kulturą popularną w Europie uzyskały już swoją mocną pozycję przynajmniej od czasów rewolucji surrealistycznej w pierwszej połowie XX wieku. W przeII Definicję sztuki tradycyjnej przyjmuję za M.A. Kowalskim, który określa jąjako gałąź twórczości artystycznej, kładącą nacisk na rozwój historyczny oraz wskazanie źródeł i początków, zachowawczą, nie wydobywającą elementów zmian. Termin ten słusznie podkreśla zachowawczość sztuki tradycyjnej i nieustanne powtarzanie ustalonych wzorów tematycznych i formalnych (Kowalski, 1975, s. 207). �Jacek Kukuczka 264 ciwieństwie do sytuacji, z jaką mamy do czynienia na naszym kontynencie, w Afryce rzeczywistość kulturowa opisywana jest wciąż w przeważającym stopniu w oparciu o schemat podziałów etnicznych i monografii poszczególnych kultur. W takim ujęciu, poza granicami zainteresowań etnologii (etnografii) pozostają przemiany zachodzące w sferze kultury na obszarach miast i terenach poddanych coraz większej presji rozwoju turystyki. Tymczasem właśnie tam zachodzą interesujące zjawiska kreacji nowych stylów, kierunków i form, które korzystając zarówno z tradycji, jak i nieuniknionej komercjalizacji, nadają nowe oblicze współczesnej sztuce afrykańskiej. Mając na uwadze powyższe fakty i jednocześnie zgadzając się z opinią Jamesa Clifforda, że etnografia jest sprecyzowaną formą krytyki kultury (Sznajderman, 1991, s.7), przed etnografami, a zwłaszcza etnografami-muzealnikami, do których zalicza się autor niniejszego artykułu, powstaje pytanie: co zbierać, co gromadzić i co jest istotą obecnej kultury afrykańskiej? Jest to wyzwanie o tyle ważne, że za kilkadziesiąt lat, gdy społeczeństwa Afryki, a zatem i ich kultura, znajdą się już na zupełnie innym etapie przemian, może powstać problem z ukazaniem oblicza kontynentu z przełomu XX i XXI wieku. Dlatego też jedynie poświęcenie większej uwagi zróżnicowanej, współczesnej twórczości artystycznej stwarza możliwość wychwycenia tych procesów i tych artefaktów, które decydują o ciągłości rozwoju kultur Afryki. BIBLIOGRAFIA Kaniowska K. 1991 Surrealizm i etnografia, "Polska Sztuka Ludowa-Konteksty", R. XLV, nr l, s. 3-6. Komorowski Z. 1994 Kultury Czarnej Afryki, Warszawa-Wrocław. Kowalski M.A. 1975 Plemienna sztuka Afryki - problemy nazwy i treści, "Etnografia Polska", t. XIX, z. 2, s. 197-219. Loftsdottir K. 2002 Knowing what to do in the city. Wodaabe nomads and immigrant workers in Niger, "Anthropology Today", vol.18, no.1, s. 9-13. Mohl M. (brak roku wydania) The masterpieces of Makonde (katalog lrystalry), Heidelberg-Wiesenbach. Namibia ... Namibia. Holiday and Travel. Windhoek. 2000 Olędzki 1. 1976 Sztuka demonstracyjna współczesnej Afryki. Uwagi o nOlrych kierunkach twórczości rzeźbiarskiej o charakterze ludowym, "Polska Sztuka Ludowa", R. XXX, nr 2, s. 97-113. �Współczesność a tradycja w sztuce afrykańskiej 265 Slavikova Z. 1988 Umeni subsaharske Afriky jako predmet umeleckeho a badatalskeho zajmu, Praha. Sznajderman M. 1991 O etnograficznym surrealizmie, w: "Polska Sztuka Ludowa-Konteksty", R. XLV, nr l, s.7-9; za tą autorką i powyższym artykułem podaję również wszelkie cytaty i określenia pochodzące z książki J. Clifforda The predicament of culture. Twentieth-eentury ethnography, literature and art, Harvard University Press, 1988. Trojan A. 1973 Sztuka Czarnej Afryki, Warszawa. Jacek Kukuczka MODERN TIMES AND TRADITION IN AFRICAN ART (Summary) Processes of modernization have different intensity depending on the African region or country, create different possibilities for changes and development of ethnic cultures. Some of them have been disintegrated beyond any repair, others, however, manage to find their place in the commercialized mass culture. This text focuses on modem African culture, and more precisely its part, which is referred to as African art. The main problem discussed in the article is modem artistic production, which, referring to a lesser or greater extent to the old ethnic patterns, creates new forms. This art is often called kitsch or is given as an example of the degradation of ethnic tradition. However, mass artistic production, the s()---{;alledair-port, became a cultural fact, which cannot be neglected. Contrary to popular opinion, shared also by ethnographers, it is not an "art", which is only the manifestation ofthe fall and disappearance of ethnic or national traditions but often it their only possible modem manifestation. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5723cf377b5a25915f4ae9861a9f6154.pdf a561bbd6ad9d4c8bf0e523194a3cbd97 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5083 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4716 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne/ LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.229-334 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 87,2003 III. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Clifford G e e r t z, Dzieło i życie. Antropolog jako autor, przeł. Ewa Dżurak, Sławomir Sikora, Wydawnictwo KR, Warszawa 2000, ss. 208. Clifford Geertz powszechnie uznany jest za jednego z najbardziej oryginalnych etnografów, a zarazem za najbardziej inspirującego i wyrafinowanego, tuż obok Claude' a Levi-Straussa, intelektualistę, jakiego wydała na świat antropologia. I mimo iż stwierdzenie to w opinii niektórych - brzmieć może nazbyt przesadnie, to jednak trudno zakwestionować znaczącą pozycję wspomnianego badacza we współczesnej humanistyce i naukach społecznych, o której mogą świadczyć chociażby liczne odwołania do jego twórczości (od bezwzględnego ubóstwiania po ostrą krytykę), zarówno przez "plemiona" etnologów, jak i "hordy" socjologów, historyków, literaturoznawców, filozofów, politologów etc. Toteż obserwując polską panoramę wydawniczą, można być zdumionym (a raczej - mówiąc bardziej dosadnie - zdegustowanym) faktem, iż dość liczna naukowa spuścizna amerykańskiego antropologa prawie nie ujrzała u nas światła dziennego. Jedyną bowiem książką w całości przetłumaczoną na język polski, a w dodatku wydaną w kilkanaście lat po ukazaniu się oryginału, jest Dzieło i życie'. Należy tutaj jeszcze dodać, iż praca ta nie zajmuje miejsca centralnego w dorobku autora oraz nie stanowi tematu głównych jego rozważań, co jednakże nie oznacza, iż w refleksji antropologicznej przeszła ona niezauważona. Wręcz przeciwnie, uznać ją bowiem można - obok Writing Culture redagowanej wspólnie przez George'a Marcusa iJamesa Clifforda oraz Klopotów z kulturą autorstwa wspomnianego Clifforda - za kamień węgielny orientacji tekstualizmu w etnologii. Jak sama już wymowa przywołanych tytułów sugeruje, wszystkie trzy pozycje traktują antropologię głównie jako rodzaj pisarstwa. Zwracając uwagę na tropologię w narracji antropologicznej (a niekiedy na wątki historyczne i biograficzne autorów), Geertz nie dąży w żadnym wypadku - jak to czyni np. Edward Said w swoim Orientalizmie - do zdemaskowania ideologicznego i kolonizacyjnego (ujarzmiającego) charakteru etnografii. Poruszane kwestie w rozprawie Geertza odnoszą się bowiem wyłącznie do płaszczyzny literackiej: są one zorientowane na tekst, a sama etnografia traktowana jest przez autora jako "rodzaj pisarstwa, wyrażania rzeczy na papierze" (s. 9). Kluczową tezą omawianej książki wydaje się założenie mówiące o tym, iż o tożsamości tak rozumianej antropologii decyduje nieredukowalne napięcie między Byciem Tam a Pisaniem Tu. A przejawia się ono w oryginalnym przejściu od doświadczenia terenu do przestrzeni tekstu. Dzieło i życie jednak, choć porusza temat szeroko pojmowanej antropologii, nie jest ani relacją terenową, ani studium metodologicznym. Stanowi ono raczej zbiór lużno powiązanych ze sobą sześciu esejów (będących poszczególnymi rozdziałami), dających się wkomponować w dwa nurty, które można określić jako refleksyjny iinterpretacyjny.W tym pierwszym Geertz podejmuje próbę traktowania antropologii jako czytadła (rozdz. pierwszy: Być Tam oraz rozdz. ostatni: Być Tu), w tym drugim (nie mającym oczywiście nic wspólnego z Geertzowską antropologią interpretacyjną) ukazuje,jak antropologowie piszą (rozdz. środkowe: Świat w tekście; Pokaz slajdów; Zaświadczające Ja; My/Nie-My. czyli aMer Yka [ Kursywą wyróżniam tytuły książek (także nazwy rozdziałów), wyrażenia obcojęzyczne, a także określenia Geertzowskie. �300 Recenzje i noty recenzyjne - NIE-aMer Yka). I jeżeli w nurcie pierwszym autor prezentuje swój osobisty stosunek do etnologii (wskazujący na powinowactwa owej dyscypliny akademickiej z literaturą) i stawia dość kontrowersyjne twierdzenie, iż o wartości tekstów etnograficznych stanowi nie tyle ich prostota, nagromadzenie w nich faktów kulturowych czy też nowatorskich teorii, ile sama kompozycja narracyjna, tak w drugim - koncentrując się na całkowicie odmiennych stylach czterech antropologów-pisarzy: Claude'a Levi-Straussa, Edwarda Evana Evansa-Pritcharda, Bronisława Malinowskiego i Ruth Benedict, przedstawia różne (a zarazem mające naj częstsze zastosowanie) sposoby konstrukcji opisu. Wybór wspomnianych reprezentantów - choć w niektórych może budzić znaczne wątpliwości - argumentowany jest przez rzecznika antropologii interpretacyjnej tym, iż głównie ten kwartet stał się założycielem dyskursywności na gruncie etnologii, iż to właśnie ci uczeni "sygnowali własne teksty z pewną determinacją, jak też zbudowali teatry języka, w których spora liczba innych postaci, mniej czy bardziej przekonująco, wykonywała, wykonuje i z pewnościąjeszcze przez krótką chwilę będzie wykonywać swoje dzieła" (s. 35). Bowiem takjak pewnym systemom myśli przypisane są konkretne nazwiska ("funkcjonalizm Radcliffe-Browna") czy też tak,jak analogicznie czyni się w przypadku pojedynczych idei ("małżeństwo Murdocka"), tak też w odniesieniu do owych antropologów można powiedzieć o stworzonych przez nich czterech różnych stylach pisarstwa. Z tego też właśnie powodu bohaterami swojej książki Geertz uczynił paryskiego mandaryna, oksfordzkiego dona, wędrującego Polaka i nowojorską intelektualistkę. Ze wspomnianego grona to zdecydowanie Levi-Strauss charakteryzuje się - według autora Dzieła i życia - najbardziej radykalnym stylem literackim. Odsłaniając konstrukcję tekstu oraz sposób narracji Smutku tropików, łamiącej wszelkie reguły i konwencje pisarstwa naukowego (realizmu etnograficznego), Geertz zwraca uwagę, iż zawiłość, ścisłość, surowość i schematyczność strukturalizmu może "tańczyć" w jednej parze z literackością i barwnością opisu. Smutek tropików jawi sięjako dzieło złożone z kilku książek, przy czym słowo "złożone" w tym przypadku jest nazbyt ubogie, bowiem wszelkie teksty, jakie można wyodrębnić w przywołanej lekturze, wchodzące raz w sojusze, innym zaś razem kroczące własnymi ścieżkami, tworzą istny kalejdoskop narracyjny. Zatem dzieło Levi-Straussa można odczytać jednocześnie jako: 1.traktat podróżniczy, by nie powiedzieć przewodnik turystyczny - "choć, podobnie jak tropiki, nieaktualny" (s. 66); 2. etnograficzny raport, propagujący kolejnąscienza nova; 3. filozoficzny dyskurs, rehabilitujący Rousseau i tkający ponowną utopię Umowy Społecznej; 4. traktat reformatorski, oskarżający (choć nie zmieniający się w rozważania natury moralnej) ekspansjonizm Zachodu, przejawiający się na płaszczyźnie estetycznej; i 5. - symboliczny tekst, literackie zastosowanie spojrzenia symbolisty na kulturę pierwotną. Jednakże to, co najbardziej istotne w Smutku tropikówwedług autora Dzieła i życia - tkwi raczej w samym połączeniu całości niźli w poszczególnych częściach. A owym spoiwem - powiada Geertz - jest mit-Antropologa-jako-poszukiwacza. Natomiast sama wszechogarniająca forma książki jawi sięjako "Historia Poszukiwania: opuszczenia znanych, nudnych, dziwnie grożnych brzegów; podróży z przygodami do innego, mroczniejszego świata, pełnego różnorodnych fantazmatów i dziwnych odkryć; kulminacyjnej tajemnicy, prawdziwego innego, oderwanego i nieprzezroczystego, napotkanego twarzą w twarz w głębokiej sertao; powrotu do domu, by snuć opowieści, nieco tęskne i nieco nużące, nierozumiejącym, którzy, bojąc się ryzyka, pozostali z tyłu" (s. 66). W zupełnie innym świetle Geertz stawia homogeniczny świat narracji Evansa-Pritcharda, "zamieszkałego" również przez takie nazwiska, jak: Radcliffe-Brown, Meyer Fortes, Max Gluckman, Edmund Leach, Raymond Firth i in. Otóż prozę oksfordzkiego dona, poczynając od jego pierwszej poważnej pracy Witchcraft, Oracles, and Magic Among the Azande (1937) po ostatnią Nuer Religion (1956), scharakteryzować można przy użyciu tych samych określeń: "pewna siebie", "czysta", "przemyślana", "umiarkowana", "lekka", "wyraźna", "utrzy- �Recenzje i noty recenzyjne 301 mana w stylu rozmowy". W pisarstwie Evansa-Pritcharda - powiada autor Dzieła i życia - nie widać żadnego zmagania się ze słowami. "To, co powiedziane, jest powiedziane jasno, pewnie i bez zbędnych uniesień. Werbalnie, przynajmniej, nie ma żadnych pustych miejsc wypełnienia i wielokropków, które można samemu dopowiedzieć, jest tylko to, co widać, i brak zachęty do głębszego wczytywania się. Wyraźnie odczuwalny jest ton osobistego dystansu, przejawiający się w ciągłej grze najlżejszej z lekkich ironii" (s. 88). Ten typ narracji, przenikający wszelkie opowieści badacza Azande i Nuerów, pozwolił ukazać świat obcych kultur jako świat logiczny i uporządkowany, jako świat dający się doskonale zrozumieć i opisać w kategoriach typowo angielskich. I chociaż wszystkie klasyczne studia Evansa-Pritcharda, na co zwraca uwagę Geertz, zaczynają się od odkrycia, że "coś", co istnieje w kulturze Zachodu (organizacja kościelna, państwo) niekoniecznie musi mieć zastosowanie w innej społeczności, to jednak kończą się one za każdym razem stwierdzeniem, iż zawsze "to coś innego" (czary, organizacja segmentowa) działa w zamian tak samo skutecznie. "Demaskując" natomiast strukturę narracji Bronisława Malinowskiego, Geertz poświęca wiele miejsca samej postaci najsłyniejszego badacza terenowego. Otóż na kartach Dzieła i życia Malinowski jawi się przede wszystkim jako osoba radykalnie rozdwojona, oscylująca między romantykiem, odnajdującym sens życia wśród tubylców, a racjonalistą, bezgranicznie przekonanym o obiektywizmie nauki. I właśnie to wewnętrzne rozdarcie krakowskiego neurastenika, występującego raz w kostiumie pielgrzyma, innym zaś razem - kartografa, złożyło się na główną figurę retoryczną jego pisarstwa. Toteż zaobserwowane i opisane fakty kulturowe w licznych tomach, powstałych w wyniku kilkuletnich badań na Trobriandach, mieszają się z wątkami autobiograficznymi. Taka konstrukcja tekstu, będąca współcześnie nota bene niemal tendencją, pozwala w znacznym stopniu, właśnie poprzez urzeczywistnienie siebie w tekście (to Zaświadczające Ja), na uwiarygodnienie własnej relacji. Przedstawiając pisarstwo Ruth Benedict, Geertz (za Jamesem Boonem) wskazuje na pewne powinowactwa z prozą Jonathana Swifta. Bowiem zarówno w twórczości amerykańskiej antropolożki, jak i w utworach anglo-irlandzkiego pisarza mamy do czynienia ze specyficznym rodzajem krytyki społecznej, owym Ezopowym komentarzem, mówiącym o własnym społeczeństwie poprzez pisanie o innych. W Chryzantemie i mieczu kultura Japończyków, która w opinii społeczeństwa amerykańskiego często wydaje się odległa i egzotyczna, przedstawiona została jako logiczna ijasna, w przeciwieństwie do własnej kultury, pełnej dziwactw i przypadkowości. Z podobną strategią retoryczną spotykamy się również we Wzorach kultury. Ukazane trzy społeczności (Kwakiutlów, Zuni i Dobu), charakteryzujące się odmiennymi temperamentami ludzkimi, stają się momentami po prostu karykaturą nas samych. Podsumowując pisarstwo Benedict, Geertz mówi, iż ma ono na celu - w myśl starej maksymy - raczej dokuczać światu, niż go bawić. Przedstawioną przez Geertza tak różnorodną (an)tropologię narracyjnąparyskiego mandaryna, oksfordzkiego dona, wędrującego Polaka i nowojorskiej intelektualistki łączy jeden fakt (o którym już wspomniałem), dla uwypuklenia którego autor Dzieła i życia przywołuje dwa eseje: Michela Foucaulta Kim jest autor i Ronalda Barthesa Authors and Writers. Otóż Foucault dokonał rozróżnienia między producentami pojedynczych książek a twórcami dyskursywności, będącymi nie tylko autorami swoich książek, lecz przede wszystkim fundatorami określonych reguł wytwarzania oraz nie kończących się możliwości powstawania nowych tekstów. Typologia powyższa zbieżna jest z propozycją Barthesa, ukazującą zjednej strony pisarzy pełniących rolę kapłanów, dążących jedynie do przedstawienia faktów i idei, traktujących informacje jak towar, z drugiej zaś - autorów sprawującychfunkcję klerków, tworzących urzekającą strukturę słowną, powołujących teatr języka. I właśnie w kontekście tych dwóch esejów Geertz zalicza bohaterów swojej książki: Claude'a Lćvi-Straussa, Edwarda Evan Evansa-Pritcharda, Bronisława Malinowskiego i Ruth Benedict do Foucaultowskich założycieli dyskursywności i Barthesowskich autorów. �302 Recenzje i noty recenzyjne Oczywiście pisarstwo antropologiczne nie jest ograniczone jedynie do stylów "wytworzonych" przez przywołane w Dziele i życiu osobowości (choć z pewnością należą one do najgłośniejszych w tej orkiestrze). Pisarstwo antropologiczne jest bowiem równie bogate i wielowymiarowe, jak różnorodny i wielogłosowy jest świat, który ono opisuje. W miejscu tym można wspomnieć, iż również sam Geertzjest założycielem dyskursywności, twórcą thick description, opisu zagęszczonego, którą to "strategią" literacką wzorcowo posłużył się w tekście Deep Play: Notes on Balinese Cockfight (z tomu The Interpretation ojCultures, 1973). Przyjrzyjmy się jeszcze na moment samemu antropologowi. Kimże onjest dla Geertza? Otóż nadszarpnięcie autorytetu Nauki (Rorty'owski "antyreprezentacjonizm" i "kontekstualizm" czy Geertzowska "wiedza lokalna") zmusiło antropologa do porzucenia pozorów osoby wszechwiedzącej, posiadającej idealną metodę badawczą, za pomocą której może ukazać "prawdę, samą prawdę i tylko prawdę". To postawa osoby poszukującej, której nie są obce rozterki i wątpliwości, jest bardziej bliska poznaniu niż definitywnym stwierdzeniom i uniwersalnym teoriom "obiektywnych" antropologów. Etnolog zatem przestał być jedynym znającym "tajemnice" innych kultur. Nie oznacza to oczywiście, iż paraliż antropologa, spowodowany niemożnością ukazania "obiektywnych znaczeń", pozwala mu wyłącznie na koncentrowanie się na sfrustrowanym ego. Zanikła jedynie jego pozycja pośrednika "mediującego pomiędzy przesądami jednych a parafiańszczyzną drugich" (s. 58) oraz rola "transkulturowego teoretyka próbującego ująć w ogólne prawa dziwaczne wierzenia i niezwykłe struktury społeczne" (tamże). Nie jest bowiem tak, iż świat etnografii istnieje obiektywnie, ale nie jest także ani przedstawiany, ani konstruowany, lecz p r z e ż y wan y, zarówno przez badaczy, jak i badanych. Toteż rozważania autora Dzieła i życia skupiające się wokół pisarstwa antropologicznego nie zmierzają w swym założeniu do zaaplikowania określonych wytycznych służących prawidłowemu sporządzaniu monografii, lecz do ukazania, iż owe opisy etnograficzne są przełożeniem własnych doświadczeń - w oparciu o strategiczny wybór stylu i figur retorycznych oraz z p o m o c ą odpowiednich zabiegów narracyjnych - na formę tekstową. Tak więc należy zgodzić się z Geertzem, iż nie można podać prawidłowej metody tworzenia tekstów, bowiem wszelki ,,[k]rytycyzm ex ante - to musisz zrobić, tego absolutnie robić nie możesz- jest tak samo absurdem w antropologii, jak i w każdym innym nie opartym na dogmacie przedsięwzięciu intelektualnym. Podobnie jak wiersze i hipotezy, etnografie mogą być osądzane tylko ex post, po tym jak ktoś je stworzy" (s. 198). Można zatem pokusić się o stwierdzenie, iż dla Geertza "dobra" monografia to taka, którą się "dobrze" czyta (oczywiście mając na myśli płaszczyznę literacką, a nie np. etyczną). Taka sytuacja skłania wielu antropologów - co stanowi jedno z podstawowych założeń etnologii postmodemistycznej (tekstualizmu) - do spostrzegania etnografii raczej w barwach dyskursu literackiego niżli naukowego. Jednakże przed pochopnym samookreśleniem się antropologów mianem powieściopisarzy przestrzega autor Dzieła i życia, co nie oznacza, iż ów badacz balijskich walk kogutów nie dostrzega podobieństw rodzinnych między owymi dyskursami. Postulat mówiący o nieistnieniu tychże granic - twierdzi ten antropolog - żywo przypomina przechwałki owego muła północnoafrykańskiego, który mówi jedynie o bracie swojej matki: koniu, nie wspominając nigdy o własnym ojcu: ośle. Antropologia - w sensie Geertzowskim - jest zatem hybrydą art i science, przy czym nie stanowi w pełni ani jednego, ani drugiego. Dlatego też możliwe jest - i to nie tylko na płaszczyżnie antropologii kulturowej - współczesne przemieszanie form gatunkowych, gdzie "autorzy oscylują między językiem zabawy, dramatu i tekstu"2. 2 C. Geertz, O gatunkach zmąconych. ·przeł. Z. Kapiński, w: Postmodernizm: Antologia przekladów. pod red. R. Nycza, Kraków 1997, s. 233. �Recenzje i noty recenzyjne 303 Dzieło i życie Clitforda Geertza, zwłaszcza w oczach "klasycznych" naukowców, może budzić liczne zastrzeżenia. Przede wszystkim wydawać się może, iż badanie strategii narracyjnych czy też figur retorycznych jest zajęciem typowo nieantropologicznym. Bowiem to, co powinno interesować prawdziwego etnologa, to mieszkańcy Trobriandów czy Tikopi, a nie chwyty literackie Malinowskiego czy Firtha. Krytyczno-Iiterackie czytanie dzieł może mieć uzasadnienie w odniesieniu do twórczości Josepha Conrada czy Milana Kundery, ale w przypadku U:vi-Straussa czy Marvina Harrisa podejście takie wydaje się komiczne. Nie jest bowiem ważne, jak zostało napisane, lecz co zostało napisane. Obawy i wątpliwości te jednak wydają mi się bezpodstawne, bowiem nie dotyczą one istoty zagadnienia, lecz - z czym w pełni zgadzam się z Geertzem - "opierają się (...) raczej na wyobrażeniu sobie zagrożeń możliwych" (s. 11). Gdyby antropolodzy porzucili swe zainteresowania dotyczące kultur Afryki czy Oceanii na rzecz "poszukiwania" wyłącznie sposobów narracji Edwarda Westermarcka czy Edmunda Leacha (co wszelako wydaje mi się mało realne), to wówczas wspomniane zarzuty faktycznie mogłyby "nabrać" niepokojących barw. Zatem "korzenie owych obaw muszą leżeć gdzie indziej" (tamże). Być może w przekonaniu (a raczej w strachu), iż analiza dzieł antropologicznych pod kątem literackim przyczynić się może w znacznym stopniu do uwolnienia się owej dyscypliny spod ciężaru pewnych mitów związanych z zawodem etnologa (dotyczących referencyjności opisu, obiektywności w "przełożeniu" doświadczeń terenowych na formę tekstową, neutralności badacza etc.). Ukazaniu bowiem sposobu pisarstwa antropologicznego towarzyszy także proces poznawczy, przy czym dotyczy on nie tyle obiektywizmu i prawdy empirycznej, ile efektu subiektywizmu wyrażonego w terminach literackich. Pole epistemologiczne ustąpiło miejsca przestrzeni narracyjnej. I na koniec jeszcze jedna uwaga. Ponieważ temat książki Geertza dotyka pisarstwa antropologicznego, toteż wypada wspomnieć o stylu samego autora. Otóż Dzieło i życie pod względem literackim plasuje się - w moim przekonaniu - na pozycji bardzo wysokiej. Błyskotliwe porównania, metaforyczne bogactwo, mistrzowskie i zrozumiałe skróty myślowe, klarowność i przejrzystość języka, spójność i gładkość w przechodzeniu z jednego wątku do drugiego, a przede wszystkim zastąpienie wszelkiej naukowej szczegółowości terminologicznej swoistą refleksją - to cechy, które nawet u najbardziej wymagającego odbiorcy literatury pięknej mogą wzbudzić poklask. Bowiem Dzieło i życie przeznaczone jest nie tylko dla zamkniętego kręgu wytrawnych handlarzy zadziwienia, lecz także (a może przede wszystkim) dla tych, dla których zabawa słowem oraz obcowanie z tekstem sprawia nie lada przyjemność. Marcin Kwiatkowski Amin M a a lo u f, Zabójcze tożsamości, tłum. Halina Lisowska-Chehab, Instytut Wydawniczy, Warszawa 2002, ss. 185. Państwowy Amin Maalouf nie jest antropologiem. Jest mieszkającym w Paryżu libańskim imigrantem uznanym zajednego z najlepszych współczesnych pisarzy francuskojęzycznych. Poza beletrystyką ma też w swym dorobku pracę historyczną n)!prawy krzyżowe w oczach Arabów. Jego pełen wątków autobiograficznych i nie roszczący sobie pretensji do prezentowania "prawdy obiektywnej" esej Zabójcze tożsamości jest o tyle interesujący dla antropologa, że jest kolejnym głosem w gorącej dziś dyskusji na temat wielokulturowości i tożsamości �Recenzje i noty recenzyjne 304 kulturowej. Pamiętać należy, że Maalouf nie jest oczywiście typowym reprezentantem społeczności franko-arabskiej, jest liberalnym intelektualistą i zapewne nie mieszka w podparyskim blokowisku. Dyskurs multikulturalistyczny z definicji promuje jednak pluralizm doświadczeń imigranckich, stąd tekst Maaloufa stanowi cenny materiał dla badacza z kręgu nauk społecznych. Moja próba "naukowej recenzji nienaukowej książki" wynika z nadziei, że dyskurs antropologiczny można uczynić "różnogłosowym"l, że Maalouf może się w nim wypowiadać ze względu na swoją hybrydalną tożsamość stanowiącą przedmiot badań nad wielokulturowością. Jest on jednym z wielu ludzi żyjących dziś, posługując się terminem Homi Bhabhy, w "stanie unhomeliness, stanie poza-terytorialnego i między-kulturowego wtajemniczenia"2. Ponadto jego postawa zbliżonajest do tzw. aktywnego antyfundamentalizmu w antropologii, w myśl którego nie tyle należy opisywać świat, co raczej kształtować międzykulturowy dialog. Składający się z różniących się nieco nasyceniem wątkami autobiograficznymi czterech części, w tym najbardziej osobistego "Moja tożsamość, moje przynależności", historycznego "Kiedy nowoczesność przychodzi od Innych" oraz zgrabnie łączącymi perspektywę subiektywną ze współczesnymi procesami społeczno-kulturowymi rozdziałami ("Czasy plemion ogólnoświatowych" i "Oswoić panterę"), esej Maaloufa to przede wszystkim krytyka prymordialnej koncepcji tożsamości etnicznej. Autor uważa ją za wyjątkowo niebezpieczną w skutkach (stąd tytuł książki); myślenie w kategoriach ,jednej jedynej przynależności" prowadzi jego zdaniem do konfliktów, nierzadko zresztą niezwykle krwawych (co, z racji swego pochodzenia, miał okazję odczuć na własnej skórze). Tożsamość porównuje Maalouf do grożnej pantery, a jego rozważania to propozycje sposobów, dzięki którym "panterę" można "utrzymać na smyczy". Remedium stanowić ma pozwolenie ludziom na "pełne przeżywanie swojej złożoności"; wielorakie przynależności prowadzić mają do pielęgnacji więzi z ludźmi pochodzącymi z różnych grup kulturowych, społecznych czy wyznaniowych. Antagonizmy w państwach wieloetnicznych usunęłaby, zdaniem Maaloufa, postawa wzajemnego poszanowania kultur. Stosunek Maaloufa do problemu integracji imigrantów (nie odnosi się tu konkretnie do przypadku Francji) opiera się na wierze w możliwość kompromisu i dialogu. Z jednej strony podkreśla on, że brak szacunku do kultur imigrantów wywołuje ich wrogość i niechęć do akceptacji norm goszczącego ich społeczeństwa. Twierdzi też, że imigranci mają prawo krytykować reguły panujące w kraju, w którym zdecydowali się osiedlić. Z drugiej jednak strony nowa ojczyzna wymusza pewne zmiany w obyczajach przybyszów i jego zdaniem należy się temu podporządkować. Maalouf szuka drogi środka, mówi o negocjacji, jawi się tu więc jako apostoł międzykulturowego dialogu. Innymi wątkami jego "misyjnej" pracy są historyczne argumenty na obronę tak dziś napiętnowanego świata islamu oraz próba oceny zjawiska globalizacji i procesu zjednoczenia Europy. Na początek chciałabym przyjrzeć się Maaloufowskiej "panterze". W antropologii istnieją dwa zasadnicze podejścia do problemu tożsamości etnicznej - krytykowane przez Maaloufa stanowisko pierwotnościowe oraz popierane przez niego ujęcie instrumentalistyczne. W myśl pierwszego z nich tożsamość etniczna dana jest każdemu człowiekowi z tytułu urodzenia w określonej grupie, jest więzią ,,naturalną" (w tym sensie przypomina ona pokrewieństwo), której nie można się pozbyć i której nie można pozyskać będąc obcym. Zależy od procesu enkulturacji, a nie późniejszych interakcji społecznych. Etniczność leżeć ma w obszarze pierwotnej toźsamości człowieka i odpowiadać za pozaracjonalny sposób umiejscawiania się w świecie. Według filozofów komunitaryzmu, wpisujących się w nurt pierwotnościowy, więź etniczna tkwi głęboko w świadomości członków każdej grupy i uzewnętrznia się przede wszystkim w sytuacji konfliktu. Komunitaryści uważają, że taka nadana nam I 2 C. Geertz, Dzieło iżycie, Warszawa 2000, s. 195. L. Gandhi, Postcolonial Theory. A Criticallntroduction, New York 1998, s. 132. �Recenzjei noty recenzyjne 305 z racji urodzenia się w określonej grupie tożsamość jest "prawdziwa" (w przeciwieństwie do tej, którą się nabywa, zmienia i która jest według nich "sztuczna"). Według Zygmunta Baumana "Dla komunitarysty «wybierać» to tyle, co odkryć swą historycznie określoną tożsamość, jedyną, niepowtarzalną i z góry daną - i dać jej świadomy wyraz"). Koncepcję tę Maalouf oskarża o redukowanie tożsamości do jednej tylko przynależności i kształtowanie w ludziach "stronniczych, sekciarskich, nietolerancyjnych, dominujących i czasem nawet samobójczych postaw (...)"4. Instrumentaliści natomiast traktują etniczność kontekstowo, przede wszystkim jako środek służący mobilizacji danej grupy; według nich zawsze odnosi się ona do aktualnych warunków społecznych. Ich zdaniem tożsamości kulturowej nie powinniśmy traktować jako faktu dokonanego, ale jako ciągłą, nigdy nie zakończoną "produkcję",jako process. W nurt ten wpisuje się esej Maaloufa, w którym podkreśla on, że tożsamość nie jest nam dana raz na zawsze, że przeobraża się w ciągu całego naszego życia. Nie jest więc tworem utrwalonym, ustalonym, lecz konstruowana jest w dyskursach historii i kultury, poprzez pamięć, wyobraźnię i narrację. "Stawanie się" jest równie ważne jak "bycie", gdyż tożsamości nie odnajduje się w przeszłości, lecz w przyszłości, w tym, co dopiero powstaje. Zdaniem Stuarta Halla, "tożsamości to imiona, jakie nadajemy różnym sposobom, w jakie jesteśmy umiejscowieni w narracjach przeszłości"6. Tożsamość nigdy nie jest kulturowo trwała, zawsze stanowi coś na kształt opowieści, narracji właśnie. I dlatego pomocne w rozumieniu tożsamości kulturowej jest wyobrażenie jej sobie w postaci warstw, poziomów różnych przynależności w wielu kombinacjach; ta wielowymiarowa samoidentyfikacja może doskonale funkcjonować. Wszystkie jej składowe są równie ważne, są niczym różne języki, którymi sięjednakowo dobrze włada. Dla Maaloufa taka złożona tożsamość ,jest rysunkiem na napiętej skórze; wystarczy, że się dotknie jednej przynależności, a zadrży cała istota"7.Autor Zabójczych tożsamości zdaje się podzielać opinię Edwarda Saida, który uważa, że "bycie muzułmaninem czy Arnerykaninemjest dziś niczym więcej jak tylko punktem wyjścia, który przy dalszym kontakcie traci natychmiast na znaczeniu. Imperializm bowiemjednoczy oraz miesza kultury i tożsamości w skali światowej. Ale jego najgorszym i najbardziej paradoksalnym podarunkiem dla ludzi było właśnie sprawienie, że uwierzyli oni w to, że są tylko i wyłącznie biali albo czarni, tylko i wyłącznie zachodni bądź orientalni"8. Maalouf, uznając wielostronne przynależności kulturowe, broni teorii kultury, która akcentuje jej" wielojęzyczny" charakter, zdradzający wielorakość źródeł pochodzenia tworzących ją elementów oraz właściwe im napięcia. Tym przemieszczonym ,językom" (wszakże mowa tu przede wszystkim o kondycji imigrantów) nadawane są wciąż nowe znaczenia. Maalouf odrzuca tym samym etniczny absolutyzm, w myśl którego "kultury są na wieki od siebie oddzielone etnicznymi granicami"9. Kulturę pojmuje jako twór plastyczny, z gruntu synkretyczny, nie dający się zamknąć w "etnicznych szufladkach"; bliska jest mu koncepcja "tożsamości poprzez różnicę", w ramach której twierdzi się, iż tożsamości "wciąż powstają na nowo, ulegają transformacjom, nieustannie reprodukują się, przybierając coraz to nowe formy"'O. ) Z. Bauman, Ponowoczesność jako źródło cierpień, Warszawa 2000, s. 328. A. Maalouf, Zabójcze tożsamości ..., s. 39. 5 S. Hall, CulturalIdentity and Diaspora. w: P.Williams,L. Chrisman (red.), Colonial Discourse and Postcolonial Theory, Harlow 1993, s. 392. 6 Tamże, s. 395. 7A. Maalouf, op. cit. s. 34. 8 L. Back, New Ethnicities and Urban Culture. Racisms and Muticulture in Young Lives, London 4 1996, s. 251. 9 G.Bawnann,Contesting Culture. Discourses o/Identity Multi-ethnic London, Cambridge1996, s. 22. S. Hall, CulturalIdentity and Diaspora ..., s. 402. 10 �306 Recenzje i noty recenzyjne Maaloufstanowi piękny przykład hybrydalnej tożsamości. Jak wcześniej nadmieniłam, jest Libańczykiem, Francuzem, a ponadto Arabem wychowanym w religii chrześcijańskiej, stąd bliskie są mu obie cywilizacje, arabska i judeo-chrześcijańska. W Zabójczych ... Maalouf próbuje walczyć ze stereotypem ortodoksyjnego, wojowniczego muzułmanina-fanatyka i islamu jako nietolerancyjnej religii opartej na idei świętej wojny. Nakreśla krótko historię tego systemu religijnego i zaznacza, że "nikt nie ma monopolu na fanatyzm" I l. Przypomina, że chrześcijaństwo bardzo długo dalekie było od otwartości i tolerancji, podczas gdy historia świata muzułmańskiego pokazuje odwrotny proces - odchodzenie od postawy otwartej w stronę totalitarnej. Domniemane immanentne cechy islamu - zamkniętość na inne wyznania, tradycjonalizm i konserwatyzm są w rzeczywistości uwarunkowane historycznie; są stosunkowo niedawnym zjawiskiem w dziejach tej doktryny religijnej. Jeszcze w czasach Nasera bojownik radykalnego ruchu islamskiego uchodził w oczach przeciętnego Araba za wroga i "poplecznika" Zachodu. Błędne postrzeganie świata arabskiego przez przedstawicieli cywilizacji euro--amerykańskiej wynika, zdaniem Maaloufa, z niedoceniania wpływu charakteru poszczególnych społeczeństw na formę, jaką przyjmuje islam. Argumentuje on, że religia w każdej epoce nosi ślady czasu i miejsca, stąd fundamentalizm islamski jest bardziej produktem naszej niespokojnej epoki i niepewnej pozycji państw arabskich na arenie międzynarodowej niż nadpsutym owocem nauk Koranu. Dodaje przy tym, że żadna religia nigdy nie była i nie jest motorem modernizacji. Maalouf krytykuje też skłonność Zachodu do monokauzalnego wyjaśniania wydarzeń mających miejsce w krajach muzułmańskich; jak słusznie zauważa, islam nie tłurnaczy wszystkiego. Za przykład podaje wojnę domową w Algierii, którą zrozumiemy raczej, sięgając do historii jej kolonizacji i dekolonizacji niż szukając jej przyczyn w dziejach islamu. Moim zdaniem trafnie nakreśla tło narodzin ruchów fundamentalistycznych, pisząc o roli,jakągra tu upokorzenie i zepchnięcie na margines państw arabskich. Ludzie ci "żyją w świecie należącym do innych, posłusznym regułom ustalonym przez innych", gdzie są"sierotami, cudzoziemcami, intruzami lub wyrzutkami"12.Takie położenie to prosta droga do przyjęcia postaw ekstremistycznych i trudno się tu z Maaloufem nie zgodzić. Zaznacza on też, że ,jeśli dane społeczeństwo widzi w nowoczesności «obcą rękę», to zawsze przejawia tendencję do odpychania jej i do obrony przed nią"l3. Poruszając problem globalizacji, Maaloufwysuwa tezę, że każdy z nas czerpie z dwóch dziedzictw kulturowych, które nazywa "pionowym" i "poziomym". Pierwsze z nich pochodzi z tradycji narodu danego człowieka, jego wspólnoty religijnej, a drugie wiąże się z wpływem epoki, w której żyjemy (zgodnie z myślą Marca Blocha, że "ludzie są bardziej dziećmi swej epoki niż swych rodziców"). W kontekście globalizacji przynależność "pozioma" nabiera coraz większego znaczenia, choć paradoksalnie ludzie wciąż uparcie odwołują się do tradycji "pionowej". Na podobnej zasadzie z zapamiętaniem podkreślamy różnice między sobą, gdyż w rzeczywistości różnimy się coraz mniej; stąd za każdym razem, kiedy mówimy o tym pojęciu-worku, jakim jest «globalizacja», sensowniej byłoby od razu używać terminu «glokalizacja», który oddaje dwukierunkowy charakter procesów kulturowych, o jakich mówi Maalouf. O zjawisku globalności mówić możemy wtedy, gdy ludzkie wytwory, wartości i praktyki społeczne upowszechniają się na całym świecie i gdy działania ludzkie skierowane są w stronę całego globu, a nie np. konkretnej wspólnoty narodowej. Największe niebezpieczeństwo globalizacji polega na tym, że może ona przybrać formę hegemonii jednej cywilizacji, co prowadziłoby do homogenizacji kulturowej, a więc ujednolicenia wzorów uczestnictwa w kulturze i sposobów odbioru ze standaryzowanych treści kulturowych; byłaby to więc raczej «amerykanizacja». Mamy tu niejako do czynienia z walką o wejście na arenę 11A. Maalouf, Zabójcze ... , s. 61. 12Tamże, s. 87. 13Tamże, s. 137. �Recenzje i noty recenzyjne 307 "uniwersalnego dziedzictwa ludzkości", a szanse w tej rozgrywce są niestety nierówne; słabsze, mniej wpływowe kultury, pozbawione najpotężniejszego dziś narzędzia - mediów, spychane będą na margines naszej - czy aby na pewno? - globalnej wioski. Gdyby globalizacja funkcjonowała w jednym tylko kierunku, to z jednej strony mielibyśmy, jak pisze Maalouf, "ogólnoświatowych nadawców", a z drugiej - stojących na straconej pozycji "odbiorców". Jest jeszcze jednak trzeci sposób recepcji kulturowej - hybrydyzacja i synkretyzacja, które akurat w tym przypadku zdają się umykać autorowi Zabójczych tożsamości. Można mu też zarzucić, że nie pisze wcale o ubóstwie, podziale świata na bogatą Północ i biedne Południe. Nie jest przecież tak, że wszyscy na ziemi mają dostęp do internetu i międzynarodowych lotnisk. Wręcz przeciwnie, na globalizacji zyskuje zaledwie kilka procent najmożniejszych naszej planety; zdecydowana większość jej mieszkańców nigdy nie ujrzy komputera i nigdy nie opuści swojej wioski położonej gdzieś w mrokach tzw. Trzeciego Świata. Jak pisze Zygmunt Bauman: "Osławiona globalizacja ekonomii i finansów ma też inny aspekt, który można określić mianem «globalizacji nędzy» (...)''14. Maalouf, ignorując ten problem mówi tu z punktu widzenia "postkolonialnego intelektualisty", osoby pochodzącej z "peryferiów", której udało się zaistnieć w świecie zachodnich elit intelektualnych i której przeto obca stała się walka o przetrwanie, jaką codziennie toczą miliardy ludzi w tzw. krajach rozwijających się (jakkolwiek neomarksowsko zabrzmieć może ten zarzut). Można nawet odnieść wrażenie, że Maaloufuległ zwodniczemu czarowi Europy. Hegemonię cywilizacji euro-amerykańskiej określa bowiem mianem "wydarzenia nie mającego precedensu w Historii ludzkości"'5. Takim stwierdzeniem naraziłby się bardzo badaczom zajmującym się studiami postkolonialnymi. Osobiście nie widzę powodu, dla którego dominacja naszego kręgu kulturowego miałaby się różnić od panowania kultury egipskiej, mezopotamskiej, greckiej czy chińskiej, a opinia taka dziwi mnie tym bardziej, że wypowiadana jest przez osobę o przygotowaniu historycznym. Co gorsza, Maalouf posuwa się do karkołomnego porównania kulturowego imperializmu europejskiego do "procesu zapłodnienia" pozaeuropejskich obszarów ziemi przez idee powstałe na gruncie europejskim: ,,( ...) ludzkość dojrzała do narodzin cywilizacji planetarnej, to znaczy, jajeczko było gotowe do zapłodnienia iEuropa Zachodnia je zapłodniła"'6. Zapłodniła, a jakże, ale drogą gwałtu, a tego Maalouf zdaje się nie zauważać. W tym punkcie eseju jego godny pochwały krytycyzm zdaje się być głęboko uśpiony. Kolejnym jego potknięciemjest twierdzenie, że wszelka modernizacja wiąże się z westernizacją. Huntington i Barber zapewne nie zgodziliby się z tym zdaniem. Klasycznym przykładem na odrzucenie westernizacji, a przyjęcie modernizacji, są kraje Azji Południowo-Wschodniej, np. Singapur lub Japonia ze swoją maksymą ,Japoński duch, zachodnia technika". Warto zaznaczyć, że we wczesnej fazie modernizacji westernizacja faktycznie jej sprzyja, ale póżniej modernizacja doprowadzić może do odrodzenia rodzimej kultury, gdyż umacnia siłę ekonomiczną i militarną społeczeństwa, a co za tym idzie podnosi jego "samoocenę" (przykładem mogą być tu bogate państwa arabskie). Największą niespodzianką (niestety przykrą) w eseju Maaloufa jest deklaracja poparcia dla uniwersalizmu i sprzeciw wobec relatywizmu kulturowego. Jest to spore zaskoczenie dla czytelnika, zważając na ogólny promultikulturalistyczny wydźwięk Zabójczych ... Przypomnijmy, że relatywizm zakłada równość wszystkich kultur: nie można ich ze sobąporównywać, ani tym bardziej zestawiać ze sobą np. instytucji z dwóch różnych kultur, gdyż w każdej z nich pełni ona określoną funkcję w strukturze danego społeczeństwa. «Uniwersalność» autor Zabójczych ... definiuje jako uznanie takich samych praw dla wszystkich ludzi; idąc tym tropem, naruszenie tych praw w imię takiej czy innej tradycji kulturowej sprzeczne jest IS Z. Bauman, Ponowoczesność.. .• s. 95. A. Maalouf, Zabójcze ... , s. 82. 16 Tamże, s. 3. 14 �308 Recenzje i noty recenzyjne z duchem uniwersalności: "Nie może być z jednej strony ogólnej deklaracji praw człowieka, i z drugiej - deklaracji specyficznych: muzułmańskiej, żydowskiej, chrześcijańskiej, afrykańskiej, azjatyckiej itd."17.Cóż za modelowy przykład europocentryzmu! Maaloufpo raz kolejny spotkałby się tutaj z atakiem ze strony badaczy z kręgu studiów postkolonialnych, którzy krytykują uniwersalizujące idee Oświeceniowe. Zdaniem historyka z grupy Subaltern Studies, Dipesha Chakrabarty' ego, "od wieków już filozofowie i myśliciele mający wpływ na ksztah nauk społecznych tworzyli teorie mające dotyczyć rzekomo całej ludzkości; wiemy jednakże, że powstawały one we względnej, a często zupełnej nieznajomości zdecydowanej większości wspólnoty ludzkiej, tj. w absolutnej ignorancji kultur tych, którym przyszło żyć w świecie niezachodnim"18. Otóż nie ma czegoś takiego jak "ogólna deklaracja praw człowieka". Powstała ona bowiem na gruncie europejskim (niejest więc,jak by tego chciał Maalouf, "neutralna kulturowo"; zresztą czy w ogóle może istnieć coś rzekomo "ogólnoludzkiego", niezdeterminowanego kulturowo?!), w konkretnym kontekście historycznym; defacto jest więc "europejską deklaracją praw człowieka". Maaloufbroni tu jakiejś abstrakcyjnej «Ludzkości», chce szanować «Człowieka», nie szanując jego partykularnej kultury. Te dwa słowa napisałam z dużej litery (sam autor tego nie czyni), aby pokazać ich esencjonalizujący charakter; niestety Maalouf nie wpisuje się tu w nurt myśli ponowoczesnej, a szkoda. Czas najwyższy uznać nonsensowność takich generalizujących, mówiących o «istocie», «rdzeniu», «autentyzmie» pojęć; nie ma czegoś takiego jak «Jedna Ludzkość» podzielająca wspólne wartości i wspólne «fundamentalne» prawa. Ciekawam, kto ma rozstrzygać o tym, które tradycje etniczne powinny być szanowane, a które nie ("Tradycje zaś o tyle powinny być szanowane, o ile są tego warte [...]"19),«czy ma o tym decydować to wątpliwe "sumienie ludzkości", jakim rzekomo jest Europa? Maaloufzachłysnął się najwyraźniej francuskimi ideami republikańskimi i moim zdaniem zaburza to jego obecny przecież w tej książce krytycyzm. Postkolonialnym wątkiem20 Zabójczych ... jest powtarzająca się myśl, że w obecnych czasach wszyscy czujemy się po trosze członkami mniejszości, po trosze wygnańcami. Myślę, że jest to bardzo trafne spostrzeżenie. Jak napisał Paul Gilroy, ,jesteśmy dziś w dużej mierze «nomadami» i musimy nauczyć się, jak budować swoją tożsamość na piasku"21.Z tego względu książkę tą można polecić tym, którzy interesują się współczesnymi zmianami w kulturze, a zwłaszcza wpływem procesów migracyjnych na ksztah dzisiejszego, wyjątkowo niepewnego, acz fascynującego świata. Warto trzymać rękę na pulsie. Ponadto lekki, eseistyczny styl Maaloufa oraz wyczuwalne w jego pracy zaangażowanie emocjonalne sprawiają, że Zabójcze tożsamości po prostu przyjemnie się czyta. To także esej "z misją"w epilogu Maaloufwyraża życzenie, aby jego wnuk nie musiał sięgać do jego książki, aby w przyszłości nie istniała już potrzeba mówienia o sposobach oswajania "tożsamościowej bestii". Autor Zabójczych ... zgodziłby się więc zapewne z brytyjskim badaczem nowych etniczności, Lesem Backiem, który napisał, że ,jeśli multikulturalizm ma mieć jakiekolwiek znaczenie w kontekście XXI wieku, to nieodwołalnie trzeba odrzucić ideę, że jakoby istnieją na świecie homogeniczne kultury i tożsamości"22.To zdanie zdaje się przesłaniem pracy Amina Maaloufa. Natalia Paszkiewicz 17Tamże, s. 123. 18L. Gandhi, Postcolonial Theory ..., s. 44. 19A. Maalouf, Zabójcze ... , s. 124. 20 Jednym z ważniejszych pojęć w teorii postkolonialnej jest exile wygnanie, wychodźstwo, emigracja. 21 P. Gilroy, Small Acts. Thoughts on the Politics of Black Cultures. London 1993, s. 152. 22 L. Back, New Ethnicities and Urban Culture ..., s. 251. �Recenzje i noty recenzyjne 309 Skrytość kultury, red. K. Zamiara, Wydawnictwo Fundacji Humaniora, Poznań 200 1, ss. 138. Tom ten jest wynikiem spotkania autorów niekoniecznie reprezentujących zbliżone nastawienia teoretyczne i badawcze. Bez wątpienia nieść to musi określone konsekwencje, łącznie z wrażeniem niespójności czy operowania nieprzystającymi teoretycznie koncepcjami. Przedstawienie różnych podejść, które łączy uznanie, jak pisze Krystyna Zamiara, że "w kulturze ludzkiej można, a nawet trzeba wyróżniać to, co w danym czasie jest (I) jawne, dostępne świadomości jednostek tworzących daną wspólnotę obok tego, co (2) niejawne, niedostępne" (s. 7), powoduje wszakże, iż uzyskujemy całkiem bogaty przegląd różnych stanowisk - spojrzenie z lotu ptaka na obszerne pole badań uznających obecność w kulturze jej części niejawnej, skrytej dla uczestników czy też - jak lubią mówić niektórzydepozytariuszy kultury. Próbą zaproponowania jednej, określonej koncepcji teoretycznej tom ten więc nie jest, choć spełnia inne pożyteczne zadania. Konstatacja, że w kulturze można wyróżnić jej skryty obszar, oczywiście nieobca jest naukom społecznym od dawna, leczjednocześnie sfera niejawna kultury nie była dotąd polem - przynajmniej w Polsce - rozległych i transdyscyplinarnych badań. Konstatacja taka, przyjęta w punkcie wyjścia, odwołuje się do przeświadczenia o możliwości wspólnego badania tej sfery przez reprezentantów szeroko rozumianej humanistyki - z psychologią, antropologią czy filozofią na czele. Autorzy esejów, wywodzący się z różnych dyscyplin humanistycznych, prezentując różne nastawienie teoretyczne, a także interesując się różnymi węższymi obszarami kultury, pokazują, że problem skrytości podejmowany jest bez mała wszędzie, wszędzie co prawda na swój sposób, zwykle też z koncentracją na charakterystycznych zagadnieniach, tematach, ustępach. Ile w tym wszystkim myśli ciekawych dla etnologa-antropologa? Z tego punktu widzenia niektóre artykuły z recenzowanego tomu warte są dokładniejszego omówienia, inne domagają sięjednak przynajmniej zasygnalizowania głównych idei. Otwierający tom szkic Krystyny Zamiary "Skrytość kultury a świadomość indywidualna" jest - w intencji autorki - próbą ukazania teoretycznych możliwości analizy ukrytej sfery kultury. Zauważa ona, że kwestia skrytości kultury od dawna nurtuje humanistykęszczególnie filozofię i antropologię kultury, ale także niektóre dyscypliny szczegółowe, takie jak choćby językoznawstwo. Z dotychczasowej refleksji nad nią wynika zaś, że skrytość kultury może być przypisywana kulturze jako całości albo też może być lokowana w pewnych jej sferach, głównie w języku, w obyczaju, w nauce. Niezwykle istotne jest to, że zawsze jest ona umieszczana w opozycji do jawnej części kultury, w opozycji do tego, cojak stwierdza Zamiara - "opatruje się mianem kultury jawnej, lub danych explicite reguł, uświadamianych zasad" (s. 13). Skrytość może być traktowana jako immanentna właściwość kultury lub też przypisywana jej poszczególnym członkom. W tym drugim wypadku chodzi o ukrytą kulturę w nas, ,,0 kulturę przyswojoną, nabytą przez osoby należące do określonej wspólnoty" (s. 13). Samo wyrażenie "kultura ukryta" sugeruje, że jest ona poznawczo niedostępna dla nosicieli - uczestników kultury, implikuje ponadto, że istnieje warstwa kultury - "kultura jawna" - nie będąca dla członków wspólnoty żadną terra incognita. Występujące tutaj rozróżnienie "kulturajawna-kultura ukryta" ma więc - ogólnie biorąc - swój odpowiednik w przeciwstawieniu tego, czego jednostki są świadome, i tego, co pozostaje dla ich świadomości w ukryciu. W szczegółach, co pokazuje autorka, rozróżnienie to traktowane jest rozmaicie, różne są zatem koncepcje kultury dotyczące jej jawnych iukrytych części. Inną koncepcję znajdujemy w opisowej metodologii nauk, inną, gdy kształtuje ją perspektywa kulturoznawcza, a jeszcze inna jest koncepcja trzech światów Karla Poppera - by wskazać tutaj tylko niektóre, być może jednak dla rozwoju humanistyki i nauk społecznych w ostatnich dekadach najważniejsze. Czy je coś łączy? Szczególnym, wyróżnionym - jak zauważa Krystyna Zamiara - obiektem kulturowym o niejawnym charakte- �310 Recenzje i noty recenzyjne rze dla członków wspólnoty jest język, przedmiot zainteresowania zarówno filozofów i psychologów,jak i reprezentantów socjologii czy antropologii kultury. Używając na co dzień języka, nie tylko nie zdajemy sobie sprawy zjego struktury, ale także z uzależnienia od niego reguł naszego myślenia i innych funkcji psychicznych. Język staje się sposobem budowania "realnego świata", przy czym jego reguły, a przede wszystkim zależność od niego innych części kultury, pozostaje dla członków wspólnoty zakryta. Autorka zauważa w końcu - co dla nas jest nie do pominięcia - że badanie przez antropologów niejawnej części kultury nie wiąże się na ogół z przyjęciem naturalistycznych koncepcji psychiki - koncepcji uznających prymat z góry określonych właściwości osobowości nad właściwościami kultury. To prawda, nieświadomość traktowana jest bowiem przez antropologów - co potwierdza Zamiaranajczęściej jako kategoria psychokulturowa: antropologowie starają się wykazać odpowiedniość między kulturą a osobowościąjednostek, uznając, iż elementy niejawne (osobowości, a przez to i kultury) dzięki refleksj i podmiotu mogą zyskać status jawności. W przedstawionym przez Alinę Motycką artykule "Kultura a nieświadomość" znajdujemy próbę zarysowania niezwykle ważnego, jej zdaniem, przewrotu w humanistyce wiążącego się z odkryciem nieświadomości - przewrotu, który sprawił, że już nie można uprawiać nauki, ignorując to odkrycie, ale też nie można - uznając je - tak słabo go, jak dotąd, pojmować, tak kiepsko filozoficznie odczytywać, jak to się dzieje szczególnie w filozofii o analitycznych korzeniach. Wedle autorki, ów przewrót wiąże się ze zburzeniem starego, kartezjańskiego paradygmatu, w którym cała działalność człowieka wiązana była ze świadomością i przez to często przeciwstawiana naturze jako typowo ludzka sfera aktywności. Odkrycie nieświadomości ma doprowadzić do całkowitego przewartościowania, wręcz do zniesienia "starego" ujmowania tych związków. Zmusza zwłaszcza do odrzucenia poglądu, jakoby cała ludzka działalność wynikała z rozumnej woli, zmusza w konsekwencji do zupełnie nowego odczytania starej opozycji "natura-kultura". W myśl nowego paradygmatu świadomość ma być pojmowanajako podlegająca ciągłym wpływom sił nieświadomości, czyli wrodzonych sił popędowych. I jakkolwiek w obrębie samego tego paradygmatu występują często znaczne różnice podejść badawczych - rozmaicie choćby rozumie instynkty - nie ulega jednak wątpliwości, że - jak utrzymuje Alina Motycka - przewrót w humanistyce doprowadzić musi do zupełnego przewartościowania relacji kultura-świadomość. Kultura nie może być już utożsamiana tylko - co było zgodne z paradygmatem kartezjańskim - ze świadomością, czyli z "myśleniem, umysłem, z czynnościami rozumu i tzw. wolną wolą" (s. 32), czas wreszcie na uznanie, że jest tworzona (także) przez ludzką nieświadomość. Świadomość staje się zresztą w wielu nowszych psychoanalitycznych koncepcjach jedynie aktywnością wtórną wobec nieświadomości. Nie oznacza to jednak, że wszyscy "nowi" badacze, idąc śladem Zygmunta Freuda, uznają kulturę za "protezę" natury, lecz - bliżsi chociażby Carlowi Gustavowi Jungowi - mogą widzieć w symbolicznej aktywności człowieka sposób na ożywianie tkwiących w naszej naturze archetypów. Kultura zaczyna być w tym wypadku rozumiana jako dialog prowadzący do tworzenia syntezy pomiędzy naturą i duchem. W korespondującym z tą tezą tekście Barbary Kotowej "Archetypy a kultura" dostrzegamy wszakże próbę zmiany jungowskiego paradygmatu nieświadomości - zmiany przez odrzucenie biologicznych podstaw archetypów na rzecz uznania ich wyłącznie kulturowego charakteru, ich całkowicie kulturowego przekazu. Uznanie archetypu za twór czysto kulturowy jest bez wątpienia zaprzeczeniem idei Junga. Dla autorki archetypy to szczególne wytwory, których dziedziczenie odbywa sięjednakjak wszelkich kulturowych wytworów - przez przekazywanie reguł i przekonań normatywno-dyrektywalnych, podlegają więc transmisji jak cała tradycja. Trzy dalsze teksty z analizowanego tomu omówię tutaj w dużym skrócie, wyławiając z nich tylko część wątków. Ich autorzy poświęcają je bowiem problemom raczej filozoficznym: powstawaniu światoobrazu i nastawień kulturowych, koncepcji nieświadomości �Recenzje i noty recenzyjne 311 Viktora Emila Frankla oraz skrytości wypowiedzi moralnych w koncepcji preskryptywizmu Richarda M. Hare. Wacław Mejbaum i Aleksandra Żukrowska w artykule ,,0 faktach i nastawieniach kulturowych", sięgając do pojęć właściwych fenomenologii Edmunda HusserIa, podejmują problem powstawania światoobrazu oraz jego dostępności dla innych uczestników komunikacji. W rozważeniu tego problemu pomocna ma być, ich zdaniem, kategoria nastawień kulturowych - trzecia po dwóch innych: po nastawieniach receptywnych i teleologicznych, uznawanych za nastawienia naturalne. Cóż to są w ogóle nastawienia? Za autorami powinniśmy uznać, że każda ludzka osoba jest warunkowana przez bodżce świata zewnętrznego. Wedle Mejbauma i Żukrowskiej nastawienia naturalne (receptywne i teleologiczne) wspólne są wszystkim ludziom. Podmiot rejestruje fakty, jest tym, "który daje świadectwo widzialnemu światu" - nastawienie receptywne (s. 53), a także od początku swojego życia "uczy się, że od świata można tego i owego oczekiwać oraz że w pewnym zakresie można światu narzucić spełnienie tych oczekiwań" - nastawienie teleologiczne (s. 53). Dopiero na tym tle ukazują swój charakter nastawienia kulturowe - staje sięjasne, że kultura jest programatorem ludzkich zachowań i że kształtuje je w procesie społecznej komunikacji. Wostatniej części swego artykułu Mejbaum i Żukrowska wprowadzają pojęcie nastawień humanistycznych - tych, które przyjmuje podmiot jako współtwórca wiedzy naukowej. Podczas budowania teorii naukowych, "a więc w modelowaniu świata kultury ludzkiej", w poszukiwaniu istoty kulturowych mechanizmów, "zmuszeni jesteśmy sięgać głęboko pod powierzchnię pozoru danego w obserwacji ludzkich deklaracji i poczynań" (s. 59). Sięganie głęboko pod powierzchnię oznacza zaś, w ich ujęciu, iż powinniśmy odwoływać się między innymi do psychoanalizy i czerpać z niej pomocne inspiracje. Szkic Ariety Rzepeckiej przedstawia koncepcję nieświadomości wypracowaną przez austriackiego psychiatrę V.E. Frankla, twórcę logoterapii - koncepcję określanąjako trzecia szkoła wiedeńska, obok szkoły freudowskiej i szkoły Alfreda Adlera. Koncepcja Frankla miała być tylko uzupełnieniem koncepcji Freuda, w znacznym stopniujednakjego poglądy okazały się opozycyjne wobec idei wielkiego wiedeńskiego psychiatry, szczególnie w kwestii nieświadomości. Dla Frankla nieświadomość nie ma wyłącznie charakteru popędowego, włącza się również do niej wymiar duchowy, który - co jest tu niezwykle ważne - nie jest zdeterminowany przez biologię człowieka. Oprócz tego FrankI nie uznaje ostrej granicy pomiędzy nieświadomym i świadomym, przechodzenie pomiędzy nimi uważa za płynne (przepuszczalne). Jak pisze autorka: "W zasadzie chodzi Franklowi o wzajemne przenikanie się tego, co świadome, i tego, co nieświadome" (s. 65). Ważne w jego koncepcji jest także uznanie, że autentyczność człowieka nie jest związana ze sferą popędową, lecz prawdziwie ludzkie zachowania wypływają ze sfery duchowej człowieka, niezależnie od tego, czy są to zachowania świadome, czy nieświadome. Dla Frankla działaniami typowo ludzkimi (duchowymi) w polu nieświadomości są nieświadomość etyczna, erotyczna i estetyczna. Prowadzi to do tego, że duchowa nieświadomość "posługując się władzą intuicji, wychwytuje to, co jeszcze niezrealizowane, co jedynie potencjalne" (s. 68). W koncepcji Frankla widoczne jest włączenie sfery duchowej do nieświadomości, wraz z intencjonalnością. Nieświadoma intencjonalność przypisana jest tutaj jako cecha całemu ludzkiemu gatunkowi. W artykule "Preskryptywistyczne ujęcie znaczenia wypowiedzi moralnych" Teresa Jerzak-Gierszewska przedstawia koncepcję RM. Hare'a dotyczącą znaczenia wypowiedzi moralnych. Hare - w opozycji do dominujących w pierwszej połowie dwudziestego wieku koncepcji intuicjonizmu George' a Moore' a i emotywizmu Alfreda Ayera - odkrywa fakt, że w znaczeniu wypowiedzi moralnych obecny jest składnik znaczenia nazywany przez niego elementem preskryptywnym (nakazującym). Wypowiedzi moralne nie mają więc tylko charakteru opisowego (deskryptywnego ), lecz także coś polecają - różnice opinii moralnych należy rozpatrywać jako różnice wynikające z niezgody poleceń. �312 Recenzje i noty recenzyjne W szczególnie interesującym dla etnologów-antropologów szkicu "Tradycjajako «kultura ukryta»" Jan Grad stara się przedstawić tradycję jako "ukryty" wzorzec i zarazem regulator ludzkich postępowań. Tradycja rozumiana może być bowiem jako ,,«zastany materiał myślowy» - według znanego wyrażenia Fryderyka Engelsa", tworzony przez wszystkie elementy kultury poprzednich pokoleń, lecz zawsze określany z punktu widzenia następnego pokolenia (s. 89-90). Tradycja w ujęciu Grada (znanym jednak z koncepcji innych autorów, choćby Jerzego Szackiego) staje się więc kulturą nie zdezaktualizowaną, "żywą" spuścizną przeszłości. Takie jej rozumienie przeczy tym definicjom, które upatrywały (lub wciąż upatrują) w niej właśnie kultury zdezaktualizowanej, egzystującej w teraźlliejszości jako "znak przeszłości". Jak zauważa autor, definicje te odpowiadały (lub odpowiadają) zainteresowaniu etnografów "przeżytkami", wiązały się więc (lub wiążą) z przyjmowanymi przez nich szerszymi założeniami teoretycznymi w ramach ewolucjonizmu czy dyfuzjonizmu. Uznając tradycję za ukryty regulator ludzkich zachowań, określać można kulturę ukrytą jako złożoną z "niejasno sobie uświadamianych i nieświadomi e respektowanych sądów normatywno-dyrektywalnych" (s. 93). Takie określenie kultury ukrytej sprzężone jest z definicją kultury, zgodnie z którą to "zespół form świadomości społecznej, przy czym każda z nich stanowi społeczno-subiektywny regulator odpowiadającego jej typu praktyki społecznej [...J. Formy świadomości społecznej identyfikowane z dziedzinami kultury konstytuowane są przez dwojakiego rodzaju przekonania (sądy w sensie logicznym): (a) normatywne, wyznaczające pewne stany rzeczy jako wartości (cele) do realizacji i (b) dyrektywalne, ustalające środki (działania) urzeczywistniania owych wartości" (s. 82). Na mocy tej definicji w skład kultury nie wchodzą przekonania nie implikujące określonych sądów normatywno-dyrektywalnych. Tak więc, przykładowo, nie wchodzą do niej wierzenia religijne, o ile nie dyktują przekonań regulujących praktykę religijną. Tradycja w rozumieniu Grada to: "Nieświadome wzorce społecznych zachowań", określąjące "ład społeczno-kulturowy" - ład nieuświadamiany, czyli ukryty dla większości uczestników kultury (s. 95). Wedle niego: "Siła tradycji polega zatem na tym, że determinuje ona ludzkie zachowania w sposób pozaświadomościowy, analogicznie do sposobu działania instynktu" (s. 96). Ostatnie trzy teksty w omawianym tomie dotyczą "obszarów milczenia" w nauce, prób wykorzystania psychoanalizy w historiografii oraz ukrytego programu w edukacji. Jakie są ich główne myśli? W napisanym przez Marka Perka artykule "Obszary milczenia w nauce" dominuje traktowanie nauki jako jednej z dziedzin kultury, jako składnika społecznej praxis. Perek wyróżnia trzy, obecne w filozofii nauki, podejścia do zagadnienia "ukryte-jawne". Po pierwsze, nauka bywa traktowana jako metoda odsłaniania tego, co ukryte. Z analizy samego słowa "odkrycie" wynika, że jego treść zbudowana jest na opozycji "ukryte-jawne". Roli nauki, szczególnie w wersji, której krańcowym stadium rozwoju jest neopozytywizm, upatruje się właśnie w odsłanianiu nieznanych struktur świata (co warto brać pod uwagę mimo póżniejszego zakwestionowania takiego sposobu patrzenia na naukę i na samych badaczy). Po drugie, sięgając po inspiracje także do antropologii kultury, szukać można tego, co niejawne w zachowaniach badaczy związanych z ich zwykłą (gabinetową lub terenową) praktyką badawczą. Różnice w tym, co niejawne, bardziej niż różnice widoczne na powierzchni separują tu stanowiskajednych od drugich, stając się różnicami paradygmatycznymi. Rzecz w tym, że nie istnieją praktycznie żadne możliwości przekładu pomiędzy paradygmatami, będącymi wynikiem odmiennej strukturalizacji doświadczeń w naukowych wspólnotach. Jak zauważa Perek: "Jeśli dla określonych wspólnot istnieją znaczące różnice w korelacjach językowo-przyrodniczych, to ich przedstawiciele mają do czynienia z różnymi danymi wywołanymi przez te same zespoły bodźców" (s. 106). Po trzecie wreszcie, między innymi pod wpływem Thomasa Kuhna i Barbary Tuchańskiej, dociekając zależności badaczy od zastanej tradycji zauważyć można, że "tradycja myślowa narzuca swoim uczestnikom taki świat, w którym �Recenzje i noty recenzyjne 313 niczego nie brakuje, świat kompletny i spójny", w którym istnienie obszarów milczenia nie może być odkryte z wnętrza owej tradycji" (s. 110). Obszary te są stopniowo rozpoznawane i opracowywane teoretycznie, lecz wymaga to, oczywiście, odrzucania części zastanej naukowej tradycji (Perek nie zgadza się tu z tezą Kuhnajakoby "rewolucje naukowe" wymagały odrzucenia całości tradycji myślowej). Wojciech Wrzosek w pracy "Idea nieświadomości w historiografii - szkic jednego problemu" stara się przedstawić wpływ idei nieświadomości na historiografię. Jego zdaniem, nie ma mowy o prostym wykorzystaniu psychoanalizy w naukach historycznych, gdyż przeczy ona stosowanej przez historyków strategii interpretacyjnej, w której - odtwarzając motywacje podmiotu - podstawowe znaczenie przypisuje się procedurze nadawania sensu zjawiskom. Dla historyków bowiem nadrzędnym celem ,jest nadanie sensu zjawisku" (s. 116). Według Wrzoska próby łączenia psychoanalizy z historią okazały się przemijającą modą. Sama historia traktuje człowieka co do jego natury jako homo historicus, sam zaś "dyskurs historyczny odnosi świat działań człowieka do sensów historycznych, które lokowane są w logice losu historycznego (kulturowego) człowieka" (s. 117). Nie ma tu więc miejsca na psychoanalizę i proponowaną w niej ideę nieświadomości. Owszem, idea nieświadomości, lecz nie pochodząca z psychoanalizy pojawiła się w nurcie historiografii charakteryzowanym jako badania nad mentalite, chodziło tam jednak - jak zauważa Wrzosek - o innąnieświadomość. Ostatni tekst recenzowanego tomu to artykuł Andrzeja Pluty zatytułowany "Konteksty kulturowe «ukrytego programu» w myśli edukacyjnej". Autor wyjaśnia, że termin "ukryty program" od dawna funkcjonuje w literaturze poświęconej edukacji, jakkolwiek - co ujawnia przegląd różnych stanowisk - nie ma w niej mowy o jakimś jednym ukrytym programie, lecz raczej o konkretnych ukrytych programach poszczególnych instytucji. Ukryty program rozumiany może być rozmaicie, o czym dodatkowo świadczą nazwy, pod jakimi przedstawia się go w literaturze. Pluta mówi w tym kontekście o programie niejawnym, o programie nieuświadamianym, a także o programie określanym jako pozadydaktyczne funkcje szkoły, czy wręcz o - w pewnym sensie także ukrytych - skutkach ubocznych jej działania. Same nazwy nie są tu nawet najważniejsze - ważniejsza jest teza, że ukryty program jest w sprzeczności z programem jawnym, z przebiegiem działań tworzonych z myślą o osiągnięciu celów kształcenia (s. 120). Z perspektywy kulturoznawczej sprzeczność tę - co czyni autor-'-można próbować opisać i wyjaśnić. Pojęcie "skrytości kultury" jest, jak widać, mimo pewnej wyczuwalnej ramy scalającej, pełne rozbieżnych i z najróżniejszych źródeł zaczerpniętych intuicji semantycznych. Nie jest pojęciem poddającym się łatwemu, prostemu definiowaniu - raczej (i może taka jego "natura") pobudza wyobraźnię badaczy kultury, uwrażliwia ich na działanie w niej opozycji tego, co jawne, i tego, co ukryte, zmusza do przedzierania się przez kurtynęjawności do osłanianych części czy też pokładów kulturowej sceny. Dla antropologów i etnografów tom ten jest ciekawy, gdyż, po pierwsze, wiele z zamieszczonych w nim tekstów odwołuje się do antropologicznej spuścizny (czujemy się więc docenieni), po drugie, może stanowić poszerzenie antropologicznej wiedzy o ukrytych sferach kultury, pokazując, jak próbująje penetrować w innych dziedzinach szeroko pojętej humanistyki. Sebastian Glica �314 Recenzje i noty recenzyjne Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. I, red. Ewa Fryś-Pietraszkowa, Anna Kowalska-Lewicka, Anna Spiss, Wydawnictwo Naukowe DWN, Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Krakowie, Kraków 2002, ss. 354. "Jakichże to gości pośród nas mieliśmy" - można by sparafrazować Miłoszowe słowa tyczące się znamienitej poetki Anny Świrszczyńskiej - które to słowa cisną się za każdym pochyleniem się nad sylwetkami i szkicami biograficznymi zebranymi w tomie Etnografowie i ludoznawcy polscy, za każdym wczytaniem się w kolejny z przedstawionych tu miniportretów. Jakież bogactwo,jaki potencjał ludzki, i ileż dokonań - a przecież zaprezentowano w "sylwetkach" zaledwie 112 osób, i to osób bardzo różnych - od luminarzy nauki, najwybitniejszych spośród profesorów polskiej etnografii/etnologii, po zbieraczy-pasjonatów, działających i znanych głównie w swoich lokalnych społecznościach, w swych "małych ojczyznach". Obok więc wybitnych teoretyków, metodologów i dydaktyków są tu również przedstawieni pracownicy muzeów i innych instytucji kulturalnych, których zasługą były i są działania praktyczne - dokumentacja terenowa, kolekcjonerstwo, tworzenie zbiorów muzealnych, ochrona zabytków i krajobrazu kulturowego, a także szeroko pojęta popularyzacja folkloru czy obrzędowości, której animatorami bywali częstokroć ludzie "spoza fachu": nauczyciele, księża, lekarze, prawnicy, artyści, podróżnicy i inni. Obecni są tu również przedstawiciele innych dyscyplin nauki, którzy przysłużyli się rozwojowi etnografii, m.in. historycy, geografowie, historycy sztuki, językoznawcy, antropologowie ... - a to z tej prostej przyczyny, iż przedmiot zainteresowań nauk etnologicznych - kultura, jej dzieje, rozwój i prawa nią rządzące - wchodzi również w zakres zainteresowań historii, socjologii, psychologii społecznej, religioznawstwa, archeologii i innych. Stąd też tytuł Etnografowie i ludoznawcy polscy - jak we wstępie stwierdzają redaktorzy książki - stanowi li tylko pewien skrót myślowy, bardziej odnoszący się do pewnego wspólnego zakresu badań ludzi różnych profesji aniżeli ich takiej czy innej specjalizacji. Oba terminy bowiem w nim zawarte - zarówno "etnograf', będący już ostatnio w regresie, jak i "ludoznawca", już w końcu XIX wieku uważany za przestarzały - stanowią tu raczej jedynie punkt odniesienia, tyleż konkretny, co ulotny, aniżeli jakąś zamkniętą delimitację. Pomysłodawcą etnograficznego słownika biograficznego był łódzki etnograf dr Jan Piotr Dekowski (zm. 1988 r.), który już w roku 1977 - marząc zawczasu o uczczeniu w ten sposób stulecia istnienia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (1995) - zgłosił wniosek w sprawie jego opracowania. Wniosek ów poparł wcześniej czynionymi przygotowaniami: kwerendą archiwalną, wypisami z literatury, pierwszymi szkicami biograficznymi. Na jego apel - rozesłany do instytucji etnograficznych i do członków PTL o wytypowanie sylwetek do opracowanianapłynęło wiele propozycji, na podstawie których sporządził on (wraz ze wspomagającą go Ireną Lechową [zm. 1991 r.]) wykaz zawierający ponad 900 nazwisk, począwszy od XV-wiecznych kronikarzy, Jana Długosza i Marcina Bielskiego, do współcześnie żyjących i czynnych zawodowo etnografów; sporządził on także "bazową" kartotekę z 349 nazwiskami. Po śmierci J.P. Dekowskiego i I. Lechowej materiały "słownikowe" przekazane zostały w 1991 roku z Ośrodka Dokumentacji i Informacji Naukowej w Łodzi do krakowskiego Oddziału PTL na wniosek dr Anny Kowalskiej-Lewickiej, która podjęła się kontynuacji pracy.Z pomocą m.in. biografisty prof Wiesława Bieńkowskiego (zm. 1999 r.) powstał tom niemal gotowy już do publikacji najubileusz w 1995 roku, mieszczący ok. 60 haseł. Niestety, praca ta wówczas nie ukazała się. Po pięciu kolejnych "pustych" latach temat nabrał znowu aktualności - uzyskał on akceptację Komisji Nauki Polskiej Akademii Umiejętności (22 listopada 2000 r.). Dzięki staraniom wspomnianej już dr Anny Kowalskiej-Lewickiej, wspomaganej przez dr Annę Spiss i Ewę Fryś-Pietraszkowąpublikacja mogła nareszcie stać się faktem. W porównaniu do pierwszych zamierzeń różni się ona zarówno ramami czasowymi - zawiera portrety osób żyjących już "tylko" w XIX i XX wieku,jak i szerszym, niż zakładano, charakterem pracy; wpłynęło to �Recenzje i noty recenzyjne 315 na zmianę jej tytułu: z roboczego Słownika biograficznego etnografów polskich - naEtnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne. Zmiana charakteru tego dzieła wynikła - czy niezamierzenie? - z pewnej (sporej zapewne) "niesubordynacji" autorów poszczególnych tekstów, którzy z trudem mogli zmieścić się w zwięzłych i suchych wymogach biogramów słownikowych. Wielce to znamienne, ale i równie zrozumiałe, że pisząc częstokroć o osobach sobie bliskich, nie mogli czy też nie chcieli potraktować ich życia i dzieła nazbyt powierzchownie i urzędowo. Jeśli jest w tym jakaś wina, tofelix culpa, wina szczęśliwa, gdyż dzięki tej ludzkiej potrzebie dania świadectwa otrzymaliśmy portrety i pełniejsze, i w większej mierze osobiste. Kim są autorzy tekstów? Podobnie jak ci, o których książka stanowi, tworzą grupę 75 osób różnych profesji, w większości jednak będących"z branży". Mamy więc wśród nich i mamienitych profesorów (m.in. Jadwiga Klimaszewska, Maria Paradowska, Zofia Sokolewicz, Anna Zadrożyńska ...), i innych uniwersyteckich naukowców z instytutów i katedr etnologicznych oraz z instytutów PAN, a także pracowników muzealnych czy wszelkich innych instytucji kulturalnych. Kilkoro z autorów, niestety, znalazło się w tej książce również z jej "drugiej" strony: Witold Armon, Wiesław Bieńkowski, Jan Piotr Dekowski, Irena Lechowa - z tych, którzy opisują, wspominają, stali się tymi, o których się pisze, których się wspomina - co jakby dodatkowo świadczy o celowości tworzenia publikacji takich jak tutaj omawiana, i o tym, jak kruche, bezcenne i godne szacunku jest każde życie. Na koniec tej pierwszej, informacyjnej części recenzji warto zwrócić jeszcze uwagę na wykaz źródeł, z których czerpano wiadomości (archiwa, czasopisma, serie wydawnicze i wydawnictwa zwarte), a także na zawsze przydatny, bogaty tutaj, indeks osobowy. * Jaka jest ta książka? Ktoś, kto szukałby tutaj jakiegoś zwartego - pisanego poprzez osoby - wykładu historii dyscypliny (od ludomawstwa/etnografii do etnologii/antropologii kulturowej) poczuje się zapewne rozczarowany, ale też nie tego chyba należy oczekiwać po słowniku. Alfabetycmy, więc w takim sensie - demokratyczny, "przypadkowy" zestaw osób, żyjących na przestrzeni dwustu niemal lat, nie daje, bo dać nie może, gwarancji takiego wykładu. Można dywagować, czy już samo chronologiczne rozdzielenie materiału na trzy-eztery odrębne rozdziały (dajmy na to: l. zwiastuny ludoznawstwa [I pol XIX w.J, etnografia radosna [II pol XIX w.J, 3. instytucjonalizacja etnografii [przełom wieków, I połoXX w.J, 4. okres po II wojnie światowej [1945-2000]) nie stworzyłoby namiastki takiego obrazu, nie było sensowniejsze? Czy nie wzmocniłoby obecności w tym tomie nielicznych postaci XIX-wiecznych, dość tutaj, pośród współczesności, "egzotycznych" i nieco zagubionych? Warte zastanowienia jest, czy aby to inne ułożenie nie pomogłoby samej książce, nie "wycisnęło" z niej dodatkowychjeszcze soków. Bo też czy nie naturalniejszym sąsiadem dla np. Ludwika Zejsznera (1805-1871) byłby Juliusz Roger (1819-1865) aniżeli Anna Zambrzycka (1931-1993) czy Zbigniew J. Stefański (1956-2oo0)? Czy wreszcie taki chronologiczny układ sam już z siebie nie "upominałby" się o postacie ważne, w tym wydaniu przeoczone, jak choćby (sic!) - Oskar Kolberg ...? Brak tego portretu wydaje się tu rzeczywiście sporym niedopatrzeniem - wszak to postać w dziejach naszej nauki sztandarowa, źródłowa - i zapewnienia redaktorów, iż znajdzie się on w przygotowywanym tomie II, nie zmieniają niestety stanu rzeczy. Szkoda, gdyż czym innym jest obecność Kolberga w Polskim słowniku biograficznym, a czym innym jego fIZYCznybrak w tej konkretnej, z takim przecież trudem wydanej publikacji. Brak innych wielkich - jak choćby Antoniego Kaliny, Stanisława Poniatowskiego czy Adama Fischeranie wydąje się aż tak dojmujący; Kolberg to jednak "znak firmowy", to symbol. Przy lekturze "Sylwetek i szkiców" jeszcze jedna myśl-pytanie nasuwa się: czy nie byłoby równie zasadne wydzielenie w osobnej części barwnych i w jakimś sensie odrębnych �316 Recenzje i noty recenzyjne postaci pasjonatów-zbieraczy. Czy i to przegrupowanie nie ukazałoby w pełniejszym świetle tej grupy osób jako zjawiska trwałego, mocnego i samo w sobie godnego uwagi. Zapewne - bycie "w jednej linii", tuż obok tuzów polskiej etnologii to dla wielu z nich ogromne wyróżnienie i zaszczyt, tym niemniej pytanie postawić warto. Ale dość już pytań i dywagacji. Oto przecież przed nami nareszcie wspólna i tak pełna prezentacja świata etnograficznego. Ci, którzy łapali i kolekcjonowali "motyle", tutaj sami stali się przedmiotem i treścią przebogatego albumu. Bo i kogóż tu nie ma! Między Leonem W. Babiniczem i Marią Żywirską znaleźć możemy skarby naszej nauki. Lista jest rzeczywiście imponująca: Cezaria A. Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa, Józef Burszta, Jan St. Bystroń, Adam Chętnik, Jan Czekanowski, Kazimierz Dobrowolski, JózefGajek, Aleksander L. Godlewski, Franciszek Kotula, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Kazimierz Moszyński, Adolf Nasz, Bronisław Piłsudski, Roman Reinfuss, Stefan Rogoziński, Tadeusz Seweryn, Bożena Stelmachowska, Seweryn Udziela, Andrzej Waligórski, Tadeusz Wróblewski, Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Maria Znamierowska-Priifferowa i wielu innych. Wielkie nazwiska, wielcy uczeni, a przy tym w ogromnej większości - dzielni ludzie (wielu z pokolenia wojennego!), drążący swoje przedziwne, kręte niekiedy ścieżki, dochodzący do szlaków etnograficznych z detenninacją i z zaskakujących często stron ... Jak - dla przykładu - Kazimierz Moszyński. Mało się raczej wie, iż ten pierwotnie student biologii i fizjologii we Fryburgu i Bemie, następnie Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie (studia u Mehoffera), przez wiele lat pracował na "kondycjach prywatnych" na Ukrainie i Żmudzi, a to po to, by móc prowadzić na własną rękę badania etnograficzne. Dopiero w wieku 38 lat! (1925 r.)niejako z marszu - nie posiadając stopni naukowych (ale mając już kilka poważnych publikacji!), został powołany na stanowisko zastępcy profesora i kierownika Katedry Etnografii Słowian na Uniwersytecie Jagiellońskim ... Ten przykład i wiele innych w książce przedstawionych Żywotów pięknie wpisuje się również w trwającą obecnie dyskusję nad "zasadnością" studiowania nauk etnologicznych oraz nad kwestią "nadprodukcji" etnografów-antropologów. To zawsze był, jest i będzie kierunek dla ludzi ciekawych świata, na ten świat otwartych i zarazem przygotowanych do aktywnego w nim bycia - w tysiącu odmian i ról. Stąd lektura obrazująca, jak inni lata temu radzili sobie z owym światem, jest rzeczywiście lekturą i budującą, i obowiązkową! (Na marginesie uświadamia ona raz jeszcze, co wyczytujemy między wierszami, jak ogromne straty poniosła polska nauka w latach obu wojen światowych, i w ludziach, i w zaginionych pracach, materiałach, bazie naukowej, często już nie do odtworzenia ...). Smakowicie czyta się te portrety, smakowicie, mimo ich zwięzłości - dla pełnego zaprezentowania wielu z tutaj obecnych nie starczyłoby zapewne i książki - pozostaje jednak uczucie niedosytu. Tym niemniej bodaj po raz pierwszy twórcy współczesnej polskiej etnografii/etnologii, zwykle "ukryci" za swoim dziełem, pokazani zostali w pełni swych dokonań i losów. A bywały one rzeczywiście niezwykłe. Lektura "Sylwetek ..." sprzyja także refleksjom osobistym. Spotyka się tu postacie, które widywało się na co dzień, które pamięta się z uczelni, muzeów, czy sporadycznie spotykane w innych miejscach. Jeszcze słyszy się ich głos, widzi gesty, przypomina drobne sytuacje ... Prof. JózefBurszta, dr Stanisław Błaszczyk w katedrze (wówczas jeszcze) poznańskiej etnografii, prof. Maria Znamierowska-Priifferowa oraz Maria Polakiewicz i Halina Mikułowska w toruńskim Muzeum Etnograficznym, czy raz widziani - prof. Witold Dynowski na międzyuczelnianym obozie etnograficznym w Różanymstoku, dr Zbigniew Biały w Szczawnicy-Krościenku, prof. Roman Reinfuss ... Wiele wspomnień, wiele darowanych chwil... Kończąc to pobieżne omówienie Etnografów i ludoznawców polskich, chciałbym odnieść się - teraz już jako wydawca i edytor - do tej właśnie strony prezentowanej publikacji. A nie jest ona, niestety, porywająca. Wspomniałem na wstępie, za autorami opracowania, o problemach, z jakimi musieli uporać się, by książka ta w ogóle zaistniała. To zrozu- �Recenzje i noty recenzyjne 317 miale, że w takiej sytuacji trudno oczekiwać od wydawcy jakiejś nadzwyczajnej szaty graficznej czy twardej oprawy, tym niemniej nawet w formie skryptu, w jakiej się ukazała, można było ją edytorsko dopracować nieco lepiej. Ale problem nawet nie w tym ... Oto bowiem mamy przed sobą materiał, który aż się prosi o opracowanie znakomite, wyjątkowe, bogate. Każda przecież z postaci zaprezentowanych w "Sylwetkach ..." to całe światy, to morze znaczeń i odniesień, dla których można by bez trudu znaleźć worek ilustracji, i to o wiele bardziej porywających niż tylko okładki ich dzieł. Marzy mi się, że kiedyś znajdzie się wydawca, i znajdą środki, na publikację pełnego już wydania "Sylwetek etnografów ..." w formie tak pięknej i pełnej jak choćby książki prezentowane w znanej szeroko serii dolnośląskiej "A to Polska właśnie ...". Bo - właśnie - do kogo bardziej odnieść można te słowa, jak nie do polskich etnografów i ludoznawców? Marzenia czasem się spełniają ... Roman Bąk Roch S u l i m a, Glosy tradycji, Warszawa 200 l, ss. 184. Praca dotyczy zjawisk kultury współczesnej. Poszczególne zagadnienia zgrupowane są w kilku blokach tematycznych. Rozważania o kolędach polskich i przedstawionym w nich obrazie świata, który ma moc przypominania o kolistości czasu,jego cykliczności i powtarzalności są zarazem punktem wyjścia do refleksji o charakterze współczesnych świątzwiązanych bardziej z festiwalem konsumpcji niż kultywowaniem w gronie rodzinnym wartości religijnych, które zagubiły się w komercji. Kolejnym tematem rozważań są mowy pogrzebowe Adama Pacha. Wyłania się z nich obraz "tamtego" świata, który jest synkretyczny, nie dzieli się na piekło, raj i czyściec. Owe przemówienia są wizją oceny pośmiertnej, a jednocześnie osądem doczesnym osób schodzących z "tego świata" na "tamten" świat. Miejsce "wiecznej szczęśliwości" ma wyraźne cechy topografii Tatr, jest w nich usytuowane. Tematem analizyautorajest także poezja strajkowa lat osiemdziesiątych ijej korzenie nawiązujące do symboli i znaczeń wypracowanych przez proletariat w latach 1905-1907 (cofnięcie się do źródeł obrzędowości ijęzyka pierwszych buntów robotniczych, odwołanie się do symboliki religijnej i prawd wspólnoty spontanicznej). Innym zagadnieniem jest specyficzna obecność kultury ludowej w naszej współczesności. Istnieje ona raczej jako mit, przejawia się w symbolach i aluzjach. Kultura ludowajuź raczej nie istnieje, istnieje natomiast myślenie o niej nie pozbawione przyczepiania jej etykietki kultury "gorszej". Niejako kontynuacją rozważań o kulturze ludowej są refleksje dotyczące sztuki ludowej - komentujące album Aleksandra Jackowskiego Sztuka zwana naiwną. Następnie autor oprowadza czytelnika po baśniowym świecie filmów i prozy Jana Jakuba Kolskiego. Filmy tego reżysera są w ocenie Rocha Sulimy bliskie stworzenia filmowego wizerunku kultury ludowej, ludowego świata, który tworzy polską"antropologię wizualną". Rozważania końcowe poruszają kwestie małych ojczyzn i związanego z tym lokalizmu oraz zastępowania geografii politycznej geografią pamięci, geografią emocjonalną, a nawet geografią bezradności. Jest to jakby jeden z przejawów strategii tożsamości, identyfikacji czy poczucia bezpieczeństwa w świecie coraz bardziej ulegającym procesom globalizacji. Jest pragnieniem posiadania czegoś własnego, niepowtarzalnego, czegoś - czego nie ma gdzie indziej. Mała ojczyzna daje poczucie bezpieczeństwa, ładu, tożsamości. Opisana w Glosach tradycji współczesność ma charakter przemijający, jest to rzeczywistość odchodząca. Anna Torobińska - ODIE Łódź �318 Recenzje i noty recenzyjne Ewa D a h I i g, Ludowe instrumenty skrzypcowe w Polsce, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 200 I, ss. 220, rys. 38, fot. 34, aneks, streszczenie w języku angielskim. Polska literatura instrumentologiczna wzbogacona została o nową publikację, tym razem dotyczącą ludowych instrumentów skrzypcowych. Książka, której autorkąjest znana etnomuzykolog Ewa Dahlig, wypełnia dotkliwie odczuwaną lukę w stanie badań nad tymi instrumentami. Lukę zresztą trudno zrozumiałą w kontekście dużej popularności chordofonów, zwłaszcza smyczkowych, w polskim folklorze muzycznym - i to zarówno w przeszłości, jak w czasach współczesnych. Można wymienić zaledwie kilka nazwisk osób zajmujących się powyższą tematyką, przy czym Ewa Dahligjako autorka ważnej pracy na temat ludowej praktyki skrzypcowej w Kieleckiem, wydanej w 1990 roku, będzie wśród nich zajmować poczesne miejsce. Wcześniej badania nad instrumentami smyczkowymi prowadził, ograniczając się do terenów podhalańskich, Adolf Chybiński, natomiast na szerszym obszarze słowiańskim rozpatrywał je Kazimierz Moszyński. Z późniejszych publikacji o charakterze przyczynkarskim na uwagę zasługują opracowania Zdzisława Szulca, Alicj i Simon, Tadeusza Strumiłły oraz szkic Mariana Sobieskiego o mazankach, serbach i skrzypcach (1967). Pierwszą większą i w jakimś sensie kanoniczną publikacją instrumentologicznąjest książka Włodzimierza KamińskiegoInstrumenty muzyczne na ziemiach polskich (1971), chociaż trudno przecenić również mało dostępny artykuł Geige und Geigenmusik in der polnischen Volksiiberlieferung Jana Stęszewskiego, opublikowany w 1975 roku w Wiedniu, w którym pomieszczone zostały m.in. uwagi o instrumentach smyczkowych, żródłach historycznych, technice gry i składach kapel. Na bogactwo źródeł dotyczących instrumentów smyczkowych w Polsce zwrócili uwagę także instrumentolodzy zagraniczni, a wśród nich m.in. Ludwik Kunz z Czech i Pavel Kurfiirst ze Słowacji, autorzy prac na temat polskich instrumentów smyczkowych. Na podstawę żródłową omawianej pracy złożyły się zarówno przekazy historyczne, jak i badania przeprowadzone współcześnie nad instrumentami skrzypcowymi. Taki sposób podejścia do źródeł zdeterminował logikę kompozycyjną pracy, każąc podzielić ją na dwie podstawowe części: l. Instrumenty kolanowe (w której dominuje historyczny aspekt ujęcia problematyki) oraz 2. instrumenty ramieniowe (które jako wytwór materialny rozpoznawane były głównie w zbiorach muzealnych). Wprowadzając czytelnika w problematykę, autorka pokrótce omawia we wstępie stan dotychczasowych badań, podaje zakres żródłowy pracy oraz podejmuje istotny z metodologicznego punktu widzenia problem niedostatków w stosowanych w muzykologii systematykach instrumentów muzycznych. Informuje, iż dla potrzeb własnych badań przyjęła system porządkowy Sachsa-Hornbostla, dopełniony w tłumaczeniu na język polski przez Jerzego Gołosa. Cenne są również jej uwagi dotyczące nazewnictwa poszczególnych części konstrukcyjnych instrumentu, a także ustaleń w zakresie orientacji przestrzennej opisu instrumentu. Na marginesie wypada zauważyć, że w polskiej literaturze fachowej terminologia oraz sposób opisu instrumentów są często nieprecyzyjne, mało jasne, a nawet nielogiczne. W tym kontekście przedłożone przez autorkę propozycje zmian (s. 16) zasługują na uwagę i -jako w pełni uzasadnione - powinny wejść do kanonu polskiej terminologii instrumentologicznej. W rozdziale traktującym o instrumentach kolanowych (nazwa chyba nie jest naj szczęśliwsza, idzie bowiem o skrót myślowy, który może sugerować cechę konstrukcyjną instrumentu) autorka rozpatruje na wstępie kwestie związane z pojęciem tzw. "polskich skrzypiec". Termin ten ma długi rodowód. Po raz pierwszy użył go w 1545 roku Martin Agricola, wmiankując w swoim traktacie o tzw. Polnische Geige. Informacja ta, zresztą niezbyt precyzyjna, stała się żródłem wielu póżniejszych hipotez na temat historii skrzypiec - i to nie tylko w Polsce, ale w ogóle w Europie. Jeden z najbardziej dyskutowanych problemów sprowa- �Recenzje i noty recenzyjne 319 dzał się do ustalenia, czy wspomniany chordofon smyczkowy to gęśle czy też instrument zwany skrzypice. Przy czym gęśle (staropolska nazwa instrumentu) kojarzono z techniką paznokciową i grą kolanową, skrzypice zaś z techniką przyciskową i grą ramieniową. W polskiej instrumentologii najszerszą interpretację tego instrumentu przedstawił W. Kamiński, upatrując w nim praźródło rodowodu skrzypiec. Z hipotezą tą polemizuje autorka niniejszej pracy, uważając, że została ona skonstruowana bez wystarczająco przekonujących przesłanek. E. Dahlig stoi bowiem na stanowisku, iż nieprecyzyjne pod względem znaczeniowym staropolskie nazwy "skrzypice" i "gęśle" niekoniecznie muszą oznaczać dwa różne instrumenty. Wręcz przeciwnie. Swe dalsze oryginalne rozważania nad chordofonami kolanowymi autorka opiera m.in. na badaniach nad instrumentem archeologicznym z XVI wieku, tzw. chordofonem płockim, któremu poświęciła drugi podrozdział. Instrument ten został przez nią wnikliwie przebadany i zinterpretowany. Autorka dochodzi do wniosku, że jest to rodzaj chordofonu, na którym grano techniką paznokciową w pozycji wertykalnej, a więc kolanowej. Swą hipotezę, że idzie o ludową wersję Polische Geigen Agricoli, opiera ostatecznie na porównaniu tego zabytku archeologicznego z XVII-wiecznym, publikowanym przez Haura drzeworytem, przedstawiającym scenę zabawy w karczmie. W widniejącej na nim trzyosobowej kapeli obecny jest muzyk, który gra na instrumencie smyczkowym trzymanym wertykalnie. Ilustrację tę dopełniają także słowa Haura "Kaczmarz ma mieć Muzykę zwyczajną, Dudę, y Skrzypka". Wedle autorki zdanie to jest kolejnym dowodem dyskredytującym próby rozdzielania terminów "skrzypice" i "gęśle" i przypisywania im semantycznych właściwości gatunkowych. Omawiane instrumenty autorka stara się postrzegać także w szerszej perspektywie geograficznej, porównując je z instrumentami rosyjskimi: "smykiem" i "gudokiem" (podrozdział trzeci). Pierwszy z nich datowany jest na wieki od XII do XVI, drugi na początek wieku XVII. Frapującajest kwestia ich właściwości. Wśród instrumentologów rosyjskich nie majednomyślności ani co do wzajemnych różnic, ani podobieństw. Pojawia się nawet opinia, że idzie o dwie nazwy dla tego samego instrumentu. W odniesieniu do gudoka panuje opinia, że grano na nim wyłącznie w pozycji kolanowej i - najprawdopodobniej - stosowano technikę paznokciową. Instrument ten wykazuje podobieństwo z polskimi chordofonami kolanowymi. Oznacza to, że nie można go pominąć w badaniach porównawczych. Podobnie ma się rzecz z tzw. lirami bałkańskimi. Poświęcając im sporo miejsca w podrozdziale czwartym omawianej publikacji, autorka dopatruje się licznych analogii pomiędzy nimi a polskimi instrumentami skrzypcowymi. Konkludując, można zatem przyjąć, iż "polskie skrzypce", podobnie jak inne instrumenty kolanowe, stanowią część instrumentarium naszego kontynentu, właściwą dla obszaru Europy południowo-wschodniej i części Azji Mniejszej. Natomiast fakt, iż najwcześniejsze znane wzmianki o instrumentach kolanowych pochodząjuż z XVI wieku można łączyć z ówczesną ekspansją Turków na Bałkany i z towarzyszącym jej wpływem instrumentarium wschodniego na tę część Europy. Na zakończenie rozdziału dotyczącego instrumentów kolanowych autorka powraca do rozważań nad zakresem znaczeniowym staropolskich terminów "gęśle" i "skrzypice" (podrozdział piąty; moim zdaniem, ta ważna i interesująca część pracy mogłaby stanowić punkt wyjścia dla interpretacji całego zjawiska) oraz suki - instrumentu, który jako żywotny chordofon kolanowy z techniką paznokciową był dokumentowany w polskiej tradycji ludowej jeszcze z końcem XIX wieku, a dziś jest znany dzięki rekonstrukcjom. Podsumowując tę część pracy autorka próbuje dociec przyczyn stopniowego zanikania w ludowej tradycji muzycznej instrumentów kolanowych. I dochodzi do wniosku, że jest to efekt "ekspansji skrzypiec i ramieniowej techniki gry, stwarzającej większe możliwości wykonawcze", gdy tymczasem instrumenty kolanowe "schodziły do roli drugorzędnych, akompaniujących, o funkcji stopniowo ograniczanej do rytmiczno-burdonowej". Nie wyklucza �320 Recenzje i noty recenzyjne jednak, że proces ten mógł przebiegać dwutorowo, o czym świadczy intrygująca konkluzja: ,,(...) zjednej strony mielibyśmy do czynienia z marginalnie zachowanymi funkcjami melodycznymi (suka), z drugiej natomiast - z rozwojem małych basów ludowych typu basów kaliskich". Omawiany rozdział o instrumentach kolanowych to niewątpliwie swego rodzaju pogłębione studium o chordofonach, instrumentach legitymujących się doniosłą historią na ziemiach polskich, i jako taki w istotnym stopniu wzbogacający naszą wiedzę muzykologiczną. W szczególnie interesujący, by nie rzec, odważny sposób autorka dokonała interpretacji mało wiarygodnych z punktu widzenia faktografii źródeł ikonograficznych. Wiadomo bowiem, że artyści nie zawsze musieli się kierować zasadą realistycznej wierności rzeczywistości, tudzież malować poszczególne szczegóły i detale tak, jak one w istocie wyglądały. Dla toku wywodu istotne znaczenie miało odkrycie chordofonu płockiego. Jego interpretacja pozwoliła autorce na rozwinięcie badań historyczno-porównawczych, obejmujących swym zasięgiem instrumentarium ziem rosyjskich i Bałkanów, a w oparciu o rozpoznane źródłana ukazanie związków, jakie zachodziły w instrumentarium słowiańskim. Rozdział zatytułowany "Instrumenty ramieniowe" rozpoczyna się od omówienia serbów i tzw. chordofonu z Grębienia. Chordofon ten został przedstawiony na polichromii z XVI w. w kościele św. Trójcy w Grębieniu, przedstawiającej muzyka trzymającego w pozycji ramieniowej fidel. W instrumentologii polskiej chordofon ten włączony został w poczet serbów, o których pośrednio wspominają źródła pisane. Dopatrzono się w nim bowiem pewnego podobieństwa z huslami Serbów Łużyckich. Z tą hipotezą stanowczo polemizuje E. Dahlig, optując za tezą, że wzmiankowane serby mogą być instrumentem kolanowym o proweniencji południowo-wschodniej - co jest możliwe dzięki ruchom migracyjnym. (Na marginesie: pod taką klasyfikacją i takim "migracyjnym" rodowodzie zjawiska podpisał się Marian Sobieski, o czym autorka nie wspomina.) W istocie rzeczy chordofon z Grębienia to fidel reprezentująca tworzącą się na naszych ziemiach tradycję gry ramieniowej, która w praktyce ludowej egzemplifikowana jest grą na mazankach, złóbcokach i skrzypcach. Mazankom poświęcony został podrozdział drugi. Idzie o instrumenty o kształcie zbliżonym do ósemki, przypominające z wyglądu małe skrzypce, tzw. ćwiartki. Instrumenty te występowały w pierwszej połowie XIX wieku na obszarze kozła wielkopolsko-Iubuskiego, skąd zostały wyparte przez skrzypce. Miały zatem ścisły związek z instrumentami dudowymi, z którymi współtworzyły kapele. Jednakowoż ślad po nich niemal całkowicie zaginął, a polskie źródła XIX-wieczne dają o nich bardzo skąpe wzmianki. Co prawda Oskar Kolberg wspomina o tym instrumencie w tomie 10. swego monumentalnego Ludu (Dzieła Wszystkie, W Ks. Poznańskie, cz. II), lecz tylko w odwołaniu do artykułu Edwarda Kierskiego. W tej nie do pozazdroszczenia sytuacji E. Dahlig postanowiła posiłkować się badaniami przeprowadzonymi nad podobnym instrumentem: małymi skrzypcami łużyckimi, zwanymi "male fidle". Mając na uwadze sąsiedztwo obszarów oraz znaczną zachowawczość kultury łużyckiej w zakresie instrumentarium, można domniemywać, iż tam właśnie znajdowało się centrum oddziaływania na wschód, aż po Ziemię Lubuską. Wiedza o mazankach i ich idiomie wzbogacona została w latach 1946-50, kiedy Jadwiga i Marian Sobiescy odnaleźli w trakcie badań terenowych trzy egzemplarze tego instrumentu. Wtedy nastąpiła reanimacja wytwórstwa mazanek, a wraz z nią i gry na tym instrumencie. Współcześnie znajdujące się w kolekcjach muzealnych mazanki pozwoliły autorce określić cechy tych instrumentów. Są to: - małe rozmiary instrumentu, - pudło żłobione w całości razem z szyjką, - charakterystyczny podstawek z jedną nóżką długą, przechodzącą przez dodatkowy otwór w płycie, - trzy struny. �Recenzje i noty recenzyjne 321 Ponadto w inwentaryzowanych egzemplarzach można rozróżnić trzy typy mazanków: - najstarszy, głównie anonimowy, - grupę instrumentów wykonanych wg wzoru Tomasza Śliwy, stanowiącą w istocie krok w kierunku wiolonizacji, - mazanki autorstwa Stanisława Grocholskiego, reprezentujące odrębny nurt, w minimalnym tylko stopniu nawiązujący do wzorów najstarszych. Waga spostrzeżeń E. Dahlig spoczywa również w fakcie, że na ich podstawie można sobie uzmysłowić dynamikę zmienności w aktualnie przebiegającym procesie przekształcania form mazanek. A jednocześnie umożliwiają one dostrzeżenie "pierwotnej", najbardziej autentycznej (o ile o takiej w ogóle można mówić) formy instrumentu. Wiele miejsca poświęcono w publikacji złóbcokom (podrozdział trzeci), instrumentom mocno związanym z kulturą górali podhalańskich. Autorka zajmuje się na wstępie nazewnictwem, jako że instrument ten był w literaturze często określany terminem "gęśle podhalańskie". Przy tej okazji wskazuje także na historyczność źródeł, bowiem pierwsze wzmianki o tym instrumencie pochodzą z połowy XIX wieku. Sporo miejsca poświęca także trudnemu zagadnieniu typologii tych instrumentów, co wynika z wielkiej różnorodności form złóbcoków. Wcześniej próby takiej typologii, zresztą mało przekonującej, dokonał L. Kunz (1983). Dla autorki inspiracją w porządkowaniu złóbcoków stała się metoda diagraficzna, stworzona przez polskiego antropologa Jana Czekanowskiego. W proponowanej typologii kwestią podstawowąjest dobór właściwych kryteriów dla wyszczególnienia cech oraz sporządzenie tablicy odległości badanych obiektów (tzw. macierzy), zaś jej istotą - wykazanie wszystkich ilościowych relacji zachodzących pomiędzy badanymi obiektami. Autorka dla potrzeb swych badań wyłoniła siedem kryteriów morfologicznych, określających kształt instrumentu w ujęciu frontalnym, czyli kształtu płyty rezonansowej. W wyniku procedury porządkującej materiał został ugrupowany w pięć rozdzielnych dendrytów i zostało wyłonionych 19 typów złóbcoków. W ten sposób zinterpretowany i opisany materiał pozwolił na sformułowanie spostrzeżeń i uogólnień, z których wynika, że historyczny rozwój złóbcoków przebiegał w kierunku wiolonizacji formy, a jednym z takich przejawów było stopniowe wydłużanie instrumentów. Autorka mogła sobie również pozwolić na wyartykułowanie spostrzeżeń porównawczych, sięgając do instrumentarium słowackiego i morawskiego, oraz historycznych, które sprowadzają się do tezy, iż złóbcoki wykazują związki z XVI-wiecznymi rebekami. Ważne miejsce w publikacji stanowią skrzypce (podrozdział czwarty), instrumenty, które swym idiomem oraz praktyką muzyczną nadały specyficzne cechy polskiej ludowej muzyce instrumentalnej. Bowiem oddziaływanie skrzypiec profesjonalnych na chordofony ludowe, jak przypuszcza autorka, zaczęło się od wieku XVI. Od tego czasu chordofony ludowe stopniowo zaczęły przyjmować formę skrzypiec. Stąd też, obok skrzypiec, występowały również inne ludowe formy chordofonów skrzypcowych. Badania prowadzone w polskich kolekcjach muzealnych pozwoliły wyodrębnić następujące grupy: - formy prymarne, - skrzypce właściwe: żłobione i klejone, - formy hybrydyczne. Instrumenty prymarne to różnego rodzaju prymitywne chordofony, często wchodzące w skład inwentarza dziecięcych zabawek. W obrębie tej grupy badany materiał podzielony został wg sposobu wykonania korpusu instrumentu. Wyodrębniono instrumenty o korpusie jedno-, dwu- i trzyczęściowym, te ostatnie są najbardziej zbliżone do skrzypiec właściwych. Pierwotnie skrzypce właściwe były wykonywane techniką żłobienia, dopiero później klejenia. Skrzypce klejone w wersji ludowej są, w porównaniu ze skrzypcami profesjonalnymi, morfologicznie zróżnicowane. Różnorodność ta wynika z różnego stopnia zbliżania form �322 Recenzje i noty recenzyjne ludowych do cech instrumentów profesjonalnych. Autorka wyodrębniła tutaj pięć grup: od amatorskiego prymitywnego wykonania poczynając, na instrumentach pochodzących z masowej produkcji fabrycznej kończąc. Uwagę zwrócono także na sposób wykonania poszczególnych akcesoriów instrumentów, jak: podstrunnicy, strunociągu, strun i kołków, prożków, podstawki. Interesująca jest propozycja autorki w zakresie obliczania odchyleń poszczególnych proporcji skrzypiec ludowych od danych modelowych skrzypiec profesjonalnych, co dosyć dobrze ilustruje różnorodność wytworów ludowych. Autorka kończy rozważania nad skrzypcami omówieniem form hybrydycznych, a więc egzemplarzy wyróżniających się odmiennością formy, co można tłumaczyć, jak pisze autorka, wyrazem estetycznych poszukiwań prowadzonych przez wytwórców. W uwagach końcowych autorka stara się wyartykułować zjawiska determinujące wielość norm jawiących się w polskim lutnictwie ludowym. Wymienia ustną formę przekazu, rozproszenie nosicieli tradycji, czyli wytwórców instrumentów oraz uzależnienie od lokalnej spuścizny kulturowej. W procesie przemian chordofonu na przestrzeni od XVI do XX wieku konstruuje teoretyczny model ewolucji norm w aspekcie jakościowym i ilościowym. Autorka omawianej książki podjęła się niełatwego, lecz ważnego zadania. Dążąc do nakreślenia specyfiki ludowych instrumentów skrzypcowych w Polsce, ujęła problem jako zjawisko złożone - historyczne, sięgające do źródeł XVI wieku, a zarazem współcześnie udokumentowane. Poszczególne rodzaje instrumentów przeanalizowała bardzo wnikliwie, korzystając z osiągnięć badawczych europejskiej instrumentologii. Wypada tylko żałować, że swymi badaniami nie objęła wszystkich instrumentów smyczkowych. Podejmując bowiem temat chordofonów kolanowych można z powodzeniem rozwinąć ważny wątek dotyczący chordofonów basowych. Powstałaby wówczas pełna monografia interesujących nas chordofonów. Trzebajednak uznać, że praca E. Dahlig to niewątpliwe osiągnięcie polskiej organologii, praca budząca pełne szacunku refleksje nad koncepcją, sposobem ujęcia metodologicznego oraz istotą badanych przedmiotów. Alojzy Kopaczek Elżbieta B e r e n d t, Przydrożna i podniebna. Sakralna sztuka ludowa Ziemi Kłodzkiej XVIII-XXw., Wrocław 2001, ss. 134. Książka dotyczy terenu Ziemi Kłodzkiej, autorka swoją uwagę skoncentrowała na silnych związkach jakie występują na tym obszarze pomiędzy przyrodą a sztuką. Intensywny rozwój sztuki ludowej na Ziemi Kłodzkiej uwarunkowany był licznymi pielgrzymkami do sanktuariów i kalwarii. W części zatytuowanej "Cudowne wizerunki na Ziemi Kłodzkiej źródłem inspiracji dla sztuki ludowej" autorka charakteryzuje sanktuaria oraz rozwój pielgrzymowania do miejsc kultu, które rozwija się na omawianym terenie pod koniec XVIII wieku. Wtedy powstała większość obiektów sakralnej sztuki ludowej. Jednocześnie rozwijał się kult cudownych wizerunków, do którego przyczyniały się apokryfy i legendy. W książce omówiony został m.in. kult Bardzkiej Madonny Tronującej, Matki Boskiej Wambierzyckiej, Matki Boskiej Kłodzkiej zwanej też Łaskawą, kult św. Floriana na Górze Parkowej w Bystrzycy Kłodzkiej czy św. Jerzego w Lądku Zdroju. Autorka opisuje także powstałe w pobliżu miejscowości pielgrzymkowych kalwarie: w Bardzie, Wambierzycach, Iglicznej, na Wzgórzu Ciemiak koło Radochowa, na Górze �Recenzje i noty recenzyjne 323 Wszystkich Świętych koło Nowej Rudy, w Leśnej, w Batorowie i w Miejskim Lasku koło Lewina Kłodzkiego. Przedstawia historie ich powstania związane albo z jakimś cudownym objawieniem - tak było w kalwarii w Bardzie, albo z chęcią ufundowania obiektu sakralnego przez ówczesnych możnych. W następnym rozdziale "Obrzędowe formy kultu a sztuka ludowa"zostały omówione różne formy pozyskiwania przez pielgrzymów przychylności świętych. Aby osiągnąć swój cel wierni ofiarowali im wota błagalne w postaci świec lub ofiar przedstawiających postać ludzką, części ludzkiego ciała bądż zwierzęta wykonane z wosku oraz wota dziękczynne, zaświadczające o mającym miejsce cudzie czyli pozostawione, zbyteczne już kule, sznury niedoszłych wisielców, kajdany więżniów, którzy odzyskali wolność. Kult koncentrował się również wokół relikwii a także wokół drzew na których objawiała się Madonna. W części "Sztuka ludowa" Elżbieta Berendt zaznajamia czytelnika z technikami w jakich powstawały obrazy dewocyjne - było to przede wszystkim malarstwo na szkle. Kolejną techniką jest grafika ijej odmiany: miedzioryt, litografia, staloryt, drzeworyt, rysunek tuszem i piórkiem. Scharakteryzowana została również rzeźba, którą cechuje polichromia olejna, a także tradycyjna kolorystyka: biel i róż w karnacji ciała, czerwień płaszcz Chrystusa, błękit i biel szat Marii. Nieco uwagi poświęcono też kapliczkom, krzyżom i figurom przydrożnym. Wyszczególniono kapliczki i krzyże pokutne - wznoszone w miejscu tragedii kapliczki skrzynkowe i słupowe. W zakończeniu autorka przedstawiła poszczególne typy ikonograficzne, jakie występują w sztuce Ziemi Kłodzkiej. Scharakteryzowała sposób przedstawiania Madonny Wambierzyckiej, Madonny Bardzkiej, Wielisławskiej, przedstawienia Dzieciątka Jezus, św. Anny Nauczycielki, św. Anny Samotrzeć, św. Jana Nepomucena, św. Floriana, św. Rocha, św. Onufrego. Książka zawiera liczne kolorowe fotografie kapliczek i figur przydrożnych - które autorka zgromadziła podczas swoich badań terenowych. Anna Torobińska - ODIE Łódź Folklor - Folklore, Wydawnictwo BoSz, Olszanica 200 I Muzeum Etnograficzne w Krakowie upamiętniło jubileusz swego 90-lecia atrakcyjnym albumem, wydanym nader starannie w znanej serii wydawniczej. Ponieważ wszystkie pozycje z tej serii mają zwyczajowo jedno słowo w tytule, stąd przyjęto tytuł zwięzły, ale bardziej nośny dla zagranicznego niż polskiego czytelnika, zamiast np. rozwlekłego: "Polska kultura ludowa w zbiorach ...". W krótkim wprowadzeniu prof. Franciszek Ziejka, rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego, który przyjął patronat nad jubileuszowymi obchodami, nawiązał do rewolucji cywilizacyjnej, zmieniającej współczesny świat w "globalną wioskę". W tej sytuacji coraz więcej osób poszukuje swoich korzeni i - zwłaszcza wśród nich - autor przewiduje gorące przyjęcie albumu. Wstęp przygotował Andrzej Rataj, omawiając założenia i układ publikacji, a dalej historię i dorobek muzeum, którego zbiory dosyć szczęśliwie przetrwały okres IIwojny światowej (zaginęło ok. 10% muzealiów). Obecnie posiada ono około 80 tysięcy obiektów, z których co dziesiąty pochodzi z obszarów pozaeuropejskich oraz ponad 200 tysięcy archiwaliów i cenną bibliotekę. �324 Recenzje i noty recenzyjne Do prezentacji w albumie dokonano wyboru obiektów unikatowych, najbardziej reprezentacyjnych i cennych ze wszystkich działów. Zasygnalizowano tylko paroma obiektami kultury pozaeuropejskie oraz kilku reprodukcjami archiwalny zbiór fotografii, skupiając się na polskiej kulturze ludowej. Na ponad 300 fotografiach pokazane zostały kolejno mieszkania chłopskie - izby, meble i sprzęt domowy, dalej narzędzia rolnicze i rzemieślnicze. Następny, pięknie prezentowany temat to stroje, biżuteria i dodatki, tkaniny. W sztuce związanej z obrzędami główne miejsce zajmują szopki kolędnicze, w tym krakowskie ze słynną szopką Ezenekierów z końca XIX wieku na czele. Końcowy, mocny akcent to wybór malarstwa, grafiki (tu pokazano obok odbitek na papierze również klocki drzeworytnicze), rzeźby, wycinanek i malowanek. Na szczególne podkreślenie zasługuje poziom zdjęć, wykonanych przez Jacka Kubienę. Spokojne, neutralne tła, świetne oświetlenie fotografowanych obiektów skupia uwagę oglądającego i pozwala dostrzec szczegóły, umykające często przy bezpośrednim kontakcie z eksponatem. Wzbogaca i ożywia ten zestaw kilka umiejętnie dobranych fotografii wykonanych w plenerze (budownictwo) i we współczesnych izbach wiejskich. Idealnie współgra z tym opracowanie plastyczne całości, dokonane przez Władysława Plutę, który wprowadził rytmiczny układ zdjęć, nie oszczędzając światła pomiędzy nimi. Pozwolę sobie wspomnieć na koniec początki mojej pracy zawodowej, kiedy to jedynym źródłem barwnych ilustracji do popularnych pogadanek i odczytów była książeczka dla dzieci Malowane domy z niezłymi offsetowymi reprodukcjami obiektów ludowej sztuki. W latach późniejszych doszły do tego skwapliwie wycinane ze śląskiej "Panoramy" fotografie S. Gadomskiego, przedstawiające stroje ludowe. Dlatego cieszy mnie ogromnie narastająca w ostatnich latach liczba publikacji upowszechniających obiekty ludowej kultury, a zwłaszcza sztuki w sposób taki, najaki zasługują. Ewa Fryś-Pietraszkowa Szopki krakowskie - Cracovian Christmas Cribs, Wydawnictwo BoSz, Olszanica 2002. Album upamiętnia 60 konkursów na najpiękniejszą szopkę krakowską. "Bożonarodzeniowa prezentacja szopek przy pomniku Adama Mickiewicza na Rynku Głównym stała się uroczystością rodzinną, a nawet pokoleniową, bowiem uczestniczą w niej całe rodziny, dając w ten sposób wyraz wielkiego przywiązania do tradycji, sztuki i religii", napisał w słowie wstępnym kardynał Franciszek Macharski. Tekst, przygotowany przez Annę Szałapak, omawia genezę szopki, od pierwszych wieków chrześcijaństwa, poprzez kościelne jasełka, szerzone przez zakony franciszkańskie i późniejsze ich zeświecczenie. W XVIII wieku powstała szopka przenośna, połączona z teatrzykiem kukiełkowym. Najbardziej okazałym i specyficznym zamzemjej przykładem stała się szopka krakowska, nie mająca odpowiednika w świecie. Rozpowszechniła się w I połowie XIX wieku, budowana i obnoszona przez bezrobotnych zimą murarzy z przedmieść Krakowa. Do I wojny światowej byli oni zapraszani na spektakle do domów mieszczańskich, inteligenckich, również do pałaców. Inspiracje teatrzykiem szopkowym widać w Betlejem Polskim Lucjana Rydla, w Pastorałce Leona Schillera, a także w Weselu Stanisława Wyspiańskiego, jak również w dziełach plastycznych. Później zwyczaj ten zaczął podupadać, robiono jeszcze w Krakowie szopki, ale małe, bez teatrzyku. Żyli jeszcze starzy szopkarze, gdy w 1937 roku z inicjatywy dr. Jerzego Dobrzyckiego, późniejszego dyrektora Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, ogłoszony został pierwszy, a w rok później drugi konkurs szopek. �Recenzje i noty recenzyjne 325 Po przerwie wojennej co roku konkurs taki organizuje właśnie Muzeum Historyczne. Autorka tekstu, która od wielu lat jest kustoszem tego muzeum i kieruje Działem Folkloru i Tradycji Krakowa, omawia w dalszej części charakterystyczne cechy architektury i dekoracji szopki krakowskiej oraz zmiany zachodzące w nich w drugiej połowie XX wieku. Największy zbiór szopek posiada Muzeum Historyczne i, poza doroczną wystawą pokonkursową na miejscu, urządza liczne wystawy w różnych krajach Europy, a także w Stanach Zjednoczonych. Kalendarium konkursów zostało lakonicznie przedstawione w postaci reportażowych zdjęć z kolejnych imprez. Jak przystało na jubileusz, nie zabrakło zbiorowej fotografii kilkudziesięciu współczesnych szopkarzy na tle Sukiennic. Większość z nich to wybitni twórcy, wielokrotni zwycięzcy konkursów. W części albumowej, którą rozpoczynają i kończą nastrojowe fotografie zabytkowych zespołów i budynków miasta w nocnym oświetleniu, uwidaczniające wpływ tej architektury na szopki, zamieszczono zdjęcia około stu najlepszych szopek ze zbiorów Muzeum Historycznego oraz - oczywiście - naj starszej szopki, zachowanej w zbiorach krakowskiego Muzeum Etnograficznego, która została wykonana około 1900 roku przez Michała Ezenekiera. Przy wielu szopkach pokazano w zbliżeniach ciekawsze fragmenty architektury i wyposażenia, sceny figuralne (m.in. bitwę pod Racławicami, taniec chochoła z Wesela), a także pojedyncze figurki postaci historycznych i współczesnych, od Ojca Świętego począwszy, poprzez pana Twardowskiego, generała Jaruzelskiego, Jerzego Urbana, po obecnego dyrektora Muzeum i autorkę tekstu. Wszystkie oprócz archiwalnych fotografie, na doskonałym pod względem artystycznym i dokumentalnym poziomie, zostały wykonane przez Jacka Kubienę. Mimo iż zdjęcie każdej szopki opatrzone jest podpisem, zawierającym nazwisko autora, rok wykonania i wysokość obiektu, brakuje jednak katalogu. Oprawa plastyczna, przemyślana i konsekwentna, jest dziełem Władysława Pluty. Jedyna rzecz, którą można by jej zarzucić, to brak światła wokół zdjęć przedstawiających fragmenty szopek, trochę męczący przy tak wielkim nagromadzeniu detali, ale to moje indywidualne wrażenie. Ewa Fryś-Pietraszkowa Wacław P a w l a k, Minionych zabaw CZai; czyli czas wolny i roz/ywka w dawnej Łodzi, Łódź 200 l, ss. 107. Podstawowym źródłem informacji dla autora tej książki była codzienna prasa łódzka oraz dawne kalendarze. Na tej podstawie autor snuje opowieść o sposobach spędzania wolnego czasu w dawnej Łodzi - czyli w XIX i na początku XX wieku. Do najstarszych sposobów spędzania czasu wolnego przez łodzian należał przejęty od niemieckich osadników w XIX wieku zwyczaj gawędzenia z przyjaciółmi przy piwie bądź wódce w szynku. Ciągle wzrastająca liczba szynków oraz tradycja picia po wypłacie doprowadziła do pijaństwa, co zmusiło władze do wydania w roku 1844 zarządzeń ograniczających liczbę szynków oraz zamknięcie szynków przyfabrycznych. Doprowadzenie do Łodzi w 1866 roku kolei żelaznej przyczyniło się do zwiększenia liczby przyjezdnych. W związku z tym powstały dwa hotele: Grand Hotel z restauracją, którą chętnie odwiedzali przemysłowcy i bogaci kupcy, oraz hotel Victoria z restauracją, w której spotykali się aktorzy, dziennikarze i publiczność teatralna. Życie towarzyskie kwitło także w kawiarniach, zwanych wtedy cukierniami. Do jednej z bardziej znanych należała cukiernia Aleksandra Roszkowskiego, zwanego "Roszkiem". Spotykali się tutaj dziennikarze, aktorzy, lekarze, bywał w niej Władysław Reymont. �326 Recenzje i noty recenzyjne W okresie wiosenno-Ietnim, pod koniec kwietnia, rozpoczynał się w Łodzi czas zielonego karnawału, czyli zabaw na wolnym powietrzu. Duchota przemysłowego miasta sprzyjała "ucieczkom" poza jego granice. Robotnicy pozbawieni wówczas prawa do urlopu swoje wolne od pracy dni spędzali w okolicznych lasach: w Gałkówku, lesie Mania, parku na Zdrowiu oraz w Łagiewnikach. Woda ze studzienki w kaplicy św. Antoniego w Łagiewnikach słynęła ze swoich właściwości leczniczych. Po obiedzie w lesie łagiewnickim łodzianie mieli zwyczaj tańczyć przy akompaniamencie dźwięków harmonii, głównie polki i oberki. Kolejnym miejscem, gdzie spędzali swój wolny czas, były teatrzyki letnie przy ul. Piotrkowskiej 175 i Konstantynowskiej 14/16 (obecnie ul. Legionów). Nie stroniono od widowisk cyrkowych. W dawnej Łodzi uprawiano też sport. Działało Towarzystwo Strzeleckie, którego członkami byli głównie rzemieślnicy. Strzelectwo było łączone czasem z myślistwem, przede wszystkim przez przemysłowców - posiadających duże przestrzenie leśne. Osoby zamożne uprawiały teżjeżdziectwo. Uprawiano również kolarstwo na welocypedach o kole przednim większym od koła tylnego. Do ulubionych form wypoczynku należał również spacer po Piotrkowskiej. Okres zimy zmniejszał możliwości wypoczynku, zwłaszcza ludzi biednych. Większość robotników nie mogła sobie pozwolić na bilet do kina lub teatru. Odwiedzano więc krewnych i znajomych, więcej czasu spędzano w domu. Różnorodne sposoby wypoczynku zależały od możliwości finansowych, osobistych zainteresowań, ilości posiadanego czasu oraz poziomu wykształcenia. Uzupełnieniem tekstu pisanego są liczne czarnobiałe fotografie restauracji, fabryk, hoteli, rodzin robotniczych. Anna Torobińska. ODIE Łódź Grzegorz P e ł c z Yń s k i, Dziesiąta Muza w stroju ludowym. O wizerunkach kultury chłopskiej w kinie PRL, Poznań 2002, ss. 252. Autor przedstawia specyficzny charakter polskiej kultury w okresie 1944-1989, uwikłanej w politykę propagandową prowadzoną przez władze Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. Zwraca uwagę na wpływ intensyfikacji bądź odporu restrykcyjnych działań w ramach totalitarnego reżimu komunistycznego na jakość powstających wtedy książek czy filmów. Punktem wyjścia rozważań autora jest dyskusja dotycząca statusu kultury ludowej - czy jest ona tworem żywym czy raczej już martwym. Książka omawia sposób przedstawiania kultury ludowej, a ściślej rzecz ujmując - kultury chłopskiej - w filmach fabularnych. Zamierzeniem autora było objęcie w swych badaniach, w miarę możliwości, wszystkich filmów kinowych oraz seńali telewizyjnych powstałych w czasie PRL-u, w których przedstawiono przynajmniej kilka elementów kultury chłopskiej. Poszczególne etapy PRL-u autor podzielił na cztery okresy: - I epoka to lata 1944-1956; - II epoka - Gomułkowska 1957-1970; - III epoka - Gierkowska (lata siedemdziesiąte); - IV epoka -lata osiemdziesiąte. Książka dzieli się na cztery części, które składają się z poszczególnych rozdziałów. Część I "Chodzenie w jarzmie" omawia lata realizmu socjalistycznego ijego wpływ na jakość powstających wtedy filmów. W kinie tego okresu obowiązywał określony schemat, który nakazywał pokazywać bohaterów jako przedstawicieli swojej klasy społecznej. Dygnitarze reżimowi, robotnicy i biedni chłopi należeli do grupy bohaterów pozytywnych, natomiast przedstawiciele klas posiadających - przynależeli do grupy bohaterów negatyw- �Recenzje i noty recenzyjne 327 nych. Powodem takiego a nie innego rozdziału ról pozytywnych inegatywnych, przynależnych określonym warstwom społecznym, była realizacja wytycznych propagandowych, które miały na celu zniszczyć kulturę ludności wiejskiej i zastąpić ją obowiązującą w społeczeństwie komunistycznym - jednolitą dla całego narodu. Społeczność wiejska w filmach: "Jasne łany" (Eugeniusza Cękalskiego), "Gromada" (Jerzego Kawalerowicza), "Trudna miłośc" (Stanisława Różewicza), ,,ziemia" (Jerzego Zarzyckiego), podzielona jest na biedaków, średnio zamożnych i bogatych (zwanych przez komunistów kułakami). Proponowanym wyjściem dla wyzyskiwanych chłopów jest powstanie gospodarstw kolektywnych, które umożliwią wyswobodzenie się od wyzysku bogaczy oraz zapewnią dostatniejsze życie. Część druga "Płodozmian" dotyczy okresu gomułkowskigo. Omówione są tutaj takie filmy jak: "Ubranie prawie nowe" (Włodzimierza Haupe), "Wiano" (Jana Łomnickiego), "Mój drugi ożenek" (Zbigniewa Kużmińskiego), "Głos ma prokurator" (Włodzimierza Haupe). Ukazane są w nich uwikłania uczuciowe i ekonomiczne bohaterów, ich zależność od swoich rodzin i społeczności lokalnych. Kontynuowany jest też wątek walki z religią, choć w nieco łagodniejszym stylu. Pokazywano brak tolerancji wobec ateistów. W filmach tego okresu pojawia się wątek walki bohaterów o swoje szczęście, a nie dobro całej społeczności. Kino czasów gomółkowskich podejmowało też często problematykę wojenną. W filmach tych młodzi mężczyżni zostali zmuszani do opuszczenia swoich gospodarsw i służby warmii lub partyzantce. Do grupy filmów o tej tematyce należy: "Kierunek Berlin" (Jerzego Passendorfera), "Ostatnie dni" oraz serial "Czterej pancerni i pies" (Konrada Nałęckiego). W sposób szczególny przedstawiono kulturę chłopską w filmach "Sami swoi" (Sylwestra Chęcińskiego), "Żywot Mateusza" (Witolda Leszczyńskiego) oraz "Słońce wschodzi raz na dzień" (Henryka Kluby). Część trzecia "Obfite plony" omawia lata siedemdziesiąte, na które przypadają rządy E. Gierka. Był to okres dominacji ballady filmowej: "Ballada o ścinaniu drzewa" (Ferudina Erola), "Kaprysy Łazarza" (Janusza Zaorskiego), "Ostatnie takie trio" (Jerzego Obłamskiego). Bohaterowie ballad filmowych wierzą w cuda, skutecznośc zabiegów magicznych. Zło musi być ukarane, a dobro nagrodzone - taki jest porządek kosmiczny. Lata siedemdziesiąte to także ekranizacje utworów literackich: "Chłopi" (Jana Rybkowskiego), "Antek" (Wojciecha Fiwka), "Wesele" (Andrzeja Wajdy), serial "Noce i dnie" (Jerzego Antczaka). Autor, za W. Kaczochą, wymienia następujące funkcje kultury ludowej, jakie pełniła w kulturze socjalistycznej: - widowiskowo-zabawową; - propagandową; - obrzędową; - estetyczną; - edukacyjną; -użytkową. Pojawił się także problem konfliktu między wsią a miastem. Dostrzeżono zagrożenia natury przez technikę, a także problem ucieczki młodych ze wsi do miasta (szczególnie kobiet). Część czwarta "Gatunki szlachetne, samosiejka, plewy" opisuje rzeczywistość lat osiemdziesiątych. Wprowadzenie 13 XII 1981 roku stanu wojennego powoduje wyraźny podział na rządzących irządzonych. Powstaje tzw. "drugi obieg", czyli wydawnictwa konspiracyjne. Filmy mogły powstawać tylko w ramach kinematografii będącej pod stałym nadzorem "poprawności" politycznej. W książce zamieszczono czarno-białe fotografie kadrów omawianych filmów oraz filmografię. Praca zawiera również streszczenie w j. angielskim. Anna Torobińska, ODIE Łódź �328 Izabella S a r i u s z - Skąp s k a, Polscy świadkowie 1939-1989, Universitas, Kraków 2002, ss. 394. Recenzje i noty recenzyjne GUŁagu. Literatura lagrowa Dlaczego po pozycję tę chętnie sięgnęłam jako etnolog, owszem, naukowo zainteresowana polskimi Sybirakami i przygotowująca o nich własną, etnologiczną właśnie - rozprawę? Zamieszczona na wstępie książki Izabelli Sariusz-Skąpskiej dedykacja sugeruje, iż niemały wpływ na powstanie Polskich świadków GUŁagu miały względy osobiste. Pracę swą Sariusz-Skąpska poświęciła bowiem pamięci dziadka, prokuratora Bolesława Skąp skiego, zamordowanego w Katyniu w 1940 roku. Można sięjedynie domyślać, iż fakty i wydarzenia, które dalej rozpatruje, sąjej znane nie tylko z opracowań - by tak rzec - "oficjalnych" (a więc ze źródeł historycznych oraz przybliżających owe fakty i wydarzenia licznych ujęć literackich), lecz także z relacji prywatnych - ze wspomnień i opowieści bliskich, rodziny i przyjaciół. W jakiej mierze to, osobiste bądź co bądź, "uwikłanie" zaważyło na kształcie i zawartości prezentowanych przez nią rozważań, rozstrzygnąć nie sposób. Warto jednak od razu podkreśl ić, iż z całą pewnością nie okazało się zgubnym ciężarem - nie odebrało żywości i ostrości badawczemu spojrzeniu, a także nie wpędziło w myślowąjednostronność i interpretacyjny schematyzm. Przeciwnie, próby analizy rozmaitych wątków i motywów literatury obozowej (a dokładniej - łagrowej) są tu całkiem twórcze i oryginalne, dotychczas bardzo rzadko, a nawet w ogóle - w refleksji nad pisarskimi wysłowieniami GUŁagu - nie spotykane, prywatna zaś, rodzinna pamięć, sprzyja raczej ich dogłębnemu i starannemu traktowaniu: rozpala ciekawość, podsuwa ważne tropy, zachęca do odważnych odczytań. Zacznijmy od tego, na czym Sariusz-Skąpska buduje swoją syntezę literatury łagrowej. Otóż na wykorzystywany przez nią materiał źródłowy składa się starannie wyselekcjonowany zbiór kilkudziesięciu utworów opisujących losy polskich więźniów, przebywających na "nieludzkiej ziemi" od 1939 roku aż po koniec lat pięćdziesiątych. Są to przy tym teksty pod wieloma względami dość niejednorodne: powstałe i w kraju i za granicą, tworzone przez wybitne postaci polskiej historii i kultury (takie choćby jak Gustaw Herling-Grudziński, Józef Czapski, Anatol Krakowiecki, generałowie Władysław Anders i Zygmunt Szyszkcr-Bohusz czy Barbara Skarga), ale i przez osoby czytelniczym kręgom bliżej nieznane, przez amatorów, nierzadko autorów jednej książki (w tej grupie wymienić można na przykład nazwiska Ady Halpem Danuty Tęczarowskiej, Bronisława Brzezickiego, księdza Józefa Hermanowicza). Tym, co w istotny sposób różnicuje owe świadectwa, jest także czas ich powstania. Z jednej strony mamy tu bowiem dzienniki (spisywane na gorąco w obozach, w miejscach internowania, w więzieniach, w trakcie drogi na Sybir), z drugiej zaś przywoływane z pamięci - nawet wiele lat po tych wydarzeniach - wspomnienia (wśród nich także wspomnienia mówione). Prócz tego osobną grupę stanowią utwory poświęcone losom polskich dzieci w Sowietach (tak zwanych Sybirątek) oraz teksty przynoszące osobisty zapis dzieciństwa tam spędzonego. Co istotne, świadectwa łagrowe Sariusz-Skąpska uzupełnia w swojej pracy wybranymi fragmentami literatury zesłańczej. Nie znaczy to, rzecz jasna, iż stawia znak równości pomiędzy tymi dwoma ludzkimi doświadczeniami - obozowym i przesiedleńczym. Oczywiście nie, jest w pełni świadoma wielu dzielących je różnic i odrębności. Odruch sięgnięcia po te wypowiedzi wyzwoliła w niej raczej chęć opisania fenomenu GUŁagu w sposób jak najdokładniejszy, a przy tym - o ile to możliwe - wszechstronny, akceptujący całą różnorodność - determinowanych taką lub inną sytuacją egzystencjalną - perspektyw poznawczych i narracyjnych. Ta wielość i rozmaitość źródeł stanowi wszak, w moim przekonaniu, jeden z głównych (także dla etnologa) walorów całej rozprawy. Jej bowiem czytelnik zawdzięcza szansę poznania rozmaitych twarzy i wizerunków "innego świata", ona (gdy właśnie jest etnologiem) daje mu okazję zgłębienia licznych jego "ukrytych" właściwości - bogatych pokładów znaczeń, metafor, symboli. �Recenzje i noty recenzyjne 329 Innym ważnym rysem książki Izabelli Sariusz-Skąpskiej jest jej trans dyscyplinarny charakter. Jakkolwiek bowiem Polscy świadkowie GUŁagu przedstawiani są przez niąjako praca z historii literatury, już od pierwszych linijek czytelnik bez trudu dostrzega, jak chętnie wykracza się w niej poza konwencjonalnie pojęte granice własnej dyscypliny ijak odważnie przemieszcza się na terytoria tradycyjnie zajmowane przez inne gałęzie wiedzy - przez antropologię kultury, socjologię albo filozofię. Szczególnie wyrażne i czytelne są tu zwłaszcza inspiracje antropologiczne. Świadczą o nich chociażby kluczowe pojęcia, jakimi Sariusz-Skąpska posługuje się dla objaśnienia i zrozumienia objętej narracjami rzeczywistości. Są wśród nich pojęcia przestrzeni, czasu, a także pojęcie Innego - stosowane u niej jak w "klasycznym" (a więc i najczystszej próby) opisie antropologicznym. Ich wykorzystanie sprawia, iż ukazywana przez Sariusz-Skąpską odyseja zesłańcza jawi się jako swoisty obrzęd inicjacyjny, przenoszący jego uczestników w "inną" przestrzeń i w "inny" czas. Autorka Polskich świadków GUŁagu niezwykle pieczołowicie i wnikliwie relacjonuje kolejne etapy owego procesu "wtajemniczania" w świat Archipelagu. Na wzór Boskiej komedii Dantego rozpoznaje kolejne kręgi i granice przekraczane przez jej bohaterów w przestrzeni syberyjskiego "lodowego piekła". Wskazuje rozliczne przejścia, furty i bramy, które doń prowadzą. Bada też i charakteryzuje czas upływający w "innym świecie". Odtwarza jego wyjątkowy rytm i strukturę, śledzi mechanizmy jego odzyskiwania - mechanizmy, dzięki którym możliwe stają się pamięć i narracja o tych wydarzeniach. Pisze także o codzienności GUŁagu, o specyficznej organizacji życia w jego obrębie oraz o zasiedlających go ludziach (za przykład "wzorcowych" mieszkańców "krainy wiecznych śniegów" obiera zaś więźniów kryminalnych). Wreszcie, opierając się na Buberowskiej koncepcji relacji Ja-Ty, opisuje fenomen ludzkiej koegzystencji w warunkach zesłania. Zasadniczym celem analizy Izabelli Sariusz-Skąpskiej nie jest oczywiście opis systemu sowieckich łagrów - jego podstawowych prawideł, zarządzających nim funkcjonariuszy ani charakteryzujących go zewnętrznych właściwości i realiów. Patrzy ona przecież - jako przekraczający horyzont własnej dyscypliny badacz literatury - na rzeczywistość GUŁagu oczyma antropologa, nie zaś historyka czy politologa. Tym, co tak naprawdę ją interesuje, jest zatem - wydobywany z relacjonowanych doświadczeń - czysto ludzki wymiar tej rzeczywistości: to, w jaki sposób jest ona przetwarzana w pamięci i wyobraźni ludzi, jakie rodzi (nabrzmiałe znaczeniami, symboliczne) skojarzenia oraz emocje, do jakich intelektualnych ocen i "metafizycznych" refleksji prowokuje. Zastosowanie takiego właśnie podejścia, a więc zgoda na to, aby historia przemawiała ustami - czyli objawiała się i tworzyła w narracjach - swoich bezpośrednich uczestników i spektatorów, owocuje zarazem odkryciem prawdziwie ludzkiej prawdy o świecie GUŁagu - prawdy wyrastającej z osobistego losu i życiowej próby, prawdy pamięci i wewnętrznego przeżycia. Wydobycie jej na światło dzienne jest zaś o tyle istotne, iż - w miarę upływu lat - coraz bardziej zwiększa się czasowy dystans oddzielający nas od tamtych wydarzeń, coraz wyraźniej blednie pamięć o nich, coraz częściej odchodzą ostatni ich świadkowie i niestrudzeni kronikarze. Czy podobne odczucie, iż - być może jako ostatni - odkrywamy "przemijające światy", nie wpisuje się stale w doświadczenie badawcze wielu spośród nas, etnologów? Czyjak autorka omawianej książki - nie stajemy się wówczas "świadkami świadków", dopełniając ich narracje własnymi glosami i odczytującymi sens "Iudzkiej historii" komentarzami? Aleksandra Rzepkawska �330 Recenzje i noty recenzyjne Pieśni ludowe Polaków Ukrainy, opracowała Larysa Wachnina/Pisenna kultura polskoji diaspori Ukrajini, uporiadnik Larisa Wachnina, Kijiw 2002, ss. 287, ilustr. Wydana w Kijowie, w ramach Głównej Specjalistycznej Redakcji Literatury w Językach Mniejszości Narodowych Ukrainy, antologia pieśni ludowych Polaków z Ukrainy zasługuje na uwagę nie tylko wąskiej grupy specjalistów, głównie folklorystów i etnomuzykologów, ale i etnologów, historyków, kulturoznawców, socjologów,językoznawców, i oczywiście, szerokiego grona czytelników, interesujących się polską tradycją kulturową na Ukrainie. Larysa Wachnina z Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M. Rylskiego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy opublikowała zbiór 102 pieśni, funkcjonujących w aktywnym bądź biernym repertuarze Polaków, głównie najstarszego pokolenia, w wielu przypadkach również znanych przez młodszych informatorów, urodzonych pod koniec lat 40. i w latach 50. XX wieku. Pieśni autorka wyboru podzieliła na sześć grup tematycznych: kolędy (II tekstów), pieśni weselne (I6), ballady (19), pieśni żołnierskie i patriotyczne (20), liryczne (16) i żartobliwe (18). Jest to pierwsza tego typu edycja pieśni, opublikowanych w języku polskim, w dominującej mierze z zapisem nutowym, z dokładnymi notami proweniencyjnymi (imię i nazwisko śpiewaka, rok jego urodzenia, miejscowość, rejon, szczegółowa data zarejestrowania: dzień, miesiąc rok; dane osobowe zbieracza/y, imię i nazwisko osoby odpowiedzialnej za "muzyczne odszyfrowanie"), z przedmową autorstwa L. Wachniny pt. Wspólczesnafolklorystyczna kultura Polaków Ukrainy w trzech wersjach językowych: ukraińskiej, polskiej i angielskiej, posłowiem Ludmiły Jefremowej w języku ukraińskim pt. Muzyczni osobliwosti polskich narodnich piseń. Całości dopełniają: Indeks badań terenowych Instytutu Sztuki. Folklorystyki i Etnologii im. M. Rylskiego NAN Ukrainy w dwóch wersjach językowych (ukraińskiej i polskiej), materiał ilustracyjny (14 czarno-białych fotografii z badań terenowych z polsko-ukraińskimi podpisami) i w języku polskim Indeks incipitów tekstowych. Dodać tu trzeba, że Indeks badań terenowych dotyczy lat 70. i 80. XX wieku, pominięto w nim późniejsze badania nad diasporą polską na Ukrainie z lat 90. i początków nowego stulecia, o których świadczą informacje pomieszczone w notach proweniencyjnych poszczególnych pieśni. Opublikowane pieśni zostały zarejestrowane przez pracowników wymienionego wyżej Instytutu, w tym w dużej mierze przez autorkę opracowanej antologii, wiele właśnie jej zapisów pochodzi z lat późniejszych (1996-2001), a 17 tekstów, zachowanych w archiwum Instytutu, zapisał Hnat Tanciur, folklorysta ukraiński, w latach 20. minionego stulecia we wsi "Ziatkiwci na Winnyczni". Jak pisze autorka antologii, materiały pochodzą przede wszystkim z Ukrainy Środkowej. Na tym obszarze od lat 70. XX wieku pracownicy NAN Ukrainy prowadzili systematyczne badania terenowe w wybranych "polskich wsiach", w latach 90. badaniami objęto również pogranicze polsko-ukraińsko-białoruskie, wybrane wsie na Wołyniu, w których polska tradycja "żyje w ukraińskim językowym środowisku", a śpiewacy podczas wykonania pieśni "zaznaczają, że pamiętająje jeszcze z przedwojennych lat «za Polszczi»" (s. 21). L. Wachnina z wielką kulturą wspomina o tragicznych losach Polaków na Ukrainie, o antypolskim charakterze polityki Rosjan wobec Polaków, o represjach i ludobójstwie w czasach stalinowskich, masowych deportacjach wielu narodów w latach 30., za M. Iwanowem przyjmuje tezę o Polakach jako "pierwszym narodzie ukaranym w tragicznym stalinowskim eksperymencie" (s. 18), przesiedleniach z ziem Zachodniej Ukrainy do Polski w latach 1946-47, "analogicznym losie Ukraińców w Polsce według znanej Operacji Wisła", przywołuje różne liczby osób przesiedlonych. Wyraźnie pomija aspekt żywych do dziś waśni i zbrodni ukraińsko-polskich, ich podłoże społeczno-polityczne i konsekwencje. Wystarcza jej dla kontekstu refleksji nad badaniami folklorystycznymi konkluzja, że "cały kompleks funkcjonowania Polaków Ukrainy był faktycznie zniszczony i zaznał niepowetowanych strat" (s. 18), wspomnienie o asymilacji w niepodległym państwie ukraińskim, utracie "zdolności �Recenzje i noty recenzyjne 331 mówienia we własnym języku" (s. 19). Cenne jest więc tu spostrzeżenie, że "Polacy, jak i inne nmiejszości narodowe, zaczęli aktywnie mówić o sobie" dopiero pod koniec lat 80. XX wieku podczas pierestrojki, gdy poczęto tworzyć "pierwsze kulturowo--oświatowe organizacje według narodowej przynależności" (s. 19). Jak ocenia Wachnina, to "właśnie folklor został ostatnim przejawem świadomości narodowej Polaków Ukrainy" (s. 20). Cenne dla badaczy mniejszości narodowych są spostrzeżenia i oceny autorki dotyczące funkcjonowania konkretnych grup pieśni, ich popularności wśród Polaków i Ukraińców, obiegu w dwóch wersjach językowych, tworzeniu dwujęzykowych kontaminacji itp., świadomości wykonawców o międzypokoleniowym przekazie dziedzictwa kulturowego, procesie przemian, zaniku, ale i wykorzystywania tradycyjnego repertuaru w zespołach amatorskich. Ludmiła Jefromowa, analizując właściwości muzyczne polskich pieśni, eksponuje ich pierwotną cechę - jednogłosowość, odróżniającąje od tekstów wschodniosłowiańskich, towarzyszące ich wykonaniu instrumenty (polskie gęśle, lutnia), układy polskich tańców: mazurka, krakowiaka, kujawiaka, oberka, poloneza, chodzonego. W tym kontekście autorka wspomina również o wpływach sąsiednich kultur na polski repertuar pieśniowy i taneczny. Kilka uwag o jeszcze jednej ważnej również dla specjalistów rzeczy. Opracowana przez L. Wachninę antologia polskich pieśni wydaje się być szczególnie interesująca dla badaczy języka Polaków żyjących na Ukrainie. Trzeba przyznać i pochwalić tu folklorystów transkrybujących z wielką starannością zarejestrowane na taśmie magnetofonowej teksty, nie modyfikujących ich według pierwotnych zapisów, np. Oskara Kolberga. W rezultacie zostały one zapisane w takim kształcie językowym, w jakim zostały zaśpiewane przez wykonawcę. Mimo specyfiki gatunku,jakimjest zrytmizowana i zrymowana pieśń ludowa, ocalono tu żywy język wykonawców, zachowując wiele archaizmów, osobliwości gwarowych typowych dla kresów wschodnich, naleciałości gramatycznych, fonetycznych, stylistycznych, słownikowych z sąsiednich języków: rosyjskiego i ukraińskiego, jak np.: iż róży, hraje w karty, Dunaj głybokyj, uż bolsze nie będą, zołoti obrączki, kluczi, wyj szła, zmieniwsia jej, pijut, mene, myne, synoczek, tłustyj, skrypka, w Polszu naszu, sidaj, uże, maty, perszyj, pysze wiersze, na niedzielu, gława, togo ja żałuju, kawalir, woźmu ja, idesz, slozy, wianok, na wodu, taj stała płakaty, myślu, talirz, mołodeńl<i, daju. Na zakończenie z recenzenckiego obowiązku krytyczna uwaga; antologia wymaga zdecydowanie staranniejszej korekty językowej, zarówno w tekstach pieśni,jak i w przedmowie w języku polskim i polskich cytacjach w posłowiu, w podpisach pod fotografiami w polskiej wersji językowej. Napiszę tak: w pracy roi się od błędów stylistycznych, gramatycznych, a w zapisach pieśni ortograficznych, zob. np.: przybierzali (s. 33), Piorun (s. 67,69), powędrójemy (s. 69), pszyszła (89), tróciznę (107), gotóje (107), poźucę ciebie (114), źucaj się (116), niemam (133),jakże ź(135), poprój (136), otrój brata (137), niema (156), dobrydzień (157), ostszelali (177), zpod oka (181). Zacytowane przykłady wskazująjednoznacznie, że tekst w polskiej wersji językowej powinien być bezwzględnie skonsultowany z polskim specjalistą. Teresa Smolińska Pasterstwo na Huculszczyźnie. Gospodarka. Kultura. Obycząj, red. Janusz Gudowski, Warszawa 2001, ss. 267. W pracy zostały przedstawione wyniki badań przeprowadzonych na Huculszczyźnie w latach 1998-200 l przez badaczy polskich i ukraińskich. Celem badań było ustalenie form organizacyjnych gospodarki jednorodzinnej przy wypasie krów i owiec. �332 Recenzje i noty recenzyjne Poszczególne artykuły dotyczą organizacji gospodarki pasterskiej, szaty roślinnej połonin oraz strefy wysokogórskiej, rodzajów wełny owiec, pożywienia pasterzy, pasterskich zwyczajów dorocznych oraz budownictwa połoninnego. Pasterstwo owiec ma wyższą rangę społeczną niż pasterstwo krów. Hierarchia pasterzy wygląda następująco: deputat (własciciel połoniny), watah - przełożony pasterzy oraz pasterze. Przy wypasie bydła pracują też dojarki. Rozpoczęcie sezonu wypasu rozpoczyna uroczyste wejście ze zwierzętami na połoniny w strojach ludowych i przy muzyce góralskiej (między 20 maja a 15 czerwca). Sezon kończy święto Matki Boskiej Siewnej, które przypada w kalendarzu greckorzymskim na 21 września. Wypas krów rozpoczyna się nieco później w połowie czerwca. Jest mniej pracochłonny, gdyż krów nie trzeba pilnować, nie istnieje dla nich niebezpieczeństwo ataku ze strony wilka a ich dojenie jest łatwiejsze. Pasterze otrzymują wynagrodzenie w naturze - przy nadwyżkach sera, a obecnie także w formie pieniężnej - ok. 11 hrywien od owcy. W artykule omawiającym roślinność poruszono problem pojawienia się, w wyniku pasterstwa wysokogórskiego, wcześniej niespotykanych grup roślin, przede wszystkim szczawiu alpejskiego, który nie jest jedzony przez zwierzęta, przyczynia się do rugowania innych roślin, co w konsekwencji doprowadza do degradacji środowiska naturalnego. Podstawową potrawą pasterzy jest kulesza - potrawa z grubo zmielonej mąki kukurydzianej, natomiast napojem - żentyca (serwatka pozostała po wyrobie sera z mleka owczego lub krowiego). Opisano także wyrób sera oraz sera wtórnego zwanego wurdą i bryndzy wyrabianej z sera i wurdy. W celu zapewnienia sobie schronienia podczas wypasu, konieczne było budowanie sezonowych zagród pasterskich dla zwierząt i ludzi. Budowano więc wesnarki (chaty połonińskie używane wiosną) oraz zymarki (chaty połonińskie używane zimą), koriwniki (obory dla krów), struszki (dojarnie owiec) oraz zagrody do zatrzymania owiec pod gołym niebem -koszary. W ostatnim rozdziale została omówiona literatura dotycząca pasterstwa na omawianym terenie. Krótko scharakteryzowane zostały prace m. in. Włodzimierza Zawadzkiego, Augusta Bielowskiego, Oskara Kolberga, Jury Nesteruka, Adama Fischera i Małgorzaty Ćwiklińskiej. Książka zawiera barwne fotografie budownictwa połonińskiego, psów pasterskich, poszczególnych ras krów, a także ryciny układów przestrzennych osiedli pasterskich. Każdy rozdział jest streszczony w języku francuskim iukraińskim. Anna Torobińska Nad'a Va l a Sk o v a, Frantisek Rehor (1857-1899) a jeho etnograficka Cinnost (S ukazkami ćlankil F Rehore z Ha/iće), Etnologicky ustav Akademie voo Ceske Republiky v Praze, Praha 1999, ss. 182. Doktor N. Valaskova, pracownik naukowy Instytutu Etnologii Akademii Nauk w Pradze, podjęła się opracowania działalności naukowej Franciszka Rehofa, któremu czeska etnografia zawdzięcza początki zainteresowań kulturą ludową Ukraińców. W setną rocznicę jego śmierci ukazała się publikacja, w której Autorka zgromadziła rozproszony po czasopismach i gazetach dorobek naukowy badacza; prowadzącego poszukiwania naukowe na pograniczu galicyjsko-ukraińskim, m.in. wśród Hucułów i Łemków. F. Rehor, urodzony w 1857 roku �Recenzje i noty recenzyjne 333 w Czechach i tam zmarły w 1899 roku, przez 16 lat mieszkał w okolicy Lwowa (1877-1890 i 1891-1893), gdzie w 1877 roku ojciec jego zakupił gospodarstwo rolne. Okoliczność ta umożliwiła badaczowi poznanie życia i kultury nie tylko Polaków i Ukraińców, ale zamieszkujących te tereny Ormian, Żydów i Niemców. Interesując się szczególnie kulturą Ukraińców, od 1891 roku prowadził też badania na Huculszczyźnie, gromadząc ponad 1200 eksponatów kultury ludowej, które znalazły się w Muzeum Narodowym w Pradze. Tematyka jego zainteresowań obejmowała m.in. zwyczaje rodzinne i doroczne, sztukę ludową, lecznictwo, wiedzę, wierzenia, opowiadania. Równocześnie prowadził dokładną dokumentację rysunkową i fotograficzną, gromadząc ponad 500 ilustracji zaopatrzonych w szczegółowe opisy. F. Rehor był autorem ponad 100 haseł do encyklopedii historii i kultury zachodnio-galicyjskiej Ukrainy. W uznaniu dla jego wszechstronnej i owocnej działalności etnograficznej w 1895 roku został powołany na członka-korespondenta Towarzystwa Ludoznawczego we Lwowie. Omawiana publikacja podzielona jest na dwie części. W pierwszej zamieszczono najważniejsze fakty z życia i etnograficznej działalności F. Rehora. Druga zawiera wybór jego rozpraw i artykułów, takich jak m.in. Kalendarik z narodniiho iivota Lemkil, Novy rok na halieske Rusi, Nedela kvetna, bibliografię prac badacza za lata 1880-1910 (w tym artykuł poświęcony budownictwu zamieszczony w 2 tomie "Ludu" z 1896 roku), mapę Galicji i Bukowiny, dokumentację rysunkową, wykaz opracowanych haseł encyklopedycznych, słownik wyrazów gwarowych użytych w artykułach oraz publikowane źródła omawiające działalność naukową F. Rehora. Autorka publikacji sumiennie zebrała dane faktograficzne do działalności etnograficznej badacza kultury ludowej galicyjsko-ukraińskiego pogranicza, informując o miejscu przechowywania spuścizny po F. Rehoi'u, co może zainteresować polskiego badacza tych terenów. Publikacja posiada dwa streszczenia obcojęzyczne: angielskie i ukraińskie. Zofia Szromba-Rysowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c9a0295382fa3ac220e8f4d469c531bd.pdf 4732f9bb7e9c5d0c422a71f3fc43beaa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5084 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4717 Title A name given to the resource Kronika / LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.335-408 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 87,2003 Kronika IV. KRONIKA 79. WALNE ZGROMADZENIE POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, SŁUBICE, 27 CZERWCA 2003 27 czerwca 2003 roku w Słubicach w gmachu Collegium Polonicum Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza odbyło się 79. Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Zgromadzenie otworzyła prezes Zarządu Głównego PTL, prof. dr hab. Dorota Simonides, serdecznie witając zebranych. Na przewodniczącego obrad zaproponowano prof. dr hab. Teresę Smolińską, wiceprezesa ZG PTL, a na sekretarza Zgromadzenia dr. Jerzego Adamczewskiego - sekretarza generalnego PTL. Obie kandydatury zostały zaaprobowane przez zgromadzonych. Następnie przewodnicząca Zgromadzenia przedstawiła program obrad i poddała go pod głosowanie: 1. Wspomnienie o zmarłych członkach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. 2. Nadanie godności członka honorowego PTL. 3. Podziękowania za przygotowanie ubiegłorocznego WZD w Cieszynie. 4. Wręczenie legitymacji członkowskich PTL. 5. Powołanie Komisji Wnioskowej. 6. Odczytanie protokołu z 78. WZD w Cieszynie. 7. Sprawozdanie sekretarza generalnego. 8. Sprawozdanie skarbnika. 9. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej. 10. Informacja o powołanie Oddziału w Szczecinie. 11. Sprawy organizacyjne związane z wyjazdem do Zespołu Szkół Leśnych w Starościnie na spotkanie towarzyskie oraz niedzielnym objazdem terenowym. 12. Sprawozdanie Oddziałów i Kół Zainteresowań. 13. Dyskusja. 14. Wystąpienie Komisji Wnioskowej. 15. Zakończenie obrad. Zaproponowany porządek obrad 79. Walnego Zgromadzenia został przyjęty jednogłośnie. Minutą ciszy uczczono zmarłych członków Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego: Annę Lubańską - główną księgową PTL, Stanisława Chmielowskiego - długoletniego przewodniczącego Sądu Koleżeńskiego oraz Urszulę Kaczmarek z Poznania, Annę Mańkowską z Krakowa, Witolda Armona z Torunia i Olgę Gancką z Moskwy. Prezes ZG PTL, prof. D. Simonides, uroczyście wręczyła dyplom honorowego członka Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego dr Ewie Fryś-Pietraszkowej z Krakowa. Następnie przekazała dyplomy z podziękowaniem za zorganizowanie poprzedniego 78. Walnego Zgromadzenia Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Cieszynie mgr Elżbiecie Teresie Filip - prezesowi Oddziału Bielsko-Biała oraz prof. dr hab. Alojzemu Kopoczkowi z Uniwersytetu Śląskiego, Filii w Cieszynie. Z kolei przewodnicząca Zgromadzenia przekazała prezesom Oddziałów nowe legitymacje członkowskie PTL z prośbą o uroczyste wręczenia na posiedzeniach Oddziałów. �336 Kronika Do Komisji Wnioskowej zaproponowano: mgr Krystynę Kaczko, dr Annę Spiss, mgr Małgorzatę Michalską i dr. Janusza Kamockiego. Wniosek został jednogłośnie przyjęty· Protokół z 78. Walnego Zgromadzenia Delegatów PTL w Cieszynie przeczytała mgr Paulina Suchecka. Następnie dr Jerzy Adamczewski przedstawił sprawozdanie sekretarza generalnego z działalności Prezydium i Zarządu Głównego w okresie od czerwca 2002 do czerwca 2003 roku. Obejmowało ono następujące części: 1. Dane ogólne. 2. Realizacja wniosków z 78. WZD w Cieszynie. 3. Działalność Zarządu Głównego i Prezydium ZG. 4. Sprawy finansowe. 5. Działalność wydawnicza Towarzystwa. 6. Działalność Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej. 7. Funkcjonowanie Biblioteki Naukowej im. 1. Czekanowskiego. 8. Prace Archiwum Naukowego. 9. Oddziały Towarzystwa. Szczegółowe sprawozdanie finansowe ZG PTL złożył skarbnik, mgr Zbigniew Toroński. Przedstawił dane o dochodach, wydatkach oraz stanie magazynowym książek. Podkreślił, iż wpływy pochodzą przede wszystkim z dotacji na działalność naukową i wydawniczą z Komitetu Badań Naukowych - obecnie Ministerstwa Nauki i Informatyzacji Naukowej, sprzedaży wydawnictw oraz od różnych sponsorów. Następnie zastępca przewodniczącego Głównej Komisji Rewizyjnej, dr Janusz Kamocki, przedstawił sprawozdanie Komisji, obejmujące sprawy osobowe, finanse Towarzystwa oraz bibliotekę i archiwum. W podsumowaniu stwierdził, iż Główna Komisja Rewizyjna wnioskuje, aby w roku 2003 przeprowadzić inwentaryzację magazynu wydawnictw - spis z natury. Konieczne jest zatrudnienie kogoś na umowę-zlecenie. W kolejnym punkcie obrad przewodnicząca poinfonnowała, iż na posiedzeniu Zarządu Głównego w dniu 26 czerwca 2003 roku, zgodnie z § 37, ust. 9 Statutu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, jednogłośnie powołano Oddział w Szczecinie. Następnie mgr Paulina Suchecka przedstawiła sprawy organizacyjne związane z wyjazdem na uroczystą kolację do Zespołu Szkół Leśnych w Starościnie, a także z niedzielnym objazdem terenowym na trasie Słubice - Lubenau - Lehde - Cottbus - Zielona Góra. Poinformowała również, iż Polskie Towarzystwo Ludoznawcze posiada już własną stronę internetową www.ptl.end.plipocztęelektronicznąoadresieptl@free.ngo.pl. Stronę wykonała studentka z Cieszyna, Natalia Gancarz. Przewodnicząca Zgromadzenia powiedziała o pozyskaniu dla Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przez prof. D. Simonides komputera z modemem i drukarką. Komputer zdecydowanie usprawni pracę biura działającego przy Zarządzie Głównym, a także będzie bardzo pomocny przy inwentaryzacj i wydawnictw. Sprawozdanie ze swojej działalności złożyły następujące Oddziały PTL: Bielsko-Biała, Gdańsk, Kraków, Lublin, Łódź, Opoczno (najważniejsze punkty przedstawiła Paulina Suchecka), Poznań, Śląsk, Toruń, Warszawa, Wrocław, Zielona Góra. W trakcie dyskusji głos zabrał prof. Z. Jasiewicz. Stwierdził, iż Polskie Towarzystwo Ludoznawcze przeżywało pewien kryzys, ale dzięki systematycznym i konkretnym działaniom prezesa, prof. dr D. Simonides, udało się go zażegnać. Złożył serdeczne podziękowania prof. Simonides za całokształt działań, a także dyrektor biura, mgr Paulinie Sucheckiej, za wielką dbałość i troskę o Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Prof. Z. Jasiewicz potwierdził również pilną konieczność włączenia studentów etnologii do prac w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, co wzmocniłoby potencjał naukowy To- �Kronika 337 warzystwa. Prof. T. Karwicka zapytała, dlaczego nie ma dofinansowania na wydanie prac bibliograficznych. W odpowiedzi mgr P. Suchecka stwierdziła, iż Ministerstwo Nauki i Informatyzacji Naukowej nie dofinansowuje prac bibliograficznych w formie książkowej, a jedynie edycje w postaci elektronicznej, np. na płycie CD. Następnie prof. D. Simonides podkreśliła, iż Polskie Towarzystwo Ludoznawcze jako jedno z trzech towarzystw naukowych w Polsce funkcjonuje, posiadając etaty, siedzibę, wydawnictwa. Ministerstwo Nauki i Informatyzacji Naukowej nie ma pieniędzy na dofinansowania działalności towarzystw. Mamy jednak szansę utrzymać swój potencjał dzięki ponad stuletniej tradycji. Mgr Kowalczyk, słuchając sprawozdań Oddziałów, odniósł wrażenie, iż nie zajmują się one pracami ludoznawczymi. Jest prezesem Towarzystwa Polsko-Serbołużyckiego i wie, że w różnych miastach znajdują się ludzie zajmujący się taką tematyką, a w sprawozdaniach nie było o tym żadnej wzmianki. Mgr M. Pamowska przypomniała, iż w Warszawie było Koło Zainteresowań Kulturą Łużycką. Mgr Z. Toroński stwierdził, iż przy Oddziale Poznańskim również istniało Koło Miłośników Kultury Łużyckiej. Szczególnie aktywne było w czasie, kiedy pracami kierował zmarły już Kazimierz Fedyk. Wnioski Komisji Wnioskowej przedstawiła przewodnicząca, mgr K. Kaczko: 1. Przywrócić wrześniowy termin Walnych Zgromadzeń Delegatów. 2. Do udziału w Walnym Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zaproszeni są wszyscy członkowie PTL, a nie tylko delegaci. 3. Zarządy wszystkich Oddziałów PTL proszone są o przesyłanie do krakowskiego Oddziału propozycji biogramów zasłużonych, a zmarłych już etnografów i etnologów, zwłaszcza z terenu działania Oddziałów. Materiały te znajdą się w drugim tomie wydawnictwa Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne. 4. Zorganizować 80. Walne Zgromadzenie PTL połączone z konferencją naukową w Łodzi w dniach 23-26 września 2004 roku, a 81. WZD we wrześniu 2005 roku w Warszawie. 5. Zgodnie z wnioskiem Głównej Komisji Rewizyjnej przeprowadzić w bieżącym roku inwentaryzację magazynu wydawnictw. Wszystkie wnioski zostały jednogłośnie przyjęte. Kończąc obrady, prezes prof. D. Simonides podziękowała wszystkim za uczestnictwo i zaprosiła na sesję naukową "Polska-Niemcy. Pogranicze kulturowe i etniczne". Jerzy Adamczewski POSIEDZENIE ZARZĄDU GŁÓWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, SŁUBICE, 26 CZERWCA 2003 26 czerwca 2003 roku w Słubicach w gmachu Collegium Polonicum Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza odbyło się posiedzenie Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Uczestniczyli: • prezes - prof. dr Dorota Simonides, • wiceprezes - prof. dr Teresa Smolińska, �Kronika 338 • sekretarz generalny - dr Jerzy Adamczewski, • zastępca sekretarza generalnego - dr Anna Spiss, • skarbnik - mgr Zbigniew Toroński, • zastępca skarbnika - dr Magdalena Rostworowska, • członek Zarządu Głównego - mgr Krystyna Kaczko, • dyrektor biura przy ZG - mgr Paulina Suchecka, • główna księgowa - Agata Sikora oraz prezesi lub reprezentujący ich przedstawiciele Oddziałów: Bielsko Biała (mgr Z. Filip), Kraków (dr Anna Spiss), Łódź (dr A. Styczyńska), Śląski (prof. B. Bazielich), Warszawa (mgr J. Szczypa), Wrocław (mgr M. Michalska), a także dr J. Kamocki zastępca przewodniczącego Głównej Komisji Rewizyjnej oraz prof. dr Michał Buchowski - współorganizator konferencji naukowej "Polska-Niemcy. Pogranicze kulturowe i etniczne", towarzyszącej tegorocznemu WZD. Posiedzenie otworzyła prezes D. Simonides, powitała zebranych i usprawiedliwiła nieobecność pozostałych członków Prezydium Zarządu Głównego. Prof. M. Buchowski poinformował o przewidywanej frekwencji prelegentów na konferencji naukowej. Za wyjątkiem p. Doroty Angutek z Uniwersytetu Zielonogórskiego wszyscy pozostali prelegenci powinni być obecni. Ustalono, iż ostateczny termin zebrania referatów to koniec lipca. Jednogłośnie uchwalono, iż referaty przedstawiają tylko autorzy obecni na sali obrad. Następnie p. Paulina Suchecka przedstawiła sprawy organizacyjne związane z WZD: wyjazd na uroczystą kolację w Zespole Szkół Leśnych w Starościnie, wyjazd na wycieczkę do Niemiec. W kolejnym punkcie zebrani jednogłośnie przyjęli nowych członków: l. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Marcin Fiszer Weronika Kasperek Agnieszka Paulus Ewa Beniowska Anna Cyankiewicz Józef Nowak Andrzej Wojtan - Oddział Oddział Oddział Oddział Oddział Oddział Oddział Bielsko-Biała, Bielsko-Biała, Bielsko-Biała, Kraków, Kraków, Lublin, Lublin. Dyrektor biura poinformowała zebranych, iż przygotowany jest dyplom członka honorowego dla p. Ewy Fryś-Pietraszkowej. Wniosek o nadanie tytułu zgłoszony został przez Oddział Kraków. Zarząd Główny przygotuje wniosek na posiedzenie WZD, które zgodnie z § 28, ust. 7 przyznaje tytuł członka honorowego. Ponadto p. P. Suchecka przedstawiła wniosek Oddziału Łódź, który wpłynął do Zarządu Głównego już po ostatnim posiedzeniu Prezydium, czyli po 6 maja 2003 roku. Wniosek dotyczący przyznania tytułu członka honorowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego p. Elżbiecie Królikowskiej i p. Ewie Zawiejskiej był dobrze umotywowany. Prezes O/Łódź, A. Styczyńska, przedstawiła sylwetki obu pań. Zarząd Główny jednogłośnie przegłosował przedstawiony wniosek. Postanowiono jednocześnie, iż tytuły te będzie można wręczyć na przyszłorocznym WZD, które odbędzie się w Łodzi. Dyrektor biura przekazała również zbiorowy wniosek Oddziału Warszawa obejmujący trzy nazwiska: p. T. Ambrożewicz, p. Z. Jeż-Jarecka, p. M. Parnowska. Wniosek O/Warszawa nie został rozpatrzony. Uznano, iż wnioski o przyznanie tytułu członka honorowego muszą być indywidualne, umotywowane, podkreślające szczególne zasługi dla Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, a nie tylko �Kronika 339 staż w Towarzystwie i funkcje pełnione przez kandydata. Wnioski muszą być dostarczane do Zarządu Głównego odpowiednio wcześniej, aby Prezydium mogło dogłębnie zapoznać się z prezentowaną sylwetką. W związku z powyższym postanowiono zwrócić wniosek do O/Warszawa w celu stosownego uzupełnienia. Do ZG wpłynęło pismo ze Szczecina o zatwierdzenie powołania Oddziału Szczecin PTL. Do pisma dołączony był protokół z zebrania założycielskiego, w którym wzięło udział 10 osób, a któremu przewodniczył Jacek Łapott. Prezesem wybrana została Ewa Prądzyńska. Zarząd Główny, zgodnie z § 37, ust. 9 Statutu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, podjął jednogłośnie decyzję o powołaniu, a właściwie o reaktywowaniu, Oddziału Szczecin. Następnie głos zabrała p. Agata Sikora - główna księgowa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i przedstawiła sytuację finansową Towarzystwa na koniec pierwszego kwartału. Na dzień 31 marca 2003 roku środki pieniężne pozostające w dyspozycji Zarządu Głównego stanowiły kwotę 22.928,91 zł. Pani A. Sikora podkreśliła konieczność sporządzania przez poszczególne oddziały raportów finansowych za I i II półrocze. Dane te są niezbędne do sporządzania rocznego rozliczenia i bilansu. Główna księgowa poinformowała, że jedynym uprawnionym płatnikiem w rozliczeniach z Urzędem Skarbowym i Zakładem Ubezpieczeń Społecznychjest Zarząd Główny. Uprawnień takich nie posiadają oddziały i absolutnie nie mogą dokonywać takich rozliczeń. W razie potrzeby przy realizacji zadań zleconych i płacenia honorariów oddział musi wykonać kilka czynności: 1. Wystąpić do Urzędu Statystycznego we Wrocławiu z wnioskiem RG-l o przyznanie numeru REGON dla jednostki lokalnej. Otrzyma wówczas REGON zawierający numer Zarządu Głównego rozszerzony o dodatkowe 5 cyfr. 2. Musi zgłosić się w Krajowym Rejestrze Sądowym, zgodnie z miejscem siedziby oddziału, i otrzymać odrębny numer KRS. Jednakże nadal będzie to oddział posługujący się statutem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. 3. Złożyć w Urzędzie Skarbowym, wg miejsca siedziby oddziału, deklarację NIP-l dla wyodrębnionej jednostki wewnętrznej w celu przyznania numeru NIP jednostce składowej. Pani Sikora podkreśliła, iż jest to jedyna możliwość uzyskania statusu płatnika uprawnionego do rozliczeń z Urzędem Skarbowym i Zakładem Ubezpieczeń Społecznych w zakresie podatków dochodowych. I w związku z tym, należy poinformować wszystkie oddziały o możliwości przeprowadzenia takiej procedury. Referująca stwierdziła konieczność przeprowadzenia inwentaryzacji w celu ustalenia faktycznego stanu ilościowo-wartościowego magazynu wydawnictw. Jest to związane z koniecznością realizacji Ustawy o rachunkowości. Majątek w postaci towarów objętych ewidencją ilościowo-wartościową podlega spisowi z natury przynajmniej raz na 2 lata. Główna księgowa postawiła wniosek o zgodę Zarządu Głównego na szybkie przygotowanie inwentaryzacji oraz wygospodarowanie środków finansowych na pokrycie kosztów. Agata Sikora przedstawiła również kwestię Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych. Obecny stan zatrudnienia, obejmujący 2 etaty, zgodnie z przepisami zwalnia Towarzystwo z tworzenia odrębnego funduszu i odprowadzania rocznego odpisu podatkowego. W zamian za to pracodawca zobowiązany jest do wypłaty jednorazowo w ciągu roku świadczenia urlopowego dla każdego etatowego pracownika, który korzysta z minimum 14 dni urlopu wypoczynkowego. Świadczenie to wynosi brutto 600 zł na osobę. Pani Sikora zwróciła się z wnioskiem o akceptację tych tzw. dopłat do wczasów "pod gruszą". Poinformowała również, iż od l maja 2003 roku na umowę-zlecenie zatrudniona jest Jadwiga Kłodnicka, która zajmować się będzie biblioteką. Środki finansowe przyznane przez �340 Kronika Komitet Badań Naukowych na Bibliotekę Naukową im. J. Czekanowskiego pozwolą na sfinansowanie tej umowy. Zebrani jednogłośnie en block przegłosowali wnioski. Pani Paulina Suchecka przedstawiła pismo, jakie do Zarządu Głównego skierował Oddział Lublin. Jest to prośba o upoważnienie przez Zarząd Główny tamtejszego oddziału do reprezentowania Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w przetargu na opracowanie i wykonanie projektu pt. Język i kultura gminy Wola Uhruska na tle obszaru Euroregion Bug. Upoważnienie dotyczy trzech osób: prezesa, skarbnika i przewodniczącego Komisji Rewizyjnej Oddziału Lublin. Umowa zawarta będzie między Zarządem Głównym PTL a Urzędem Gminy Wola Uhruska. Projekt uwzględnia 5% narzutu dla Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Projekt finansowany będzie ze środków unijnych, a planowany łączny koszt wynosi 4.000 euro. Zarząd Główny jednogłośnie upoważnił przedstawione w piśmie osoby do reprezentowania go w trakcie przetargu. Dyrektor biura poinformowała, iż Uniwersytet Wrocławski dofinansował wydanie tegorocznego 6. numeru "Literatury Ludowej" kwotą 3.000 zł. Będzie to monotematyczny zeszyt, w którym ukażą się artykuły pracowników Katedry Etnologii i Antropologii Kultury Uniwersytetu Wrocławskiego. W trakcie posiedzenia Rady Wydawniczej w dniu 6 maja 2003 roku m.in. stwierdzono, iż proponowana do wydania praca Stefana Lwa Budownictwo ludowe na terenie Puszczy Sandomierskiej w XIX i XX w. zawiera według recenzentów pewne luki i braki, wartościowe są natomiast fotografie i mapy. Zwrócono się ze stosownym pytaniem do S. Lwa, proponując autorowi możliwość opublikowania tych materiałów w "Ludzie". Dyrektor biura odczytała odpowiedź autora, w którym zgadza się on na taką propozycję. Ustalono, iż materiały te zostaną przekazane redaktorowi "Ludu" - prof. Z. Jasiewiczowi. Następnie P. Suchecka poinformowała, iż Polskie Towarzystwo Ludoznawcze posiada już swoją stronę internetową i przedstawiła najważniejsze uwagi dotyczące tej strony. Strona posiada następujące "części": wstęp, historię, Zarząd Główny, jednostki podległe, oddziały terenowe, kontakty wydawnictwa, oferta, księga gości oraz dane adresowe. Adres strony: www.ptl.end.pliadrespoczty:plt@free.ngo.pl. Autorką jest p. Natalia Gancarz, studentka Uniwersytetu Sląskiego, Filii w Cieszynie. Prezes D. Simonides zaproponowała, aby autorce zapłacić kwotę 500 zł za wykonaną pracę· A gdyby p. Gancarz odmówiła, to gratyfikację stanowić będą wydawnictwa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Zebrani jednogłośnie zgodzili się z propozycją. Dyrektor biura odczytała pismo z parafii pw. Sw. Trójcy w Strzelnie z prośbą o uzupełnienie zbiorów biblioteki parafialnej z różnych dziedzin, m.in. kultury i sztuki. Jednogłośnie zadecydowano o przekazaniu parafii po jednym egzemplarzu wszystkich publikacji o wysokim nakładzie - tzw. "kominów". Na zakończenie obrad prezes D. Simonides poinformowała zebranych o pozyskaniu dla Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego komputera z drukarką, który jest do odebrania w Warszawie w Sejmie RP. Wystosowano już podziękowania dla darczyńcy, posła na Sejm RP Józefa Oleksego. Sprzęt ten będzie bardzo pomocny w pracy biura, a zwłaszcza przy mającej wkrótce odbyć się inwentaryzacji zbiorów magazynowych. Posiadanie Internetu, swojej strony i adresu poczty elektronicznej pozwoli na znacznie łatwiejszy dostęp do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego wszystkim zainteresowanym w kraju, a także poza granicami. Jest również szansa uzyskania dwóch komputerów z Banku Zachodniego we Wrocławiu. Na tym protokół zakończono. Jerzy Adamczewski �Kronika 341 DZIAŁALNOŚĆ ZARZĄDU GŁÓWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO W OKRESIE: CZERWIEC 2002 - CZERWIEC 2003 7 czerwca 2002 roku w Cieszynie odbyło się 78. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Zgodnie ze statutem przeprowadzono wówczas wybory do statutowych władz naczelnych Towarzystwa: Zarządu Głównego, Głównej Komisji Rewizyjnej oraz Sądu Koleżeńskiego. W wyniku tajnego głosowania do Zarządu Głównego wybrano 12 osób. W porządku alfabetycznym byli to: Jerzy Adamczewski, Alfred Gauda, Zbigniew Jasiewicz, Krystyna Kaczko, Zygmunt Kłodnicki, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Magdalena Rostworowska Dorota Simonides, Teresa Smolińska, Anna Spiss, Andrzej Stawarz, Zbigniew Toroński. Prezydium Zarządu Głównego ukonstytuowało się w następującym składzie: prezes - prof. dr hab. Dorota Simonides, wiceprezes - prof. dr hab. Zygmunt Kłodnicki, wiceprezes - prof. dr hab. Teresa S,molińska, wiceprezes - dr Andrzej Stawarz, sekretarz generalny - dr Jerzy Adamczewski, zastępca sekretarza - dr Anna Spis s, skarbnik - mgr Zbigniew Toroński, zastępca skarbnika - dr Magdalena Rostworowska. Do Głównej Komisji Rewizyjnej wybrano dr. Janusza Kamockiego, dr Annę Lewicką i mgr Małgorzatę Orlewicz. Przewodniczącą GKR została dr Anna Lewicka. Sąd Koleżeński ukonstytuował się w następującym składzie: dr Stanisław Chmielowski - przewodniczący oraz członkowie: mgr Maria Parnowska i dr Jan Święch. Ubiegłorocznemu 78. Walnemu Zgromadzeniu Delegatów PTL towarzyszyła sesja naukowa "Pogranicza kulturowe i pogranicza etniczne w Środkowej Europie". Polskie Towarzystwo Ludoznawcze posiada, założoną w tym roku, swoją stronę internetową· Autorką strony jest Natalia Gancarz, studentka Uniwersytetu Śląskiego, Filia w Cieszynie. Adres strony: www.ptl.end.pI.Adrespocztyinternetowej:pt1@free.ngo.pl. Realizacja wniosków z LXXVIII WZD w Cieszynie Wnioski zostały opublikowane w protokole z Walnego Zgromadzenia Delegatów w "Ludzie", t. 86 za rok 2002, s. 336. W trakcie WZD przewodniczący Komisji Wnioskowej przedstawił listę zgłoszonych propozycji. Delegaci nie zaakceptowali wniosku o przedłużenie kadencji Zarządu Głównego do 4-5 lat. Aktualny pozostał więc zapis w § 23, ust. 2 Statutu, iż kadencja naczelnych władz Towarzystwa trwa 3 lata. Walne Zgromadzenie Delegatów rozpatrzyło i w wyniku głosowania zaakceptowało następujące wnioski: l. Podjęcie próby przez poszczególne oddziały umożliwienia bezpłatnego wstępu do muzeów dla członków Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego - realizacja tego wniosku w gestii oddziałów; 2. Zwolnienie z obowiązku płacenia składek członkowskich - realizacja wniosku w gestii oddziałów; �342 Kronika 3. Przejęcie przez Zarząd Główny dokumentacji likwidowanych oddziałów - wniosek nie realizowany ze względu na brak możliwości nawiązania kontaktu w władzami rozwiązanych oddziałów Towarzystwa; 4. Podziękowanie dla osoby rozprowadzającej wydawnictwa Towarzystwa przez Internet - wniosek zrealizowany; 5. Opracowanie programu zachęcającego młodych pracowników naukowych do wstępowania w szeregi Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego - jeszcze na poprzednim Walnym Zgromadzeniu Delegatów prof. Z. Jasiewicz zaproponował powołanie zespołu w składzie: prof. D. Simonides, prof. Z. Kłodnicki, prof. T. Smolińska i dr Jan Święch do realizacji takiego programu; 6. Przygotowanie odwołania od decyzji Komitetu Badań Naukowych ograniczającej dotację dla Biblioteki Naukowej im. J. Czekanowskiego - wniosek zrealizowany; 7. Wyraźne zaznaczenie w zaproszeniach na kolejne Zgromadzenia Towarzystwa, że zapraszani są wszyscy członkowie Towarzystwa, a nie tylko delegaci - wniosek zrealizowany. Uchwalono, iż 79. Walne Zgromadzenie Delegatów, odbędzie się w roku 2003 w Słubicach. Działalność Zarządu Głównego i Prezydium 26 czerwca 2003 roku w Słubicach, Zarząd Główny, w którym działa 12 osób wymienionych w pierwszej części sprawozdania, odbył posiedzenia z udziałem przewodniczących Oddziałów. W okresie sprawozdawczym Prezydium Zarządu Głównego, liczące osiem osób wymienionych w pierwszej części sprawozdania, odbyło trzy posiedzenia w następujących terminach: 12 grudnia 2002 roku we Wrocławiu, 14 lutego 2003 roku w Opolu i 6 maja 2003 roku we Wrocławiu. W grudniowym posiedzeniu uczestniczyło 7 osób. Obradowano pod przewodnictwem prezes - prof. dr Doroty Simonides i omówiono następujące główne zagadnienia: 1. Sprawy członkowskie - zatwierdzenie deklaracji nowych członków i sprawa powołania nowego oddziału w Szczecinie; 2. Komitet Badań Naukowych - sprawozdania finansowe, rozliczenie, wnioski o dofinansowania; 3. Sprawy pracownicze; 4. Sprawy bieżące. W lutym w posiedzeniu udział wzięło również siedmioro członków Prezydium. Pod przewodnictwem prezesa omówiono następujące ważne zagadnienia: 1. Sprawy członkowskie - zatwierdzenie deklaracji nowych członków i legitymacja członkowska; 2. Komitet Badań Naukowych - raport za 2002 rok i wnioski wydawnicze na 2003 rok; 3. Załatwienie spraw finansowych związane ze śmiercią p. Anny Lubańskiej; 4. Sprawy bieżące - dalsze funkcjonowanie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego; 5.79. WZD w Słubicach - organizacja i sesja naukowa. �Kronika 343 W majowym posiedzeniu Prezydium pod przewodnictwem prezes Doroty Simonides obradowało 5 osób. Dyskutowano następujące tematy: 1. Sprawy członkowskie - zatwierdzenie nowych deklaracji, przyjęcie wniosku o przyznanie tytułu członka honorowego; 2. Sytuacja lokalowa i finansowa PTL - dalsze funkcjonowanie biura przy ZG i umowa z Uniwersytetem Wrocławskim; 3. Komitet Badań Naukowych - reorganizacja i dalsze dofinansowanie; 4. Sprawy pracownicze; 5. Sesja naukowa towarzysząca WZD w Słubicach - wystąpienie prof. dr. Michała Buchowskiego. Wśród działań o fundamentalnym dla Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego znaczeniu wymienić należy starania o uzyskanie stałej siedziby. Jak wszyscy doskonale wiedzą, na początku 2001 roku nastąpiło przeniesienie siedziby Zarządu Głównego PTL z ul. Szewskiej na ul. Koszarową do budynku Biblioteki Wydziału Nauk Społecznych Uniwersytetu Wrocławskiego. Towarzystwo związane jest z wrocławskim uniwersytetem od 1953 roku, od momentu, kiedy siedziba Towarzystwa przeniesiona została do Wrocławia, i zawsze odgrywało służebną rolę wobec Uniwersytetu Wrocławskiego. Z bogatych zbiorów bibliotecznych korzystają studenci i pracownicy naukowi uczelni wrocławskich, przede wszystkim uniwersytetu. Nowe pomieszczenia o powierzchni ok. 300 m2 są mniejsze i niższe od tych na ul. Szewskiej, dlatego też nie można było rozstawić drewnianych regałów używanych poprzednio i część księgozbioru nie jest udostępniona. Zajmowane pomieszczenia pozwalają na bieżące funkcjonowanie biura i częściową działalność biblioteki. Termin zakończenia remontu budynku przy ul. Szewskiej planowany był na czerwiec 2002 roku i zgodnie z zapewnieniami władz Uniwersytetu Wrocławskiego, mieliśmy tam powrócić. Jednak w maju na ręce prof. Simonides wpłynęło pismo rektora Uniwersytetu Wrocławskiego, prof. Romualda Gellesa, w którym zostaliśmy poinformowani, że ze względu na zmianę użytkownika budynku przy ul. Szewskiej termin zakończenia prac ulegnie przesunięciu. Rektor proponował również przeniesienie biblioteki PTL do siedziby Biblioteki Głównej, której budowa miała rozpocząć się w zeszłym roku. Padła też propozycja lokalizacji biblioteki w przejętym przez uniwersytet budynku dawnej szkoły podstawowej przy ul. Kużniczej 49. Stwierdziliśmy, iż z wielu powodów budynek absolutnie nie nadawał się na bibliotekę posiadającą tak cenny księgozbiór. Dziś planowane jest wyburzenie tego budynku. Pani Prezes wystosowała pismo do Rektora z wnioskiem o pozostaniu przy poprzednich ustaleniach, tj. powrotu do budynku przy ul. Szewskiej 36. W wyniku starań prof. Doroty Simonides i prof. Zygmunta Kłodnickiego we wrześniu ubiegłego roku Polskie Towarzystwo Ludoznawcze otrzymało darowiznę od Uniwersytetu Wrocławskiego w wysokości 28.000 zł, która w całości została przeznaczona na wynagrodzenie pań zatrudnionych w biurze przy Zarządzie Głównym, co przy braku możliwości finansowania przez KBN etatów w bibliotece i archiwum naukowym pozwoliło wypłacić zaległe wynagrodzenie. Postanowiono zwrócić się pismem do Rektora UW z prośbą o dwa etaty (4.000 złotych miesięcznie), na których Uniwersytet Wrocławski zatrudniłby dwie osoby oddelegowane do pracy w Bibliotece Naukowej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Całkowity koszt utrzymania całego biura przy Zarządzie Głównym w 2002 roku wynosił 6.756,40 zł brutto miesięcznie. W trakcie zeszłorocznej wizyty przedstawicieli Prezydium ZG na czele z prof. Simonides u Rektora pojawiło się kilka koncepcji dalszego funkcjonowania Towarzystwa. �344 Kronika Najpoważniejszą z nich było przyłączenie PTL do Centrum Badań Śląskoznawczych i Bohemistycznych Uniwersytetu Wrocławskiego, którym kieruje dr Ryszard Gładkiewicz. Centrum to podlega bezpośrednio Rektorowi. Najbliższą realizacji była właśnie ta koncepcja oraz uzyskanie od UW dwóch etatów dla pracowników biura. Pozostała do rozwiązania sprawa lokalu dla biblioteki i biura. Powrót na ul. Szewską wydawał się mało realny. Przeprowadzka do przejętego przez Uniwersytet budynku szkoły przy ul. Kuźniczej została wówczas odrzucona z powodu zbyt wielkich kosztów adaptacji pomieszczeń szkoły na użytek biblioteki, ponadto nie byłoby możliwe wydzielenie jednolitego kompleksu dla biblioteki i biura, a także brakowało węzła sanitarnego. Pojawiła się natomiast koncepcja przeprowadzenia do budynku przy ul. Cieszyńskiego, gdzie znajdował się Wydział Stomatologii. Ten projekt wydawał się najbardziej realny. Urząd Marszałkowski nie mógł wspomóc finansowo Towarzystwa, ale mógł pomóc Uniwersytetowi. Możliwe było zatem przekazanie uczelni pomieszczenia w rzeczonym budynku dla Centrum Badań, ze wskazaniem dla PTL. Wówczas biblioteka przeniesiona miała być do opuszczonej biblioteki stomatologicznej, czyli do pomieszczeń, gdzie nie trzeba było wykonywać żadnych prac remontowych. W sprawie ewentualnego przejęcia biblioteki Towarzystwa przez Uniwersytet lub jej użyczenia, na posiedzeniu Prezydium jednogłośnie przegłosowano przyzwolenie na użyczenie księgozbioru uniwersytetowi, a prawnicy mieli przygotować stosowną umowę. Dalsze funkcjonowanie Towarzystwa miało być oczywiście autonomiczne i nie podlegać kierownictwu Centrum Badań Śląskoznawczych, a działalność wydawnicza opierać się miała na dofinansowaniu z KBN, a jeżeli UW dofinansuje publikacje PTL, to Centrum mogło figurować jako współwydawca. Obecnie nieaktualne już jest planowane połączenie z Centrum Badań. Uniwersytet Wrocławski, już bez jego pośrednictwa, będzie finansował 2 etaty biurowe w zamian za udostępnianie biblioteki i archiwum. Wydawnictwa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego sygnowane będą logo Uniwersytetu Wrocławskiego. Zawarto stosowną umowę z UW obowiązującą do marca 2004 roku. Siedzibą biblioteki, archiwum i biura pozostanie w dalszym ciągu budynek przy ul. Koszarowej 3. W biurze działającym przy Zarządzie Głównym zatrudnione są obecnie cztery osoby. Dyrektorem biura jest mgr Paulina Suchecka, która dodatkowo zajmuje się biblioteką i prowadzi archiwum. Na całym etacie pracuje również p. Bożena Wrońska - intendent zbiorów bibliotecznych - obsługująca magazyn wydawnictw, wysyłkę publikacji itd. Natomiast księgowość prowadzi p. Agata Sikora. Jest ona zatrudniona na umowę-zlecenie. Od l maja 2003 roku również na umowę-zlecenie zatrudniona została p. Jadwiga Kłodnicka, która zajmuje się biblioteką· Sprawy finansowe 13 stycznia 2003 roku zmarła nieodżałowana p. Anna Lubańska. Jej wkład w naprawienia finansów Towarzystwa i utrzymywanie ich w nieustannej dyscyplinie jest niepodważalny i godny najwyższego szacunku. Nieszczęście przytrafiło się na początku tego roku i niezbędne stało się zatrudnienie osoby, która rozliczyłaby rok ubiegły i wykonała niezwykle ważne sprawozdanie do Komitetu Badań Naukowych. Dzięki pomocy prof. Doroty Simonides udało się zamknąć ubiegły rok finansowy i przygotować stosowne sprawozdanie do Komitetu Badań Naukowych. Obecnie sprawy finansowe prowadzi p. Agata Sikora. �Kronika 345 Dane finansowe za rok ubiegły i pierwszy kwartał tego roku zawiera szczegółowe sprawozdanie skarbnika. Tu podaję tylko kilka podstawowych informacji: I. Wpływy środków pieniężnych dla Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w 2002 roku wyniosły: 261.749 zł, z czego ponad połowa to dotacja celowa z Komitetu Badań Naukowych na dofinansowanie wydawnictw i na upowszechnianie nauki - 165.075 zł. Druga najważniejsza pozycja to wpływy ze sprzedaży wydawnictw - 42.574 zł, a także dotacja Uniwersytetu Wrocławskiego na wynagrodzenie dla pracowników biura za okres VIII-XII 2002 roku - 28.000 zł. Wydatki poniesione na finansowanie działalności statutowej Zarządu Głównego w 2002 roku - 228.835,52 zł, w tym największe pozycje to: wynagrodzenia pracowników biura wraz z pochodnymi -141.462,70 zł. oraz różnorodne usługi -75.046,82 zł. Saldo na dzień 31 grudnia 2002 roku wynosiło 58.664,84 zł, a zobowiązania PTL - 22.076,32 zł. Zarząd Główny posiadał na dzień l stycznia 2003 roku wolne środki pieniężne w wysokości 36.588,52 zł. 2. Dofinansowanie z Komitetu Badań Naukowych, obecnie już Ministerstwa Nauki i Informatyzacji Naukowej, w wysokości 3.000 zł, otrzymaliśmy również na konferencję naukową"Polska-Niemcy. Pogranicze kulturowe i etniczne", która towarzyszy tegorocznemu Walnemu Zgromadzeniu Delegatów. Działalność wydawnicza Przewodniczącym Rady Wydawniczej jest wiceprezes, dr Andrzej Stawarz. Wokresie sprawozdawczym odbyło się jedno posiedzenie Rady Wydawniczej w dniu 6 maja 2003 roku pod przewodnictwem prof. dr D. Simonides. Omówiona została realizacja planu wydawniczego na rok 2002 i 2003 oraz propozycje wydawnicze na 2004 rok. W okresie sprawozdawczym Polskie Towarzystwo Ludoznawcze wydało następujące pozycje książkowe: A. Periodyki: • "Lud", t. 86, • "Literatura Ludowa", t. 46 za rok 2002 i nr l i 2 za 2003 rok. • "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 41. B. Serie wydawnicze: • Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 6 - A. Lebeda, Zwyczaje, wierzenia i obrzędy pogrzebowe; t. 7 - A. Drożdż, Pomoc wzajemna. • Atlas Polskich Strojów Ludowych, t. 34 - B. Bazielich, Strój rozbarski. Wszystkie te wydawnictwa zostały dofinansowane przez Komitet Badań Naukowych. Na rok 2003 do KBN zostały złożone wnioski o dofinansowanie następujących pozycji: I. "Literatura Ludowa", t. 47 za rok 2003 - red. prof. Czesław Hemas (55.500 zł), 2. "Lud", t. 87 za rok 2003 - red. prof. Zbigniew Jasiewicz (26.375 zł), 3. "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 42: O. Goldberg-Mulkiewicz, Stara i nowa ojczyzna. Ślady kultury Żydów w Polsce (18.400 zł), 4. M. Eder, Bibliografia zawartości "Literatury Ludowej" za lata 1981-2002 (5.760 zł), 5. M. Wilbik, L KUŹIna,Bibliografia etnografii polskiej za lata 1991-1995 (17.845 zł), 6. U. Lewicka-Rajewska, Arabskie opisanie Słowiańszczyzny. Najstarsze źródła do dziejów kultury (24.550 zł), 7. Z naszych tradycji. Dziedzictwo kultury ludowej w woj. łódzkim (50.650 zł), 8. Pogranicza kulturowe i etniczne w Polsce (25.800 zł). �Kronika 346 Ogółem wnioskowano o dofinansowanie wydawnictw na kwotę 224.960 zł. W dniu 31 marca 2003 roku Polskie Towarzystwo Ludoznawcze podpisało umowę z KBN na rok bieżący. Wysokość przyznanej dotacji na wydawnictwa wynosi 52.200 zł. Dofinansowanie otrzymały następujące publikacje - podana wysokość dofinansowania i wnioskowana wartość: • "Literatura Ludowa" - 13.500 z 55.500 zł, • "Lud" - 13.500 z 26.375 zł, • "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 42: Olga Goldberg-Mulkiewicz, Stara i nowa ojczyzna. Ślady kultury Żydów w Polsce - 5.400 z 18.400 zł, • U. Lewicka-Rajewska, Arabskie opisanie Słowiańszczyzny. Najstarsze źródła do dziejów kultury - 9.900 z 24.550 zł, ukaże się w serii Prace Etnologiczne, • Praca zbiorowa, Pogranicza kulturowe i etniczne w Polsce. Pogranicze cieszyńskie. - 9.900 z 25.800 zł. Są to materiały z konferencji w Cieszynie w roku 2002. Uznania nie znalazły 3 pozycje: • M. Eder, Bibliografia zawartości "Literatury Ludowej" za lata 1981-2002, • M. Wilbik, L Kuźma, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1991-1995, • Z naszych tradycji. Dziedzictwo kultury ludowej w woj. łódzkim. Propozycja wydawnicza zaakceptowana przez Radę na 2004 roku obejmuje następujące pozycje: • B. Bazielich, Sztuka i rękodzieło ludowe w Polsce w serii Biblioteka Popularnonaukowa, • Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 8, Obrzędy i zwyczaje weselnej. • oraz warunkowo 1. Adamczewski, Młynarstwo magiczne w serii Prace i Materiały Etnograficzne, • wydawnictwa ciągłe: "Lud", "Literatura Ludowa", "Łódzkie Studia Etnograficzne". Należy podkreślić, iż Komitet Badań Naukowych przekształcony został w Ministerstwo Nauki i Informatyzacji Naukowej, a co za tym oczywiście idzie, zmniejszona została kwota, którą dysponuje ministerstwo na dofinansowania. PTL odczuło to natychmiast. Przyznane dofinansowanie wyniosło niewiele ponad 20% wnioskowanej kwoty. Rodzi to uzasadnione obawy o przyszłość działalności wydawniczej, choć nie tylko takiej, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Działający od 1968 roku Ośrodek gromadzi materiały do bieżącej bibliografii etnografii polskiej oraz opracowuje wybory z tej bibliografii do publikacji międzynarodowych, a także zbiera wiadomości o aktualnym ruchu naukowym. Siedziba Ośrodka znajduje się w Katedrze Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego. Od roku 2000 ODiIE nie posiada etatowego pracownika, a kieruje nim społecznie prof. B. Kopczyńska-Jaworska. W roku ubiegłym Komitet Badań Naukowych dofinansował Ośrodek, zgodnie z postulowaną przez ODiIE, kwotą w wysokości 7.450 zł (w 2001 r. było to 6.700 zł) z przeznaczeniem na opracowywanie bibliografii międzynarodowej. Ośrodek dofinansowany również został sumą3.500 zł (wobec wnioskowanych 6.260 zł, w 2001 r. było to 4.600 zł) na opracowywanie bazy danych do bibliografii polskiej. W okresie sprawozdawczym na podstawie wydawnictw Biblioteki Narodowej: Bibliografii Zawartości Czasopism i Przewodnika Bibliograficznego sporządzono w kom- �Kronika 347 puterowej bazie danych około 450 not bibliograficznych, głównie za lata 2002-2002. Przygotowano również wybory z zakresu antropologii kulturowej, etnografii i folklorystyki dla międzynarodowych bibliografii za rok 2001: UNESCO - 100 not i lVB _ 126 not wraz z indeksami i tłumaczeniami. W II kwartale 2002 roku międzynarodowe czasopismo abstraktów DEMOS zawiesiło swoją działalność, co spowodowało konieczność zwrotu do KBN 2.000 zł, a przygotowane recenzje zostały przekazane do redakcji "Ludu". Kontynuowano prace nad opracowaniem do druku materiałów bibliograficznych za lata 1991-1995 oraz prace nad zleconym przez Komitet Nauk Etnologicznych informatorem etnografów polskich zatrudnionych w instytucjach etnograficznych i ogólno-kulturalnych. Na rok 2003 Ośrodek otrzymał z KBN dofinansowanie jedynie w wysokości 5.000 zł z przeznaczeniem na opracowywanie selektywnej bibliografii etnografii polskiej za rok 2002 dla bibliografii międzynarodowych. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego Bibliotekę prowadzi p. Jadwiga Kłodnicka i p. Paulina Suchecka. Księgozbiór w okresie sprawozdawczym powiększył się o 381 woluminów i obecnie liczy 40654 woluminy. Zakupiono 136, z wymiany pochodzi 181, dary obejmują 40, a wydawnictwa własne 24 woluminów. Są to najnowsze i najbardziej wartościowe publikacje wyselekcjonowane pod kątem profilu zbiorów biblioteki - z dziedziny etnologii, antropologii kulturowej, folklorystyki i nauk pokrewnych. Wszystkie zakupione woluminy są wprowadzane do inwentarzy bibliotecznych, skatalogowane, sklasyfikowane do działów i udostępniane wszystkim zainteresowanym. PTL prowadzi wymianę ze 170 zagranicznymi i 38 krajowymi instytucjami. W 2002 roku wysłano za granicę 288 egzemplarzy publikacji do 51 krajów. Do konserwacji oddano 17 wol. dzieł zwartych i 59 wol. czasopism. Do centralnego katalogu Biblioteki Narodowej wysłano zaktualizowany wykaz czasopism zagranicznych, które wpłynęły do biblioteki w roku 2002. Wartość woluminów pozyskanych w 2002 roku do księgozbioru wyniosła 17.645,45 zł. W okresie sprawozdawczym zanotowano 1323 wypożyczenia w czytelni i 204 na zewnątrz biblioteki. W roku bieżącym Komitet Badań Naukowych dofinansował działalność biblioteki w następujących sferach: l. Gromadzenie zbiorów i uzupełnianie zasobów 4.000 zł 2. Udostępnianie księgozbioru i informacja biblioteczna - 10.000 zł 3. Wymiana wydawnictw z instytucjami krajowymi i zagranicznymi 5.000 zł 4. Konserwacja zbiorów 5.000 zł 5. Opracowywanie zbiorów -10.000 zł Razem: - 34.000 zł Archiwum Naukowe Archiwum prowadzi p. Paulina Suchecka. W oparciu o zgromadzone w archiwum rękopisy przygotowano do druku i wydano w 2002 roku jako t. 18 w serii Biblioteka Zesłańca wspomnienia braci Stanisława i Zygmunta Chmielewskich, Zapiski niebohaterskich przeżyć. W sowieckiej niewoli. Przygotowywane są do ponownego (poszerzonego) wydania wspomnienia Z. Fedusa, Syberia wryta w pamięć dziecka. �Kronika 348 Kontynuowane jest gromadzenie wspomnień zesłańców syberyjskich: zbiór powiększył się w roku 2002 o kilka nowych wspomnień i liczy obecnie 861 tek i jako całość stanowi doskonałą bazę źródłową do badań nad historią lat 1939-1956. Na bieżąco gromadzone są dokumenty dotyczące historii Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, rękopisy nie opublikowanych tekstów z dziedziny etnologii, materiały etnograficzne teki z badań terenowych. Zgodnie z zamówieniem skopiowano rękopis Wincentego Pola dla potrzeb wystawy "Odkrywanie Huculszczyzny" organizowanej przez Muzeum Etnograficzne w Gdańsku i również prezentowanej we Wrocławiu. Komitet Badań Naukowych dofinansował w tym roku działalność archiwum w zakreSIe: l. Konserwacja zasobów archiwalnych 2. Opracowywanie zasobów archiwalnych - 3.350 zł, 3.000 zł. Oddziały Towarzystwa W okresie sprawozdawczym w szeregi Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przyjęto 20 nowych członków: • Oddział Mszana Dolna 11 • Oddział Gdańsk 2 • Oddział Poznań 2 • Oddział Wrocław 2 • Oddział Kraków l • Oddział Łódź l • Oddział Toruń l Przy Zarządzie Głównym zarejestrowanych jest obecnie 15 oddziałów. Najmłodszym jest Oddział Północno-mazowiecki funkcjonujący przy Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie, choć w zeszłym roku przy okazji LXXXVIII Walnego Zgromadzenia Delegatów zawiązał się Oddział w Cieszynie, który jednak do tej pory nie ukonstytuował się. Zgodnie z § 52 ust. 5 Statutu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego do kompetencji każdego Zarządu Oddziału naleźy składanie sprawozdania z działalności statutowej i finansowej. Sprawozdanie z działalności merytorycznej do dnia 22 czerwca 2003 roku przysłało jedynie 5 Oddziałów: Gdański, Łódzki, Krakowski, Toruński, Zielonogórski. Szczegółowe sprawozdania zostaną odczytane przez przedstawicieli poszczególnych Oddziałów w dalszej części Walnego Zgromadzenia. Bieżące raporty finansowe nadesłano z Oddziałów: Bielsko-Biała, Gdańsk, Kraków, Lublin, Łódź, Mszana Dolna, Opole, Poznań, Śląsk, Toruń, Warszawa, Wrocław. Do ZG wpłynęło pismo ze Szczecina o zatwierdzenie powołania Oddziału Szczecin PTL. Do pisma dołączony był protokół z zebrania założycielskiego, w którym wzięło udział 10 osób, a któremu przewodniczył Jacek Łapott. Prezesem wybrana została Ewa Prądzyńska. Decyzja o powołaniu Oddziału Szczecin została odłożona do najbliższego posiedzenia Zarządu Głównego, tj. do 26 czerwca 2003 roku, bowiem właśnie do kompetencji ZG należy, zgodnie z § 37, ust. 9 Statutu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, powoływanie oddziałów Towarzystwa. Jerzy Adamczewski �Kronika 349 PRACE ETNOMUZYKOLOGICZNE I W ZAKRESIE ANTROPOLOGII KULTURY INSTYTUTU SZTUKI PAN ORAZ CZASOPISMA ETNOLOGICZNE PRZEDMIOTEM UWAGI POSIEDZENIA KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH PAN, WARSZAWA, 29 LISTOPADA 2002 Doroczne, jesienne posiedzenie plenarne Komitetu Nauk Etnologicznych PAN odbyło się w siedzibie Instytutu Sztuki PAN. Pierwsza część posiedzenia poświęcona została prezentacji działalności naukowej ośrodka goszczącego członków Komitetu. Zebranych przywitał Dyrektor Instytutu Sztuki PAN - prof. dr hab. Lech Sokół, wskazując na znaczenie problematyki związanej z naukami etnologicznymi w pracach kierowanej przez niego placówki. Wręczył on prowadzącemu zebranie Przewodniczącemu Komitetu prof. dr. hab. Zbigniewowi Jasiewiczowi księgę Instytut Sztuki PAN, 1949-1999 (Warszawa 2000), wydaną z okazji 50-lecia Instytutu, zawierającą cenne informacje m.in. o pracach działających w nim zespołów etnologów, etnomuzykologów i etnochoreologów oraz antropologów kultury. O badaniach i publikacjach etnomuzykologicznych Zakładu Historii Muzyki tegoż Instytutu mówił prof. dr hab. Ludwik Bielawski. Zaprezentował on m.in. ostatnio opublikowane, S-tomowe dzieło Barbary Krzyżaniak i Aleksandra Pawlaka, Warmia i Mazury, Warszawa 2002, stanowiące część trzecią monumentalnej serii Polska pieśń i muzyka ludowa, redagowanej przez Ludwika Bielawskiego. Prace Zakładu Antropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej przedstawił dr Zbigniew Benedyktowicz. Zakład ten, powołany w roku 1997, przejął część zadań badawczych dotychczasowych Zakładu Sztuki Ludowej i Folkloru oraz Pracowni Badania Sztuki Ludowej w Krakowie, uzupełniając je o zadania nowe. Kontynuuje m.in. wydawanie czasopisma "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", redagowanego w latach 1952-1994 przez Aleksandra Jackowskiego. Dr Z. Benedyktowicz zaprezentował ponadto nową książkę A. Jackowskiego, Polska sztuka ludowa (Warszawa 2002). Autor książki powiedział o jej miejscu w dotychczasowych jego studiach i obecnych zainteresowaniach. Druga część posiedzenia poświęcona została omówieniu czasopism związanych z naukami etnologicznymi, a to z powodów zarówno formalnych, jak i merytorycznych. Powodem formalnym było zobowiązanie komitetów naukowych PAN przez Zespół Nauk Humanistycznych H-DI Komitetu Badań Naukowych do przeprowadzenia oceny czasopism danej dziedziny nauki i zaproponowanie ich podziału na listę "A" i "B". Ważnym kryterium oceny czasopism zaproponowanym przez KBN było: l. Stosowanie zewnętrznego, wobec zespołu redakcyjnego, recenzowania artykułów; 2. Dostępność łam czasopisma dla autorów spoza grupy pracowników instytucji je wydającej. Czasopisma wymagają okresowych analiz i ocen również ze względów merytorycznych. Dostarczają przecież tak ważnej w nauce możliwości prezentowania wyników badań i tworzenia forum dyskusji. Stanowią czuły barometr sytuacji w danej dziedzinie nauki. Wiele mówią o strukturze środowiska naukowego. Są także niezwykle ważnym źródłem do historii nauki. Bieżącej ocenie poddawane są jednak niezwykle rzadko. Nie znam, z okresu kilkudziesięciu ostatnich lat, jakiejkolwiek opublikowanej krytycznej analizy czasopisma związanego z naukami etnologicznymi; zapewne nie pisano ich również dlatego, aby nie utrudniać i tak niełatwego zadania utrzymywania periodyków. Dlatego wymóg oceny czasopism stworzony przez KBN należy uznać za korzystny dla rozwoju nauki. Z drugiej jednak strony konieczność przeprowadzenia kategoryzacji, podziału czasopism na bardziej lub mniej godne poparcia w dziedzinie nauki, w której pełnią one niepowtarzalne funkcje �350 Kronika w ramach środowiska, jest trudna do realizacji. Taka sytuacja wystąpiła w naukach etnologicznych, stanowiących zespół kilku dyscyplin i subdyscyplin; obok etnologii, folklorystyki, antropologii kulturowej także studiów nad plastyką ludową i nieprofesjonalną, etnomuzykologii, etnochoreologii, etnomuzealnictwa i in. Większość czasopism służy w związku z tym oddzielnej dyscyplinie, każde ma odmienny profil tematyczny, posiada różne kręgi autorów i czytelników i jest niezwykle ważne dla całej dziedziny nauki. Z tych powodów Przewodniczący Komitetu, w piśmie skierowanym do Przewodniczącego Zespołu Nauk Humanistycznych H-Ol KBN, uzasadniał niezbędność pozostawienia lub nadania wszystkim czasopismom związanym z naukami etnologicznymi, znajdującymi się obecnie na listach KBN, kategorii "A". Dotychczas przyjęta kategoryzacja wpływa na zróżnicowaną pozycję poszczególnych czasopism. W parametrycznych ocenach placówek naukowych, prowadzonych przez KBN, za artykuł opublikowany w piśmie zaliczonym do grupy "A" przyznawanych jest 6 pkt., w grupie "B" - 3 pkt., natomiast spoza listy KBN - 1 pkt. Stan liczbowy czasopism związanych z naukami etnologicznymi można uznać za zadowalający. W dłuższej perspektywie czasu, od II wojny światowej, dostrzec można okresy zwiększonej aktywności środowiska we wznawianiu i powoływaniu czasopism. Pierwszym z nich była druga połowa lat 40., okres zaraz po wojnie, kiedy wznowiono wydawanie "Ludu" (1946, red. J. Gajek i T. Seweryn) oraz założono "Polską Sztukę Ludową" (1947, red. J. Grabowski). Drugi okres, po roku 1956, w którym powstały "Kultura i Społeczeństwo" (1957, red. l Chałasiński), "Literatura Ludowa" (1957, red. J. Krzyżanowski), "Etnografia Polska" (1958, red. A. Kutrzeba-Pojnarowa), "Łódzkie Studia Etnograficzne" (1959, red. K. Zawistowicz-Adamska i B. Baranowski), nieco później "Ethnologia Polona" (1975, red. M. Frankowska), długo jedyne polskie czasopismo etnologiczne publikowane w językach kongresowych. Trzeci okres, w którym zakładano nowe czasopisma, to koniec lat 80. i lata 90. Wówczas powołano "Etnolingwistykę" (1988, red. l Bartmiński), "Biuletyn Polskiego Towarzystwa Etnochoreologicznego" (1989, pod tym tytułem od roku 1991, red. K. Lesień-Płachecka), "Sprawy Narodowościowe. Seria nowa" (1992, red. K. Kwaśniewski i l Wisłocki), "Joumal of Urban Ethnology" (1995, red. A. Stawarz) oraz "Zabawy i Zabawki. Kwartalnik Poświęcony Zagadnieniom Ludyzmu i Ludyczności" (1997, red. R. Kantor). Pojawiły się również czasopisma kół naukowych studentów etnologii, z których najbardziej trwałym i posiadającym jako jedyne ISSN okazało się "Pismo Antropologiczne. Barbarzyńca", wydawane przez Koło Naukowe Etnologów Ul Wszystkie wydawane czasopisma utrzymano, po roku 1989, w okresie przemian ustrojowych, i utworzono nowe, o czym już wyżej napisałem. Transformacji nie wytrzymały czasopisma muzeów etnograficznych: "Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku" i "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", m.in. w związku z oddaniem muzeów we władanie samorządów lokalnych. Nieregularnie pojawiał się również "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Toruniu". Inne, takie jak "Zeszyty Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie" i "Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna", przestały wychodzić już wcześniej. Jak wynika z oświadczeń dyrektorów muzeów wznowienie i regularne wydawanie tych periodyków nie jest obecnie możliwe. Charakterystykę czasopism przedstawili i mówili o trudnościach związanych z ich wydawaniem redaktorzy lub osoby przez nich upoważnione: Z. Benedyktowicz, W. Burszta, Z. Jasiewicz, L Kabzińska, R. Kantor, T. Karwicka, A. Michalec, A. Posem-Zieliński i E. Tarkowska. Analiza treści czasopism pozwala śledzić ich przemiany związane ze zmianami w nauce i celami przyjmowanymi przez redaktorów oraz zorientować się �Kronika 351 w sile oddziaływania zespołów inspirujących powstawanie i utrzymujących czasopisma: instytucji i związanych z instytucjami grup badawczych, stowarzyszeń i korporacji oraz grup nieformalnych. Ujawnia również postacie szczególnie zasłużone dla powoływania czasopism i w ich utrzymaniu. Związek obecnie wydawanych i tutaj omawianych czasopism z naukami etnologicznymi ma zróżnicowane podstawy. Wynika z treści czasopism i ich instytucjonalnego osadzenia, z naukowej przynależności ich redaktorów, wreszcie ze znalezienia się na liście czasopism KBN w dziale "Etnologia". Wyróżnić wśród nich można, choć granice podziału nie są ostre, pisma etnologiczne lub reprezentujące inne dyscypliny wchodzące w skład nauk etnologicznych oraz pisma wielodyscyplinarne, związane z naukami etnologicznymi, poświęcone wyodrębnionym dziedzinom kultury i życia społecznego lub terytoriom. Na listach przygotowanych przez KBN, obowiązujących do końca 2002 roku, znalazły się następujące czasopisma, których omówienie przedstawiam również w oparciu o materiały ankiety rozesłanej wśród członków Komitetu: 1. "Ethnologia Polona", rocznik, rok założenia 1975, red. Maria Paradowska, kategoria "A" w klasyfikacji KBN, wydawca Instytut Archeologii i Etnologii PAN. Jedyne polskie czasopismo etnologiczne obejmujące całość problematyki etnologicznej, publikowane w językach kongresowych, głównie angielskim. Preferuje artykuły informujące o stanie badań już zaawansowanych. Otwarte dla całego środowiska. Nie prowadziło dotąd kwalifikacji artykułów do druku na podstawie recenzji zewnętrznych. Zintensyfikować należy rozprowadzanie pisma w zagranicznych ośrodkach naukowych. Czasopismo, niezbędne dla informowania nauki światowej o badaniach polskich, odczuwa trudności finansowe związane przede wszystkim z wysokimi kosztami tłumaczeń; 2. "Etnografia Polska", kwartalnik, rok założenia 1958, red. Iwona Kabzińska, wydawca Instytut Archeologii i Etnologii PAN, kategoria "A", uznane za główny periodyk specjalistyczny etnologii polskiej. Prezentuje wysoki poziom publikacji i opracowania redakcyjnego. W najbliższym czasie podejmie kwalifikowanie artykułów do druku na podstawie recenzji zewnętrznych; 3. "Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury", rocznik, rok założenia 1988, red. Jerzy Bartmiński, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, kategoria "A" w dziale "Językoznawstwo". Pismo powstało z potrzeby przedyskutowania szeregu kwestii metodologicznych i teoretycznych związanych z przygotowaniami do wydania Słownika stereotypów i symboli ludowych. Pierwotna formuła czasopisma wyczerpana została po ukończeniu prac nad I tomem Słownika. Tomy od VIII (1996) stanowią już nową serię z dodanym podtytułem, poświęconą problematyce semantyki kognitywnej współczesnego językoznawstwa, zagadnieniom językowego obrazu świata, stereotypu i prototypu, sprawczej funkcji języka w kulturze oraz definiowaniu pojęć. W związku ze współpracą z badaczami z Europy Środkowo-Wschodniej część artykułów publikowana jest w językach obcych, głównie w rosyjskim. Skromne środki uzyskiwane z jednego z zakładów Instytutu Filologii Polskiej UMCS, nie pozwalające na opłacenie prac sekretariatu, stawiają pod znakiem zapytania dalsze wydawanie pisma; 4. "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", kwartalnik, rok założenia 1947, red. Zbigniew Benedyktowicz, wydawca Instytut Sztuki PAN, kategoria "B" w dotychczasowej kwalifikacji KBN. Przekształciło swój charakter z czasopisma zajmującego się sztuką ludową i nieprofesjonalną, dodając w roku 1990 tytuł "Konteksty", wraz z podtytułem "Antropologia Kultury - Etnografia - Sztuka", w podejmujące, z pozycji wielo- i interdyscyplinarnych, problematykę antropologiczną. Ważne przekłady tekstów autorów za- �352 Kronika granicznych, m.in. Jamesa Clifforda, Mircei Eliadego, Clifforda Geertza, Kirsten Hastrup, Claude'a Lćvi-Straussa, Jurija Łotmana i Marilin Strathem. Część artykułów utrzymana w konwencji eseju. Ze względu na charakter czasopisma Uednotematyczne tomy lub działy), redaktor zamierza oddawać do recenzji zewnętrznych całość poszczególnych zeszytów lub jego części; 5. "Kultura i Społeczeństwo", kwartalnik, rok założenia 1957, redaktor Elżbieta Tarkowska, wydawca Komitet Socjologii PAN i Instytut Studiów Politycznych PAN, kategoria "A" na liście KBN, zarówno Zespołu H-D l, jak i Zespołu H-02. Czasopismo interdyscyplinarne, publikujące prace najwybitniejszych przedstawicieli nauk społecznych, zasłużone dla rozwoju antropologii kulturowej i społecznej. W nadmiarze spełnia wymóg recenzowania zewnętrznego. Nadesłane materiały kieruje bowiem do dwóch recenzentów; 6. "Literatura Ludowa", dwumiesięcznik, rok założenia 1957, red. Czesław Hemas, wydawca Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, kategoria "A". Jedyne w Polsce czasopismo zajmujące się folklorem słownym. Towarzyszyło rozwojowi polskiej folklorystyki, obejmując swymi zainteresowaniami nowe rodzaje literatury i sytuacji komunikacyjnych, w tym także z terenów pozapolskich. Otwarte dla folklorystów zarówno o orientacji filologicznej, jak i antropologicznej. Zamieszcza również przekłady prac folklorystów zagranicznych. Trudności wydawania dwumiesięcznika związane są m.in. z późnym w skali roku przekazywaniem finansów; 7. "Lud", rocznik, rok założenia 1895, red. Zbigniew Jasiewicz, organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, kategoria "A". Zakresem tematycznym obejmuje wszystkie dyscypliny mieszczące się w ramach nauk etnologicznych, publikuje również teksty materiałowe w konwencji ludoznawczej. Dociera do ponad 180 bibliotek zagranicznych w ramach wymiany międzybibliotecznej prowadzonej przez PTL. Artykuły kwalifikuje do druku na podstawie recenzji zewnętrznych; 8. "Łódzkie Studia Etnograficzne", rok założenia 1959, red. Grażyna E. Karpińska, wydawca Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, kategoria "B". Nie powinny być tutaj brane pod uwagę, dlatego że od co najmniej roku 1992 przestały być czasopismem i przekształciły się w ważną dla nauk etnologicznych serię wydawniczą; 9. "Sprawy Narodowościowe. Seria nowa", rocznik o różnej liczbie zeszytów w poszczególnych latach, rok założenia 1992, red. Wojciech 1. Burszta, wydawca Zakład Badań Narodowościowych PAN, kategoria "A" zarówno na liście Zespołu H-Ol, jak i Zespołu H-02 KBN. Czasopismo interdyscyplinarne, jedyne w Polsce poświęcone problematyce etnicznej i narodowościowej, tak ważnej we współczesnym świecie. Publikuje zarówno artykuły teoretyczne, jak i materiały informacyjne. Recenzowanie zewnętrzne nie jest sformalizowane, ale jest stosowane. Nie objęte listami KBN pozostają inne czasopisma związane z naukami etnologicznymi, takie jak: l. "Biuletyn Polskiego Towarzystwa Etnochoreologicznego", rocznik, rok założenia 1989, red. Grażyna W. Dąbrowska, wydawca Polskie Towarzystwo Etnochoreologiczne. Pismo wielodyscyplinowe, publikuje artykuły teoretyczne i materiałowe na temat tańców ludowych i etnicznych autorów również zagranicznych. Informuje także o roli tańców w kulturze współczesnej i działalności zespołów tanecznych w Polsce i za granicą; 2. "Estudios Latinoamericanos", rocznik, rok założenia 1972, red. Aleksander Posern-Zieliński, wydawca Polskie Towarzystwo Studiów Latynoamerykanistycznych. Pismo ogłaszające prace historyków, etnohistoryków, politologów, etnologów, archeologów, �Kronika 353 archeoastronomów polskich i zagranicznych. Od czasów objęcia redakcji pisma przez etnologa koncentracja na problematyce kulturowej i społecznej ujmowanej w perspektywie tak historycznej, jak i współczesnej. Publikowane w języku hiszpańskim, portugalskim, angielskim i francuskim; 3. "Journal ofUrban Ethnology", rocznik, rok założenia 1995, red. Andrzej Stawarz, wydawca Polskie Towarzystwo Etnologii Miasta. Publikowane jest głównie w językach obcych, niektóre artykuły w języku polskim. Ogłasza studia przedstawicieli wielu dyscyplin i wielu krajów z badań nad problematyką miast w Europie Środkowej i Wschodniej. Ważne dla intensyfikacji badań etnologicznych i z zakresu innych dyscyplin nad zagadnieniami miasta; 4. "Zabawy i Zabawki", kwartalnik, rok założenia 1997, red. Ryszard Kantor, wydawca Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach i Towarzystwo Rozwoju Zabawkarstwa. Zamieszcza studia nad zachowaniami ludycznymi i zabawkarstwem autorów wielu dyscyplin: historii kultury, etnologii, socjologii, pedagogiki i psychologii. Uwzględnia praktyczne aspekty zabaw i zabawek, ogłaszając artykuły terapeutów i producentów zabawek. Nieustabilizowana sytuacja finansowa pisma może doprowadzić do jego likwidacji. W sprawach czasopism głos zabierali: prof. L. Mróz, prof. W. Paprocka, prof. R. Kantor, ks. prof. Zimoń i prof. 1. Stęszewski. Wnioski z tej części posiedzenia, sformułowane przez przewodniczącego zebrania, dotyczyły: potrzeby częstszego niż dotąd zajmowania się czasopismami w pracach Komitetu i jego komisji; celowości zachęcenia redaktorów pism, nieobecnych dotąd na listach KBN, do spełnienia wymogów umożliwiających wystąpienie o wpisanie na te listy; korzyści z porozumiewania się poszczególnych redakcji w celu upowszechniania informacji o czasopismach, a także wymiany nadsyłanych materiałów po to, aby znależć dla nich naj właściwsze miejsce druku; możliwości zachęcania do monograficznego opracowywania poszczególnych czasopism, np. w ramach prac magisterskich lub doktorskich. W wolnych głosach i wnioskach prof. J. Stęszewski zwrócił uwagę na brak możliwości oddziaływania środowisk naukowych i muzealnych na obsadę stanowisk kierowniczych w muzeach podlegających samorządom lokalnym, co może być przeszkodą w ich funkcjonowaniu i rozwoju. Przewodniczący Komitetu, kończąc posiedzenie, podziękował Dyrektorowi Instytutu Sztuki PAN i pracującym w tym Instytucie etnologom i etnomuzykologom za stworzenie dobrych warunków obrad. Zbigniew Jasiewicz �354 Kronika KIERUNKI ZMIAN W ETNOLOGII POLSKIEJ PO ROKU 1989 I PRZYGOTOWANIA DO WYBORU CZŁONKÓW KOMITETU NA KADENCJĘ 2003-2006. POSIEDZENIE KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH PAN WARSZAWA, 28 MARCA 2003 Posiedzenie odbyło się w Instytucie Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie. Przewodniczący posiedzenia, prof. Z. Jasiewicz, poinformował o powołaniu członka Komitetu, prof. dr hab. M. Drozd-Piasecką, na stanowisko zastępcy przewodniczącego Wydziału I Nauk Społecznych PAN. Następnie prof. Z. Jasiewicz przedstawił referat "Kierunki zmian w etnologii polskiej po roku 1989". Głównym celem wystąpienia była próba odpowiedzi na pytanie w jaki sposób i w jakim zakresie przemiany ustrojowe po roku 1989 wpłynęły na zmiany w charakterze i warunkach funkcjonowania etnologii i szerzej nauk etnologicznych w Polsce. Referent wskazał na kontekst, w którym pozostaje etnologia polska. Jest nim społeczeństwo i państwo polskie, ale obok tego etnologia i antropologia w skali świata, a także sytuacja na świecie. Stwierdził, że przemiany ustrojowe nie objęły w równym stopniu wszystkich dziedzin i aspektów nauki; jedne z nich bardziej, a inne mniej wrażliwe są na warunki polityczne i społeczne. Za bardzo ważny dla kierunków zmian uznał stan etnologii polskiej przed rokiem 1989. Wyodrębnił cztery grupy czynników ważnych w procesie transformacji: l. związane z państwem, m.in. stworzenie warunków samorządności środowiskom naukowym, przyjęcie zasady wolności badań naukowych i wolności nauczania, zmiany w systemie finansowania nauki; 2. powiązane ze zmieniającym się społeczeństwem, m.in. inny stosunek do edukacji, do prywatności, nie obojętny dla badań terenowych, nowe potrzeby w zakresie wiedzy; 3. cywilizacyjne, m.in. polegające na przyspieszeniu obiegu informacji, zresztą tylko pośrednio związane ze zmianami ustrojowymi; 4. wynikające z postawy i działalności członków środowiska etnologicznego. W dalszej części wystąpienia referent skoncentrował się na charakterystyce środowiska nauk etnologicznych i wybranych kierunkach zmian. Stwierdził, że "środowisko nauk etnologicznych", o którym już obecnie można mówić w Polsce, szersze w porównaniu ze "środowiskiem etnologicznym", jest wynikiem silnych w nauce tendencji integracyjnych i działalności Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, skupiającego obok etnologów również antropologów społecznych, folklorystów, etnomuzykologów i przedstawicieli innych dyscyplin współpracujących z etnologią. Środowisko to, podobnie jak całość nauki polskiej, nie zostało poddane po roku 1989 lustracji czy weryfikacji politycznej. Nie było zatem wyłączeń; włączenia do środowiska objęły nielicznych naukowców polskich z Zachodu i nieco liczniejszych duchownych. Członkowie środowiska etnologicznego w Polsce, w odróżnieniu od Rosji, Ukrainy czy krajów bałtyckich, nie dostarczyli w zasadzie wsparcia ruchom nacjonalistycznym czy ruchom związanym z New Age, np. neopogańskim. Ważną rolę w integracji środowiska etnologicznego w Polsce winno spełniać stowarzyszenie, obejmujące w szerszym zakresie w porównaniu z Komitetem, skupiającym wyłącznie tzw. samodzielnych pracowników nauki, etnologów oraz studentów tej dyscypliny. Zadaniem stowarzyszenia winno być artykułowanie i prezentowanie wobec społeczeństwa i państwa potrzeb i postulatów środowiska etnologicznego. Rolę taką mogłoby pełnić Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, niezwykle zasłużone i z bogatymi tradycjami, jeśli by potrafiło przyciągnąć i zintegrować coraz liczniejszych w Polsce, pracujących w różnych zawodach, etnologów i studentów etnologii. �Kronika 355 Do najbardziej wyraźnych i istotnych zmian w etnologii po roku 1989 referent zaliczył: l. Poszerzenie zakresu i działalności środowiska nauk etnologicznych. Wyrazem tego kierunku zmian jest m.in. stale rosnąca liczba elektorów w wyborach do Komitetu Nauk Etnologicznych PAN oraz akceptacja przez redakcje 12 czasopism wpisania ich na listę czasopism "etnologicznych" objętych rankingiem KBN; 2. Zmiany w problematyce badawczej nauk etnologicznych, m.in. podjęcie i intensyfikacja studiów nad kulturowymi konsekwencjami transformacji ustrojowej, kulturą codzienności, kulturą miasta, sprawami etnicznymi, badanymi szczególnie na najbliższym nam Wschodzie, związkami etnologii z literaturoznawstwem i językoznawstwem, zbliżające etnologię do antropologii kulturowej; 3. Normalizację kontaktów z nauką światową. Wyjeżdża się obecnie nie tylko za środki zagraniczne, ale i krajowe, nie tylko na konferencje, ale także na badania. Prawdziwym przełomem były wyjazdy w okresie ostatnich 8 lat ponad l 00 polskich studentów etnologii na kilkumiesięczne staże do uniwersytetów europejskich w ramach programów wymiany Tempus i Erazmus/Sokrates. Paradoksalnie jednak zmalała w porównaniu z początkiem lat 90. liczba profesorów z zagranicy wizytujących polskie ośrodki etnologiczne. Polska utraciła walory egzotycznego kraju socjalistycznego. W środowisku polskim z kolei może pojawić się tendencja do koncentrowania się na sprawach krajowych; 4. Podjęcie się przez etnologię, razem z innymi naukami etnologicznymi, funkcji kształcenia zwielokrotnionej liczby studentów i doktorantów. Kształceniem objęto pod koniec 2001 roku 2.375 studentów i ok. 70 doktorantów w 7 ośrodkach uniwersyteckich. Zwiększenie się liczby studentów i doktorantów to jeden z najbardziej istotnych, a zarazem spektakularnych rezultatów transformacji. W dyskusji nad przedstawionymi tezami zabrała głos prof. Z. Sokolewicz, która zwróciła uwagę na zmiany w sojuszach naukowych zawieranych przez etnologów, związane z podejmowaną obecnie tematyką badań. W kwestii kształcenia studentów etnologii i ich przygotowania do pracy zawodowej dostrzegła konieczność odróżnienia wykształcenia od zawodu. Trudności w zatrudnieniu absolwentów zobowiązują nas do starania o przekazanie studentom umiejętności ułatwiających zdobycie pracy. Wątek interdyscyplinarności w badaniach podjął prof. A. Posern-Zieliński. Do spraw kształcenia studentów powrócił prof. L. Mróz, który mówił o braku zainteresowania władz oświatowych w wykorzystaniu etnologów jako przygotowanych do nauczania problematyki dziedzictwa kulturowego. Podkreślił on także znaczenie organizowanych dawniej międzyuczelnianych obozów etnograficznych i innych form kontaktu między ośrodkami kształcącymi etnologów. Z kolei prof. T. Karwicka, nawiązując do pierwszej części wypowiedzi prof. L. Mroza, poinformowała o nieułatwianiu nauczycielom przez władze szkolne korzystania z podyplomowych studiów etnologicznych. Prof. S. Szynkiewicz, polemizując z referentem, dowodził, że zajęcie się własnymi sprawami, jeśli są to sprawy ważne, nie musi prowadzić do zamknięcia się przed światem. Postawił pytanie, w jakim zakresie włączyliśmy się do studiów nad przystąpieniem Polski do Unii Europejskiej. Nie dostrzegł tego zagadnienia w referacie. O interdyscyplinarności badań mówili kolejni mówcy. Prof. 1. Stęszewski zajął się tą sprawą na przykładzie etnomuzykologii. Prof. R. Sulima z kolei przedstawił związki literaturoznawstwa i językoznawstwa z etnologią i wskazał przykład prof. 1. Bartmińskiego, który wzbogacił studia dialektologiczne ujęciami antropologicznymi. Powracając do kwestii poruszonych przez prof. S. Szynkiewicza, prof. Z. Sokolewicz przyznała, że nie ma zapotrzebowania na wyniki prac etnologicznych ze strony instytucji rządowych. Mogą się po nie zgłosić natomiast organizacje pozarządowe. Studenci warszawscy, poinformo- �356 Kronika wała prof. Z. Sokolewicz, podjęli problematykę dotyczącą referendum unijnego. Prof. A. Szyfer dostrzegła możliwość zapewnienia pracy absolwentom etnologii poprzez skierowanie ich na kursy pedagogiczne w trakcie studiów etnologicznych. Prof. A. Posem-Zieliński zajął się, na podstawie wniosków z przeprowadzonej akredytacji instytutów i katedr etnologicznych, trudnościami w przygotowaniu nowych kadr i zachęcał do tworzenia warunków przygotowania habilitacji. Stwierdził, że sami musimy zabiegać o właściwy odbiór i wykorzystanie wyników naszych prac. Dostrzegł również potrzebę intensyfikacji prac terenowych, coraz mniej bowiem prac magisterskich powstaje w oparciu o badania terenowe. Możliwość zapobieżenia dezintegracji uniwersyteckiego środowiska etnologicznego w Polsce, o której mówił prof. L. Mróz, widzi m.in. w wykorzystaniu programu "Most", który pozwala na wymianę nie tylko studentów, ale i wykładowców. Zaproponował ponadto, aby Komitet Nauk Etnologicznych zajął się przygotowaniem nowych "minimów programowych" studiów etnologicznych, bowiem obecnie obowiązujące nie spełniają współczesnych wymagań. W tej ostatniej sprawie wypowiedział się także prof. L. Mróz, podnosząc dodatkowo jako pilną sprawę przygotowania podręczników. Referent podziękował dyskutantom. Za wyjątkowo ważne uznał, z jednej strony, działania na rzecz rozwoju środowiska nauk etnologicznych, a z drugiej, starania o wysoki poziom kształcenia etnologicznego, uwzględniające obecną masowość studiów. W punkcie obrad poświęconym przygotowaniom do wyborów, przewodniczący posiedzenia przedstawił listę wyborczą i poprosił o jej zaakceptowanie. Listę tę, konsultowaną w poszczególnych ośrodkach, poszerzaną zresztą z biegiem lat, zamieszczono w aneksie (nr l). Jest ważna dlatego, że pozwala poznać granice wyznaczane dla środowiska nauk etnologicznych przez jego członków. Następnie zaprezentował projekt regulaminu wyborów (nr 2 w aneksie). Po dyskusji i wprowadzeniu uzupełnień, został przyjęty również regulamin. Do Komisji Wyborczej wybrano: dr. Z. Benedyktowicza, red. A. Jackowskiego, mgr. A. Perzanowskiego i dr. Ł. Smyrskiego. W wolnych głosach prof. A. Posem-Zieliński zaproponował wystąpienie do Wydziału I Nauk Społecznych o ustanowienie oddzielnej nagrody za prace z zakresu nauk etnologicznych. Patronem tej nagrody mógłby być Bronisław Malinowski. Prof. M. Drozd-Piasecka zgłosiła wniosek o podjęcie starań o uzyskanie miejsca wśród członków PAN dla przedstawiciela nauk etnologicznych. Prof. Z. Jasiewicz zaapelował o nadsyłanie materiałów do druku w "Ludzie". Zdaniem prof. E. Tarkowskiej w ocenach przeprowadzanych przez KBN punktowane być powinny nie tylko artykuły, ale również wartościowe recenzje opublikowane w czasopismach. Prof. J. Stęszewski dostrzegł możliwość tworzenia czasopism internetowych również w naukach etnologicznych. �Kronika 357 Aneks Nr 1. Lista wyborcza do KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH 1. Władysław Baranowski Katedra Etnologii UL 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. Anna Barska Jerzy Bartmiński Barbara Bazielich Stefan Bednarek Ludwik Bielawski Maria Biemacka Zbigniew Bokszański Andrzei Brencz Anna Brzozowska-Kraika Michał Buchowski Irena Bukowska-Floreńska Izabella Bukraba-Rylska Woiciech J. Burszta Jerzy Czaikowski Anna Czekanowska-Kuklińska Dioniziusz Czubala Piotr Dahli!! Katarzyna Dadak-Kozicka 20. Jerzy Damrosz 21. Danuta Dobrowolska 22. Mirosława Drozd-Piasecka 23. Leszek Dzię!!iel 24. Andrzei Flis 25. Mariola Flis 26. Jan Grad 27. Czesław Hemas 28. Zbi!!niew Jasiewicz 29. Jerzy Jastrzebski 30. Aldona Jawłowska 31. Daniel Kadłubiec 32. Iwona Kabzińska 33. Katarzyna Kaniowska 34. Ryszard Kantor 35. GrażYna Ewa Kamińska 36. Teresa Karwicka PAN (2003-2006) Instvtut Nauk Społecznych Uniw. Opolskiego Instytut Filologii Polskiei UMCS Katedra Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego Katedra Kulturoznawstwa Uniw. Wrocławskiego Instytut Sztuki PAN, Warszawa Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa Katedra Sociolo!!ii Kulturv UL Instytut Etnolo!!ii i Antropologii Kult. UAM Instytut Filolo!!ii Polskiej UMCS Instytut Etnologii i Antropologii Kult. UAM Katedra Etnolo!!ii UŚ, Filia w Cieszynie Instytut Rozwoiu Wsi i Rolnictwa PAN, Warszawa Instytut Etnolo!!ii i Antropologii Kult. UAM Wyższa Szkoła w Jarosławiu Instytut Muzykologii UW Instytut Nauk o Kulturze US Instytut Muzykolo!!ii UW Akademia Muzyczna i Instytut Sztuki PAN w Warszawie Wyższa Szkoła im. Pawła Włodkowica w Płocku Instytut Filozofii i Sociolo!!ii PAN, Warszawa Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa Instytut Etnolo!!ii UJ Instytut Sociologii UJ Instytut Socjologii UJ Instytut Kulturoznawstwa UAM Instytut Filologii Polskie i UWr Instytut Etnologii i Antropologii Kult. UAM Instytut Dziennikarstwa UWr Instytut Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa Uniwersytet Sląski, Filia w Cieszynie Instytut Archeologii i Etnologii PAN Katedra Etnologii UL Instytut Pedagogiki Uniwersytetu Opolskiego Katedra Etnolo!!ii UL Katedra Etnologii UMK �Kronika 358 37. 38. 39. 40. Marian Kempny Jadwiga Klimaszewska ZYl!:munt Kłodnicki Jacek Kolbuszewski 41. Bronisława Kopczyńska-Jaworska 42. Alojzy Kopoczek 43. Wiesława Korzeniowska 44. Ewa Kosowska 45. Krystyna Kossakowska-Jarosz 46. 47. 48. Władysław Kowalak Andrzei P. Kowalski Piotr Kowalski 49. Jolanta Kowalska 50. Anna Krasnowolska 51. Violetta Krawczyk-Wasilewska 52. Krzysztof Kwaśniewski 53. Roderyk Lanl!:e 54. Władysław Kwaśniewicz 55. Andrzei Lech 56. Zbigniew Libera 57. Bogusław Linette 58. Jolanta Lugowska 59. Woiciech Lysiak 60. Zdzisław Mach 61. Danuta Markowska 62. Włodzimierz Medrzycki 63. Anna Mrozek-Dumanowska 64. Lech Mróz 65. Janusz Mucha 66. Bożena Muszkaiska 67. Ewa Nowicka 68. Ewa Nowina-Sroczyńska 69. Jacek Olędzki 70. Adam Paluch 71. Andrzej K. Paluch 72. Anna Pałubicka 73. Wanda Paorocka 74. Maria Paradowska 75. Włodzimierz Pawluczuk 76. Jan Perszon 77. Edward Pietraszek 78. Władysław Piwowarski Instytut Filozofii i Socjolol!:ii PAN, Warszawa Instytut Etnolol!:ii i Antropologii Kulturv UJ Uniwersytet Slaski, Filia w Cieszynie Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu Wrocławskiego Katedra Etnolol!:ii UL Uniwersytet Slaski, Filia w Cieszynie Uniwersytet Sląski, Filia w Cieszynie Instvtut Nauk o Kulturze US Katedra Kulturoznawstwa i Folklorystyki Uniw. Opolskiego Uniwersytet im. Kardynała Wyszyńskiego Katedra Etnologii UMK Katedra Kulturoznawstwa i Folklorystyki Uniw. Opolskielw Instytut Archeolol!:ii i Etnologii P AN Instytut Orientalistyki UJ Katedra Etnologii UL Instytut Sociolol!:ii UAM Instytut Etnolol!:ii i Antropolol!:ii Kult. UAM Instytut SociolOl!:iiUJ Katedra Etnologii UL Instytut Etnologii i Antrooolol!:ii Kultury UJ Instytut Etnolol!:ii i Antrooolol!:ii Kulturowei UAM Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu Wrocławskiel!:o Pomorska Akademia Pedagogiczna w Słupsku Instytut Sociolol!:ii UJ Politechnika w Zielone i Górze Instytut Etnolol!:ii i Antrooolol!:ii Kulturowei UW Zakład Kraiów Pozaeuropejskich PAN Instytut Etnologii i Antropologii Kult. UW Katedra Sociolol!:ii UMK Katedra Muzykologii UAM Instytut Sociolol!:ii UW Katedra EtnolOl!:iiUL Instytut Geografii UW Katedra Etnolol!:ii UWr Instytut Sociolol!:ii UJ Instytut Filozofii UAM Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa Instvtut Archeolol!:ii i Etnolol!:ii PAN, Poznań Uniwersytet w Białymstoku Uniwersytet Mazursko- Warmiński Katedra Etnologii UWr Katedra Sociolol!:ii Relil!:ii KUL �Kronika 82. 83. 84. 85. 86. 87. Marian Pokropek Aleksander Posem-Zieliński Jadwiga Pstrusińska Elżbieta Rekłaitis Czesław Robotycki Franciszek Rosiński Halina Rusek Elżbieta Siarkiewicz Dorota Simonides 88. Teresa Smolińska 89. 90. 91. 92. 93. 94. 95. 96. 97. Zofia Sokolewicz Zofia Stasiczak Jan Steszewski Roch Sulima Jerzy Szacki Zofia Szromba-Rysowa Anna Szyfer Andrzei Szyjewski Edward Szymański 98. Sławoj Szynkiewicz 79. 80. 81. 99. 100. 101. 102. Ewa Snieżyńska-Stolot Jan Swiech Elżbieta Tarkowska Ryszard Tomicki 103. 104. 105. 106. 107. 108. 109. 110. lll. Krystyna Turek Irena Tumau Danuta Tylkowa Andrzej Tyszka Ryszard Vorbrich Jerzy S. Wasilewski Andrzej P. Weiland Andrzei Wierciński Maria Wieruszewska-Adamczyk 112. Andrzej W ożniak 113. 114. 115. 116. 117. 118. Krzysztof Wrocławski Anna Zadrożyńska Henrvk Zimoń Mariusz Ziółkowski Magdalena Zowczak Sławomira Żerańska-Kominek 359 Instytut Etnolol!ii i Antropologii Kult. UW Instytut Etnologii i Antropologii Kult. UAM Instytut Orientalistyki UJ Zakład Kraiów Pozaeuropejskich PAN Instytut Etnolol!ii i Antropologii Kultury UJ Katedra Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego Uniwersytet Slaski, Filia w Cieszynie Katedra Iberystyki UW Katedra Kulturoznawstwa i Folklorystyki Uniw. Opolskiego Katedra Kulturoznawstwa i Folklorystyki Uniw. Opolskiel!o Instytut Etnolol!ii i Antropologii Kult. UW Instytut Etnologii i Antropologii Kult. UAM Katedra Muzykologii UAM Katedra Kultury Polskie i UW Instytut Sociolol!ii UW, członek PAN Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Kraków Instytut Etnologii i Antropologii Kult. UAM Instytut Religioznawstwa UJ Zakład Antropologii Kulturowej Uniw. w Białymstoku Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa Instytut Etnolol!ii i Antropologii Kultury UJ Instytut Etnologii UJ Instytut Filozofii i Sociologii PAN, Warszawa Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa Uniwersytet Sląski, Filia w Cieszynie Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Kraków Instytut Sociologii UW Instytut Etnologii i Antropologii Kult. UAM Instytut Etnolol!ii i Antropologii Kult. UW Katedra Etnologii UL Instytut Religioznawstwa UJ Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, Warszawa Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa Katedra Filologii Słowiańskiej UW Instytut Etnologii i Antropologii Kult. UW Katedra Historii i Etnologii Religii KUL Instytut Archeologii UW Instytut Etnologii i Antropologii Kult. UW Instytut Muzykologii UW �360 Kronika Nr 2. Regulamin wyboru członków Komitetu Nauk Etnologicznych na kadencję 2003-2006 Regulamin ten opracowany został zgodnie z ogólnymi zasadami przyjętymi w uchwale nr 3/2003 Prezydium PAN z 21 stycznia 2003 roku "Regulamin wyboru członków komitetów naukowych PAN i ich organów" oraz w "Regulaminie dotyczącym trybu zgłaszania kandydatur przeprowadzania wyborów w komitetach naukowych przy Wydziale I Nauk Społecznych PAN". Regulamin wyborczy Komitetu Nauk Etnologicznych PAN stanowi: l. Wybory do Komitetu odbywają się drogą korespondencyjną. 2. Czynne i bierne prawo wyborcze mają osoby z tytułem naukowym lub stopniem doktora habilitowanego z zakresu nauk etnologicznych oraz nauk pokrewnych, zainteresowane współpracą z naukami etnologicznymi. 3. Każdemu wyborcy przysługuje jeden głos. 4. Maksymalną liczbę członków Komitetu ustala się na 30 osób, w tym 80 %, czyli 24 osoby wybrane w bezpośrednim głosowaniu. Pozostałe 6 osób wybiera się na pierwszym zebraniu plenarnym w nowej kadencji, również spoza grupy osób z tytułem i stopniem naukowym doktora habilitowanego. 5. Działające dotychczas Prezydium Komitetu ustala listę kandydatów - wyborców i wysyła ją wraz z listem przewodnim i wzorem oświadczenia o zgodzie na kandydowanie do wyborców. 6. Członkowie PAN mogą zgłosić swój udział w Komitecie poprzez Wydział I Nauk Społecznych PAN. Członkowie PAN nie obciążają limitu członków Komitetu. 7. Głosowanie odbywa się tajnie przez przesłanie ostemplowanej pieczątką Komitetu koperty, załączonej do listy kandydatów, pod wskazany adres przewodniczącego Komisji Wyborczej. 8. Wybrana przez ustępujący skład Komitetu Komisja Wyborcza dokonuje podliczenia głosów otrzymanych przez kandydatów w wyborach i przedstawia Przewodniczącemu Wydziału I Nauk Społecznych PAN protokół, zawierający wykaz nowych członków Komitetu (wraz z adresami), sporządzony według liczby uzyskanych głosów. 9. Za głos ważny, przekazany do Komisji Wyborczej, uznany jest taki, w którym: a) na zewnętrznej kopercie umieszczono nazwisko i adres osoby uprawnionej do głosowania; b) na liście kandydatów pozostawiono co najwyżej 24 osoby ze składu wybieranego w bezpośrednim głosowaniu; c) koperta wewnętrzna, w której został przesłany głos, była zaklejona i nie figurował na niej nadawca. 10. Wybory Komitetu na kadencję 2003-2006 zostaną zakończone do 30 czerwca 2003 roku. Do czasu ukonstytuowania się nowego składu Komitet będzie działał w starym zespole. 11. Wybory organów Komitetu i dokonywanie zmian oraz tworzenie struktur wewnętrznych organów Komitetu odbędą się zgodnie z Uchwałą nr 3/2003 Prezydium PAN z 21 stycznia 2003 roku. Opracował Zbigniew Jasiewicz �Kronika 361 WYBORY CZŁONKÓW KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH PAN NA KADENCJĘ 2003-2006. POSIEDZENIE PLENARNE KOMITETU, WARSZAWA, 17 CZERWCA 2003 Wiosną 2003 roku przeprowadzone zostały, zgodnie ze Statutem PAN, wybory członków Komitetu Nauk Etnologicznych PAN na kolejną, dziesiątąjuż, kadencję 2003-2006. Regulamin wyborów przewidywał, że odbędą się one drogą korespondencyjną, a prawo wyborcze, czynne i bierne, będą miały osoby z tytułem naukowym lub stopniem doktora habilitowanego z zakresu nauk etnologicznych oraz nauk pokrewnych, zainteresowane współpracą z naukami etnologicznymi. Maksymalna liczba członków Komitetu została ustalona na 30 osób, w tym 24 osoby miały być wybrane w głosowaniu bezpośrednim, a pozostałe 6 dokooptowane na pierwszym zebraniu plenarnym w nowej kadencji. Listę kandydatów-wyborców sporządziło ustępujące Prezydium KNE PAN, które umieściło na niej w tym roku 118 nazwisk. Głosowanie było tajne, a sposób postępowania został ściśle określony we wspomnianym regulaminie przyjętym na posiedzeniu plenarnym Komitetu w dniu 28 marca 2003 roku, które także ustaliło skład Komisji Wyborczej nadzorującej głosowanie. Plenarne posiedzenie Komitetu, na którym dokooptowano członków do wybranego już składu oraz ukonstytuowano Prezydium, odbyło się w dniu 17 czerwca 2003 roku. w Instytucie Archeologii i Etnologii PAN. Posiedzeniu przewodniczyła prof. dr hab. Irena E. Kotowska - zastępca Przewodniczącego Wydziału I Nauk Społecznych PAN. Podczas tego zebrania przewodniczący Komisji Wyborczej - mgr Aleksander Jackowski, złożył sprawozdanie z przebiegu pracy Komisji i odczytał zgromadzonym listę nowo wybranych 24 członków Komitetu, która zawierała następujące nazwiska, uszeregowane według liczby uzyskanych głosów: Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posern-Zieliński, Czesław Robotycki, Wojciech 1. Burszta, Michał Buchowski, Roch Sulima, Mirosława Drozd-Piasecka, Dorota Simonides, Henryk Zimoń, Lech Mróz, Ryszard Tomicki, Wanda Paprocka, Anna Zadrożyńska, Ewa Nowicka-Rusek, Sławoj Szynkiewicz, Zygmunt Kłodnicki, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Katarzyna Kaniowska, Piotr Kowalski, Jan Stęszewski, Czesław Hemas, Jerzy Czajkowski, Maria Wieruszewska-Adamczyk. Na liście tej był także Jerzy Szacki, ale w związku z tym, że jako członek PAN wybrał przynależność do Komitetu Nauk Socjologicznych, zaszła konieczność uzupełnienia listy do 24 osób o kolejną osobę z największą liczbą głosów. Wobec faktu, że kolejne trzy osoby uzyskały tyle samo głosów, przeprowadzono głosowanie, które przesądziło o tym, że w skład Komitetu wszedł Janusz Mucha. W toku dalszych wyborów odbyło się głosowanie na Przewodniczącego KNE, w wyniku którego ponownie wybrano Zbigniewa Jasiewicza. Z kolei zastanawiano się nad zasadami doboru pozostałych sześciu członków Komitetu. W drodze dyskusji ustalono listę kandydatów, po czym przystąpiono do głosowania. Tym sposobem skład Komitetu uzupełniły następujące osoby: Iwona Kabzińska, Aleksander Jackowski, Jerzy S. Wasilewski, Zbigniew Benedyktowicz, Władysław Baranowski i Elżbieta Tarkowska. Po ostatecznym zamknięciu listy członków KNE, przewodnicząca zebrania poprosiła Zbigniewa Jasiewicza o przedstawienie koncepcji przyszłego Prezydium. Przedłożona �Kronika 362 propozycja została poddana głosowaniu, co zadecydowało o aktualnym składzie Prezydium, który przedstawia się następująco: Przewodniczący Komitetu Z-ca Przewodniczącego Sekretarz Naukowy Członek Prezydium Członek Prezydium - prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz prof. dr hab. Aleksander Posem-Zieliński dr hab. Katarzyna Kaniowska dr hab. prof. UŚ Zygmunt Kłodnicki prof. dr hab. Sławoj Szynkiewicz * Po zakończeniu części wyborczej zebrania przystąpiono do rutynowych prac Komitetu. W pierwszym rzędzie przedyskutowano kwestię możliwości nagradzania publikacji etnologicznych w ramach PAN i zastanawiano się nad możliwością zabiegania o wprowadzenie etnologii na listę dyscyplin, w ramach których przyznawane są nagrody, zamiast dzielić je z innymi pokrewnymi naukami. Póki co jednakże postanowiono zgłosić dwie książki do nagrody z dziedziny "historia kultury", tj. Aleksandra Jackowskiego, Polską sztukę ludową, Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa 2002 i Lecha Mroza, Dzieje Cyganów-Romów w Rzeczypospolitej XV-XVIII wieku, Wydawnictwo DiG, Warszawa 200 l. Z kolei Jerzy Czajkowski zaproponował, aby wiosenne posiedzenie plenarne i konferencja KNE w 2004 roku odbyły się w Sanoku, a poświęcone były muzealnictwu skansenowskiemu. Spotkało się to z zainteresowaniem i aprobatą zgromadzonych. Następnie debatowano nad kwestią programów nauczania na Iicencjackich i magisterskich studiach etnologicznych. Powołano w tym celu zespół roboczy w składzie: Lech Mróz, Katarzyna Kaniowska, Zygmunt Kłodnicki i Aleksander Posem-Zieliński, którego zadaniem będzie przygotowanie propozycji standardów mających obowiązywać na studiach licencjackich. Pierwsze posiedzenie plenarne nowej kadencji zakończono ustaleniem miejsca i tematyki następnego zebrania Komitetu. Irena Kabat �Kronika 363 XV MIĘDZYNARODOWY KONGRES NAUK ANTROPOLOGICZNYCH I ETNOLOGICZNYCH "INTERAKCJA RODZAJ LUDZKI/NATURA: PRZESZŁOŚĆ, TERAźNIEJSZOŚĆ I PRZYSZŁOŚĆ", FLORENCJA, 5-13 LIPCA 2003 Szeroki zakres problematyki Kongresu we Florencji związany był z jednej strony z charakterem Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych (IUAES), inicjatorki tego i poprzednich kongresów, jak i z zainteresowaniami głównego organizatora, prof. B. Chiarellego, kierującego Laboratorium Antropologii Uniwersytetu we Florencji i działającym przy nim Międzynarodowym Instytutem Studiów nad Człowiekiem. Wynikał także z coraz silniej artykułowanej przez środowiska naukowe potrzeby integralnego ujmowania człowieka jako istoty zarówno kulturowej, jak i biologicznej, i apeli o przywrócenie związków między antropologią fizyczną i społeczno-kulturową. Miał jednak przede wszystkim, przez wskazanie na szeroki kontekst uwarunkowań istnienia i rozwoju człowieka i skutków jego działalności, odpowiedzieć na dramatyczne wyzwania teraźniejszości związane z zagrożeniami ekologicznymi oraz ekonomicznymi i społeczno-kulturowymi. Strukturę Kongresu wyznaczył podział na sesje robocze oraz posiedzenia plenarne. Wyróżniono 24 sesje: I. Prymatologii i ewolucji człowieka; 2. Paleobiologii człowieka: rekonstruowania życia w przeszłości; 3. Technologii genomicznych i ich antropologicznych implikacji; 4. Wpływu człowieka na naturę; 5. Ekologii człowieka: adaptacji populacji do zmieniającego się środowiska; 6. Ekosystemów górskich i adaptacji ludzi; 7. Lingwistyki i matematyki - neuro-fizjologicznej podstawy poznania i jej symbolicznej reprezentacji Uęzyk i matematyka) w różnych grupach etnicznych; 8. Dzieci i młodzieży w zmieniającym się świecie; 9. Pożywienia i zdrowia; 10. Starzenia się i osób starych; II. Antropologii medycznej i epidemiologii; 12. Tożsamości i interakcji etnicznych; 13. Turystyki i jej konsekwencji antropologiczno-etnologicznych; 14. Bioetyki globalnej oraz jakości życia i środowiska; 15. Nomadów i migracji; 16. Antropologii miasta; 17. Zarządzania lasami i zmian klimatu; 18. Wiedzy tubylczej i rzeczywistego rozwoju; 19. Agresji i zbiorowej przemocy: konfliktów etnicznych i ideologicznych a praw człowieka; 20. Myślenia religijnego a globalizacji; 21. Muzeum i dziedzictwa kulturowego; 22. Antropologii wizualnej; 23. Tubylców Ameryki i innych kontynentów; wreszcie 24. Sesje "niezależne", tu m.in. związana z historią antropologii. W ramach większości tych sesji prace prowadzono w sekcjach, których zaplanowano około 130. W problematyce sesji i sekcji uderza brak zainteresowania sprawami nauk antropologicznych i etnologicznych: ich dziejami, bowiem sesja poświęcona historii antropologii okazała się niewypałem, warunkami rozwoju i możliwościami oddziaływania. Sekcje i sesje prowadzone były albo przez przewodniczących komisji Unii albo przez badaczy, którzy skupili wokół siebie osoby zainteresowane podobną problematyką. W dniach przeznaczonych na obrady w sesjach roboczych odbywały się ponadto konferencje towarzyszące Kongresowi, m.in. konferencja "Swobody indywidualne - swobody zbiorowe", zorganizowana w uroczym miasteczku toskańskim Poppi w dniu 7 lipca z okazji 30o-lecia urodzin Tommaso Crudeliego, włoskiego oświeceniowego myśliciela i ofiary inkwizycji z XVIII wieku. Po czterech dniach obrad w sesjach 9 lipca rozpoczęły się obrady plenarne. Obejmowały one każdego dnia wykład, sprawozdania z sesji roboczych połączone �364 Kronika z dyskusją oraz spotkania specjalne. Pierwszego dnia z wykładem "Naturalna historia człowieka" wystąpił prof. P.v. Tobias z Johannesburga, a spotkanie specjalne dotyczyło humanizacji bankowości i etyki finansowej oraz planów rozwoju "antropologii finansów" i było związane ze sponsorowaniem Kongresu m.in. przez organizację finansową "Wonders and Dreams" z Londynu. Kongres o skomplikowanej strukturze, nie ułatwiającej przeprowadzenia obrad, został ponadto wyjątkowo źle zorganizowany. Uczestnicy nie otrzymali całościowego programu prac sesji i sekcji; programy cząstkowe były stale zmieniane. Wysłuchania wybranego referatu i wzięcia udziału w dyskusji nad nim, tak cenionego przez uczestników dotychczasowych kongresów Unii, uniemożliwiało ponadto rozproszenie sesji roboczych i konferencji towarzyszących w różnych miejscach Florencji i w innych miastach Toskanii. Zdezorientowani uczestnicy przybywali na dziedziniec Palazzo Nonfinito - siedziby Instytutu Antropologii i Narodowego Muzeum Antropologii i Etnologii, domagając się informacji. Abstrakty referatów dostarczono dopiero w połowie Kongresu, już po zakończeniu obrad w sesjach. W "Księdze abstraktów", w której znalazło się ponad 1000 nadesłanych streszczeń referatów, umieszczono jednak również omówienia referatów osób, które ostatecznie na Kongres nie przybyły. Do końca obrad nie sporządzono i udostępniono listy uczestników, których było około 400, a więc trzykrotnie mniej niż na ostatnim Kongresie w Williamsburgu w roku 1998. Tak przerzedzony Kongres przestał być reprezentacją światowego środowiska naukowego. Nie stworzono warunków integracji uczestników poza salami obrad - także spotkanie towarzyskie, przewidziany programem "social dinner", był wyjątkowo drogi i dlatego większość biorących udział w Kongresie nie pojawiła się na nim. Nadmierna komercjalizacja Kongresu: wysoka opłata kongresowa i proponowanie głównie drogich hoteli, związane z oddaniem organizacji Kongresu w ręce wyspecjalizowanej agencji, została wielokrotnie wytknięta w trakcie obrad. Uniemożliwiła przecież przybycie na Kongres naukowcom z krajów mniej zamożnych i studentom. Prof. B. Chiarelli wysokie opłaty tłumaczył kosztami urządzania Kongresu we Florencji, mieście wyjątkowo drogim, a braki organizacyjne wycofaniem się części potencjalnych uczestników z przyjazdu do Florencji, spowodowanym, jego zdaniem, wojną w Iraku i epidemią SARS 'u. W kongresie uczestniczyło kilkunastu uczestników z Polski, głównie antropologów biologicznych, ale obok nich także antropologów społecznych, etnologów, folklorystów i językoznawców. Referaty z zakresu antropologii społecznej i etnologii przedstawili m.in. A. Paluch (UJ), "U korzeni konfliktów etnicznych i religijnych"; Z. Jasiewicz i A. Posem-Zieliński (DAM), "Nauczanie etnologii a transformacja w Polsce po roku 1989"; V. Krawczyk-Wasilewska (UL), "Folklor słowny i wizualny po 11 września w Polsce" oraz A.Z. Kościańska (UW) "Moc Shakti dla lepszego świata. O działalności kobiecej organizacji duchowej Brahma Kumaris". Ważnym akcentem polskim Kongresu było zaprezentowanie specjalnego tomu, przygotowanego przez polskie środowisko naukowe: Between Tradition and Postmodernity. Polish Ethnography at the Turn o/the Millenium, red. L. Mróz i Z. Sokolewicz, Warszawa 2003 (seria Prace Komitetu Nauk Etnologicznych PAN nr 11), w którym uczestniczyli zaangażowani w powstanie publikacji pracownicy Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW: A. Malewska-Szałygin, P. Kalinowski i A. Perzanowski. Tomy wydawane przez etnologów polskich z okazji Międzynarodowych Kongresów Nauk Etnologicznych i Antropologicznych mają już długą tradycję. Przygotowywane są od roku 1964, od czasu Kongresu w Moskwie. Ważne są przede wszystkim dla czytelników zagranicznych, którym dostarczają podstawowych informacji o kierunkach prac w etnologii polskiej. Spełniają jednak istotną rolę także wewnątrz kraju. Skłaniają bowiem do refleksji nad stanem nauk etnologicznych w Polsce �Kronika 365 i stanowią dokument czasów, w których powstawały. Udział naukowców z Polski w Kongresie we Florencji, mimo fatalnej jego organizacji, był cenny, gdyż dostarczył możliwości zaprezentowania prac własnych i poznania badań wykonywanych w innych ośrodkach oraz znalezienia międzynarodowego kręgu badaczy, zajmujących się podobną problematyką, z którym można współpracować. Obok prac naukowych w ramach Kongresu prowadzono działalność organizacyjną, związaną z Międzynarodową Unią Nauk Antropologicznych i Etnologicznych (IUAES). Odbyły się dwa posiedzenia Komitetu Wykonawczego Unii oraz Rady Stałej, a także przeprowadzono Zgromadzenie Ogólne. Na posiedzeniach tych poinformowano o pracach Unii od czasu Kongresu w Williamsburgu w roku 1998, m.in. o przebiegu interkongresów i utworzonych wówczas nowych komisjach (Antropologii Matematyki, Antropologii Dzieci i Bioetyki). Nowymi komisjami, których powstanie uchwalono we Florencji, są: Komisja Prymatologii; Komisja Praw Człowieka; Komisja Migracji oraz Komisja Antropologii Lingwistycznej. Ustalono miejsca interkongresów: w Kalkucie w roku 2004; w Pardubicach w roku 2005; w Afryce Południowej w roku 2006 oraz Brisbane w roku 2007. Spośród dwóch propozycji miejsca następnego kongresu w roku 2008: Australii i Chin, wybrano, w tajnym głosowaniu, Kunming, stolicę Junnanu. Nominowano nowego przewodniczącego Unii, którym po ustępującym prof. E. Sunderlandzie (Wielka Brytania) został prof. Luis Alberto Vargas, antropolog fizyczny z Meksyku. Wybrano także trzech wiceprzewodniczących Unii, z których jednym jest prof. Peter Skalnik z Uniwersytetu w Pardubicach (Czechy) oraz trzech członków Komitetu Wykonawczego. Kongres we Florencji wskazał na poszerzanie się zakresu zainteresowań nauk etnologicznych i antropologicznych oraz na umacnianie się przekonania o ich znaczeniu dla rozwiązywania ważnych problemów ludzkości. Podtrzymał jednocześnie wiarę, że nauki te mają wymiar światowy, a ich przedstawiciele dążą do utrzymania z sobą kontaktów. Złe przygotowanie i organizacja Kongresu spowodowały jednak, że określony on został, co powiedział w trakcie obrad plenarnych prof. Rolf Husman z Getyngi, jako kongres zaprzepaszczonych możliwości. Zbigniew Jasiewicz "SŁOWIAŃSKA ETNOLINGWISTYKA I PROBLEMY BADANIA TRADYCYJNEJ KULTURY LUDOWEJ". KONFERENCJA MIĘDZYNARODOWA, MOSKWA, 14-17 MAJA 2003 Konferencja moskiewska zorganizowana została przez Zakład Etnolingwistyki i Folkloru Instytutu Słowianoznawstwa Rosyjskiej Akademii Nauk, dla uczczenia swego założyciela i do śmierci dyrektora: Profesora Nikity Illicza Tołstoja (1923-1996). Prelegenci przybyli z wielu rosyjskich ośrodków naukowych, a ponadto z Austrii, Białorusi, Bułgarii, Estonii, Serbii i Polski, którą reprezentowali: prof. Jerzy Bartmiński i dr Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska z UMCS w Lublinie oraz dr Wanda Drabik z Krakowa. Nie sposób wymienić wszystkie przedstawione tematy, tym bardziej, że znaczna ich część dotyczyła specyficznie językoznawczych problemów. Wspomnę więc tylko o tych, które dla mnie - etnografa - były szczególnie interesujące: Serafina J. Nikitina (Moskwa) - "O rdzennych koncepcjach ludowego chrześcijaństwa". �366 Kronika Katia Michajłowa (Sofia) -,,0 semantyce wędrownego dziada-śpiewaka w słowiańskiej kulturze ludowej". Swietłana B. Adoniewa (St. Petersburg) - "Społeczna przestrzeń chłopskiej magii. Moce i gospodarze (na podstawie ostatnio prowadzonych badań terenowych w północno-wschodniej Rosji". Andrej B. Moroz (Moskwa) - "Ludowa interpretacja etnograficznego faktu". Gennadij A. Cychun (Mińsk) - "Poleskie <maruby» (drewniane nagrobki zrębowe i kłodowe)". Ludmiła N. Winogradowa (Moskwa) - "Werbalne elementy obrzędu i ich rola w wyjaśnianiu mitologicznej semantyki (w tym opis rytualnego «wodzenia strzały» u progu lata na Białorusi)". Aleksandr W. Gura (Moskwa) - "Plamy na księżycu: sposoby konstruowania mitologicznego tekstu". Andrej L. Toporkow (Moskwa) - "Etymologia w służbie magii (na przykładzie słowa toska w XVII- i XVIII-wiecznych zaklęciach)". Nikołaj P. Antropow (Mińsk) - "Wzywanie deszczu (kod działań)". Tatiana I. Wendina (Moskwa) - "Prawda, Dobro, Piękno w języku tradycyjnej kultury etnolingwistycznej". Anatolij F. Żurawlew (Moskwa) - "Fonetyka biesowskich glosolalii (tj. głosów sił nieczystych)". Referaty mają być wkrótce opublikowane. Po konferencji odbyło się nabożeństwo żałobne (panichida) w monasterze św. Andrzeja, a następnie prezentacja świeżo wyremontowanej Biblioteki Synodalnej, w której jedną z sal poświęcono pamięci Nikity Illicza Tołstoja. Ostatniego dnia uczestnicy pojechali do Jasnej Polany, by złożyć kwiaty na grobie śp. profesora, a potem zwiedzić rodową siedzibę, obecnie przekształconą w Muzeum Lwa Tołstoja. Organizatorom konferencji, a zwłaszcza Pani dr hab. Swietłanie Michajłownie Tołstojowej, która po mężu objęła kierownictwo Zakładu, należą się wyrazy uznania za bogaty program i sprawny przebieg obrad oraz za koleżeńską i serdeczną atmosferę, jaką czuli się otoczeni goście. Wanda Drabik "POJĘCIE TRADYCJONALIZMU I FUNKCJA TRADYCJI W «SPOŁECZEŃSTWIE ZAMKNIĘTYM» - NA PRZYKŁADZIE KAUKAZU", KONFERENCJA MIĘDZYNARODOWA, POZNAŃ, 27 MAJA 2003 W Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej w Poznaniu, odbyła się konferencja naukowa poświęcona koncepcji "społeczeństwa zamkniętego" na przykładzie Kaukazu. Konferencję zorganizowano pod auspicjami Fundacji Społeczeństwa Zamkniętego (Amsterdam-Baku- Tbilisi), reprezentowanej przez Dyrektora Fundacji Mansura - Macieja Jachimczyka. Współorganizatorem spotkania był Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej DAM w Poznaniu. �Kronika 367 Oficjalnego otwarcia konferencji dokonał dr hab. prof. UAM Ryszard Vorbrich, witając zaproszonych prelegentów z Rosyjskiej Akademii Nauk (RAN): prof. dr. hab. Sergeya Aleksandrovicha Arutyunova, Kierownika Oddziału Studiów nad Kaukazem w Instytucie Etnologii i Antropologii RAN w Moskwie, dr. Abdulhamida Osmanovicha Bulatova, pracownika naukowego Wydziału Studiów nad Kaukazem w Instytucie Etnologii i Antropologii RAN, oraz licznie zgromadzonych gości reprezentujących Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. W następnej kolejności głos zabrał prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz (IEiAK UAM), wskazując na wagę podejmowanej problematyki konferencji, w kontekście wykorzystania koncepcji społeczeństwa zamkniętego jako jednego z projektów zmierzających do normalizacji sytuacji na Kaukazie. Referat wprowadzający pt. "Pojęcie tradycjonalizmu i funkcja tradycji w «społeczeństwie zamkniętym» - na przykładzie Kaukazu" wygłosił prof. Sergey Aleksandrovich Arutyunov. W swoim wystąpieniu odwołał się on do dychotomicznej klasyfikacji społeczeństw na "białe" i "czarne". W ramach tak ujętych opozycji binarnych, "biały" świat oznacza świat "zglobalizowany", świat współczesnej globalizacji, tj. cywilizację globalnych megapolis; natomiast "czarny" świat jest światem społeczeństw tradycyjnych, społeczeństw ideologii przedindustrialnej. Prof. Arutyunov zaznaczył jednocześnie, iż podziału na świat "biały" i "czarny" nie należy rozpatrywać w kategoriach wartościujących: "dobry" - "zły". Rodzi się natomiast pytanie, jakie formy przybiera balans pomiędzy "czarnym" i "białym", "tradycyjnym" i "innowacyjnym", "zamkniętym" i "otwartym" w kaukaskim regionie historyczno-kulturowym? Wprawdzie nigdzie na świecie nie ma społeczeństw absolutnie "otwartych" bądź "zamkniętych", to w przypadku Kaukazu stopień "zamknięcia" obserwowany prawie u wszystkich społeczności zamieszkujących ten region jest na tyle duży, iż wpisanie ich w ramy koncepcji "społeczeństwa zamkniętego" nie wydaje się zabiegiem tylko umownym. Przejawia się to m.in. w sferze prawnej, która wśród ludów Kaukazu rozciąga się na trzy nie skorelowane ze sobą poziomy: prawodawstwa państwowego, szariatu i adatu. Według prelegenta, odwoływanie się do prawodawstwa jest najbardziej rozpowszechnione wśród kaukaskich społeczności, zaś samo prawodawstwo jawi się jako podstawowy komponent społeczeństwa otwartego, komponent, który w tym konkretnym przypadku wdrażany jest w sferę społeczeństwa zamkniętego. Prof. Arutyunov podkreślił, iż w sytuacji kiedy prawodawstwo przestaje funkcjonować,jego miejsce zajmuje adat. Autor odwoływał się do Rosji, która żyje nie tyle według prawa, lecz tylko podjego "pojęciem", tj. zgodnie z nowo powstałym "adatern" środowiska kryminalnego. W przypadku szariatu, zarówno przeciętny obywatel, jak i słabo wykształcony suficki mułła, często utożsamia go z adatern. W rzeczywistości szariat ma więcej punktów wspólnych z prawodawstwem niż z adatern, z którym często pozostaje w konflikcie, zwłaszcza w kwestiach dotyczących prawa rodzinnego bądź obrzędów przejścia. Autor stawia tezę, iż zarówno prawodawstwo, jak i szariat zamieniają "zamknięcie" w "otwarcie", w przeciwieństwie do adatu, który ukierunkowany jest na zachowanie "zamknięcia". W dalszej części wystąpienia prelegent zaznaczył, iż obserwowany na Kaukazie renesans "zamknięcia" jest konsekwencją rewitalizacji języków narodowych. Językiem adatu jest język rodzimy, natomiast językiem prawodawstwa w 99% pozostaje język rosyjski. Językiem sufickiego, synkretycznego "szariatu" zmieszanego z adatern częściowo pozostaje język rodzimy, częściowo język rosyjski, a nawet język arabski. Natomiast językiem odradzającego się ortodoksyjnego szariatu jest głównie język rosyjski! �368 Kronika Prof. Arutyunov uważa, iż w odradzaniu i podtrzymywaniu zasad społeczeństwa zamkniętego, komponenty adatu i szariatu odgrywają odmienne role. Adat konsekwentnie pracuje na rzecz "zamknięcia", jednak nie jest w stanie wykształcić całościowego systemu. Taki system teoretycznie może wypracować szariat, nie posiada jednak konsekwentności adatu. Realnie patrząc, zarówno adat, jak i szariat nie są zdolne do wykształcenia "twardego szkieletu" w miękkim ciele społeczeństwa otwartego. Postsowieckie społeczeństwa Kaukazu pozostają w ten sposób "bezszkieletowe", zaś rosyjskie prawodawstwo nigdy takim szkieletem nie będzie. Według prelegenta, wśród kaukaskich społeczności będzie utrzymywała się tendencja do zachowania określonych części "zamknięcia" jako środka samoobrony. Z drugiej strony, czynniki ekonomiczne wymuszające poszukiwanie nowych rynków zbytu, podwyższanie poziomu wykształcenia i służby zdrowia etc. składają się na obraz wspólnej tendencji wiodącej do narastania "otwartości" wśród społeczeństw Kaukazu. Jako symbol tych społeczeństw autor przyjął powoli pełzającego do przodu żółwia, chowającego się pod twardą skorupą, lecz z wysuniętą do przodu szyją i szeroko otwartą paszczą. Po przerwie i uroczystym obiedzie wydanym przez Fundację Społeczeństwa Zamkniętego, z referatem zatytułowanym "Proces odrodzenia islamu w Dagestanie w okresie od 1990 roku do naszych dni" wystąpił dr Abdu1hamid Osmanovich Bulatov. We wstępie swojego wystąpienia referent podkreślił fakt, iż problematyka odrodzenia islamu odnosi się do części najpoważniejszych problemów obejmujących wszystkie aspekty życia ludności w Dagestanie, na przestrzeni ostatniego dziesięciolecia. Złożoność problematyki wynika z faktu, iż jest ona ściśle związana z pytaniami o charakterze społeczno-ekonomicznym, politycznym i kwestiami stosunków etnicznych. W pierwszej części wystąpienia autor przedstawił historię islamu w Dagestanie, sięgającego swymi korzeniami VII wieku. Według referenta, nowy, przełomowy etap dotyczący kwestii religijnych w Dagestanie rozpoczął się w końcu lat 80. i na początku 90. Ówczesna polityka pierestrojki była pierwszym krokiem na drodze zmian w relacjach państwo - religia. Rola i miejsce religii w społeczeństwie zawarte zostały w początkowo wspólnych (rosyjskich i republikańskich) aktach prawnych przyjętych w 1990 roku. Był to jednocześnie impuls dla odrodzenia religijnego, które objęło całe terytorium Dagestanu. Dr Bulatov wydziela cztery podstawowe etapy odrodzenia islamu wDagestanie i aktywizacji religii w życiu społeczno-politycznym republiki. Etap pierwszy związany jest z powstaniem organizacji religijnych i ich pierwszymi akcjami o charakterze społecznym, mającymi jednocześnie na celu zaistnienie na arenie społeczno - politycznej i określenie dozwolonych granic w stosunkach z władzą koniec 1980 roku - lata 1992-1993. Etap drugi to wykształcenie i aktywna działalność organizacji nacjonalistycznych, które doprowadzają do zaostrzenia stosunków międzyetnicznych w regionie -lata 1993-1995. Etap trzeci związany jest z polityczną aktywizacją wahhabitów -lata 1995-1999. Etap czwarty i ostatni, który trwa do dnia dzisiejszego, rozpoczął się od wojskowej operacji przeciwko wahhabitom, relegując ich tym samym z politycznej sceny Dagestanu. Głównym katalizatorem rozpoczęcia etapu czwartego, była aktywizacja duchowieństwa sufickiego, które wraz z likwidacją swoich religijnych i politycznych przeciwników starało się wypełnić powstałą lukę w społeczno-politycznym życiu republiki, rozciągając swoje wpływy na sferę prawną, kulturową i naukową Dagestanu. Dr Bulatov podkreślił, iż obecnie niedobitki wahhabitów nie posiadają społecznego i religijnego wpływu w Dagestanie. Działalność wahhabitów ogranicza się do przeprowadzania akcji terrorystycznych, wzbudzając tym samych nienawiść wśród miejscowej �Kronika 369 ludności. W tych okolicznościach powrót wahhabitów na polityczną scenę Dagestanu wydaje się nierealny. W dalszej części swojego wystąpienia referent postawił tezę, iż tożsamość muzułmańska nie może funkcjonować w Dagestanie jako podstawowa i główna fonna tożsamości z dwóch powodów. Przede wszystkim należy wziąć pod uwagę wieloetniczny charakter republiki. W zetknięciu z czynnikiem etnicznym czynnik religijny zawsze będzie w przyszłości przegrywał. Drugim z powodów jest charakter odradzającego się islamu, pretendującego do pełnienia głównej roli w życiu społeczeństwa. Dr Bulatov uważa, iż obecnie islam w Dagestanie nie pełni funkcji ideologii jednoczącej wszystkich muzułmanów bez względu na ich przynależność narodową czy społeczną. Islam pełni natomiast funkcje ideologii w wymiarze zabezpieczania interesów określonych grup etnicznych i społecznych, zainteresowanych w otrzymaniu nie ograniczonego dostępu do zasobów materialnych i podziale napływających do republiki środków finansowych. Współczesny charakter tożsamości mieszkańców Dagestanu prelegent określił jako etniczno-terytorialny, zawierający w sobie cztery różne poziomy: etniczny, dagestański, muzułmański i rosyjski. Po zakończonej prezentacji referatów przewodniczący konferencji prof. Ryszard Vorbrich zaprosił zebranych gości do dyskusji, która okazała się nie mniej interesująca niż wystąpienia prelegentów. Paweł Jessa "PRZEJAWY I FORMY AKTYWNOŚCI TWÓRCZEJ W SPOŁECZNOŚCIACH LOKALNYCH I REGIONALNYCH NA POGRANICZACH KULTUROWYCH I ETNICZNYCH". KONFERENCJA NAUKOWA, CIESZYN, 23-24 PAŹDZIERNIKA 2002 W Uniwersytecie Śląskim - Filii w Cieszynie odbyła się konferencja naukowa "Przejawy i formy aktywności twórczej w społecznościach lokalnych i regionalnych na pograniczach kulturowych i etnicznych". Jej organizatorami były Zakład Etnologii Instytutu Nauk Społecznych i Nauk o Kulturze Uniwersytetu Śląskiego - Filia w Cieszynie, Komisja Studiów nad Przeszłością Górnego Śląska PAN, Oddział w Katowicach, Międzynarodowa Organizacja Sztuki Ludowej - Sekcja Polska, Lublin. Gospodarzami konferencji oraz autorami jej programu naukowego byli prof dr hab. Irena Bukowska-Floreńska i prof. dr hab. Ryszard Kantor. Sekretarzami konferencji były mgr Kinga Czerwińska i mgr Alicja Kujawska. Głównym celem konferencji była dyskusja nad współczesnym stanem przejawów różnych form aktywności twórczej, indywidualnej i grupowej. Chodziło tu o wszelką aktywność mającą znaczenie społeczne dla tworzenia więzi środowiskowych, lokalnych, regionalnych i ponadregionalnych, zwłaszcza na pograniczach kulturowych i etnicznych. W programie można było wyróżnić cztery grupy tematyczne dotyczące: twórczej aktywności społeczności lokalnych, regionalnych i etnicznych, regionalnego i lokalnego amatorskiego ruchu kulturalnego i artystycznego, twórczej aktywności jednostek, zwyczajów i ich roli w tworzeniu więzi regionalnych. Referaty wygłosili: Władysław Jacher (Katowice), "Aktywność kulturalna jako czynnik więzi społecznej w społecznościach lokalnych i regionalnych", Ryszard Kantor (Kraków), "Współczesna działalność kulturotwórcza na poziomie grupy lokalnej", Olga Goldberg-Mulkiewicz (Jerozolima), "Komunikat ikoniczny na pograniczu etnicznym i kulturowym", Adam Bobrzyk (Siedlce), "Kształ- �370 Kronika towanie polskiej tożsamości narodowej przez rozwijanie amatorskiej twórczości artystycznej w Republice Litewskiej", Kornelia Lach (Krzanowice), "Aktywność kulturalna wspólnot lokalnych na pograniczu śląsk<r-morawskim", Helga Bieniusa (Zdzieszowice), "Współczesne formy aktywności twórczej we wsi Żyrowa w Opolskiem", Edyta Korepta (Cieszyn), "Nieprofesjonalna aktywność twórcza w zakresie literatury. Na przykładzie Jana Kubisza i Emanuela Grima w Cieszyńskiem", Maria Śmiełowska (Opole), "Twórcza aktywność jednostek w kreowaniu własnej przestrzeni lokalnej", Kinga Czerwińska (Cieszyn), "Współczesna twórczość samorodna - studium artysty", Tadeusz Trajdos (Warszawa), "Twórczość Stanisława Wyrtla (Orawa, Zubrzyca Górna)", Tomasz Michalewski (Opole), "Muzeum regionalne i jego znaczenie w społeczności lokalnej (na przykładzie działalności Konrada Mientusa)", Grzegorz Błachut (Cieszyn), "Amatorskie kino Franciszka Dzidy w Chybiu jako wspólna, twórcza wartość kulturowa lokalnej społeczności", Andrzej Brencz (Poznań), "Region «Kozła lubuskiego». Analiza historii tworzenia więzi regionalnych na «dawnym» i «nowym» pograniczu", Barbara Bazielich (Wrocław), ,,«Niedżwiedzie» tradycje", Zdzisław Kupisiński (Lublin), "Liderzy w obrzędowości pogrzebowej i ich znaczenie w podtrzymywaniu tradycji na pograniczu regionów etnograficznych opoczyńskiego i radomskiego", Józef Nowak (Lublin), "Bożonarodzeniowe zespoły kolędnicze na tomaszowskim pograniczu polsk<r-ukraińskim", Joanna Świtała-Mastalerz (Ruda Śląska), "Bielowickie Stowarzyszenie Twórców i Przyjaciół Kultury Ludowej. Idee i inspiracje", Dariusz Grzegorczuk (Siedlce), "Działalność regionalna Ludowego Towarzystwa Naukow<r-Kulturalnego w latach 1992-2002", Dorota Świtała-Tybek (Opole), "Muzeum Miejskie w Rudzie Śląskiej jako inicjator zróżnicowanych form życia kulturalnego", Irena Bukowska-Floreńska (Cieszyn), "Współczesna społeczna i jednostkowa aktywność twórcza jako wartość kulturotwórcza". Przedstawię pokrótce wybrane referaty z każdej grupy. Olga Goldberg-Mulkiewicz, w "Komunikacie ikonicznym na pograniczu etnicznym i kulturowym. Wycinanka w procesie przemian kodu ikonicznego", poinformowała, że tradycyjna wycinanka żydowska przeżywa współcześnie renesans zarówno w Polsce, jak i w Izraelu. W obu krajach nie możemy mówić o kontynuacji tejże sztuki. W Polsce w tradycyjnej społeczności żydowskiej wycinanka przeżywała apogeum rozkwitu na przełomie XIX i XX stulecia, sporadycznie była wykonywana do końca okresu międzywojennego. Pełniła przede wszystkim funkcje związane z kultem; jej przekaz ikoniczny był ściśle skodyfikowany. Kod, którym posługiwali się artyści, funkcjonował w określonej grupie i był przez jej członów bezbłędnie odczytywany. Bogactwo zakodowanych treści stanowiło miarę, wedle której oceniano wykonawcę. W Izraelu, do okresu powojennego, wycinanka wywodząca się z tradycji polskich Żydów nie była znana. Dopiero w kilkanaście, a czasem i kilkadziesiąt lat po zagładzie spotykamy w obu interesujących nas krajach nawrót do tejże twórczości, jednak kontinuum ikoniczne nie jest absolutne. Zmiany podporządkowane są innej funkcji wycinanki, ale też i temu, że wyizolowana została z tradycyjnego kręgu zarówno wykonawców, jak i odbiorców. W Polsce blok ikoniczny wycinanki wzbogacony bywa o treści zapożyczone z tradycji lokalnej, nie żydowskiej. W Izraelu odbywa się ten sam proces, stymulowany zróżnicowaniem etnicznym. Prześledzenie zróżnicowania wysyłanego kodu oraz proces jego przyjmowania przez społeczność, do której twórczość ta jest kierowana, wskaże, który z wysyłanych komunikatów jest stały, a który ulega zmianom i czym zmiany te są wywoływane. Edyta Korepta przedstawiła referat "Nieprofesjonalna aktywność twórcza w zakresie literatury (na przykładzie twórczości Jana Kubisza i Emanuela Grima w Cieszyńskiem)". Literatura początków XX wieku i okresu międzywojennego na Śląsku Cieszyńskim wska- �Kronika 371 zuje na dużą rolę amatorskich twórców w zakresie kształtowania poczucia tożsamości narodowej (do 1914 roku) i regionalnej (po uzyskaniu niepodległości). Ich teksty literackie oddziałują poprzez dużą ekspresyjność, a także zastosowanie toposów symbolizujących więż z ziemią rodzinną, jak topos rzeki Olzy, krajobrazu górskiego, domu rodzinnego, a także nawiązanie do tradycji ludowej, głównie jako idei ratowania polskiego folkloru zagrożonego przez obce żywioły. Postawa twórcza J. Kubisza i E. Grima zapoczątkowała intuicyjny regionalizm, który zrodził się samorzutnie jako wyraz pewnych pragnień domagających się urzeczywistnienia. Tomasz Michalewski w wystąpieniu "Muzeum regionalne i jego znaczenie w społeczności lokalnej (na przykładzie działalności Konrada Mientusa)", zaprezentował pokrótce sylwetkę K. Mientusa, a także jego dokonania w zakresie zbieractwa eksponatów etnograficznych. Oprócz samych zbiorów atrakcją muzeum jest sposób prezentacji tych zbiorów. Danieckie muzeum jest przykładem udanego zespolenia prywatnej pasj i ze społecznym interesem. Placówka ta pełni wśród miejscowej społeczności określone funkcje i jest użyteczna. Od czasu jej otwarcia stała się wspólną sprawą wsi. Eksponaty prezentowane w muzeum regionalnym ukazują Opolszczyznę jako "małą ojczyznę" Polaków i Niemców z całą złożonością losów jej społeczności lokalnej w odniesieniu do zmian przynależności państwowej na przestrzeni dziejów oraz odrębności i specyfiki kultury śląskiej, zwłaszcza tradycji, obrzędów, gwary oraz zwyczajów ludowych. Autor referatu dowodzi, że poprzez swoją działalność twórczą Mientus wyrasta ponad lokalną społeczność. Barbara Bazielich w tekście ,,«Niedźwiedzie» tradycje" omówiła następujące zagadnienia: historię, wierzenia, magię, ludyczność i sztukę ludową. Niedźwiedź w tradycyjnej kulturze jest znany od najdawniejszych czasów i to w różnych rejonach świata. Rozmaicie go też określano, co pozostawało w związku z wierzeniami. Przypisywano mu również znaczenie magiczne, a poszczególne części jego ciała odgrywały w różnych dziedzinach życia ludzi rozmaitych środowisk niepoślednią rolę. Niedźwiedź uchodził za króla lasów, borów i puszcz krajów północnych i wschodnich. Polowano na niego, ale też przebierano się za niego, naśladując jego ruchy i zachowanie, co miało związek z magią. Krążyło na jego temat wiele różnych opowieści i przysłów. Wykorzystywano i wykorzystuje się jego zdolności i wyuczone umiejętności dla uprawiania wielu sztuczek, często uczono go w specjalnych "akademiach", z których najsławniejszą była ta w Smorgonie na Litwie. Z uwagi na te walory niedźwiedź stał się niezbywalną "personą" wszelkich zwyczajów obrzędowości dorocznej i rodzinnej, praktykowanych po dzień dzisiejszy w różnych kulturach, także w Polsce, w tym na Śląsku. Obradom towarzyszyła dyskusja. Uczestniczyli w niej m.in. Olga Goldberg-Mulkiewicz, Ryszard Kantor, Zygmunt Kłodnicki, Andrzej Brencz, Tadeusz Trajdos, Anna Szyfer, Tomasz Michalewski i Barbara Bazielich. Istotne kwestie problematyki konferencji były ponadto podejmowane w dyskusjach i rozmowach kuluarowych. Wygłaszający referaty posługiwali się różnymi środkami poglądowymi, np. przezroczami. Teksty wystąpień zostaną opublikowane w oddzielnym tomie "Aktywność kulturalna i postawy twórcze społeczności lokalnych na pograniczach". Studia etnologiczne i antropologiczne t. 7, red. Irena Bukowska-Floreńska, Uniwersytet Śląski w Katowicach. Konferencja w Cieszynie była dobrze zorganizowana. Zamknięcia konferencji dokonała prof. dr hab. Irena Bukowska-Floreńska. Oceniając obrady, stwierdziła, iż były one owocne i bogate w treści. Podziękowała współorganizatorom za trud przygotowania konferencji, a uczestnikom za wygłoszenie referatów i dyskusję. Tomasz Michalewski �Kronika 372 "ANTROPOLOGIA WOBEC FOTOGRAFII KONFERENCJA NAUKOWA, POZNAŃ, 7-8 MAJA 2003 I FILMU". Konferencja naukowa poświęcona antropologii fotografii i filmu została zorganizowana przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM oraz Komisję Etnograficzną PTPN. Związków antropologii kulturowej, fotografii, filmu i mediów nie trzeba dziś uzasadniać. Jak napisał niegdyś Zbigniew Benedyktowicz, są one "naturalne", a "świadectw tych spotkań moglibyśmy przytaczać wiele". Można przeto powiedzieć, że jednym z takich świadectw stała się konferencja zatytułowana: "Antropologia wobec fotografii i filmu". Konferencję otworzyli prof. Ryszard Vorbrich i prof. Michał Buchowski. W pierwszym dniu konferencji wyróżnić można było kilka wątków tematycznych. Wystąpienia dr. Grzegorza Pełczyńskiego, "Antropologia filmu - doświadczenie polskie", a także dr. hab. Sławomira Bobowskiego "Konopielka Witolda Leszczyńskiego jako «traktat antropologiczny»" oraz dr Łucji Demby "Wschód i Zachód - dwa modele kultury europejskiej w twórczości filmowej Nikity Michałkowa" ujawniły, iż film interesuje antropologa przede wszystkim jako rodzaj kulturowego doświadczenia. Jest zapisem społecznego "tu i teraz", a zarazem dokumentem świadczącym o określonym stanie kultury, który w osobliwy dla siebie sposób usiłuje demaskować. Film, podobnie jak fotografia, może też rejestrować tradycje, zwyczaje, obyczajowość i jej przemiany. Między innymi dzięki temu stają się one istotnymi źródłami humanistycznej refleksji. Tego najlepszym wyrazem były referaty dr. Roberta Dzięciełskiego, "Uroczyste wideo-fiImowanie. Kilka uwag etnografa", dr Doroty Skotarczak, "Filmjako źródło do badań przemian obyczajowych" i mgr Karoliny Dabert, "Filmowe role Polski Ludowej". W twórczości filmowej i fotograficznej odkrywa się też obszary występowania mitów i ukrytych znaczeń, tak przecież ważnych dla perspektywy antropologicznego opisywania świata. Dr Maria Lipok-Bierwiaczonek w swoim wystąpieniu zatytułowanym "Ikony i mity. Śląsk w filmie i fotografii" udowodniła, że film i fotografia są często przejawem symbolicznej wyobraźni oraz emanacją złożonych procesów mityzacji. Osobnej uwagi wymaga film etnograficzny. Dla prof. Ryszarda Vorbricha jest on antropologicznym "tekstem", a zarazem specyficznym "opisem" dokonywanym przez badacza kultury. Jego referat pod tytułem "Tekst werbalny i niewerbalny. Opis antropologiczny a film etnograficzny" nobilituje film etnograficzny nie tyle do bycia źródłem, co etnograficzną metanarracją. Dobrymi tego dowodami były też "refleksje warsztatowe" reż. Jacka Samackiego i wystąpienie "Prawda w filmie etnograficznym" połączone z projekcją filmu Koominierz studentek etnologii UAM Katarzyny Wali i Olgi Stobieckiej. W drugim dniu konferencji mieliśmy do czynienia z referatami dotyczącymi mediów teatru i fotografii. Ten ostatni nurt był silnie reprezentowany przez dr. Sławomira Sikorę "Czy istnieją fotografie nieprzeźroczyste", mgr Magdalenę Sztandarę "Fotografia - standaryzacja wyobrażeń na materiale z przełomu XIX i XX wieku" i dr. Jerzego Kaczmarka "Poznań w fotografii jego mieszkańców". Obszarem, w którym poczesne miejsce zajmuje film, jest także telewizja. Prof. Iwona Kabzińska w wystąpieniu "Czy telewizja kłamie? Więzi miedzy ludzkie w filmach emitowanych w polskiej telewizji" zaproponowała głębsze przyjrzenie się kulturowym kontekstom filmu telewizyjnego ze szczególnym uwzględnieniem roli widza w przekazie �Kronika 373 medialnym. Telewizja i inne media coraz częściej kreują rozmaite relacje społeczne, które mogą stać się formą doświadczania naszej codzienności. Tego przejawem jest z pewnością współczesna dyskusja na temat tożsamości i mediów. Taką też perspektywę badawczą przyjął w swoim referacie "Jak pięknie być sobą. Wizerunki cielesności i płci w reklamie" mgr Adam Pomieciński, zajmując się filmem reklamowym. W reklamie takie wątki jak: gender, manifestacja płci i ich częsta stereotypizacja, jak również typy "męskości" i "kobiecości" wydają się wysuwać na plan pierwszy. Natomiast mgr Klaudiusz Święcicki w wystąpieniu "Klisze pamięci w teatrze Tadeusza Kantora", wychodząc od fotografii, opisał teatr jako rodzaj widowiska o charakterze obrzędowym i symbolicznym. Obrady podsumował i zakończył prof. Aleksander Posern-Zieliński. Adam Pomieciński "MŁODZIEŻ - ŚWIĘTO - RYZYKO". KONFERENCJA NAUKOWA, NIMES, 21-23 CZERWCA 2003 Nie była to pierwsza, ani ostatnia konferencja z "ryzykiem" w tytule. Zagadnienie to, zestawione tutaj z dwoma innymi pojęciami - "święta" i "młodzieży", jest bowiem problemem zasadniczym dla najnowszego projektu badawczego (finansowanego przez Komisję Europejską) naukowego związku PACT -EUROETHNO. Jest to międzynarodowe i interdyscyplinarne stowarzyszenie (skupiające francuskojęzycznych naukowców z całej Europy), działające pod egidą Komisji Europejskiej w Strasburgu. Czerwcowa sesja (będąca już siedemnastym z kolei spotkaniem naukowym), skupiła się na analizie i interpretacji problemów i sposobów ujęcia zagadnień, które wiążą się z tytułową triadą: ryzykiem, świętem oraz młodzieżą. Można było wysłuchać referatów, które np. poświęcono zrozumieniu współczesnej idei świętowania przez młodzież, temu, co oznacza obecnie przynależność do tej grupy wiekowej i z jakimi rodzajami ryzyka (rozumianego szeroko), spotyka się młodzież biorąca udział w różnego rodzaju manifestacjach, zabawach itp. Starano się dostrzegać wymiar przemian, jakie zaszły i zachodzą w dobie globalizacji i uniwersalizacji sposobów zachowania, szczególnie właśnie wśród młodzieży. Ważnym zagadnieniem było to, w jaki sposób młodzi samoidentyfikują się i jakie miejsce wyznacza im kultura globalna, regionalna i lokalna. Dokonywano też prób analiz obecnego udziału młodych w świętach (religijnych, świeckich, nowych i tradycyjnych). Podczas trzech dni sesji zeprezentowano 12 wystąpień, przygotowanych przez grono naukowców z wielu dziedzin nauki: etnologii, folklorystyki, psychologii, socjologii, komunikacji i historii. Wyróżnić można przede wszystkim dwa ujęcia przewodniego tematu. Pierwsze z nich reprezentowały prace wypływające raczej z tradycji badań etnograficznych i folklorystycznych. Dokonywały także teoretycznej refleksji na temat święta, świętowania i roli młodzieży oraz funkcji ryzyka. Przedstawiały one mateliały ukazujące różne przejawy świętowania przez młodzież w wielu krajach i regionach Europy: w Prowansji, na Węgrzech, na wsi serbskiej i w małym czeskim miasteczku, w postsowieckiej Rosji, podczas tradycyjnego XIX-wiecznego cyklu rytualnego na polskiej wsi i podczas współczesnej pielgrzymki do Kalwarii Zebrzydowskiej, w krajach skandynawskich XIX wieku, w wie1- �374 Kronika kim mieście we współczesnej Hiszpanii i na kampusie uniwersyteckim w Portugaliii. Z prac, które zaliczyć można do tego nurtu, wyłania się ciekawy i kulturowo zróżnicowany obraz świąt, w które zaangażowani są młodzi ludzie (od hiszpańskiego, świeckiego botel/on, swoistego rytuału oglądania filmów na kasetach VHS w czeskim miasteczku, po ryty religijne typu pielgrzymka, czy odwołujące się także do sacrum, jak np. wyścigi konne, samochodowe, korrida, topienie Marzanny itd.). Ważnym elementem tych wystąpień była próba odpowiedzenia na pytanie, czym jest ryzyko i jakie sąjego funkcje, szczególnie gdy rozpatruje się przykłady z kultur typu ludowego. Między innymi, badaczka węgierska postawiła tezę o nieistnieniu w tradycyjnej, wiejskiej kulturze, idei ryzyka. Nie sądzi ona, aby pewne działania, zwłaszcza te, które współtworzą zespół rytualnych zachowań dorocznych i cyklu życia na wsi, były podejmowane z powodu chęci przeżycia sytuacji ryzykownej dla samego waloru symbolicznego czy rytualnego. Taka jednak interpretacja funkcji ryzyka pojawiała się u innych referentów, którzy podkreślali obrzędową rolę młodzieży, a więc tej grupy wiekowej, z którą wiąże się określona symbolika w kulturach tradycyjnych. Opiera się ona przede wszystkim na postrzeganiu młodych jako zawieszonych pomiędzy życiem a śmiercią, włączanych do społeczności w trakcie intensywnych i różnorakich obrzędów, które do dziś zachowują (choćby w minimalnym stopniu) charakter rites de passage. Obrzędy przejścia polegają na doświadczaniu na sobie różnego rodzaju prób, często niebezpiecznych, ale ta cecha wpisana jest w charakter tych obrzędów. Niebezpieczeństwo to nie zawsze musi się wiązać z realnym, fizycznym okaleczeniem czy innymi niebezpiecznymi konsekwencjami. Ryzyko bowiem (rozumiane nie tylko jako próba w sensie fizycznym, ale również psychicznym), chęć jego doświadczenia, narażenia się na nie i wypróbowania samego siebie, jest zachowaniem, które zawsze wyróżniało młodych. Zmieniają się jednak środki oraz przejawy. Szerzej mówiły o tym prace z drugiego nurtu. Reprezentowany on był przede wszystkim przez dwóch socjologów, specjalisty w zakresie komunikacji, psychologa, etnologa i antropologa kultury2. Wychodząc od empirii, próbowali oni dokonać diagnozy, opisu i systematyki oraz możliwych relacji, w które wchodzą tytułowe pojęcia, ze szczególnym uwzględnieniem tego, co dzieje się w kulturze najnowszej. Z analiz tych wyłania się obraz ryzyka o wiele mniej zrytualizowanego, niż próbowały to ująć wcześniej omówione anaI L.S. Foumier, "Prises de risques deliberees de la jeunesse dans les fetes proven<,;ales" (etnolog, Francja); M. Gueydan, "Transmission et modification d'une culture de la fete nimoise: la Feria" (psycholożka, Francja); K. Verebely, "Fetes: rejouissances et dangers de la jeunesse hongroise" (etnolożka, Węgry); S. Kovac, "Jeunesse en rete,jeunesse en risque: la rete dans Ie village" (etnolożka, Serbia); P. Skalnik, "Les occupations festives de jeunes tcheques -1'exempIe d'un village" (etnolog, Czechy); B. Kopczyńska-Jaworska, "Jeunesse, rete et risque en Pologne" (etnolożka, Polska); I. Kużma, "Le s situations de risque - Ie jeunes et Ie pelerinage" (etnolożka, Polska); M. Simonsen, "Jeunesse, fete, risque dans l 'Europe pre-industrielle: I' exemple de la Scandinavie" (folklorystka, Dania); R. Ouritskaia, "Quelle jeunesse? Quel risque? Hier et aujourd'hui dans les fetes de la Federation de Russie" (historyczka, Rosja); M. Mandianes, "Le s jeunes, Ie risque et Ie «botellon» en Espagne" (etnolog, Hiszpania); Jose Lima da Silva, "Le s changements de modalites de la vie des etudiants" (etnolog, Portugalia). 2 C. Riviere, "L'exes festif juvenile tempere par Ie rite" (socjolog, Francja); l Bonnet, "Jeune generation et temps de risques" (etnolożka, Francja); l-P. Martineau, "Jeunesse en fete et de-fete: festivite ou fesialite?" (psycholog, Francja); D. Le Breton, "Les conduites a risques des jeunes generations" (antropolog, Francja); J.-L. Roques, "Pressions sociales et ex-pressions juveniles" (socjolog, Francja); B. Tabuce, "L'apprentissage du risque chez les etudiants" (specjalista w dziedzinie komunikacji, Francja). �Kronika 375 lizy. Badacze, opierając się wyłącznie na materiałach współczesnych, wykazują, że obecnie młodzież szuka raczej sposobów na "uniewrażliwienie się" (wobec kryzysów na rynku pracy, problemów w rodzinie, w szkole, wśród rówieśników) i w tym celu posuwa się do granic wytrzymałości psychicznej i fizycznej (okaleczenia, uzależnienia, sporty ekstremalne, nadużycia, próby samobójcze, eksperymenty związane z ciałem, jego estetyką, np. tatuaże, piercing itp.). Za tym współczesnym "igraniem ze śmiercią" (bardzo często w dosłownym znaczeniu tego słowa) stoi brak jasnych zasad rządzących współżyciem w społeczeństwie, dowolność stylów życia i pełna indywidualizacja, tylko sama jednostka jest odpowiedzialna za swoje życie. W ten sposób, jak zauważył antropolog kultury David Le Breton (zajmuje się tym zagadnieniem od początku lat 90.), we współczesnej, zurbanizowanej i wysoko stechnicyzowanej kulturze, mamy do czynienia z przekształceniem się rites de passage w rites individuels de passage. Charakter owych rytualnych zachowań staje się coraz bardziej autoreferencyjny i prywatny. Jest także coraz bardziej brutalny, bowiem właśnie brutalność, przemoc i gwałt stają się "obrzędową" normą. Przemoc (w tym autoprzemoc) służy samoprzekraczaniu i poszukiwaniom sensu życia "tu i teraz" poprzez narażanie się i prowokowanie niebezpieczeństwa. Dopiero w obliczu niemal nieuchronnej śmierci można odnaleźć coś, co pozwala się cofnąć i żyć dalej (choć często bywa już na to za późno). U podstaw tych poszukiwań i eksperymentów stoją rozmaite kryzysy i napięcia współczesnego świata. Młodzi szukają na nie odpowiedzi, a tych często dostarcza obecnie "rynek", który wykorzystuje tę chwiejność w swoich zabiegach marketingowych, sterując tym samym potrzebami. Należy zaznaczyć, że na współczesne problemy młodzież obu płci reaguje w różny sposób. U dziewcząt, częściej niż u chłopców, można obserwować rozmaite schorzenia psychosomatyczne (szczególnie bulimię, anoreksję, również alkoholizm i uzależnienia od innych środków). Obserwować też można, jak tradycyjnie pojmowana agresja dziewcząt (będąca dotąd raczej autoagresją), zamienia się w brutalne zachowania wymierzone przeciw innym. Chłopcy demonstrują najczęściej te napięcia na zewnątrz, podsycając je. Poza tym reakcje mają raczej na celu spotęgowanie napięcia, zwielokrotnienie go, niż tzw. odreagowanie. Uwolnienie się od napięcia, nawet w tak drastyczny sposób, byłoby możliwe, gdyby istniały wystarczająco stabilne i wyraźne punkty oparcia, np. w postaci silnych autorytetów. Musiałaby także występować pełna świadomość konieczności przechodzenia w życiu przez kolejne etapy psychicznego rozwoju. Obowiązywać powinien także w takim przypadku wymóg dostosowania się do wymogów społecznych, by zyskać akceptację i wsparcie, w miarę jak powiększa się zespół ról, które wypełnia jednostka w cyklu swojego życia. W wyniku coraz większej erozji tego typu podstaw, najważniejsze staje się ekstremalne doznanie, które pozwala młodzieży na swój sposób odpowiedzieć na pytanie o swoją tożsamość. Niemal każdy uczestnik sesji dochodził to tej samej konkluzji - młodzież obecnie szuka ryzyka dla niego samego, w celu samopotwierdzenia się. Wynika to być może z ogólnokulturowej prawidłowości, wielokrotnie opisanej przez etnologów3• Młodzi (co studiowano szczegółowo na przykładach kultur tradycyjnych) są tą grupą, która cieszy się statusem istot amorficznych, "wirtualnych", jeszcze nie-dorosłych. Ten status zaś zwalnia ich od "poprawnego" zachowywania się, ich głównym zadaniem jest właśnie eksperymentowanie na różnych polach, czego już nie mogą czynić dorośli. Inga Kuźma J Zob. np. R. Caillois, Człowiek i sacrum, Warszawa 1995. �Kronika 376 "SALON RODZINY CICHOWICZÓW" WYSTAWA W MUZEUM ETNOGRAFICZNYM, ODDZIAŁ MUZEUM NARODOWEGO, POZNAN, PAŹDZIERNIK 2000 - PAŹDZIERNIK 2001 Wystawę zorganizowano ze zbiorów Muzeum Archidiecezjalnego i Muzeum Etnograficznego w Poznaniu, jej koncepcję, scenariusz i tekst katalogu (poznań 2000) przygotował Witold Przewożny, autorką oprawy plastycznej była Katarzyna Schmidt-Przewożna. Zasłużona dla Wielkopolski rodzina Cichowiczów - w Polsce, a co dziwne w Poznaniu - po trosze zapomniana, doczekała się bardzo interesującej wystawy, której termin nie został wybrany przypadkowo. W 2000 roku minęło bowiem 90 lat od powołania do życia Towarzystwa Ludoznawczego w Poznaniu i zapoczątkowania etnograficznych zbiorów, początkowo prezentowanych w Muzeum im. Mielżyńskich przy założonym w 1857 roku Towarzystwie Przyjaciół Nauk (TPN). Autor wystawy, znawca i pasjonat tematu, Witold Przewożny, tak pisze we wstępie: "Celem wystawy jest rekonstrukcja salonu rodziny Cichowiczów z I połowy XX wieku, odtworzenie jego atmosfery wywołanej przy pomocy autentycznych sprzętów, obrazów, pamiątek rodzinnych oraz zaprezentowanie części ocalałych zbiorów etnograficznych Towarzystwa Ludoznawczego w Poznaniu, którego historia związana jest z działalnością Cichowiczów". Jeden z największych salonów towarzysko-artystycznych Poznania, rodziny Cichowiczów, Ludwika i Heleny i ich dzieci Zbigniewa i Wiesławy, funkcjonował ponad 50 lat, do wybuchu wojny w 1939 roku. Wysoki status majątkowy zapewniał mecenas i notariusz Ludwik Cichowicz (1857-1940), organizator polskich władz sądowych i administracyjnych w latach 1918-1919, członek wielu stowarzyszeń, m.in. TPN. Od 1900 roku prowadził największą kancelarię adwokacką i notarialną w ówczesnym zaborze pruskim mieszczącą się na parterze reprezentacyjnej kamienicy, zwanej "Polskim Domem Przemysłowym", przy obecnym pl. Wolności. Na pierwszym piętrze znajdowało się obszerne mieszkanie państwa Cichowiczów. Energiczna pani domu Helena z Robińskich (1860-1929), rozpoczęła swą działalność od organizowania klubów muzycznych zrzeszających polską młodzież stęsknioną za pieśnią polską. W 1900 roku objęła kierownictwo Towarzystwa Muzycznego "Lutnia", organizując koncerty, spektakle, bale. Na jednym z koncertów zadebiutowała córka pp. Cichowiczów Wiesława (1886-1975), obdarzona pięknym głosem. Jaka była geneza pasji ludoznawczej Heleny, dokładnie nie wiadomo. Można jednak przypuszczać, że w kręgach elity Poznania, do której należeli bywalcy salonu Cichowiczów, m.in. prezes TPN ks. dr Edward Likowski, mecenas Wojciech Trąmpczyński, dr Franciszek Chłapowski, a także z uwagi na zainteresowanie etnografów niemieckich specyfiką kultury ludowej Wielkopolski, musiało się nieraz mówić o potrzebie założenia ludoznawczego towarzystwa naukowego. I tak z inicjatywy ks. dr., póżniejszego arcybiskupa, E. Likowskiego, przy wielkim zaangażowaniu Heleny Cichowiczowej, 8 marca 191 a roku powołano do życia Towarzystwo Ludoznawcze skupiające w pierwszych latach ponad 340 członków. Prezesem została Helena Cichowicz. Od początku poznańskie Towarzystwo zdominowane przez działalność Heleny, póżniej Wiesławy, ciążące ku zachodniej Europie, istniało niezależnie od "galicyjskiego" Towarzystwa Ludoznawczego założonego w 1895 roku we Lwowie, choć oczywiście jego organ "Lud", a także "Wisła", "Ziemia", "Kwartalnik Litewski" docierały do wielu inteligenckich domów wielkopolskich. Podstawowym celem poznańskiego Towarzystwa było gromadzenie zbiorów etnograficznych, przede wszystkim z Wielkopolski, których zaczątkiem stała się kolekcja �Kronika 377 Fot. l. Salon rodziny Cichowiczów. Fot. A. Spiss. Fot. 2. Chata krotoszyńska. Fot. A. Spiss. �378 Kronika strojów, haftów i koronek zebrana przez Helenę. Dla pozyskania wiedzy muzealnej obie panie odbyły na własny koszt naukowe podróże do Pragi, Drezna, Paryża, do Norwegii (Hjorring, Christiania/Oslo). Helena obdarzona charyzmą kolekcjonera potrafiła przekonać do swej idei znajomych i przyjaciół z elity poznańskiej i wielkopolskiej. Docierała wraz z córką wszędzie tam, gdzie mogły nabyć stroje ludowe, hafty, ceramikę, książki, a nawet skrzynie i meble ludowe. Zbiory swe (387 eksponatów) przekazały w darze Muzeum im. MielŻYńskich. Uroczyste otwarcie wystawy ludoznawczej (były tu m.in. stroje wielkopolskie, huculskie, wołyńskie, ukraińskie, litewskie, ceramika, krzyże i kapliczki, sprzęty domowe, stroje szlacheckie), do której przewodnik napisała Wiesława Cichowicz, nastąpiło 2 grudnia 1911 roku. W póżniejszych latach zbiory zostały przeniesione i wystawione w 1921 roku w Muzeum Wielkopolskim pn. ,,zbiory Ludoznawcze Heleny i Wiesławy Cichowicz". Ekspozycja ta o charakterze jeszcze romantycznym była zapewne postrzegana w kręgach naukowych jako dzieło nieprofesjonalnych entuzjastek, skoro Poznańskie TPN i Katedra Etnografii pod kierunkiem prof. J.St. Bystronia dystansowały się do koncepcji ekspozycji i działalności Towarzystwa Ludoznawczego. Towarzystwo bowiem miało charakter towarzyski i nie przekształciło się w organizację naukową. Niemniej, jego członkowie z powodzeniem zbierali fundusze na zakup nowych eksponatów. Trzeba też pamiętać, że Helena organizowała liczne akcje filantropijne, szczególnie w czasie I wojny światowej. W 1922 roku Helena urządziła w Muzeum Wielkopolskim pierwszą w Polsce wystawę koronek przy współpracy Musee du Cinquentenaire w Brukseli, któremu podarowała kolekcję ponad 300 wielkopolskich haftów i koronek (znajdują się tam do dziś). Wystawie towarzyszyło opracowanie pióra Wiesławy Krótki zarys historii koronkarstwa Europejskiego (Poznań 1922). Obie panie w 1925 roku otworzyły nową salę muzealną w Muzeum Wielkopolskim, upowszechniały wielkopolski haft i koronkarstwo poprzez organizowanie szkół i kursów, zdobywały klientów dla hafciarek i koronczarek. W Muzeum Wielkopolskim obowiązki kustosza własnej kolekcji pełniła do swej nagłej śmierci 10 września 1929 roku, Helena. Po jej odejściu na barki Wiesławy spadły wszystkie obowiązki związane z opieką nad kolekcją (w 1921 roku liczącą 1300, w 1939 - 3500 eksponatów), prowadzeniem Towarzystwa Ludoznawczego i salonu. W salonie bywali politycy, arystokracja wielkopolska, dostojnicy kościelni, przemysłowcy i kupcy, naukowcy i inteligencja, artyści. Do stałych bywalców należeli Leon Wyczółkowski, od którego pp. Cichowiczowie kupili lub otrzymali ponad 30 obrazów, Feliks Nowowiejski, Gustaw Morcinek, a także konsul Wielkiej Brytanii w Poznaniu, prof. Bernard Massey, prymas Polski, ks. kardynał August Hlond. Wiesława Cichowiczówna (1886-1975) odebrała staranne wychowanie i wykształcenie, ogólne i muzyczne, najpierw w kraju, potem na uczelniach europejskich. Była tłumaczem języka angielskiego, francuskiego, włoskiego i niemieckiego. Koncertowała w wielu krajach Europy i w Poznaniu, uświetniała swymi wokalnymi występami przyjęcia w salonie rodziców, była też pierwszą wykonawczynią pieśni Feliksa Nowowiejskiego. W czasie okupacji hitlerowskiej zmuszona była wraz z ojcem na zawsze opuścić piękne mieszkanie (kamienica już nie istnieje). Salon zamarł, zbiory ludoznawcze zaginęły, na szczęście wyposażenie mieszkania częściowo ocalało. W latach 1945-1959 Wiesława pracowała w Referacie Kultury Ludowej Wydziału Kultury Urzędu Wojewódzkiego. Prowadziła prace terenowe w całej Wielkopolsce i na Ziemiach Odzyskanych, gromadząc duży materiał badawczy. Publikowała, m.in. w "Polskiej Sztuce Ludowej", część materiałów została w rękopisach. Próbowała też, częściowo z powodzeniem, odtworzyć zaginione zbiory ludoznawcze. W uznaniu swych zasług otrzymała w 1962 roku tytuł członka honorowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Spuściznę rękopiśmienną �Kronika 379 o dużej wartości naukowej i historycznej, archiwum rodzinne (m.in. księgi z wpisami gości, jedną z nich pokazano na wystawie), zbiór autorskich fotografii, często opatrzonych osobistym komentarzem (w większości z lat 1910-1965), stroje ludowe, hafty, koronki, obrazy, rzeźby ludowe oraz nieliczne, ocalałe z dawnego mieszkania meble, obrazy Axentowicza, Wyczółkowskiego i in., porcelanę, srebra, zbiory pocztówek, znaczków, autografów, biletów kolejowych z licznych podróży (zbierała niemal wszystko), przekazała testamentem Muzeum Archidiecezjalnemu w Poznaniu. Od 28 czerwca 1981 do 1992 roku, zgodnie zjej wolą, część etnografianów udostępniono publiczności jako Oddział Sztuki Ludowej im. Heleny i Wiesławy Cichowicz. Pora jednak wkroczyć do "Salonu rodziny Cichowiczów". Ekspozycję podzielono na dwie wyodrębnione części zróżnicowane również kolorem. Część etnograficzna - ekrany i postumenty w kolorze ciemnozielonym; ściany "salonu" w kolorze czerwieni pomFot. 2. Salon - galeria malarstwa. pejańskiej. Zwiedzający na początku Fot. A. Spiss. zapoznawał się z fragmentami historycznej ekspozycji kolekcji Cichowiczów z Muzeum Mielżyńskich i z Muzeum Wielkopolskiego, którą prezentowały diorama chaty krotoszyńskiej i fotogramy. W następnym pomieszczeniu znalazły się stroje wielkopolskie, m.in. strój szamotuIski i strój bamberski (Wiesława przyczyniła się do spopularyzowania kultury Bambrów). Zwiedzający podziwiali czepce, krezy, fartuchy, złotolite czepki wielkopolskie, śląskie, niemieckie, ,,komety" bamberskie, wianki ślubne, samodziałowe tkaniny, a także pas i sukmanę krakowską, ceramikę i skrzynię na odzież wielkiej urody. Oświetlenie gablotowej, "akwariowej" ekspozycji pozwalało wydobyć błysk złotych i kolorowych nici, subtelny rysunek haftów na tiulu. Oczy syciły się pięknem wystawianych przedmiotów, ale lapidarność podpisów typu Złotolite czepki wielkopolskie zostawiała pewien niedosyt. Autor scenariusza wprawdzie starał się w miarę możliwości odtworzyć koncepcję "cichowiczowskiej" ekspozycji (niestety bez "antycznych" gablot), nie podążył jednak w kierunku ukazania bogatej osobowości Wiesławy Cichowicz,jej przemiany, szczególnie nas tu interesującej, z entuzjastki-amatorki w rzetelną badaczkę zauroczoną kulturą ludową. Ten wątek wart byłby osobnej wystawy. W salonie udało się odtworzyć elegancką atmosferę wnętrza wypełnionego stylowymi meblami, wśród których zwracało uwagę ozdobne weneckie biurko, prezent pracowników kancelarii dla mecenasa Cichowicza. Stał też fortepian i śliczny warsztacik do wyrobu koronek. O poziomie przyjęć wiele mówiły ocalałe srebra i fragmenty serwisów ze znanych manufaktur europejskich. Na honorowym miejscu, widoczny od wejścia na �380 Kronika wystawę, wisiał duży portret obu pań pędzla Axentowicza (pastel, 1906). Z czasem salon stał się też galerią malarstwa polskiego, toteż i tu ściany zapełnione były obrazami, głównie Wyczółkowskiego. Może tylko brakowało tykania zegara, dźwięków fortepianu, rozrzuconych nut i innych drobiazgów "ocieplających" mieszkanie. Przecież to wystawa muzealna, uświadomiłam sobie, owładnięta klimatem salonu. Autor wystawy, poza efektownymi obiektami budującymi nastrój ekspozycji, wygrał jeszcze jeden atut tej świetnej kreacji - przemyślany program edukacyjny, o charakterze również wspomnieniowym. A więc lekcje muzealne dla studentów i uczniów na temat muzealnictwa, historii zbiorów etnograficznych w Poznaniu, zagadnień kolekcjonerstwa; warsztaty dotyczące kultury europejskiej pt. "Europa to ...". Odczyty i spotkania, m.in. o tematyce genealogicznej (Sławomir Leitgeber i Andrzej Kwilecki); opowieści o Norwegii "czasów pań Cichowicz (1910, 191 I)" Piotra Klatkowskiego. Nawet dla przedszkolaków przewidziano zajęcia na temat zbierania pamiątek i strojów ludowych, z możliwością przebierania się nawet. I wreszcie imprezy "rodzinne" - Choinka i Wielkanoc u Cichowiczów, na które oprócz zwykłych słuchaczy przybyli członkowie rodziny, potomkowie przyjaciół i znajomych Cichowiczów. Ileż wzruszeń i wspomnień budziły wpisy do księgi gości, znajome twarze na rodzinnych fotografiach! Tu też 17 października 2001 roku odbyła się inauguracja Poznańskiego Festiwalu Nauki i Sztuki. Na zakończenie wystawy, 20 października, wystąpiła Benigna Jaskólska, z pieśniami, m.in. Schumana i Nowowiejskiego, z repertuaru Wiesławy Cichowicz. I tym muzycznym akcentem zakończyła się piękna wystawa o pewnym salonie poznańskim i dwóch bogatych paniach, które swój prywatny majątek obróciły na ratowanie wielkopolskiej kultury ludowej, aby przypominać krasę naszego ludu. To dzięki nim obecne Muzeum Etnograficzne może sobie liczyć 90 lat istnienia. Wystawa stała się nie tylko hołdem dla patriotycznych i kulturalnych zasług rodziny Cichowiczów, ale też opowieścią, jak powstawały zbiory muzealne w Polsce, jak to romantyczne jeszcze w duchu ludoznawcze pasje opromienione patriotycznymi uniesieniami ewoluowały w kierunku naukowych eksploracji. Byłoby bardzo pożądane, aby Muzeum Archidiecezjalne w Poznaniu, spadkobierca rodziny Cichowiczów, przywróciło wystawę poświęconą ich zasługom. Anna Spiss "PODRÓŻNICY. ZBIORY PODRÓŻNIKÓW POLSKICH PRZEŁOMU XIX I XX WIEKU W MUZEUM ETNOGRAFICZNYM W KRAKOWIE". WYSTAWA JUBILEUSZOWA, LISTOPAD 2001 - CZERWIEC 2002 Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie przypadający w 2001 roku jubileusz 9G-Iecia swego istnienia uczciło m.in. wystawą, "Podróżnicy. Zbiory podróżników polskich przełomu XIX i XX wieku w Muzeum Etnograficznym w Krakowie". Jej ideą było ukazanie rangi i znaczenia Muzeum i jego pozaeuropejskich zbiorów, które zawierają wiele obiektów dziś juź unikatowych, a tworzone były przez ludzi wybitnych, zapisanych trwale w historii i nauce, nie tylko polskiej, niejednokrotnie też związanych silnie z Krakowem. Wystawa, prezentująca zbiory i postacie kilkunastu spośród podróżników, których pasja badawcza i kolekcjonerska przyczyniła się do wzbogacenia krakowskiego muzeum, cieszyła się duźą popularnością, a w Konkursie na Wydarzenie Muzealne Roku - Sybilla 2002 zdobyła II nagrodę w kategorii wystaw etnograficznych. �Kronika 381 Istniejące od 1911 roku Muzeum Etnograficzne w Krakowie, założone z inicjatywy Seweryna Udzieli, wielkiego miłośnika, znawcy i badacza rzeczy ludowych, nastawione było przede wszystkim na dokumentowanie zagrożonej "cywilizacją przemysłową polskiej kultury ludowej"l . Od początku jednak miało być w nim też miejsce i "dla zbiorów etnograficznych egzotycznych, o ile by zostały ofiarowane przez polskich podróżników lub zbieraczy"2, jak pisał jeden z jego założycieli, prof. Franciszek Bujak, w artykule w krakowskim "Czasie" i w odezwie do władz galicyjskich. Szerzej uzasadniał to Udziela w 1926 roku, pisząc: "w czasach niewoli nie mogliśmy zdobyć się na muzeum ludoznawcze światowe, jakie istnieje w każdej stolicy Europy, gdzie gromadzą się zdobycze uczonych i podróżników danego narodu. Nasi polscy uczeni, czy podróżnicy po powrocie do kraju zebrane i przywiezione z trudem i kosztem okazy kultury ludów pierwotnych Azji, Afryki czy Ameryki musieli odsyłać do muzeów w Berlinie i w Wiedniu lub w Petersburgu, albo trzymać je u siebie i narażać na zniszczenie i zatracenie. Obowiązkiem naszym jest rzeczy te ratować, zbierać i gromadzić, aby dać podstawę do utworzenia kiedyś osobnego muzeum egzotycznego"3. Zgodnie z tym postulatem już w 1913 roku Muzeum, mieszczące się wówczas na Wawelu, przyjęło w depozyt około 800 przedmiotów pochodzących z krajów pozaeuropejskich, przekazanych przez Gminę Miasta Krakowa w związku z reorganizacją i profilowaniem zbiorów przez Muzeum Techniczno-Przemysłowe. Uzyskane wówczas pierwsze zbiory egzotyczne - afrykańskie Stefana Szolc-Rogozińskiego i syberyjskie Benedykta Dybowskiego - zostały pokazane w 1914 roku w jednej z sal wystawowych. W następnych latach trafiały do Muzeum kolejne kolekcje podróżnicze, przywiezione z różnych stron świata przez badaczy i podróżników tej miary, co Antoni Rehman, Julian Tatko-Hryncewicz, Władysław Kotwicz, Marian Raciborski, Michał Siedlecki czy Roman Stopa. Pozyskiwano je bezpośrednio jako dary lub przekazy testamentowe, w drodze zakupu, a także pośrednio, poprzez inne instytucje, jak Akademia Umiejętności, Fundusz Kultury Narodowej, Muzeum Techniczno-Przemysłowe czy Muzeum Narodowe. Zbiory te, zawierające wiele okazów o nieocenionej wręcz wartości i unikatowym charakterze, jako jedne z nielicznych w Polsce przetrwały bez szwanku zawieruchy obu wojen światowych i dziś należą do naj starszych i najcenniejszych w kraju. W latach powojennych były systematycznie uzupełniane, w ciągu dziewięćdziesięciu lat istnienia Muzeum wzrastając do liczby blisko 9 tysięcy obiektów. Do ich powiększenia przyczyniły się kolejne pokolenia muzealników, naukowców, podróżników amatorów czy zwykłych turystów, zafascynowanych różnorodnością przyrodniczą, etniczną i kulturową świata. Podstawę zbiorów egzotycznych krakowskiego Muzeum Etnograficznego stanowią kolekcje przywiezione przez polskich podróżników, którzy przemierzali świat z bardzo różnych powodów, najczęściej z przymusu. Uciekali przed represjami za udział w powstaniach narodowych, rzucani byli wyrokami carskich sądów w odległe i dzikie rejony Azji, wyjeżdżali w poszukiwaniu "chleba", zaciągając się do obcych kompanii handlowych, służby dyplomatycznej czy wojskowej. Zawsze jednak mieli w sercach Polskęchoć niewidoczną na XIX-wiecznych mapach, bliską przecież i drogą. Swoje dokonania polityczne czy osiągnięcia naukowe poświęcali jej właśnie, przywożąc z obczyzny do kraju plon swoich badań naukowych, ilustrowany bogatymi zbiorami przyrodniczymi, geoOdezwa Towarzystwa Muzeum Etnograficznego w Krakowie z dno8/ipca 1919r., ArchiwumMEK. F. Bujak, Polskie Muzeum Etnograficzne. nowa instytucja kulturalna w Krakowie, "Czas", z dn. łOi 11 XI 1911 r., Odezwa do Wydziału Krajowego, 1911 r., Archiwum MEK. 3 S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Ziemia" 1926, nr 13-14, s. 196-197. I 2 �382 Kronika logicznymi i etnograficznymi. Przekazując go rodzącym się polskim placówkom badawczym i muzeom, dali tym samym świadectwo polskich dokonań w poznaniu świata i rozwoju licznych dyscyplin naukowych. Ich indywidualne losy, często dramatyczne i tragiczne, stanowią dziś świetną kartę w historii polskiego narodu, który mimo ISD-letniego braku własnej państwowości zaznaczył swoją obecność na całym niemal globie. Wystawa była prezentacją zbiorów naj starszych, pochodzących z końca XIX i początku XX wieku (do lat 30. włącznie), a zarazem przypomnieniem postaci i osiągnięć związanych z nimi podróżników. Była też próbą ukazania - poprzez obiekty i fotografie archiwalne - świata takiego, jaki było dane zobaczyć ówczesnym podróżnikom i badaczom, penetrującym odległe kontynenty. Przypominała również charakter uprawianego przez nich kolekcjonerstwa czy zbieractwa, na ogół przypadkowego, realizowanego na marginesie innych działań i zainteresowań, często jednak z myślą o wzbogaceniu nie siebie, lecz własnego kraju. Przypominały o tym otwierające pierwszą salę wystawy słowa Benedykta Dybowskiego: "Pracować mieliśmy poza ojczyzną, lecz dla niej wyłącznie. Wedle widzenia rzeczy, ten, co kocha szczerze swój kraj, potrafi sercem być w nim zawsze, chociażby był od niego oddalony o tysiące kilometrów". Ekspozycja mieściła się w pięciu salach wystawowych "Domu Esterki" przy ul. Krakowskiej 46, ze względu na ich układ podzielona na dwie odrębne części. Na parterze w atmosferę dziewiętnastowiecznego podróżowania wprowadzał zwiedzającego afrykański obóz białego podróżnika, natomiast w czterech salach w piwnicach rozmieszczono kolekcje z trzech kontynentów - Azji, Afryki i Ameryki, w salce najmniejszej wydzielając zbiory z Syberii, obszaru szczególnego w historii polskiego podróżnictwa. Kolor drewnianych podestów i plansz oraz tła dla fotografii i tekstów, w każdej sali inny, podkreślał ten podział, nawiązując z jednej strony do barw dominujących w eksponatach, z drugiej do ceglano-kamiennych ścian. Przyjęto jednolity schemat prezentacji kolekcji, którym towarzyszyły portrety i biogramy ich twórców oraz informacje o ich powstaniu i zawartości, a także archiwalne zdjęcia (użyto kserograficznych odbitek w sepii), pochodzące z początku XX wieku, a niekiedy nawet z końca XIX. Stanowiły one swego rodzaju tło, ukazując kraje, z których zostały przywiezione prezentowane przedmioty, a także ludzi, którzy je wytworzyli lub ich używali. Jako komentarz posłużyły własne słowa podróżników, którzy w większości byli ludźmi nie tylko uważnie obserwującymi otaczający ich świat, ale też spisującymi swoje wrażenia i spostrzeżenia. Niektórzy z nich, jak Dybowski, Talko-Hryncewicz czy Raciborski, byli również autorami pokazywanych fotografii. Uzupełnieniem były teksty w wielkim skrócie przypominające polski wkład w poznawanie dalekich kontynentów. Eksponatów nie dobierano pod kątem tematu planowanej ekspozycji - to one nadały jej kształt. Obraz egzotycznych kultur, jaki wyłaniał się z przedstawionych kolekcji, był taki, jak one - najczęściej przypadkowy, niepełny, jednostronny, bardziej ukazujący zainteresowania zbieracza i podróżnika niż kulturę odwiedzanego przezeń ludu. Wyjątkiem były tu kolekcje prowadzących systematyczne badania Stefana Szolc-Rogozińskiego oraz Benedykta Dybowskiego. W pierwszej sali na parterze autorzy starali się wprowadzić zwiedzającego w atmosferę dawnego podróżowania, ukazać, jak bardzo różniło się od dzisiejszych naukowych i turystycznych wypraw. Ściany i okna zasłonięto ogromnymi trzcinowymi matami, a na wprost wejścia zainscenizowano afrykański obóz białego podróżnika, wzorowany na widocznym obok na zdjęciu obozie Stefana Szolc-Rogozińskiego, z jego wyprawy na najwyższy szczyt wyspy Fernando Po. Przed biało-brązowym namiotem, w cieniu palmowych liści, spoczywał na leżaku podróżnik w białym korkowym kasku, ubrany w płócienną kurtkę oraz długie, szare sztylpy, osłaniające nogi od kostek po biodra i zapinane �Kronika 383 na niewiarygodną liczbę guzików. W półmroku panującym we wnętrzu namiotu dostrzec można było przykryte pledami łóżko polowe, płócienną walizkę, futerał z lunetą, mapnik, podróżny drewniany sekretarzyk, bambusowy składany taboret, strzelbę w pokrowcu, opartą o kosz ze skóry z nogi słonia. Przed namiotem stały dwa olbrzymie kufry, wypełnione dobytkiem podróżnika i jego myśliwskimi trofeami, takimi jak czaszka goryla czy rogi nosorożca i bawołu, a z tyłu, wśród olbrzymich liści palmowych, widać było rozciągnięty hamak (fot. l). W tradycyjnych, drewnianych gablotach w kącie sali pokazano drobne przedmioty, które zabierał na wyprawę doświadczony i przewidujący badacz-podróżnik dla ułatwienia sobie życia w odległych i dzikich rejonach świata. Nad gablotami zawieszono dziewiętnastowieczne mapy różnych kontynentów oraz kilka fotografii przedstawiających europejskich podróżników, myśliwych i turystów z końca XIX wieku, m.in. właśnie Rogozińskiego w jego afrykańskim obozie. Tekst ze wspomnianymi wyżej słowami Benedykta Dybowskiego zwracał uwagę na fenomen podróży, obecny w ludzkim życiu i kulturze od niepamiętnych czasów. Niemal od zawsze ludzie opuszczali swoje siedziby, poszukując lepszych warunków życia, uciekając przed prześladowaniami, a także z ciekawości. Podróżowali arystokraci, świątobliwi pątnicy, dyplomaci, żołnierze i marynarze w obcej służbie, z przymusu opuszczali kraj emigranci i zesłańcy. Owe peregrynacje do miejsc świętych, zawodowe i artystyczne wojaże, emigracja polityczna i zarobkowa oraz zesłania były dla licznych pokoleń Polaków okazją do zetknięcia się z obcymi ludami i ich kulturami. Wielu z nich wnosiło znaczący wkład w poznawanie świata, zapisując świetną kartę w historiografii badań geograficznych, kartograficznych i przyrodniczych. Jeszcze w XIX i na początku XX wieku, mimo istniejących już regularnych połączeń morskich z odległymi zamorskimi koloniami i transkontynentalnych linii kolejowych, podróże posiadały posmak romantycznej przygody. Prowadziły do nieznanych miejsc, pełne były niebezpieczeństw ze strony przyrody i niepewności w kontaktach z poznawanymi ludami czy plemionami. Praca badawcza miała charakter pionierski, wnosząc jednocześnie niebagatelny wkład w podstawy nowoczesnej, dwudziestowiecznej nauki. Gromadzone podczas badań "okazy" przyrodnicze, geologiczne czy etnograficzne zapełniały podróżne kufry i sakwojaże, trafiając po powrocie do gabinetów osobliwości, pracowni naukowych, a z czasem do muzealnych magazynów i sal wystawowych. Dzięki nim możliwe jest istnienie dziś wielu muzeów, nie tylko etnograficznych, oraz organizowanie wystaw ukazujących dawne, zaginione już często ludy i kultury. Drugą część wystawy otwierały syberyjskie zbiory Benedykta Dybowskiego (1833-1930), lekarza i przyrodnika, zesłańca, profesora Uniwersytetu Lwowskiego (fot. 2). Przywiózł je ze swego drugiego, dobrowolnego tym razem, pobytu we wschodniej Syberii, gdy pracując w latach 1879-1883 jako lekarz rządowy na Kamczatce, prowadziłjednocześnie badania przyrodnicze i etnograficzne. Od zamieszkujących tam Itelmenów, Koriaków i Ewenów oraz od Aleutów z pobliskich Wysp Komandorskich pozyskiwał ich tradycyjne wyroby: ubrania szyte z reniferowych futer, foczych jelit oraz rybich skór, uprzęże dla psów i reniferów, strzały i harpuny, koszyki i torby plecione z trawy morskiej, a także modele domów, kajaków, łodzi i sań, w sposób niezwykle precyzyjny wykonane na jego prośbę przez tubylców. Pokazano zaledwie część tej kolekcji, w tym rzeczy tak niezwykłe i unikatowe, jak uszyta ze skórek ptasich parka, rodzaj płaszcza letniego noszonego przez Aleutów, czy kam/ejka, kurtka z jelit foczych, chroniąca polujących w kajakach Aleutów przed przemoczeniem przez fale morskie. Kolejną, znacznie większą salę wypełniły cztery kolekcje z Azji Środkowej i Południow<r-Wschodniej, zebrane przez znakomitych uczonych różnych profesji. Zbiór przed- �384 Kronika miotów związanych z lamaicką odmianą kultu buddyjskiego, rozpowszechnioną w Buriacji - instrumenty muzyczne, naczynia liturgiczne, młynek modlitewny, szkaplerze podróżne, figurki buddyjskich mnichów, buddyjski różaniec - przywiózł do Polski Julian Talko-Hryncewicz (1850-1936), lekarz i antropolog, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, współzałożyciel krakowskiego Muzeum Etnograficznego. W latach 1892-1908 pracował jako lekarz okręgowy w Troickosawsku na pograniczu Mongolii i Chin, wolny czas poświęcając na badania archeologiczno--antropologiczne miejscowej ludności - Buriatów, Tunguzów i Mongołów. Oprócz wspomnianych przedmiotów kultowych przywiózł stamtąd również pozyskaną wśród Buriatów przez współpracującego z nim polskiego zesłańca, Witolda Światopełk-Mirskiego, ręcznie pisaną tybetańską księgę medyczną oraz apteczkę z ponad dwustu lekarstwami - bezcenne dziś unikaty, zachowały się bowiem w świecie trzy zaledwie takie księgi i kilkanaście podobnych apteczek. Niewielka, lecz cenna kolekcja tybetańskich i chińskich naczyń liturgicznych, akcesoriów kultowych, rzeźb, tkanin oraz przedmiotów codziennego użytku jest plonem kilku wypraw naukowych na tereny Azji Środkowej, które odbył w latach 1894-1917 Władysław Kotwicz (1871-1944), wybitny orientalista, znawca języków mongolskich i ałtajskich, profesor Uniwersytetów w Petersburgu i Lwowie, współtwórca Polskiego Towarzystwa Orientalistycznego. Oprócz steatytowych figurek chińskich bóstw, naczyniek liturgicznych i kompasu geomantycznego, który pomagał Chińczykom znaleźć najlepsze miejsce na pochówek zmarłego, pokazano figurki Buddy i Tary Zielonej oraz tkaniny liturgiczne tzw. khataki, we wnęce w ścianie inscenizując z nich oraz z przedmiotów z innych, późniejszych kolekcji, ołtarz buddyjski, podobny nieco do widocżnego na archiwalnej fotografii obok. Zawieszona przed nim, rozpięta na drewnianej ramie, tkanina tiulowa nadała mu lekki akcent odrealnienia, wskazując, że jest to tylko rodzaj teatralnej inscenizacji. Zbiory indonezyjskie, zaprezentowane w drugiej części tej sali, zostały zgromadzone przez dwóch wybitnych przyrodników, botanika Mariana Raciborskiego (1863-1917) i zoologa Michała Siedleckiego (1873-1940). Pierwszy z nich, profesor Uniwersytetów Lwowskiego i Jagiellońskiego, a przez długi czas także dyrektor Ogrodu Botanicznego w Krakowie, w latach 1897-1900 przebywał na stypendium na Jawie, prowadząc w tamtejszych ogrodach i instytutach botanicznych badania nad paprociami i roślinami użytkowymi. W wolnym czasie poznawał jawajską kulturę i zbierał tamtejszą broń, lalki teatralne, batiki, rzeźby i inne drobne przedmioty. Spośród ponad dwustu przedmiotów tej kolekcji pokazano, na tle wzorzystych batikowych tkanin, ciekawy zestaw naczyń do żucia betelu, kilkanaście lalek z teatrów cieni i marionetek oraz krisy, miecze i noże. Michał Siedlecki, badacz flory i fauny wód morskich i lądowych, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, rektor odnowionego Uniwersytetu w Wilnie, zmarły w obozie koncentracyjnym w Sachsenhausen, na Jawie przebywał w 1908 roku. Plonem tej wyprawy była nie tylko spora kolekcja tkanin batikowych, biżuterii i broni, ale także piękna monografia tej wyspy, opisująca jej przyrodę, mieszkańców i kulturę. Większość spośród zebranych przez niego przedmiotów spłonęła w 1939 roku w mieszkaniu w Warszawie. Ze znajdującego się w krakowskim Muzeum zbioru pokazano na wystawie chiński drewniany ołtarzyk, kilka batikowych tkanin, noży, naszyjników oraz małą metalową loteryjkę· W następnej sali zaprezentowano niewielkie kolekcje przywiezione z Ameryki Południowej przez podróżników, których zainteresowania etnograficzne pojawiały się jedynie na marginesie ich zawodowej działalności. Jednym z nich był Ignacy Domeyko (1802-1889), wybitny geolog i mineralog, profesor Uniwersytetu w Santiago, stolicy Chile, który mieszkając i pracując w tym kraju pięćdziesiąt lat, zainteresował się też losem �Fot. 1. "Obóz podróżnika". Fot. 1\1.Gt·abski. Fot. 2. Syberia. Kolekcja B. Dybowskiego. Fot. M. Grabski. �Fot. 3. Ameryka - Fot. 4. Afryka - kolekcja W. Klugera i K. Jelskiego. Fot. M. Grabski. kolekcja St. Szolc-Rogozińskiego. Fot. M. Grabski. �Kronika 385 i kulturą jego pielWszych mieszkańców, Indian Araukanów (Mapuche). W 1845 roku odbył kilkumiesięczną podróż do ich kraju, póżniej zaś założył muzeum poświęcone ich kulturze. W krakowskim Muzeum Etnograficznym znalazły się dwa przedmioty ze zgromadzonej przez niego indiańskiej kolekcji, obie pokazane na wystawie - srebrna szpila przerobiona przez Araukanów z hiszpańskiej monety oraz pochodzący z Antyli woreczek pleciony z liści bananowca. Inny polski inżynier, specjalista budowy dróg i mostów, Władysław Kluger (1849-1884), w latach 1874-1880 przebywał w Peru, budując tam drogi, mosty, koleje, kanały i urządzenia portowe. Zebrał wówczas sporą, bo zawierającą około czterystu okazów archeologicznych i etnograficznych, kolekcję, która trafiła z czasem do Muzeum Archeologicznego w Krakowie (fot. 3). W Muzeum Etnograficznym znalazły się - pokazane na wystawie - wyroby andyjskich Indian Keczua i Aymara, przede wszystkim piękne, ozdobne szpile do narzutek noszonych przez kobiety, niektóre przerobione ze srebrnych hiszpańskich łyżek. Z niewielkiego zbioru indiańskich wyrobów, zgromadzonego przez Konstantego Jelskiego (1838-1896), podróżnika i zoologa, który w latach w 1865-1878 poszukiwał w Gujanie Francuskiej i w Peru rzadkich i nieznanych okazów tamtejszej fauny i flory, pokazano wachlarz z liści palmowych, drewno na laskę, wabik na małpy i skromny indiański pióropusz z drobnych szarych piórek, a także torbę juczną na konia i indiańskie wełniane poncho. W Ameryce Południowej bywał również ostatni przedstawiony w tej sali podróżnik, komandor austro-węgierskiej marynarki wojennej Artur Miildner (1842-1906), który ze swych licznych rejsów, także do Afryki i na Daleki Wschód, przywoził wyroby miejscowego rękodzieła oraz próbki minerałów i surowców. Spośród około siedemdziesięciu przedmiotów, które zachowały się z zebranej przez niego kolekcji, pokazano model czółna i harpuna z Ziemi Ognistej, rurki i naczyńka do picia brazylijskiej yerba mate, balWne naczynia ceramiczne z Maroka, australijskie bumerangi i włócznie oraz piękną hebanową laskę z Cejlonu, z rzeźbioną rączką w kształcie słonia. W ostatniej, największej sali znalazły się afrykańskie zbiory krakowskiego Muzeum Etnograficznego, z których naj starsze przywiezione zostały przez dwóch polskich generałów w służbie tureckiej, Ludwika Arsłana Bystrzonowskiego (1797-1878) i Władysława Sefera Paszę Kościeiskiego (1818-1895), podróżujących do Algierii i Egiptu już w połowie XIX wieku. Obaj związani byli z emigracyjnym rządem księcia Czartoryskiego we Francji, dokąd udali się po upadku powstań, pielWszy listopadowego, drugi wielkopolskiego, obaj też uczestniczyli w wojnie rosyjsko-tureckiej jako oficerowie tureckiej armii, awansując do stopnia generała. Bystrzonowski jako wysłannik rządu księcia Czartoryskiego był w 1833 roku w Egipcie, a w 1840 roku jako obselWator francuskich walk z Arabami w Algierii. Z tych i późniejszych podróży przywiózł kilka ciekawych przedmiotów - jajo strusie w srebrnej oprawie, sakwy podróżne, prochownicę oraz afrykańską lutnię. Kościeiski, który przez wiele lat służył na dworze sułtana, odbywał liczne podróże m.in. do Algierii, Egiptu i na Bliski Wschód, gromadząc w ich trakcie znaczną kolekcję broni orientalnej, przekazaną później testamentem Zamkowi Królewskiemu na Wawelu. Niewielkajej część, afrykańskie dzidy i włócznie, trafiła później do Muzeum Etnograficznego. Wśród zbiorów afrykańskich Muzeum poczesne miejsce zajmuje licząca około trzystu obiektów kolekcja Stefana Szolc-Rogozińskiego (1860-1896), marynarza i podróżnika, przywieziona przez niego z Afryki Równikowej, gdzie przebywał dwukrotnie w latach 1883-1891. Plonem wypraw, podczas których prowadził szeroko zakrojone badania wśród plemion zamieszkujących Kamerun i wyspę Fernando Po, były m.in. systematycznie gromadzone, z myślą o krakowskim Muzeum Techniczno-Przemysłowym, wyroby miejscowego rzemiosła - narzędzia, broń, instrumenty muzyczne, rzeźby, wodzowskie laski i stołki, misternie plecione maty i kapelusze, ozdoby z kości i muszelek, naczynia �386 Kronika drewniane i ceramiczne, model domów i łodzi - z których na wystawie zdołano pokazać niewielką tylko część (fot. 4). Niewielką, ale cenną kolekcję broni, ozdób i narzędzi codziennego użytku zebrał podczas swoich wędrówek po Afryce Południowej Antoni Rehman (1840-1917), botanik i geograf, profesor Uniwersytetu Lwowskiego, redaktor czasopisma "Kosmos". W latach 1875-1880 dwukrotnie podróżował po Natalu, Oranii i Transwalu, zbierając okazy roślin, przyglądając się uważnie miejscowym stosunkom, a także gromadząc w miarę możności wyroby miejscowej ludności. Z jego skromnego zbioru pokazano na wystawie zuluskie włócznie, maczugi i tarczę oraz barwną biżuterię z koralików, a także dwie kopaczki buszmeńskie. Tuż obok znalazła się zuluska broń, biżuteria z rogów i kości, pas czarownika, drewniany podgłówek oraz bębenki i grzechotka, należące do kolekcji pozyskanej w 1899 roku w Transwalu w Afryce Południowej przez Jana Danysza (1860-1928), wybitnego mikrobiologa z Instytutu Pasteura, specjalisty w zwalczaniu szkodników w rolnictwie i leśnictwie. Całe dorosłe życie spędził on poza Polską, zawsze jednak czuł się z nią silnie związany i swoją działalnością zyskał w Paryżu miano nieoficjalnego jej "ambasadora". Świadectwem tego było m.in. podarowanie kolekcji krakowskiej Akademii Umiejętności, skąd trafiła do krakowskiego Muzeum Etnograficznego. Wystawę zamykała kolekcja Romana Stopy (1895-1995), wybitnego afrykanisty, językoznawcy i muzykologa, profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego, który w latach 1935-1936 prowadził badania wśród plemion Buszmenów, Hotentotów i spokrewnionych z nimi ludów Bantu z Afryki Południowo-Zachodniej. Z badań tych przywiózł sporą kolekcję wyrobów przede wszystkim Buszmenów - broń, narzędzia, ubiory, ozdoby, amulety, rzeźby, pamiątki. Na wystawie pokazano kilka łuków i kołczanów ze strzałami, torbę na korzenie i bulwy, fartuszek zdobiony muszelkami, naszyjniki z muszelek i z rogów antylopy, skórzane sandały i puderniczkę z maleńkich skorup żółwich, służącą do przechowywania proszku, którym Buszmenki nacierały swoje ciało. Wystawa "Podróżnicy" w ciągu swojej siedmiomiesięcznej prezentacji cieszyła się dużym powodzeniem i uznaniem publiczności. Stała się też tematem filmu zrealizowanego dla krakowskiej telewizji regionalnej przez Elżbietę i Janusza Lisowskich, pokazanego dwukrotnie w cyklu ,;Z plecakiem i walizką". Wśród publiczności przeważała młodzież szkolna, dla której wystawa była lekcją historii i przybliżeniem postaci i losów wybitnych Polaków. Wystawie towarzyszyły wykłady przybliżające kulturę różnych rejonów świata, lekcje muzealne oraz projekcje filmów podróżniczych, oddających współczesną atmosferę odległych miejsc globu. Atrakcją dla wszystkich był konkurs muzealny, którego nagrodą była ufundowana przez jednego ze sponsorów dwuosobowa "egzotyczna" wycieczka zagraniczna. Wystawa stała się niewątpliwie ważnym wydarzeniem, pokazującym, że warto sięgać do własnych korzeni, do skromnych początków polskiego muzealnictwa, kiedy kilka zaledwie przedmiotów, dziś oryginalnych i unikatowych, uratowanych przed zniszczeniem i zapomnieniem dzięki pasji nielicznych, dawało zaczątek kolekcjom i muzeom, z czasem stając się niebagatelnym dziedzictwem całego narodu dzięki niestrudzonej pracy pokoleń muzealników, pieczołowicie je przechowujących, chroniących i udostępnianych publiczności. Magdalena Dolińska i Marek Grabski* * Autorzy scenariusza i realizacji oraz tekstu informatora, który towarzyszył wystawie: M. Grabski, M. Dołińska, Podróżnicy. Zbiory podróżników polskich przełomu XIX i XX wieku w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, Kraków 200 l. Oprawę plastyczną oraz projekt plakatu i informatora przygotował Andrzej Sułkowski. �Kronika 387 "WOJOWNICY - PRZESZŁOŚĆ I CHWAŁA" - WYSTAWA DZIAŁU KULTUR POZAEUROPEJSKICH MUZEUM ETNOGRAFICZNEGO W KRAKOWIE Dział Kultur Pozaeuropejskich Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie (zwanego dalej MEK) przygotował na przełomie 1999 i 2000 roku wystawę objazdową ze zbiorów własnych i Muzeum Afrykanistycznego w Olkuszu, zatytułowaną "Wojownicy - przeszłość i chwała". Zaprezentowano ją po raz pierwszy w Muzeum Podkarpackim w Krośnie, w okresie od 6 listopada 2000 do 22 lutego 200 l roku. Potem, z powodzeniem, pokazywana była w różnych muzeach Polski południowej i zachodniej, aż do połowy 2003 roku. Kolejno gościły ją: Muzeum w Chrzanowie, Muzeum Etnograficzne we Wrocławiu, Muzeum w Bielsku-Białej, Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim, Muzeum w Brzozowie, Muzeum w Wadowicach, Muzeum w Lesznie, Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu i Muzeum w Piotrkowie Trybunalskim. Ostatnim miejscem, w którym wystawa będzie prezentowana latem 2004 roku, pozostaje Muzeum w Brzegu. Zanim przejdziemy do opisu samej wystawy, warto zaznaczyć, że w wypadku wystawiennictwa w muzeach etnograficznych zarówno polskich, jak i obcych, mamy do czynienia z dwiema koncepcjami ujęcia problematyki ludów czy narodów. Pierwsza polega na przedstawieniu kultury wybranego narodu bądź grupy etnicznej, podkreślaniu odrębności i specyfiki konkretnej tradycji w opozycji do innych, najczęściej sąsiednich ludów. Mamy wtedy do czynienia z wystawami monograficznymi, skupiającymi się na jednym wybranym temacie i ograniczonymi poprzez ten temat do konkretnej czasoprzestrzeni. Drugi typ wystaw polega na eksponowaniu uniwersalnych problemów i zjawisk, charakteryzujących nie jedną, ale wiele grup etnicznych czy narodów. Takie ekspozycje kreślą podobieństwa pomiędzy bardzo odległymi nieraz narodami, zwracając uwagę na często zadziwiające zbieżności wśród ludów, które pozornie różni prawie wszystko. Wystawa "Wojownicy - przeszłość i chwała" należy do tej drugiej grupy i ma za zadanie zaprezentowanie etosu wojownika, charakteryzującego wiele społeczności Azji, Afryki, obu Ameryk i Nowej Gwinei. Zamierzeniem autorów wystawy było ukazanie wizerunku wojownika osadzonego w obrębie etnicznych i kulturowych realiów, dumnego ze swych tradycji, niezłomnego w walce i wyposażonego w atrybuty wojennego rzemiosła. Spisane w specjalnych kodeksach lub zawarte w prawie zwyczajowym zasady kierujące życiem wojownika znane były w różnych kulturach na całym świecie. Obowiązywała w nich podobna hierarchia wartości, pogardzająca wszystkim, co nie wiązało się z rzemiosłem wojennym. Wszyscy wojownicy musieli bezustannie zabiegać o pierwszeństwo i chwałę, a także walczyć w obronie honoru. Bardzo dużą rolę odgrywało tu wspomniane prawo zwyczajowe, zawierające kodeks postępowania, tak w okresie pokoju, jak i wojny. Co istotne, stosowane ono było zarówno w rozwiniętych społeczeństwach feudalnych, jak i społecznościach plemiennych. Wszędzie tam klasa wojowników należała do warstwy uprzywilejowanej, cieszącej się szacunkiem i poważaniem, choć - co warto podkreślić - pozycja ta obwarowana była licznymi zakazami i nakazami, zawartymi w honorowym kodeksie postępowania, a nawet rodzajem tabu (np. w pewnych okolicznościach zakaz kontaktów seksualnych, spożywania pewnych potraw itp.). Nieprzestrzeganie ich wiązało się z surowymi karami, łącznie z pozbawieniem atrybutów wojennych, co skutkowało wykluczeniem z klasy wojowników, a to oznaczało również życie na marginesie całej społeczności, w skrajnych przypadkach nawet banicję. �388 Kronika Fot. 1. Otwarcie wystawy. Fot. 2. Część afrykańska Fot. J. Kukuczka. wystawy. Fot. J. Kukuczka. �Kronika 389 Szczególnie widoczne jest to wśród wyznawców islamu, gdzie całe życie podporządkowano zasadom wynikającym wprost z wyznawanej religii. Jedną z najważniejszych powinności wiernego jest w nich obrona domostw i całej społeczności islamskiej, a także udział w świętej wojnie - dżihad. W każdym przypadku ucieczka z placu boju oznaczała oddanie na pastwę wroga mienia i życia współplemieńców, stąd też musiała podlegać surowej karze. Jak mówią słowa Koranu - Bóg Najwyższy karze każdego uciekiniera ogniem piekielnym: A kto tego dnia odwróci się od nich plecami - jeśli nie uczyni tego powracając z bitwy, - albo przyłączając się do oddziału ten ściąga na siebie gniew Boga, a jego miejscem schronienia będzie Gehenna. (sura Łupy. aja 16; tłum. M. Lang) Z podobną zasadą podporządkowania wszystkich dziedzin życia nakazom religii i odwiecznej tradycji można spotkać się wśród kultur indiańskich, i tych wysoko rozwiniętych, i tych plemiennych. Ze względów religijnych właśnie Totonakowie z Mezoameryki składali bogu deszczu krwawe ofiary z ludzi, a dla Azteków wojna była świętym posłannictwem, szczególną formą służby bogom. Z kolei Indianie Jivaro - łowcy głów z pogranicza Peru i Ekwadoru - wierzyli, że w głowach wojowników wrogich plemion znajdują się magiczne siły, które zdobywcom pozwalają przejąć pożądane cechy przeciwnika. Wiara ta stanowiła motywację do posiadania jak największej liczby trofeów w postaci odpowiednio spreparowanych głów wrogów. Podobnymi przesłankami kierowali się papuascy łowcy głów z Nowej Gwinei wierzący, że właśnie głowy są siedliskiem wszystkich cech, stąd walki z obcymi grupami w celu zdobycia tych głów i wykorzystania cech przeciwnika do własnych celów. Wszędzie jednak odbywało się to zgodnie z zasadami niepisanego, ale ściśle przestrzeganego prawa zwyczajowego. Postępując według zawartych w nim zasad, nikt nie mógł pozwolić sobie na samowolę czy zemstę ponad tę, którą wyznaczały honor i osobista godność wojownika. Przygotowana przez MEK wystawa ukazywała wojowników wyposażonych w atrybuty rzemiosła wojennego, czyli różnego rodzaju broń, będącą nie tylko narzędziem do zabijania, ale także w wielu przypadkach swoistym dziełem sztuki oraz przedmiotem czci należącym do sfery sacrum. Była więc obiektem, który należało traktować z należytym szacunkiem i pieczołowicie przechowywać z pokolenia na pokolenie. Szczególnie widoczne było to w społeczeństwach feudalnych, takich jak Japonia i Indonezja, ale także wśród koczowniczych Pasztunów z Afganistanu. Rycerska klasa samurajów w Japonii znajdowała się na najwyższym szczeblu drabiny społecznej i uważana była za kwiat narodu. Musiał więc samuraj, jako ten najważniejszy i najlepszy, odpowiednio postępować, by wypełnić obowiązki swego stanu. Drogowskazem dla niego był kodeks bushido, zawierający niepisany zbiór zasad i etyki obowiązujący prawdziwego wojownika. Od dziecka uczono go respektu i miłości do oręża, a także zapoznawano z trudnymi zasadami sztuki wojennej. Rozwijaniu ducha bojowego u młodzieży i szacunku do rycerskiej chwały służyły także coroczne święta chłopców, podczas których wystawiano w domach miniaturowe, artystycznie wykonane miecze i zbroje, którymi nie wolno się było bawić, a jedynie patrzeć na nie. Dumą samuraja były jego miecze, z którymi się nigdy nie rozstawał: dłuższy, służący do walki - katana i krótszy, służący do obrony - wakizashi. Złe użycie miecza czy nieuzasadnione obnażenie klingi �Kronika 390 wiązało się z surowymi konsekwencjami. Na ekspozycji można było podziwiać zbroje samurajskie z przełomu XVIII i XIX wieku oraz takie atrybuty rzemiosła wojennego jak włócznia - naginata i miecz - wakizashi. Uzupełnienie stanowiły dziewiętnastowieczne drzeworyty i reprodukcje fotografii przedstawiające sceny związane z życiem samurajów. Podobnie jak u Japończyków miecze, szczególną czcią i szacunkiem otaczane były w Indonezji krisy - obosieczne sztylety o prostym lub falistym ostrzu. Dla Indonezyjczyków kris to broń narodowa, w przeszłości - symbol państwa, wyciągany przez władcę tylko w obliczu niebezpieczeństwa. I znów, podobnie jak w Japonii, raz dobyty sztylet musiał "zakosztować krwi". Stąd, gdy wyciągany był przez opiekuna dla oczyszczenia Fot. 3. Krisy indonezyjskie. Fot. J. Kukuczka. przed coroczną ceremonią - najpierw musiał być użyty przez niego do zadraśnięcia się w ramię, a dopiero potem mógł on przystąpić do rytualnej czynności czyszczenia. Kris to również drogocenna wartość rodowa, przechodząca z ojca na syna i stąd pieczołowicie przechowywana w specjalnym pomieszczeniu, razem z innymi przedmiotami związanymi z kultem przodków. Stanowi on tym samym pomost pomiędzy żywymi i zmarłymi przodkami, co zapewnia ich czuwanie nad całym domostwem. Obecność krisów w domu przynosi bowiem domownikom szczęście, chroni przed oparzeniami i innymi nieszczęściami, a nawet łagodzi bóle porodowe. Oprócz magiczno-religijnego znaczenia kris zachował do dziś również znaczenie obrzędowe; używany jest podczas ceremonii inicjacji chłopca i podczas ślubu. W szczególnych sytuacjach może także zastąpić pana młodego. Na wystawie prezentowane były cenne, pochodzące z XIX-wiecznych kolekcji, przykłady tradycyjnej broni i rzemiosła, zebrane głównie przez słynnego polskiego botanika, profesora Mariana Raciborskiego, który przebywał na wyspach indonezyjskich w latach 1896-1900, opracowując tam paprotniki jawajskie. Pokazywane były z tego zbioru zarówno krisy proste, jak i faliste, oprawione w drewniane, kościane lub rogowe rękojeści, z pochwami drewnianymi lub okutymi srebrną lub mosiężną blachą z wytłaczanymi wzorami geometryczno-roślinnymi. �Kronika 391 Warto w tym miejscu zaznaczyć, że najważniejszą częścią sztyletu jest obosieczna głownia, która, jak wspomniano powyżej, może być prosta lub falista. Ta druga uważana jest za cenniejszą, a jej wartość zależy od liczby fal, których może być od 3 do 31 oraz od długości, specjalnie mierzonej miarą na "dwa palce". Od określonych wymiarów bowiem zależy, czy ostrze jest doskonałe i czy przyniesie szczęście, czy też sprowadzi zło. Przy wykonywaniu jej szczególnie ważną techniką była tzw. technika pamor, polegająca na tym, że płatnerz używał naraz dwu gatunków żelaza: pochodzącego z rudy kopalnej oraz - według miejscowej tradycji - z meteorytów znajdowanych na Jawie, a zawierających sporą domieszkę niklu. Oba gatunki żelaza były w kuźni kilkakrotnie przekładane na przemian i skuwane, a dopiero po wykuciu i ostudzeniu ostrze trawione było arszenikiem lub kwasem octowym, który wytrawiając nikiel zawarty w "meteorytowym" żelazie, ujawniał motyw dekoracyjny, często bardzo skomplikowany, wymagający od wykonawcy doskonałych umiejętności i wiedzy. Również rękojeść pod wpływem obróbki stawała się swoistym dziełem sztuki. W najstarszych krisach wykonywana razem z głownią z jednego kawałka metalu, posiadała kształt wyraźnej postaci ludzkiej. Natomiast w nowszych, rękojeść wykonana często z kosztownych materiałów jak kość słoniowa, metale szlachetne lub drewno, dodatkowo zdobionych kunsztownymi ornamentami, stanowi część osobną, umocowaną na trzpieniu, w który przechodzi drugi koniec głowni. Tutaj kształt rękojeści jest już tak przetworzony, że można się tylko domyślać symbolicznego wyobrażenia człowieka. Często uchwyty te przedstawiają również postaci zaczerpnięte z mitologii hinduskiej, a symbolizujące moc, jak: lwy, smoki czy słonie oraz demoniczne, symbolizujące duchy opiekuńcze sztyletów. Wśród prezentowanych na wystawie sztyletów można było znależć także tę starszą formę, w której głownia i rękojeść w kształcie postaci ludzkiej, wykonane są z jednego kawałka metalu. Specyficzną odmianą krisu, występującą na Jawie i Bali, jest, prezentowany również na wystawie, kris kobiecy służący do obrony, a w dawnych czasach - do rytualnego samobójstwa po śmierci męża. Ostrza takich sztyletów mają kształt demonicznej ryby, mającej przewieźć dusze wiernych do raju. Na uwagę zasługuje również bogato zdobiony balij ski topór bojowy, używany niegdyś do walki i jako broń strażników siedzib książęcycb. Ta bardzo kunsztowna broń eksponowana była w stylowych gablotach, na bordowym aksamitnym tle, dodatkowo podkreślającym artyzm jej wykonania. Obok tej najbardziej chyba znanej w świecie broni indonezyjskiej pokazywano także inne jej rodzaje, jak parangi i klewangi - broń jednosieczną, stosowaną także jako użyteczne narzędzia tnące w dżungli czy gospodarstwie domowym. I tutaj jednak można było zauważyć wielką staranność i dbałość wykonania. Oddzielną grupę w tej części ekspozycji stanowiła broń społeczności plemiennych. Były to kołczany, łuki i strzały oraz włócznie Dajaków - słynnych niegdyś łowców głów z Sumatry. Również w tej części ekspozycji pokazano wybrane, ciekawe typy broni indyjskiej, tureckiej, nepalskiej, pochodzące głównie z XIX wieku. Wśród nich na uwagę zasługują nietypowe sztylety indyjskie, o trójkątnym ostrzu i a trzech obustronnie ząbkowanych ostrzach, a także sztylety katar i czura. Katar to puginał należący do naj starszych rodzajów broni indyjskiej, charakteryzuje się drabinkowatą rękojeścią i trójkątną, szeroką, dwusieczną głownią. Czura natomiast to broń używana w dawnych czasach przez wojowników radżpuckich, obecnie zaś jest elementem paradnego stroju, zakładanego podczas urocżystości obrzędowych. Z kolei pełnymi kunsztu i ciekawymi przykładami broni tureckiej, zaprezentowanymi w tej części ekspozycji, były jatagany oraz łuk refleksyjny. Jednosieczne jatagany posiadają głownie a lekkim esowatym wygięciu �392 Kronika i charakterystyczne rękojeści bez jelców, w kształcie rozdwojonej głowicy z kości wysadzanej turkusami i innymi szlachetnymi kamieniami. Towarzyszący im łuk refleksyjny przyciągał uwagę widza przede wszystkim wielkością i kształtem. Ta ulubiona broń Turków przez długi czas stanowiła podstawową broń zaczepną janczarów i jazdy strzeleckiej. Jego charakterystyczną cechą jest to, że przy zwolnieniu cięciwy łuczysko odgina się w przeciwną stronę, a przy napinaniu działają dodatkowe siły nadające strzałom olbrzymiego przyspieszenia, przez co ich siła rażenia jest ogromna. Łuki tego typu stosowane były również w Mongolii i Chinach. Podobnie jak w poprzednich częściach wystawy i tu dopełnieniem były fotogramy przedstawiające książąt jawajskich i maharadżów indyjskich w tradycyjnych strojach wraz z atrybutami wojennymi. Sporo miejsca na ekspozycji poświęcono wojowniczym Pasztunom z Afganistanu. Wśród wielu grup narodowościowych zamieszkujących ten kraj tylko dwie, Tadżycy i Pasztuni właśnie, odgrywają dominującą rolę, a ich języki etniczne, dari i paszto, pełnią funkcje języków państwowych. To właśnie Pasztuni odegrali dominującą rolę w najnowszej historii Afganistanu, panując nieprzerwanie od 1747 roku aż do czasów współczesnych (1978), stawiając mężnie czoło zarówno najeźdżcom zewnętrznym, jak i wewnętrznym waśniom i sporom. Stąd prawdziwe wydaje się powiedzenie, że Pasztun "rodzi się z szablą, z szablą wyrasta i z szablą umiera". Jego waleczność i odwaga były mu konieczne, by ciągle zabiegać o prestiż i chwałę oraz walczyć w obronie honoru i należnych mu praw zawartych w honorowym kodeksie postępowania Pasztunwali. Pomagały mu w tym nieodzowne atrybuty męskości: miecz, szabla, a także strzelba, które w uzasadnionych sytuacjach mogły zastępować samego mężczyznę. Pasztun doskonale jeździł na wielbłądzie i konno, a prosty i luźny strój, składający się z szerokich spodni i koszuli, nie krępował ruchów. Głowę ochraniał mu turban, a za szarfą, którą się opasywał, nosił broń sieczną, szablę i sztylety. Szabla typu szamszir (ogon lwa), którą się posługiwał, jest pochodzenia perskiego i cechuje się gładką oraz wąską głownią, zakrzywioną mniej więcej od połowy długości. Pasztun używał też dwóch rodzajów strzelb: skałkowej i kapiszonowej, różniących się od siebie budową zamka i sposobem wytwarzania w nim iskry zapłonowej. Prezentowana na wystawie dziewiętnastowieczna strzelba posiada zamek skałkowy i pochodzi ze środkowego Afganistanu. Tego typu broń używana była w XIX wieku w Kandaharze w czasie walk z Anglikami. Pasztunowi zawsze towaFot. 4. Postać Pasztuna.Fot. 1. Kukuczka. rzyszył w drodze dywanik modlitew- �Kronika 393 ny namad, by mógł odmówić modlitwy oraz święta księga islamu Koran. Unoszony wysoko nad głową Koran oznaczał na polu bitwy zawieszenie broni, konieczne dla spożycia posiłku. W czasach wojny domowej wykorzystywali ten zwyczaj talibowie (rekrutujący się głównie z pasztuńskiego plemienia Durrani), którzy niejednokrotnie zdobywali całe \ysie i miasta bez użycia broni - z Koranem uniesionym nad głową· Na wystawie "Wojownicy przeszłość i chwała" postać Pasztuna prezentowana była zazwyczaj centralnie, na środku sali wystawowej. Stwarzało to możliwość obejrzenia jego całego ekwipunku i wszystkich wojennych atrybutów męskości z różnych stron, co dodatkowo oddziaływało na wyobrażnię, zwłaszcza młodszej części licznie odwiedzających wystawę mieszkańców wielu miast Polski. Sztuka walki i niepisany kodeks Ryc. 5. Indianin Dakota. Fot. J. Kukuczka. postępowania, tak w czasie pokoju, jak i wojny, doskonale były znane ludom obu Ameryk. Ich prezentacja na wystawie została zawężona tylko do wybranych społeczności plemiennych. Amerykę Północną reprezentowali Indianie Dakota, popularnie zwani Siuksami, należący do najbardziej wojowniczych plemion prerii. Na wystawie postać wojownika indiańskiego z plemienia Dakota prezentowana była na tle dużego płótna-malowidła przedstawiającego namiot tipi na tle krajobrazu prerii. Siedzący na skórach "Indianin" ubrany był w strój z początku XX wieku i wyposażony w maczugę, pochodzącą z XIX wieku. Aranżowane obok ognisko nadawało całej instalacji wrażenie autentyczności. Indian Ameryki Południowej reprezentowały wybrane plemiona amazońskiej dżungli. Indianie dżungli to na ogół ludzie pokojowo nastawieni do współtowarzyszy i obcych szczepów, żyjący głównie z polowania i rybołówstwa i do tego przede wszystkim służyła im broń, którą sami wytwarzali. Jednak i wśród nich zdarzały się wojny, których powodem mogło być na przykład wejście na terytorium innego szczepu, porwanie kobiety czy kradzież. Czasami ofiary domagał się bóg wulkanu. Wtedy trzeba było zdobyć głowę wroga, by przelać ducha człowieka do krateru wulkanu. Tak postępowali prezentowani na wystawie Indianie Jivaro z pogranicza Peru i Ekwadoru, najbardziej znani na świecie łowcy głów. Jednak podstawą ich zachowań nie była chęć zabijania, ale wiara, że w głowie człowieka (wroga) znajdują się magiczne siły, które zdobywcy mogą wykorzystać do własnych celów, a które są im niezbędne do powodzenia w życiu zarówno jednostki, jak i całej społeczności. Indianie ci w odpowiedni sposób preparowali gło- �394 Kronika wy wrogów, uzyskując ich miniatury wielkości jabłka. Spreparowane, skurczone główki, zwane tsantsa musiały posiadać wszystkie rysy zabitego wroga, gdyż tylko wówczas miały pożądaną moc. Polowanie na głowy odbywało się jeszcze do końca XIX wieku, ale i wówczas coraz trudniej było je zdobyć. Jivaro uciekali się więc często do podstępu, preparując głowy leniwców i uzyskując łudząco podobny efekt do zminiaturyzowanych głów ludzkich. Na ekspozycji prezentowana jest taka nie całkiem prawdziwa tsantsa, jednak spreparowana w ten sam sposób, co prawdziwe. Ponadto uwagę przyciąga tu niezwykle barwny strój tych Indian, wykonany z tapy, czyli odpowiednio przygotowanego łyka podkorowego i kolorowych piór, dodatkowo ozdobiony głowami tukanów. Równie kolorowo wygląda "strój" obrzędowy wojownika z brazylijskiego plemienia Urubu. Składają się na niego: pioropusz wykonany z płóciennych tasiemek i piór, noszony przez mężczyzn podczas tańców obrzędowych; naszyjnik z gwizdkiem wykonany z płótna, piór, kości i skalpów ptasich; przepaska noszona na czole przez mężczyzn-wojowników, wykonana z płóciennego paska, na który naklejono żywicą skalpy ptasie (mot-mot); naramienniki męskie ze skręconego sznurka oraz piór; oraz zwracająca szczególną uwagę tembeta męska ozdoba dolnej wargi, wykonana ze sklejonych piór papugi ary oraz skalpów ptasich (mot-mot). Wyróżniającym się w tej części ekspozycji elementem była wielka maska cara grande przedstawiająca ducha plemienia Tapirape z brazylijskiej dżungli, ptaka hoccos najważniejszej postaci w mitologii tych Indian. Dopełnieniem tej części wystawy była broń Indian: łuki i strzały oraz kołczany z zatrutymi strzałkami do dmuchawek, a także maczuga z ciężkiego drewna, przyozdobiona piórami papugi ary, służąca niegdyś jako broń do walki z wrogiem, obecnie ma znaczenie symboliczne i jest uźywana w czasie walk obrzędowych. Tutaj pokazano również nietypową broń rzutną z Patagonii, zwaną bolas, służącą głównie do pętania zwierząt, ale także wykorzystywaną dawniej do łapania ludzi. Podobnie jak w społeczeństwach Azji i Ameryki, tak i w Afryce, wśród wybranych plemion, ukształtował się system stosunków społecznych, w obrębie którego wojownik spełniał szczególnie istotne funkcje. Wystawa pokazała zwiedzającym zaledwie trzy, spośród co najmniej kilkuset plemiennych społeczności tego kontynentu. Byli to Tuaredzy, Masajowie i zamieszkujący południowe krańce Afryki Zulusi. Pierwsi z nich, Tuaredzy, to berberyjski lud zamieszkujący do dziś ogromne połacie Sahary i Sahelu w Nigrze, Burkina Faso, Mali, Algierii i Libii. Dla Tuaregów walka, ciągła konfrontacja z ludami osiadłymi lub innymi nomadami była przez stulecia czymś nieuniknionym, dlatego też niezbędna była wśród nich klasa wojowników, ludzi odpowiedzialnych za prowadzenie wojen zarówno w obronie własnej, jak i w celu zdobycia niewolników, napaści na karawany czy walki z regularnymi armiami najeźdźców. Rolę tę spełniała tuareska arystokracja, czyli imauharen, która zajmowała się wyłącznie zwierzchnictwem, prowadzeniem karawan i wreszcie walką. Na wystawie znalazł się kompletny strój oraz broń tuareskiego imouhara, na które składają się przede wszystkim miecz (takauba), sztylet (telek), prosty karabin skałkowy (rozpowszechniony od końca XIX wieku), długa tunika (tekamist), luźne spodnie (ekerbey), sandały (takelmi) oraz okrywający głowę i zasłaniający twarz zawój (tagoulemust, zwany też lithamem). Tak wyposażony wojownik dosiadał na specjalnym siodle (elaki) wielbłąda, który stanowił podstawowy środek komunikacji na Saharze. Warto także wspomnieć, że w czasach pokoju i przerwach między kolejnymi wędrówkami Tuaredzy odpoczywali w obozach, gdzie zamieszkiwali pod skórzanymi namiotami, a ściślej zadaszeniami wykonanymi ze skór owiec grzywiastych �Kronika 395 Ryc. 6. Tuarcg. Fot. J. Kukuczka. 'j;:+fII' ~:·~·:~F' :,:0,•.,_ -.';'.~'':'- Ryc. 7. Masaj. Fot. J. Kukuczka. �396 Kronika (arui), które nazywali ehen (akum u Tuaregów Kei Denek i inych grup zamieszkujących południowe krańce Sahary i Sahelu). Chcąc oddać możliwie naj wierniej obraz środowiska kulturowego Tuaregów, na wystawie zainstalowano malowidło przedstawiające ten namiot, co pozwoliło na stworzenie wraz z pozostałymi obiektami efektownej dioramy. Na marginesie można dodać, że oryginalny namiot typu ehen można podziwiać na ekspozycji w Muzeum Afrykanistycznym im. dr Bogdana Szczygła w Olkuszu, skąd na przygotowaną przez krakowskie Muzeum Etnograficzne wystawę wypożyczono też większość tuareskich obiektów. Afrykańską część wystawy uzupełnia wizerunek masajskiego wojownika - morana. Ol-murani (tak nazywali się wojownicy masajscy) to młodzi i nieżonaci mężczyźni, tworzący odrębną klasę masajskiej społeczności. Ich zadaniem była obrona wioski i dobytku (ściślej - bezcennych dla Masajów krów) oraz walka z wrogimi plemionami o prawo do ziemi lub o pozyskanie ich bydła. Masajowie byli, a część z nich do dziś pozostaje koczownikami, co - podobnie jak w przypadku Tuaregów - już samo z siebie prowokuje konflikty poprzez ciągłe naruszanie granic i terytoriów innych grup etnicznych. Stąd też wojownicy musieli posiadać spore umiejętności, spryt i skuteczną broń pozwalającą nie tylko na przetrwanie, lecz także na podbój nowych obszarów. Warto w tym miejscu podkreślić, że w przeciwieństwie do Tuaregów, Masajowie nie posiadali zwierząt do jazdy wierzchem, co wymuszało na nich konieczność pokonywania na piechotę ogromnych odległości. Także podczas walki wojownik mógł przemieszczać się jedynie biegiem, którą to metodę Masajowie (jak i wiele innych plemion Afryki Wschodniej) opanowali do perfekcji. Wytrzymałość, szybkość i odwagę wzmacniała dodatkowo ich skuteczna i jak na warunki afrykańskiej sawanny - groźna broń, którą były długa, potężna włócznia, z żelaznym grotem, ciężka, gruba, wykonana ze skóry hipopotama tarcza (ol-oma) oraz krótki miecz (ol-alem). Oprócz broni, na wystawie zaprezentowano także ozdoby oraz charakterystyczny strój wojownika masajskiego, całości zaś dopełniają zdjęcia obrazujące między innymi taniec moranów. Ostatnia, stosunkowo najskromniejsza, ale nie mniej ważna część ekspozycji poświęconej Afryce prezentowała ekwipunek i broń wojowników zuluskich. Zrezygnowano tutaj z dioramy, prezentując zamiast zrekonstruowanej postaci wojownika tylko same obiekty. Wśród nich znalazły się elementy stroju wykonane ze skóry i włosia, broń defensywna (tarcze) i ofensywna (dziryty, drewniane pałki-maczugi), a także ozdoby i amulety. Godnym uwagi jest fakt, że eksponaty związane z kulturą Zulusów zgromadzone w MEK pochodzą z II połowy XIX wieku, a więc z okresu nie tak odległego od czasów, gdy żył Czaka, najsłynniejszy zuluski wojownik i przywódca. Dla lepszego zilustrowania zuluskich tradycji wojennych wykorzystano również i w tej części wystawy fotografie w dużym powiększeniu, sporządzone na bazie znajdujących się w posiadaniu Muzeum zdjęć archi walnych. Prezentację kultur plemiennych, wśród których istotną rolę odgrywali wojownicy, uzupełnia skromna ekspozycja poświęcona Papuasom, rdzennym mieszkańcom Nowej Gwinei. Mimo wielu różnic kulturowych można jednak znaleźć pewne wspólne cechy tamtejszych społeczności, do których należą między innymi wojny plemienne. Zjawisko to określane przez etnologów jako planowy gwałt jednej społeczności wioskowej lub plemiennej na innej, najczęściej sąsiedniej, było stałym elementem kulturowego pejzażu wyspy aż do początku lat siedemdziesiątych XX wieku. Do najbardziej wojowniczych plemion należały Kukukuku, Bena-Bena, Dinga i Numai, zamieszkujące południowo-wschodnie i centralne, górzyste regiony Nowej Gwinei. Odwet, chęć uprowadzenia kobiet lub kradzież świni, oto powody, które według niepisanego prawa wymuszały wszczę- �Kronika 397 Ryc. 8. Zulusi. Fot. Archiwum. cie zbrojnego konfliktu. Jak wskazują źródła i relacje jeszcze z XIX i początków XX wieku, większość takich plemiennych wojen kończyła się prezentacją siły, bijatyką lub z rzadka tylko ofiarami śmiertelnymi. Istniały jednak powody, dla których zabijanie było usprawiedliwioną i zarazem jedyną metodą dopięcia celu. W ten sposób nakręcała się spirala wiecznych łowów, walk i zagrożenia, które determinowały życie społeczne znacznych obszarów wyspy. Papuasi posługiwali się bronią zróżnicowaną w formie i kształcie, która jednak posiadała pewne cechy wspólne. Najważniejszą z nich był całkowity brak żelaza, stąd też najczęściej spotykanymi materiałami, z których ją wykonywano, pozostawały kamień (maczugi, siekiery), drewno (strzały, oszczepy, tarcze) i kości zwierząt (groty, noże). Oprócz broni, atrybutami papuaskich wojowników były ozdoby z muszli i zębów zwierząt oraz bębny, w rytm których wykonywano tańce wojenne. Stąd też na przygotowanej przez krakowskie Muzeum Etnograficzne wystawie znalazły się membranowy bęben kundu oraz szczelinowy, imponujących rozmiarów (największy w polskich zbiorach muzealnych!) bęben sygnałowy - garamut. Podobnie jak w przypadku ekspozycji poświęconej wojownikom Afryki, tak i tu cennym uzupełnieniem są pochodzące z początku XX wieku fotografie przedstawiające tańce i wyprawy wojenne papuaskich wojowników. Czas wojowników znających doskonale swe rzemiosło, jak i kierujących się odwiecznymi, świętymi zasadami, minął jednak bezpowrotnie. Zarówno na bezkresnej pustyni i sawannie, w tropikalnych lasach, jak i wśród rozległych masywów górskich, coraz rzadziej można spotkać wojownika uzbrojonego w strzelbę, włócznię, miecz lub drewnianą maczugę. Tego typu broń od dawna przestała być przydatna i służy raczej jako dowód lub pamiątka czasów potęgi i chwały. Kiedyś była symbolem prestiżu, świadczyła o zajmowanej pozycji społecznej. Dziś jej wartość jest znikoma w obliczu powszechnie dostępnych karabinów, za pomocą których coraz częściej wyznacza się "prawo" do zajmowanej ziemi lub własnego dobytku. Również pozycja społeczna dawnych wojowników uległa nieodwracalnym zmianom. Rzemiosło to, niegdyś dostępne tylko wybranym, wywodzącym się z odpowiedniej kasty bądż rodu, współcześnie stało się udziałem każ- �Kronika 398 dego, kto posiadać może broń lub środki na jej zdobycie. Potomkowie plemiennych wojowników stali się więc żołnierzami lub - niestety bardzo często - pozbawionymi wszelkich zasad najemnikami. Honor, kodeks postępowania, a w końcu sam etos, który cechował ich ojców, to pojęcia dla nich już odległe, pod pewnymi względami stracone bezpowrotnie. Wystawa "Wojownicy" prezentuje jednak wizerunek wojownika osadzonego w obrębie etnicznych i kulturowych realiów, dumnego ze swych tradycji, niezłomnego w walce i wyposażonego w atrybuty wojennego rzemiosła. Jest wędrówką po czasie minionym, w którym męstwo i odwaga, a także nieustanne wojowanie, stanowiły - dla wybranych plemion i narodów - jedyny znany sposób życia. I na koniec jeszcze słów kilka o odbiorze samej wystawy, a więc o frekwencji i odzewie w lokalnych mediach. Według zebranych przez autorów wystawy danych, od listopada 2000 roku do grudnia 2002 roku wystawę obejrzało w sumie ponad 18 tysięcy zwiedzających w 9 muzeach Polski. Frekwencja ta nie obejmuje Piotrkowa Trybunalskiego, gdzie wystawa prezentowana była w maju 2003 roku. Na temat Wojowników ... ukazało się w prasie lokalnej kilkanaście artykułów i krótkich notek rekomendujących wystawę, ponadto powstało kilka audycji radiowych (np. w poznańskim Radiu Merkury) oraz krótkich reportaży na antenie publicznej telewizji regionalnej. Tak duże zainteresowanie ekspozycją poświęconą postaci wojownika w różnych kulturach świata wskazuje, że wystawy, których celem jest ukazanie możliwie szerokiego kontekstu kulturowego wybranej temetyki, znajdują wciąż szeroki krąg odbiorców. Eleonora Tenerowicz Jacek Kukuczka ,,00 CERKWI, DO MIASTA, NA TAŃCE. TRADYCYJNY STRÓJ ŁEMKÓW - RUSIŃSKICH GÓRALI KARPACKICH" WYSTAWA W MUZEUM OKRĘGOWYM, NOWY SĄCZ, LISTOPAD 2002 - MARZEC 2003. Była to pierwsza w historii polskiego muzealnictwa etnograficznego wystawa strojów łernkowskich, pomyślana z takim rozmachem. Przygotowano do niej ogromny materiał, około 800 eksponatów, pochodzących z własnych zbiorów trzech oddziałów Muzeum Okręgowego, oraz wypożyczonych z sześciu innych muzeów polskich, a także z Muzeum Ukraińsko-Rusińskiej Kultury w Swidniku, podległego Słowackiemu Muzeum Narodowemu. Pokazuje więc problem odświętnych strojów po obu stronach Karpat, na sporym obszarze, długości ok. 150 km, rozciągającym się od rzek Osławy i Laborca na wschodzie po Poprad na zachodzie. Nie udało się niestety wciągnąć do współpracy, z przyczyn finansowych, muzeów lwowskich, a to pozwoliłoby na prezentację trzeciej, ważnej, a najmniej znanej grupy Łernków z okolic Użhorodu na ukraińskim Zakarpaciu. Pod względem merytorycznym zamysł wystawy był prosty. Najważniejsze odmiany 'strojów kobiecych i męskich pokazano na manekinach. Ustawione w barwnym korowodzie w głównej, wielkiej sali synagogi postacie stanowiły główny akcent ekspozycji, silnie uderzający zwiedzających natychmiast po wejściu na salę. Sprawiały wrażenie grupy Łemków, zmierzających polną drogą gdzieś na odpust czy jarmark. Pogłębiała to wrażenie wielka fotograficzna reprodukcja cerkwi w tle, a także wiklinowe opłotki, suche li- �Kronika 399 ście na drodze. W bocznych wnękach sali, a przede wszystkim na obszernej antresoli, pokazano sporo starych fotografii, obiekty unikatowe, a także poszczególne części strojów, hafty i ozdoby w obszernych zestawach na ekranach i w gablotach. Umożliwiało to zainteresowanym, nie tylko profesjonalistom, etnografom i kostiumologom, ale również m.in. hafciarkom czy projektantom regionalnych upominków studiowanie detali, ich bogactwa, różnorodności i lokalnych odmian, podpatrywanie technik. Wystawa adresowana była do wielu grup zwiedzających i - jestem przekonana - mogła zafascynować nawet dzieci z początkowych klas szkoły podstawowej, a także przedszkolne, jeżeli zostały umiejętnie oprowadzone. Na podkreślenie zasługuje również oprawa plastyczna, doskonale podkreślająca temat wystawy, a równocześnie dyskretna; wzbogacenie głównego wątku o akcenty charakterystyczne dla prezentowanej kultury, meble i sprzęty gospodarcze, obrazy itp.; ograniczenie komentarzy i napisów do naprawdę niezbędnych. To ostatnie możliwe było ze względu na to, że wystawie towarzyszył zwięzły, ale starannie przygotowany i ilustrowany informator, przygotowany przez kuratora wystawy, a zarazem autorkę scenariusza i oprawy plastycznej, Marię Brylak-Załuską. Wystawa, nieco zmniejszona, pokazana zostanie jeszcze w muzeum w Swidniku. Nie zaprosiło jej niestety żadne z polskich muzeów etnograficznych, a wierzę, że eksponowana w dużym ośrodku miejskim stałaby się wydarzeniem naukowym i kulturalnym. Pozostaje nadzieja, że zgromadzenie tak dużego materiału badawczego dzięki starannej jego dokumentacji zaowocuje większym opracowaniem, a przede wszystkim kolejnym zeszytem Atlasu Polskich Strojów Ludowych. Ewa Fryś-Pietraszkowa "ZATRZYMAĆ CZAS - WYKORZYSTANIE HAFTU LUDOWEGO W FORMACH UŻYTKOWYCH" WYSTAWA W MUZEUM ETNOGRAFICZNYM, KRAKÓW, 5-30 MARCA 2003 W krakowskim Muzeum Etnograficznym organizowane są nie tylko duże, ale i niewielkie wystawy, trwające około miesiąca, poświęcone najczęściej polskiej kulturze ludowej, rzadziej kulturom krajów pozaeuropejskich. Tym razem zwiedzający zostali dosłownie olśnieni bielą tkanin zdobionych doskonałym technicznie ręcznym haftem ludowym lub jego stylizacją. Wystawa była prezentacją działalności Klubu Hafciarskiego funkcjonującego od 1994 roku przy Oddziale Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Krakowie (w 1992 roku rozpoczęły się kursy hafciarskie) pod kierunkiem kustosza dr Urszuli Janickiej-Krzywdy, a przy współpracy dr Anny Spiss, prezesa Oddziału. Spośród członków Klubu prace swe (prawie 70) prezentowało 20 osób. Koncepcja wystawy autorstwa dr U. Janickiej-Krzywdy polegała na prezentacji muzealnych, haftowanych eksponatów pokazanych zarówno w oryginale, jak i w postaci rycin w opracowaniach naukowych i wzornikach oraz ich kopii - z jednej strony, z drugiej - inspiracji haftem ludowym w formach użytkowych, w postaci przenoszenia fragmentu haftu lub jednego motywu na damskie stroje, saszetki, zakładki do książek, etui na okulary, poduszeczki na igły, obrusy, serwetki, "kanapowe" poduszki, obrazki na ścianę, osłony na abażury. Podziwiać tu można było starsze w kulturze ludowej hafty liczone, tj. związane �Kronika 400 Fot. l. Uczestniczki Spotkania. Fot. A. Spiss. ze strukturą tkaniny (np. krzyżykowy) i młodsze, nakładane swobodnie na materiał, haft płaski (biały i kolorowy), łańcuszkowy, wypukły i in. Do haftu na płótnie, batyście, jedwabiu, suknie użyto rozmaitego gatunku nici i wełny. W pierwszym dziale chwilami trudno było odróżnić oryginał od kopii, tak były doskonałe, do tych zaliczyłabym m.in. zalipiańskie: chusta czepcowa, zapaska, kołnierzyki-krezy ozdobione czerwono-ezarnym haftem płaskim, następnie zapaskę krakowską z Pleszowa z białym haftem angielskim, kopię zapaski z białym haftem płaskim ze Skawiny, ręcznik z Lubaczowskiego (haft krzyżykowy) czy mniej wierne repliki kabotka (bluzki) góralki z Beskidu Śląskiego, kobiecej koszuli spiskiej (inny kolor nici) i kurpiowskiej (inne wykończenie kołnierzyka). Podziwu godna była też przepiękna krakowska chusta czepcowa wyeksponowana wraz z pierwowzorem z XIX wieku (ilustracją książkową). W dziale "inspiracje", cieszącym się większym zainteresowaniem hafciarek, wyeksponowano jako wzory m.in. oryginalne łowickie koszule kobiece z lat 20. XX wieku z subtelnymi motywami bukiecików na rękawach. Te mistrzowskie dzieła anonimowych wiejskich hafciarek zainspirowały nasze panie do przeniesienia kwietnych motywów na serwetki, obrazki na ścianę, zakładkę do książki. Podobnie koszula kurpiowska z czerwonym, geometryzującym haftem czy krzyżykowy haft z mankietów i stójki kabotka, a także motyw drzewka z kołnierza krakowskiej sukmany zachęciły do ozdobienia serwety, bieżników i serwetek. Podziwiano też "kaszubskie" poszewki na poduszki i inne artystyczne wyroby mogące być niebanalną ozdobą mieszkania, a inspirowane różnymi "szkołami" haftu kaszubskiego, któremu początek dały zakonnice z klasztoru w Żukowie i w Żarnowcu, kształcące wiejskie dziewczęta. Ale nie tylko subtelne hafty, przeważnie roślinne, inspirują nasze hafciarki, bo oto hafty geometryczne, krzyżykowe o mocnych kolorach, np. z koszul kobiecej i męskiej z Huculszczyzny odnaleźć można było w pre- �Kronika 401 zentowanych tekstyliach, nawet w białej bluzce ze stójką. Elegantki zachwycały się też kremowym spodniumem z gałązką zalipiańską "rzuconą" wzdłuż kołnierzyka, albo "słodką" różową bluzeczką z haftem angielskim. Hafciarki - troskliwe babcie wyhaftowały kamizelkę i fartuszki dla wnuczek. Obecnie, jak donoszą kobiece pisma, zgodnie z naj nowszym trendem mody, "wystarczy co nieco wyhaftować i będzie modnie". A więc prezentowana na wystawie sztuka stosowana w najlepszym wydaniu, bo omawiane hafty śmiało można do niej zaliczyć, to przecież nic innego jak rezultat nieustannej walki z pospolitymi i tandetnymi wyrobami masowymi, datującej się w Polsce od końca XIX wieku. Szkoda tylko, że ekspozycji nie umieszczono w większej sali, bo znany z pomysłowych aranżacji muzealny plastyk Andrzej Sułkowski miałby większe możliwości wyeksponowania poszczególnych artystycznych wyrobów. Wernisaż jubileuszowej wystawy uświetnił występ kilku dziewcząt, skrzypka i basisty z regionalnego zespołu "Juzyna" z Zawoi, laureata pierwszych nagród, pracującego od lat pod artystycznym kierownictwem również dr U. Janickiej-Krzywdy. Przy tej okazji warto słów kilka poświęcić działalności Klubu. Otóż, jak wspomniałam, zaczęło się od organizacji kursów haftów pod kierunkiem dr U. Janickiej-Krzywdy, etnografki i hafciarki, na które zgłosiło się prawie 30 pań, w tym dwie zakonnice. W 1994 roku, widząc nie malejące zainteresowanie, postanowiłyśmy założyć Klub przy krakowskim oddziale PTL, który działa i rozwija się do dziś. Obecnie Klub liczy 26 stałych członków, w tym jednego młodego człowieka, znakomitego również pisankarza. Część tych osób należy do PTL. Program działania Klubu obejmuje doskonalenie różnych technik hafciarskich, wymianę doświadczeń, drukowanych wzorników i specjalistycznych czasopism, zwiedzanie wystaw muzealnych, przede wszystkim prezentujących hafty i koronki, poznawanie zasobów hafciarskich Muzeum Etnograficznego, a nawet klasztorów krakowskich. Od dwóch lat świetnie układa się współpraca z Domem Matejki (oddział Muzeum Narodowego), głównie dzięki kustosz Marcie Kłak-Ambrożkiewicz, która ze znawstwem i widoczną przyjemnością uprzystępnia każdą wystawę czasową w tym muzeum, a także pozwala naszym paniom z bliska poznać zasoby magazynowe. Nie wszyscy bowiem wiedzą, że Matejko był także wytrawnym kolekcjonerem artystycznych tkanin, haftów, koronek, dawnych strojów. Dr U. Janicka-Krzywda prowadzi też w czasie spotkań klubowych cykl pogadanek "Polskie hafty ludowe". Osobną dziedzinąjest organizacja wystaw klubowych, których było dotąd 17, zarówno w Krakowie, pierwsza w 1994 roku w krakowskim Muzeum Etnograficznym "Haft - rzemiosło czy sztuka", jak i w kilku miejscowościach województwa małopolskiego. W 1996 roku członkinie Klubu brały udział w konkursie na haftowaną bieliznę stołową zorganizowanym przez Fundację CPLiA - Polska Sztuka i Rękodzieło w Warszawie oraz "Milenium" - spółdzielnia Pracy WRLiA w Krakowie, a w 1997 roku w konkursie na elementy stroju ludowego zorganizowanym przez te same instytucje. W obu konkursach pierwsze nagrody przypadły naszym paniom! Klub nawiązał "robocze" kontakty z dwoma podobnymi klubami z Pomorza i Śląska, a także z hafciarkami, a zarazem "filcarkami" z Anglii. Nie muszę wspominać, że spotkania członkiń mają również charakter towarzyski. Spotkania odbywają się we wtorki po południu w Muzeum Etnograficznym, w którego murach ma również siedzibę oddział PTL. Anna Spiss �Kronika 402 "RÓŻE I CZERWONA ZIEMIA: POLSKA SZTUKA LUDOWA W AUSTRALII", WYSTAWA OBJAZDOWA: AUSTRALIA, 1999-2002 Folklor i sztuka ludowa odgrywają ważną rolę w kreowaniu tożsamości emigrantów polskich mieszkających w Australii, będąc istotnym elementem wizerunku Polonii australijskiej. Wśród 160-tysięcznej Polonii australijskiej działa ponad 20 polskich zespołów folklorystycznych, a stroje ludowe noszone podczas świąt i oficjalnych uroczystości funkcjonują jako wizualny identyfikator przynależności do grupy polskiej. W większości przypadków folkloryzm ten kreowany jest w procesie konsolidacji grupy polskiej i wynika z potrzeby stworzenia wizualnych znaków wspólnoty, pozwalających na łatwe rozróżnienie Polonii spośród innych grup emigrantów zamieszkujących Australię. Zjawisko identyfikacji zbiorowej bądź też indywidualnej poprzez odwoływanie się do tradycji sztuki ludowej występuje również wśród niektórych polskich artystów plastyków tworzących w Australii. Analizę tego zagadnienia podjęła wystawa "Roses and Red Earth: Polish Folk Art in Australia" ("Róże i Czerwona Ziemia: Polska Sztuka Ludowa w Australii"), zorganizowana w 1999 przez Perc Tucker Regional Gallery w Townsville (w stanie Queensland), która w latach 2000-2002 została pokazana w kilku największych miastach Australii. Podstawą wystawy stała się kolekcja współczesnej sztuki ludowej (120 obiektów), przekazana w 1996 roku przez Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi do Muzeum Antropologii przy Uniwersytecie Jamesa Cooka w Townsville, w ramach docelowej wymiany zbiorów między tymi dwiema instytucjami. Znaczenie kolekcji przekazanej przez łódzkie muzeum jest tym większe, iż jest to pierwsza spójna i profesjonalnie opracowana kolekcja polskiej sztuki ludowej w Australii. Dotychczasowe zbiory polskie w muzeach australijskich ograniczały się do pamiątek emigrantów przybyłych po II wojnie światowej oraz nielicznych przykładów sztuki ludowej pochodzących ze sklepów Cepelii, na ogół zdobiących wnętrza klubów polonijnych. Kolekcja przekazana przez Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi wykorzystywana jest w zajęciach z zakresu antropologii sztuki na Uniwersytecie Jamesa Cooka. Prawie połowa tej kolekcji została przedstawiona na wystawie "Róże i Czerwona Ziemia". Założeniem omawianej wystawy było jednak nie tylko przybliżenie polskiej sztuki ludowej publiczności australijskiej, lecz również ukazanie znaczenia tradycji ludowych w procesie konstruowania tożsamości Polonii australijskiej. W tym celu kustosz wystawy, dr Maria Wrońska-Friend (absolwentka Uniwersytetu Łódzkiego, obecnie starszy wykładowca na Uniwersytecie Jamesa Cooka) zaprosiła do wzięcia udziału w wystawie 11 polskich artystów plastyków mieszkających na stałe w Australii, których prace wykazują inspiracje techniką, stylistyką lub też tematyką ludową. Wystawa składa się z dwóch części: pierwsza to ogólne wprowadzenie do polskiej sztuki ludowej, gdzie główne nurty i przykłady współczesnej twórczości zostały zilustrowane kolekcją z Muzeum w Łodzi (dodatkowym uzupełnieniem tej części wystawy było 12 obiektów wypożyczonych na okres dwóch lat z Muzeum Etnograficznego w Krakowie). Część druga wystawy to 60 prac przedstawiających kontynuacje i reinwencje tradycji sztuki ludowej na gruncie australijskim. Niektóre z prac stanowią dość niezwykłą syntezę motywów zarówno polskich, jak i australijskich. Wśród nich naj ciekawsze są wycinanki emerytowanej nauczycielki Marii Gałąski-Giętki z Melbourne. Prace te, najczęściej wzorowane na kompozycji kurpiowskich "Ieluji", nabrały cech zdecydowanie australijskich: drzewka życia przemienione �Kronika 403 zostały w eukaliptusy, a siedzące na nich ptaki to australijskie papugi i zimorodki. "Moje prace, łączące motywy polskie i australijskie, ukazują proces, jaki następuje tu w życiu każdego z emigrantów", tłumaczy artystka. Felix Tuszyński w obrazach olejnych przywołuje wspomnienia z dzieciństwa - sceny zapamiętane z wakacji na wsi, malując kolorowe koguty, kozy i fantastyczne twory wyobraźni - "zwierzoczłekoupiory". Techniką malarstwa na szkle zajmuje się inna artystka z Melbourne, Kinga Rypińska, stosując ją do przedstawienia nadrealnych widoków miast australijskich. Lidia Groblicka z Adelajdy w swoich drzeworytach nawiązuje do symetrii i płaskości dawnego drzeworytu ludowego, choć jej ironiczne komentarze i przypowieści moralne odnoszą się do współczesnego życia. Instalacje Ani Wojak, artystki młodszego pokolenia z Sydney, nawiązują do przedstawień polskich kapliczek i szopek, choć idee te interpretowane są w wymiarze wielokulturowym, odwołując się do koncepcji uniwersalizmu wierzeń. Inni artyści, którzy wzięli udział w wystawie, to Zdzisław Genek (malarstwo), Agnieszka Gołda (instalacje), Krystyna Lużny i Elżbieta Pyrz-Romanyk (pisanki), Danuta Michalska (malarstwo) oraz Tadeusz Murawski (rzeźba w glinie). Wystawa otrzymała subwencję w wysokości 83 tysięcy dolarów w ramach federalnego programu "Visions of Australia", który nagradza naj ciekawsze wystawy, finansując ich pokaz poza macierzystą instytucją w galeriach i muzeach na terenie całej Australii. W ten sposób, po inauguracyjnym pokazie w Perc Tucker Regional Gallery w Townsville między listopadem 1999 a lutym 2000, wystawa została przedstawiona w Hobart (Hobart Council Art Centre), Adelajdzie (Flinders University Art Museum) oraz w Brisbane (Queensland Museum). W tym ostatnim mieście wystawa została pokazana w ramach Festiwalu "Polart" - głównej imprezy popularyzującej kulturę polską w Australii, jaka odbywa się co trzy lata. 3 maja 2001 roku uroczyste otwarcie wystawy nastąpiło w Sydney (Parramatta Heritage Centre), po czym wystawa została pokazana w kilku ośrodkach regionalnych (Couffs Harbour, Stanthorpe, Griffith) oraz w Galerii Sztuki na Uniwersytecie Macquarie w Sydney, który jest głównym ośrodkiem studiów polonistycznych w Australii. Ostatnim miejscem pokazu wystawy było Old Treasury Museum położone w centrum Melbourne (grudzień 2001 - styczeń 2002). Wystawie towarzyszył bogato ilustrowany album o tym samym tytule co wystawa, zredagowany przez Marię Wrońską-Friend, wydany w języku angielskim w Melbourne przez australijski oddział międzynarodowego wydawnictwa Macmillan Press. Książka ta zawiera wprowadzenie do polskiej sztuki ludowej pióra prof. Aleksandra Jackowskiego, esej prof. Jerzego Smolicza - socjologa z Uniwersytetu w Adelajdzie na temat sytuacji Polonii australijskiej oraz twórczości powstającej na pograniczu kultur, jak również uwagi dr Marii Wrońskiej-Friend na temat folkloryzmu Polonii australijskiej, uzupełnione sylwetkami artystów biorących udział w wystawie. Jest to pierwsza książka wydana w Australii, propagująca polską sztukę ludową. Z myślą o młodzieży polskiej i australijskiej wydane zostały dwa zestawy edukacyjne dla szkół (w języku polskim i angielskim) ułatwiające aktywne korzystanie z wystawy oraz pełniejsze zrozumienie znaczenia sztuki ludowej w kreowaniu tożsamości emigrantów polskich w Australii. W sumie, podczas ponad dwóch lat prezentacji w 10 miastach Australii, wystawę obejrzało prawie 95 tysięcy osób. Chociaż wystawa cieszyła się dużym zainteresowaniem Polonii australijskiej, zdecydowaną większość zwiedzających stanowili Australijczycy, dla których było to na ogół pierwsze zetknięcie z polską sztuką ludową lub nawet sztuką ludową Europy (galerie i muzea australijskie ograniczają się na ogół do prezentacji europejskiej sztuki profesjonalnej). Warto przytoczyć niektóre z opinii zwiedzają- �404 Kronika cych: "Pierwszy raz zobaczyłem taką rzecz ... Jestem oczarowany"; "Wspaniała wystawa - pełna koloru, ciepła i serca"; "Po obejrzeniu tej wystawy chciałbym zobaczyć Polskę". Wystawa stała się znakomitym ambasadorem kultury polskiej w Australii, a Muzeum Archeologicznemu i Etnograficznemu w Łodzi, które poprzez przekazanie kolekcji umożliwiło zorganizowanie tej wystawy, należą się słowa uznania i podziękowania. Maria Wrońska Friend "ECLATS DE FERVEURS POPULAlRES, TRESORS D'AMOUR"WYSTAWA W MUSEE DU VIEUX NIMES, BIBLIOTHEQUE DES METIERS, NIMES, CZERWIEC 2003 Tytuł tej wystawy w wolnym tłumaczeniu znaczy "Odpryski ludowej-tradycyjnej żarliwości - skarby miłości" i odnosi się do wytwórczości tzw. rzemiosła religijnego, dewocyjnego, produkującego na potrzeby kultu domowego rozmaite przedstawienia religijne (figurki świętych, Pasje itp.), lecz nie tylko. Ekspozycję prezentowano w Musee du Vieux Nimes, wykorzystując zbiory własne muzeum, kilku prywatnych kolekcjonerów oraz kolekcje dwóch innych muzeów z tego samego regionu (Museon ArIaten w Aries i Musee d' Art sacre w Pont-Saint-Esprit). Już sam jej tytuł jest bardzo emocjonalny i można powiedzieć - stronniczy, ale ani komisarz wystawy, Martine Nougarede, ani kolekcjonerzy poproszeni o udział w przygotowaniu prezentacji, nie ukrywali swojego zaangażowania, osobistej pasji i fascynacji tego typu przedmiotami, historią ich produkcji, pochodzeniem wzorów i ich rolą w kształtowaniu religijności domowej, prywatnej oraz pamięci zbiorowej. Jak podkreślali pomysłodawcy ekspozycji J, przedmioty te jedynie pozornie zasługują na miano obiektów kultu czy czci sensu stricto religijnej, choć (w większości) odwołują się do tych sfer w warstwie wizualnej. Daleko im również do przedmiotów tylko upiększających, chociaż ich funkcja dekoracyjna była nieraz podkreślana i wykorzystywana przez użytkowników (inna była ich podstawowa funkcja - jak wnioskować można na podstawie intepretacji różnych źródeł: archiwalnych, etnograficznych i archeologicznych). Przedmioty te stawały się równieź nośnikami pamięci o wielu wydarzeniach, które wcale nie musiały swoimi korzeniami sięgać prawd wiary czy wydarzeń religijnych. Często przedstawienie jednego z lokalnych wizerunków Matki Boskiej, jak np. z sanktuarium Santa Cruz w Nimes - zbudowanego na wzór kościoła pod wezwaniem Notre-Dame du Salut w Oranie (Algieria), istnieje w świadomości odwiedzających je pielgrzymów jako symbol ziemi i życia, które musieli porzucić na fali wydarzeń politycznych (w wyniku walk o niepodległość Algierii). Cudowny posążek Matki Boskiej z Santa Cruz wiąże się ściśle w ich świadomości z tym wydarzeniem - jednym z ważniejszych, które ukształtowały i naznaczyły ich historię indywidualną oraz zbiorową. Matka Boska z Oranu stała się dla nich punktem odniesienia w budowaniu od nowa swojego źycia gdzie indziej. Zrekonstruowane sanktuarium pod jej wezwaniem przywołuje to, co utracili na zawsze, czyli ziemię, majątek, domy, często kogoś z bliskich bądź przyjaciół. Z drugiej strony, jej wizerunek jest rodzajem zwornika ich toźsamości. A zatem przedmioty te odzwierciedlają i kształtują zarazem potoczną i powszechną I Katalog wystawy: te/ats de ferveurs popu/aires, tresors d 'amour, Nimes 2003, ss. 62, fot. 31. �Kronika 405 wyobraźnię, stając się bardzo często nośnikami treści i znaczeń daleko wykraczających poza ich pozornie oczywistą rolę religijną. Na wystawie można podziwiać dziesiątki przedmiotów, które zwykle włącza się do tzw. kiczu religijnego (reprezentują one "estetykę odpustową"). Są to przede wszystkim figurki2 świętych, najczęściej tych najbardziej popularnych na południu Francji świętych lokalnych (jak m.in. św. Marta poskramiająca smoka zwanego Tarasque czy Sara traktowana jako "święta", choć oficjalnie świętą nie jest, brakuje bowiem pewności, że w ogóle istniała3). Spotkać można rozmaite przedstawienia Matki Boskiej czy dzieciątka Jezus (podobnie jak święci, są to kilkunastocentymetrowe gliniane figurki, stojące na minipostumentach i nakryte bardzo często szklanymi kloszami). Ich pochodzenie i geneza są przedmiotem studiów, w tym etnograficznych i historycznych. Zakłada się, że santibellis wykonywane były niemal wyłącznie w Marsylii, a rozkwit produkcji i ich popularności nastąpił w wieku XVIII i XIX. Santibellis, obok tzw. santons4 stały się jednym z bardziej charakterystycznych przedmiotów obecnych w domach tego regionu. Wzorów dostarczały figury świętych z kaplic i ołtarzy kościelnych5• Co więcej, santibellis nie tylko zdobiły domy. Ich rola sakralna, w bardzo szerokim rozumieniu, jest potwierdzona przez liczne znaleziska tych posążków na starych marsylskich cmentarzach (ustawiane były np. na nagrobkach). Ślady takiego ich użytku odnajdowano jeszcze do lat 70. XX wieku. Jakie były kryteria ich wyboru i zarazem ich rola? Najczęściej wybierano taką figurkę świętego, która odpowiadała imieniu ojca rodziny lub naj starszej osoby, pochowanej w grobowcu rodzinnym. Wtedy najczęściej były to santibellis żeńskie. Często, jeśli nazwisko rodowe zawierało imię któregoś ze świętych (jak np. Michała), na grobie umieszczano właśnie posążek tego świętego. Badacze zauważyli, że istnieje prawidłowość pomiędzy różnorodnością przedstawień niektórych świętych i ich liczebnością, a częstotliwością występowania ich imion wśród populacji marsylskiej XIX wieku. Źródła pokazują, że najmniejsze z santibellis6 bardzo często służyły dzieciom do zabawy "w kościół", czy "w mszę", oswajając je z rytami i ceremoniami kościelnymi. Rzemieślnicy marsylscy zajmujący się wypalaniem i modelowaniem z gliny santibellis, bardzo rzadko wytwarzali figurki przedstawiające osoby świeckie, a takie są obecnie najbardziej poszukiwane przez kolekcjonerów, jak np. postaci Napoleona, Woltera czy Rousseau. Oprócz tego powstawały także np. postaci ogrodników lub ogrodniczek, myśliwych czy postaci w strojach orientalnych. W tym przypadku inspirację czerpano ze sztuk teatralnych oraz figurek fajansowych i porcelanowych modnych w Europie w XIX wieku. Być może przyczyna wywołująca skojarzenie santibellis z odpustem i jego estetyką, tkwi w ich kolorystyce. Co więcej, a jest to szczególnie ważne w przypadku figur odwoFigurki takie to santibellis (słowo pochodzenia prowansalskiego). Legenda mówi, że Sara była czarną służącą przybyłych do Prowansji po śmierci Chrystusa dwóch krzewicielek nowej wiary, nazywanych w tradycji prowansalskiej św. Marią Jakubową (czyli matką Jakuba) i św. Marią Salomeą - w Ewangeliach nazywaną Salome. Np. u św. Marka, który opisuje konanie Jezusa i póżniejsze odkrycie pustego grobu przez kobiety, wśród których znajdowała się Salome. Była ona prawdopodobnie siostrą Marii, matki Jezusa, a matką Jana i Jakuba, synów Zebedeusza. 4 San/ons to postaci różnej wielkości wypalane z gliny. Służą wyłącznie do dekoracji bożonarodzeniowego żłóbka, co jest nadal bardzo popularną tradycją w Prowansji. l Dowodziłyby tego przede wszystkim kopiowane przez wytwórców małych figurek, zagłębienia na relikwiarze, tradycyjnie umieszczane w cokole posągu świętego. 6 To z nich wyrosły trochę póżniejsze san/ons, z których tworzono tłum adorujący Jezusa w żłóbku. 2 J �406 Kronika łujących się do kultu religijnego, kolorystyka nie odpowiada tradycji wypracowanej w sztuce sakralnej wynikającej z zasad i wytycznych dyktowanych przez Kościół. Owa dowolność mogła powodować konfuzję i trudności z rozpoznaniem, którego świętego dana figurka przedstawia. Jednak większość tych wizerunków odwołuje się do postaci najlepiej znanych świętych we Francji: Sebastiana, Piotra, Ludwika króla Francji czy Marii Magdaleny7. Można założyć, że odbiorcom tego typu przedstawień przeszkadzało to najmniej, skoro rola santibellis nie ograniczała się wyłącznie do podnoszenia świadomości religijnej, raczej do modelowania uczuć religijnych, a aspekt dekoracyjny stawał się z biegiem czasu coraz ważniejszy. Rzecz jasna, rola bibelotu zaczęła być przypisywana santibellis mniej więcej w XIX wieku na fali powszechnej laicyzacji, ale na pewno nie wyparła ona innej, głębszej, przypisywanej tym figurkom, które były traktowane poniekąd jako przedstawienia patronów rodziny. Innymi świadectwami ich sakralnej roli był obyczaj umieszczania ich w pokoju, gdzie na marach spoczywał nieboszczyk. Odnaleziono także źródło, w którym wspomina się o ich obecności w celi kartuza lub wydarzenie, które miało miejsce w jednej ze starych marsylskich dzielnic, gdzie wierni przenieśli kilka santibellis do zakrystii w ich kościele parafialnym. Obok wymienionych już przeze mnie wcześniej postaci świętych regionalnych (jak św. Marta i Sara), pomiędzy santibellis odnaleźć można inną postać świętego, związaną ściśle z lokalnym marsylskim obyczajem, który miał miejsce podczas święta Bożego Ciała. W XIX wieku jedną z procesji tworzył cech rzeźników, którzy z okazji tego święta ofiarowywali mięso miejscowym szpitalom. W procesji tej honorowe miejsce zajmował byk, na którego sadzano małego chłopca przebranego za św. Jana Chrzciciela. Figurka "małego Jana" produkowana była później specjalnie na odpust czerwcowy św. Jana. Obyczaj ten cieszył się tak wielką popularnością, że samo imię Jean Baptiste (Jan Chrzciciel) stało się jednym z naj popularniejszych imion męskich nadawanych chłopcom w Marsylii w tej epoce. Kto kupował te figurki? Jak zaznacza Regis Bertrand8, wbrew pozorom i stereotypowym, dzisiejszym wyobrażeniom, nie byli to ludzie wywodzący się z klas najniższych i najbiedniejszych, ani miejskich ani wiejskich. Nabywali je przede wszystkim przedstawiciele klasy plasującej się tuż poniżej tzw. warstwy średniej (nie majętna burżuazja, lecz średnio zamożni kupcy, rzemieślnicy itp.). Bardzo często obdarowywano nimi z okazji zamążpójścia, zaś nieocenionym źródłem wiadomości o statusiesantibellis są malowane wota, zwłaszcza przedstawiające sceny domowe. Ilustrują one dobrze stan posiadania ofiarodawców, wypełniając często lukę w historii kultury materialnej regionu. Okazuje się zatem, że owe obrazy-wota, odnotowują obecność santibellis szczególnie wśród średnio zamożnych grup, na co wskazuje wyposażenie pokoju, stroje i inne 7 Warto dodać, że właśnie w Prowansji, w miejscowości Saint-Maximin znajduje się relikwia św. Marii Magdaleny. Jest to jej czaszka. Według legendy, Maria Magdalena po śmierci Chrystusa (podobnie jak Marie wspomniane powyżej) udała się na wędrówkę i ostatecznie znalazła azyl właśnie w dzisiejszej Prowansji. Mieszkała w grocie masywu Sainte-Baume, gdzie doznawała ekstaz, gdy porywana była do nieba przez anioły, które także przynosiłyjej żywność. Żyła tamjako pustelnica. Zamiast ubrania, spowita była w długie do ziemi włosy, co stało się inspiracją dla wielu obrazów. Jest to jedno z najbardziej popularnych przedstawień Marii Magdaleny, wyrosłe zjej legendarnej biografii, obok ilustrującychjej obecność przy Jezusie wydarzeń odnotowanych w Ewangeliach.WizerunekMarii Magdalenyspowitejwe włosy spotkaćmożna m.in. w regionieprowansalskim w kaplicy Saint-Erige w Auron (z XIII w.); w Augsburgu podziwiać można drewnianą polichromowaną figurę Marii Magdaleny z XV w. autorstwa Gregora Erharta; we Florencji zaś, w galerii DeI Academia można natknąć się na ikonę z XIII w. nieznanego autora, również przedstawiającą Marię Magdalenę-Pustelnicę, której sylwetkę skrywają długie włosy. g Katalog wystawy, s. VII. �Kronika 407 przedmioty codziennego użytku. Bardzo często santibellis występowały parami (np. na dwóch obrazach można je dostrzec symetrycznie ustawione, w jednym przypadku na kominku, w innym - na komodzie9). Oprócz santibellis, które tworzą największą grupę eksponatów, na wystawie umieszczono także relikwiarze: są jednowymiarowe, wykonane z papieru, haftowane, dekorowane rozmaitymi ozdobami, jak wycięte z papieru kwiatki czy dekoracje ulepione z wosku. Szczególne zainteresowanie mogą budzić trzy inne prezentacje. Pierwsza z nich to grupa drewnianych figur, w zasadzie manekinów, które po ubraniu i udekorowaniu stają się przedstawieniami Matki Boskiej, niesionej w procesjach. Taki rodzaj figury-stelażu nazywa się po francusku vierge de procession. Ma ona starannie i realistycznie wykonanąjedynie twarz i ruchome ręce, zginające się w stawach jak u lalki, ale nie posiada włosów bardzo często jako ofiarę i rodzaj wota kobiety składały swoje włosy na przybranie głowy figury procesyjnej. Oprócz tego, niektóre manekiny posiadająjedynie wyrzeźbiony korpus do bioder, a zamiast "nóg" od bioder odchodzą promieniście listwy, które tworzą stelaż. Na nim później układa się suknie, w jakie figura ubierana jest do procesji. Drugą grupą przedmiotów są tzw. raje (po prowansalsku beatiho), zarówno o tematyce świeckiej, jak i religijnej, choć tych drugich jest mniej. Mają one fonnę trójwymiarową, są to mini-makiety, z kilku- bądź kilkunastocentymetrowymi figurkami przedstawiającymi jakąś scenę, np. muzyków lub życie codzienne mniszki w klasztorze. Do budowy ,,rajów" wykorzystywano wszelkie dostępne środki: od kawałka lusterka imitującego np. jeziorko, po druciki, suche kwiaty czy inną roślinność, papier-mache, resztki tkanin itp., zaś figurki były również wykonane z podobnych surowców. Owe "raje", zarówno o tematyce świeckiej, jak i ilustrujące codzienne życie zakonne, są dziełami rąk samych zakonnic. Wykonywały je z materiałów wspomnianych powyżej, czyli w zasadzie z resztek, z odzysku. Tego typu amatorskie, lecz z wielką starannością i pieczołowitością wykonywane miniatury, powstawały przede wszystkim w żeńskich klasztorach prowansalskich i langwedockich, a na wystawie prezentowane są ich XIX-wieczne przykłady. Pochodzą one z Musee d'Art sacre w Pont-Saint-Esprit, gdzie do jego kolekcji trafiły dzięki zabiegom jednego z konserwatorów tego muzeum, Alaina Gigarda, w wyniku jego poszukiwań w starych klasztorach (np. w Aries, Uzes czy Awinionie). W jakim celu były wykonywane i dla kogo? Te, które przedstawiały mniszkę przy zajęciach klasztornych, najczęściej w celi bądż w kaplicy, modlącą się, odzwierciedlać miały jej życie i miejsce, w którym je spędza. Stawały się swoistym dokumentem, opowiadającym o jej codzienności oraz przekazem adresowanym najczęściej do rodziny i bliskich. Oprócz tego waloru dokumentującego pewną obiektywną rzeczywistość materialną, "raje" traktować można także jako swoisty dokument jej życia wewnętrznego i kontemplacyjnego. Według organizatorów wystawy odczytywać je można jako szczególny zapis podobny do dziennika intymnego. Należy sobie uzmysłowić, w jakim rytmie biegło życie zakonnic: było uregulowane, podzielone według godzin mszy i nabożeństw, prac, świąt i obowiązków. Aby pracować nad "rajami", mogły poświęcać na to zaledwie chwile ze swojego wolnego czasu przeznaczonego na rekreację i wypoczynek. Obdarowywały nimi póżniej bliskich, rodzinę, opiekunów lub inne mniszki (choć najczęściej efekt ich starań i precyzji odnajdywany był póżniej przez A. Girarda np. w kurniku). Uderza także skromność środków wykonania, ubóstwo materiału, a jednak nasycenie głęboką treścią emocjonalną i indywidualizmem pragnieniem oddania swoich przeżyć i intencji oraz stanu ducha. Istotny jest wysiłek w poszukiwaniu odpowiedniej fonny służącej przekazaniu swoich odczuć. 9 Tamże, s. X. �408 Kronika Do trzeciej, nie mniej interesującej grupy tematycznej, zaliczyć można część ekspozycji, która poświęcona jest Lourdes i przedmiotom komerycyjno-dewocyjnym, związanym z kultem tego miejsca i objawieniem. Handel przedmiotami dewocyjnymi jest już obecnie ściśle wyspecjalizowany, jeśli chodzi o zaspokojenie rozmaitych gustów, począwszy od przedmiotów, które podobają się dziecku lub dorosłemu, Amerykaninowi lub Flamandowi itp. Tematyka jest ściśle związana z miejscem kultu, a więc najczęściej można się natknąć na przedstawienia groty Massabielle, równie popularne są wizerunki Bernadetty i Matki Boskiej. Oddzielną grupę stanowią świece. Używane są powszechnie podczas procesji oraz masowo przez pielgrzymów, którzy wyjeżdżają z Lourdes. Gest zapalenia świec staje się w ten sposób swoistym przedłużeniem pobytu, a na pewno modlitwylO. Oprócz tego pielgrzymi powszechnie posługują się różańcem, który poza tym staje się często przedmiotem pamiątkowym, wręczanym innym po powrocie z pielgrzymki. Znaczenie obdarowywania się tego typu pamiątkami religijnymi (np. różaniec, obraz religijny) i quasi-religijnymi (np. kule śnieżne z miniaturką groty lub postaciami Bernadetty i Matki Boskiej, woda lecznicza w plastikowej butelce w kształcie Matki Boskiej itp.), można interpretować jako dar w naj czystszej postaci (w sensie Maussowskim), podtrzymujący i odświeżający zadzierżgnięte już więzi, jako zmaterializowaną intencję: "będąc w Lourdes myślałam/em o tobie/o was". Jest to także wyraz chęci podzielenia się swoim emocjami i przeżyciami, związanymi ze sferą niewyrażalną, trudną do zdefiniowania, która jednak w tym wymiarze handlowym doczekała się często "naiwnych" przedstawień. Być może dlatego traktujemy je jako "naiwne", często nieudolne czy wręcz kiczowate, ponieważ za pośrednictwem mizernych środków i bardzo rzadko mistrzowskimi sposobami, próbują przekazać coś, co wyrasta ponad poziom estetyczny. Dzięki temu, że zakupiono je w sanktuarium (nie mówiąc np. o ich poświęceniu i pobłogosławieniu), nabierają dodatkowego waloru swoistych materialnych "atestów", poświadczających pobyt w wyjątkowym miejscu, gdzie doszło do kontaktu ze świętością. Przejmują także rolę równie swoistych "ekwiwalentów" obecności i pobytu u źródeł sacrum i samego sacrum (już po powrocie pielgrzyma do domu, zarówno dla niego, jak i dla obdarowywanych). Stają się przedmiotami podobnymi do tych, które są wykorzystywane podczas ćwiczeniach mnemotechnicznych: ożywiają wspomnienia o znaczącym pobycieii. Niewątpliwie wystawa dowartościowuje ową "naiwną sztukę" dewocyjną, która odnosi się przecież także do sfer wykraczających poza porządek religijny. Organizatorzy nie kryją przed zwiedzającymi swoich prywatnych sentymentów (w tym wspomnień rodzinnych, związanych z podobnymi do umieszczonych na ekspozycji przedmiotami, co opisują również w katalogu). Sam katalog ma ciekawą formę - jest to pudełko, w którym znajdują się zszyte w cienkie zeszyciki - wywiady z kolekcjonerami, omówienia poszczególnych prezentacji tematycznych, wspomnienia itp. oraz fotografie obiektów. Taka forma edytorska nawiązuje wyraźnie do podkreślanego przez pomysłodawców ekspozycji intymnego charakteru wystawianych przedmiotów, które odwołując się do sacrum, wrosły bardzo mocno w świat historii osobistej, rodzinnej, miasta i społeczności. Inga Kuźma R. Dalvemy, tamże, s. XIII. E. Claverie, La Jlierge, Ie desordre, la critique. Les apparitions de la Jlierge a /'age de la science, "Terrain" nr 14, 1990, s. 60-73. 10 II � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ca451f057bc1028c02f4982f1252f3c0.pdf 81ca92bd9952caa752292e3cd7739155 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5085 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4718 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.409-414 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 87, 2003 V. IN MEMORIAM STANISŁAW CHMIELOWSKI ( 1922-2002) W sobotę 14 grudnia 2002 roku, w mroźny zimowy dzień na cmentarzu smochowickim w Poznaniu, pożegnaliśmy doktora Stanisława Chmielowskiego h. Jastrzębiec - etnografa i regionalistę, byłego wieloletniego dyrektora Muzeum Okręgowego w Lesznie. Człowieka, którego zasługi dla rozwoju kultury miasta, ziemi leszczyńskiej i Wielkopolski są bezsporne. Z pochodzenia nie był leszczynianinem. Urodził się w 1922 roku we Władypolu, niewielkiej miejscowości pod Stanisławowem, na byłych ziemiach polskich (obecnie Ukraina), w rodzinie o głębokich tradycjach patriotycznych i talentach artystycznych. Był synem Adama Chmielowskiego i Marii z domu Wolskiej. Jego babka, Maria z Kłopotowskich Chmielowska, była znaną malarką. Zainteresowania artystyczne odziedziczyła też jej córka, Maria Ewa Łunkiewicz-Rogoyska, ciotka Stanisława. Malował także brat dziadka - Adam Chmielowski, znany jako święty Brat Albert. Od młodych lat Stanisław Chmielowski wędrował z rodzicami z jednej miejscowości do drugiej w poszukiwaniu pracy. Jego ojciec zmuszony był szukać pracy u okolicznych właścicieli ziemskich. Do czasu wybuchu II wojny światowej mieszkali w Kańczudze. Potem wywędrowali do Żuklina, a następnie osiedlili się w Siennowie - w rodzinnej miejscowości jego matki. W okresie II wojny światowej walczył z ojcem i bratem w szeregach AK na Rzeszowszczyźnie w oddziałach dywersyjnych. Ojciec zginął w 1943 roku, a brat w bitwie pod Kuryłówką w maju 1945 roku. Walcząc w partyzantce, ukończył równocześnie podchorążówkę, uzyskując stopień kaprala podchorążego. Po zakończeniu wojny osiedlił się w Wielkopolsce. Zamieszkał w Mosinie. W 1948 roku ukończył Akademię Handlową w Poznaniu, a cztery lata później Uniwersytet Poznański, na którym uzyskał tytuł mgr filozofii z zakresu antropologii, etnografii z etnologią i prehistorii. Pracę magisterską napisał z zakresu budownictwa ludowego na Pałukach, w powiecie żnińskim, pod kierunkiem prof. 1. Gajka. Stosunkowo wcześnie założył rodzinę. To dla niej zaraz po studiach pilnie szukał lokum, a dla siebie sensownej pracy. 28 grudnia 1950 roku ożenił się z Antoniną Marią Brykczyńską h. Gwiaździcz, niezapomnianą Tosią. Ze związku tego urodziło się troje dzieci: Adam (ur. 1951 r.), Marcin (ur. 1952 r.), Maria (ur. 1954 r.). Wszyscy znajomi zapamiętali, że byli bardzo szczęśliwą rodziną. Po studiach, w latach 1949-1950, pracował jako kierownik biura w Sanatorium "Staszycówka" w Ludwikowie pod Poznaniem. Następnie w latach 1951-1952 jako księgowy w Kolejowych Zakładach Gastronomicznych w Poznaniu. W 1952 ukończył Wyższy Handlowy Kurs Rachunkowości w Poznaniu. W listopadzie 1952 roku objął stanowisko głów- �410 In memoriam nego księgowego G.S. Samopomoc Chłopska w Lęborku. Jednak wobec braku obiecanego mieszkania, po dwóch miesiącach zrezygnował. Od kolegów etnografów dowiedział się bowiem, że jest praca z mieszkaniem w Lesznie. Nie zastanawiał się długo, mimo świadomości, że czeka go trzy razy niższa pensja niż w Lęborku. 16 stycznia 1953 roku powołany został na stanowisko kierownika Muzeum w Lesznie, które mieściło się wówczas w leszczyńskim ratuszu. Tam, na II piętrze otrzymał upragnione, własne mieszkanie. W latach 1959-1967 był nauczycielem kontraktowym w Technikum Odzieżowym oraz Zasadniczej Szkole Zawodowej CZSP w Lesznie, gdzie uczył historii ubiorów. To właśnie z Lesznem związał swoje najlepsze lata. Przez 34 lata swojej pracy w tym mieście stworzył od podstaw placówkę muzealną o bogatych i różnorodnych zbiorach obejmujących zarówno regionalia, przedmioty kultury materialnej, jak i wspaniałe kolekcje obrazów. Jak sam wspominał, początki działalności muzeum były więcej niż skromne - zbiory niewielkie, ekspozycje ubogie. Niedługo potem ratusz przejęły władze miasta. Sto Chmielowski wraz z rodziną zmuszony był przenieść się do lokalu przy pl. Metziga 17. Wobec braku sal ekspozycyjnych urządzał wystawy objazdowe w okolicznych szkołach i domach kultury. Jednocześnie konsekwentnie i wytrwale zabiegał u władz o nowy lokal dla swej placówki, co po kilku latach uwieńczył sukcesem. Po adaptacji budynków przy placu dr. 1. Metziga bez reszty pochłonęła go praca. Z ogromną pasją szukał i gromadził zbiory. W ich poszukiwaniu - często na rowerze - przemierzał nawet te odległe okolice Leszna. Poszukiwał i znajdował - zapomniane i zniszczone, leżące gdzieś po piwnicach, strychach czy komórkach. Z niemal benedyktyńską cierpliwością przywracał im dawną świetność. Wpisywał własnoręcznie w inwentarze. W jednym ze swych ostatnich wywiadów mówił, że z każdym eksponatem wiązały go niepowtarzalne wspomnienia, np. ogromny obraz Marii Leszczyńskiej znalazł w prywatnym mieszkaniu w Mosinie. Przywiózł go do Leszna zwinięty w rulonik. Kolekcję ponad 80 portretów królów kurkowych z XVIII i XIX wieku uratował ze strzelnicy milicyjnej, kiedy likwidowano w Lesznie Urząd Bezpieczeństwa. Za jego sprawą m.in. powstała w Lesznie unikatowa i znacząca, licząca blisko 800 prac, galeria malarstwa o tematyce wiejskiej, z której leszczyńskie muzeum jest dzisiaj dumne. Jej ozdobą są obrazy tak słynnych malarzy jak: 1. Malczewski, L. Wyczółkowski, 1. Fałat czy K. Sichulski. Jego też zasługą jest utworzenie działu etnograficznego, w którym zgromadził liczącą blisko 400 sztuk kolekcję czepków ludowych. Ocalił wiele cennych starodruków, książek i czasopism. Był autorem publikacji o tematyce regionalnej, organizatorem licznych wystaw, sesji naukowych i imprez kulturalno-oświatowych promujących dorobek kultury Leszna i ziemi leszczyńskiej. Był człowiekiem nad wyraz skromnym, życzliwym ludziom. "Czasu dla siebie miał niewiele - wspomina Edmund Jankowski, były wicewojewoda leszczyński, a wcześniej długoletni członek władz Leszna. - Przez długie lata z nim współpracowałem. Stronił od rozgłosu. Był wyjątkowo dociekliwym, ale i cierpliwym badaczem naszej historii. Całe miesiące potrafił poświęcać na wyjaśnianiu dziejowych zagadek. W stosunku do otaczających go ludzi był niezwykle taktowny i grzeczny. Nigdy się nie narzucał, ale gdy już przyszedł do mnie z jakąś kwestią i prośbą, wręcz nie wypadało mu odmówić". W 1975 roku na Uniwersytecie im. A. Mickiewicza uzyskał doktorat z etnografii za pracę "Geneza, rozwój i zróżnicowanie strojów ludowych Wielkopolski, oraz podstawa nakryć głowy", napisaną pod kierunkiem prof. Józefa Burszty. Ci, którzy znali Stanisława Chmielowskiego, wiedzieli, że w swym życiu miał dwie wielkie miłości. Pierwszą była rodzina, w tym zwłaszcza żona Antonina. Wszak to Tosia - tak do niej zwracał się na co dzień - obdarzyła go miłością równie wielką i stworzyła mu rodzinne ciepło, dbając o synów i córkę oraz wszelkie tzw. przyziemne sprawy. Była też jego najlepszą przyj a- �In memoriam 411 ciółką i współpracowniczką, nieocenionym kustoszem i powiernikiem. Drugą miłością było niewątpliwie leszczyńskie muzeum. Wychował wspólnie z Tosią grono oddanych pracowników, którzy po dziś dzień wspominają go ciepło i z należytym szacunkiem. Swoje dzieło, prężną i bogatą placówkę muzealną, przekazał następcom w roku 1987. Odszedł na zasłużoną emeryturę. Ze względów zdrowotnych przeniósł się do syna do Poznania. Często wracał jednak do Leszna, gdzie odwiedzał muzeum i znajomych. W dalszym ciągu służył leszczyńskim muzealnikom doświadczeniem i radą. Był działaczem kilkunastu organizacji społecznych, m.in. Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Leszczyńskiego Towarzystwa Kulturalnego. Współtworzył m.in. "Rocznik Leszczyński", od 1976 był członkiem jego Komitetu Redakcyjnego. Był także członkiem Komitetu Redakcyjnego "Informatora LTK". Współpracował redakcyjnie z "Atlasem Gwary Ludowej" oraz z "Atlasem Polskich Strojów Ludowych". Autor katalogów m.in. "lA. Komenski w zbiorach Muzeum w Lesznie" (1970), "Jan Jonston" (katalog starodruków - 1972), "Medale i rzeźba Zbigniewa Lukowiaka" (1980), "Lucjan Michałowski - architekt i malarz", (1982?), "Katalog wzorów haftów występujących na terenie Chazów" (1983 - tekst), "Katalog wzorów haftów biskupiańskich" (1984 - tekst). Współautor rozdziałów w pracach zbiorowych: Kultura ludowa Wielkopolski - Wytwórczość odzieży, ffYtwórczość z rogu, kości i włosia - t. 2, (Poznań 1964), Ziemia leszczyńska - Kultura ludowa (Leszno 1966), "Leszczyńskie Zeszyty Muzealne" - Stroje ludowe województwa leszczyńskiego (1989) oraz tekstów do przewodników wielkopolskich o muzeum leszczyńskim m.in. Muzea Wielkopolski (Poznań 1969). Publikował także artykuły w czasopismach "Poznaj Swój Kraj" , "Lud" oraz w "Panoramie Leszczyńskiej". Podsumowaniem wieloletnich zainteresowań etnograficznych S. Chmielowskiego jest niewątpliwie Słownik nazw i wyrażeń związanych ze strojem ludowym Wielkopolski wydany w 1995 roku przez Muzeum Okręgowe w Lesznie. Był aktywnym działaczem kilkunastu organizacji społecznych działających w Lesznie i w Wielkopolsce, m.in.: mężem zaufania Związku Zawodowego Pracowników Kultury i Sztuki, Grupa Leszno (1954-1975), członkiem Rady Społecznej Domu Kultury w Lesznie (1959?), Społecznym Opiekunem Zabytków (od 1959), członkiem Rady Ochrony Dóbr Kultury przy Wojewódzkim Konserwatorze Zabytków w Poznaniu (1961-1965), sekretarzem Komisji Rewizyjnej Państwowych Ogródków Działkowych im. J. Marchlewskiego w Lesznie (1959-1977), delegatem na Kongres Kultury w Warszawie (1966), członkiem Zarządu, skarbnikiem i wiceprzewodniczącym Leszczyńskiego Towarzystwa Kulturalnego (1968-1980) a od 1979 roku był przedstawicielem LTK w ogólnopolskim Konwencie Towarzystw Kulturalnych, członkiem Konwentu Towarzystwa Kulturalnego z ramienia LTK, członkiem Komisji Oświaty i Kultury Miejskiej Rady Narodowej i PiMRN w Lesznie (1969-1975), członkiem Komitetu Kultury i Sztuki Prezydium Powiatowej i Miejskiej Rady Narodowej w Lesznie (1970-1973), członkiem Sekcji Muzealnej przy Zarządzie Okręgowym Związku Zawodowego Pracowników Kultury i Sztuki (1970-1975), Przewodniczącym Oddziałowej Komisji Opieki nad Zabytkami przy PTTK w Lesznie (1970-83), Zastępcą Przewodniczącego Wojewódzkiego Komitetu Opieki nad Zabytkami przy PTTK w Lesznie (1975-1983) członkiem Wojewódzkiego Zarządu PTTK Leszno (1975-1985), członkiem Komitetu do spraw organizacji skansenu wielkopolskiego (1971-1975?), członkiem Komisji Wychowania, Oświaty i Kultury Miejskiej Rady Narodowej w Lesznie (1975-1977), członkiem Komisji Propagandowej Komitetu ds. obchodów rocznicy l Jonstona (1972-1975), przewodniczącym Wielkopolskiej Rady Muzeów Terenowych (1981), przewodniczącym Komisji Etnograficzno-Artystycznej przy Wydziale Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Lesznie (1976-87). W latach 1985/86 był członkiem Okręgowej Ko- �In memoriam 412 misji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Poznaniu. Szczególnie duże zasługi położył w rozwoju Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, którego był m.in. sekretarzem, członkiem i Przewodniczącym Komisj i Rewizyjnej PTL O/Poznań (1970-1981), sekretarzem Komisji Rewizyjnej Zarządu Głównego PTL (1973-1979), skarbnikiem Zarządu Głównego PTL (1979-1982), I wiceprezesem ZG PTL (1983-1988), założycielem i prezesem PTL O/Leszno (1981-1991). Odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi (1977), Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1984), Krzyżem AK (1986) oraz medalem "Polska Swemu Obrońcy" (1994). Wyróżniony: Brązową Odznaką Działkowca (1965), Złotą Odznaką Działkowca (1969), odznaką ,,Za Zasługi w Rozwoju Województwa Poznańskiego" (1971), nagrodą im. Oskara Kolberga, odznaką ,,Zasłużonego Działacza Kultury" (1966), srebrną odznaką "Za Opiekę nad Zabytkami (1969), złotą odznaką "Za Opiekę nad Zabytkami" (1975) - medalem ,,Za Zasługi w Rozwoju Pracy Kulturalnej między CSR i PRL - przyznanym za upowszechnianie wiedzy o Czechach i lA. Komenskim, odznaką "Zasłużony Działacz Frontu Jedności Narodu" (1979), medalem "Opiekun Miejsc Pamięci Narodowej" (1980), medalem LTK "Za Serce dla Kultury" (1991), odznaką "Za zasługi w rozwoju Województwa Leszczyńskiego" (1984), odznaką pamiątkową "Akcja Burza" (1995), odznaką "Weteran Walk o Niepodległość" (1995), medalem pamiątkowym z okazji 45D-lecia miasta Leszna (1997), odznaką "Zasłużony dla Województwa Wielkopolskiego" (2002). Był również laureatem nagród: Ministerstwa Kultury i Sztuki (1961, 1965, 1968), Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu (1963, 1967, 1970, 1972), Leszczyńskiego Towarzystwa Kulturalnego (nagroda główna - 1976), Urzędu Wojewódzkiego w Lesznie (1978). W 1995 otrzymał wyróżnienie za szczególne osiągnięcia w ochronie dóbr kultury staropolskiej i ludowej przyznane przez Kapitułę Nagrody i Medalu Zygmunta Glogera w Łomży. Zmarł 10 grudnia 2002 roku w wieku 80 lat. W poznańskich Smochowicach pożegnali go najbliżsi, dawni współpracownicy i przyjaciele, w tym grupa najwierniejszych leszczynian. Stanisław Chmielowski należał do grona tych osób, którzy odegrali znaczącą rolę w promowaniu Leszna i ziemi leszczyńskiej. Pozostawił po sobie dzieło wielkie, dzieło swojego życia - muzeum w Lesznie. Naszym zadaniem jest je kontynuować. Zaś pamięć o Stanisławie Chmielowskim pieczołowicie pielęgnować, ponieważ był on dla nas niedoścignionym wzorem człowieka i muzealnika. Cześć Jego Pamięci. Witold Omieczyński OLGA ANDRIEJEWNA GANCKAJA (1920-2003) Była członkiem honorowym PTL. Otrzymała ten tytuł w 1974 roku wraz z czterema innymi etnografami z Akademii Nauk Związku Radzieckiego, jak zanotowano w Kronice, "w związku z 25D-1eciem utworzenia Rosyjskiej Akademii Nauk". Zasłużyła sobie na ten zaszczyt szczególnie. Przez wiele dziesięcioleci (także już jako emeryt) pracowała w Instytucie Etnografii im. N.N. Mikłucho-Makłaja AN w Moskwie, w zespole zajmującym się kulturą ludową Słowian Zachodnich, przy czym do niej należała przede wszystkim etnografia polska. Opracowała z tego zakresu szereg tematów, m.in. budownictwo (1968) do monumentalnej serii Narody Mira. Z racji przydziału służbowego opanowała język polski nie tylko biernie, studiując literaturę przedmiotu i zasoby archiwalne, ale doskonale się nim posługiwała, prowadząc własne badania w terenie nad polską sztuką ludową. Kontaktowała się wówczas z artystami ludowymi, poznawała ważniejsze ośrod- �In memoriam 413 ki twórczości. Jej książka na ten temat, Narodnoje iskusstwo Polszi ukazała się w 1970 roku w Moskwie, w ramach instytutowych wydawnictw, w skromnej wprawdzie szacie graficznej, ale świetnie przygotowana pod względem merytorycznym. Temat został ujęty w aspekcie historyczno-etnograficznym, a problemy artystyczne, jak zastrzegała się autorka, poruszano w stopniu niezbędnym dla określenia specyfiki polskiej sztuki i jej regionalizacji. Zajmowała się także rodziną w Polsce i opublikowała książkęPolskaje siernja. Opyt etnograficzeskogo izuczenija, Moskwa 1986. Podczas kilku wielotygodniowych pobytów w naszym kraju Olga A. Ganckaja zadzierzgnęła serdeczne i długotrwałe przyjaźnie z wieloma etnografami warszawskimi i krakowskimi, doskonale czuła się w Polsce. Choć korespondowała rzadko i lakonicznie, pisała m.in. "często wspominam Kraków", w każdym liściku dopytywała się o losy znajomych, nawet dzieci. O Zofii i Romanie Reinfussach napisała kiedyś: "zostali w moim sercu na zawsze". Była osobą ciepłą, pełną życzliwości i serdeczności. Kochała Polskę i Polaków, szczyciła się swoimi polskimi korzeniami. Szwankowało jej zdrowie, przeszła niezliczoną ilość ciężkich zabiegów chirurgicznych, po każdym jednak podnosiła się siłą swej woli i wracała do pracy naukowej. Właśnie dotarła do nas wiadomość, że zmarła w pierwszej dekadzie maja tego roku. Ewa Fryś-Pietraszkowa PROF. DR HAB. URSZULA KACZMAREK (1948-2003) Zmarła nagle w Poznaniu 19 marca 2003 roku w wieku zaledwie 55 lat. Ukończyła polonistykę na UAM w Poznaniu (1971). Swą pracę naukową i nauczyciela akademickiego związała z Instytutem Kulturoznawstwa UAM, w którym pełniła szereg ważnych funkcji (kierownik Podyplomowego Studium Kultury i Turystyki w latach 1981-1991 oraz od 1995 roku Zaocznych Studiów Licencjackich). W 1981 roku została doktorem nauk humanistycznych, w 1993 roku habilitowała się, a w 1999 roku uzyskała tytuł profesora. Zainteresowania badawcze prof. U. Kaczmarek obejmowały m.in. mechanizmy funkcjonowania kultury, jej upowszechniania, problematykę pogranicza polsko-niemieckiego, ale ich głównym obszarem była Polonia w krajach Europy Środkowo-Wschodniej - bułgarska, czeska, wschodnioniemiecka, rumuńska, a w szczególności węgierska. W dziedzinie badań polonijnych stała się uznanym autorytetem. Ostatnią dużą pracą w jej dorobku, obejmującym blisko 200 publikacji, jest wydana w 2002 roku książka Spod znaku Warneńczyka. Za szczególne zasługi dla Polonii węgierskiej została uhonorowana Nagrodą Świętego Władysława. Prof. U. Kaczmarek była członkiem Komitetu Badań Polonijnych PAN (od 1999 roku zastępcą przewodniczącego), Rady Porozumiewawczej Badań nad Polonią, członkiem założycielem Polskiego Towarzystwa Kulturoznawczego. Zainteresowania prof. U. Kaczmarek kulturą, w tym ludową, związały Ją także z poznańskim środowiskiem etnologicznym: Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej DAM, Sekcją Etnograficzną Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk oraz poznańskim Oddziałem PTL, brała udział w wielu etnologicznych konferencjach. Prof. D' Kaczmarek była człowiekiem dla wszystkich otwartym i życzliwym, pozostawiła niezatarty ślad w pamięci i sercach ludzi, którzy ją znali. Anna Szyfer Jacek Bednarski �In memoriam 414 ANNA LUBAŃSKA (1935-2003) "Pani Ania" - spokojna, delikatna, dająca poczucie bezpieczeństwa - tak w pamięci pracowników biura, biblioteki Zarządu Głównego PTL i członków Towarzystwa, którzy spotkali Ją na swej drodze, zostanie zapamiętana. Pracę w Towarzystwie zaczęła jako główna księgowa w roku 1995 - roku stulecia PTL, wyjątkowym ze względu na zwiększone obciążenia organizacyjne i rozliczeniowe. Była rozsądnym, rzeczowym doradcą Zarządu Głównego w sprawach finansowych, potrafiła wybrnąć z trudnych sytuacji; wszystkie rozliczenia przekazywane do instytucji współpracujących z PTL-em były przyjmowane bez zastrzeżeń. Miała ogromne doświadczenie zawodowe - jako główna księgowa pracowała od 1975 roku w urzędach wojewódzkich, najpierw w Legnicy, a od 1987 we Wrocławiu. Odznaczona Złotą Odznaką dla Finansów, Złotym Krzyżem Zasługi, Złotą Odznaką Towarzystwa Miłośników Wrocławia. Była autorytetem w środowisku finansistów wrocławskich instytucji kultury. Chętnie uczestniczyła w wernisażach, premierach teatralnych, operowych i innych wydarzeniach kulturalnych Wrocławia. Bardzo kochała swoje dzieci i wnuki; była z nich dumna i starała się je wspierać. Zmarła po krótkiej, nieuleczalnej chorobie. Bardzo emocjonalnie przeżywała każdy Zjazd PTL, i choć nie była członkiem Towarzystwa, to Jej sumienność, zaangażowanie i lojalność wobec Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zasługuje na ciepłą pamięć jego Członków. Paulina Suchecka ANNA MAŃKOWSKA (1922-2003) Od 1977 roku była członkiem Oddziału Krakowskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i brała żywy udział w jego pracach. Uczestniczyła w wielu Walnych Zgromadzeniach PTL i związanych z nimi Sesjach Naukowych, przychodziła też na odczyty organizowane przez Oddział PTL w Krakowie. Miała szerokie zainteresowania kulturalne, zwłaszcza krajoznawcze, a w ich obrębie interesowała się kulturą ludową Polski. Pochodziła z rodziny rzec można "C.K. galicyjskiej" (matka Maria z Turków-Chronowskich, ojciec Roman Pospischil), w której zubożała polska szlachta (także uczestnicy powstania styczniowego) przemieszała się z elementami obcymi narodowościowo - wśród jej przodków byli rodowici wiedeńczycy, Czesi, Węgrzy, trafił się nawet jeden Hiszpan. Rozproszeni od Krakowa po Tarnopol i Stanisławów w II połowie XIX wieku pełnili na ogół różne funkcje administracyjne (urzędnicy skarbowi, burmistrzowie, urzędnicy salinarni), byli prawnikami lub zawodowymi (często z konieczności) wojskowymi. �In memoriam 415 Dzieciństwo i wczesne lata szkolne spędziła we Lwowie, później był przelotnie Pułtusk i Przemyśl, a w czasie II wojny znów Lwów. Tuż po zakończeniu wojny repatriowała się wraz z matką i babką do Szczecina, gdzie jej ojciec doszedł z II Armią Wojska Polskiego i pozostał tam jako komendant garnizonu Szczecin-Dąbie. Tam wyszła za mąż za Jerzego Mańkowskiego, urodziła jedyną córkę Romanę, a w 1957 roku przeprowadziła się do Krakowa, gdzie po wojennych perypetiach osiadła większość rodziny. Przed wojną zdobyła średnie wykształcenie ogólne i podstawowe muzyczne; planowała studia na kierunku wzornictwa, jako że po ojcu malarzu-amatorze odziedziczyła znaczne zdolności plastyczne. Wojna pokrzyżowała te plany: we Lwowie zaczęła studiować medycynę, potem dwa lata uczyła się w Akademii Sztuk Pięknych. W Szczecinie uczestniczyła żywo w organizacji życia kulturalnego wśród repatriowanych polskich osadników: szkoły i biblioteki, chóru kościelnego, zarabiając na życie jako urzędniczka. W Krakowie po ukończeniu różnych kursów z zakresu ekonomii i zarządzania doszła do stanowiska asystenta dyrektora Instytutu Górnictwa Naftowego i Gazownictwa, gdzie przepracowała wiele lat aż do emerytury. Była członkiem wielu stowarzyszeń, przede wszystkim o charakterze turystycznym i kulturalnym: PTTK od 1962 roku, wspomnianego wyżej PTL, Towarzystwa Miłośników Lwowa od 1990 roku. Był jeszcze i Klub Teatru, Towarzystwo Przyjaciół Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, potem KIK, Stowarzyszenie Odrodzenie, ruchy oazowe i neokatechumenat. Uczestniczyła żywo w porządkowaniu zrujnowanego zamku w Korzkwi i przez szereg lat opiekowała się zespołem pałacowym z kaplicą w Karniowicach, pracowała przy budowie kościoła 00. cystersów na Osiedlu Szklane Domy w Nowej Hucie. Od lat 60. ulubioną formą spędzania wolnego czasu i wakacji stało się kolarstwo turystyczne (tzw. przodownikiem została w 1969 r.). Na rowerze objechała całą Polskę w ramach rajdów, towarzyskich wycieczek i samotnych wędrówek, które w latach 80. przerodziły się w sposób pielgrzymowania do sanktuariów maryjnych (odwiedziła niemal wszystkie w Polsce). Na rowerze jeździła do 70 roku życia, potem, dopóki zdrowie jej pozwalało, wędrowała jeszcze pieszo. Od dziecka była osobą bardzo ruchliwą - narty, jazda konna, pływanie, kolarstwo i lubiącą życie towarzyskie (zapewne był to rodzaj "spadku" po bardzo rozgałęzionej, barwnej osobowo i utrzymującej wzajemne kontakty rodzinie). Doskonale sprawdzała się też we wszelkich przedsięwzięciach organizacyjnych. Właściwie jej życie toczyło się poza pracą - wśród ludzi i ich spraw, na które zawsze była otwarta, gotowa wysłuchać i doradzić, pamiętająca o urodzinach, imieninach, rocznicach i problemach setki osób, które taką właśnie ją zapamiętały: pogodną i zaangażowaną, jako dobrego wspaniałego człowieka. Romana Krzanowska �INFORMACJE DLA AUTORÓW PUBLIKACJI W "LUDZIE" Publikacje w "Ludzie" są zamieszczane w następujących działach: "Studia i materiały", "Poglądy i opinie", "Sylwetki", "Rozmowy i wspomnienia", "Recenzje i noty recenzyjne", "Kronika" oraz "In memoriam". Artykuły ("Studia i materiały") są przed przyjęciem do druku opiniowane przez recenzentów "zewnętrznych". Objętość przesyłanych do redakcji artykułów nie powinna przekraczać 1,5 a.a. (60 tys. znaków ze spacjami) łącznie z materiałami ilustracyjnymi, a recenzji i innych opracowań 0,3 a.a. (12 tys. znaków). Teksty należy przekazywać do bieżącego tomu nie później niż do 30 czerwca, w dwóch egzemplarzach wraz z dyskietką z ich zapisem elektronicznym (preferowany format Microsoft Word for Windows). Do artykułów należy dołączyć streszczenie (w języku polskim lub angielskim o objętości ok. 2 tys. znaków). Informacja o autorze tekstu winna zawierać imię i nazwisko, stopień naukowy oraz miejsce pracy (dla ewentualnej korespondencji prosimy także o adres domowy, e-mail). Odniesienie w tekście do źródła winno zawierać nazwisko autora, rok publikacji i numer strony, np.: (Burszta 1974, s.14). W bibliografii należy uwzględnić nazwisko i imię autora, rok publikacji, pełen tytuł, wydawnictwo, miejsce wydania, np.: Burszta Józef 1974 Kultura ludowa - kultura narodowa. Szkice i rozprawy, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa. Publikacje w "Ludzie" nie są płatne. Redakcja zastrzega sobie prawo do skracania i opracowywania tekstów. Materiałów nieprzyjętych do druku redakcja nie odsyła. Materiały do druku i korespondencję prosimy przesyłać na adres redakcji: Redakcja "Ludu", Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej DAM, 61-809 Poznań, ul. św. Marcin 78. REDAKCJA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/73a64576b7ab49d62bf43e5e7766d068.pdf e5362a0abb456b43bd18ecd63851257b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5087 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4719 Title A name given to the resource Strony tytułowe / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.2-4 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK TOM L:x:xxvm ZA ROK 2004 ,i .'. - �'tCBo[odo.npuy . '. ". ltJ.nft/~ --·r ... ;" ,. :~l'r/i!i;;isói/inJi~~lf'1Jn.VtTOA <J/rJUOPVłUf!IU/ " .•.. .';" "0" 7 0 ,'[y",< ' .' - •. 'Wo~-{J:)~zm • p,ur!'I1f1~i~if(doAoirqjtlltJUO.l)Ouplti[ ~SS({[ • ";~tą~;~~~s!;,an'l" .~~ . .. ' ; . .~' �L u D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH ORGANE DE LA SocntTE POLONAISE D'ETHNOLOGIE ET DU COMITE DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM LXXXVIII ZA ROK 2004 POLSKIE KOMITET TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMIJ POZNAŃ - WARSZAWA - WROCŁAW 2004 NAUK �KOMITET REDAKCYJNY Zbigniew Jasiewicz - przewodniczący, Zygmunt Kłodnicki, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Anna Kowalska-Lewicka, Dorota Simonides, Zofia Sokolewicz ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny - Zbigniew Jasiewicz Zastępca redaktora naczelnego - Jacek Bednarski Redaktor, sekretarz redakcji - Roman Bąk Redaktor techniczny - Justyna Nowaczyk Projekt okładki - Ewa Wąsowska Recenzenci tomu: Andrzej Furier, Mariusz Kairski, Antoni Kuczyński, Ewa Nowina-Sroczyńska, Grzegorz Pełczyński, Zofia Szromba-Rysowa, Jacek Schmidt, Ryszard Tomicki Magdalena Zowczak Tłumaczenie streszczeń: Zbigniew Nadstoga ISSN 0076--1435 Publikacja dofinansowana przez Ministerstwo Nauki iInformatyzacji oraz Rektora Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu i wydana przy współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCŁAW 2004 ADMINISTRACJA: 5D-382 WROCŁAW, UL. SZCZYTNICKA II, TEL. (D-7I)32l 1610;321 1614 REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ, UL. Św. MARCIN 78 TEL.(D-61)8294817,FAX(D-61)8294710 e-mail: jasezb@amu.edu.pl;jbed@amu.edu.pl DRUK: ZAKŁAD POLIGRAFICZNG-WYDAWNICZY M-DRUK W WĄGROWCU � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/79d7ea4f01b3e207d31d89da81faed81.pdf 5d73a40dfb1efee703e0ef6d0230559c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4892 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource twórcy ludowi rzeźba kamienna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4538 Title A name given to the resource Adeodatus Martyński kamieniarz z Borzęcina / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.3 ; s.131-135 Creator An entity primarily responsible for making the resource Śnieżyńska-Stolot, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 Adeodatus Ewa Martyński: Figury przydrożne: II. 1. Radłów 2 pow. Brzesko, 1855 r. U. 2. Kamionna Ludowa rzeźba zainteresowanie liczba kamienna badaczy, artykułów MARTYŃSKI wywołuje o czym poświęconych coraz świadczy KAMIENIARZ większe wzrastająca ł temu problemowi . Nie Adeodatus wać w Twórczość tej Nazwisko dziedzinie, Martyńskiego rach p r z y d r o ż n y c h Adeodatusa pojawia występujących Brzesko, B o c h n i a i D ą b r o w a Martyńskiego. się na na kilku terenie . p o w i a t ó w Tarnowska. Martyński c h o d z i ł z B o r z ę c i n a , gdzie jego r o d z i n a d o t ą d Ojciec jego, Jan, osiedlił Przywędrował wskazuje Według na tradycji się w zapewne z to spolszczona rodzinnej figu­ Borzęcinie przejawiał, przebywa. koło proboszcza, który ożenił się z siostrzenicą urodził mu się syn, któremu się nadano on nazwiska później zaopiekował. i w imię uwagę roku 1833 Adeodatus. jak i ojciec do kamieniarzy w musiała praco­ drewnie. zetknąć swoje majstra. obecnie 1895, p o c h o w a n y 2 samoukiem. mieć kon­ kamieniarskimi. Być może pracujących sezonowo Twórczość 1852—1889, jest czas p r z e b y w a ł w Brzesku, się z zawodowymi kamie­ figury, Praca w do j e g o na dodawał zawodzie zawsze pięć w gospodar­ w Górnym zamyka sygnowanych do kamieniarza rodziny. Z m a r ł cmentarzu Martyńskiego obejmując w „bocianów". p r z y n o s i ć m u dochody, skoro z a k u p i ł stwo, należące cinie . był że musiał kamieniarskich, tzw. że jakiś mógł Sygnując tytuł Martyński jednak, ośrodkami Wiadomo ponadto, niarzami. jak rodzinną warsztatach gdzie r ó w n i e ż Słowacji, nim proboszcza należał miejskich nazwiska. tak tak jego w s k a z u j e z pobliskimi na j e g o s y n , d u ż e z d o l n o ś c i r z e ź b i a r s k i e , co z w r ó c i ł o miejscowego roku takt jego Martina forma po­ B O R Z Ę C I N A Ojciec r ó w n i e ż m i a ł u d z i e l a ć m u p i e r w s z y c h w s k a z ó w e k . twórców Jan 1857 r. albo inaczej Adeodat, z a n i m z a c z ą ł Zgodnie z tradycją w Z kamieniu, rzeźbił od r z e c z y w i ę c b ę d z i e w s p o m n i e ć j e d n e g o z c i e k a w s z y c h 1810. Bochnia, Śnieżyńska-Stolot A D E O D A T U S jak pow. się w i kilka roku Borzę­ latach przy- 131 �kamienne posągi nastu na ogrodzeniu k o ś c i o ł a w B o r z ę c i n i e , w k o ś c i e l e w pisywanych Szczu- dodatkowo na rowej, mu figur Szczepanowie, Bilczy i Szczegółowo nymi. zajmiemy Najstarsza pochodzi z z roku ulicy Brzeskiej. trzon ustawiony i Posąg Chrystusa 01. figur się św. Radłowie jest z czasie r e s t a u r a c j i jedynie stron Piotra, i św. u szczytu, e k l e k t y c z n y w w tu przy czterech św. Katarzynę przydroż­ Martyńskiego w i pokryty przedstawiającymi z Dzieciątkiem, figury Matkę Wojciecha. formie, w 1885 1857 powstała z Dzieciątkiem bocheńskim. Boczne figura we wsi ściany z posągiem Kamionna owej figury w Matki powiecie ozdobione postaciami św. Wojciecha i św. Macieja, umieszczonymi o w a l n y c h p ł y c i n a c h , oraz s c e n ą k o r o n a c j i M a t k i Boskiej (U. 2). Z k o l e i w i a d o m o , ż e w tyński figurę stojącą skich. Trzon na ustawiony roku Rynku w na 1865 w y k o n a ł Biskupicach cokole przedstawiającymi oraz postacie ś w . W o j c i e c h a Dwie następne 'domem pochodzą z lat twórcy. z ruinach padku z świątyni. ten Wśród figur jest 6 Martyńskich , 1883 i 1889, Jest to scenę Ofiary i św. P a w ł a i w figur, dwukrotnie powtórzona przypisywanych na trzech ( i l . 3). pod ta ustawionym bokach tu Borzęcinie, 7 ( i l . 4, koniec 5). życia sama figura na cokole, wyrzeźbiono dol­ dwu- 3 9 kapitelu, W trzonu czasie wy­ został przepro­ Martyńskiemu 8 1852 , k t ó r a Serce C h r y s t u s a z r o k u 1856 w żającym Matkę Boską pew­ Boskiej Wietrzychowi­ najstarszą z posągiem ( i l . 7), o t r z o n i e p o k r y t y m z z grupą Matki i św. Róży w byłaby j e g o p r a c ( i l . 6). Z k o l e i f i g u r ę ze znanych przedstawia­ Dolnym Borzęci­ płaskorzeźbami, wyobra­ Bolesną, nad którą unosi się w c h m u r a c h Oko Opatrzności, św. S t a n i s ł a w a i św. W o j ­ ciecha oraz b y ć m o ż e f i g u r ę z Ł ę t o w i c z p o s ą g i e m tusa N a z a r e ń s k i e g o , płas­ z w i e ń c z o n y m g r u p ą W n i e b o w z i ę c i a M a t k i Boskiej. W kondygnacji 4 Abrahama w Wojniczu a powstały trzonie 5 cach z r o k u jącym kondygnacja chmury. w w stojącego restauracji. n o ś c i ą jego a u t o r s t w a jest f i g u r a nie ręce, fragment w y m i e n i o n y , przypuszczalnie wadzonej młodzieńca w o szerokim wyobrażającą ma przedstawia­ Druga kolumny Borzęcina Martyńskich jako męczeńską ciężkiej płaskorzeźbą domem płaskorzeźbę Adeodata pogańskiej figury później św. z palmą formę pokrytej w Radłow- zwieńczony sygnowanych dwukondygnacjowym 132 na rzymskim, trzonu ma są Mar- g r u p ą C h r z t u Chrystusa. B o k i t r z o n u ozdobione są korzeźbami nej ścianie Różańcowej, św. Dominika roku Boskiej o 3 Figura przed tylnej przypuszczalnie stroju mu­ roku 1). W przed apostołów. jącą figurami Martyńskiego cokole Boską powstać jego znajduje Dziełem na Łękach. się sygnowanych 1855 płaskorzeźbami, siał przydrożnych, Zestawiając z roku rozliczne drożnych występujących typy niowo-wschodniej Małopolski, silnymi mi i tzw. menty figury Figury do d r u g i e j można podziałami „rzeźbiarskie", a r c h i t e k t o n i c z n e do czącego. kamiennych figur Martyńskiego z wymienionych typ przy­ które rzeźbiarski wyróżnić należy grup, k t ó r a został grupę architektoniczny­ ograniczają wprowadzenia gzymsu nacisk na . s t r o n ę r z e ź b i a r s k ą . W nich figur na terenie p o ł u d n i o w e j i p o ł u d ­ figur operujących Chrys­ 1857. zaliczyć kładzie wypadku ele­ wień­ właśnie główny dwóch ostat­ zmodyfikowany przez 4 �Adcodatus Martyński: Figury przydrożne: II. 3. Bisku­ pice Radłowskie pow. Brzesko, 1865 r. II. 4. Borzęcin pow. Brzesko, 1889 r. pow. Brzesko, 1883 r. II. 5. Wojnicz II. 6. Wietrzychowice pow. Dąbrowa Tarnowska, 1852 r. S z c z e g ó l n i e m o ż n a to z a u w a ż y ć w wych, jak Matka Boska Chrzest Chrystusa krotnie powtarzający Obok widocznej z wypadku Różańcowa Biskupic się w układ grupie Matki członkowanie we się w staci czy w np. zespoleniu Sceny z silniejszym tle, zaznaczonych Te dla do Płaskorzeźby przeciwieństwie do wyszły z warsztatów kamieniarskich, gdzie styczny dla rzeźb z wnękami Miękki Martyńskiego w u k ł a d z i e postaci, f a ł d ó w , jak nych Róży chmur na jak chmury rzeźb te Mar­ po­ powstały figur, przejawia które kamieniarz rzeźby modelunek i formie roz­ umieszczonych w cokół i trzon św. zaakcentowaniem z b i a r z postacie ś w i ę t y c h . prze­ przedstawione razem wykonywał na­ jak kłębiaste figur stosunku reliefem. postaci i klębiastych trzony w dwu­ ( i l . 9). dekoracyjne charakterystyczne pierwszoplanowych trzonem Dominika Boskiej. zdobiące płaskorzeźbie św. motyw czy pfektów Różańcowej, Matki szczególnie tyńskiego. w szat Wniebowzięciu stają są głów, Boskiej grupo­ Wniebowzięcia leży p o d k r e ś l i ć w y k o r z y s t a n i e t a k i c h ciwstawny ujęć Wietrzychowic, Radłowskich temat umiejętności z a rzeź­ charaktery­ się pełnych, zarówno pulch­ twarzy. 5 6 nadanie drugiej kondygnacji f o r m y ny. Zastosowany t u t y p f i g u r y s p o t y k a n y c h , nie Martyńskiego, zbliżonej należy do kolum­ do b a r d z o rzadko jest on j e d n a k o r y g i n a l n y m gdyż na kilka lat pomysłem wcześniej występuje w figurze z U ś c i a Solnego, w y k o n a n e j przez nieznanego kamieniarza w roku 1863 zdobiące boki figur we skiego jak i umieszczone lub ( i l . 8). P ł a s k o r z e ź b y wcześniejszych większość są w figur typu półkoliście owalnych wgłębieniach. dwie ostatnie figury, zamkniętych dolna jest z trzech s t r o n j e d n o l i t y m część fryzem apostołów, odmiennie niż figura nione posągu, były swoich jak wolą lub związku z ł o ż o n y m z postaci w zarówno wień­ przedstawień który czczony z tym znowu pokryta z U ś c i a Solnego. T e m a t y bocznych fundatora, patronów zerunek. W i płycinach są trzonu p o j a w i a j ą c e się w figurach p r z y d r o ż n y c h , czącego Martyń­ „rzeźbiarskiego" Przeciwieństwem gdzie świętych pracach wybierał okolicy poszczególne uzależ­ zazwyczaj cudowny rzeźby nie czyły się w j e d n o l i t ą całość t e m a t y c z n ą . W d w ó c h nich w figurach całej pełni, formalnym. Martyńskiego podkreślona Apostołowie jednolitość ta odpowiednim przedstawieni rami figury oddziela ziemską poprzez występuje rozwiązaniem w dolnej moment Posągi sferę drugiej unoszenia świętych rakteryzuje pokryta kłębiastymi od wprowadzenie materializowanie kreślić Kolumna zwarta niebieskiej. kolumny kondygnacji, Madonny wieńczące figury kompozycja kon­ co sce­ chmu­ Zwężenie powoduje przez miało odpod­ anioły. Martyńskiego i duże łą­ ostat­ dygnacji stoją z wzniesionymi głowami, obserwując nę Wniebowzięcia. wi­ wyczucie cha­ bryły. 133 �Jak Jak należy one określić styl figur powstały i na ile są i rzeźb jego Sztuka m a ł o m i a s t e c z k o w a Martyńskiego? samodzielnym wy­ nie a s y m i l o w a ł a w z o r y leźć tworem? te Kamieniarze-rzeżbiarze mieniarskich, które wie, Żywcu, wie, posługiwali wanymi się reprodukującymi dzeniu wzory się od podstawę Wiadomo, że twórczości i w ludowi, Wartość rzeźb kalkę, po do podobny stawały Trwała sposób więc tutaj wzory, łącznie powstałych najmniejszego Artysta stawienia, ale tyński musiał zmieniał również kamieniarskich, Nie ma on w ludowy to na i pracują dla z oleodrukami nabożeństwa. w tym procesie wieku z wzoru gruntownie korzystać pewno ze jeśli jego nie typ formę. z wzorów sobie i n d y w i d u a l n o ś c i 134 tradycję i stąd zapewne swej do płynący przed­ Mar- wzorników artysty z ludowego. niej dużej ilości szczególnie się w Poziom miejscowych również grupie wieku XIX w kościołów. rzeźbach Tradycje Martyńskiego, Wniebowzięcia. artystyczny rzeźb Martyńskiego odróżnia z n a c z n i e od f i g u r w y k o n y w a n y c h w w a r s z t a t a c h niarskich, np. Samka Bochni. się w w w częstokroć zasadzie waniu Stopień Przy uderza W okolicznych warsztacie sztuki z Radłowa wsiach Wojciecha bierze jest dobrym jedynie pełna uroku tu opano­ naiwność i Biskupic powiatu je kamie­ który ludowej, całkowicie rzeźb, zwłaszcza łowskich. mu prymitywizmu, wykładnik niewielki. warsztatu niektórych najbliższym za chęt­ Rad- bocheńskiego, Brzeska i D ą b r o w y Tarnowskiej, w Uściu Solnym, Przyb o r o w i e i Pasiece O t f i n o w s k i e j chodzące jemy ten z początku styl jest, podobny jak się zasymilowanych naiwnością wieku pracom wydaje, tradycji spotyka XIX, w się Martyńskiego wynikiem (11. 10). ze po­ odnajdu­ połączenia postbarokowych prowincjonalnego figury których Styl silnie swoistą środowiska. XIX istnie­ graficznych. T w ó r c z o ś ć jego, na p ó ł r z e m i e ś l n i c z a , o p a r t a jest o starą ciąg­ które oporu, p o w t a r z a j ą c czerpał one inwencji. podstawę z książeczek prac roz­ cechową, pracowali u jący wzór. się własnej jako , ikonograficznych rozwinięcia dewocyjnymi linii w 1 0 przeprowa­ była jednak różna . Zawodowy rzemieślnik s z e d ł po Gróden pqprzez p r o d u k c j ę wykorzystując artystyczna i i się pomocniczymi wzorami, różnorodne obrazkami wyda­ głównie średniowiecza, stanowiły wzornikami, zamawiającego, przydrożnych. posługiwania Tarno­ ołtarzy na ka­ Krako­ czy Monachium figur, zmian z życzeniem tradycja artyści Lipsku, warsztatach czynne w Brzesku drukowanymi w niewielkich projektami figur w są Bochni, stylach. Przenoszone zgodnych nąca dotąd Myślenicach, najczęściej licznych pracujący jeszcze w wyczuwa 1.połowy barokowe, k t ó r e m o ż n a było zna­ jednak urok. P R Z Y P I S Y 1 R . R e i n f u s s , Rzeźba figuralna Łemków, „ P o l . Szt. L u d . " X V I I , 1963, s. 123. — K . W o l s k i , Z badań nad kamieniarstwem ludowym na Roztoczu, „Rocznik M u ­ z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w K r a k o w i e " , I , 1960, s. 113. 2 D a n e d o t y c z ą c e A . M a r t y ń s k i e g o z e b r a n o w czasie b a d a ń terenowych prowadzonych przez P r a c o w n i ę ba­ d a n i a s z t u k i l u d o w e j I S P A N ( W y w i a d y N r 71862, 71879, 72108, 74358). — K s i ę g i p a r a f i i Borzęcin, Mortuorum �10 Figury przydrożne: Bochnia, 1863 r. Solne, 1845 r. II. II. 9. 7. Borzęcin pow. Brzesko, wyk. 1856 Grupa Wniebowzięcia Matki Boskiej, 1888—1913, s. 13 w y m i e n i a j ą w d n i u 26 l u t e g o 1895 z g o n A. Martyńskiego w 62 r o k u życia na ^pneumonie'". W rubryce dotyczącej zawodu odnotowano: „scułptor". 3 Napis na trzonie figury: „Fondacyja Błażeja i M a r i a n n y ż o n y M e n d u s ó w R. 1855". P o n i ż e j : „ R e s t a u r o ­ w a ł P i o t r i M a r y . . . M e n d y s e R . 1885". Z t y ł u : „ M a j s t e r Adeodatus Jan M a r t y ń s k i " . 4 N a p i s na t r z o n i e f i g u r y : „ A d e o d a t u s J a n Martyń­ ski, majster z B o r z ę c i n a " . „ F u n d o w a l i Maciej Bednasz i Wojciech G u r k a z d o ł o ż e n i e m G m i n y . P r o s z ą o w e s t h n i e n i e do B o g a R . P . 1857". 5 N a p i s na t r z o n i e f i g u r y : „ F u n d a c j a J a n a i M a r y j a n n y M a r c i n k o w s k i c h A D 1865". Z t y ł u : „ A d e o d a t u s M a r ­ tyński majster z Borzęcina". 6 N a p i s na trzonie figury: „Przez cherubiny do n i e b a w z i ę t a za d z i e ć m i T w e m i m ó d l s i ę o ś w i ę t a " . Z tyłu: „Fundatorzy Adeodat i Maryanna Martyńscy R.P. 1883". Fot.: Jan r. Adcodatus wyk. 1883 7 Jan r. Martyński. Adeodatus II. 8. Uście Solne Martyński. II. 10. N a p i s n a t r z o n i e f i g u r y o d t y l u : „ A D 1889 Martyński z Borzęcina". pow. Uście Adeodat 8 Figurę z Wietrzychowic jako w y k o n a n ą przez Martyńskiego notuje „Katalog z a b y t k ó w sztuki w Pol­ sce", I , r e d . J . S z a b l a w s k i , W a r s z a w a 1953, s. 142. I s t n i e j ą c a sygnatura uległa zniszczeniu zapewne w czasie o d n o w i e n i a f i g u r y w r o k u 1964, k i e d y s t a r y n a p i s zastąpiono m a r m u r o w ą tablicą. 9 N a p i s na cokole f i g u r y : „ P o s t a w i o n o R o k u 1856. R e s t a u r o w a ł S t a n i s ł a w K a m i ń s k i . . . 18...". 10 W s p o m n i a n e wzorniki kamieniarskie zostaną omówione szczegółowo w przygotowywanym artykule o k a m i e n i a r z a c h l u d o w y c h d z i a ł a j ą c y c h na terenie p o łudniowowschodniej Małopolski. 11 P r o b l e m t e n ' p o r u s z y ł K . P i w o c k i , Podnieta zacja, Sztuka i historia, w: [Księga p a m i ą t k o w a p r o f . M . W a l i c k i e g o , W a r s z a w a 1966, s. 217]. Swiderski i reali­ k u czci � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0c27b9a0ede0c29f5cb8e2cd1e42f5bc.pdf 5f7b8328a48d483e4b683f15a5eef7ad Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3912 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3663 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.1; s.65-66 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUD om ROK V I I P A Ń S T W O W Y 1953 I N S T Y T U T NR 2 S Z T U K I �Wszystkie rzeźby, tkaniny i wycinanki reprodukowane w tym numerze zostały wykonane w latach 1950—1953. Na okładce: Kobieta z maselnicą. Polichromowana rzeźba w drzewie. Wys. 40 cm. Wykonał Stanisław Kalenica (Boratyn, pow. Jarosław). Fot. St. Deptuszewski. ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y Dr Mieczysław Gładysz, Mgr Stanisław Hiż (sekretarz redakcji), Mgr Aleksander Jackowski (redaktor naczelny), Dr Ksawery Piwocki, Dr Roman Reinfuss, Mgr Jan Sadownik, Mgr Marian Sobieski, Mgr Barbara Suchodolska (redaktor techniczny), Mgr Aleksander Wojciechowski. R E D A K C J A 1 A D M I N I S T R A C J A PAŃSTWOWY I N S T Y T U T S Z T U K I W A R S Z A W A , D Ł U G A 26 �POLSKA S Z T U K A LUDOWA DWUMIESIĘCZNIK W Y D A W A N Y PRZEZ P A Ń S T W O W Y INSTYTUT SZTUKI T R E Ś Ć : Stl. Stanisław Piotrowski O twórczości Aleksander Wojciechowski ludowej . . . dowość w sztuce" Roman Reinluss Kazimierz Aurelia Aktualne zagadnienia ludowej plastyki Pietkiewicz Wierzchoń . . . . . 67 Z dyskusji nad pojęciami — „sztuka ludowa" i „lu­ . . . . . . . . . 83 . . 95 Zagadnienia opieki nad twórczością ludową . i Zofia Przyłuska Z konferencji twórców ludowych . 73 107 Maria Grzeszczak Recenzja książki „Zarys rosyjskiej ludowej twórczości poetyckiej epoki radzieckiej" 131 v ' " x o r c o vv u i a - .A:VL>>: 1933 MARZEC-KWIECIEŃ P A Ń S T W O W Y I N S T Y T U T NR 2 S Z T U K I �I �W I E L K I STALIN Malarstwo na szkle. Wykonał Józef Hulka (Łękawica, pow. Żywiec) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/660f00d9f727312c1befaa002bcc4a73.pdf f87e858dbf8a2c9df2a700bd4e71f5d8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2082 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Subject The topic of the resource kultura ludowa pogranicze etniczne rubież etnograficzna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1932 Title A name given to the resource Tak zwana rubież etnograficzna a problem genezy przestrzennego zróżnicowania kultury ludowej w Polsce / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.47-69 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kłodnicki, Zygmunt Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 77, 1994 ZYGMUNT Katedra KŁODNJCKI Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego TAK ZWANA RUBIEŻ ETNOGEOGRAFICZNA, A PROBLEM GENEZY PRZESTRZENNEGO ZRÓŻNICOWANIA KULTURY LUDOWEJ W POLSCE Różnice kulturowe interesowały etnografię, a zwłaszcza etnologię oraz antropologię kulturową, już od zarania tych bliskich sobie dyscyplin. Wodrębnościach kulturowych, które charakteryzują bądź charakteryzowały mieszkańców tego czy innego obszaru, badacze dopatrywali się często odzwierciedlenia zróżnicowań etnicznych, oddziaływania środowiska geograficznego, przenikania elementów z jednej kultury do drugiej (dyfuzje) lub innych przyczyn. Badanie zróżnicowania kulturowego interesuje badaczy reprezentujących różne kierunki czy należących do odmiennych szkół, zwłaszcza szkoły kulturowo-historycznej. W Ameryce na tym opiera się teoria areałów kulturowych. Efektem badań przestrzennego zróżnicowania elementów kulturowych są liczne skartowania, w tym także atlasy etnograficzne. Mapy, o których mowa, są jednakże tylko zbiorami określonych systematycznie lub typologicznie cech kulturowych ukazanych od strony zróżnicowania przestrzennego i w konkretnych przedziałach chronologicznych. Przy interpretacji tak zestawionego materiału faktograficznego szczególnie przydatna jest metoda etnogeograficzna polegająca na odtwarzaniu genezy elementów kulturowych na podstawie analizy konfiguracji zasięgów z uwzględnieniem roli środowiska geograficznego oraz czynników historycznych (K. Moszyński, 1958, 1962; M. Pokropek, 1981; Z. Kłodnicki, 1988, 1994). Podczas gdy technika kartograficzna stoi już na wysokim poziomie i na ogół nie spotyka się z krytyką, to nie można tego samego powiedzieć o metodzie etnogeograficznej. Ta ostatnia bywa stosowana ze zmiennym powodzeniem. W prezentowanym artykule chciałbym odnieść się do pewnej dyskusji rozpoczętej jeszcze w połowie lat trzydziestych XX wieku, gdyż stanowi ona dogodny punkt wyjściowy do rozważań nad przestrzennym zróżnicowaniem kultury ludowej w Polsce i jego genezą. WYKREŚLENIE PRZEZ RUBIEŻY KAZIMIERZA ETNOGEOGRAFICZNEJ MOSZYŃSKIEGO Badania prowadzone przez wybijającego się wówczas, a już wkrótce największego polskiego etnografa i etnologa Kazimierza Moszyńskiego, zaowocowały w 1927 roku artykułem Lud polski w dorzeczu Wisły. Do rozprawki tej �48 autor dołączył "Mapę etnograficzną dla kilku cech kultury ludowej w dorzeczu Wisły. 1927 r.", na której zaznaczył zasięgi występowania radia rylcowego. sochy, brony laskowej, cepa gązewkowego, jarzma kulowego, zaprzęgu jednokonnego w hołoble i duhę oraz (ciężkiej) kijanki półwalcowatej z jednej strony. a radła słupicowego (ramowatego), pługa drewnianego (koleśnego) i płużycy. brony słupkowej (beleczkowej), cepa kapicowego, jarzma podgarlicowego (ramowatego), zaprzęgu przy dyszlu oraz kijanek łopatkowatych i mieczykowatych z drugiej, mapa 4. Mapą tą autor zilustrował rubież etnogeograficzną dzielącą kraj na dwie "prowincje": północno-wschodni,! i południowo-zachodnią. Już wówczas zauważył on, że "Wytwory, znajdujące się w obrębie pierwszej, nawiązują do kultury ludowej Polesia i właściwej Białorusi. Wytwory zaś zawarte w prowincji drugiej, S,!, na ogól bior,!c, kulturalnie wyższe i posiadają rozległe wschodnio-zachodnie zasięgi, wkraczające z jednej strony głęboko w Niemcy i w ogóle w Europę zachodni,! oraz środkową, z innej w prawobrzeżną, a nawet lewobrzeżną Ukrainę" (K. Moszyński. 1927, s. 167). Zauważając, że ów pas przejściowy jest pozornie podobny do granicy językowej dzielącej gwary mazowieckie od pozostałych dialektów polskich, pisał wówczas K. MoszYllski (1927, s. 168): "w gruncie bowiem rzeczy jest [ta granica] dla każdego wytworu kulturowego czemś zupełnie chwilowem i przemijającem. I niewątpliwie jest taką często. M niej więcej na tej linji tempo wymiany dawnego wytworu przez nowy ulega zwolnieniu; wskutek tego jedna linia graniczna dopędza inną". Rubież tę, którą wówczas określił terminami "granica" i "pas przejściowy", objaśnił Moszyński warunkami geograficznymi: "Rzadkie zaludnienie północno-wschodniego Mazowsza i Podlasia oraz największe oddalenie od południa i zachodu Europy znajdują tu swój zewnętrzny wyraz". Zanikające elementy kulturowe zachowały się tu dłużej: przykładem może być brona laskowa, która w drugiej połowie XIX wieku zajmowała ogromne obszary północnej Polski, nie wyłączając Poznańskiego (K. MoszYllski, 1937b, mapa na s. 115) i socha, która dawniej sięgała głęboko ku południowi w widły Wisły i Sanu (PAE, zesz. I, mapa 4, opracował M. Pokropek). W dwa lata później, we wstępie do I tomu Kultury ludowej Slowio/J K. Moszyński (1929, s. IV) napisze: "Ileż to razy, śledząc zasięgi technik. narzędzi czy też wątków wierzeniowych, albo instytucji społecznych, będziemy przekraczać rubieże danego kraju słowiańskiego, rubieże Słowiańszczyzny. Europy, Eurazji ... W szczególności granice językowe - nie mówiąc wcale o rasowych - niemal wszędzie otworz,! się przed nami na rozcież. Obcość języka i krwi stanowi słabszą przeszkodę dla przenikania kulturalnych wpływów od byle pasma gór, od byle bagnistej puszczy. Prawdziwie ciężko ważą tylko warunki geograficzne, nieraz co prawda zamaskowane i na pierwsze wejrzenie trudno uchwytne. Najczęściej one to właśnie powodują tu i ówdzie zgodności w zasięgach wytworów kulturalnych (w ścisłym znaczeniu słowa) z jednej - i gwar czy języków lub ras z drugiej strony. Wtedy, rzecz prosta, nie granica języka lub krwi stanowi o granicy jakiegoś wytworu czy zespołu wytworów, lecz zarówno o pierwszych, jak i o drugiej stanowi granica geo graficzna". �49 INTERPRETACJA JANA CZEKANOWSKlEGO W kilka lat później Jan Czekanowski zreferował w Polskiej Akademii Umiejętności pracę Zró::nicowanie etnogeograjiczne Polski w .I~wietle przeszlo.l~ci (1935a, 1935b). Znaną nam już rubież etnogeograficzną uzupełnił kilkoma nowymi zasięgami l i objaśnił ją jako odwieczną granicę najpierw między ludami indoeuropejskimi a fińskimi, a przekroczenie jej "przez Bałto-Słowian spowodowało ich rozpadnięcie się na Bałtów i Słowian, tak samo jak przekroczenie tej granicy przez polski obszar językowy spowodowało wyodrębnienie Nowego Mazowsza. Zupełnie analogicznie przekroczenie tej samej granicy przez Słowian mogło spowodować wyodrębnienie się Słowian wschodnich". (J. Czekanowski, 1935a, s. 67). ODPOWIEDŹ KAZIMIERZA MOSZYŃSKIEGO W IV tomie "Ludu Słowiańskiego" w artykułach Varia i Niektóre przyczyny ~ró=l1icow(/l1iakullUry ludowej w Polsce K. M oszyński przekonująco podważył interpretację 1. Czekanowskiego i wykazał rażące niedokładności w jego pracy. Ten drugi artykuł MoszYllskiego pozostaje do dziś najlepszym wyjaśnieniem genezy zróżnicowania połskiej kultury ludowej. Objaśniając rubież, którą określił jako "etnogeograficzną" i w nawiązaniu do swego artykułu z roku 1927 pisał: "Oparłszy się na fakcie, że wyjąwszy jarzmo podgarlicowe, literalnie wszystkie wytwory, charakteryzujące w danym związku zachód i południe Polski, panują czy panowały także na rozległych sąsiednich obszarach Europy, położonych na zachód czy południowy zachód od naszej Rzeczypospolitej, usprawiedliwiam ów podział warunkami geograficznymi. Albowiem: 1) zachód i południe naszego kraju znajduj,! się bliżej tzw. Zachodu w sensie środkowej i zachodniej Europy, niż północny wschód; 2) zachód i południe są od wieków bardziej »polne« w tym rozumieniu, iż posiadają więcej przestrzeni otwartych, łatwiej dostępnych, małoleśnych; 3) zachód i południe posiadają od wieków gęstsze zaludnienie, co na ogół sprzyja szybszemu rozchodzeniu się tak zwanych kulturalnych fal (w danym wypadku fal przychodzących z Zachodu)" (K. Moszyński, 1937b, s. 83-84). DALSZY PRZEBłEG DYSKUSJI W rok pozme] ukazał się artykuł Stanisława Dworakowskiego o rubieży polesko-wołyńskiej, w którym autor, w oparciu o analizę przebiegu linii graniczących elementów kulturowych uwzględnionych wcześniej przez K. Moszyńskiego (1927) oraz kilku innych cech kulturowych 2 wykazał, że I Wykreślaj<!e rubież J. Czekanowski (1935a,1935b) do znanych już nam z artykułu K. Moszyilskiego (1927) zasiygów elementów kulturowych dodał kilka nowych, a mianowicie zasięgi przęślic kn,;7.ołkowych i łopatkowatych według Moszyńskiego (1929), oraz bardzo nieściśle zasięgi pazdurów i śparogów według A. Bachmanna oraz stępy kielichowej według L. Popicia. 2 Poza zasięgami elementów kulturowych, znanymi nam już z artykułu K. Moszyńskiego (1927). S. Dworakowski (1938) uwzglydnił jeszcze północną granicę zasięgu wsi o kształcie widlicy, północn,! granicy pm;ślicy kryżołkowej i południową przyślicy łopatkowej i grzebienia, południow,! granicę wystypowania wierzeń o demonie zwanym rusałką lub kozytką i granice zasięgów niektórych ziół (łopianu, bylicy i pokrzywy), używanych przeciw czarownicom w wigilię św. Jana. 4 - LuJ t. LXXVII �50 w dalszym przebiegu polska rubież etnogeograficzna skręca na wschód i przechodzi Wzniesieniem Środkowowołyńskim (S. Dworakowski, 1938, s. 8). Jej powstanie i trwałość Dworakowski tłumaczy tak samo jak Moszyński i zauważa, że pokrywa się ona ze zróżnicowaniem językowym tego obszaru. To ostatnie miałoby mieć swe uzasadnienie historyczne "w odmiennym pochodzeniu plemiennym dzisiejszych Wołyniaków i Poleszuków. Pierwsi wywodzą się bowiem od dawnych Dudlebów [ ... ] drudzy zaś są potomkami Drewlan" (S. Dworakowski, 1938, s. 9 i II). Interpretując· rubież polesko-wołyńską autor odwołuje się także do argumentów antropogeograficznych, historycznych, demograficznych i rasowych. Po II wojnie światowej Jan Czekanowski w publikacjach nawiązywal zarówno do swego wystąpienia z 1935 roku, jak i do wspomnianej krytyki K. Moszyńskiego (I 937a, 1937b) nie odstępując wprawdzie od interpretacji "etnicznej", ale przyjmując również pogląd, że rubież etnograficzna (nie "etnogeograficzna" jak u Moszyńskiego) odpowiada granicy zwartego zasięgu wielkich lasów i puszcz pokrywających dawniej północno-wschodnią część naszego kontynentu. W drugim wydaniu Wstępu do historii SIowialI nawiązuje tę rubież do wyników badań A. G. Haudricourta nad wozem, a dokładniej jego konstatacji, że "wóz ciągnięty za dyszel przy pomocy jarzma przez parę zwierząt pociągowych nie przekracza w kierunku pólnocnym linii biegnącej od południowego cypla Skandynawii (Skanii) aproksymatywnie przez Zatokę Gdańską zrazu naszą rubieżą etnograficzną, [ ... ] a dalej przechodz<!cej na północne kresy Ukrainy, ujście Donu i zbocza północne Kaukazu. Stamtąd przeciąwszy Morze Kaspijskie, przechodzi ona północną granicę [ ... ] strefy irańskiej i [ ... ] dalej na wschodzie przecina górną część dorzecza Mekongu [ ... ] i dochodzi do Zatoki Tonkińskiej" (J. Czekanowski, 1957, s. 391-392). Dla Jana Czekanowskiego jest to wyraźny ślad pierwotnej ekspansji indoeuropejskiej lub jej oddziaływań. Do dyskusji przyłączyli się teraz etnografowie mlodszego pokolenia. Agnieszka Dobrowolska w artykule Uwagi o rubieżach etnograficznych w centralnej Europie ustosunkowała się krytycznie do wykreślania rubieży etnograficznych zarzucając autorom aprioryzm, a ponadto pomijanie cech wspólnych badanych obszarów. "Stosowana analityczno-porównawcza metoda badań wyabstrahowana z kontekstu historycznego, nie związana z podłożem geograficznym i gospodarczym, zacieśniona do niewielkich obszarów, pomijająca chronologię pojawienia się badanych wytworów, nastawiona przy tym wyłącznie na działania naukowo jednostronne, bo zmierzające do wychwycenia różnic dzielących poszczególne zespoły kulturowe, nie mogla przynieść, rzecz jasna, wyników zadowalających". (A. Dobrowolska, 1967, s. 62). W artykule jest mowa o trzech rubieżach: północno-wschodniej (A. Dobrowolska nazywa ją "wschodnią"), zachodniej, to jest śląsko-łużyckiej rubieży leśnej wytyczonej przez Adolfa Nasza (1958) i południowej (autorka ma tu na myśli rubież karpacką wytyczoną przez 1. Czekanowskiego, do której to koncepcji po 1935 roku autor już nie wracał). Uwagi A. Dobrowolskiej tylko częściowo mogą dotyczyć rozważanej tu rubieży północno-wschodniej, bowiem zarzuty nieuwzględniania podłoża geograficznego i zawężenia terytorialnego z pewnością nie mają tu miejsca. �51 Agnieszka Dobrowolska nie podważyła obiektywnie wykreślonych przez K. Moszyńskiego zasięgów, ale przypominając za 1. Topolskim historię radła i sochy na wschodnich ziemiach Rzeczypospolitej (1967, s. 68-75) zwróciła uwagę na rolę granic politycznych, "które przyczyniają się walnie do przejmowania i scalania różnych form gospodarki oraz do wytwarzania stref mieszanych w zależności od przewagi i atrakcyjności danej kultury. W realnych warunkach tworzenia się kultur, badanych przy użyciu najbardziej chyba wszechstronnej i płodnej metody integracji [jej twórcą był Kazimierz Dobrowolski - przypis Z.K.] może się znaleźć jeszcze miejsce na różne formy obszarów kulturowych, wśród których mogą się pojawić np. tak zwane mikroregiony. Takie mikroregiony ukształtowały się rzeczywiście po obu stronach Wisły, przy czym poważne dane prowadzą do przeświadczenia, że ich zgrupowanie nad Wisłą było dopiero wynikiem połączenia się Wielkiego Księstwa Litewskiego z Polską" 3 (1967, s. 77). W innym miejscu (1967, s. 81) omawiając rubież południową, autorka stwierdza, że poglądy o hamującym wpływie takich czynników jak rzeki, lasy, puszcze i góry na rozchodzenie się elementów kulturowych, są już dziś przestarzale4. Józef Gajek w rozprawie Etnograficzne zróżnicowanie obszaru Po/ski wykreślił kilka wiązek zasięgów elementów kulturowych. Niektóre z nich mają przebieg podobny jak rubież etnogeograficzna 5. Interpretując je 1. Gajek (1976, s. 160-161) skłaniał się do znanego nam już wyjaśnienia K. Moszyńskiego, dodając w innym miejscu (ł 976, s. 165), że "czas powstania tych zasięgów jest zapewne różny, a istnienie ich na tym wieloetnicznym obszarze jest wynikiem różnych procesów". PRÓHA W OPARCIU KONTROLI O MAPY PRZEBIEGU POL'IKIEGO ATLASU RUBIEŻY ETNOGRAFICZNEGO Po 1\ wojnie światowej powstał Po/ski At/as Etnograficzny (PAE), którego twórcą był J. Gajek. Wśród paru setek map opublikowanych w sześciu zeszytach PA E znajdują się także skartowania tych zjawisk kulturowych, których zasięgi tworzyły rubież naszkicowąną w 1927 roku przez K. Moszyńskiego. Nadarza się więc okazja, aby na gruncie badań terenowych przeproa zbiciność rubieży z przebiegiem granicy Korony i Litwy w XIV wieku zwrócił już wcześniej uwag!; S. Żejmo-Żejmis (b.d., s. 334, tamże mapa). 4 Autorka nie Ina pog);!dów K. Moszyńskiego, skoro przypisuje mu sformułowanie, którego nigdy nie napisał: "rubież nalcży traktować raczej jako styk fal kulturowych zachodniego i wschodniego pochodzenia na obs/.arze Polski południowo-zachodniej oraz północno-wschodniej" lA. Dobrowolska, 1967, s. n). ; Wiązki /.asi<;gów wytworów kulturowych przebiegających podobnic jak rubió. etnogeograficzna J. Gajek wykreślił w oparciu o cytowane już mapy K. MoszYI1skiego, a ponadto uwzględnił kilkanaście dodatkowych północno-wschodnich zasi<;gów, a mianowicie stęp cylindrycznych, stl;Porów jednostronnych, chałup wąskofrontowyeh, maślnic z urządzeniem zabezpieczającym przed wychlapywanicm śmietany, oraz dodatkowe zachodnie i południowo-zachodnie zasi<;gi: na/.wy spichrza "świron", lekkich włóków krokwiowych, zwyczaju wywożenia soch w pole za pomoc,! dwukolnych wózków, przechowywania ziarna w drewnianych kłodach, ugorowania zbiorowego. chałup s/erokofrontowych z "głuchym" podcieniem, st<;p kielichowatych i dwustronnych stęporów. �52 wadzonych pół wieku później od Moszyńskiego sprawdzić istnienie, a zatem i trwałość rubieżyetnogeograficznej 6. Mapy P A E opierają się na badaniach terenowych przeprowadzonych w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku przez wyszkolonych etnografów według jednolitych kwestionariuszy w ponad 340 wsiach-punktach badawczych. Zasadnicze informacje są naniesione na mapy techniką punktową, a więc najbardziej ścisłą z technik kartograficznych. Nie ma jednak pewności, czy badane wsie zawsze są reprezentatywne dla interesujących nas cech kulturowych. Dodajmy jeszcze istotne zastrzeżenie: jakość przeprowadzonych badań terenowych jest różna, co sprawiło, że tylko niektóre mapowane zagadnienia udało się przedstawić na mapach w przekrojach chronologicznych. W efekcie trzeba było potraktować zasięgi w sposób statyczny, to jest przyjmując z map diachronicznych stany najdawniejsze ilustrujące zasięgi ze schyłku XIX i początków XX wieku oraz zakładając, że mapy nie uwzględniające przedziałów chronologicznych opierają się na materiałach równie dawnych. Tworząc z kilku map punktowych skartowanie syntetyczne nie musimy, a nawet nie powinniśmy posługiwać się techniką linearną lub szrafurową. Przetworzenie mapy punktowej na płaszczyznową pociąga bowiem za sobą generalizacje, które zacierają obraz rzeczywisty. Bowiem na mapie, tak jak w rzeczywistości, mamy do czynienia z zasięgami o nieregularnych granicach. To, czy obwiedziemy linią wyłącznie zwarty obszar występowania danego elementu, czy przeciwnie - uwzględnimy izolowane enklawy, to jest wyspowe czy rozproszone występowanie badanych cech kulturowych, w każdym przypadku będzie niedopuszczalnym uproszczeniem. Mapy nr 1 i 2 tworzyłem przenosząc poszczególne informacje z wybranych kart P A E na kalkę. Mapy te przedstawiają z reguły zanikające elementy kulturowe, zatem gdy w punkcie badawczym brakowało informacji o występowaniu danego zjawiska, a w polu sąsiednim, a więc nie dalej niż 5-7 km, autor mapy zamieścił informację pozytywną (zwykle w oparciu o dane z literatury lub ze zbiorów muzealnych), to na kalkę nanosiłem tę informację pozytywną. Takich przypadków było zaledwie kilka. Ten świadomy zabieg interpolacji oraz wspomniane wyżej zastrzeżenia dotyczące reprezentatywności punktów badawczych i jakości badań sprawiają, że na syntetyczną mapę punktową należy patrzeć jak na pewne uogólnienie: bardziej interesować nas będą pewne prawidłowości dające się zauważyć na większych obszarach, aniżeli informacje z pojedynczych wsi-punktów badawczych 7. 6 Z braku miejsca nie będziemy natomiast sprawdzali zasi~gów "dodanYl:h" w roku 1935 przez 1. Czekanowskicgo, poprzestając w tej mierzc na gruntownej krytyl:e Moszyńskicgo (K. Moszyński, 1937a, 1937b). 7 Mapę syntetyczną nr l, ukazującą strefę południowo-zachodnią. opracowano w oparciu o następuj,!ce skartowania Polskiego Atlasu ElIlIIgrą(iczlleyo: Płozowe radIa czworoboczne (zeszyt III, mapa 140) [u K. Moszyóskiego "radla słupicowe"]; Płużyce (zeszyt III, mapa 148); Drewniane pługi koleśnc (zeszyt m. mapa (52) [u K. Moszyóskiego "drewniane plugi"]; Podstawowe typy i odmiany eepów (zeszyt 11, mapa 70) [uwzględniono cepy kapicowe]; formy z.aprzęgu jednokonnego (zeszyt IV, mapa 235) [uwzgl~dniono zaprz<!g jednokonny w jeden dyszel; �53 Mapa nr l ukazuje nasycenie zachodniej, środkowej i południowej Polski cechami kultury charakterystycznymi dla tej strefy. Nie powinno nas zaskoczyć niskie natężenie występowania tych elementów na terenach, które po II wojnie światowej zostały przyłączone do Polski. Sprawił to odpływ ludności autochtonicznej, co utrudniło uzyskanie informacji o badanych zjawiskach. Ponadto daje się tu zauważyć wcześniejszy zanik wielu zjawisk tradycyjnej kultury. Proces ten jest widoczny także na Śląsku, w Wielkopolsce i na Pomorzu Gdańskim 8. Mapa nr 2 może być mniej dokładna w części mazurskiej 9 z tych samych powodów co mapa nr I. TIustruje ona strefę północno-wschodnią o nieostrych granicach, ale z wyraziście zarysowanym jądrem. TworząC mapy nr I i nr 2 uwzględniano swego rodzaju pary narzędzi pełniące w zasadzie tę samą funkcję, a na mapach "dopełniające się" jeśli idzie o obszary występowania: cepy kapicowe - cepy gązewkowe, kijanki lekkie łopatkowate i mieczykowate - kijanki ciężkie, naszyjne jarzma ramowate (podgarlicowe) - naszyjne jarzma kulowe, zaprząg jednokonny w jeden dyszel - zaprz<!g jednokonny w dwa dyszle z odciągami do osi. Pewnym wyjątkiem od tej reguły jest zestawienie z jednej strony płozowych radeł czworobocznych, płużyc i drewnianych pługów koleśnych, a z drugiej soch i radeł wewnątrzrylcowych z rękojeściami odgiętymi ponad poziom grządzieli o przekroju soszkowatym. Tworząc mapę nr 2 zrezygnowałem natomiast z uwzględnienia bron laskowych (P A E, zeszyt I, mapa 8), gdyż przed l wojną światową obszar ich występowania sięgał aż do zachodniej Wielkopolski i nie można "przeciwstawić" im bron beleczkowych (P A E, zeszyt I, mapa 6), ponieważ te szerzyły się od lat osiemdziesi,!tych ubiegłego wieku, a zaczęły zanikać już od końca XIX wieku JO. u K. MoszYl1skiego ,./.aprZ'!g przy dyszlu"]; Kijanka do prania (zeszyt VI, mapa 354) [uwzględniono kijanki łopatkowate i mieczykowate]; Naszyjne jarzmo podwójne (zeszyt IV, mapa 229) [uwzgl~dniono jarzma ramowate; LI K. Moszyńskiego "jarzmo podgarlicowe"]. Zrezygnowano natomiast z uwz.ględnienia bron beleczkowych ["słupkowych" wg terminologii K. Moszyńskiego], gdyż według materia/ów z łat /924-1954 występowaly one w kilku odmianach w całej Polsce (zeszyJ I, map,l 5). H K. Moszyński wc wspomnianym artykule zwrócil uwagę na brak radel s/upicowych "w pogórzu, na Pomorzu i w niektórych punktach pozostałego kraju" (K. Moszyński, 1927, s. 165) oraz na fakt, że już "w ubiegłym stuleciu zamarły drewniane pługi względnie płużyce" (K. MoszYl1ski, s. 1(7). Patrz też Z. K/odnicki, /988. " Mapę syntetyczn,! nr 2 ukazującą strefę północno-wschodnią opracowano w oparciu o wspomniane już mapy Polskit'!ł0 Allasu Ell1o{jrąficznego: Podstawowe typy i odmiany cepów [uwzględniono cepy g,!z.ewkowe], Kijanka do prania [uwzględniono kijanki ciężkie], Naszyjne jarzmo podwójne [uwz.ględniono jarzma kulowe], a także Radła rylcowe (zeszyt III, mapa 141) [uwzględniono rad/a wewnątrzrylcowc z rękojcściami odgiętymi ponad poziom grządzieli]. Typy soch i nazwa "socha" na oznaczenie innych narzędzi do orania lub ich części (zeszyt l, mapa 3) oraz Dyszel w zaprzęgu bydlęcym i konnym (zeszyt V, mapa 292) [uwzględniono dyszle pociągowe z odciągami zamocowanymi do kOl1Ców przedniej osi wozu]. Pominięto natomiast występowanie duhy i związanego z ni,! chomąta rozpinanego, gdyż ta forma zaprzęgu współwystępuje wyłącznic z JUż odnotowanymi dyszlami z odci"gami (patrz mapa 233 w zeszycie I V). I () Pominąłem taki.c tc zjawiska, które charakteryzują tylko jedną ze stref, a więc na przykład rezginie czy łapcie l. Iyka (postoły), które występują w części północno-wschodniej, gdyż nie sposób "przeciwstawić" im stosownych zasięgów strefy południowo-zachodniej. Zjawisk tego typu nie uwzględnił takie K. MoszYl1ski (1927). �54 Mapa 1. @2 ." 16" .1 Nasilenie występowania cech kulh-Jro- wych charakterystycznych dla strefy zachodnie". rut Z poludniowa- "-unl Klodni(ki f';I4 ~3 .\ ( \.~9 " " " 17' " zo- " " " 23° '" rys. Ewa S/ynkiewicz A. W badanej wsi odnotowano wystt;powanie następuj,!cej liczby cech kulturowych charakterystycznych dla strefy południowo-zachodniej: [I J - jednej, [2J dwóch, [3J trzech, [4J czterech, [5J pięciu, [6J sześciu, [7J siedmiu. B. Strefa północno-wschodnia: [8J - jądro, które charakteryzuje występowanie 5-6 cech kulturowych znamiennych dla tej strefy, porównaj mapę 2. [9J - najdalszy zasięg strefy północno-wschodniej wyznaczony przez występowanie co najmniej dwóch charakterystycznych dla niej cech kulturowych. W nawiasach podano numery znaków z ramki. �55 [ifEJ::i:.d~15'~C'=E"J:6·~:::K:ITI"j· TI':GdJ18i:'~TITI"G'@::IT:@TI~ '1 IJ " 12 2J Mapa 2. wych wschodniej <. Nasilenie wystąpowanio (ech charakterystycznych dla Oprac strefy Zygmunt kulturopołnocno- Kłcdnicki -, \ " _J @2 ~3 ~6 "_f""-"" ()4 1 16' ,rys. Ewa Szynkiewicz A. W badanej wsi odnotowano występowanie następującej liczby cech kulturowych charakterystycznych dla strefy północno-wschodniej: [I] jednej, [2] dwóch, [3] trzech, [4] czterech, [5] pi.yciu, [6] sześciu. B. Strefa południowo-zachodnia: [7] - najdalszy zasi.yg strefy południowo-zachodniej wyznaczony przez występowanie co najmniej dwóch charakterystycznych dla niej cech kulturowych, porównaj mapa 1. W nawiasach podano numery znaków z ramki. �56 '" ,S 16 11 FI ,,' ,. 2!l' Mapa 3. Rubież ZQchodni", Q map Polskiego między strele. południowo- połnocno - wschodni(\ Atlasu "" swietle Etnogralicz,,:~o. ł K_i,k, O i" O O,,·J / .- " )j ./ I / I Ó Oz ~1 ~ \ i , o, 16· UJ 17' lB' If 11 13 1L IS ,,' J' '" rys. Ewa Szynkiewiez [lJ - obszar nacechowany współwystępowaniem dwu lub więcej ccch kulturowych charakterystycznych dla strefy południowo-zachodniej i północno-wschodniej (rubież etnogeograficzna), porównaj mapy J i 2. [2J - wieś-punkt badawczy Polskiego Atlasu Etnograficznego W nawiasach podano numery znaków z ramki. �57 Mapo 4. Przebieg etnograficznej cech kultury polnocno .. wschodniej na tle .. Mapy etnograficznej ludowej w dorzeczu rubieży dla kilku Wisły 1927 r... Moszynskiego. ~1 ( \ ] ] \.' 2 rys. Ewa Szynkiewicz [IJ - ,.pas przejściowy" według Kazimierza Moszyńskiego (1927, 165): "Na północny-wschód od niego znajduje się prowincja kulturalna posiadająca następujące cechy: 1) radła brak lub radło rylcowe, 2) socha (w zaniku), 3) brona laskowa (w zaniku; rozpowszechnia się brona słupkowa), 4) cepy gązewkowe, 5) jarzmo kulowe, 6) zaprzęg Uednokonny) w hołoble i duhę, 7) kijanka półwalcowata (picrwotna i pochodna). - Na zachód i południe od przejściowego pasa znajduje się prowincja kulturalna nacechowana jak następuje: I) radło słupicowe (w pogórzu, na Pomorzu i w niektórych punktach pozostałego kraju radła brak), 2) pługi drewniane luh płużyce (wed/ug tradycji), 3) brona słupkowa, 4) cepy dwukapicowe, 5) jarzmo podgarlicowc, 6) zasięg przy dyszlu, 7) kijanka łopatkowata (i mieczykowata). Uwaga: Terytorium A należy całkowicic do prowincji WS [południowo-zachodnicj], różniąc się od niej tylko radlcm rylcowym północno-polskiego typu oraz półwalcowatą kijanką lub tylko półwalcowatą kijanką (a). Terytorium B należy jak A, różni się zaś tylko rylcowym lub rylcowo-płazowym radłem. Terytorium C należy całkowicie do prowincji NE [północno-wschodniej], różniąc się od niej tylko brakiem zaprzęgu w duhę. Terytoria D należą jak C, posiadają jednak kijankę łopatkowatą zamiast półwalcowatej. Terytoria E używały sochy wraz z jarzmem kulowym niemal do lat ostatnich (E 1 sporadycznie używa jej jeszcze dziś)". [2J - obszar nacechowany współwystępowaniem cech kulturowych charakterystycznych dla strefy południowo-zachodniej i północno-wschodniej (rubież etnogeograliczna) w świetle map Polskiego Atlasu Etnoyraficznego, porównaj mapy 1-3. W nawiasach podano numery znaków z ramki. �58 PRZEBIEG RUBIEŻY ET OGEOGRAFICZ EJ Mapy nr l i nr 2 zarysowują obie strefy, ale dopiero ich zestawienie ukazuje nam przebieg rubieży, mapa nr 3. Uzyskany obraz przypomina szkic K. Moszyńskiego z 1927 roku, mapa nr 4. Oś rubieżyetnogeograficznej układa się na wschód i północ od dolnego Wieprza, dalej przebiega blisko prawego biegu Wisły, a przyjmując kierunek południkowy przechodzi przez Puszczę Białą, gdzie jej przebieg zauważyła M. Żywirska (1973, s. 400-403). Dalszy przebieg rubieży nie jest już tak wyraźny. Możliwe, że zawiniła tu niekompletność materiałów (nie wszędzie na Mazurach badacze zastali ludność autochtoniczną) 11. Po II wojnie światowej przybyli tu osadnicy z Kresów Północno- Wschodnich, którzy przynieśli elementy właściwe strefie przedstawionej na mapie nr 2. Wreszcie jest nader prawdopodobne, że już w poprzednich wiekach niektóre cechy kulturowe (być może sochy i kijanki ciężkie) przenikały na Mazury wraz z osadnictwem z północnego Mazowsza. Z podobnym procesem mamy do czynienia w Puszczy Sandomierskiej i we wsiach dorzecza dolnej Tanwi, gdzie występowanie sochy i jarzem kulowych ma być śladem ekspansji mazowieckiej (J. Czekanowski, 1957, s. 388). Ogólnie rzecz biorąc strefa północno-wschodnia jest ostoją dawnych elementów kulturowych, które charakteryzowały ją już w czasach, gdy obszar ten był jeszcze puszczański, a w ślad za tym zaludnienie było rzadsze, kontakty słabsze, a i tryb życia wiejskiego po części odmienny aniżeli w południowej, środkowej i zachodniej Polsce. Cechy kulturowe, o których tu mowa, w większości napłynęły również z Zachodu i Południa (K. Moszyński, 1937 b, s. 84), tyle, że dużo wcześniej. Niektóre natomiast, jak na przykład duha wraz z zaprzęgiem jednokonnym w dwa dyszle z odciągami do końców przedniej osi wozu i socha, dotarły tu prawdopodobnie od wschodu. Co się tyczy tej ostatniej, to zdaniem Jerzego Topolskiego (1964, s. 123) w XVI wieku socha przedostała się z terenów litewsko-białoruskich na Podlasie, a następnie w ciągu XVII i XVIII wieku intensywnie opanowuje tereny wschodniego Mazowsza, a znacznie słabiej i chronologicznie później ~ Lubelszczyznę [ ... ] Stosunkowo wcześnie rozpowszechnia się na terenach Mazur 12. Ekspansja Pewną orientację w tym zakresie daje Ku/tura ludowa M azurriw i Warmiak(Jw (1976). Nie sądzę jednak, aby J. Topolski miał rację, gdy dalej pisze (1964, s. 123), że na Mazurach socha "stopniowo przenikając na zachód, dociera, także sporadycznie, do linii dolnej Wisły od okolic Chełmna począwszy". Nie zna jej bowiem doskonały znawca tradycyjnej kultury tych obszarów WI. Łęga - autor monografii Ziemia che/mi/iska. Okolice Świecia i Ziemia ma/horska. Także autorzy map tego narzędzia w Polsce najdalszy zachodni kres występowania soch dwupolicowych zaznaczają w okolicach ujścia NogalU do Zalewu Wiślancgo (tak w połowic XIX wieku według .lana Falkowskiego, 193ł, mapa na s. 92), a nawel tylko w okolir.;ach Morąga (K. MoszYI1ski, 1929, mapa 6 na s. 162 oraz PAf, zeszyt l, mapy 3 i 4) prowadząc jej granir.;ę mniej więccj o sto kilometrów na północny-wschód od Chełmna. Pokrywa się to z następnym zdaniem .I. Topolskiego: "W połowie XVIII wieku stwierdzić można istnienie sllr.;hy w dobradl biskupstwa chełmiI1skiego, w klur.;zu lubawskim". Pisząc o posługiwaniu się sor.;hą w okolicach Chełmna autor prawdopodobnie zasugerował się nazwami gwarowymi "socha", którymi w dorzeczu dolnej Wisły określa się jednak inne narzędzia orackie lub ich części (K. MoszYl1ski, 1927, mapa 6 na s. 162 oraz PAE, zesz.yt l, mapa 3). "Wszędzic była to socha dwupolicowa - piszc dalej .I. Topolski - która z terenów litewsko-białoruskich przcdostała się na ziemie polskie, systcmatycznie od paru wie11 12 �59 obu tych elementów kulturowych zatrzymała się na południowo-zachodniej granicy wielkich puszcz zapewne z tego powodu, że kultura ludności puszczańskiej nie była atrakcyjna dla mieszkańców terenów polnych. Tylko mocy tradycji przypisać należy przetrwanie tych i innych dawnych cech kulturowych, mimo że granica puszcz w ciągu wieków przesunęła się ku wschodowi i północnemu-wschodowi. Ale dlaczego w ślad za cofającymi się puszczami nie dyfundowały elementy charakteryzujące dotychczas zachód i południe Polsk i? Aby spróbować odpowiedzieć na to pytanie wróćmy do mapy nr I i przypomnijmy jakie to elementy ją charakteryzują. Są to mianowicie radła ramowa te (słupicowe), drewniane pługi koleśne, płużyce, cepy kapicowe, zaprząg konny przy dyszlu, kijanka łopatkowata i mieczykowata oraz naszyjne jarzmo ramowate (podgarlicowe). Fale kulturowe płynące równoleżnikowo z Europy zachodniej niosły te elementy, terenami już od połowy średniowiecza mało lesistymi, ku wschodowi i zatrzymywały się na granicy puszcz 13. Po kilku wiekach, już po wycięciu puszcz, wymienione narzędzia zapewne nie były już uważane za innowacje i z tej przyczyny nie upowszechniały się ku wschodowi i północy. Dawne radła, płużyce i drewniane pługi koleśne nie były zresztą dla sochy konkurencyjne. Natomiast narzędzia nowsze, upowszechniające się od zachodu w XIX i XX wieku, przekraczają rubież swobodnie. Spójrzmy choćby na bardzo szybkie upowszechnienie się bron beleczkowych (P A E, zeszyt I, mapa 61, drewnianych pługów bezkoleśnych, żelaznych pługów sparzastych (P A E, zeszyt III, mapa 151) czy sań spinanych parami (P A E, zeszyt VII, w druku, mapy 388 i 392). W tym procesie akulturacyjnym, który się jeszcze nie zakończyl, dynamika zmian kulturowych jest nadal znaczna (Z. Kłodnicki, 1988). CASUS PUSZCZY BIAŁEJ Pamiętając o tym, że różne części rubieżyetnogeograficznej miały mniej lub bardziej odmienne losy sięgnijmy do książki Marii Żywirskiej, Puszcza Biala - jej dzieje i kultura. Jest to etnograficzno-historyczna monografia tradycyjnej kultury materialnej tego regionu. Na jej przykładzie spróbujmy zorientować się jak wygląda historia kultury wiejskiej w strefie rubieży etno geograficznej. Nie sposób streścić tu całą pracę, więc zacytuję tylko fragmenty z jej zakończenia. Powołując się na opracowania historyków, autorka stwierdza ków wypieraj;,c mniej doskonah, soch.;: łopatkową". Sprostujmy i to twierdzenie konstatując, że poza niewielkim obszarem (okolice Suwałk i Sejn), stanowi,!cym najdalszy zachodni kraniec zwartego obszaru wyst.;:powania sochy łopatkowej w tej części Europy oraz we wsiach zamieszkałych prt.ez Filiponów, któr/.y przybyli z terenów. gdzie w użyciu była ta odmiana narzędzia. nie ma żadnych śladów posługiwania się tego rodzaju sochami na ziemiach Polski. I J "Wyjątkowo tylko zasięg podgarlicowego jarzma ogarnia głównie kraje leż'!cc na południowy-wschód (Ukraina) i południc od nas (Rumunia, Węgry, część Austrii itd.); poza tym spotykamy je wc wschodnich Niemczech. Wszystkie inne wymienione wytwory wkraczaj;, swymi zasięgami głęboko w zachodni;, Europ.;:, dochodząc w kilku wypadkach aż do Atlantyku" K. Moszyński. 1937. s. l\4. przypis 2. �60 (1973, s. 390-391): "Rysuje się dość wyraźnie miejsce Mazowsza jako prowincji znacznie w rozwoju gospodarczym opóźnionej - zarówno w okresie wczesnego, jak późnego feudalizmu - w stosunku do południowych czy zachodnich obszarów Polski. Obok małej gęstości zaludnienia, powolnego tempa karczunku, mało urodzajnej gleby, uderzają trudności w wykorzystaniu gruntów zdatnych do uprawy, co w dużej mierze, zwłaszcza na lewym brzegu Wisły (? Z.K.), łączyło się z prymitywizmem systemu gospodarczego [ ... ] O małym tempie przemian na tym terenie [Puszczy Białej] - w porównaniu z południowymi i zachodnimi częściami Polski - może świadczyć zestawienie opisów gospodarstwa folwarcznego przez Gostomskiego czy Haura, a więc z XVI i XVII wieku z niewielkim wprawdzie, ale znamiennym materiałem z inwentarzy folwarcznych wsi prestymonialnych na Puszczy, pochodzącym przeważnie z XVlII wieku. Porównanie to nie wykazuje żadnych nieomal różnic czasowych, na przykład w zastępowaniu części drewnianych przez żelazne w narzędziach rolniczych". Na specyfikę kulturową ludności Puszczy Białej wpłynął fakt, że obszar ten przez sześć wieków należał do biskupstwa płockiego, co odbiło się między innymi w polityce osiedleńczej jak i w układzie stosunków gospodarczo-społecznych. Pamiętajmy też o wyjątkowym, nawet w skali ogólnopolskiej, zniszczeniu terenów puszczańskich przez najazdy szwedzkie, potem wojny saskie, wreszcie kilkakrotne fale zarazy (M. Żywirska, 1973, s. 392). Po sekularyzacji dóbr biskupich w 1795 roku, przez cały'XIX wiek, będący okresem wielkich reform, zacierały się różnice pomiędzy regionami Mazowsza. Postęp w integracji przyniosło przenoszenie większości poddanych na rentę pieniężną i włączenie wsi puszczańskich w upowszechniony system gospodarki towarowo-pieniężnej. M. Żywirska zwraca też uwagę na pewną odmienność dróg rozwojowych w XIX i w początkach XX wieku w porównaniu z sąsiednimi obszarami. Na początku XIX wieku w powiecie pultuskim był najniższy wymiar pańszczyzny, a jednocześnie intensywnie rozwijał się proces oczynszowania chłopów, "Poza tym - pisze ona (1973, s, 392) - w porównaniu z sąsiednimi terenami Mazowsza, na [terenie] Puszczy było bez porównania mniej [ .. ,] ziemi w ręku obszarników, a jednocześnie najmniej komorników". Jeszcze podczas badań terenowych prowadzonych przez M. Żywirską w okresie międzywojennym, Puszcza była gospodarczo zapóźniona, "i miała stosunkowo wysoki procent małych, karłowatych gospodarstw, przy czym jej konserwatyzm - pisała autorka (1973, s. 393) - wyraźnie zmniejszał się ze wschodu na zachód. Ziemie leżące na prawym brzegu Narwi, stanowiące południowo-zachodnią (? - Z.K.) granicę Puszczy, wyprzedzały ją zawsze z uwagi na postępowy system gospodarowania na roli, umiejętność wykorzystania i tak żyźniejszych gruntów rolnych, a jednocześnie wcześniejsze zerwanie z tradycyjną kulturą, Podobne różnice wystąpiły też w obrębie Puszczy, podzielonej na dwie [ ... ] sfery wpływów. Równocześnie przynależność administracyjna lewo- i prawobrzeżnych terenów Narwi do powiatu pultuskiego, stwarzała dla zachodnich wsi Puszczy możliwość żywych kontaktów na rynku Pułtuska w czasie cotygodniowych targów. [ ... ] Konserwatyzm pozostałych terenów, datujący się jeszcze od czasów administracji kościelnej, upodabniał �61 Puszczę do obszarów zabużańskich Mazowsza Leśnego [ ... ] wpływy szły poprzez kontakty handlowe początkowo z Kamieńczykiem, w latach późniejszych z Wyszkowem". M. Żywirska podkreśla jednak, że kontakty z lewobrzeżną częścią Mazowsza Leśnego były utrudnione z powodu szerokiego na jakieś dziesięć i długiego na trzydzieści kilometrów niezamieszkałego pasa łąk i lasów nadbużańskich. Autorka zna dyskusję o rubieżyetnogeograficznej i w swojej pracy kilkakrotnie do niej nawi'Izuje. Zwraca uwagę na fakt, że rubież tworzą najstarsze narzędzia pracy na roli i obróbki jej płodów (1973, s. 400), a zasięgi tych narzędzi pokazuje na mapie (iI. 178 na s. 401). "Rubieżny charakter Puszczy Białej - konkluduje M. Żywirska (1973, s. 403) - w zakresie najstarszych elementów kultury, rozpatrywany na tle jej rozwoju historycznego, decyduje o specyficznym miejscu tego regionu wśród innych obszarów Mazowsza. Jednocześnie jej położenie na pograniczu starych zasięgów kulturowych zakłóca zwartość obrazu kultury regionu. Jest to jednak nurt jak gdyby podskórny, niedostrzegalny, zanikający". PRZECIW APRIORYCZNOŚCI Tak oto dokonaliśmy analizy przestrzennej kilku zjawisk kulturowych wskazanych przez K. Moszyńskiego i potwierdziliśmy jego wyniki. Mimo znacznej różnicy czasowej (Moszyński prowadził badania pół wieku wcześniej) rubież przebiega podobnie, co świadczy ojej stabilności i jest zgodne ze sformułowanymi wyżej przypuszczeniami. Nasuwają się jednak pytania, czy dobór elementów kulturowych do analizy był właściwy? Czy inne mapy etnograficzne potwierdzą istnienie tej rubieży, a może odkryją przed nami inne jeszcze prawidłowości? Przypomnijmy, że zasięg bron laskowych w okresie międzywojennym pokrywał się z wyodrębnioną tu strefą północno-wschodnią, ale kilkadziesiąt lat wcześniej sięgał pólnocno-zachodnich rubieży Wielkopolski. Także i lapcie z łyka (postoły) znane były dawniej na większym obszarze; w XX wieku ich zasięg skurczył się do peryferii północno-wschodniej i środkowo-wschodniej. Tego typu zasięgów znaleźlibyśmy na mapach PAE więcej, ale czy je także możemy wykorzystywać do wykreślenia granic rubieży? 14 Józef Gajek odnajdywał w materiale kartograficznym również zasięgi "odbijające" zarysy obszarów dawnych wielkich zespołów plemiennych. W ostatniej rozprawie (1976, s. 171-172) autor podkreśla, że "już w okresie plemienno-szczepowym polska kultura ludowa nie była jednolita... Stare podziały zatarły się głównie w zakresie kultury materialnej, a utrzymały się w obrzędowości rodzinnej i dorocznej, w zwyczajach rolniczych, w wierzeniach 14 Spośród setek map opublikowanych i przygotowanych do druku J. Gajek (1976) wybrał kilkadziesi"t zasi~gów tworz,!cyeh wi,!zki dzielące Polskę w jeszcze innych kierunkach na "s t refy". Autor objaśnia je procesami historycznymi i wpływem środowiska naturalnego. Ex definiriol1l' wiązki te S,! kolejnymi ruhiei.ami etnograficznymi lub etnogeograficznymi. Naturalną kolej,! rzeczy nalcżałoby sprawdzić zarówno metody pracy autora, jak i ustosunkować się do interpretacji wyników. �62 i obrzędach typu manistycznego i w demonologii". W rezultacie J. Gajek wyodrębnił następujące jednostki etnograficzne wchodzące w skład terytorium narodu polskiego: region wielkopolski, Śląsk, Małopolska, region sieradzki, region mazowiecki i region pomorski. W podobny sposób przeprowadza analizę materiału kartograficznego Janusz Bohdanowicz (1987) wyodrębniając "prowincje kulturowo-historyczne": Wielkopolskę, Pomorze, Śląsk, Małopolskę i Mazowsze. Nie podejmę tu próby sprawdzenia hipotez mego Profesora ani późniejszego artykułu kolegi J. Bohdanowicza. Badacze ci w swoich analizach operują wprawdzie o wiele większym materiałem, aniżeli czynił to K. Moszyński, ale wątpliwości budzi przyjęta przez nich metoda: w wyniku postępowania badawczego, w którym szuka się danych umożliwiających potwierdzenie przyjętych tez, zawsze znajdzie się kilkanaście, a nawet więcej zjawisk, których obszary występowania czy granice mniej więcej potwierdzają aprioryczne założenia. Dlaczego jednak pomija się setki innych zjawisk odmiennie różnicujących polski obszar etnograficzny? PRÓBA OKREŚLENIA ZRÓŻNICOWANIA TRADYCYJNEJ KULTURY W POLSCE Należy sądzić, że poprawniejsze byłoby sprawdzenie zróżnicowania kultury ludowej w Polsce uwzględniając obszary występowania wszystkich zmapowanych elementów kulturowych. Także i sposób postępowania winien być odmienny od przedstawionego wyżej. Najkrócej rzecz ujmujc!c należałoby porównać między sobą owe 341 wsi - punkty badawcze ze względu na wytwory kulturowe w nich zanotowane, a dostępne badaczowi w postaci map P AE. Załóżmy, że cech tych jest dwa tysiące, zatem tablica (macierz) będzie zawierała 682000 informacji w układzie zero-jedynkowym. Należy teraz wpisać je do komputera obok stosownego programu, który ułatwi nam obliczenie korelacji, np. według sprawdzonego wzoru Phi albo X2, i przedstawi nam wyniki w postaci tabeli korelacyjnej, tym razem o rozmiarach 341 x 341, i w formie dendrytu Borouvki czy tablicy Czekanowskiego. Ostatnim etapem pracy będzie interpretacja osiągniętych wyników. Przed paroma laty podjąłem próbę sprawdzenia tej procedury badawczej. Wybrałem 44 punkty badawcze P A E (wsie odległe od siebie o mniej więcej 80 kilometrów) i kilkadziesiąt elementów kulturowych z sześciu opublikowanych zeszytów Atlasu. Są to, dodajmy, wyłącznie zjawiska z zakresu tzw. kultury materialnej ts. Dla ułatwienia użyłem najprostszego wzoru do określania podobieństw: K = 100 a/n, w którym K jest współczynnikiem podobieństwa między porównywanymi wsiami, a oznacza ilość elementów wspólnych, n ilość elementów porównywanych. Obliczeń dokonałem za pomocą programu komputerowego opracowanego w trakcie mego pobytu stypendialnego w Monastyrze (Westfalia). Przedstawiając wyniki zdaję sobie sprawę z tego, że 15 W niniejszym s~kieu z braku miejsca pominąłem dokumentaci~ (wykaz) zasl~gów elementów kulturowych wykorzystanych do obliczeń. W przygotowaniu znajdujc si~ obszcrnicjsza praca. w której zostaną uwzgl~dnione wszystkie wsie - punkty badawczc i dokumentacja wykorzystanych zasi~gów. �63 .--.-i'~"·~_,..J."?-S·~_"~,,~"_·,,~,,~..ll~7·~~----I',,,--8·~~--,-I!19~·~~~.;.........jMapQ S. Zróżnicowanie nej w Polsce na wiejskiej kultury material poczo,tku XX w. Oprac, Zygmunt Ktodnicki •• l' " CD ,.' " II I " F" I I" I § 0, 02 i I " 04 eJ7 '15" ~5 . lO" 03 ~::::::~h 08 " 17" lB' ,," rys. Ewa Szynkiewicz A. Strefa środkowo-poludniowo-wsehodnia [1 J j'ldro strefy (obszar wzglydnie jednolity kulturowo), [2] - obszary bardzo podobne do jądra strefy, [3J - obszary mniej podobne do jądra strefy, B. Strefa zachodnia [4] - obszary o slabo zachowanej tradycyjnej kulturze materialnej. C. Strefa pó/noeno-wschodnia [5] - jądro strefy (obszar wzglydnie jednolity kulturowo), [6] - obszary bardzo podobne do jądra strefy. D. Przebieg rubieży ctnogeografieznej w świetle map Po/skiefJo Atlasu EwograjiczlJego, porównaj mapy 3. l'wagi: W nawiasach podano numery znaków z ramki. Punkt na mapie reprezentuje obszar ok% 7100 km 2 Średnia odległość s,!siednieh wsi-punktów badawczych wynosi ok% 84 kilometry. Numery punktów odpowiadają następującym wsiom (w nawiasach podano sygnatury stosowane w PAE): I - Kopec (7.23.IX), 2 - Smogolice (8.15.111), 3 - Ogrodziska (I1.26.XIV), 4 - Lewiezynek (I LI9.XV), 5 - Kowalewo (12.22.Vll1), 6 - Rosnowo (13.II.XIII), 7 - Wilcza (13.3t.1X), 8 - Nietuszkowo (14.ł7.xV), 9 - Krojanty (17.11X), lO - Lubochnia (17.20.XIV), II Pru ślin (17.25.XI), 12 Grabczak �64 szczupłość danych i rzadka sieć badawcza ograniczają możliwości poznawcze. Jeśli mimo to decyduję się na przedstawienie uzyskanych wyników, to z tej przyczyny, że dotychczas nikt takiej próby w Polsce ani w Europie nie podjął. Wyniki analizy korelacyjnej można przedstawić w postaci tabeli liczbowej, dendrytu Borouvki, tabeli Czekanowskiego czy mapy. Wybrałem ostatnie rozwiązanie zdając sobie sprawę z tego, że jest to mało dokładny, ale za to bardzo czytelny sposób przedstawiania wyników. Jeśli pominąć te ziemie zachodnie i północne, z których odpłynęła ludność autochtoniczna, co uniemożliwiło przeprowadzenie dokładnych badań, to pozostały obszar Polski pod względem kultury tradycyjnej rozpada się na trzy części, mapa nr 5. Wschodnią krawędź pierwszej z nich w przybliżeniu wyznacza granica byłego zaboru pruskiego. Jest to strefa daleko posuniętej niwelacji kultury tradycyjnej, dlatego w świetle materiałów PAE nakierowanego właśnie na badanie cech dawnej kultury wiejskiej, rysuje się ona jako najmniej spójna. W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku cechowało ją najwięcej innowacji i jednocześnie najmniej archaizmów (Z. Kłodnicki, 1988). Pozostała Polska jawi się jako obszar z lepiej zachowaną kulturą tradycyjną, a więc i z mniejszą ilością innowacji (Z. Kłodnicki, 1988). Niemniej zróżnicowanie kulturowe jest tu na tyle wyraźne, że możemy mówić o podziale na dwie strefy. Większa z nich obejmuje Polskę środkową i południowo-wschodnią z zaznaczającym się regionem obejmującym wschodnią i środkową część Karpat Polskich i Podkarpacie. Druga strefa jest dużo mniejsza obejmuje ona północno-wschodnią Polskę. Pogranicze między tymi dwiema strefami przebiega między dolnymi biegami Wieprza i Bugu, a dalej ku północy wzdłuż dorzecza dolnej Narwi w stronę Wielkich Jezior. Różnice między tymi strefami nie są tak wyraźne, jak można by oczekiwać po zapoznaniu się z dyskusją o rubieży. Bierze się to stąd, że do analizy wzięto zarówno elementy tworzące rubież, jak i te, które mają odmienne zasięgi występowania. Pamiętajmy i a tym jeszcze, że gdyby uwzględnić informacje o wytworach powszechnych w całej Polsce (na mapach Atlasu przedstawiono wyłącznie zjawiska różnicujące obszar kraju), to owe różnice byłyby jeszcze mniejsze. Wydaje się, że pogranicze między obiema strefami jest tożsame ze znaną nam już rubieżą etnogeograficzną. Niezbędne jest sprawdzenie tego przypuszczenia poprzez uwzględnienie wszystkich punktów badawczych PAE. Jeśli owo pogranicze i opisana wyżej rubież etnograficzna okażą się być jednym i tym samym, to zapewne i wyjaśnienie będzie podobne. (17.30.III), 13 - Stronno (18.16.XII), 14 - Garcz (19.10.IX), 15 - Wilcza (19.33.XVl). 16 - Pątnów (20.28.x), 17 - Istebna (20.37.VIII), 18 - Brzóstowa (2!.19.XII). 19 Sztumska Wieś (22.13.V). 20 - Krzepocin (22.23.XIII), 21 - Wola Filipowska (23.34.VI). 22 - Ślyzany (23.3l.VII), 23 - Dąbrowa (24.17.XVI), 24 - Zarzycin (24.27.1Vl, 25 Murzasichle (24.38.XVI), 26 - Mistrzewice (25.22.Vllll, 27 - I3rąswald (26.13.XI). 28 Gołymin (28.19.1X). 29 - Głuchów (28.3l.V). 30 - Brzozowa (28.35.XII I). 3 l - Jastrzębia (29.26.XIV), 32 - Cieciory (31.16.V). 33 - Kluki (3!.22.IX1, 34 - Grabnik (32.13.VI), 35 Jastkowice (32.3l.X), 36 Komańcza (32.38.X), 37 Futoma (32.35.XV), 38 - Żochy Stare (34.19.V), 39 - Serniki (34.27.1), 40 - Jegliniec (35.1 l.XIV), 41 - Horoszki Małe (35.22.X), 42 - Zapałów (35.34.VI), 43 - Wierzchlesie (36.16.XIl). 44 - Wysokie (37.30.1). �65 CO SJ\DZI(' () ,,ETNICZNEJ" EKSPLIKACJI ZASIĘGÓW ELEMENTÓW KUL TLJROWYCH Czy można dopuścić interpretację etniczną tej rubieży, tak jak to czynili Jan Czekanowski, jego uczell Stanisław Żejmo-Żejmis i Stanisław Dworakowski? Przypomnijmy tu wykładnię etnicznego charakteru granic kulturowych, którą dał Roman Reinfuss w zakończeniu artykułu o pograniczu krakowsko-góralskim w świetle badań etnograficznych. Stwierdził on, że "istnienie zewnętrznie dostrzegalnych różnic kulturowych z reguły powoduje u ludu wytworzenie się na tej podstawie poczucia odrębności grupowej. Z chwił<!, gdy zatn, się różnice obiektywne, zaczyna zanikać i poczucie wzajemnej obcości między członkami dwu różnych grup. Ułatwia to odst,!pienie od zasady wyłączności grupowej i doprowadza z biegiem czasu do zatarcia się nawet tradycji jakiegokolwiek podziału na grupy etniczne. Z powyższego spostrzeżenia wynikają ważne wnioski natury metodycznej, jeśli chodzi o wytyczanie zasięgu grup etnicznych na terenach silnie zniwelowanych kulturalnie. W wypadku, gdy usiłujemy wytyczyć zasięg dawnych grup etnicznych na obszarach do tego stopnia zniwelowanych kulturalnie, że w badaniach terenowych zarysowuje się nam bądź jedynie slaby obraz odrębności kulturowych. bez występującej równocześnie świadomości odrębności grupowej mieszkailców, bądź odwrotnie, znajdujemy samą nazwę grupową, z którą kojarzy się już tylko pojęcie pewnego terytorium, ale bez uzasadnienia w zasięgach cech etnograficznych, badacz uprawniony jest do stwierdzenia istnienia grupy etnicznej na podstawie jednego tylko elementu, tzn. bądź na podstawie zasięgu cech obiektywnych, bądź na podstawie zasięgu samej nazwy grupowej" (R. Reinfuss, 1946, s. 25 1-252). Wyjaśnienie to, w świetle danych przeanalizowanych przez R. Reinfussa, jest nader interesujące, ale nie sposób je udowodnić. Tysiące różnych zasięgów elementów kulturowych, które oglądamy na kartach atlasów etnograficznych (w tym także w PA E), zmienność granic ich występowania, a przede wszystkim ich uwarunkowania, które konstatujemy podczas badań terenowych lub w trakcie analiz diachronicznych, każe nam krytycznie przyjąć eksplikację R. Reinfussa, Specyfika kulturowa jest wprawdzie jedną z cech dystynktywnych grup etnicznych, ale przypuszczenie, że na podstawie zasięgu nawet jednego elementu kulturowego można wnioskować o istnieniu na danym obszarze w trakcie badail lub w przeszłości, konkretnej grupy etnicznej jest zbyt daleko posuniętym uproszczeniem. Relacje między kulturą grupy, a poczuciem świadomości etnicznej na ogół są dużo bardziej skomplikowane także i z tego powodu, że na przestrzenne zróżnicowanie kultury znaczny wpływ maj,} także losy historyczne, a zwłaszcza środowisko geograficzne. ZAKOŃCZENIE Konieczne będzie wyjaśnienie historii ukształtowania się strefy zachodniej. Konkretnie chodzi o odpowiedź na pytanie, czy w niezbyt odległej przeszlości tworzyla ona względnie jednolitą całość kulturową ze strefą środkowo-południową? Ta hipoteza wynika z rozważaó nad genezą północno-wschodniej Lud t. I.XXVII �66 rubieżyetnogeograficznej ; sprawdzić ją można uwzględniając materiały zgromadzone przez Oskara Kolberga, a jeszcze lepiej - odtwarzając historię poszczególnych zjawisk kulturowych, które poddano analizie statystycznej. Nie po raz pierwszy okazało się, że próba odpowiedzi na jedno pytanie rodzi kilka nowych. Niezbędne staje się więc podjęcie prac nad określeniem zróżnicowania kultury ludowej w Polsce. Należy przy tym wykorzystać zarówno mapy już opublikowane, jak i te przygotowane do druku. Samo przeniesienie do komputera blisko 700 tysięcy informacji z map P A E nie będzie tak trudne, jak pogrupowanie tego materiału według przedziałów chronologicznych, których w PoL~kim Atlasie Etnograficznym jest kilkaset. Trudniejsze będzie wykorzystanie danych zebranych przez O. Kolberga. Natomiast studia nad genezą setek cech kulturowych przekracza możliwości jednej osoby, to praca interdyscyplinarna możliwa do wykonania przez zespół składający się z etnografów, etnologów, etnohistoryków i etnoarcheologów z pożytkiem dla reprezentowanych przez nich dyscyplin. BIBLIOGRAFIA Bohdanowicz J. 1987 Regiony etnograficzne Polski w świetle wyników hadlll] PAF., "Etnografia Polska" t. 31. z. 2, s. 161-190. Czekanowski J. 1935a Zróżnicowanie etnograficzne Polski w .~wielle przeszlo.~ci. "Sprawozdania z posiedzeń i czynności Polskiej Akademii Umiejittności" t. 40, s. 64-67. 1935b La dijfi~renciation ethl!ographique de la Pologne ó la IWlliere du pa.m;. "Bulletin International de I'Academie Polonaise des Sciences et des Lettres, Classe de philologic" nr 1-3, s. 25-29. 1957 Wstęp do historii Slowian, wyd. 2. Poznań. Dobrowolska A. 1964 Remarques sur les limites ethnographiques en Europe centrale, w: La Pologne ilU VI/" Congres International des Sciences Anthropololfiques et Elhnoloyiques. Wrocław. s. 228-234. 1967 Uwagi o rubieżach etnogrqficznych w centralnei Europie, "Etnografia Polska" t. 11. s. 62-84. Dworakowski S. ł938 Ruhież polesko-wo/yńska, "Sprawy Narodowościowe" t. ł2, nr 3, s. 22\-243 (korzystałem z nadbitki paginowanej \-25). Falkowski J. 1931 Narzędzia rolnicze typu rylcowego. Studyum paleoet nolo{]iczne. Lwów. Gajek J. 1961a Próba etnograficznej regionalizacii Polski w .~wieth' prac nad Polskim At/usem Etnograficznym, "Sprawozdania Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego za rok 1958" t. 13 a, s. 50-53. 1961 b Studia nad etnograjiczną regionalizacją Polski, "Lud" t. 47, s. 165-209. 1976 Etnograficzne zróżnicowanie obszaru Polski, w: Elnograj/a Polski. Przemiany kullUrr ludowej, t. 1, Wrocław, s. 143-177. Kłodnicki Z. 1988 Die Dynamik des WandeIs der tradiliollellen Sachku/tur ill Po/en, w: WlIIldel der Volkskultur in Europa. Festschriji jlir G,'inler Wre(jelmunll :um ó() Cehurlsta(j, t. I. (Beitriige zur Volkskultur in Nordwestdeutschland t. 60), Munster. s. 325-347. 1994 Przestrzenne ujęcie zjawisk kulturowych, "Rzeki", t. :l, s. 45-65. �67 Kuliura ludowa ... 1976 Kulwra /udowa Mazurów i Warmiaków, pod red. Józefa Burszty, Wroelaw. Łi;ga W. 1933 Ziemia l1lalhor.~ka. Ku/tura ludowa, Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego, t. 10, Toru6. 1960 Okolice Świecia. Mau'rialv etnowąj/czne, Gdańsk. 1961 Ziemia elle/millska, Prace i Materialy Etnograficzne, t. 17, Wrocław. Moszy6ski K. 1927 Lud polski w dorzeczu Hlis/y, "Ziemia" t. 12, s. 163-169. 1929 KullUra ludowa S/owian. Cz,<ść I Kultura mal.erialna, Kraków (wyd. 2, Warszawa 1967). 1937a Varia, "Lud Slowia6ski" t. 4, s. 27-45. 1937b Niekl{ire przyczyny zróinicowania kuliury ludowej w Polsce, "Lud Słowiański" t. 4, s. 65-117. 1958 Cz/owiek. W,tfP do e1l1ogrąfii powszechnej i etnologii. Wrocław - Kraków - Warszawa. 1962 O sposohach hadania kU/lUry maleria/nej Pras/owiano Wrocław - Kraków - Warszawa. Nasz A. 1958 Wp/yw .~/ąsko-/u:yckiej ruhie:y /e.vl/ej na dynamikę procesów etnograficznych, "Śląski K wartalnik H istoryczny Sobótka" t. 12, S. 365-408. PAE 1964-1981 Polski AlIas [Inowa/iezny, pod red. Józefa Gajka, zeszyty 1-6, Warszawa. Pokropek M. 1981 Meroda etnogeoi/raficzna, w: MelOdy etnologii, CZyŚĆ I, Warszawa, S. 61-85. Reinfuss R. 1946 POi/ranic:e krakOlnko-lj(;ralskie w ,\-wietle dawnych i najnowszyc:h hadwi elllograficzllyeh, "Lud" t. 36, S. 212-255. Topolski J. 1964 Rodzaje i poziom lecllnic:ny Ilw'zfdz/ rolniczych w Polsce od X V do XV! Il w., w: Zarys historii i/ospodarstwa wie;skiei/o w Polsce, t. 2, Warszawa, S. 122-124. Żejmo-Żejmis S. b.d. Europa, w: Cz/owiek, jeqo rasy i :yeie, pod red. Jana Czekanowskiego, Warszawa, s. 301-439. Żywirska M. 1973 Pusz('Ca Bia/a . .Je; dzie;e i ku/tura. Warszawa. Zygmunt THE Klodnicki SO-CALLED ETHNOGRAPHIC DIFFERENTIATION OF BORDER VS. THE GENESIS OF FOLK CULTURE IN POLAND SPATIAL (Summary) K. MoszYJlski's studies on the differences in the traditional culture in Poland bore fruit in thc form of the "Ethnographic map of some features of folk eulture in the estuary of Vistula". According to K. MoszYllski, the border (map 4) dividing Poland into the north-eastern and south-western parts is first of all a reflection of the influence of the geographical environment. An analysis of the map on the basis of the data in the Polish Et/1I1ographic: Atlas (PEA), collected a few scores of years later, produces very similar results (maps 1-3). The discussion initiated by J. Czekanowski's presentation (1935) involved S. Dworakowski, S. Żejmo-Żejmis, A. Dobrowolska and J. Gajek. The author attempted to ethnographically regionalize Poland on the basis of the data on the geographic distribution of a few scores of cultural phenomena that differentiate Poland (PEA's maps). The correlation method used helped obtain a result depieted in map 5. If one excludes thc western and northern lands, deserted by their native inhabitants, from the analysis (which, however, prevents detailed studies), the remaining area of Poland can be divided into three parts from the point of view of traditional culture (map 5). �68 The eastern edge of the former is approximately delineated by the border of the former Prussian annexed territory. This is a zone where rural culture very considerably lost its significance. For that reason, in light of PEA's materials which focussed on the study of archaisms, it is seen as the least cohesive. In the fifties and sixties of the 20th century it was ehara<.:terized by most innovations and, at the same time, the smallest number of old cultural clements. The remaining part of Poland is seen as an area where the cultural tradition has been preserved to a larger extent. Hence, therc were fewer innovations there. However, cultural differentiation is so evident that we ean talk about a division into two zones. The larger comprises central and south-eastern Poland, including the region comprising the eastern and central parts of Polish Carpathian Mountains and Podkarpacie. The other zone is much smaller - it comprises the northern and eastern parts of Poland. The border between these two wnes extends along the lower courses of the Wieprz and Bug, and further north along the estuary of the lower Narcw towards the Great Lakes. Differences between these zones arc not so obvious as could be expected from the discussion of the border. This is due to the fact that the analysis included both clements of which the border is composed as well as those which oceur to a different extent. Let us also remember that if information about the artifacts known all over Poland were included, the differences would be smaller. It seems that the border between both zones is identical to the ethnographic border (map S). In conclusion the author suggests that in the less remote past the western zone and the central-southern zone werc fairly identical from the point of view of their culture. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7f51361f32b84b19c69be19bb0609912.pdf 700891f19cfc2a7d883f5fe98910e532 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2081 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Subject The topic of the resource sacrum/profanum religia rytuał religijny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1931 Title A name given to the resource Dualistyczny rytuał religijny / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.33-69 Creator An entity primarily responsible for making the resource Angutek, Dorota Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, DOROTA Instytut t. 77, 1994 ANGUTEK Kulturoznawstwa Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu DUALISTYCZNY PRÓBA UJĘCIA RYTUAŁ RELIGIJNY MODELOWEGO Zamierzeniem niniejszego artykułu jest naszkicowanie modelu obrzędowości religijnej kultur średniowiecznej i ludowej. Owemu modelowi nadaję status Weberowskiego typu idealnego porządkującego w planie teoretycznym dane empiryczne. Podstawą poniższych rozważań jest fakt współwystępowania rytuałów i wartości sakralnych z czynnościami pragmatycznymi i wartościami utylitarnymi w obrębie wymienionych kultur. Wspomniany synkretyzm jest moim zdaniem nie dość doceniony w interpretacjach funkcjonowania kultur, które nazywam religijnymi. Raczej zgodnie kładzie się nacisk na oddzielanie w teorii i praktyce pierwiastków sakralnych i profanicznych, bardziej uwypukla się różnice między nimi niż ich wzajemne przenikanie. Klasycznymi przykładami są teorie Durkheima, van Gennepa, Eliadego i Leacha. Zaprzeczenie uniwersalności schematu sacrum/profanum przedstawianego tradycyjnie i propozycja odmiennej jego interpretacji stanowi podstawę modelu rytuału religijnego kreślonego w niniejszym artykule. Nie rezygnuję bynajmniej ze stosowania pojęć sacrum i profanum, ale nadaję im odmienny od dotychczasowego status poznawczy. Wstępnie już pragnę postawić tezę, na której opiera się poniższy wywód, że w kulturach religijnych większość działań uznawanych dotąd za pragmatyczne (profaniczne) w istocie stanowiło także obrzędy i było swoistym przedłużeniem obrzędów stricte religijnych odprawianych w wąsko pojętej praktyce religijnej. Obok kultury średniowiecznej również kulturę ludową postrzegam jako religijną i dla obu proponuję tę samą interpretację. Fakt ten wymaga krótkiego wyjaśnienia. Jak wiadomo, dotychczas badaczom trudno jest się zgodzić co do jednolitego pod względem panującego światopoglądu charakteru kultury ludowej. Występowanie w jej obrębie licznych zabiegów magicznych skłania część badaczy do określania kultury ludowej mianem magiczno-religijnej 1. Nie zaprzeczając obecności przekonań i praktyk magicznych w jej ramach, proponuję w kontekście prowadzonych rozważań uznać je za zjawisko drugorzędne względem obowiązującego religijnego spojrzenia na świat. l R. Tomich R"'i!JijnoH ludowa, w: Etno!Jł'afia Polski. Przemiany red. M. Bicrnackiej i in., Wrocław 1981, s. 47 i n.; K. Moszyński, Kultura Warszawa 1967, s. 237. 3 - Lud l. LXXVII kultury ludowej, t. 2, pod ludowa Slowian, t. 2, ez. 1, �34 Kryterium, które pozwala określić kulturę ludową jako religijną, jest typ waloryzacji jaką podmiot owej kultury stosuje wobec działań i ich efektów. Waloryzację rozumiem za A. Pałubicką jako rodzaj aksjologicznej motywacji podejmowanych działań, która jest właściwa określonej kulturze2. Liczne świadectwa empiryczne sugerują, że w kulturze ludowej magia oraz inne czynności pragmatyczne podporządkowane są waloryzacji religijnej. Jest ona wyrażana przez wartości chrześcijańskie na najbardziej podstawowym poziomie - zadeklarowanej przez chłopa tożsamości katolickiej. W tym kontekście, nie ma dla mnie znaczenia, że chłop często uciekał się do magii, sprawował ją bowiem "w imię Boga"3. W takim samym stopniu liczne zabiegi rytualne mające miejsce w obrębie praktyki religii chrześcijańskiej, uznane przez oficjalną doktrynę, posiadają charakter magiczny. Przykładami są choćby metamorfoza chleba i wina, poświęcenie dobytku czy egzorcyzmy. W przypadku obu kultur, średniowiecznej i ludowej, mamy najczęściej do czynienia nie z odmiennością zasady, ale z różnicą rozłożenia akcentów. Argumentem wspierającym powyższe ustalenia i uzasadniającym stosowanie tożsamej interpretacji dla obu kultur jest fakt ich genetycznych powiązań. Kultura ludowa stanowi historyczne przedłużenie kultury średniowiecznej. W warstwie światopoglądowej stanowi pochodną zespołu przekonań ukształtowanych w średniowieczu pod wpływem oficjalnej doktryny katolickiej4. Fakt izolacji kultury ludowej utrzymującej wygasłe już spojrzenie na świat, podczas gdy tzw. kultura oficjalna nabierała już cech kultury nowożytnej, jest dobrze rozpoznany5. Najdobitniej jednak o pierwotnej tożsamości i jednolitości kultury średniowiecznej i ludowej zaświadczają badania K. Dobrowolskiego i A. Woźniaka 6. Badacze ci wskazują, że kultura ludowa zaczęła się kształtować najwcześniej w XV wieku, po obumarciu jednolitej średniowiecznej wizji świata, przy jednoczesnej izolacji wsi, której sprzyjało odrodzenie struktur feudalnych i wtórne poddaństwo. Zwłaszcza od początków XVII wieku, kiedy kultura ludowa zaczęła się wyraźnie odznaczać, stanowiła relikt średniowiecznych struktur wzmacnianych umiejętną indoktrynacją Kościoła. Wokół zarysowanego zagadnienia narosło wiele problemów i prób ich rozwiązania, których nie sposób rozważyć w tym miejscu. Kwestia ta wyma2 A. Pałubicka, O trzech his/orycznych s[Josohach waloryzacji .vlI'iatopoylądOl\ll'j, "Studia Metodologicznc" nr 24, 1985, s. 51-52. 3 Doskonałych ilustracji dostarcza litcratura przcdmiotu. Do bard/jej sugcstywnych opracowań należy wspomniana wcześniej praca Tomickiego oraz jego książka współautorstwa H. Tomickiej, Drzewo życia. Ludowa wizja .i:wiata i czlowil'ka, Łódź 1975, a także S. Czarnowskiego, Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego, w: Dziela, l. I, Warszawa 1957, czy też L. Stommy, Determinanty polskiej kullUry ludowej XIX wieku, "Polska Sztuka Ludowa" 1979. nr 3, s. 134-141. 4 L. Stomma, op. cit., s. 134-135. 5 A. Guricwicz, Problemy .i:redniowiecznej kullUry ludowl'j, tlum. Z. Dobr/.yniccki, Warszawa 1987, s. 7-11. 6 K. Dobrowolski, A. Woźniak, Historyczne podlo::e polskiej kultury ludowl'j, w: ftnowafia Polski. Przemiany kultur)! ludowej, t. 1, pod red. M. Biernat:kiej i n., Wrocław 19!!1, s. 59-90; także W. Baranowski, KullUra ludowa XVII i XVIII wieku /la zil'miach Pol.~ki Środkowe;, Łódż 1971. s. 59-90. �35 gala jednak choćby deklaratywnego rozstrzygnięcia w oparcIU o najbardziej rozpowszechnione fakty. Przed przystąpieniem do bliższej charakterystyki sfery światopoglądowej w kulturze średniowiecznej tę bowiem traktuję jako swego rodzaju pierwowzór - i zdefiniowania rytuału religijnego, pragnę powrócić do kwestii poruszonej na wstępie. Mianowicie nietrafności rozdzielania pierwiastków sakralnych i profanicznych w kulturach religijnych. ŚWIADOMOŚĆ BADAWCZA WOBEC POJĘĆ SACRUM I PROFANUM Jak powiedziano wcześniej, w antropologii i naukach z nią spokrewnionych powszechnie już zakłada się istnienie wewnętrznego podziału w kulturach tradycyjnych na dwie sfery: sacrum i profanum. Z każdą z koncepcji sacrum/proFanum - stworzonych przez wymienionych na wstępie badaczy można by dyskutować na gruncie prawomocności ich bazowych przesłanek. W tej chwili jednak interesuje nas fakt, że mimo różnic teoretycznych leżących u pod loża każdej z koncepcji sacrum/profanum, sama opozycja przyjmowana jest z zadziwiającą zgodnością. O ile inne terminy w antropologii są ciągłym obiektem polaryzacji, o tyle para interesujących nas pojęć jest przyjmowana bez zastrzeżeń. Rodzi się zatem pytanie o to, gdzie tkwi przyczyna zgodności koncepcji, które źródła opozycji sacrum/profanum upatrują w różnych uwarunkowaniach. Eljade widzi sacrum jako był transcendentny, który posiada historyczne manifestacje. Dla van Gennepa przesądzenie owo miało wprost charakter światopoglądowy, bez żadnej filozoficznej nadbudowy. Według strukturalistów natomiast, podzial na obie sfery jest faktem zdeterminowanym przyrodzom! naturą binarnie kodującego umysłu. I wreszcie Durkheim, który sacrum sprowadził do wymiaru ponadindywidualnej świadomości zbiorowej. Zauważmy, że koncepcje sacrum/proFanum są tworem badaczy jednej epoki. Przypuszczalnie rzutowali oni nieświadomie rozumienie własnej kultury na badane fenomeny kulturowe. Wskazany bląd całkowitego oddzielania i przeciwstawiania pary omawianych pojęć jasno zdezawuował M. Buchowski 7. W perspektywie ogólniejszej powyższy problem sformułowała A. Pałubicka, według której wszystkie koncepcje nauki i filozofii zawierają implicite w mniejszym lub większym stopniu - model obrazujący strukturę i własności kultury badacza 8. Mamy więc do czynienia z uwikłaniem współczynnika humanistycznego badaczy w postrzeganie zjawisk przypuszczalnie o zupełnie innych parametrach podmiotowych. Teorie, o których mowa, są swoistą artykulacją procesu drugiego "odczarowania świata", by posłużyć się określeniem Weberowskim, które w Europie zaczęło postępować od okresu Reformacji. Polegalo ono na trwałym rozbiciu wizji świata na oddzielne sfery: światopoglądową (z ciągle kurczącym się sacrum) i sferę doświadczenia potocznego (pro/ónum)9. 7 M. Buchowski, Mayia i rytual, Warszawa ~ A. Paluhicka, Kulturowy wymiar ludzkieqo " A. Palubicka, O trzech ... , s. 55-57. 1993, s. 75-95. .~wiata obiektywneqo, Poznań 1990, s. 15-32. �36 Przywoływane koncepcje sacrum/pro{anum w takich przede wszystkim sądach obrazują stan własnej, czyli nowożytno-europejskiej, kultury badacza: 1. sacrum i profanum są całkowl;cie rozdzielne i przeciwstawne; 2. wartości sakralne są autoteliczne i mają wyłącznie wymiar światopoglądowy; 3. afir· mowane są tylko w zachowaniach ściśle sakralnych takich jak modlitwa i rytuał; 4. praktyka religijna stanowi w kulturze średniowiecznej i ludowej samodzielną, wyraźnie wyodrębnioną dziedzinę działalności społecznej. Powyższe spostrzeżenia pozwalają stwierdzić, że definicje rytuałów religijnych są analogicznie zabarwione współczynnikiem humanistycznym kultury nowożytno-europejskiej i skutkiem tego prezentują w jakiś sposób wypaczony obraz obrzędowości religijnej w imteresujących nas kulturach. Jak się wydaje, można w znacznym stopniu uniknąć nadmiernego aplikowania własnych przekonań światopoglądowych poprzez ich uprzednie wyraźne uświadomienie. Sądzę, że społeczno-regulacyjna !koncepcja kultury J. Kmity może być pomoc· na w tym względzie 10. Poza tym, że posłuży ona do wyraźniejszego uświadomienia sobie głównych rysów naszej kultury, to umożliwi także szkicową rekonstrukcję kultur średniowiecznej i ludowe}. Współczesną kulturę europejską cechuje oddzielenie sfery sacrum od profanum, przy stałym kurczeniu się pierwszej z nich na korzyść drugiej. Przeobrażenia w tym kierunk u obserwujemy, jak wspomniano wyżej, od okresu fali reformacyjnych zmian, a zwłaszcza od czasu upowszechnienia się oświeceniowego, zlaicyzowanego poglądu na rzeczywistość. W terminach społeczno-regulacyjnej koncepcji kultury sferom sacrum i profanum odpowiadałby podział kultury na sferę symboliczną oraz techniczno-użytkową. Sfera symboliczna dzieli się jeszcze na światopoglądową i symboliczno-komunikacyjną. Ta ostatnia stanowi pomost między przekonaniami płym!cymi ze sfery światopoglądowej a sferą praktycznych działań techniczno-użytkowych. Zawiera ona komunikaty w postaci skonwencjonalizowanych znaków, dawniejszych żywych treści światopoglądowych, któ[l~ uległy laicyzacji i upowszechnieniu w oderwaniu od orientacji światopoglądowej ich użytkowników 11. Główną funkcją sfery symboliczno-komunikacyjnej jest zapewnienie ogólnego poziomu porozumienia członków społeczeństwa, którzy nie żywi'lc już tożsamych przekonań światopoglądowych, muszą odwoływać się do innego źródła konsensusu (obyczaj, język, ~,ztuka). Działania w sferze techniczno-u'żytkowej są całkowicie zlaicyzowane, co oznacza, że nie są uwikłane w żadne wartości symboliczne, przynajmniej w takim stopniu, w jakim nie mają wpływu na ich efektywność. Opierają się bowiem na normach i dyrektywa.ch empirycznie stwierdzonych związków przyczynowych. Należy w tym miejscu mocno podkreślić, że współcześnie efektywność działań techniczno-użytkowych jest całkowicie niezależna od przekonań światopoglądowych poszczególnych jednostek, które je realizuj,!. Krótko mówiąc, światopogląd nie ma regulatywnego wpływu na przebieg J. Kmita, O kulturze symboliczmU. Warszawa 1982. E. Kobylińska, Hermeneutyczna }l.'izja htltury, Warszawa - Powali. 1985, s. 22·37; tak/c J. Grad, Obyczaj - system kumunikacji symboliczno.kulturowej, "Lud" t. 67. 1983. s. 94-99. 10 11 �37 i efekty działali mieszczących się w ramach praktyki techniczno-użytkowej (produkcja, konsumpcja). Zasadniczo różni to działania omawianej sfery od analogicznych czynności wykonywanych w ramach kultury religijnej, gdyż po części opierają się one tam na światopoglądowych normach postępowania. Do kwestii tej jeszcze powrócę. Zatem obie sfery, komunikacyjno-symboliczna i techniczno-użytkowa, należą w kulturze nowożytno-europejskiej do porządku profanum i funkcjonują niezależnie od światopoglądowych przekonań żywionych przez poszczególne podmioty. Natomiast sfera norm i dyrektyw światopoglądowych (w tym sakralnych) jest sprywatyzowana, leży w zakresie dobrowolnych wyborów. Mając tak zarysowany system obecnej kultury, można postawić sobie pytanie, które od razu zasygnalizuje nam istnienie podstawowego kontrastu między kulturą nowożytno-europejską a religijną kulturą średniowiecza. Mianowicie, jakiego typu rełacje zachodzą między wartościami reprezentowanymi przez sacrum a ich realizacją w praktyce społecznej skoro istnieje między obiema sferami ścisła współzależność, a jedynym kulturowo panującym światopoglądem jest światopogląd religijny i żaden inny? Nie ma innych norm światopoglądowych poza religijnymi, bo nawet infiltrowane praktyki magiczne zyskują waloryzację religijną lub są odrzucane, a idee światopoglądu laickiego jeszcze nie powstały. Właśnie uwzględnienie i rozpatrzenie głębokiej "penetracji" norm i dyrektyw swiatopoglądu chrześcijańskiego w sferę techniczno-użytkową daje szansę na rozwinięcie hipotezy, że w kulturze średniowiecznej, a potem także ludowej, sfera sacrum całkowicie obejmuje te dziedziny kultury, które współcześnie są wyobrębnione i posegmentowane jako niezależne systemy. Przypuszczalnie w ramach interesujących nas kultur istnieje tylko społeczny podział pracy podporządkowany jednej wizji światopoglądowej reprezentowanej przez sacrum. Domniemana sfera profanum jest natomiast przesunięta do zupełnie innego obszaru pojmowanego podmiotowo świata i nie mieści się w ramach religijnie przeżywanej doczesności. Posuwając się dalej, stawiam tezę, że czynności, które oceniane są jako techniczno-użytkowe (profaniczne) stanowiły w omawianych kulturach jakąś nie dającą się bliżej określić formę obrzędów 12. Zaś sfera komunikacyjno-symboliczna nie tworzyła odrębnej dziedziny, jako że jej integrująco-różnicującą funkcję (którą ma obecnie) spełniały normy i dyrektywy światopoglądu religijnego. Akty komunikacyjne stanowiły artykulację światopoglądowych przesądzeń. Krótko mówiąc, cała rzeczywistość obu omawianych kultur tworzyła świat sakralny 13. Szczegółowemu rozwiązaniu powyższej kwestii poświęcona jest trzecia część niniejszego artykułu. Najpierw jednak nałeży dokonać szkicowej rekonstrukcji światopoglądowego kontekstu podejmowanych działań, by tą drogą wyłonić cechy i strukturę rytuałów religijnych. Szczególnie będzie nas inte- 12 Cz~ściowemu rozważeniu tej kwestii poświęciłam artykuł O dwu historycznych odmianach reliyijlJcj. "Człowiek i Spo/eczeIlstwo" 1992, nr 1O, s. 22-38. W. Baranowski, Z hadań nad ludową recepcją ..Żywotów .\'więtych··, "Lud" t. 54, 1970, ohr:((dolVo.ici LI s. 89-90. �38 resowała waloryzacyjna funkcja światopoglądu religijnego i w związku z tym stopień przenikania treści symboliczno-sakralnych w głąb praktyki społecznej. ZAKRES, SPOSOBY MANIFESTACJI I FUNKCJE WALORYZACYJNE SACRUM Dla podmiotów kultury średniowiecznej i ludowej sacrum jest nadprzyrodzoną dziedziną władania Boga. Świat doczesny jest odbierany jako odbicie doskonałego porządku sacrum i dąży do osiągnięcia deklarowanej doskonałości. W tym sensie rzeczywistość doczesna ma charakter sakralny. Nie-boski (profaniczny) świat uszeregowany jest gdzie indziej niż sugerują to współczesne interpretacje religijne. Sfera profaniczna zaczyna się tam, gdzie występuje się przeciw prawu boskiemu, które na równi występuje w niebie i na ziemi. Przykładem pojmowania rzeczywistości jako sakralnej są choćby mity opisujące niebo jako wzorcową społeczność czy typowe przekonanie, że człowiekowi przyszło się urodzić i żyć w określonej warstwie społecznej z wyroku boskiego 14. Bóg wyrokuje o losach grupy i nieodłącznych od niej jednostek, którym przypisane są do wypełnienia określone zadania. Mamy więc do czynienia z metaforą stosunków społeczno-ekonomicznych wyniesionych do rangi ostatecznych wartości światopoglądowych, których przyczynę podmioty dostrzegają na zewnątrz doświadczanej kultury. Zatrzymajmy się na chwilę przy wskazanej opozycji sacrum i profanum. Proponowane ich rozumienie i przeciwstawienie pokrywa się częściowo z koncepcją M. Eliadego. Dla niego sacrum to świat kosmicznych praw przejawiających się historycznie poprzez hierofanie. Ponadto sacrum stanowi przeciwwagę dla profanum rozumianego jako chaos, obcość, świat nieznany i nieokiełznany, wykraczający poza obręb własnej kultury 15. Profanum nie należy do kultury przeżywanej, nie oznacza ono doczesności jakiej chcieli Durkheim, van Gennep oraz Leach. Modelowo rzecz ujmując, centrum Eliadowskiej opozycji stanowi sacrum, ku któremu ciąży wszystko co zewnętrzne, jeszcze profaniczne, a dające się potencjalnie uporządkować według planu dyktowanego przekonaniami kosmologicznymi i często eschatologicznymi danej kultury. Inaczej niż u strukturalistów, u których postulowana równowaga przeciwieństw implikuje występowanie sacrum i profanum w tym samym planie, jako konieczne logiczne dopełnienie symboliczne 16, Eliade interpretuje profanum jako zgoła nie przystające do sacrum ze względu na jego nieokreśloność. U strukturalistów sacrum jest symbolicznym równoważnikiem zakładającym drugi dopełniający człon symbolu, u Eliadego dynamicznie wyłaniającym się z nieokreślonego profanicznego chaosu bytem, który rozrasta się w uporządkowane formy i treści. Porzuciwszy Eliadowską ideę sacrum jako bytu transcendentnego, można zrelatywizować jego model sacrum/profanum do koncepcji świadomości czło14 A. Guriewicz, Kategorie kultury średniowiecznej, tłum. J. Dacyngicr, Warszawa 1976, s. 157 i n. M. Eliade, Sacrum - mit - historia, tłum. A. Tatarkiewicz, Warszawa 1993. s. 53-89. E. Leach, Kultura i komunikowanie, tlum. M. Buchowski, w: RV/ull{ i narf(uja, Warszawa 1989, s. 46-49 i 74-76. 15 16 �39 wieka o światopoglądzie religijnym, jak to uczynił Durkheim. Teoria Eliadego jest tym bardziej pomocna, że materiał, który przytacza na poparcie własnej koncepcji jest w większości dobrany z kultur o dominującym światopoglądzie religijnym. Wyobrażeniom zgrupowanym w sacrum przysługuje cecha całkowitej obiektywności, podmiotowo rzecz ujmując. Jest ono realnym choć nadprzyrodzonym bytem, ale jak powiedziano, nie oznacza to wcale, że jest ono przeciwstawiane doczesności. Owa doczesność nie jest światem profanicznym skoro w jej obrębie wdraża się i podtrzymuje wartości sakralne. Właśnie doczesność podlega ciągłej sakralizacji w przeciwieństwie do peryferycznego, znajdującego się "poza kulturą" profanum. Profanum jest sferą grupującą wszelkie odszczepienia względem obowiązującego i uświęconego wzorca życia lub po prostu świat obcy, nie należący do określonej kultury. Doczesność dąży ku bezwzględnej ostatecznej świętości w toku rozwoju społecznego, kulturowego i osobniczego. Ową doczesnością są Eliadowskie hierofanie zrelatywizowane przeze mnie do wymiaru Durkheimowskich "wyobrażeń zbiorowych" 17. Subiektywno-kulturowa rzeczywistość jest wyniesiona do rangi rzeczywistości obiektywnej. Zatem wartości sakralne wyartykułowane w postaci religijnych dogmatów (przekazów światopoglądowych, symboli, mitów) porządkują bieg wydarzeń w "uświęconej doczesności". Obie sfery nieustannie na siebie oddziałują, tyle że religijny podmiot wskazuje na sacrum jako byt początkowy, inicjujący zdarzenia w mitycznym praczasie. Od woli więc jednostek, w znacznym stopniu, zależne jest utrzymywanie kontaktu z siłami nadprzyrodzonymi, które zwrotnie wpływają na kreację świata doczesnego. Wymianie owej i utrzymaniu wykreowanego porządku służą właśnie rytuały. Zauważmy jeszcze, że rysem charakteryzującym kultury religijne jest dominująca rola świadomości zbiorowej nad indywidualną, co sprzyja unifikacji norm światopoglądowych i płynących stąd dyrektyw. Społeczeństwo jest traktowane jako "obywatel zbiorowy". Na tę cechę kultury religijnej wskazywał już E. Durkheim, a za nim S. Czarnowski 18. Wyobrażenia zbiorowe generowane w świecie działaó uchwytnych praktycznie, odnoszone następnie do sfery sacrum, regulują w sposób bardzo ujednolicony działania jednostek. Decyduje o tym "przymusowe" respektowanie normatywno-dyrektywalnego systemu przekonaó światopoglądowych, zwanych w języku francuskiego badacza "wierzeniami". Ta społeczna więź oparta na wspólnocie przekonań, określona przez Durkheima jako "solidarność mechaniczna", polega na bezpośredniej i "obowiązkowej" realizacji wspólnych wszystkim wartości, pod groźbą zastosowania sankcji karnych. Waloryzacja światopog1<!dowa jest nakierowana na utrzymywanie stosunków społeczno-prawnych ujętych w dogmaty "prawa bożego", któremu należy się rygorystycznie podporządkować. Przeto prawo stanowi istotne wzmocl) E. Durkhcim, E/el/lental'l1e ./f'rmy :':ycia religijnego. System totemiczny w Austra/ii, tlum. A. Zadro):yńska, Warszawa 1990, s. 31-34. IH E. Durkhcim, De la tlil'isio)/ tiu travail social, fragment tłumaczenia w języku polskim, w: J. Szacki, Durkheim, Warszawa 1964, s. 148-162; S. Czarnowski, op. cit., s. 82. �40 nienie dla religijnej wizji świata podzielanej 'wspólnie przez poszczególne jednostki. W ten sposób zorganizowane według prawnie określonych "służb bożych" społeczeństwo realizowało "z góry dany" przez Boga plan. Przewidywał on dla każdej jednostki ściśle określone miejsce w hierarchii społecznej i związane z nim role 19. Zatem u podłoża prawa średniowiecznego legło przeświadczenie o priorytecie korzyści zbiorowej nad jednostkowe!. Zbliżony wzorzec obowiązywał na wsiach polskich, skrupulatnie podtrzymywany przez dwór i władzę kościelną jako funkcja wtórnego feudalizmu i wynikającej zeń izolacji świadomościowej i społecznej 20. Zależność między sacrum a doczesnością jest ścisła dzięki religijnej waloryzacji. Nie chodzi tu jednak o prostą zależność świata zmysłowo namacalnego od niedostępnych idei. Powiązanie owo ma taki charakter, że z jednej strony sacrum jest środkiem uświęcającym ludzkie działania, a z drugiej strony bezpośrednim przedmiotem tych działań. DWIE ODMIANY OBRZĘDÓW RELIGIJNYCH Ustalenia tu zawarte zmierzają do określenia w perspektywie teoretycznej pojęcia rytuału dualistycznego, który tworzy pary wzajemnie dopełniających się obrzędów performatywnych i konsekracyjnych. Oczywiście granice między nimi, teoretycznie ostro przeprowadzone,w praktyce były płynne i dynamicznie przesuwające się. Dla jasności wywodu prezentuję model bardziej statyczny, uwypuklający jakościowo i treściowo różnice każdej z odmielO obrzędów religijnych. Jako pierwsze scharakteryzowane będą obrzędy performatywne. Dla większości działań techniczno-użytkowych typowe jest, że kierujące nimi dyrektywy o charakterze metonimicznym podlegaj e! zatwierdzeniu przez instancję nadprzyrodzoną lub władzę ją reprezentującą. Ten właśnie element światopoglądowy decyduje o tym, że czynności pozornie tylko pragmatyczne (techniczno-użytkowe) uwikłane są w związki symbolizowania i dzięki temu uzyskują status czynności religijnych. O ile obecność sensów symbolicznych w obrębie wąsko pojętej praktyki religijnej jest oczywista, o tyle twierdzenie, że sensy owe przysługują również czynnościom techniczno-użytkowym może wzbudzać sprzeciw 21. Jednak utrzymuję, iż jest to właśnie typowy rys całokształtu prak tyk i techniczno-użytkowej średniowiecza, a w dużej mierze również odnośnej praktyki w kulturze ludowej. Także czynności komunikowania językowego oraz komunikowanie oznakowe funkcjonują często jako sygnały, wyrażające pośrednio A. Guriewiez, op. cit., s. 157 i n. L. Stomma, op. cir., s. 131-141. 21 Między innymi z powodu dostrzeż.onego już synkretyzmu owych sensów. który według badaczy poznańskiego ośrodka kulturoznawczego przysluguje zwlaszCl.a działaniom magicznym. Pogląd ten jest szeroko lansowany. patrz m.in. M. Buchowski. Mauia. Je; .Iimkc;e ; slruktul'll. Poznań 1986; A. Palubicka, Przedteoretyczne postaci historyzmu, Warszawa - Poznal1 1984, s. 30-58; J. Kmita, Magiczne źródło ku/tury, "Odra" 1984, nr 2, s. 24-30. Nic prl.cc/·ąc mu, pragnę zwrócić uwagę, że w magii, której cechą jest przede wszystkim utylitarne nastawienie, symbol podporządkowany jest manipulacji pragmatycznej; w religii natomiast, symbol nadaje wymiar transcendentny materialnej rzeczywistości, by posłużyć się klasycznym już odróżnieniem. 19 20 �41 treści religijne. Przykładem Są wszelkiego rodzaju pozdrowienia, których nie można uznawać li tylko za zwroty grzecznościowe, "szczęść Boże", "Niech będzie pochwalony ... ", które zostały następnie wyparte przez "zeświecczone" .,dzień dobry". Wartości sakralne (światopoglądowe) przenikają poprzez wąsko pojętą praktykę rytualno-religijną w głąb praktyki społecznej i podmiotowo są na nią rzutowane. Z reguły sankcjonowane, są wartościami ostatecznymi, takimi jak Zbawienie Wieczne, cześć oddana Panu, pomnażanie Jego dobytku itp. W ten sposób ScIszczególnie zabarwione pierwiastkiem sakralnym. Sensowi czynności techniczno-użytkowych, mających na celu osiągnięcie określonych dóbr materialnych, towarzyszy więc zwykle sens światopoglądowy wyrażany najczęściej jako komunikat. Wymieniony, dwojaki sens przysługuje działalności mieszczącej się w ramach dziedzin określanych jako handel, budownictwo, rzemio'slo, rolnictwo itp. Omawiany typ czynności realizowany jest w obrębie międzyjednostkowej kooperacji, która oznacza tu coś więcej niż współpracę narzuconą przez typ wykonywanych czynności. Wymóg kooperacji jest postawiony przez samą kulturę społeczeństwa opartego na "solidarności mechanicznej", gdzie wartości winny być osiągane zbiorowo lub indywidualnie, ale wówczas z przyzwoleniem całej grupy społecznej, która roztacza kontrolę nad uczestnikami tej samej świadomości zbiorowej. Tak więc światopogląd dostarcza aksjologicznej motywacji dla sposobu wykonywania czynności utylitarnych i tą właśnie drogą podporządkowuje je sobie. Inaczej mówiąc, współdziałające jednostki, których poczynania mają przynieść konkretny efekt "materialny", komunikują jednocześnie fakt podporządkowania się stosownym wartościom sakralnym. Ze względu zaś na istotę owych komunikatów, które w sposób pośredni lub bezpośredni wyrażają treści doktrynalne chrześcijallstwa, owe czynności techniczno-użytkowo-komunikacyjne należy postrzegać jako obrzędy. Nazwę je religijnymi obrzędami performatywnymi. Obrzędem bądź rytuałem performatywnym będzie zatem każda czynność złożona, posiadająca wymieniony dwojaki sens uzyskany w drodze religijnego sposobu jej waloryzacji. Waloryzacja owa oprócz symbolicznego ładunku komunikacyjnego implikuje, że działalność doczesna jest pewnym odwzorowaniem mitycznego wzorca. Waloryzacja światopoglądowa w kulturach religijnych jest niejako dwustopniowa. Dostęp wartości sakralnych do czynności techniczno-użytkowych jest tylko pośredni lub częściowy. Natomiast waloryzacja bezpośrednia obrzędów performatywnych urzeczywistnia się wewnątrz wąsko pojętej praktyki religijnej, a w średniowieczu także polityczno-prawnej (obie praktyki się przenikajc!). Tutaj właśnie w trakcie nabożeństw i licznych innych uroczystości, którym przewodniczy kapłan lub przedstawiciel religijnie uprawomocnionej władzy, wiernym "tłumaczy się" (zwykle poprzez określone mity) panujący porzejdek społeczno-prawny i wynikający stąd porządek społeczno-ekonomiczny. Waloryzacja odwołuje się do Prawa Boskiego, Służby Bożej, cnót ludzkich itd. Wskazuje się wartości godne realizacji oraz obowiązujące sposoby ich osiewania. A zatem wdraża się jednostki do życia w religijnej wspólnocie. �42 Tę funkcję wdrażania i sakralizacji praktyka spelnia poprzez rytualy, które nazwę konsekracyjnymi. Liczne pośród nich posiadają strukturę "rytów przejścia". "Przejście" owo dostrzegałabym jednak nie jako przekraczanie sfery sacrum i powracanie do profanum, ale jako uświęcony sposób spotykania się doczesności ze spełnioną już świętością (sacrum), ujmując to z perspektywy podmiotowej. Zaktualizowanymi przez średniowiecze wersjami "rytów przejścia", specyficznymi dla praktyki religijnej i polityczno-prawnej, są chrzest, zaślubiny, koronacja, pasowanie na rycerza, zdobycie święceń kapłańskich itp. Rytuały konsekracyjne służą osiągnięciu wartości światopoglądowych w sposób bezpośredni, posiadają więc przede wszystkim sens światopoglądowy. Jednakże sens komunikacyjny jest w nich również mocno uwypuklony, albowiem wartości sakralne podawane są do wiadomości ogółu drogą komunikacji symbolicznej. Rytuały konsekracyjne posiadają zatem dwojaki sens światopoglądowo-komunikacyjny. Stanowią środek, za pomocą którego stosowny ich sens światopoglądowy jest komunikowany wspólwiernym jako wartość "zatwierdzana" wprost przez Wolę Boską. Ostatecznie więc poprzez rytuały konsekracyjne cała praktyka techniczno-użytkowo-komunikacyjna uzyskuje sankcję sakralną. Stąd też poszczególne jej przejawy nazywam obrzędami performatywnymi. Powtórzmy, oba wyróżnione rytuały powiązane są przez dwustopniową waloryzację. Obrzęd konsekracyjny służy nawiązaniu bezpośredniego kontaktu z sacrum, które podlega przekładowi symbolicznemu i dalej zyskuje swą spełniającą moc w obrzędzie performatywnym. Ta para rytuałów w planie teoretycznym stanowi łącznie jeden rytuał religijny, który nazywam d u a Iistycznym. Sakralizacja (waloryzacja) pośrednia i bezpośrednia występująca w równoległych "częściach" rytuału dualistycznego zachodzi w wielu zakresach, nakładają się one na siebie i wzajemnie uzupełniają. Poszczególne rytuały mogą być, i często są, rozdzielone w czasie, co jest jedną z typowych cech obrzędowości religijnej. Całokształt praktyki społecznej "zasilanej" nieustannie przez normy światopoglądu chrześcijańskiego przesądza w istocie o funkcjonalnej strukturze rytuałów rozdzielonych na mniejsze całości, których składowe wzajemnie się warunkują. W odróżnieniu od powyższej sytuacji, nasza kultura "wytracila" w pierwszym rzędzie obrzędy performatywne, które po "wytrąceniu" się z nich komunikatów o charakterze religijnym przekształciły się w praktykę techniczno-użytkową, a komunikaty uległy konwencjonalizacji i przesunięciu w obręb wyraźnie już wykształconej sfery komunikacyjno-symbolicznej 22. Wskazana zależność obu rytuałów jest często łatwa do uchwycenia empirycznie. T tak na przykład tylko ten, który zostawał rycerzem poprzez rytuał konsekracyjny miał prawo uczestniczyć w bitwie, która jest obrzędem performatywnym. Posłużmy się przykładem. M. Pastoureau podaje, że "pasowanie na rycerza zazwyczaj łączono z uroczystościami wielkich świąt religijnych (Wielkanoc, Zielone Świątki, 22 J. Grad, op. cit., s. 108-116. �43 Wniebowst<wienie) lub festynów świeckich (narodziny lub wesele księcia, zawarcie pokoju między dwoma suwerenami). Były to widowiska na pół liturgiczne, rozgrywające się na dziedzińcu zamkowym, w przedsionku kościoła, na placu miejskim lub na błoniach. Kandydat musiał się uroczyście przygotować (spowiedź i komunia święta), spędzał poprzednią noc na medytacji w kościele lub kaplicy. Sama ceremonia miała charakter sakralny. Zaczynała się od poświęcenia rynsztunku, potem zaś ojciec chrzestny podawał swemu chrześniakowi kolejno miecz i ostrogi, kolczugę i hełm, wreszcie włócznię i tarczę. Giermek przywdziewał zbroję recytując modlitwy i wymawiając przysięgę, która zobowiązywała go do przestrzegania zwyczajów i powinności stanu rycerskiego. Na zakończenie następował colee - symboliczny gest. .. celebrujący ten obrzęd, stający uderzał klęczącego przed nim giermka otwartą dłonią w ramię lub w kark .... W wieku XIV gest colee wykonywano już nie dłonią lecz płazem miecza i wymawiano przy tym rytualną formułę: W imię Boga, świętego M ichała i świętego Jerzego pasuję cię na rycerza" 23. Nie wdając się w szczegóły opisanego rytuału ani kwestie jego licznych lokalnych wariantów, można dostrzec, że występują w nim wszystkie cechy przypisywane rytuałowi konsekracyjnemu. Sens światopoglądowy uprawomocnia pozostałe sensy: osiągnięcie określonej kondycji społeczno-prawnej, która ma wymiar sakralny oraz sensów komunikacyjnych poprzez podanie do ogólnej wiadomości owego wydarzenia (wspólna symbolika i "przestrzeń komunikacyjna" - plac, dziedziniec itp.). W Durkheimowskim rozumieniu, wspólnota poprzez akt jawnej zbiorowej komunikacji sakralizuje swoje wierzenia. Obrzędem performatywnym, dopełniającym poprzedni, byłoby zarządzanie planową budową miasta czy bitwa. Rozpatrzmy tę drugą. Cytowany powyżej badacz pisze: "racją bytu rycerza jest walka. Oczywiście z chwilą pasowania stawał się żołnierzem Boga, co go zobowiązywało do poskramiania wojowniczych zapałów i podporządkowania ich nakazom religii"24. Jednym z takich nakazów było wspomaganie swego suwerena w wojnie, którą ten prowadził. Wojna była "skutecznym sposobem powiększania swoich posiadłości i swojej potęgi. W XII wieku wojny zawsze zmierzały do zdobyczy. Ze strony możnych panów, którzy wojnę prowadzili, nie był to przejaw pospolitej chciwości lecz konieczność: potrzebowali zdobyczy, żeby opłacić najemników, wynagrodzić wasali, którzy przyczynili się do zwycięstwa"25. Na bitwę składała się, obok właściwych działań wojennych, msza początkowa i końcowa (msza polna). Przytoczone fakty wskazują, że bitwa miała znamiona obrzędu performatywnego. Szczególnie wyrazistymi obrzędami performatywnymi okresu średniowiecza były wojny krzyżowe, gdzie bogactwo, status społeczny i wartości chrześcijańskie szły w jednym szeregu. Na podobnej, do opisanej, zasadzie zdobywali uprawnienia i wykonywali swój fach kupcy i rzemieślnicy skupieni w cechach 26. 23 M. Pasloureau. Życie codzienne we Francji i Anglii w czasach rycerzy Okrąglego l/um. M. Skibniewski, Warszawa 1983, s. 33. 76-77. 77. Miasta i mieszczwistwo w dawnej Polsce, Kraków 1934, roz. V i VI. (X II-X III wieku), ~4 Ibidem. s. IS Ihidem. a. ~6 J. Paśnik. Scolu �44 Zilustrowany rytuał dualistyczny nie musi każdorazowo tworzyć niejako "tematycznej" pary. Przykładem może być msza święta, która nie odbywa się na żadną szczególną intencję, dotyczy w równej mierze wszystkich biorących w niej udział jednostek. Uczestnicy mszy pouczeni w trakcie nabożeństwa o obowiązkach, prawach i sankcjach zostają przez kapłana "odesłani" do pełnienia swych doczesnych obowiązków w ramach praktyki podstawowej. Przykładem innego "autonomicznego" (bez pary) obrzędu performatywnego przyjętego w średniowieczu i następnie kontynuowanego w kulturze ludowej był akt kupna-sprzedaży zwierząt lub nieruchomości. W średniowieczu na określonym przez prawo miejskie placu dokonywała się transakcja. Składało się na nią najpierw targowanie, polegające na wywoływaniu ceny, któremu każdorazowo towarzyszyło uderzenie dłoni kupującego o dłoń sprzedającego, ilekroć ten proponował nową cenę i odwrotnie. Wyrażanie zgody na ustaloną w drodze "dobijania" targu cenę dokonywało się często poprzez podanie sobie w uścisku dłoni i "przecięcie" ich przez pośrednika i świadka kupna-sprzedaży zwanego litkupnikiem. Następnie po przyjęciu pieniędzy, lub jeszcze przedtem, sprzedający, jak i kupujący okręcali się kilkakrotnie wokół własnej osi, a następnie litk up czyli przypitek kończył ostatecznie transakcję 27. Ten handlowy obrzęd, który pierwotnie był rytuałem magicznym, wzbogacony przez litkup (w Polsce przyjęty z Zachodu), znalazł pełną sankcję religijno-prawną w obu omawianych kulturach. Sankcja ta wyrażała się w ustaleniu miejsca i czasu targu, które były uświęcone oraz w bezwzględnym obowiązku postawienia przez kupującego wódki, tzw. bożego napitku. "Boży napitek", znacząca tu nazwa, pełnił wcześniej magiczną funkcję apotropeiczną, ale utracił ją na rzecz waloryzacji religijnej. Co interesujące, w kulturze ludowej prace polowe i gospodarskie zazwyczaj inicjowane były w określone dni, którym patronowali święci Kościoła 28. Przedsięwzięcia owe były splecione z nabożeństwami na intencję danego świętego, któremu przypisywano pieczę nad określoną czynnością gospodarczą. O tym, że posiadały one wymiar na pół sakralny świadczą choćby takie porzekadła: "Benedykt w pole z grochem, Wojciech z owsem jedzie, Stanisław ze lnem, Filip tatarkę wiezie ... "; "Święty Marek poszedł na folwarek, oglądać żytko, czy wyszło wszy tka"; "Pan Jezus pyta świętego Wita: Święty Wicie, duże tam ziarnko w życie? Nie słyszę Panie, aż polowa ptactwa śpiewać przestanie" 29. 27 Por. W. Sobisiak, Ludowe zwyczaje prawne, w: Kullura IlIdowa Wielkopolski. pod red. J.8urszty, t. 3, Poznali 1967, s. 212, 215 oraz P. Dąbrowski, Li/kup II' polskim prawie .(-redniolViecznym, "Przegląd Historyczny" t. 5, 1907, s. 377-3S3. 28 E. Frankowski, Kalendarz obrzędowy ludu polskieyo, Warsl.awa 192ll, s. 24 i n. 29 Z. Gloger, Rok polski IV :yciu. (radvLji i pidni, Warszawa 1986, s. 241, 242. �45 Oczywiście doszukiwanie się przejawów sakralnych w zachowaniach uznawanych dotąd za świeckie jest trudnym przedsięwzięciem. Napotyka nie tylko przeszkodę obowiązującego dotąd stereotypu badawczego, ale także na niedostatek empirycznych świadectw potwierdzających wprost zakładaną hipotezę. Prawdopodobnie sytuacja ta jest kolejnym skutkiem nakładania własnego współczynnika humanistycznego przez dokumentalistów (etnografów i historyków) na badane fenomeny kulturowe. Skutkiem tego materiał jest grupowany, już na wstępie, według podziałów obowiązujących w naszej kulturze, co powoduje utracenie możliwości widzenia pierwotnych powiązań między badanymi zjawiskami kultury. Najlepszym komentarzem ilustrującym ten nagminny proceder są dwa pierwsze rozdziały My,W nieoswojonej Levi-Straussa 30. Mimo wymienionych trudności, analiza światopoglądowych przesłanek i zastanych materiałów empirycznych skłania jeśli nie do przyjęcia proponowanego rozwiązania, to przynajmniej do stawiania nowych hipotez nie powielających starych błędów. Dorota A ngutek DUALISTIC AN RITUAL IN ATTEMPT RELIGIOUS CULTURES. AT MODELLING (Summary) The paper presents a hypothetical model of the religious ritual in the medieval culture and folklore. The model presents two rites identified as the eonseeratie and the performative. These are isolated with regard to their cultural value and the axiological motivation, or valorization. The consecralie rite falls into a narrow band of religious practice, while the performative one refers to every day material acts. It is shown how these two rites are interconnected and interdependent. Performative rites arc subordinate to eonsecratic rites, as the latter affirm a wider view of society through the usc of religious symbols and myth. Performative rites, though they often have concrete material consequenccs, are justified and given value by referring to their sacred worth. In this way sacred values are appreciated more than utilitarian ones. In practice both scts of rites are usually separate and do not appear to be obviously interrelated. The article analyses examples and it is suggested that the sacrum sphere a/Tects thc whole gamut of cultural practice, while the profanum sphere falls outside of culture. 30 C. Lćvi-Strauss. tv!.)".\" nieoswojona, tłum. A. Zajączkowski, Warszawa 1969, s. 39-86. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d139014440fa766c0c5ea29dd10d4bc4.pdf bec79645e9f2ae7928a57bf6079f539e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2087 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Subject The topic of the resource plotka - aspekt antropologiczny mit współczesny Mongolia - stereotyp obcego Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1937 Title A name given to the resource Współczesne opowieści o obcych / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.133-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czubala, Dionizjusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 77, 1994 010 IZJUSZ CZUBALA Instytut Wiedzy o Kullurze Uniwersytet Śląski Katowice WSPÓŁCZESNE OPOWIEŚCI O OBCYCH. Z BADAŃ W MONGOLII Badania nad plotką, pogłoską, sensacją rozpoczęli psycholodzy. W krótkim czasie włączyli się do nich socjolodzy a także folkloryści. Wkroczenie przez nich w te nie penetrowane dotąd obszary twórczości prozaicznej oznaczało odejście od tradycyjnej folklorystyki. Powolny zrazu postęp tych badań uzyskał wyraźne przyspieszenie w latach 60. i wczesnych latach 70. Najważniejsze w dziejach tych badań są jednak lata 80. Najlepszy ich przegląd do roku 1980 - jak dotąd - dali Paul Smith i Gillian Bennett l. Jak większość folklorystów na pierwszym miejscu wymieniają oni w swej bibliografii Aleksandra Woollcotta, który opublikował pięć legend o znikającej damie ("the vanishing lady") dziś bardziej znanych folklorystom pod nazwą znikający pokój ("the vanishing room")2. W 1941 roku Marie Bonaparte opublikowała pierwszy esej na temat współczesnej legendy3. R. K. Beardsley i Rosalie Hankey ogłosili dwa studia o znikającym autostopowiczu 4. W 1944 roku L. C. Jones opublikował raport o nowojorskim autostopowiczu. Jest on równocześnie autorem ogłoszonego dużo później studium o "rzeczach szalejących nocą" 5. Po wojnie legendy współczesne jako przedmiot refleksji naukowej pojawiają się coraz częściej. "Hoosier Folklore Bulletin" z 1945 roku zamieszcza na przykład raport o "zatrutej sukni"6. W 1946 Samuel Gallant oraz Irwin Shapiro drukują w "New York Folklore Quarterly" "dwie miejskie opowieści"? W tym samym czasie H. D. Hartikka zbiera opowieści tego typu na Uniwersytecie Indiana 8. l G. Bennett and P. Smith, Introduction to contemporary legend. Notes and select bibliography, .,Reading Folklore" 1989, No.3, s. 39-57; Zob. także: B. Ellis, Introduction, "Western Folklore", (January 1990), Vol. 49. No. I, s. 1-7. 2 A. Woalcott, While Rome burns. New York, Viking Press, 1934. 3 M. Bonaparte, The myth ofthe corpse in the car, "American Imago" 1941, No.2, s. 105-126. 4 R. K. Beardsley and R. Hankey, The vanishing hitchhiker, "California Folklore Quarterly" 1942, Vol. I, s. 303-35; Ciż: A History of the vanishing hitchhiker, "California Folklore Quarterly" 1943, Vol. 2, s. 13-25. 5 L. C. Jones, Hitchhiking ghosts ill New York, "California Folklore Quarterly" 1944, Vol. 3, s. 284-92; tenże: Things that go hump in the night, New York, Hill and Wang, 1959, s. 162-197. 6 Podaję za: G. Bennett and P. Smith, Imroduction to contemporary legend ... s. 40. 7 S. Gallantand, I. Shapiro, Two urban folk tales, "New York Folklore Quarterly" 1946, Vol. 2, s. 276-278. 8 H. D. Hartikka, Tales collected from Indiana University students, "Hoosier Folklore" 1946, No.5, s. 71-82. �134 Paul Smith i Gillian Bennett słusznie zwracają uwagę, że szereg motywów, które traktujemy dziś jako "urban legend", da się zidentyfikować w zestawianych w latach 30. indeksach tradycyjnych motywów S. Thompsona (Motif index offolk literature) i w latach 60. E. Baughmana 9. Za początek angielskich, nieco późniejszych niż amerykańskie, badań współczesnej legendy uważają autorzy omawianej bibliografii dyskusję na temat ustnej tradycji w ośrodkach przemysłowych Anglii. Rozpoczyna ją Donald McKelvie z Uniwersytetu w Leeds pracą z 1963 roku, w której podaje sześć tematów legend krążących w latach 50. w szkołach średnich w Bradford, Manchester, Nottingham i w Newcastle 10. Dla owych nietradycyjnych opowiadań szuka autor nazwy i określa je jako "modern folk tales" II. Sandy Hobbs z kolei publikuje artykuł The folk tale as news 12 a Stewart Sanderson The folklore of the motor car. Zaprezentował w nim kilka wątków. Są to mianowicie: "The philanderer's porsche", "The death car", "The severed fingers", "The vanishing hitchhiker", "The stolen corpse" i inne 13. We wczesnych latach 70. podobne opowieści kolekcjonują Paul i Georgina Smith dla "Lore and Language". Według Paula Smitha i Gillian Bennett ważnym wydarzeniem w dziejach badań nad legendą współczesną było sympozjum folklorystów amerykańskich z udziałem m.in. Alana Dandisa, Lindy Degh i Jana H. Brunvanda oraz publikacja posesyjna 14. Dziesięć lat później pierwszą brytyjską konferencję organizuje Paul Smith w Centre for Culture and Language przy Uniwersytecie w Sheffield. Odtąd odbywają się tam już systematycznie konferencje pod hasłem: "Perspectives contemporary legend". Z początku brali w nich udział angielscy i amerykańscy folkloryści, później krąg uczestników znacznie się poszerzył. Można bez 9 S. Thompson, The motif-index a/folk literature, Bloomimgton/London, Indiana University Press, 1955-1958; E. Baughman, The type and motit:index of the fólktales of England and NortlJ America, "Indiana University Folklore Series" vol. 20. The Hague, Mouton 1966. 10 D. McKelvie, Aspects oforal tradition and helief"in an industrial region, "Folk Life" 1963, No. l, s. 77-94. 11 Artykuł ten Gillian Bennett i Paul Smith określają jako pozycjIt ważną. 12 PodajIt za: G. Bennett and P. Smith, Introduction to contemporary legend ... , s. 41. 13 S. Sanderson, The folklore of the motor-car, "Folklore" 1969, No.8, s. 241-252. 14 R. A. Georeges, The general concept of legend: some a.~sumption to he reexamilled alld reassessed, w: Americall folk legend: a symposium, (ed.) W. D. Hand, Berkeley, University of California Press 1971, s. 1-19. Z lat 70. warto jeszcze wymienić nastItPujące prace: P. B. George, The ghost of Cline Avenue: La L/orona in the Calumet Region, "Indiana Folklore" 1972, No.5, s. 56-91; L. Degh and A. Vazsonyi, Legend and helief, "Genre" 1971, No.4, s. 281-304; Ciż: The dialectics o( the legend, "Folklore Preprint Series" 1973, vol. 6, nr I; Ciż: The memorate and Ihe proto-memorate, "Journal of American Folklore" 1974, No. 87, s. 225-239; Ciż: The crack all the red gohlel or truth and modern legend, w: R. M. Dorson (cd.) 1978, s. 253-72; D. Ben Amos and K. Goldstein (cds.), Folklore: performance an communication, The Hague, Mouton, 1975; D. Ben Amos (cd.) FolklOl'e genres, Austin, University of Texas Press, 1976; R. M. Dorson, Defilling the Americanfolk legend, "Bealoideas" No. 39-41, 1971-73, s. 112-116; R. M. Dorson (cd.), Folklore alld fólk life, Chicago-London, University of Chicago Press, 1972; tenże: American life-styles and legends, "The Review" (Indiana University) 1974, No. 16, s. 23-33; tenże: Folklore in the modern world, w: R. M. Dorson (cd.) 1978, s. 11-51. �135 przesady powiedzieć, iż spotkania w Sheffield skupiają czołówkę światowych badaczy legendy miejskiej. Ktokolwiek zatem chce się dziś zajmować tym gatunkiem prozy ludowej musi śledzić wyniki owych konferencji. Materiały z nich systematycznie ukazują się drukiem. Dotychczas wydano już pięć tomów I s. Stali edytorzy tych zeszytów Paul Smith i Gillian Bennett wydali w 1990 roku nadzwyczaj cenną i potrzebną książkę Contemporary legend. The first jive years. Jest to wykaz referatów (i ich streszczenia) wygłaszanych w latach 1982-1986, a następnie drukowanych w wymienionej serii. Książka ta zawiera jeszcze selektywną wprawdzie ale bardzo obszerną bibliografię prac naukowych poświęconych "contemporary legend" (ponad 300 autorów), wykaz czasopism specjalizujących się w publikacji materiałów, listę cytowanych prac a także wykaz filmów, w których wyzyskano tematy i motywy legendowe 16. Okresem przełomowym w dziejach badań nad legendą były lata 80. Wówczas to - jak powiada Veronique Campion-Vincent - studia rozpoczęte przez psychologów "zostały zrewolucjonizowane przez nową orientację folklorystyczną" 17. Podobną ocenę daje pracom tego okresu Bill Ellis: "W latach 80. studia nad legendą przeszły dramatyczną zmianę" 18. Pojawia się wiele mniejszych i większych artykułów z materiałami zbieranymi przez folklorystów, czasem z pomocą studentów poszczególnych uniwersytetów. W publikacji legend miejskich w Stanach Zjednoczonych wyróżniają się "Journal of American Folklore" i "Indiana Folklore". Wychodzą wreszcie pierwsze bardzo głośne zbiory "urban legend". Angielski zbieracz Rodney Dale wydaje dwie książki 19. Szeroko znana w świecie naukowym staje się wielka kolekcja Jana Harolda Brunvanda z 1981 roku; w następnych latach wyszły trzy dalsze jego zbiory 20. W roku 1983 w Londynie ukazuje się pierwszy zbiór Paula Smitha, w trzy lata później drugi 21. 15 P. Smith (cd.), Pl!rspectives on contemporary legend. Proceedings of the Conference on conl.l!lnporary leyend, She/ield. July 191:12, Sheffield, Sheffield Academic Press CECTAL, 1984; G. Bennet, P. Smith and 1. D. A. Widdowson (cds.), w: Perspectives on contemporary legend II IShefTicld, ShefTield Academic Press CECTAL, 1987; G. Bennett and P. Smith (eds.), Monsters with iron teelh, w: Perspl!ctivl!s on contemporary legend /I l, (Sheffield, Sheffield Academic Press, 1988; G. Benett and Paul Smith (cds.): The questing beast, w: Perspectives on contemporary legend IV, (Sheffield, ShefTield Academic Press, 1989; G. Benett and P. Smith (eds.), A nest of vipers, w: Perspectives 0/\ COlllelllporary leqend V (Sheffield, Sheffield Academic Press, 1990. II> G. Benett and P. Smith, contl!mporary leyend. The first five years. AbstraCl..~ and biblioqraphiesji"olllthe Shef1ie/d ConFerences on contelllporary /eyend 1982-1986, (Sheffield, Sheffield Academic Press, 1990. 17 V. Campion-Vincent, 1. B. Renard, Presentation, w: Rumeurs et leqendes contemporaines, ..Communications" 1990, No. 52, s. 5-6. 1~ B. Ellis, Introduction, "Western Folklore" ... , s. 5. 19 A. M. R. Dalc, TIl(' tumour ill the w/wie, London, Duckworth, 1978; Tenże: It's true. It happened to a friend. A collection ol' urban leyends, London, Duckworth, 1984. 20 J. H. Brunvand, The vanishinq hitchhiker. American urban leyends and their meanings, Ncw York - London, Norton, 1981; tenże: The chokin{) doberman and other "new" I/rban legends, "'ew York-London, Norton, 1984; lenże: The Mexican Pet: more "new" urban legends and some old favol/rites, New York - London, Norton, 1986; tenże: Curses' broi/ed again. The hottest urban ieqellds, GoingNew York, Norlon, 1989. 21 P. Smilh, The hook orllasty ieyends, London, Routledge and Kegan Paul, 1983; tenże: The book or naslier leyends, London, Routledge and Kegan Paul, 1986. �136 Polska folklorystyka włączyła się także w nurt tych badań. Poza kilkoma artykułami Doroty Simonides, opublikowanymi w polskich i zagranicznych czasopismach, badania takie prowadzi również piszący te słowa. W 1993 roku ukazała się jego książka Wspólczesne legendy miejskie. W "Ludzie" materiał taki w postaci kilku wątków (trupi jad, ojciec zarażony AIDS) pojawił się w sprawozdaniu z penetracji terenowych Wojciecha Łysiaka 22. * * * Operuję w tej pracy szeregiem pojęć, określających to samo zjawisko. Mówię: plotka, pogłoska, sensacja, nowina, wieść, legenda miejska, mit współczesny. Wcześniej Dorota Simonides użyła terminów: opowieść z życia, opowieść nieprawdopodobna, opowieść makabryczna, wampirowa a Czesław Hernas - legenda faktu. Ten nazewniczy pluralizm zdradza pewną naszą bezradność terminologiczną i definicyjną, a równocześnie sygnalizuje pilną potrzebę dalszych uściśleń i precyzacji pojęć. To kłopot nie tylko polski. Także folkloryści zachodni nie uporali się dotąd z problemami terminologicznymi. Angielscy i amerykańscy folkloryści współczesne teksty o niezwykłych wydarzeniach nazywają "urban legend" ale stosują też wymiennie terminy: "modern legend", "contemporary legend", "rumor legend", "modern myth" a także "rumor" i "gossip". Nie wyczerpuje to modyfikacji czy pomysłów indywidualnych, jakie pojawiły się na angielskojęzycznym gruncie, Mark Glazer np. w artykule The traditio/1alizatio/1 of the contemporal'y legend: The Mexica/1 American example23 prócz: "contemporary legend", "modern legend", "rumor legend" używa także "urban belief legend", "urban belief tale" czy "nontraditional folktale". l2 Zob. D. Simonides, M odeme Sagenbildung im polnischen Grosstadtmilieu, "Fabula" 1987 No. 28, s. 269-278; taż: Contemporary urban legends in Poland, w: Storytelling in ('(}ntempor(lr.l' societies. Eds. L. Rohrich, S. Wienker-Piepho, Tiibingen, Gunter Narr Verlag, 1991, s. 45-50; taż wespół z J. Hajduk-Nijakowską: Opowiadania ludowe, w: Folklor Górneyo Śląska, red. D. Simonides, Katowice 1989, s. 335-416 i inne; D. Czubata, Opowie.fci z życia. Z badań nadJólklorem wspólczesnym, Katowicel985, s. 80-87; tenże: Ze .fwiata legend wspólczesnyclr. Sensacje o A/DS, w: Kultura Polska. Współczesno,f(' wobec tradycji, red. T. Kłak, Katowice 1992, s. 85-103; tenże: Earliest accounts oj contemporary legends in Russia, "Folktale News" June 1990, No. 18, s. 6-7; teni.e: The "black volga": child abduction urban leyends in Poland and Russia, "Foaftale News". March 1991, No. 21, s. 1-2; tenże: AIDS and aygression: Polish leyends about HIV-in{ected people, "Folktale News" September 1991, No. 23, s. 1-5, toż w wersji polskiej: Ze .I'wiata legend współczesnych ... ; tenże: The death car. Polish and Russian examples, "Foaftale News" March 1992. No. 21, s. 2-4; tenże: Życie po życiu, czyli o tych, którym legenda nie pozwala !IłllrZee', w: Kulrura polska. Tradycja jako uniwersum kodów aksjologicznych, red. E. Kosowska, Katowice 1993. s. 75-92; tenże: Współczesne legendy miejskie, Katowice 1993. Materiał mongolski (w tym i prezentowany w niniejszym opracowaniu) został opublikowany w USA. Zob. D. Czubaja, Monfiolian contemporary legends, "Folktale News", December 1992, No. 28, s. 1-5; tenże: Monfiolian contemporary leflends. Political humors and sensations, "Folktale News", March 1993, No. 29, s. 1-7; W. Łysiak, Między Wartą i Notecią. Ejemeryczno.fe' Jólkloru, "Lud" 1989/1990, t. 73, s. 182. 23 M. Glazer, The traditionalization ąf the col1lemporary lefiend: The Mexican-American example, "Fabuła" 1985, No. 26, s. 288-297. �137 Najbardziej charakterystyczne jest wymienne stosowanie terminów "legenda współczesna" i "plotka". Mam tu na myśli szerokie rozumienie plotki, a więc takie, kiedy "gossip-plotka" i "rumor-pogłoska" są traktowane jako pojęcia synonimiczne. Wielu bowiem socjologów czy psychologów społecznych potrafi je dość precyzyjnie rozdzielić, biorąc pod uwagę stopień zgodności z prawdą 24. Można je też rozdzielać ze względu na rangę czy ważkość spraw, jakie wyrażają (drobniejsze w plotce, ogólniejsze w pogłosce) i zasięg ich oddziaływania (mniejszy dla plotki, większy dla pogłoski). G. W. Alport i L. Postman traktują plotkę jako propozycję wiarygodną, przekazywaną za pomocą słowa mówionego bez wystarczających jednak dowodów prawdziwości. Także R. Knapp widzi w niej taką samą propozycję do akceptacji "bez oficjalnej weryfikacji". W pracy W. Petersona i N. Gista plotka jest niesprawdzonym raportem albo wyjaśnieniem wydarzeń podawanych od osoby do osoby25. Wedle tych trzech, prawie identycznych propozycji, plotka jest przede wszystkim informacją o ważnej osobie albo wydarzeniu i lokuje się w środku akcji. Przekazywana jest po to, by jej wierzyć26. Ciekawą postawę w badaniach plotki zaprezentował współczesny badacz francuski J. Kapferer. Zarzuca on swoim poprzednikom, że zajmowali się tylko plotkami fałszywymi, a eksperymenty prowadzone przez nich zmierzały do wykazywania ich bezpodstawności. Wprawdzie zdawali sobie sprawę i z innych, przeciwnych tamtym w swej wymowie plotek, ale je ignorowali. Alport i Postman - mówi Kapferer - pokazują, w jaki sposób plotki, rozprzestrzeniając się, odchodzą coraz bardziej od prawdy i coraz bardziej zniekształcają rzeczywistość. Kapferer uważa, że ich symulacje eksperymentalne, określające taki kierunek coraz większego odchodzenia od prawdy, nie pokrywają się z funkcjonowaniem plotki w życiu codziennym. Są wypadki kiedy, idąc od osoby do osoby, nie tylko nie odchodzą plotki od prawdy, ale - co ważniejsze szukają tej prawdy. Celem plotki jest tłumaczenie tych faktów, a więc są kolektywnym wyjaśnianiem rzeczywistości 27. ~4 Ralph Rosnow tak je określa: "Pogłoska to rzecz zasłyszana, to co "ludzie mówią". To wieści, których nie zrodziły fakty; termin ten ma też konotację pejoratywną implikując niegodziwość bądź skandal (... j. Na użytek naszych rozważań zdefiniujemy pogłoskę jako proces komunikacyjny lub jego wytwór, który bazuje na nieautentycznej informacji .... Plotka ("gossip") często występuje jako synonim pogłoski ("rumor") i rzeczywiście oba te terminy są znaczeniowo bliskie. Plotka jednak może oznaczać coś innego; nie musi, ale może opierać się na faktach, w przeciwieństwie do calkowicie nieprawdziwej pogłoski". R. L. Rosnow: O pog/osce, "Literatura Ludowa" 1976, nr 2, s. 33-34. 25 G. W. Allport and L. Postman, The psycholoyy of rumor, New York, Henry Holt 1947, s. IX: R. Knapp, A psychology o( nmwr, "Public Opinion Quarterly", ł 944, Vol. 8, No.1, s. 22; W. Peterson, N. Gist, Rumor and public opinion, "American Journal of Sociology" 1951, No. 57, s. 159. 26 Jean-Noel Kapferer twierdzi, iż plotka różni się od legendy tym, że jest zawsze w środku wydarzcI1 i jest przekazywana by jej wierzyć - a nie jak legenda - by bawić. J. N. Kapferer, Rum~~s. U.les, interpretation and images. New Brunswick - London 1990, s. 2. -, Tam:-e, s. l �138 Jak mają się do siebie plotki i legendy miejskie? Uczony wnosi tu bardzo istotne spostrzeżenia. Plotki - jego zdaniem - odnoszą się do ogniskującego obiektu w grupie, w społeczności. I choć ciągle zmieniają obiekty realizują się stale poprzez te same tematy. Jeśli jednak przedmiotem wypowiedzi jest mniejszej rangi persona (dyrektor szkoły) mamy do czynienia z mikroplotką ("micro-gossip"), jeśli z większej rangi (prezydent Bush) jest to makroplotka ("macro-gossip "). Pomiędzy tradycyjną legendą a plotką nie zachodził żaden zwiclzek. Dawna legenda opowiadała o głębokiej przeszłości i ponadnaturalnych zjawiskach. Dopiero kiedy folkloryści wyszli z konceptem "urban legend" i zajęli się narracjami, którym ma się dawać wiarę, stali się badaczami części wielkiej "rodziny plotek". Dopowiedzmy za Kapferera, że tą częścią są przede wszystkim makroplotki. Zobaczmy, jak ten sam problem widzą folkloryści. Brunvand przez plotkę ("rumor") rozumie "krótki anonimowy i niezweryfikowany przekaz o prawdopodobnym zdarzeniu, który krąży zarówno z ust do ust jak i w środkach masowego przekazu. Plotki mają raczej krótką żywotność i stoją w opozycji do legend, chociaż mogą być ich częścią składową i w ten sposób krążyć żyjąc jako legenda" 28. W innych miejscach precyzuje to tak: komunikaty o skróconej i nierozwiniętej postaci są plotkami, natomiast te same treści ale rozbudowane są legendami. Istnieje - jego zdaniem - stała tendencja do poszerzania plotki w pełną opowieść legendową. Podobnie traktuje te dwa pojęcia Klintberg. Tytuł jego artykułu Legendy i plotki o pająkach i wężach sugeruje takie podejście. Powołując się na poprzedników (Mullena) zgadza się, że "legenda to gatunek narracyjny z ustalonym wzorcem epickim, podczas gdy plotka może się pojawiać jako zwykłe zdanie, czasami z dodatkową informacją"29. Legenda - jego zdaniem - ogniskuje się na treści, podczas gdy plotka na procesie rozpowszechniania (ważnej wiadomości). Dlatego też teksty o wężu w bananie i jadowitym pająku w juce mogą być analizowane - zależnie od tego, jaki aspekt wybierzemy - legendy albo plotki, bowiem istnieją w obu formach 30. W sumie konkurs terminów i określeń na trudne do zdefiniowania zjawisko, jakim są "plotki-legendy" trwa i u nas, i na Zachodzie. W 1985 roku opowiedziałem się za terminem sensacja, traktując ją "jako odmianę opowieści z życia". Pisałem wówczas: "Z terminów oznaczających takie właśnie relacje najlepszym wydaje mi się sensacja, choć i ten wyraz z powodu swoich obciążeń semantycznych także nie jest idealny. Lepszy jednak niż nowina czy wieść, które stanowczo w słabszym stopniu artykułują niepospolitość, niezwykłość zdarzeń będących punktem zainteresowania narratora"3'. Terminu "opowieści J. H. Brunvand, The vanishiny hilchhiker ... , s. 190. B. ar Klintberg, Legends and rumours abouI spindel's und snakes. "fabula" 1985, No. 26. s. 285; P. B. Mullen, Modern legend and rumour l!leory, "Journal of the Folklore Institute" 1972. No.9, s. 95-109. 30 B. ar Klintberg, Legends and rumours ... , s. 286. 31 D. Czubaja, Opowidci z :':ycia ... , s. 83. 28 29 �139 ,ensacyjne" używają także od 1989 roku D. Simonides i J. Hajduk-Nijakowska. :::0 do mnie, to dziś opowiadałbym się raczej za terminem legenda miejska czy egenda współczesna, ale póki nie staną się one u nas popularne, uważam za .lprawnione stosowanie kilku współrzędnych terminów. Jeśli idzie o definiowanie legendy miejskiej, propozycji jest co najmniej eilka. Często cytowaną jest np. definicja Buchana. Pisze on: "Współczesne egendy to opowiadania traktowane jako wydarzenia prawdziwe, które krążą N tradycji ustnej nowoczesnych społeczności i wykazują się wariantywnoś:ią"32. Definicje te jednak ciągle nie zadowalają uczonych, bo nadal nie są na :yle precyzyjne, by można się było nimi posłużyć do wykrojenia odpowiedniego obszaru badań. Jak trudno jest odpowiedzieć, czym jest legenda miejska, ~wiadczy i to, że najczęściej folkloryści zaczynają od przykładów. Tak rozpoczyna się wiele artykułów i książek. Podobne trudności pojawiają się wówczas, gdy przystępujemy do porządkowania zbiorów tekstów. Nie posiadamy dotąd liczącej się klasyfikacji wątków, choć wszyscy sobie zdają sprawę, że jest ona konieczna z wielu względów. Nie zrobili tego ani Aarne ani Thompson, gdyż nie było wówczas świadomości istnienia takiego gatunku a więc i takiej potrzeby. Dziś, kiedy pojawiają się apele o identyczne, jak tamte, katalogi motywów i wątków, nikt się tego nie podjął. * * * Mongolskimi współczesnymi sensacjami-legendami zainteresowałem się jesienią 1990 roku. Do Uniwersytetu w Katowicach przybył wówczas na staż naukowy Mongoł, pan Monhjargał, filozof z Uniwersytetu Pedagogicznego w Ułan Bator. Jego pobyt w Polsce trwał do kwietnia 1991 roku. Bywał w moim domu, uczestniczył w posiedzeniach koła naukowego folkloroznawców, którym kieruję. W czasie tych spotkat'l zapisywałem pierwsze mongolskie ..contemporary legend!.. U pana Monhjargał, w jego hotelowym pokoju, spotykałem innych Mongołów. Wykorzystywałem takie okazje do prowadzenia wywiadów. Z panem Monhjargał rozmawiałem najczęściej po rosyjsku, ale mówi on także po polsku. Tylko od niego zależało, w którym z języków prowadziliśmy rozmowy. Z innymi Mongołami prowadziłem rozmowy po rosyjsku. Prawie cała mongolska inteligencja posługuje się tym językiem. Znaczny procent wykształconych Mongołów skończył studia w uczelniach byłego Związku Radzieckiego i ci mówią po rosyjsku najlepiej. Od Mongołów, z którymi kontaktowałem się w Polsce, zapisałem kilka legend współczesnych (Iicząc'z wariantami było to 25 tekstów). O tyle one mnie zainteresowały, że korzystając z uprzejmości pana Monhjargał nawiązałem kontakt z Uniwersytetem Pedagogicznym w Ułan Bator i w sierpniu 1991 roku odbyłem miesięczną wyprawę naukową do Mongolii (wyprawę moją w całości sponsorował biznesmen z Gdat'lska, Jan Czubala, za co niniejszym składam 32 Cyt. za: M. Glazer, The traditionalization ... , s. 288; Zob. też: D. Buchan, The modem leqend, w: A. E. Green, J. D. A. Widowson (cds.), Language, culture and tradition (CESTAL Confercnce Paper Serics 2). Shcfficld 1981, S, \-15. �140 mu serdeczne podziękowanie). Przejazd do tego kraju koleją przez Syberię i parodniowy pobyt W Moskwie wykorzystałem do kolekcjonowania rosyjskich "urban legend". Jechałem do Mongolii z zamiarem gromadzenia plotek, sensacji i legend współczesnych, ostatecznie jednak zapisywałem - gdy była ku temu okazja także i inne opowieści. Praca moja nie była łatwa. Trafiłem tam w okresie kryzysu gospodarczego i zmian politycznych. Brak towarów w sklepach, rosnące z dnia na dzień ceny, bezrobocie, pojawienie się partii opozycyjnych tworzyły atmosferę, która sprzyjała twórczości folklorystycznej, ale folkloryście - szczególnie obcemu - utrudniała pracę. Innego rodzaju trudnością była dla mnie bariera kulturowa, z jaką spotkałem się na miejscu. Mongołowie niełatwo otwierają się wobec obcych. Są nieufni i podejrzliwi. Wolniej niż na przykład Polacy i Rosjanie przełamują opory wewnętrzne. Zapewne lepiej radziłby sobie, z takimi jak moje badaniami, rodowity Mongoł, ale nie miałem okazji tego sprawdzić. Większość folklorystów mongolskich w czasie, gdy byłem w Ułan Bator, przebywała w terenie lub na urlopie. Kiedy zorientowałem się, że moje rozmowy z przygodnymi ludźmi na ulicy nie dają spodziewanych rezultatów, zamieszkałem w gościnnym domu pana Monhjargał i zacząłem eksploatować kolejno członków jego bliższej i dalszej rodziny, sąsiadów i znajomych. Oprócz pracy w samej stolicy Mongolii odbywałem parodniowe podróże po ajmaku centralnym i po ajmaku Moron. W podróżach tych towarzyszył mi pan Monhjargał. Był moim tłumaczem, gdy wywiady prowadziłem w jurtach, z nieznającymi języka rosyjskiego pasterzami. Za nieocenioną i życzliwą pomoc składam mu w tym miejscu wyrazy wdzięczności. W wywiadach, jakie prowadziłem w Ułan Bator, uczestniczyli też moi studenci. Ich samodzielne próby badań nie przynosiły, niestety, żadnych efektów. Sprawozdanie piszę więc we własnym tylko imieniu, bo charakteryzuję materiał pozyskany osobiście. Indagowałem ponad 50 osób, od których zapisałem kilkadziesiąt wątków (niektóre w licznych wariantach). Mniej więcej połowę z tego zarejestrowałem na taśmie magnetofonowej, resztę utrwaliłem w notesie. * * * Przedstawiam tu grupę opowieści zwróconych sWOIm ostrzem głównie przeciw Rosjanom i Chińczykom. Atakują Rosjan i będący u władzy komuniści, i nabierająca znaczenia opozycja. Obie te siły ryzykują zerwaniem wszelkich więzi gospodarczych z Rosją, co przy braku innych partnerów, grozi jeszcze większą niż obecnie dezorganizacją ekonomiczną Mongolii. Psychiczny uraz, będący rezultatem długotrwałej w tym kraju dominacji Rosjan, znalazł w nowej sytuacji ujście w nastrojach antyrosyjskich. Widzieliśmy w Ułan Bator domy zamieszkałe przez Rosjan (oficerowie, specjaliści), w których do wysokości drugiego piętra powybijano szyby w oknach. Wracaliśmy ze stolicy Mongolii pociągiem rosyjskim, w którym wybito szyby w kilku wagonach. Nasi przewodnicy �141 lakazywali nam mowlc na ulicy po rosyjsku, aby nie wzięto nas za Rosjan. W Ułan Bator lęk przed agresją czuliśmy niemal na każdym kroku. W terenie wiejskim rzecz wyglądała nieco inaczej. Antyrosyjskie nastroje ujawniały liczne plotki czy sensacje. Pierwsza ich grupa lo opowieści o gwałtach i morderstwach, jakich dopuszczają się rosyjscy żołnierze: "Jechali raz żołnierze ruscy i mijali dziewczynę. Wyskoczyli, wciągnęli ją do samochodu, zgwałcili i uciekli. To był zbiorowy gwałt. Nikogo nie udało się złapać" (Podał B.). Inny narrator, kierowca z Ułan Bator, który słyszał o kilku takich gwałtach, opowiadał na przykład: "Matka z córką jechały do samonu. Dogonił je "łazik" z żołnierzami rosyjskimi. Zaczęli je gonić po stepie. Dogonili córkę i ściągnęli ją z konia, a matka uciekła. Pojechała po pomoc do najbliższej jurty. Znajomi koczownicy ruszyli na koniach z pomocą, ale jak dojechali, to tamtych już nie było. Dziewczynę zostawili do połowy rozebraną na stepie" (Podał U.). Kilkakrotnie notowałem opowieści o napadach na mongolskich koczowników, których Rosjanie mordowali bez żadnej przyczyny: "Podjechali Rosjanie do jurty. Byli chyba pijani, bo wystrzelali z karabinu maszynowego wszystkich. Przeżyła tylko dziewczynka, ale była postrzelona. Nie mogli jej tu wyłeczyć, więc Rosjanie zabrali ją do Leningradu. Dość długo tam była, ale nie było poprawy. Pojechała po nią lekarka, zobaczyła, że ona tam leży chuda jak szczapa, że nie ma opieki i Mongołowie ją zabrali. Leżała jakiś czas w Ułan Bator. Zgłosiła się kobieta, że weźmie ją i będzie się nią opiekować, ałe musi dostać mieszkanie. Jak przywozi małą na badania do szpitala, to ją pięknie ubiera, ale jak tam ją lekarze odwiedzają, to żyje w brudzie, ma stare ubranka. I tak ta kobieta postępuje. Wszyscy są na nią oburzeni" (Podał 8.). Plotka oskarża też specjalistów pracujących w mongolskich fabrykach: "Nasza wicemis, czyli srebrny medal, ma siostrę. Ta siostra również jest bardzo piękną dziewczyną. Trzy lata temu przejechał ją samochodem rosyjski specjalista. Jak ją potrącił, straciła nogę. No oczywiście on poszedł do jej rodziców: no nie chciałem, jestem waszym przyjacielem. Sowieci są w przyjaźni z Mongołami, będę wam pomagał, każę zrobić jej protezę. J tak zostało. Trzy lata temu zrobił jej protezę i zaraz wyjechał. I zniknął. Teraz ta dziewczyna wyrosła, tamta proteza jest mała. No, przyszła po drugą, większą protezę. A u nas protez nie ma. My mamy tylko rosyjskie części, ale teraz nie ma nic. No i co? Ona pyta o specjalistę. No wyjechał. Adresu nie ma. Ślad zaginął. I tak ta piękna dziewczyna została oszukana. A ona też by była naszą miss. Ona się bardzo dobrze uczy i nie ma pieniędzy na protezę. To słyszałem w naszym szpitalu" (Podał 8.). O armii radzieckiej krążyły wówczas opowieści, że jest ona rozdarta wewnętrznymi, narodowościowymi konfliktami. Rosjanie mieli ponoć być okrutni wobec innych narodowości, głównie wobec spokrewnionych z Mongołami Kałmuków czy Buriatów: �142 "U nas w Mongolii był taki wypadek: Do jednostki radzieckiej przybyli nowi rekruci. Między nimi był jeden Burial. Ruscy mu okropnie dokuczali. Nie mógł już wytrzymać, tak się nad nim pastwili. To byli chyba jacyś degeneraci. Nawet mu do jedzenia gówno wrzucili. Porwał za pistolet, trzech ruskich zastrzelił i uciekł. Buriaci i Mongołowie są braćmi i długo nasi go ukrywali. Wojsko go ścigało po całej Mongolii, ale jak ma kto pomoc od pasterzy, to nie zginie" (podał M.). Wedle powszechnej opinii armia ta miała być zdemoralizowana i ciągle ktoś z niej uciekał. Wojsko organizowało wówczas pościg za dezerterem. Przeciętny Mongoł solidaryzował się z uciekinierem: "Rekrut uciekł z armii radzieckiej. Nie miał znajomych, nie potrafił się dogadać. I krył się po lasach. Szukały go helikoptery. Na zdjęciach ustalili, że ukrywa się nad rzeką Tołą w krzakach. To było tu niedaleko naszego parku kultury. Wojsko z pistoletami go obstawiło i zacieśniało krąg. On widzi, że są już blisko, zdjął buty i krzyknął do żołnierzy: rzucam granaty! l rzucił tymi butami. Żołnierze się pokładli, a on przerwał obstawę i uciekł" (podał M.). Wiele opowieści powstało też w związku z pośpiesznym opuszczaniem Mongolii przez rodziny rosyjskie. Opowiadało się w Ułan Bator, że Rosjanie niemorainie się tu prowadzili. Przyjeżdżali żonaci, zakładali nowe rodziny. a teraz, kiedy trzeba wyjeżdżać, opuszczają sezonowych partnerów i powracają do swych legalnych żon i mężów w Rosji. Mówiło się, że Rosjanki porzucają tu dzieci. Paru Mongołów twierdziło, że jest to zjawisko nagminne. Na ten temat usłyszałem na przykład taką opowieść: "Kiedy Ruscy zaczęli wyjeżdżać z Mongolii, zaczęli porzucać swoje dzieci. Była taka rodzina - tu niedaleko - mieli dwoje dzieci. Zostawili je u Mongołów na przechowanie i już się po nie nie zgłosili. Z początku nasi myśleli, że przyjadą po nie, ale nikt się nie zgłosił. Słyszałam, że takich wypadków jest więcej. Ludzie nie mogli w to uwierzyć. Jak można zostawić swoją krew? Dopiero w gazecie napisali, że i ojciec. i matka mają swoje inne rodziny w Związku Radzieckim. Tam mają dzieci, a tu mieli drugą rodzinę. No i te dzieci nie są im potrzebne" (podała T.). Inny z rozmówców opowiadał: "Rosjanie wyjeżdżali i Ruski przyszedł do sąsiada Mongoła. Przyniósł mu swoje dziecko i powiedział: weź je sobie. U nas nikt by swojego dziecka nie oddał. Cóż dziecko winne? Mongoł je wziął i wychowuje. Już podobno mówi po mongolsku" (Podał E.). A oto nieco inna historia dziecka rosyjskiego, która pasjonowała Mongołów: "Dwa lata temu, kiedy Ruscy byli jeszcze silni, zdarzyła się taka historia: To było wiosną. Władze nasze zabroniły wyruszać z miasta. Była wielka susza i wszyscy bali się pożarów. Nikogo z Ułan Bator nie wypuszczono w step. Ale Rosjanie poszli do naszej wierchuszki i otrzymali przepustkę. Wyjechał cały autobus Rosjan, a z nimi rodzina z chłopczykiem. Ruscy odpoczywali na otwartej przestrzeni, ale dalej był las. Przyszła pora odjazdu, a dziecka nie ma. Zaczęły się poszukiwania. Długo szukali, ale chłopca nie znaleźli. Jedni mówili, że tam są wilki i go zjadły, inni że niedźwiedź go do barłogu wciągnął, ale ja jako myśliwy w to nie wierzę. Po �143 :hłopcu musiałby pozostać ślad. Przecież ani niedźwiedź, ani wilki głowy nie zjedzą. To było tam (pokazuje na południową stronę widoczną z okna). Do jziś się to nie wyjaśniło. Dużo się o tym pisało, dużo się mówiło i nic. Dziecka nie ma" (podał M.). Inny narrator, pytany o tę historię, potwierdził jej znajomość, a nawet ją uzupełnił. Oświadczył mianowicie, że rodzice dziecka wrócili do Związku Radzieckiego, ale - jak słyszał od znajomych - w ostatnich dniach znów był ich apel w radiu o pomoc w odnalezieniu chłopca: "Matka chłopczyka wróciła do Rosji, ale nie może się pogodzić z utratą dziecka. Poszła do Wangi (słynna wróżbitka i jasnowidz) i zapytała o los swego dziecka: Wanga jej powiedziała, że chłopczyk żyje przy boku żółtego mężczyzny. Matka napisała o tym w liście i mongolskie radio odczytało ten list. Ona pyta, czy ktoś z Mongołów nie widział jasnowłosego, dziesięcioletniego chłopczyka przy boku jakiegoś Mongoła. Słyszałem zaraz potem, że ludzie widzieli radzieckiego żołnierza z takim chłopczykiem. Podobno jest to taki bradiaga, który uciekł z koszar siedem lat temu. Zabrał chłopca dla towarzystwa" (podał C.). Moje badania w Mongolii odbywały się jeszcze przed moskiewskim puczem, a więc w czasie, gdy system komunistyczny, KPZR i KGB jeszcze funkcjonowały. Plotki i sensacje mongolskie kierowane były więc przeciw aktualnie istniejącemu i obwinianemu sprawcy. W Mongolii wprawdzie nastąpiły ogromne zmiany, ale ostatnie wybory wygrała partia komunistyczna i ona sprawowała władzę. Nacisk społeczny na komunistów, agresywna postawa opozycji przeciw nim była tak duża, że chcąc ratować własną twarz, chętnie zrzucali odpowiedzialność za wszystko na bolszewików. Wokół znaczniejszych, historycznych postaci komunistów mongolskich kwitnie bogata mitologia. Oto postać Suche-Batora, bohatera narodowego, współtwórcy odrodzonej Mongolii, który w latach dwudziestych naszego wieku połączył się z bolszewikami przeciw chińskiej przemocy. Państwo komunistyczne wystawiło mu mauzoleum na centralnym płacu w Ułan Bator. Czy zachowa swoje miejsce w narodowym panteonie? W ulicznej interpretacji był to bohater o czystych rękach i reprezentował interes Mongołów. Najpierw chciał wyrzucić z pomocą bolszewików Chińczyków, kiedy mu się to udało, chciał odejścia bolszewików. I wówczas został skrytobójczo zamordowany. Oto przykłady: "Kiedy się Mongolia wyzwalała z rąk Mandżurów, to pomagali bolszewicy. Wówczas, w wolnym już kraju, nasi zażądali, by Ruscy ustąpili, bo była już partia, była już nowa władza. KGB wymordowało wtedy całą elitę. Zgładzili tak po stalinowsku. Zostawili najgłupszych i dopiero nimi kierowali. Wtedy to zgładzili Suche-Batora" (podał M.). "Suche- Bator nie leży w mauzoleum. To mistyfikacja. Przecież go Ruscy otruli. I żeby się nie wydało, zabrali jego ciało, a na to miejsce podstawili inne ciało. Otruli go, bo nie chciał im się poddać" (Podał N.). "Suche-Batora otruli Rosjanie. Przy sekcji zwłok było pięć osób, w tym trzech lekarzy: jeden chiński, jeden ruski, jeden mongolski. Ruscy zabrali �144 żołądek, rzekomo dla lepszego zbadania i wydania ostatecznej opinii, i zawieźli go do Czity. A ciało zostało bez wnętrzności i dziś już nie dałoby się potwierdzić (otrucia). Nasi zwrócili się obecnie do Rosjan a dokumentację w tej sprawie. Do Czity pojechała specjalna delegacja, aby odebrać i żołądek, i ówczesne raporty. Ale Ruscy nie dali, bo się boją prawdy" (Podał M.). Opowiada się też a śmierci innych przywódców: "Zabili Suche-Batora. On był wojskowym. Ale najmądrzejszym Mongołem w nowej władzy był Bogdo. Wykształcony i ideolog. On właściwie kierował nowym rządem. On się nie zgadzał z bolszewikami. Oni to wiedzieli, zabili go bez sądu. Po prostu tak: strzelili i go zabili. A władzę dali najmłodszemu, najgłupszemu, pijakowi. To był Czajbałsan. Jego rękami mordowali innych" (Podał E.). "Kiedy Stalin wystrzelał naszych polityków i wojskowych zostawił samych swoich szpiegów. Zostawił takiego najgłupszego pijaka, to był ruski szpieg Czojbałsan. Co mu powiedzieli, to on robił" (Podał C.). Burzliwa reinterpretacja oficjalnej historii, jaka nastąpiła w ostatnim okresie, zawiera wiele twierdzeń często ze sobą niespójnych, a nawet sprzecznych. W ulotnej wieści jest to zjawisko całkowicie zrozumiałe. Obok cytowanych sensacji a Czajbałsanie są i takie, w których przedstawia się go zu pełnie inaczej: "Jedynie Czojbałsanowi zawdzięczamy, że nie jesteśmy republiką radziecką. Bo Cedenbał już napisał do Stalina prośbę, że naród mongolski pragnie włączenia do ZSRR. Bo on uczył się w Rosji. Był głupi i żonę miał ruską, by nim kierowała" (Podał C.). "Czajbałsan miał czarną książkę i tam napisał: Dopóki będę żył, nie oddam Mongolii. Szofer wiózł tę książkę do jego sekretarza i przeczytał. Potem powiedział komuś z rodziny. Natychmiast się to rozeszło po Ułan Bator. Doszło i do Ruskich. Ruscy go za to zaraz sprzątnęli" (Podał B.). O śmierci Czojbałsana opowiadano: "Stalin chciał włączyć Mongolię do Sowietów, tak jak to zrobił z krajem Kałmuków. Oni przecież też byli wolni. No ale kazano im napisać, że naród kałmucki pragnie zostać republiką radziecką. Stalin prośbę przyjął i zniknął wolny kraj. Nawet nie są oddzielną republiką. Nie pamiętam, jak ten ich szef kałmucki się nazywał, ale przyjechał zaraz po tym fakcie do Czojbałsana. Ledwo wysiadł, a Czojbałsan bodnął go ręką w brzuch i powiedział: Jesteś nażarty, ale ojczyzny nie masz. Kałmuk się obraził i wrócił. Zaraz zameldował Stalinowi i Czojbałsana za to sprzątnęli" (Podał D.). "Czojbałsan był w Moskwie akurat wtedy, jak naciskano na niego, by Mongolia stała się sowiecka. Zaproszono go na rocznicę rewolucji, więc musiał jechać. Jak sobie na przyjęciu wypił, podszedł do Stalina i powiedział: wypijmy zdrowie mojego wolnego kraju. Stalin się z nim nie stuknął. I już było jasne, że to był na niego wyrok" (Podał G.). Być może, niektóre z zapisanych opowieści politycznych od dawna funkcjonują w obiegu folklorystycznym, a dziś nastąpiło ich ożywienie. Takim wątkiem może być owo spotkanie Czojbałsana ze Stalinem na Kremlu, które przesądziło a śmierci Mongoła. Notowałem to opowiadanie w wielu odmianach: �145 "Kiedy Ruscy mieli zgładzić Czojbałsana, to Stalin zaprosił go na święto rewolucji październikowej do Moskwy. Tam na przyjęciu Czojbałsan podszedł do Stalina i wzniósł toast: Za wielki naród rosyjski. Stalin się z nim nie stuknął kieliszkiem. On sobie pomyślał: no ja jestem już traktowany jako wróg i powiedział mu: W tobie biała twarz ale czarna dusza. I to w przytomności wszystkich zebranych. I to już był koniec Czojbałsana" (Podał M.). Lub: "Zaprosili Czojbalsana na święto pierwszomajowe do Moskwy. Ale on nie pojechał. Wtedy poczuł się źle i ruski doktor, współpracownik KGB skierował go do szpitala na K remi w Rosji. Jego tam trzeba leczyć - tak napisał lekarz. Ale Czojbałsan powiedział: Ja chcę umrzeć w swoim kraju. Pewnego razu był jednak pijany i Cedenbał wykorzystał to i napisał: My chcemy, by Czojbałsana leczyć w Związku Radzieckim. Nie było już wyjścia i tam go odesłali siłą. Na Nowy Rok ogłosili, że nie żyje" (Podał K.). Lub: "Czojbałsan zmarł w lecznicy na Kremlu. Tam go otruli. Zadzwonili do Mongolii: Wasz już zmarł. No więc pojechała nasza delegacja, aby przywieźć ciało. Okazało się, że ta część nogi była zdjęta (pokazuje na skórę pięty). U nas się mówi, że jeśli człowiek był otruty, to ta część nogi zawsze pozostaje czarna. Przywieźli go i pochowali" (Podał M.). Wśród plotek o obcych, kto wie czy nie najwięcej jest tematów antychińskich. To efekt zaszłości historycznych. Potężne Chiny budzą lęk w małym, niespełna trzymilionowym narodzie. Charakterystyczne, że wątki antychińskie są zupełnie inne niż. antyrosyjskie. Stosunki mongolsko-chińskie w latach siedemdziesiątych aż po późne lata osiemdziesiąte nie układały się dobrze. Poprawie uległy jakieś trzy, cztery lata temu. Sądzę, że większość plotek o Chińczykach powstała w owych "złych" latach, a informatorzy pod wpływem moich pytań odgrzebywali je z pamięci. Jednym z tematów mongolskich opowieści współczesnych jest porywanie dzieci na części zamienne. Jeśli jednak w polskich opowieściach porywaczami są Turcy, Arabowie i Niemcy, a w rosyjskich przedstawiciele krajów Zachodniej Europy, to w Mongolii zawsze są to Chińczycy: "W ubiegłym roku nasze radio podało, że zaginęło dziecko mongolskie. Poszukiwali go rodzice i oczywiście policja. Długo nie było śladu. Dopiero jacyś ludzie znaleźli je na cmentarzu. Policja zbadała, że to zrobili Chińczycy. Z dziecka wycięli różne części i zabrali do Chin" (podała U.2). Inny z moich informatorów mówił: "Małe dziecko zginęło na ulicy. Rozeszła się między ludźmi wieść, że to dziecko poszło na krew. Bogaci Chińczycy, starcy, w ten sposób się odmladzają. U nas wiele dzieci przepadło bez wieści. Mówiło się, że wzięłi im nerki na wymianę dla tych Chińczyków. Tam jest bieda, ale są też u nich bardzo bogaci ludzie. ł dla tych starców-bogaczy trzeba części zamiennych. I to biorą od naszych dzieci. Krew młodych podobno bardzo odmładza. Ja to słyszę od dwóch trzech lat. To nie jeden fakt, ale wiele razy a tym słyszałem" (Podał E). 10 .- LuJ l. L.XXVII �146 Znajomość wątku potwierdziło kilku moich rozmówców. Dwie kobiety Tuja i Urna podkreślały jednak, że porywanie na krew miało miejsce w latach siedemdziesiątych i były to wypadki - ich zdaniem - bardzo liczne, ale obecnie całkowicie ustały. W Ułan Bator żyje chmara jeleni. Chodz<! swobodnie po ulicach, po centralnym parku, po terenach nad rzeką Tołą. Sprzedający kapustę karmią je liśćmi. Jelenie te traktowane są jak maskotki i wszyscy bardzo je lubią. Codziennie na przykład informowano mnie, gdzie je w danym dniu widziano. Właśnie te jelenie stały się tematem licznych opowieści. Podejrzewa się, iż Chińczycy obcinają im rogi, z których przygotowują lek wzmacniający męską potencję· "Chińczycy obcięli im rogi. Zrobili to w taki straszny sposób, że lała się z tych rogów krew. Po prostu z tych rogów kapała im na głowę. To był widok wstrząsający" (podał E.). Inny rozmówca informował: "Chińczycy złapali nasze jelenie i ucięli im rogi. Bo oni używają tych rogów jako cenny lek. Wszyscy w mieście byli oburzeni" (podał W.). Plotki te wybuchają podobno co roku. Być może, wi,!że się to z naturalnym, a mało znanym przeciętnemu człowiekowi z ulicy, cyklem biologicznym u jeleni. Jelenie-samce co roku zrzucają rogi w marcu, a w sierpniu nowo odrosłe wycierają ze scypułu o krzaki. Wiszące strzępy scypułu i płynąca po rogach krew, mogą robić wstrząsające wrażenie. Chińczycy oskarżani są także o trucicielstwo stad i ludzi: "Nad granicą chińską żyją zwierzątka trochę mniejsze od sarny, ale tego rodzaju. Nie wiem. jak po rosyjsku się nazywają. Otóż te zwierzęta łatwo przechodzą raz na chińską, raz na mongolską stronę. Chińczycy je łapią i zarażaj,!. Te zwierzęta żyją olbrzymimi stadami. Jak zarażą taką chorobą stado, przeganiają je na mongolską stronę. Wtedy bydło pada u nas tysiącami. To nawet przez oficjalne źródła było potwierdzone. Bo my z nimi od połowy lat sześćdziesiątych do połowy osiemdziesiątych, a może do 1988 roku, mieliśmy bardzo niedobre stosunki. I tych opowieści o Chińczykach było bardzo dużo. Teraz ich coraz mniej. Ale oczywiście nie ustały całkowicie" (podał E.). Chińczycy zatruwają swoje towary przeznaczone dla Mongołów: "Słyszałem o takim wypadku: To się zdarzyło w Ułan Bator koło mojego ojca. Jeden Mongol pojechał do Pekinu handlować. Przywiózł towar i zawiózł do Ułan Ude, i sprzedał. Zostawił sobie jedynie kalendarz, bo żonie się spodobał. Za miesiąc zmarło im dziecko, a oni wszyscy byli chorzy. Poprosili lamę. On im powiedział, że mają obcą rzecz w domu i ona szkodzi. Żona pracowała w szpitalu, wzięła ten kalendarz do analizy i okazało się, że był zatruty" (Podał B.). W paru wariantach zapisałem sensację, iż Chińczycy zatruwają jedwab przeznaczony dla Mongołów: "Ze sławnego chińskiego jedwabiu robi się świetną odzież. My to otrzymujemy z Chin. Naraz pojawiła się wiadomość, że ten jedwab chiński jest specjalnie zatruwany, by zatruwać naszych ludzi" (Podał E.). �147 W formie sfabularyzowanej tak a tym opowiadano: "Przyjechał z Maron jeden nasz znajomy i zakupił na targu większą partię chiI1skiego jedwabiu. Teraz nigdzie nic nie kupisz tylko na targu. Pamiętam już się mówiło, że ten jedwab jest zatruty. Kuzyn zażartował: pamiętaj, byś się nie zatruł! On się też z tego roześmiał i poszedł spać, bo rano wyjeżdżał. Ten jedwab leżał przy jego głowie. Rano się budzą, a on nieprzytomny i ledwo go lekarze odratowali. Wszyscy twierdzą, że od chińskiego jedwabiu" (Podał K.). Ruch osobowy między Chinami a Mongolią rozwija się swobodnie. Mongołowie jeżdż,! do Chin sprzedawać skóry zwierzęce, przywożą natomiast lowary chętnie kupowane w Rosji. Wożą je do Ułan Ude, do Irkucka, a naweI do Moskwy, gdzie kupują tanie rosyjskie towary codziennego użytku. W związku z tym małym biznesem krąży wiele opowieści a różnych niebezpieczeI1stwach zagrażających Mongołom handlującym w obydwu krajach. Za niebezpieczną dla zdrowia uważa się chiI1ską wódkę. Nawet mnie a tym uprzedzano: "Bardzo szkodliwa jest chiI1ska wódka. Przestrzegam cię, nie kupuj, ani nie daj się poczęstować. Ich jest miliard, to robią wódkę, aby wytruć ludzi. Będzie mniej - mówią. Dwóch wysoko wykształconych M ongołów pojechało do Pekinu. Jeden był inżynierem, a drugi - nie pamiętam. Wypili butelkę chińskiej wódki. Co to jest pół litra wódki? I ciężko się zatruli. Jeden z nich umarł, a drugi stracił rozum. To jest prawda. To wszyscy u nas mówią. Ten bez rozumu żyje dziś w Ułan Bator" (podał M.). Przy stole biesiadnym gospodarze częstują mnie mleczną wódką mongolską. Wymawiam się tym, że może ona być dla mnie niebezpieczna, tak jak dla Mongołów wódka chiI1ska. Przyjaciel rozumie żart i protestuje przeciw mojemu lekceważeniu niebezpieczeństwa chińskiego: "Ale a chitiskiej wódce to jest prawda! Zdarzyło się to tu, w Ułan Bator. Chłopak wypił chiliskiej wódki. Stracił na dwa dni przytomność. Wzięli go do szpitala i tam był ratowany. Jeśliby nie szpital, to by umarł. To jest prawda. Tak u nas było" (podał M.). Uważa się, że Chiliczycy mogą stanowić zagrożenie dla przyrody mongolskiej: "Przyjechało kilka tysięcy Chińczyków do Ułan Bator. Budowali domy. Mieszkali w barakach, byli zdyscyplinowani jak wojsko. Robili oczywiście mieszkania bardzo dobre. Musieliśmy się jednak z nimi pożegnać. Oni jedzą wszystko, co żyje. Więc ruszyli w nasze stepy i lasy, i łapali, co się dało. Wszystko co żyje łowili i jedli. Niedługo wymarłyby niektóre gatunki. Już niektórych ptaków czy owadów nie spotkasz w wielu rejonach. I musieliśmy ich wyrzucić. Całe miasto było przeciw nim. Zaczęły się draki i odeszli. Zaraz na to miejsce przyszli ruscy budowniczowie" (Podał M.2). O ChiI1czykach opowiada się w Ułan Bator, że łapią psy a także koty i jedzą z nich mięso: "U nas mięso z psa to obrzydliwość straszna. Mongołowie nie jedzą mięsa z byle zwierzęcia. U nas nawet jak jest chore zwierzę, czy padnie, to już nikt tego mięsa nie dotknie. �148 Jak tu przyjechali Chińczycy, to oni robili bardzo smaczne potrawy. Ludziom to smakowało. Kupowali i jedli. Ale pojawiła się plotka, że znikają u nas psy, i że Chińczycy je łapią na te dobre dania. Ludzie przestali kupować od Chińczyków i nikt się nie dał zaprosić na ich poczęstunek. Potem druga opowieść była, że łapią koty. U nas kotów mało w mieście, ale są. Opowiadano, że ani jednego kota już nie ma, bo Chińczycy je łapią i przyrządzają z nich kotleciki. ] to mogło być, bo oni wszystko, co żyje, jedz,!. Chińczykom, jak byli w Mongolii, dobrze się wiodło, bo dla nich jedzenia tu w bród. Co my odrzucamy, dla nich stanowi przysmak" (podał E.). "Żona jednego profesora miała dziesięć kotów. To była kobieta zakochana w kotach. Jej zwierzęta były bardzo wypielęgnowane i eleganckie. Chii1czycy je dostrzegli i przekupili sąsiada. To był młody chłopak i wyłapał jej wszystkie koty. Poszły na przysmaki dla Chińczyków. Ona poszukiwała tych kotów, ale wszyscy jej mówili, że już zjedzone" (podał S.). Mówi się też, że profanują mongolskie cmentarze: "U nas mało kto odważy się ruszyć grób, czy chodzić po cmentarzu nocą. A tymczasem zdarzało się, że człowieka przymuszano do tego. Nasz znajomy wracał póżnym wieczorem do miasta. Nagle doskoczyło do niego dwóch ludzi z nożami i zmusili go, żeby szedł z nimi. Prowadzili go na cmentarz i kazali odgrzebywać grób. Oni wcześniej widzieli. że pochowano tam człowieka z wielkimi bogactwami. Ten musiał trupa obedrzeć. Jeszcze mu kazali wszystko zawinąć, w co mu dali. I odeszli, a jego samcgo zostawili na cmentarzu. U nas, kiedy takie wypadki następowały, mówiło się, że to robi,! Chit'1czycy. Jak oni odeszli z Ułan Bator, tak już a tym od roku nie słyszę. To były straszne opowieści. Sami nie kopią, a innych zmuszaj,!" (podał E.). Uważa się, że stale penetrują teren Mongolii i wszędzie maj,! swoich szpiegów: "Pojawiła się u nas bardzo utalentowana piosenkarka. Zrobiła błyskawiczną karierę. Nagle poszły plotki, że jest kitajskim szpiegiem. I cała jej kariera skończyła się tak szybko, jak się pojawiła. I nikt dziś nie wie, gdzie ona się podziała" (podał E.). Zapisałem też kilka pogłosek a Polakach, a właściwie o sprytnych akcjach policjantów i celników, którzy udaremnili im wywóz cennych pamiątek narodowych w postaci starych posążków Buddy. Plotki te w ostatnim czasie przycichły, bo od dwóch lat niewiełu Polaków jeździ do Mongolii. Przedmiotem plotek są także turyści amerykańscy. Zwiedzając klasztor-muzeum w Ułan Bator zwany "Czojdżin-łamyn-sume", zatrzymałem się przy cennym malowidle. Zaprzyjaźniony ze mną Mongoł powiedział wówczas: "Niedawno dwaj amerykańscy turyści wykradli taki obraz z muzeum i zabrali ze sobą. Na lotnisku celnicy zorientowali się i odebrali obraz. I tak dzięki przypadkowi ten cenny obraz wrócił do muzeum. A gdyby ich nie skontrolowali? Przepadłby" (podał N.). �149 Przy innym eksponacie dodał: ..Widzisz tę maskę? Amerykański turysta zabrał stąd maskę. l wyobraź sobie, że zlamal j::/, bo nie mieściła się w otworze torby i wyrzucil na śmietnik. Tak po prostu: wyrzucił!" (Podał N.). Zwiedzając wspaniałe muzeum paleontologiczne usłyszałem: "Amerykanie zwiedzali muzcum. Jak wyszli brakowało jajka dinozaura. Poszła za nimi policja. Jak się zorientowali, że idzie policja, jeden Amerykanin wyrzucił jajko do śmietniczki na korytarzu. Jajko wróciło do muzeum. Tacy są amerykańscy turyści" (podal M.). W ostatnich tygodniach mego pobytu, obiegaly Ułan Bator pogłoski o obrabowywaniu przez mongolskich złodziei obywateli amerykańskich. Największy ich łup miał wynosić dziesięć tysięcy dolarów. Opowiada się też o Japończykach i Wietnamczykach. Co ostatni mieli rozrzucać po Mongolii wieczne pióra. "I kto znalazl, i wziąl do ręki, wychodziły mu oczy. Kiedy on wziął do ręki i chciał zdjąć nakrętkę, wtedy coś na niego działało i wychodziły mu oczy na wierzch" (podała T. ł l. Mówilo się też o nich w związku z odbudową klasztoru buddyjskiego. Zarzucono im, że zjedli trzy święte węże, które pilnowały ruin klasztoru Amurbajaschułantu hiin. Oficjalne źródła podają, że Japończycy finansują wspólną mongolsko-japońską ekspedycję dla odnalezienia grobu Dzingis-chana. Ekspedycja jest wyposażona w nowoczesny sprzęt, a także samoloty i helikoptery do penetracji terenu z góry. Pojawiały się stale komunikaty o pracy tej ekspedycji. Poszukiwania bulwersowały opinię społeczną. Zakazane przez dziesiątki lat imię Dzingis-chana dziś pojawia się na każdym kroku. Jest to bohater narodowy o trudnej do przecenienia randze społecznej i politycznej. Pojawiła się ta postać w gazetach, książkach, obrazach. Kioski pełne są bibelotów z podobizną bohatera. Odżyly stare podania. Japońskie poszukiwania już obrosły legendą. M iasto coraz to obiegały inne sensacje na temat tych penetracji. Jedne optymistyczne, przepowiadające rychłe odkrycie mogiły i ogromnych bogactw w niej ukrytych, które uratują Mongolię z kryzysu oraz pesymistyczne, że grobu nikt nie znajdzie. Ujawniają się coraz to nowi jasnowidze przepowiadający, gdzie mogiła się znajduje i w jakiej pozycji pochowany jest bohater. S" też pogłoski, że ekspedycja ma naprawdę inne cele, że Japończycy dysponuj,!c aparaturą, która daje im wgląd w głąb ziemi - chcą spenetrować bogactwa naturalne Mongolii, by je wykorzystać dla swoich celów. * * * Społeczności przeżywające okres posttotalitarny l zegnające się z ciężką i wieloletni,! sowiecb/ dominacją wchodzą w etap identycznych prawie sytuacji egzystencjalnych, a te rod Z,! prawie identyczne sensacje polityczne czy opowieści o obcych. W oparciu a materiał polski i mongolski, jaki posiadam, dałoby się już teraz sporo na tcn temat powiedzieć. Chcę dać tylko jeden przyklad. Stwierdziłem, że prawie identyczne pogłoski w Polsce i Mongołii �150 krążyły na temat obecności wojsk sowieckich w tych krajach. W Polsce nasiliły się one, od kiedy władza przeszła w ręce "Solidarności". Wówczas to w wielu polskich miejscowościach zaczęły kontestować grupy zorganizowanej młodzieży (głównie z organizacji WIP i KPN) przy koszarach wojsk radzieckich. Naczelnymi hasłami tych grup było żądanie natychmiastowego opuszczenia Polski przez Rosjan. Młodzież w swoich ulotkach zestawiała katalogi "przewinień" radzieckich. Telewizja i prasa, przeprowadzające wywiady z kontestującą młodzieżą, nagłaśniały je. A były to zarzuty ekologiczne o zatruciach i skażeniach, o napadach rabunkowych (szczególnie na taksówkarzy), o gwałtach na Polkach (których miało być ponad sto), o handlu bronią (automat Kałasznikowa - pięć milionów, pistolet Makarowa - trzy miliony), o demoralizacji i dezercji itd. Zarzucano władzom polskim, że tuszują te fakty, ponieważ ani razu nie odbył się publiczny proces, a winowajcy - jak się przypuszczało chodzą bezkarni. Plotka czy sensacja polityczna jest niesłychanie ulotnym zjawiskiem. Jest po prostu żywą reakcją i momentalną odpowiedzią na określone zagrożenia (obojętne - prawdziwe czy wydumane). Razem z ich przezwyciężaniem, sensacje mogą całkowicie ustępować. I tylko folklorysta trzymajc!cy rękę na pulsie życia społecznego przez dłuższy czas, będzie rejestrował najbardziej "właściwy" materiał. Moje jednorazowe badania przynoszą natomiast materiał dwojakiego rodzaju: a więc i ten najbardziej żywy i aktualny, ale też i komunikaty, które utraciły swą aktualność, a zostały jakby wymuszone moimi pytaniami. Trudno nieraz dla takich wątków ustalić czas ich rozkwitu. Dla kontekstualistów zaś byłaby to sprawa zasadnicza. Dionizjusz Czubala MODERN TALES ABOUT STRANGERS. A FIELD STUDY IN MONGOLIA (Summary) The article discusses research on modern folktales and their terminology. The author claims that such terms as folktale, gossip, rumour and legend are synonymous. Modern Mongolian legends, published in the article, were collected from Mongols residing in Poland and Mongolia. They are mainly anti-Russian and anti-Chinese legends. According to the author, there is a similarity between tales about strangers in post-totalitarian countries, dominated for a long time by the Soviet Union. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f289e10d679aef9723c127b3f347a961.pdf 4671086a3a401376335e648148ecf07f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2085 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Subject The topic of the resource Wielkopolska zabór rosyjski zabór pruski Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1935 Title A name given to the resource Poznańskie i Kongresówka / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.97-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Schmidt, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, ACEK SCHMIDT nstytut Etnologii Antropologii JAM t. 77, 1994 Kulturowej Poznań POZNAŃSKIE I KONGRESÓWKA. DAWNE PODZIAŁY :>OLITYCZNE REGIONU W ŚWIETLE WYOBRAŻEŃ ZBIOROWYCH WSPÓŁCZESNYCH WIELKOPOLAN. Badacze podejmujący współcześnie zagadnienia przestrzennego zrozmco.vania wytworów kulturowych, form organizacji społecznej czy wiedzy zbioro,vej odeszli już od tradycyjnych koncepcji wyznaczania granic regionów terytoriów etnograficznych. Pozbawione elementu czasowego mapy ilu;trujące statyczny obraz historycznych ugrupowań etnograficznych w Polsce :lutorstwa Adama Fischera czy Stanisława Poniatowskiego są teraz dla nas przede wszystkim dokumentami takiego a nie innego stanu rozwoju naszej dyscypliny w okresie międzywojennym. W chwili obecnej takie pojęcia jak "region" czy "grupa etnograficzna" traktuje się jako konstrukcje badawcze, modele dynamicznych zjawisk kulturowych zdeterminowanych przez procesy historyczne l. Nie sposób akceptować już formuły regionu kulturowego jako zbiorowej jednostki terytorialno-historycznej będącej swego rodzaju "monolitem kulturowym", wyraźnie odgraniczonej od świata zewnętrznego dzięki systemowi wewnętrznych samoodniesień i wartości, istnieniu charakterystycznych cech kultury oraz specyficznej świadomości przynależności grupowej. Nie zmienia to w niczym faktu, iż podstawowym, wyjściowym kryterium przyjmowanym w dociekaniach nad zróżnicowaniem regionalnym (etnograficznym) kraju pozostaje poczucie odrębności wyrażane przez członków badanych grup. Stwierdzenie Józefa Obrębskiego, że ,,'" grupa etniczna istnieje tylko o tyle, o ile istnieje ona w świadomości tych co do niej należą i tych, co należąc do innych grup podobnych, sami siebie z niej wyłączają. Jak każda grupa społeczna, grupa etniczna jest bowiem tworem wyobrażeniowym, nie konkretnym" 2 pozostaje nadal w pełni aktualne. Proces kształtowania się wyobrażeń zbiorowych na temat odrębności grupowej, poczucia więzi i wspólnoty dokonywał się pod wpływem najrozmaitszych czynników: uwarunkowań geograficznych, specyfiki typu gospodarki, l A. Kutrzcba-Pojnarowa, Kultura ludowa ijej badacze. Mit i rzeczylVistoś(', Warszawa 1977, s. 155. 2 J. Obn;bski, Prohlelll (/rup etnicznych Socjologiczny", 1936, l. 4, z. 6, s. 180-181. 7 - Lud 1. LXXVII IV etnologii i jego socjologiczne ujęcie, "Przegląd �98 struktury społeczno-zawodowej czy też podziałów administracyjno-politycznych zamieszkiwanego terytorium. Dociekania nad problematyką regionalizacji i podziałów kulturowych przebiegały zazwyczaj według schematu polegającego na dokonaniu uprzedniej rekonstrukcji badanych aspektów odrębności kulturowej, a następnie poszukiwaniu czynników, które taki obraz zróżnicowania ukształtowały. Możliwy jest też odmienny tok postępowania, w którym za punkt wyjścia przyjmuje się istnienie jakiegoś czynnika sprawczego zróżnicowań kulturowych, aby z kolei odkrywać rezultaty jego od· działywania na specyfikę kultury i świadomość społeczną członków badanej społeczności. Właśnie ten typ procedury badawczej został tu przyjęty dla potrzeb badań nad wyobrażeniami zbiorowymi współczesnych Wielkopolan. Przedmiotem prowadzonych rozważań będzie zjawisko utrzymywania się poczucia odrębności grupowej (kulturalnej) społeczności Wielkopolan zamieszkujących na dawnym pograniczu zaborów po obydwu stronach granicy a zaistniałe na skutek faktu funkcjonowania tejże granicy w XIX wieku. Przypomnijmy, że międzynarodowe ustalenia z rok u 1815, dokonane po upadku Napoleona i zapisane w jednobrzmiących uchwałach kongresu wiedeńskiego i traktatu prusko-rosyjskiego, przesądziły o losach ziem polskich na całe następne stulecie 3. Zachodnia i centralna Wielkopolska weszła w skład państwa pruskiego, natomiast wschodnia część regionu, dzieląc nierozerwalnie losy Królewstwa Polskiego, znalazła się pod panowaniem rosyjskim. Włączenie podzielonych części Wielkopolski w orbitę wpływów organizmów państwowych, które dzieliła przepaść cywilizacyjna, prowadzona przez państwa zaborcze odmienna polityka w sferze prawa, gospodarki i kultury wszystko to doprowadziło do pojawienia się istotnych różnic kulturalnych pomiędzy obydwoma częściami regionu. Konsekwencje tego podziału politycznego są widoczne do dziś w dziedzinie kultury technicznej: sieci drogowej i kolejowej, formie i układzie zabudowy, wielkości gospodarstw rolnych, stanie technicznym obiektów użyteczności publicznej itd. Jednak najistotniejsze efekty oddziaływania izolacji zaborowej ujawniają się w sferze mentalności. potocznej świadomości współczesnych Wielkopolan. Stereotypy kulturowe "swojego" i "obcego" jako najbardziej trwała forma wyobrażeń zbiorowych najpełniej informują nas o procesie kształtowania się tożsamości grupowej mieszkańców pogranicza, ich przekonaniach na temat różnic międzygrupowych. Materiał źródłowy, który został wykorzystany do przeprowadzenia poniższej rekonstrukcji zebrano w latach 1988-1991 w trakcie badań empirycznych na dawnym pograniczu zaborów w Wielkopolsce po jego obydwu stronach. Do badań wytypowano ogółem 60 miejscowości - punktów badawczych usytuowanych na całej długości przebiegu granicy zaborowej. Wielkość próby badawczej dla wschodniej strony dawnej granicy wyniosła 130 osób, dla strony zachodniej - 100. Dane te oddają tylko liczbę rozmów przeprowadzonych przy wykorzystaniu sformalizowanego kwestionariusza wywiadu. Wiele istot3 S. Skórzcwaki, Najważniejsze 1861, s. 2-3, 5-7. prawa tyczące sit' Wielkiego Ksit'stwa Poznwiskiego, Poznań �99 XVI-XVlllw. ·H·H·\- - ---Mapa 1. l. I. Wielkopolska w XVI-XVIII wieku. I. granica (rys. M. Michalski). państwowa, 2. granice województw. �100 1815-1918 Mapa 2. Wielkopolska w latach 1815-1918. I. granica prusko-rosyjska (rys. M. Michalski). nych informacji zebrano również dzięki zastosowaniu badań ankietowych, wywiadu swobodnego (bez listy pytań), technik projekcyjnych czy obserwacji uczestniczącej. II Mieszkaócy ziem dawnego pogranicza zaborów w Wielkopolsce po jego zachodniej ("pruskiej") stronie jednomyślnie określają się jako Poznaniacy a obszar przez nich zamieszkiwany definiują wspólnym terminem - Poznańskie. Nazwy te mają swoją tradycję prawno-historyczną, fiksują pewien typ przynależności regionalnej i są nadal rozumiane znacznie szerzej niż miałoby to wynikać z samych aktualnych map administracyjnych. Wschodnia granica �101 J1 \ "\ 1..'\.,'-'\\fV'-----.. ~... J , , I \ • Ple5zew e Jon!4 ów Sieradz a Tomlee b NowaWi~ś C (jiiał/(i ci Lis~wo Mapa 3. A - Wielkopolska. 1. granice regionu w XVI-XVIII w. 2. granica prusko-rosyjska (1815-1918). B - Teren badań i siatka punktów badawczych. 1. granica prusko rosyjska (1815-1918).2. punkty badawcze po rosyjskiej stronie granicy. 3. punkty badawcze po pruskiej stronie granicy. 4. inne miejscowości. (rys. M. Michalski). Poznańskiego jest identyfikowana przez Poznaniaków z dawną delimitacją laborową w Wielkopolsce. Ziemie leżące po wschodniej stronie tej granicy nie są już zaliczane do Poznańskiego a ich mieszkańcy nie są uznawani za Poznaniaków. Co więcej, zgodnie z powszechnym przeświadczeniem, ludzie �102 żyjący na terenach dawnej Kongresówki nie są w ogóle Wielkopolanami, ich siedziby nie leżą już na obszarze Wielkopolski! Ziemie te bywają określane rozmaicie: Kongresówka, Łódzkie, Polska centralna czy nawet Małopolska. Jednak w trakcie codziennej identyfikacji grupowej ludzie odwołują się najczęściej do lokalnych przezwisk. W Poznańskiem używa się ogółem siedmiu takich określeń grupowych na mieszkańców wschodniej strony pogranicza: Chadziaj, Bosy Antek, Łańcuch, Zgojak, Skorzec, Jebita, Wróbel. Konteksty posługiwania się tymi przezwiskami, ich etymologia oraz fakt, że przedmiotem ich odniesienia jest każdorazowo społeczność mieszkająca po przeciwnej stronie granicy, wskazują na bezpośredni związek pomiędzy ich pojawieniem się i funkcjonowaniem a XIX-wiecznym podziałem politycznym regionu. Nazwy te coraz rzadziej pojawiają się w trakcie kontaktów międzygrupowych, wtedy przybierają formę dowcipu, żartu. Natomiast nadal funkcjonują w komunikacji wewnątrzgrupowej jako hasła wywołujące pełną, syndromatyczną charakterystykę - sposób postrzegania sąsiadów zza dawnego kordonu. W takich sytuacjach ujawnia się w pełni obraźliwy wydźwięk tych określeń. Przezwiska te nie są już obciążone tak negatywną emocjonalnością jak w przeszłości, niemniej na ich podstawie budowana jest subregionalna więź i tożsamość grupowa społeczności pogranicza. Mieszkańcy Poznańskiego dostrzegają istotne różnice w sferze etosu pracy pomiędzy własną grupą a ludźmi żyjącymi na ziemiach dawnej Kongresówki. Poznaniacy są głęboko przekonani o swoich rozlicznych przymiotach w tej dziedzinie, uważają się za ludzi wyjątkowo pracowitych, którzy taki sposób zachowania odziedziczyli po przodkach - mają głęboko zakorzeniony w tradycji, mentalności zbiorowej. Praca ma być dla nich wartością nadrzędną, dominantą, z której dopiero wynikają wszystkie inne wartości i zachowania. Najczęściej podnoszonymi przejawami pracowitości są: odpowiedzialność i systematyczność w działaniu, znamienne przedkładanie obowiązków nad przyjemności, które zawsze znajdują się na bardzo dalekim planie. Dominuje sąd, iż ludzie miejscowi są nowocześni - otwarci na wszelkie nowinki agrotechniczne, intensyfikujący produkcję poprzez tworzenie gospodarstw specjalistycznych, dysponujący dużym parkiem maszyn i narzędzi rolniczych. Z drugiej strony, spektakularne sukcesy gospodarcze niektórych sąsiadów ze wschodniej strony pogranicza nie pozostają nie zauważone. Taki stan rzeczy Poznaniacy przypisują niestabilnej sytuacji gospodarczej kraju oraz własnej niechęci do podejmowania działań niekonwencjonalnych, wymagających ryzyka i wyobraźni. Osiągnięcia Kongresowiaków są także tłumaczone wykorzystywaniem przez tych ostatnich preferencyjnych kredytów, równoczesnym prowadzeniem działalności rolniczej i handlowo-usługowej, przestawieniem się ich na produkcję warzyw i kwiatów. Efektywność tych działań budzi na ogół zawiść i bywa wyjaśniana przez odwołanie się do sprytu tych ludzi, ich predyspozycji do prowadzenia interesów, których legalność bywa wątpliwa. Nie zmienia to faktu, że mieszkańcy zachodniej strony pogranicza uważają, że w wyniku własnej pracy osiągają zazwyczaj lepsze, widoczne efekty ekonomiczne. Ma to wynikać z dotychczasowego stanu posiadania oraz racjonalnego gospodarowania i inwestowania w sferę produkcji. Przewaga �103 Poznaniaków na tym polu ma wyrazac się przede wszystkim w posiadaniu większej ilości gruntów rolnych, gleb wyższej klasy, różnorodności i wysokiej jakości stosowanych upraw. Mieszkańcy Poznańskiego sądzą, że posiadają większe zasoby gotówki, lepsze samochody, bardziej luksusowe wyposażenie domostw od swoich sąsiadów zza kordonu. Często wskazuje się też na wyższy stopień mechanizacji gospodarstw i wysoki stan techniczny zabudowań gospodarczych. Trzeba jednak zaznaczyć, że wymieniane różnice w stanie posiadania nie są obecnie postrzegane jako znaczące, tak wyraźne jak to miało miejsce w przeszłości. Bardzo wysoko jest oceniana przez Poznaniaków popularność różnych form kolektywnego działania zawodowego mieszkańców dawnej Kongresówki. Współdziałanie, pomoc sąsiedzka we wszelkich pracach polowych i gospodarczych jak również innych sytuacjach życiowych - to charakterystyczne cechy zachowań Kongresowiaków. Te zalety sąsiadów zza Prosny są szczególnie widoczne na tle wskazywanych i określanych jako egoistyczne, pełne niechęci, zawiści postaw Poznaniaków, ich tendencji do izolowania się względem najbliższych sąsiadów i zamykania we własnym, ścisłym gronie rodzinnym. Porównanie wyżej zrelacjonowanych sądów grupowych mieszkańców PoznaI1skiego dotyczących etosu pracy i stanu posiadania z ich deklaracjami na ten sam temat zebranymi przy wykorzystaniu techniki list cech-przymiotników4 potwierdza zasadność dokonanej rekonstrukcji. Tabela I. Przekonania I I L mieszkańców Poznal1skiego na temat cech grupy własnej oraz obcej (ze wschodniej strony pogranicza) w sferze etosu pracy wielkość próby = 100 Najistotniejsze cechy grupy własnej - Poznaniaków Najistotniejsze cechy grupby obcej - Kongresowiaków cecha - frekwencja wskazań l porządny I oszczędny i gospodarny l solidny i postępowy 35°/., 30'1., 28% 25% 23% eecha sprytny niechlujny zacofany - frekwencja wsk. 33% 25% 21% - ~ Uwaga: W powyższym zestawieniu znalazły się cechy, które przez osoby badane zostały uznane za właściwości istotnie różnicujące obydwie grupy. I tak np. przy wysokim procencie wskazań na cechę "pracowity" jako właściwość grupy własnej pojawiała się równoczesna tendencja do: I. przypisywania drugiej grupie cechy przeciwstawnej (tu - niechlujny), 2. niewskazywania na takąl. cechę przeciwstawm! w charakterystyce grupy własnej (tu - "niechlujny Poznaniak" - tylko 3% wsk.). Zakres i charakter dystansu międzygrupowego społeczności stron pogranicza mogą także ilustrować deklaracje mieszkańców Poznańskiego na temat preferencji w wyborze partnera do prowadzenia wspólnych przedsięwzięć natury ekonomicznej. 4 Każdy informator wybierał z listy 18 przymiotników niego za istotne właściwości każ.dej z grup. dowolną liczbę cech uznanych przez �104 Tabela 2. Odpowiedzi mieszkańców Poznańskiego na pytanie projekcyjne: "Co Pan/Pani sądzi o prowadzeniu jakichkolwiek wspólnych interesów. transakcji finansowych z ludźmi z tamtej strony dawnej granicy zaborów') Gdyby miał Pan/Pani wybierać wspólnika do takiej współpracy i interesów, to kogo by wybrał - człowieka tutejszego czy osob~ "stamtąd"~ wielkość próby = 100 Rodzaj deklaracji Frekwencja wybrałbym kogoś "swojego", osobę z naszej strony pogranicza wybrałbym osobę nie sprawi/oby pochodzeniem, z tamtej mi to miejscem strony dokonanych wyborów 56 'Y<, wsk. g°lt, wsk. pogranicza różnicy, me zamieszkania kierowałbym wspólnika się 35% wsk. W deklaracjach zestawionych w tabeli 2. zostały wyrażone dwie podstawowe opcje. Pierwsza z nich, wciąż dominująca, uzewnętrznia zachowawczość postaw polegających na utrzymywaniu dystansu międzygrupowego, funkcjonowaniu stereotypowego podziału na swoich i obcych. Wybór "swojego" na partnera do prowadzenia interesów był uzasadniany argumentami trojakiego rodzaju: 1. dobrą znajomością własnej grupy, takich zalet jej członków jak solidność i przedsiębiorczość, 2. brakiem zaufania, niechęcią żywioną wobec mieszkańców wschodniej strony pogranicza, 3. wskazaniem na konkretne cechy Kongresowiaków dyskwalifikujące ich jako potencjalnych wspólników: przebiegłość, spryt, niesolidność, lekceważący stosunek do drugiego człowieka, skłonność do spekulacji. Druga opcja, nazwijmy ją pragmatyczną, jest wyrazem przełamywania dawnego antagonizmu, nowego spojrzenia na rzeczywistość dnia dzisiejszego, obowiązujące w niej realia ekonomiczne i społeczne. Należy jednak zaznaczyć, że wśród osób wyrażających takie opinie przeważali osobnicy posiadający rodzinę po drugiej stronie dawnej granicy. Poznaniacy przypisują sobie cechy, które w sposób szczególny predestynują ich do pomnażania dóbr materialnych. W pierwszej kolejności wymieniana jest tu oszczędność określana wręcz jako skąpstwo, sknerstwo mająca stanowić przejaw gospodarności, racjonalnego podejścia do życia i zdrowej rywalizacji międzysąsiedzkiej. Panuje pogląd, że ludzie z Poznańskiego najchętniej przeznaczają zarobione pieniądze na kolejne inwestycje we własnych gospodarstwach oraz na konsumpcję - lepsze jedzenie, zakup nowych mebli i wczasy rodzinne. Inaczej postrzegani są Kongresowiacy, którzy prowadzą jakoby "działalność na pokaz, na zewnątrz" wyrażającą się w kupowaniu drogiej odzieży, organizowaniu wystawnych przyjęć, szastaniu pieniędzmi na alkohol i rozrywki. Uważa się, że tamtejsi gospodarze nie są tak skłonni jak Poznaniacy do inwestowania we własny warsztat pracy, "wolą zbierać w pończochę". Wskazywane są różne cechy grupowe i uwarunkowania determinujące taką a nie inną sytuację ekonomiczną Kongresowiaków: 1. panujące tam niekorzystne warunki pracy, zwłaszcza duże rozdrobnienie gospodarstw, 2. negatywne deprawacyjne wpływy obcych grup etnicznych (Rosjan i Żydów) jakie miały miejsce w przeszłości, 3. brak należytego stosunku do pracy. �105 Tak cechy fizyczne jak i język, ubiór oraz zachowania w miejscach publicznych stanowi,! elementarne kryteria identyfikacji członka własnej społeczności czy osobnika spoza grupy. Zdaniem 70% naszych rozmówców z terenów Poznańskiego i w chwili obecnej możliwe jest rozpoznanie przynależności grupowej danego człowieka na podstawie jego sposobu wysławiania się, noszonej odzieży czy zachowania już podczas pierwszego, przelotnego kontaktu w miejscach ogólnodostępnych. Różnice w mowie były najczęściej przywoływanym wyróżnikiem odmienności mieszkańców każdej ze stron pogranicza. Za najbardziej charakterystyczną cechę języka Kongresowiaków uważane jest, jak to określają sami informatorzy, "gadanie po wiejsku, na ludowo" polegające na specyficznym odmienianiu czasowników w drugiej osobie liczby mnogiej. Zamiast mówić: "macie", "chodźcie", "dajcie" używają oni form z końcówką -ta: "mota", "chodźta", "dajta". Kolejna, często podnoszona różnica dotyczy używania przez ludzi ze wschodniego brzegu Prosny specyficznych form bezokolicznika i czasu przeszłego niektórych czasowników - np. zamiast "stać" - "stająć", zamiast "stał" - "stojał" czy też "stali" - "stojali". Wskazywane są też liczne różnice w słownictwie używanym przez członków grup pogranicza. Jako przykłady przytacza się najczęściej takie słowa jak: zeszyt (kajet), wiadro (węborek), kurtka (kapota), żur (polewka) a także szereg nazw narzędzi rolniczych, stolarskich, określeń jednostek miar i wag. Blisko połowa rozmówców z Poznańskiego uznała, że wychwytywane przez nich różnice w mowie są trudne do zdefiniowania, można je określić jako ,.ogólne odrębności gwarowe", wśród których najbardziej typowe jest "zaciąganie", "zaśpiew" czy "miękkie akcentowanie" mieszkańców ziem dawnego zaboru rosyjskiego w Wielkopolsce. Wyrażano też pogląd, że mowa "poznańska" zawierająca szereg zapożyczeń, naleciałości z języka niemieckiego, jest mniej poprawna od języka Kongresowiaków, którzy z kolei mówią bardziej dosadnie, wręcz wulgarnie, "wolno i kwieciście". W przeszłości mieszkańcy pogranicza nie mieli najmniejszych problemów z określeniem przynależności grupowej na podstawie wyglądu zewnętrznego. Jednak Poznaniacy są zgodni co do tego, że w chwili obecnej coraz trudniej jest rozpoznać pochodzenie terytorialne człowieka, zwłaszcza młodego, na podstawie ubioru czy cech fizycznych. Starsi Kongresowiacy wyróżniają się jeszcze niechlujnym wyglądem, zniszczoną odzieżą roboczą w jakiej pojawiają się w miejscach publicznych - w skłepie, na targu czy w punkcie skupu płodów rolnych. Zupełnie nie przywiązują wagi do swojego wyglądu i higieny osobistej. Są zazwyczaj nieogoleni, noszą poplamione berety, "czarne od brudu koszule". Starsze kobiety wciąż jeszcze zakładają na głowy chusty, zarówno na codzień i w dni świąteczne. Większość starych ludzi ma bardzo zniszczoną cerę, ..dziobate twarze" - stygmat ospy, która była kiedyś powszechną chorobą. Młodzi mężczyźni z Kongresówki są zwykłe ". .. podniszczeni bo więcej przepici, po tym można ich zawsze rozpoznać". Samych siebie mieszkańcy Poznańskiego uważają za ludzi bardzo elegancko i szykownie ubranych w przeciwieństwie do Kongresowiaków - "Tam jeśli ktoś jest nawet dobrze ubrany to jest w tym coś prowincjonalnego, taki wiejski szyk, niby normalnie �106 ale coś nie tak"; "lm się wydaje, że są modni a ubierają się tak kraciasto, krzykliwie, w ostrzejsze kolory. U nas wszystko jest stonowane, spokojne"; "Chadziaje są bardzo wystrojeni ale pod spodem smród, brud". Do charakterystycznych zachowań mieszkańców wschodniej strony dawnej granicy wskazywanych przez Poznaniaków należy pijaństwo, alkoholizm. Podchmielonych lub pijanych mężczyzn, młodych i starych, można tam spotkać wszędzie: w sklepie, w lokalach gastronomicznych, na zabawach, na ulicy. Preferowane są trunki wysokoprocentowe, nie gardzi się też denaturatem. We wspomnieniach informatorów silnie utrwaliło się zjawisko masowego spożywania denaturatu ("bryndzy") przez Kongresowiaków w latach międzywojennych. A oto kilka typowych wypowiedzi na poruszany temat: "Tu w Poznańskiem też się pije, ale tam to chleją ... sami to pędzą"; "Oszczędny Poznaniak wypije kufelek piwa, czasami poprawi małym kielichem wódki i jest tanio a przy tym szumek w głowie. W Kaliskiem kto wypije więcej wódki jest bohaterem"; "U nas jak kto pije to w domu i nigdzie nie wychodzi, tam piją poza domem, gromadnie". Mieszkańców Kongresówki rozpoznaje się też po głośnym, krzykliwym i swobodnym zachowaniu w środkach komunikacji i lokalach rozrywkowych - "Gdy u nas (w Poznańskiem - J. S.) wsiada się do autobusu, który jedzie na tamtą stronę, to siada się spokojnie i rozmawia cicho. Tam już panuje gwar, oni wszyscy krzyczą, zaczepiają ludzi pytając ich w tej swojej gwarze gdzie jedzieta ?". Takie zachowania idą często w parze ze skłonnościami do wywoływania konfliktów, kłótliwością czy wręcz brutalnością wobec innych ludzi - "Kaliszak jest do bitki zawsze skory"; "Tam to łatwo wyjść z zabawy lub knajpy z bronami w plecach". Jednocześnie ludzi ze wschodniego brzegu Prosny uważa się za bardziej bezpośrednich i uprzejmych, co ma przejawiać się w powszechnym u nich zwyczaju pozdrawiania uśmiechem i słowem każdego napotkanego we wsi, także nieznajomego człowieka. Taka forma zachowania nie jest znana w Poznańskiem. Gościnność i bogate życie towarzyskie są postrzegane przez Poznaniaków jako cechy wyróżniające grupę ich wschodnich sąsiadów. Na poparcie takich opinii przytaczano najczęściej własne doświadczenia, np.: "Tylko w Kongresówce są ludzie serdeczni i gościnni. Sam się o tym przekonałem gdy wracałem z wojny, spod Wielunia do siebie, do Masanowa. Po tamtej stronie na każdym moście czekała jakaś kobieta z gorącą kawą, kawałkiem chleba. Wszędzie byłem jakoś ugoszczony, przenocowany. To się skończyło po przejściu Prosny na naszą stronę w Grabowie. Do domu doszedłem już bardzo głodny ... ". Obok sądów i doświadczeń w rodzaju wyżej przytoczonego zarejestrowano też szereg zgryżliwych w tonie wypowiedzi na temat sposobu podejmowania gości przez Kongresowiaków: "Ale cóż to u nich za gościna - wódka i zagrycha, nic więcej"; "Raz mnie tam ugoszczono. Podali jakieś roztopione skwarki i kluchy w jednej misce. Od tej pory nie chodzę już tam z wizytą". Spotkania towarzyskie w domach mieszkańców Kongresówki mają odbywać się znacznie częściej niż w Poznańskiem. W zasadzie każda okazja i miejsce są odpowiednie do zebrania się w celu wspólnego, wesołego spędzenia �107 czasu. Wciąż żywa jest tradycja spotkań towarzyskich po pracy, przed domami: "Mają tak,! modę na plotkowanie. Siadają na ławeczkach przed domami i gadają lub śpiewaj,!". Atmosfera zabaw po wschodniej stronie Prosny jest dużo przyjemniejsza niż w Poznańskiem, " .. jest więcej muzyki swojskiej", ludzie bawią się spontanicznie i bez skrępowania, są "luźni i radośniejsi". W wypowiedziach Poznaniaków na ten temat można wychwycić ton pewnej zawiści oraz rozżalenia kierowanego pod adresem członków własnej grupy: "U nas to tylko w telewizor się gapią"; "Takie imieniny to tam są zwykle spotkaniami samych mężczyzn, u nas trzeba iść z żonami i nie ma żadnego balowania. My w ogóle oszczędzamy na takich rzeczach jak relaks i rozrywka. Ludzie wolą zjeść, nie wypiją". Gościnność, zamiłowanie do rozrywek i bogate życie towarzyskie Kongresowiaków mają wynikać z ich filozofii życiowej wyrażającej się pelną afirmacją życia, pogodnym i życzliwym stosunkiem do drugiego człowieka pozbawionym interesowności i wyrachowania, oderwanym od spraw materialnych. Ten typ mentalności był definiowany przez Poznaniaków jako "bezpośredniość myślenia", "chęć pokazania się ludziom z lepszej strony", "otwartość, przyjacielskość z natury". Samych siebie mieszkańcy Poznańskiego oceniają jako grupę łudzi "smutnych, sztywnych", żyjących "sam na sam ze sobą". Sądy Poznaniaków na temat różnic grupowych w sferze życia rodzinnego odnoszą się głównie do sytuacji z przeszłości, np.: "Nasi dziadkowie szli na wycug, tam starych wyrzucano na żebry i przychodzili do nas po jałmużnę". Obecnie wskazuje się tylko na specyfikę organizowanych za Prosną uroczystości rodzinnych: wystawność styp i wesel, szerszy repertuar przyśpiewek weselnych, uroczysty charakter oczepin. Akcentowane różnice dotyczą przede wszystkim strony organizacyjnej imprez rodzinnych. Ludzie z Poznańskiego uważają się za osoby wyjątkowo dobrze zorganizowane w podejmowanych na forum publicznym działaniach pozazawodowych i stosownie do ich wagi weń zaangażowane: - "Tu ludzie wkładają całe swoje serce we wszystko co robią dla gminy. Tam się tak nie przykładają ... Jesteśmy może mniej żywiołowi, ale za to z pewnością lepiej zorganizowani i bardziej zainteresowani". Dbałość o wspólne dobro, wysoki stopień zorganizowania społecznego wyrażający się istnieniem i sprawnym działaniem licznych organizacji lokalnych (koła włościanek, chóry, straż pożarna itp.) - to najczęściej przywoływane dowody aktywności społecznej i zainteresowania sprawami wspólnoty lokalnej. Jednocześnie deklarowana jest przez Poznaniaków ich powszechna niechęć do form współdziałania polegających na wykonywaniu wspólnych prac na rzecz całej społeczności. Tłumaczy się to rozmaicie - brakiem wolnego czasu, tradycyjnym preferowaniem indywidualnych form pracy, wreszcie zwykłym sobkostwem, nastawieniem wyłącznie na pomnażanie własnego majątku: "Tu nie ma zorganizowania, czyn społeczny to zero, nie istnieje"; "Tam to lubią pracować w kolektywie, zwłaszcza jeśli chodzi o jakieś konkretne korzyści ... zawsze razem, wspólnie robią coś dla siebie. U nas są ludzie chytrzy i myślą tylko o sobie samych"; "Żyjemy z dala od siebie i niczym poza swoimi sprawami się nie interesujemy, ani polityką, ani sprawami publicznymi, ot tak każdy przez się". �108 Możliwe, że właśnie w związku z powyższym wielu Poznaniaków wyrazilo wątpliwość, czy członkowie ich grupy mogą być godni zaufania, wiarygodni społecznie - "Nasi nie angażują się we wspólną działalność ... i dlatego nie są godni zaufania. Jak ktoś nie ma majątku, to go lekceważą i nie pomogą". Nadal jednak przeważają sądy o solidności członków grupy nieustannie wzmacniane negatywnymi opiniami o sąsiadach zza Prosny, ich nieuczciwości i szerzącym się tam łapówkarstwie. W takich sferach aktywności życiowej jak działalność polityczna, zainteresowanie sprawami kraju czy religijność Poznaniacy nie zauważają obecnie żadnych istotnych różnic międzygrupowych. Spróbujmy teraz porównać wyżej opisane wyobrażenia zbiorowe z przekonaniami na ten temat żywionymi przez mieszkańców wschodniej strony dawnego pogranicza zaborów w Wielkopolsce. III Mieszkallcy ziem po wschodniej ("rosyjskiej") stronie pogranicza czują się Wielkopolanami a swoje rodzinne strony uważają za integralną część regionu. Określenia "Wielkopolska" ("Wielkopolanie") i "Poznańskie" ("Poznaniacy") nie są przez nich traktowane synonimicznie jak to miało miejsce po drugiej stronie granicy. Poznańskie ma stanowić tylko część obszaru Wielkopolski, której granice Kongresowiacy umiejscawiają analogicznie jak to się czyni w wydawnictwach kartograficznych i opracowaniach historycznych. Z kolei wschodnia granica Poznańskiego ma pokrywać się z dawną granicą zaborową. Sąsiedzi z Poznańskiego są określani przy pomocy jednego przezwiska lokalnego - Bażant. Nazwa ta jest powszechnie znana i używana w strefie przygranicznej na całym przebiegu granicy zaborów: od okolic Powidza - na północy po Ostrów Kaliski - na południu. Kongresowiacy bardzo wysoko oceniają działania mieszkańców Poznańskiego na polu zawodowym, osiągane przez tych ostatnich sukcesy ekonomiczne i równocześnie wskazują na szereg negatywnych zachowań członków własnej grupy w tej dziedzinie: "W Poznańskiem panuje tradycja dobrej roboty, większa gospodarność i zaangażowanie w to co się robi. Kaliszaki to takie lenie, obiboki"; "Bażanty są bardziej fachowi, odpowiedzialni, dbają o swoją reputację. Tam jest większy posłuch wobec swoich przełożonych". Wymieniane zalety sąsiadów zza miedzy mają brać swe źródło z pozytywnych oddziaływań pruskiego zaborcy, który to stworzył swoim poddanym dogodne warunki do posiadania dużej własności ziemskiej i pomnażania majątku a tym samym ukształtowania właściwego stylu pracy - "Tam są ludzie umiejętni bo zawsze pracowali na swoim, mieli dobrą niemiecką szkołę pracy". Gospodarze z Poznańskiego są uważani za ludzi przedsiębiorczych, postępowych i nowoczesnych w sferze działań zawodowych. Zwraca się uwagę na wysoki stopień mechanizacji gospodarstw rolnych w Poznańskiem oraz, z drugiej strony, na niedoinwestowanie, niedorozwój gospodarczy wschodniej Wielkopolski. Także samych siebie Kongresowiacy postrzegają jako ludzi �109 postępowych, którzy zdeterminowani zapóźnieniami z lat przedwojennych nie mogą się przebić, osiągnąć sukcesu ekonomicznego: "Teraz to i tu większy postęp, śmiałe posunięcia, jest wielu ryzykantów. Ale cóż z tego, skoro u nas już taka tradycja biedy, mały handelek na wzór żydowski"; "Jesteśmy mniej skrupulatni, za to bardziej przebojowi". Współpraca sąsiedzka jest cechą mającą wyróżniać Kongresowiaków od mieszkańców Poznańskiego, którzy jawią się im jako skrajni indywidualiści, osoby nie znające solidarności grupowej, zainteresowane tylko własnymi problemami. Wśród przyczyn takiego stanu rzeczy wymienia się najczęściej samowystarczalność gospodarstw Poznaniaków i rozwiniętą u nich rywalizację między sąsiadami. Drobni rolnicy ze wschodniej strony Prosny są skazani na współdziałanie z s'lsiadami, bez których pomocy nie byłoby możliwe terminowe zakończenie prac polowych - "Tutejsi zawsze pomagali sobie - to takie wspólne klepanie biedy, tam nikt ci nawet soli nie pożyczy. Zawsze mieli więcej maszyn, mogli sobie sami pole obrobić i wszystko zebrać na czas". W celu dokonania porównań odwołamy się raz jeszcze do deklaracji na temat etosu pracy, zebranych przy pomocy techniki list cech-przymiotników. Tabela l Przekonania mieszkaliców Kongresówki (z zachodniej strony pogranicza) wielkość próby grupy Najistotniejsze cechy własnej - Kongresowiaków cecha post<;powy oszczydny sprytny - frekwencja 34'Y., 28% 20% na temat w sferze = 100 grupy wskazali grupy pracy własnej oraz obeej Najistotniejsze cechy obcej - Poznaniaków cecha gospodarny nowoczesny cech etosu - frekwencja wsk. 27% 20% Zarówno w autocharakterystyce jak i obrazie grupy obcej uwidacznia się brak cech, które zgodnie z wcześniej opisaną metodą analizy można by uznać za istotnie różnicujące wskaźniki odrębności grupowej. Wszystko wskazuje na to, że różnice odczuwane przez mieszkańców wschodniej strony pogranicza nie są tak wyraźnie wyartykułowane jak to miało miejsce w grupie Poznaniaków. Obok wyżej przytoczonych sądów zarejestrowano też szereg opinii ambiwalentnych, co sugeruje nasilenie się tendencji do minimalizowania tych różnic i poszukiwania wspólnych cech dla obydwu społeczności pogranicza. Z danych zestawionych w tabeli 4. wynika, że Kongresowiacy nie są zbyt pryncypialni w swoich zapatrywaniach na możliwość wejścia w układy zawodowe i finansowe z Poznaniakami. Wyraźnie przedkładają potencjalne korzyści ekonomiczne nad dawne podziały i animozje, zauważają predyspozycje mieszkańców Poznańskiego do działań w sferze ekonomicznej, są skłonni nawiązać współpracę z każdym kto gwarantuje osiągnięcie sukcesu finansowego. Odzwierciedla to otwartość grupy, aspirowanie jej członków do wartości i sposobów działania utożsamianych z najlepszą metodą dochodzenia do majątku i wysokiej pozycji zawodowej. Nawet osoby, które w wyborze �110 Tabela 4. Odpowiedzi mieszkańców Kongresówki na pytanie projekcyjne: "Co Pan/Pani sądzi o prowadzeniu jakichkolwiek wspólnych interesów, transakcji rinansowych z ludźmi z tamtej strony dawnej granicy zaborów') - Gdyby miał Pan/Pani wybierać wspólnika do takiej współpracy i interesów, to kogo by wyhrał - człowieka tutejszego czy osohę "stamtąd''') wielkość próhy = 100 Frekwencja Rodzaj deklaracji wybrałbym kogoś "swojego", osobę z naszej strony pogranicza wybrałbym wyborów 39'1., wsk. 22(Y;) osobę z tamtej strony pogranicza nie sprawiłoby mi to różnicy, nic kierowałbym pochodzeniem, miejscem zamieszkania wspólnika dokonanych wsk. się 39°;', wsk. potencjalnego partnera do interesów preferowały kogoś "swojego" uzasadniały to bardzo prozaiczną przyczyną - "Ci z Poznańskiego by nas nie chcieli. Wyśmiewają się z nas, nie traktują poważnie ... Sam mógłbym wejść w interesy z kimś stamtąd, to opłacalne, lecz który z nich by nas chciał?". Dysproporcje w rozwoju gospodarczym ziem obydwu stron dawnego pogranicza tłumaczone są, jak już wspominaliśmy, odmiennymi drogami rozwoju wytyczonymi jeszcze przez państwa zaborcze. Poza tym wskazywane są różne cechy negatywne Kongresowiaków utrudniaj<!ce im osiąganie wymiernych efektów finansowych: "My Kaliszacy żyjemy sobie dniem dzisiejszym, bardzo beztrosko ... "; "Tu łatwo przyszło to i łatwo poszło - panuje rozrzutność i podatność na modę"; "Nasi ludzie przywiązują mniejszą wagę do dóbr materialnych, odwrotnie niż w Poznańskiem". Konkludując, należy stwierdzić istnienie wyraźnej zbieżności poglądów członków obydwu grup na temat ich podejścia do pracy i posiadanych dóbr. Charakterystyka języka, sposobów wysławiania się mieszkańców pogranicza prezentowana przez Kongresowiaków jest bardzo bogata, zawiera więcej szczegółów. Na pierwszym miejscu wymieniane są używane przez Poznaniaków określenia rzeczy, które po wschodniej stronie Prosny zwykło się nazywać inaczej, np.: flaszka (butelka), tytka (torebka), szpadel (łopata), gable (widły do ziemniaków), szońdy (nosidła), wasserwaga (poziomnica), hebel (strug), krajzega (piła), węborek (wiadro), wyżynać (wypędzać, wygnać), chrzestna (kumoszka), bór (las), kozak (chłopak), urczyk (koń), sabatnik (piec do chleba). Następna właściwość mowy Poznaniaków jest określana jako "niepoprawna, opaczna polszczyzna", "gwara poznańska" polega na opuszczaniu pewnych samogłosek w wyrazie bądź zamienianiu ich na inne. Np. mówi się tam "bułem" - zamiast "byłem", "ciknie" ("cieknie"), "uryzie" ("ugryzie"), "godoj" k ") "cu "( "co,") "sza k" ("Ja . k"),,,tSZl'" ("ga d·aj "),,,mosz " ("masz,,,") k tu "( "to, ("trzy"), "swyter" ("sweter"), "łowka" ("ławka"), "ulicka" ("uliczka"). Bardzo często przekręcane są przez Poznaniaków nazwy okolicznych miejscowości, np. Wieluwieś - Wielowieś, Bronszewice - Broniszewice. Ludzie z Poznańskiego mają też posługiwać się cpecyficznymi powiedzonkami: "tej" - zwracając się do drugiej osoby, "ja" - potwierdzając coś, wyrażając akceptację. Wśród właściwości mowy własnej grupy wymieniane są: opisane wcześniej używanie końcówki -ta w drugiej osobie 1. mnogiej czasowników, "miękkość �111 wymowy", "brak twardego akcentu" oraz specyficzny styl mówienia polegający na używaniu lapidarnych sformułowań. Ponadto ludzie ze wschodniej strony pogranicza zwracaj,! się do wszystkich, także osób starszych przez "ty", natomiast w Poznańskiem mówi się np. "ojciec, weżcie ... " (pluralis maiestaticus). Podkreśla się, że język Poznaniaków pomimo tych wszystkich błędów jest bardziej poprawny od mowy mieszkańców Kongresówki. Trzeba też zaznaczyć, że wszystkie wskazywane różnice mają dotyczyć przede wszystkim ludzi starych a mlodego pokolenia tylko w ograniczonym zakresie. Kongresowiacy nie formułują kategorycznych sądów na temat różnic w ubiorze i wyglądzie zewnętrznym mieszkańców stron pogranicza. Przeważa opinia, iż obecnie nie sposób na tej podstawie rozpoznać przynależności grupowej. Wskazuje się jedynie na pewne odmienności w sposobie ubierania się kobiet - chusty noszone przez mieszkanki Kongresówki oraz większą dbałość Poznanianek o swój wygląd. Zwyczaj pozdrawiania osób napotkanych w miejscach publicznych, serdeczność i otwartość mają być cechami typowymi dla mieszkańców wschodniego brzegu Prosny - "Tutaj jeden drugiemu się kłania, nawet jeśli się nie znają. W Poznańskiem wszystko jest "honorowe", każdy czeka aż ten drugi go pozdrowi"; "Poznaniacy są sobkowaci, nawet sąsiad sąsiadowi ledwo dzieńdobry mówi". Takie formy zachowań wynikają z faktu, iż Kongresowiacy są ludźmi bardziej rozmownymi, łatwo nawiązującymi kontakty, otwartymi na innych ludzi - "Nasi od razu wyglądają na szczęśliwszych, weselszych w porównaniu ze sztywnymi, zamkniętymi w sobie Bażantami". Jednak na ogól Poznaniacy sc! postrzegani jako ludzie uprzejmi, "o ogólnej kulturze zachowań", osoby wyróżniające się opanowaniem, powściągliwością i zdyscyplinowaniem - "Poznaniak to publicznie by nie ubliżył"; "Ich kultura jest widoczna w sklepie, w usługach czy w lokalu - mają przyjemniejszą obsługę ... są bardziej cywilizowani, nie pchają się w kolejkach". Poza tym Poznaniacy jawią się mieszkańcom Kongresówki jako osoby dumne i wyniosłe, wyjątkowo zarozumiałe, manifestujące w każdej sytuacji pewność siebie i pogardliwy stosunek do sąsiadów zza kordonu. Pogląd ten, wyrażany głównie przez ludzi starszych ze środowiska wiejskiego, jest połączony z przekonaniem o zadziorności Poznaniaków, ich skłonności do manifestowania swojej przewagi majątkowej. Informatorzy z Kongresówki uważają też, że ich grupę wyróżnia szarmancki stosunek do kobiet (zwyczaj całowania w rękę) oraz skłonności do nadużywania alkoholu - "Tam smęcą nad piwkiem a my pijemy wódkę. U nas pije się szybko i upija się"; "Upijamy się - za to zawsze na wesoło". Blisko 1/3 rozmówców zauważyła, że w chwili obecnej trudno jest zidentyfikować przynależność grupową na podstawie zachowań w miejscach publicznych. Sądy Kongresowiaków na temat ich gościnności i życia towarzyskiego należy uznać za jeden z bardziej znaczących elementów autocharakterystyki, stereotypowego wizerunku własnej grupy. Uważają się oni za ludzi wyjątkowo gościnnych w przeciwieństwie do Poznaniaków uchodzących za skąpców, �112 samotników i egoistów - "Tu ludzie są bardzo gościnni, ugoszczą jak mogą. U Bażantów jak się nie umówisz wcześniej, to nawet herbaty nie dostaniesz": "Tam są skąpi a sknerstwa z gościnnością pogodzić się nie da ... "; "Tam ludzie zajęci pracą nie mieli i nie mają czasu na kontakty z innymi. Gościnność miejscowych jest powszechnie znana, to takie wpływy wschodnie ... "; "U nas jest taka gościnność bez skrupulatności i wyrachowania, spontaniczna". Gościnność Kongresowiaków ma iść w parze z ich zamiłowaniem do zabawy, utrzymywaniem i pielęgnowaniem szerokich kontaktów towarzyskich. dużą inwencją w wynajdywaniu atrakcyjnych form spędzania czasu wolnego od pracy. Są przekonania, że spotykają się w celach towarzyskich znacznie częściej niż Poznaniacy. Spotkania te przybierają najróżniejsze formy - od tzw. posiadówek na ławkach przed domami poprzez niezapowiedziane wizyty domowe w dni robocze, po huczne zabawy imieninowe, na które zaprasza się szerokie grono rodzinne, sąsiadów i znajomych - "U nas każdego dnia są spotkania przed domami. Jak zabawa to tylko z orkiestrą, żywiołowo, to i więcej rozrób ... korzystamy z każdej okazji, aby pośmiać się i potańczyć": "Nasi rodzice więcej i ciekawiej bawili się - nie mieli pracy a dużo czasu wolnego. Coś z tego zostało nam do dziś ... ". Mieszkańcy wschodniej Wielkopolski uważają się za Judzi wyróżniających się dużym poczuciem humoru, skłonnościami do mocniejszych trunków dzięki czemu ich życie towarzyskie cechuje "lekki brak kultury". Specyfika ich spotkań wyraża się w obfitości serwowanego poczęstunku, zwłaszcza alkoholu. spontaniczności zachowań gospodarzy i gości, wspólnych śpiewach. Poznaniacy są tu postrzegani zgoła inaczej: "W Poznaniu główną okazją do spotkań s~! pogrzeby .. ."; "Nie odwiedzają się bo szkoda im pieni~dzy. Raczej też nie śpiewają, ważne dla nich są tylko jakieś korzyści a nie więzi z innymi ludźmi. spotkania i przyjaźnie"; "Poznaniacy jak są u kogoś to jedzą i piją. u siebie myślą tylko jak się pozbyć gościa". Podkreśla się, że mieszkańcy Poznańskiego są domatorami, ludźmi zamkniętymi we własnych kręgach rodzinnych, niechętnymi do wydawania pieniędzy na rozrywkę. Kongresowiacy podkreślają też różnice międzygrupowe w obchodzeniu uroczystości rodzinnych takich jak pogrzeby i wesela a także świąt dorocznych gromadzących przy jednym stole całą rodzinę. Organizowane przez Poznaniaków stypy odbywają się w lokalach, są imprezami skromnymi, na których spotyka się tylko naj bliższa rodzina. Nie podaje się alkoholu, zaś przy samej trumnie odmawia się różaniec i odbywa wspólne chwile skupienia. W Kongresówce na stypę zaprasza się do domu rodzinę, sąsiadów i znajomych. Jest to uroczystość wyprawiana hucznie, na której spożywa się duże ilości alkoholu i śpiewa - "Stypy to my świętujemy na całego"; "U nas pogrzeby to łącznie ze świnobiciem". Z kolei wesela po wschodniej stronie Prosny są bardziej wystawne, liczba zapraszanych gości sięga czasem i 200 osób, imprezy trwają 3, 4 dni - "... dwie orkiestry, dwa dni poprawin, czasami potrafimy bawić się i cały tydzień ... "; "W Poznańskiem wesela trwaj,! tylko do północy. Bywa, że po ślubie rodzice i dzieci idą do restauracji i robią tylko małe przyjęcie przy szampanie". Wschodni Wielkopolanie sądzą, iż są szczególnie predysponowani do pracy �113 w kolektywie, działalności społecznej na rzecz całej wspólnoty lokalnej - "Tu wszystko budowano własnymi siłami - szkołę, remizę, most i drogę. U Bażantów to wszystko zawsze by lo". Popularność tego typu prac ma wynikać z bardzo prozaicznych przyczyn, które najlepiej zilustrują sami informatorzy: "Bieda tu panująca zmuszała nas do wspólnych działań. Tu brakowało dosłownie wszystkiego. To tradycja jeszcze sprzed wojny - wspólne decyzje, wspólna praca, wspólne działania"; "W Poznańskiem uważa się, że skoro płaci się podatki, to takie rzeczy jak budowa szkoły czy drogi są obowiązkiem władz". Jednocześnie odczuwany jest brak dobrej organizacji w realizowaniu prac tego typu - "U nas ludzi łatwo zwołać, nawiązać kontakt, ale nie są zdyscyplinowani, robią kiedy im się podoba ... ". IV W świetle powyższych ustaleó sądy identyfikacyjne mieszkaóców obydwu stron dawnego pogranicza zaborów jawią się jako asymetryczne. Poznaniacy postrzegają ludność ziem Kongresówki w Wielkopolsce jako grupę obcą w znacznie wyższym stopniu aniżeli ci ostatni odbierają swój dystans do mieszkańców Poznańskiego. Sytuacja ta odzwierciedla pozytywne nastawienie wschodnich Wielkopolan do zachodnich sąsiadów wyrażające się dążeniem do przyjęcia atrakcyjnych wzorców kulturowych i gospodarczych, efektywnych zasad działania zapewniaj<!cych dostatnie życie. Postawa ta polegająca na poszukiwaniu więzi łączących wszystkich Wielkopolan w sposób istotny niweluje odczuwanie różnic wynikających z dawnego podziału politycznego regionu. Z drugiej strony, Poznaniacy prezentują się jako grupa zamknięta o znacznym stopniu ekskluzywności wynikającym z wysokiej samooceny jej członków, ich przekonaniu o przewadze w sferze ekonomicznej, satysfakcji z osiąganych efektów własnej pracy. Zdecydowanie odcinają się od jakichkolwiek więzi z Kongresowiakami, nie uważają ich nawet za Wielkopolan. Wyrażają przemiennie protekcjonalny bądż wrogi, pogardliwy stosunek do mieszkaóców wschodniej strony pogranicza. Także cechy drugiej grupy wskazywane jako pozytywne (np. sfera życia towarzyskiego, współpraca sąsiedzka) nie mogą być w pełni akceptowane przez Poznaniaków jako kolidujące z ich filozofią życiową, "poznańskim" etosem pracy. Można sądzić, że dominantą, "głównym pionem" wyobrażeń zbiorowych mieszkańców obydwu stron pogranicza o właściwościach ich grup są ich stereotypy odwołujące się do etosu pracy, działań propagowanych i praktykowanych w sferze zawodowej, zasad wydatkowania dochodów, stosunku do zgromadzonych dóbr. Opisane sądy grupowe oddają przede wszystkim zjawisko zderzenia się różnych mentalności - filozofii życiowych ukształtowanych w wyniku podążenia odrębnymi drogami rozwoju gospodarczego i zaistnienia znaczących dysproporcji ekonomicznych pomiędzy grupami pogranicza. Znamienne jest, iż przywołane opinie nie odwołują się do istotnych różnic międzygrupowych w dziedzinie obrzędowości, obyczaju czy zachowań rytualnych wskazując tu jedynie na pewne rozbieżności o charakterze ilościowym (np. czas trwania spotkań, ilość serwowanego na nich alkoholu). Z kolei takie H - Lud l. LXXVII �tl4 cechy roznIcujące obydwie grupy jak gościnność, towarzyskość czy formy spędzania czasu wolnego stanowią bezpośrednią konsekwencję całości uwarunkowań ekonomiczno-gospodarczych w jakich przyszło funkcjonować członkom społeczności pogranicza. Stosunek do przestrzeni, wyłączność terytoriów grupowych stanowi jeden z podstawowych warunków dokonywania identyfikacji, odczuwania faktu swojskości (obcości) 5. Mieszkańcy stron pogranicza uważający się ongiś za sobie bliskich, bezrefleksyjnie akceptujący więzi lokalne i regionalne jako rzecz oczywistą, zaczęli zauważać nowy podział administracyjny (polityczny) i odczuwać obcość w stosunku do osób z drugiej strony granicy. Proces ten stał się bardzo efektywny na skutek włączenia każdej z grup w orbitę wpływów organizmów państwowych, które dzieliła bariera cywilizacyjna. Dostrzegana odmienność była nieustannie potwierdzana, kumulowała się w trakcie kontaktów międzygrupowych, przyczyniała się do napięć i uwrażliwiała na wszelkie różnice mentalne, kulturalne i ekonomiczne. Zniesienie granicy zaborowej. później granic celnych w II Rzeczypospolitej unieważniło dotychczasowe podziały przestrzenne. Pozostało jednak przeświadczenie ludzi o dystansie społeczno-kulturowym potwierdzane utrzymującymi się dysproporcjami w rozwoju dawnych dzielnic. Proces niwelacji tych różnic przybrał szczególnie intensywny charakter po drugiej wojnie światowej i trwa po dziś dzień. Zrekonstruowane podziały grupowe podtrzymywane w potocznych wyobrażeniach zbiorowych odzwierciedlają fakt uporczywego trwania dystansu poznawczo-emocjonalnego pomiędzy społecznościami pogranicza. Klimat miejscowości strefy nadgranicznej, wynikający m.in. z faktu przymusowego odizolowania członków jednorodnej kulturowo społeczności, wytworzenia się ograniczonych i specyficznych form kontaktu międzygrupowego (przemyt, nielegalny handel), wreszcie styczności z wojskami ochrony pogranicza szczególnie sprzyjał pojawieniu się wyobrażeń stereotypowych o "swoich" i "obcych". Można zakładać, że opisane sądy grupowe funkcjonują w ograniczonym zakresie także poza obszarem pogranicza jednak właśnie tam. w bezpośredniej bliskości dawnej granicy są najżywsze, najpełniej przez ludzi uświadamiane i wyartykułowane6. Jednak z tych względów trudno ekstrapolować wyniki dokonanych ustaleń na całą Wielkopolskę i jej mieszkańców. Równie trudnym zadaniem okazuje się próba określenia statusu badanych grup pogranicza. Obszar ten nie może być zdefiniowany przestrzennie, jako że nie stanowi jednostki terytorialnej o zewnętrznych granicach. Ponadto jest to teren bardzo rozległy, przynależny administracyjnie do trzech województw i dwudziestu dwóch gmin. Mieszkaóców każdej ze stron pogranicza łączą jedynie przekonania o odmienności względem grupy sąsiadów zza dawnego kordonu oraz poczucie przynależności do ponadlokalnych (subregionalnych) społeczności Poznaniaków czy Kongresowiaków. Nie sposób klasyfikować ludności ziem pogranicza jako grup 5 G. Simmcl, 6 J. Chlcbowczyk, mu (od schyłku Socjologia, Warszawa 1975, s. 504-507. Procesy narodolwórcze we wschodniej X VI II wieku do pocz. X X w.), Warszawa Europie .~rodkow<!j 1975, s. 24. IV doh;/' kapilali:- �115 :tnograficznych. Zbiorowości te nie jawią się jako "twory wyobrażeniowe" \ znaczeniu przypisywanym temu określeniu przez Józefa Obrębskiego. ~ drugiej strony nie dysponujemy jeszcze pełnymi danymi, które pozwalałyby wierdzić, iż S4 to zbiorowości nosicieli jakiegoś zespołu specyficznych cech <ultury wyróżniaj'lcych je od sąsiednich grup. Możliwe, że na tym etapie Jadań, dokonując próby zdefiniowania statusu mieszkańców pogranicza, lależałoby poprzestać na bardziej ogólnym, mniej zobowiązującym terminie ..lokalne grupy kulturowe". Wyniki tych badań można w pierwszej kolejności uznać jedynie za przyczynek do poznania pewnego wycinka mentalności - potocznej wiedzy identyfikacyjnej współczesnych Wielkopolan zamieszkujących tereny dawnego pogranicza zaborów. Przeprowadzona rekonstrukcja wyobrażeń zbiorowych mieszkańców pogranicza podważa jednak mit o jednolitości regionu i wskazuje na konieczność dalszych badań nad jednorodnością cech przypisywanych generalnie typologicznie wyodrębnionej Wielkopolsce. Wiele wskazuje, że ten zastygły wizerunek stereotypowy dwóch grup pogranicza i podzielonej Wielkopolski będzie stopniowo zawężał się treściowo, tracił spoistość a pozbawiony nadających mu znaczenie ocen i wartościowań stanie się mało czytelny, niezrozumiały. Jednak proces ten będzie stopniowy i długotrwały, może dokonać się tylko wraz ze zmianą pokoleń. W dobie restaurowania i przebudowywania idei regionalizmu, w chwili przygotowywania do realizacji nowego podziału administracyjnego regionu, konsekwencje dawnych podziałów zaborowych nie powinny pozostawać niezauważone. Nie ulega kwestii, że głos antropologów na ten temat powinien być brany pod uwagę w znacznie szerszym zakresie, niż to miało miejsce do tej pory. Jacek Schmidt THE POZNAŃ PROVINCE OLD IN THE OPINION VS. THE CONGRESS POLITICAL or DIVISIONS CONTEMPORARY KINGDOM OF THE INHABITANTS OF POLAND. REGION OF WIELKOPOLSKA (Summary) When resolutions of the Vienna Congress of 1815 were adopted, another partition of Polish lands took place. The western and central part of Wielkopolska was annexed by Prussia (the Great Duchy of Pomań), eastern Wielkopolska - by Russia. The parts of Wielkopolska, governed politically, economically and culturally for over 100 years by two eivilizationally different empires, led to significant sub-regional differences. They arc noticeable even today, both in culture and technology. Effects of this isolation arc also apparent in the mentality, social awareness of contemporary inhahitants of Wielkopolska. The identification stereotypes (insider and outsider groups) arc the most permanent form of collective ideas and the best source of information about the differences between the two parts of Wielkopolska. The article is based on materials collected by the author between 1988 and 1991 during field studies in both parts of Wielkopolska. The inhabitants of the POI.nail province sec their eastern neighbours, inhabitants of the former Congress Kingdom of Poland, as an alien group to a much larger degree than the latter see the inhabitants of the Poznań province. The differences are mainly seen in the stereotypes referring to �116 the ethos of work. Inhabitants of the western part of Wielkopolska feel they arc economically superior and more satisfied with the results of their work. The inhabitants of the Poznań province do not consider themselves related in any way to the inhabitants of the former Congress Kingdom of Poland, they do not consider them inhabitants of Wielkopolska. On the other hand, inhabitants of the eastern part of Wielkopolska are more favourable towards the inhabitants of the Poznań province and feel they should adopt some economic and cultural patterns prevalent here. For them. belonging to the community of the inhabitants of Wielkopolska is something obvious and undisputable. Reconstruction of the opinions voiced by inhabitants of both parts of Wielkopolska has indicated that the administrative (political) factor is significant in the formation of group identity. undermines the myth about the homogeneity of the region and suggests that there arc differences in the features ascribed to typologically identified Wielkopolska - a historical and cultural region. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b77bacb1e511514556dfadb93c384093.pdf 457010d3d3de0d6109e12a79560a467e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2088 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Subject The topic of the resource szamanizm Ałtajczycy - szamanizm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1938 Title A name given to the resource Szamańska wizja świata u Ałtajczyków / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.151-160 Creator An entity primarily responsible for making the resource Górny, Konrad Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, KONRAD Katedra t. 77, 1994 G()RNY Etnologii L'niwersytetu Wrocławskiego SZAMAŃSKA WIZJA ŚWIATA AŁTAJCZYKÓW Charakterystycznymi składnikami archaicznej kosmologii są idee hierarchicznie uporządkowanego świata, idee drzewa lub góry kosmicznej. Ten model obejmuje szamańską wizję świata. Poniższy tekst jest próbą pokazania, że myśli i zachowania szamana są organizowane przez te, wymienione wyżej podsta wowe idee. Szamańskie prawo, szamaństwo, szamanizm. Terminy te weszły już \V XVIIf wieku do literatury i określać miały pewien system wierzeniowy istniejący wśród ludów zamieszkujących tereny Syberii. Wraz z rozwojem badań etnologicznych i religioznawczych system zjawisk objętych nazwą szamanizmu zawężono do tej jego części, która bezpośrednio wiązała się z osobą szamana. W najstarszych opisach szamanów uważano za osoby "w służbie szatana", póżniej wielu badaczy twierdziło, że byli to osobnicy chorzy psychicznie, a sam szamanizm stanowił zrytualizowaną formę tzw. arktycznej histerii. Jednak dzięki tak wybitnym religioznawcom jak Mircea Eliade czy Matthias Hermanns opinie te zostały zweryfikowane. Większość badaczy dostrzegła typową właściwość szamanizmu polegającą na stosowaniu metod ekstatycznego transu w kontakcie ze światem nadprzyrodzonym. Szamani zostali więc uznani za nosicieli określonej wizji świata, która jako model kosmologiczny nazywana jest w literaturze etnologicznej światopoglądem szamańskim. Światopogląd taki dominował naj dłużej w życiu ludów Syberii i Azji Centralnej, a Eliade określił nawet te tereny jako obszar ..szamanizmu właściwego". Niektórzy badacze skłonni są wręcz uważać, że szamanizm centralnoazjatycki przewyższał poziomem rozwoju i znaczeniem w wierzeniach, najbardziej rozwinięte formy szamańskie na północy (Wasilewski, 1985, s. 29). Położony w centrum kontynentu azjatyckiego łańcuch górski Ałtaju, zamieszkany przez plemiona Ałtajczyków, przez długi czas uważany był za względnie "nieskażoną" strefę archaicznych mitów, wierzeń i obrzędów. Udokumentowane tu już w XIX stuleciu rytuały szamańskie zadziwiały bogactwem form, co niewątpliwie wiązało się z dużymi wpływami buddyzmu, a zwłaszcza lamaizmu, który był religią panującą u sąsiadujących z Ałtajczykarni Mongołów. �152 Z wpływami buddyzmu łączy się m.in. wiara w tzw. Białego Burchana, czyli burchanizm. Burchan utożsamiany był z Buddą, który miał dotrzeć na terytorium Ałtaju, gdzie oczekująca na niego ludność, składanie ofiar zastąpiła spałaniem pachnącego wrzosu i uroczystymi śpiewami. Wraz z nadejściem Burchana, rozpocząć się miała nowa era, era urodzajności pól i pastwisk, czas powszechnej szczęśliwości. Ten ruch religijny, zwany także "białą wiarą" był jednak skutecznie zwalczany przez administrację rosyjską, jako kult wrogi państwu, a jego główni propagatorzy zostali aresztowani. Pamiętać także należy, że podobny los spotkał w późniejszym czasie szamanów, którzy prześladowani byli przez władzę radziecką. Pomimo licznych, obcych ideologicznie wpływów, tzn. buddyzmu, lamaizmu, islamu czy prawosławia, żyjące we względnej izolacji plemiona górskie Ałtaju niemal do lat 30. naszego stulecia pozostały wierne szamanizmowi. U podstaw kosmologii wszystkich ludów wyznających szamanizm leżał trójpoziomowy podział wszechświata, z którego wyrastały wszystkie praktyki rytualne. Według takiego modelu kosmologicznego wszechświat dzielił się na: świat górny (niebo), świat średni (zamieszkiwany przez ludzi) i świat dolny (podziemia). Zarówno świat dolny jak i górny miał budowę wielowarstwową, a każdą z warstw zamieszkiwały odpowiednie dla niej bóstwa i inne istoty mityczne. Wszystkie sfery wszechświata połączone były "osią światów" znajdującą się w jego "centrum", która umożliwiała komunikację w tej mitycznej przestrzeni i zapewniała kontakt istot zamieszkujących poszczególne sfery. Należy jednak zaznaczyć, że według niektórych badaczy ten wertykalny model świata uważano za tzw. przedszamański, w odróżnieniu od czysto szamaI1skiego modelu horyzontalnego w postaci rzeki kosmicznej, której źródła znajdują się na południu, a ujście - na północy. lzomorficzność modelu horyzontalnego i wertykalnego, która opiera się na funkcjonalnej tożsamości źródeł i górnego biegu rzeki z górnym światem, a ujścia - z dolnym i światem zmarłych, jest współcześnie interpretowana wręcz przeciwnie - w skali diachronicznej (zob. Nowik, 1993, s. 99). Podział uniwersum u Ałtajczyków przebiegał według takiego samego archaicznego schematu. Niebo wyobrażano sobie jako dach świata, coś w rodzaju kopuły jurty lub odwróconego kotła pokrywającego z góry ziemię, a dzięki obserwacji gwiazd, które poruszają się pozornie wokół Gwiazdy Polarnej, wierzono że niebo jest do niej przywiązane (Kałużyński, 1986, s. 92). Górny świat uważano za siedzibę dobrych duchów i bóstw, żyjących zazwyczaj podobnie jak ludzie na ziemi. Liczba warstw mogła wahać się od 3 nawet do 99 w zależności od tradycji. Najczęściej jednak spotykaną ich liczbą jest 17. Liczba ta według Wasilewskiego (1985, s. 104) znajdowała się w grupie liczb magicznych i odgrywała dużą rolę w rytuałach szamańskich, m.in. wyznaczała liczbę powtórzeń słów i gestów, określała długość serii poszczególnych działań oraz determinowała podział doby u Ałtajczyków na 17 godzin. Najwyższa, siedemnasta warstwa nieba była miejscem przebywania Tengere Kaira Kana, który decydował z tego miejsca o losach wszechświata (Radlov, 1989, s. 358; Henli.anns, 1970, s. 222). Tengere Kaira Kan (Bóg miłościwy chan) uważany był za stwórcę świata i wszystkiego co się na nim �153 znajduje. Szesnast,! warstwę zamieszkiwał Ulgen, który powstał przez akt emanacji z Tengere Kaira Kana (Hermanns, 1970, s. 222). Ulgen, określany także w szamańskich inwokacjach "białym światłem" lub "świetlanym chanem", przebywał w pałacu wznosz,!cym się na szczycie góry kosmicznej i miał siedmiu synów, z których każdy opiekował się wybranym ałtajskim rodem. Miał też dziewięć córek, które zamieszkiwały w 14 warstwie nieba, użyczały one szamanowi magicznych sił, które pozwalały mu m.in. połykać rozżarzone węgle, a gdy umierał schodziły na ziemię i zabierały jego duszę do nieba (Eliade, 1975, s. S6). We władaniu wszechświatem wspomagali Ułgena dwaj główni pomocnicy, którzy podobnie jak on powstali przez akt emanacji. Pierwszym był Kysugan Tengere (Wszechpotężny), drugim Mergen Tengere (Wszechwiedzący), przebywali oni odpowiednio w 9 i 7 warstwie świata górnego (Eliade, 1975, s. 264; Hermanns, 1970, s. 224; Radloy, 1989, s. 358). Z siódme! warstwą nieba związana jest także niebiańska małżonka szamana, która usiłowała go zatrzymać podczas ekstatycznej podróży, podejmując go poczęstunkiem. Zazwyczaj w czasie ekstazy kontaktowi szamana z małżonką towarzyszyło pobudzenie seksualne. Dla Eliadego (1975, s. 86-87), mit według którego szaman posiadał niebiańską żonę, która przygotowywała mu posiłki i sypiała z nim, jest dowodem na to, że szaman w pewien sposób był istotą o półboskiej naturze, herosem, który doświadczał śmierci i zmartwychwstania, dzięki czemu cieszył się drugim bytem w niebie. Motyw ten nawiązuje do znanego mitycznego tematu posiłku, który ofiarują duchy kobiece w świecie zmarłych każdemu śmiertelnikowi przechodzącemu przez ich teren. Robiły to, aby zapomniał on o ziemskim życiu i aby na zawsze mieć go w swym posiadaniu (Eliade, 1975, s. 86-87). Kolejną postacią w panteonie szamańskim Ałtajczyków jest Kudaj Yayutshi, czyli "bóg twórcy". Przebywał on w piątej warstwie górnego świata i spełniał zadanie tworzenia dusz ludzkich, niekiedy utożsamiany był także z duchem pośrednikiem, wiążącym górne bóstwo najwyższe i ludzi. Niektóre z mitów podają, że w piątej warstwie nieba znajdowała się Gwiazda Polarna. Ałtajczycy nazywali ją złotym (żelaznym, drewnianym) gwoździem (palem, kołkiem), co wynikało ze wspomnianego już przekonania, że niebo wraz z innymi gwiazdami było przywiązane do Gwiazdy Polarnej i poruszało się wokół niej. Trzecia warstwa nieba była miejscem, które zamieszkiwali dwaj synowie Ulgena: Yayyk, nazywany także Mai-Anii oraz Mai-Tara, będący obrońcą i wspomożycielem ludzi. Znajdowało się tutaj także mlecznobiałe jezioro Siit-ak-ol - źródło wszelkiego życia, z którego pochodziły dusze ludzkie (Radloy, 1989, s. 359). W ałtajskim folklorze mleczne jezioro lokowano też na wierzchołku góry, wznoszącej się w "centrum" świata średniego, u podnóża świętego drzewa wyrastającego z pępka ziemi. W tekstach rytualnych jezioro to bywało także nazywane posiadłością wielkiej bogini - matki Umaj, która gasiła w nim pragnienie i zażywała kąpieli. Mleko występuje jako element ściśle związany z wartościami górnego świata. Kolor biały oznaczał czyste, dobre duchy Arii-Tos, a u ałtajskich burchanistów był symbolem wiary. Podobnie produkty mleczne tradyćyjnie przeznaczane były dla bóstw świata górnego. W wierzeniach Jakutów, "górne" bóstwa schodziły wprost do naczyń prze- �154 znaczonych wyłącznie do przechowywania produktów mlecznych. Mleczne jezioro było ośrodkiem wiecznej, zapładnającej siły kosmosu, z niego Yayyk czerpał życiową siłę dła nowo narodzonego dziecka, która pozostawała w nim przez całe życie (Tradicionnye ... , 1988, s. 124-131). W regionie nieopodal jeziora początku dusz i góry Suro, położona była ojczyzna przodków - "odzianych w światło", którzy żyli tutaj w duchowym szczęściu. Byli oni zorganizowani w rody i dzięki sile rodzinnych związków. pośredniczyli pomiędzy bóstwami niebiańskimi a swoimi krewnymi żyjącymi na ziemi (Hermanns, 1970, s. 224). Nie wszystkim przodkom jednak była dana siła okazywania pomocy żyjącym krewnym. Siłę tę posiadały tylko nieliczne rody szamańskie. Przechodziła ona z ojca na syna wraz z jej widocznym symbolem - szamańskim bębnem (Radlov, 1989, s. 360). Ojczyznę przodków nazywano także wiecznym rajem, który był archetypem "utraconego raju" na ziemi (Hermanns, 1970, s. 224). Największą tajemnicą owiane były informacje dotyczące podróży szamana do świata dolnego. Był on, podobnie jak niebo, wyobrażany wielowarstwowo. Podziemne "piętra", których było zazwyczaj siedem, określano nazwą "pudak", co dosłownie znaczyło "przeszkody", pokonywał je szaman w czasie swej ekstatycznej podróży do władcy dolnego świata Erlika (Eliade, 1975, s. 196). Ałtajczycy prawie zawsze umieszczali dojny świat pod ziemią, niektóre grupy wiązały go jednak ze światem średnim, a dokładniej z ukrytym, trudno dostępnym miejscem, pełnym głębokich jam i dołów (Hermanns, 1970, s. 223). "Cesarstwo Ciemności", jak określano dolny świat w szamańskich inwokacjach, było miejscem przebywania złych duchów Kormos, które prześladowały człowieka w trakcie całego jego życia. Jch władca Erlik zajmował zawsze warstwę naj głębszą. Przez szamanów opisywany był jako starzec o czarnych, gęstych włosach spadających na plecy, długich, czarnych wąsach, które zakładał sobie za uszy i brodzie, która sięgała do kolan. Mieszkał w pałacu, zbudowanym z czarnego szlamu i żelaza lub czarnej gliny i kamieni. Pałac ten leżał nad brzegiem potoku Toibodym, do którego wpadało dziewięć podziemnych rzek wypełnionych ludzkimi łzami. Ałtajczycy wierzyli, że w potoku tym żyły straszne potwory wodne, które strzegły dostępu do Erlika (Harva, 1938, s. 350-351). Nad potokiem tym znajdował się także most tak wąski, jak włos rumaka. Gdy któryś ze zmarłych próbował uciec przez ten most, musiał z niego spaść, a fale wyrzucały go powtórnie na brzeg królestwa zmarłych (Harva, 1938, s. 350-351). Władca podziemi poruszał się w swoim królestwie na łódce bez wioseł lub jeździł na czarnym byku z twarzą zwróconą do tyłu, jak przedstawiały go m.in. wizerunki lamaistyczne. Ałtajczycy przypisywali Erlikowi wszelkie nieszczęścia: on pociągał ich do grzechu, zsyłał choroby, śmierć i nędzę (Radlov, 1989, s. 363). Jednak w mitologicznej tradycji Ałtajczyków, tylko w rzadkich sytuacjach Erlik czynił zamierzone zło, w większości wypadków był on tylko wykonawcą woli i poleceń Ulgena, który poprzez niego i podległe mu duchy podziemi karał nieposłusznych, grzesznych łudzi. Erlik podobnie jak Ulgen miał synów i córki. Wierzono, że jego synowie zsyłają na ludzi choroby, lecz byli oni też wysyłani przez swojego ojca na ziemię, aby łagodzić konflikty �155 między ludźmi a szkodzącymi im duchami, które karali wrzuceniem do kipiącego kotła. Ta pozytywna działalność synów Erlika znajdowała wyraz w szacunku, z jakim odnosili się do nich ludzie składając im ofiary, lecz jednocześnie boj'Ic się ich gniewu (Tradicionnye ... , 1988, s. 110). Córki Erlika przedstawiane były w mitach jako brzydkie, bezwstydne istoty o twarzach czarnych jak "klej". Ich zbytnia aktywność seksualna często wspominana w mitach, wskazywać mogłaby na wierzenia związane z płodnościowymi potencjami tkwiącymi w dolnym świecie (Tradicionnye ... , 1988, s. 99). Zajęciem czy też rozrywką córek władcy dolnego świata były polowania na dusze szamanów, którzy przybywali z ofiarą do władcy podziemi. Usiłowały one namówić szamana, aby ofiarę wraz z pomocniczymi duchami szamańskimi Tos, przekazał w ich ręce, za co w przypadku uległości, spotykała go śmierć z rąk Erlika. W charakterystyce dolnego świata warto zwrócić uwagę na jeszcze jeden fakt: w podziemiach panowała powszechna zasada "odwrócenia", wszystko odbywało się tu w porządku odwrotnym do panującego na ziemi (Wasilewski, 1985, s. 127). Dlatego też ofiary dla Erlika można było zawieszać na starych i krzywych gałęziach, a ofiarne zwierzę mogło być chore lub chude (Wasilewski, 1985, s. 130; 1978, s. 100). Pomiędzy niebem a światem podziemnym rozciągał się świat ludzi. Według Radlova (1989, s. 359, 365) świat ten pojmowany był przez Ałtajczyków jako pewna wspólnota duchów przyjaznych człowiekowi. Nazywano go Jar-sub i wierzono, że jego władcami było siedemnastu wielkich chanów, panów siedemnastu gór, rzek i mórz, które dają człowiekowi wszelkie środki do życia. Każdy z tych siedemnastu chanów żył na ośnieżonym szczycie gigantycznej góry. Góry te polożone były u ujścia siedemnastu rzek, nawadniających ziemię przynoszącą płody i urodzaj. Każdy z ziemskich chanów uważany był za bóstwo będące karmicielem i obrońcą ludzi. Bóstwa te były znacznie bliższe człowiekowi niż bóstwa niebiańskie, dlatego też ludzie bardzo często składali im ofiary. Wielu badaczy zauważa ich bliski związek z kultem tzw. świętych miejsc, przeważnie gór, rzek i jezior. Każdy ród oddawał cześć tym miejscom oraz ich panom (władcom), których uważano jednocześnie za duchy obronne całej okolicy. Ojczyzna człowieka nie była więc miejscem zamieszkiwanym tylko przez ludzi; świat średni był miejscem, gdzie człowiek spotykał postacie innego statusu - istoty pozaziemskie: duchy władców gór, lasów i żywiołów wodnych. Była to szczególna klasa istnień. Ich pojawienie się na ziemi związane było z Erlikiem i przedstawiano je w jednym z ałtajskich mitów następująco: "Erlik wygnany z nieba, spadł na ziemię. Słudzy Erlika, jak grad i deszcz, posypali się za nim i spadli: jeden w wodę, i on został "wodnym", drugi na kamień, i został panem kamienia, na górę - górny, w lesie - leśny, na dom domowy, na bydło, na rÓWl1C!ziemię, na zwierzęta, ryby, ptaki i na wszystkie żyjące i nicżyjące" (Tradicionnye ... , 1988, s. 87). Działalność "panów miejsc" aktywizowała się szczególnie latem, zimą natomiast zdawała się zamierać. Altajczycy wierzyli, że śpią oni w głębokich pieczarach i nie pojawiają się aż do wiosny. Prawdopodobnie obecność muzykanta - pieśniarza wśród grupy myśliwych tłumaczona była potrzebą "rozbudzenia" leśnych panów, aby podzielili się z ludźmi swoimi bogactwami (Tradicionnye ... , 1988, s. 87). �156 Bóstwa świętych miejsc określane były także nazwą Tag-eezi, w mitach były one utożsamiane z przodkami a miejscem ich zamieszkiwania były górskie pieczary. Tag-eezi to i góra, i las rosnący na górze a także konkretny pan właściciel miejsca. Bóstwa te stanowią jedno z ogniw semantycznego łal1cucha: góra - żyzne łono - rodowa góra - pan góry - pomyślność członków rodu - totemiczny przodek. Tag-eezi uważane były także za wcielenie tzw. idei naturalnej urodzajności, która przenikała folklor ludów tureckich zamieszkujących Azję Centralną. Można powiedzieć, że pomiędzy tą kategorią duchów i ludźmi ukształtowały się "najbliższe" stosunki. Z nimi ludzie "dzielili" zamieszkiwany świat. Charakterystyczne było także wierzenie, że do ludzi należała równinna część świata średniego, duchy natomiast zamieszkiwały miejsca położone wyżej lub niżej, czyli wąwozy, jary, przełęcze, szczyty gór, brzegi rzek i jezior. Poza swoimi granicami człowiek czuł się już gościem, a w miejscach tych mógł przebywać tylko po dopełnieniu złożenia ofiary dla ich panów czy władców. Jak można zauważyć i w średnim świecie czlowiek zajmuje średnie położenie, podobnie jak w strukturze wszechświata, świat ludzki miał charakter średni (środkowy) (Trodiciotlnye ... , 1988, s. 88-91). Z zagadnieniem granic przestrzeni, a zwlaszcza z obszarem przestrzeni "swojej" łączą się wierzenia o istnieniu sakralnego "centrum", osi świata. miejsca w którym łączą się: niebo, ziemia i świat podziemny. Dla Eliadego oś ta, jej tajemnice, stanowią fundament wiedzy i ideologii szamanizmu oraz podstawę mocy faktycznych umiejętności szamana (Tokarski, 1984, s. 89). W folklorze większości tureckich ludów Syberii i Azji Centralnej symboiiką "axis mundi" nacechowane było przede wszystkim drzewo. Ono karmiło (rodziło) dzieci, jawiło się jako symbol życia i gwarancja pomyślności czlonków . rodu. Wyrwać drzewo z korzeniami znaczyło skazać ludzi na śmierć. Na gałęziach drzewa wieszano kolebki dla mających się narodzić dzieci, nagle zmarłych mlodzieńców chowano w dziupli, powracali oni w ten sposób do "łona". W mitach drzewo (kosmiczna oś) znajdowało się zawsze w "centrum" świata. Ałtajczycy wierzyli, że była to olbrzymia jodla a wierzcholku sięgającym najwyższych warstw nieba, a korzeniami sięgająca do najgłębszych warstw świata podziemnego. Święte drzewo było sakralną osią szałasu, w myśliwskim folklorze z drzewem światów utożsamiano rosochaty cedr lub jodlę, naprzeciwko których myśliwi stawiali swoje szałasy. Drzewo to było powszechnie uważane za opiekuna myśliwych. Podobnie u ałtajskich burchanistów, obowiązkowym elementem mieszkania była święta brzoza, ustawiana we wnętrzu jurty, w centrum jej mieszkalnej przestrzeni, za ogniskiem (Tradicionnye ... , 1988, s. 59). Z podobną symboliką spotkać się można w mieszkalnej jurcie. Górna strefa mieszkania Gurty) znajdowała się w bliskim związku ze światem niebiańskim. Po brzozie ustawionej w centrum jurty i wystaj4cej przez otwór dymny szaman wspinał się jak po drabinie do bóstw górnego świata. Liczba wykonanych w niej nacięć symbolizowała liczbę warstw niebiallskich. Jako naruszenie panującego porządku uważano znajdowanie w górnej strefie domu zwierząt związanych z powierzchnią ziemi i podziemiami. Na piecu nie wolno było np. kłaść skóry psa, borsuka czy świstaka. Podobnie wierzono, że jeśli baran, �157 owca lub pies wskoczy na dach jurty, wróżyć to będzie nieszczęście lub śmierć jednego z domowników. Zwierzę to było wówczas łapane, związywane, a następnie jeszcze żJwcem obcinano mu po kolano, przednią, lewą nogę. Krwią zwierzęcia smarowano miejsce na dachu, w którym zostało ono schwytane. Po zabiciu np. barana, odciętą nogę zakopywano w miejscu, z którego wskoczył on najurtę. Sytuacja ta powodowała wtargnięcie chaosu do uporządkowanego świata, co wymagało złożenia ofiary. Najczęściej rozdzielana ona była pomiędzy trzy światy: mięso zjadali ludzie (średni świat), kości i zupę wylewano do rzeki (podziemny świat), a głowę i skórę wieszano na drzewie, aby rozdziobały je ptaki (górny świat) (Tradicionnye ... , 1988, s. 62-63). Innym "centrum" przestrzeni "swojej" była góra - prarodzicielka. W wierzeniach Ałtajczyków i innych ludów tureckich Syberii góra i drzewo występowały często zamiennie łub nawzajem się dopełniały, ucieleśniając jedną ideę linii pionowej, która scalała w jedno trzy światy. Często drzewo rosło więc na szczycie góry kosmicznej, która wyrastała w centrum świata. Do elementów, związanych z symboliką "centrum", zaliczała się także "rzeka kosmiczna". Jak wspomniano jej źródła znajdowały się w regionach świata górnego; przepływała ona przez świat średni, a ujście jej znajdowało się w podziemiach. Rzeka ta odgrywała dużą rolę w szamańskich obrzędach, a przede wszystkim \N wędrówce dusz w zaświaty (Kałużyński, ł 986, s. 93). Kluczowymi punktami na mapie świata były więc drzewo i góra. Analogie o podobnym znaczeniu można odnaleźć w symbolice związanej z ogniem. Rozlo-i.ony nad ogniskiem trójnóg oraz kocioł, występowały bardzo często w szamańskich tekstach i znajdowały się zawsze w centrum mieszkałnej powierzchni jurty, czyli w centrum życia rodzinnego i rodowego. Każdy z kamieni ogniska był porównywany z kosmiczną pępowiną - źródłem źycia. Wiąże się z tym idea tzw. "centrum cielesnego", którym w mitycznej "anatomii" człowieka był pępek oraz pępowina. To cielesne "centrum" było ściśle związane z "centrum" kosmicznym, było ono ośrodkiem życia. W rytuale analogią pępowiny i źródłem życiowego potencjału był pasek. Właśnie w pasku Ałtajczycy zaszywali pępowinę zmarłego dziecka; miał on także często właściwości talizmanu. W przypadku porodu pasek kładziono zawsze w poprzek brzucha rodzącej, był on także jednym z podstawowych wyróżników ludzi średniego świata. Mieszkańcy nieba nosili go pod pachami, a duchy podziem i - na biod rach (Trud icionn ye ... , 1988, s. 182). Dodać też można, że w archaicznych kulturach Indii, Egiptu, Mezopotamii i Chin góry i drzewa symbolizują właśnie pępek, a więc środek świata (Tokarski, 1984, s. 92). Wśród zagadnień związanych z przestrzenią i miejscem w świecie średnim można zwrócić uwagę na ogólną semantykę stron świata. Dodatnimi wartościami u wszystkich południowosyberyjskich łudów tureckich odznaczał się wschód. Była to przede wszystkim strona, po której wschodziło słońce, gdzie pojawiało się światło. Stronę zachodnią powszechnie wiązano z motywem odejścia z życia, ze stroną przodków. Jednakże wschód i zachód nie pola ryzo\valy się, ale i nie zlewały ze sobą, należały do "ruchu życia". Północ i południe przeciwstawiały się sobie wyraźniej. Sklepienie niebieskie dzielono podobnie �158 jak przestrzeń jurty na połowę męską (południowe!) i żeńską (północną). Południe charakteryzowano takimi znaczeniami jak "nieprawidłowy", "obrócony", "na odwrót", np. sierść konia w świecie podziemnym rosła "na odwrót" - tzn. do wewnątrz. Strona lewa to z kolei przeciwstawienie prawego: "lewy" - "zabić", "zniszczyć", lewy to także kłamstwa i nieszczerość w symbolice szamańskich przyzywań. Powszechne jest natomiast podkreślenie "prawego": "prawym okiem patrz", "prawe błogosławieństwo daj". Wschód ciąży wyraźnie do południa, a zachód do północy, podobnie jak rano i dzień oraz wieczór i noc. W skrócie ogólną semantykę stron świata można obrazowo przedstawić w następujący sposób (Tradicionnye ... , 1988, s. 43-45): PÓŁNOC ZACHÓD WSCHÓD CENTRUM +~ ~+ + POŁUDNIE + Do tych wyobrażeń o świecie musiał odwoływać się szaman aby być zrozumianym. W zaprezentowanym powyżej modelu kosmologicznym szczególną rolę zdaje się odgrywać idea "kosmicznego centrum", podkreśla to m.in. brytyjski antropolog Edmund Leach (1989, s. 76-77): "Zadanie praktyki religijnej polega na ustanowieniu mostu pośredniczącego między "tym" i "tamtym" światem, poprzez który przekazywać można wszechpotężm! moc bóstwa wspomagającą bezsilnego człowieka (... ) W sensie materialnym most pośredniczący reprezentowany jest przez "święte miejsca", znajdujące się zarazem na tym świecie i poza nim. Kontrola nad tym mostem pośredniczącym przypada w udziale "świętym osobom" np. szamanom (kapłanom, pustelnikom, itp.) obdarzonym zdolnością nawiązywania łączności z siłami z innego świata, nawet wtedy, gdy osoby te żyją wciąż na tym świecie (... ) Szaman, zgodnie z opozycjami charakterystycznymi dla "tego i innego świata" (ludzkie - zwierzęce, oswojone - dzikie, kultura - natura), może jawić się jako mediator, który obojętnie czy jest on "realną" istotą ludzką, czy mitologicznym herosem. przybiera właściwości stanu granicznego - jest postacią zarazem śmiertelną i nieśmiertelną, ludzką i zwierzęcą. oswojoną i dziki!". BIBLIOGRAFIA Eliade M. 1975 Schamanismus Gcmuev und archaische Extasetechnik, Frankfurt am 1988 Tradicionnye mirovozzrenie tiUl'kUl' Juinoj Sihirii. f'rostrollsll'o Novosibirsk. Harva Main. I. N. (rcd.) U. 1938 Die Reliqiosen Ji(irstellunqen del' a/wischell Vó/ker, Helsinki. i 'Tel1lia. Vescnyj mir. �159 Hermanns M. 1970 Sc!lllllJl/Ilell - PSI'lltiosc!wmanen, Er/iiser reliyiiisl'f VrphiinollJelle. t. I, Wiesbaden. Kałuiyński Eine verg/eichende Srudie S. 1986 Tmdwje Leach unci H ei/bringer. i leyendy lud()w tureckich, Warszawa. E. 1989 KU/tl/m i komunikIlIvanie, w: E. Leach, Rytuał A. J. Greimas, i narracja, Warszawa, s. 5-98. Radlov V. 1989 /z Sihirii. Straniey ~owik dnevllika, Moskva. E. 1993 Szamanizm Tokarski syheryjski, Kraków. S. 1984 E/iade i Orienr, Wrocław - Warszawa - Kraków. \Vasilcwsk i J. S. 1985 Podn)::e do piekicl. Wasilewski Rzecz o szallJl/Ilskich misteriach, Warszawa. J. S. 1975 Symholika ruchu ohr%weyo i rytualnej inwersji, "Etnografia Polska" t. 22, 7.. I, s. 81-107. Konrad GiJrny THE SHAMANIC VISION OF THE ALTAIC WORLD (Summary) The triplicity of cosmos is one of the basic elements of the vision of the world, encountered in almost all traditional philosophics of life. This idea, dividing the univcrse into the upper world Iheaven), bottom world (underground) and middle world (earth), is the basic principle of the shamanic cosmological model. The model is dominated with symbols of the "world centre" and is composed of such elemenls of the cosmic axis as Irce, mountain or river. A shaman, if he wanted to be understood and effective for the community in which he performed his function, had to refer to these ideas of the world. The arIicle is an attempt to present this model. The Allaic vision of the world is used as an example. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0cd4df1795793840e4552feffc8068e6.pdf 2ead4d636e61c773f8b9cc81ab011b99 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3909 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3662 Title A name given to the resource Sprawozdania, recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.1; s.59-60 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W Y S T A W A SZTUKI L U D O W E J W WYSOKIEM MAZOWIECKIEM ZOFIA Staraniem dzie Referatu Narodowej w KulUiry przy Wysokiem Powiatowej Mazowieckiem zorganizowana w początku października kursowa mująca wystawa sztuki i rękodzieła eksponaty z dwóch zowieckie i Bielsk Ra­ została 1952 r. p o k o n ­ ludowego, powiatów: obej­ Wysokie Ma­ Podlaski. G ł ó w n ą część w y s t a w y s t a n o w i ! d z i a ł t k a n i n , na ry złożyły się wyroby wełniane i lniane oraz któ­ części s t r o j u l u d o w e g o . W ś r ó d t k a n i n w y s u w a ł y się na pierw­ szy p l a n m a t e r i a ł y d e k o r a c y j n e , p r z e t y k a n e , t y p u tzw- „radziuszek", cał­ kowicie zazwyczaj z lnu, z dwukolorowe, wykonane i bawełny, lub z l n u i w e ł n y . W s z y s t k i e te t k a n i n y m i a ł y w z o r y wełny, bądź z lnu geo­ metryczne, ułożone z drobnych k w a d r a t ó w k ą t ó w , z b u d o w a n e na czy zasadzie s z a c h o w n i c y prosto­ lub prze­ CIEŚLA - REINFUSSOWA m : w pasie c z a r n y m a k s a m i t e m ; s p ó d n i c a na w kratkę lub, rzadziej, w w ą z i u t k i e lub koron­ ka. P o k a z a n o r ó w n i e ż , j a k o u z u p e ł n i e n i e s t r o j u , p r ą ż k i , ozdobiona u d o ł u czepki noszone dawniej głęboko na przez uszy, b y ł y nego m a t e r i a ł u bione b y ł y czarną krepinką mężatki. wykonane bawełnianego, wąziutką Czepki, białą ryżką pojedynczo l u b p o d w ó j n i e , gufrowaną. czasem n a w e t potrójnie. z samodziałowego płótna, kobiecych z a r ó w n o kro.,em j a k i męskich, i zdobnictwem b y ł y na gorsie, p r z y r a m i o n a c h i na mankietach lub Hafty by­ wlekane, o wzorach geometrycznych, były żeberek. Zestawienia kolorystyczne tkanin dekoracyjnych ły d o ś ć r ó ż n o r o d n e , n p . b i a ł y z n i e b i e s k i m l u b nym, czerwony z zielonym, nym zielo­ niebieski z ciemnoczerwo­ itp. Bardzo często stosowano p o ł ą c z e n i e l n u lonego z s z a r y m . W tej g r u p i e t k a n i n wyróżnił narzutę (100 x 170 rach z ł o t a w o ż ó ł t y m Lubę Onufnik nież t k a n i n y bie­ konkursowy w kolo­ i głębokiego brązu, zrobioną przez z Hołodów Obok dekoracyjnych, cm) sąd (pow. utrzymaną Bielsk ręczniki, bielizna rów­ stołowa i p o ś c i e l o w a , oraz m a t e r i a ł y u b r a n i o w e . W y k o n a n e byly p r z e w a ż n i e splotem płótna lub r z ą d k o w y m . bielizny stołowej kane. Bielizna zdarzały pościelowa tkana była s i ę na one Wśród s i ę czasem t k a n i n y kę, p o w s t a ł ą z k r z y ż u j ą c y c h przety­ w drobną b i a ł y m tle krat­ czerwo­ nych lub niebieskich nici osnowy i w ą t k u . Z materiałów tzw. przewlekanym". u b r a n i o w y c h pokazano jedynie dwubarwną i zielonym maitość kolorów, Podobne się k i i k a ubiorów ludowych kompletów strojów na kratkę np. lub czerwonym wystawie kobiecych z d o ł a n o w y s z u k a ć w terenie), p r z e w a ż n i e ze wsi Holodv własność (pow. Michała Bielsk w na kobiecego s k ł a d a ł się: k r ó t k i wami, z fabrycznego wykonany buraczkowym czy czarnym, naprzodzie, kieszeniach znalazło (męskich Na kaftan prze­ jak występuje motywów większa geometrycznych roślinne. na koszulach zdobily również ręczników. Oprócz haftów występują one na terenie obu k o r o n k i s z y d e ł k o w e , u ż y w a n e g ł ó w n i e do brzegów ręczników powiatów wykończania i o b r u s ó w , oraz w y r o b y siatkowe — serwety i f i r a n k i , w i ą z a n e z l n i a n y c h nic i wyszy­ wane w różne wzory g r u b ą n i t k ą b a w e ł n i a n ą . Za roby siatkowe w y r ó ż n i o n a na Choińska z została Lizanowej w na konkursie pow. wy­ Jani­ Wysokie Mazo­ wieckie. Z innych działów zdobnictwa ludowego pokazano wykonane przez L u c y n ę z S i e m i a t y c z i K a z i m i e r z a N i e r o d ę ze w pow. Bielsk Podlaski. •rowości pisanki wskutek czego n i e Pochodzące zostały na dzieliły na s i ę na kresce, umiano później dokładni:.' woskową, o wzorze użyciu i m a n k i e t a c h , oraz nad faidka- pisankach z grupy pierwszej, z grubych pisa­ i p r z e c i n k ó w , r o b i o n y c h p r z y p o m o c y g ł ó w k i od s z p i l k i . W złożonym opartym lejkowatego ręka­ kolorze wzorze określić techniką z długimi rozcięcia o miej- zmieszane, ka, w drugą przy Rudka stroju wzdłuż i dwie grupy: jedną powstałym wsi z obydwu wystawie ich a u t o r s t w a . P i s a n k i , w y k o n a n e na Arcichow- komplet sukienka obszyty nie pochodzących Podlaski): stanowią Kuderskiego. wzory hafty węższe boki płaskim oprócz spotyka się t a k ż e tkani­ granatowym. Spośród i utrzymane wy­ ską tle krzyżykowe roz­ ściegiem ważnie kolorze p o m a r a ń c z o w y m był krzyżykowym konanych wystawie pisanki tkane w haf­ biały wykonany w kolorach czerwonym i czarnym. Wśród haftów n y l n i a n e n a z a p a s k i i s p ó d n i c e k o b i e c e . B y l y to p r z e ­ materiały Haft Podlaski). z n a l a z ł y się na w y s t a w i e użytkowe, jak wy­ r a ź n i e do u b i o r ó w r u s k i c h . N i e k t ó r e k o s z u l e o z d o b i o n e zaś płaskim, ziomych które nawiązywały ściegiem płaskim, kolorowy z ozdo­ naszytą Obok k o m p l e t ó w stroju w y s t a w i o n o też k i l k a koszul po­ się czerwo­ twarzy zwykle układającym zachodzące z kupnego a wokół tem b i a ł y m lub k o l o r o w y m . o motywie za­ paska t y b e t o w a g ł a d k a l u b l n i a n a w k o l o r o w e d r o b n e n i k a j ą c y c h się k r ę g ó w . W z d ł u ż b o k ó w dłuższych biegła bordiura lniana, tka­ paseczki; kropek nawiązujących do pisanek zachodniopodlaskich, w y s t ę p o w a ł południkowy lub. którym częściej, siatkowy podział bryły, w po- 59 �Ryc. 1. Pisanki wykonane wierzchnia jajka ilość t r ó j k ą t ó w przy d z i e l i ł a s i ę na pomocy pisaka większą lub lejkowatego. mniejszą sferycznych. Pola uzyskane z p o d z i a ł u Powiat nej, jak nie Podlaski)'. n y m p i s a n k i te p r z e d s t a w i a ł y względem kolorystycz­ się dość bogato. O p r ó c z dwukolorowych ( b i a ł y w z ó r na b a r w n y m tle), na wy­ stawie znalazły się r ó w n i e ż okazy o wzorze t r ó j - lub czterokolorowym. Całość znania kompozycji stowskie. P o d s t a w o w y m i dość zdobniczym: w tej grupie b y ł y rozety złożone z p r z e c i n k ó w i kropek, wzorami po­ ł o w y rozet, w a c h l a r z e l u b w i e ń c e . W k o m p o z y c j i obydwa pas, bryle podkreślone bieguny. Przestrzeń obiegający wypukłości, lub medalionowym. jajko dwa były przede między nimi wypełniał (biały wykonany Wzory bardziej skomplikowane wzór na tle brązowym, woskiem barwionym brązowo, drzewie niedźwiedzie, miały two­ kilku ubiorami i kilkuna­ rzeźbione w y k o n a n e przez J ó z e f a zorga­ rozpo­ artystyczny nie rzeczywistości dający który ludności miejscowościach, tkactwa, i że został zebra­ to sposób w tym który tam pod dość tym względem Ekspozycja Jan­ wystawy, uwarunkowana ciasnotą dzonych m a t e r i a ł ó w . Stłoczonych p r z e d m i o t ó w nie za­ opatrzono w Na określono, objaśnienia zaś czy t w ó r c ó w czy ani napisy umieszczonych podane do przy nazwiska orientacyjne. eksponatach odnoszą się uży­ ły t r u d n o ś c i a m i k o m u n i k a c y j n y m i , przez o d d z i a ł miejscowości CPLiA w Siemiatyczach, Mystki-Rzym w pow. wykonane Wysokie Ma­ nie wy­ P e w n e u s t e r k i w y s t a w y nie w y n i k n ę ł y j e d n a k z w i ­ metryk, w do właścicieli. zowieckie), k i l k a glinianych nadesła­ loka­ l u , n i e u ł a t w i a ł a z w i e d z a j ą c y m k o r z y s t a n i a ze z g r o m a ­ n y o r g a n i z a t o r ó w . C z ę ś c i o w o s p o w o d o w a n e one ne stano­ ośrodek). Ma­ t y c h do d e k o r a c j i , ' w y r o b y p l e c i o n e z w i k l i n y , dwu- powszechnie Wysokie bez pojęcia terenie. najobszerniejszy, kowskiego (wieś Dąbrowa-Dzięciel, pow. naczyń miał zamiesz­ dostatecznego mimo wyrabianych Brańsku, metrykach reliefu. ilością tkanin, pokazu dokładniejszego wrażenie bez wy­ dwu- czerwonym białej skorupie jajka dział osnowowych, wił w a ż n y s t u p i s a n k a m i , z n a l a z ł y s i ę na w y s t a w i e d w a w Również im. in. w układzie Bielsk m i a ł w ekspozycji d u ż e l u k i , jak np. b r a k t k a n i n największej rzący rodzaj w y p u k ł e g o Poza d u ż ą przypadkowy, w ośrodkowe 15 pow. terenu. Materiał, powiaty, w w Burchard. itp., w y k o n a n e Krzywa, o r z e c z y w i s t y m stanie sztuki l u d o w e j na poprzecznie w z d ł u ż czarnym). D w i e z nich na wzór dwa motywy s t ę p u j ą t u r z a d k o . P i s a n k i tej g r u p y b y ł y na ogól kolorowe orna­ wszystkim sprawiała pośpiechu, dorobek zaledwie P. grzebień (wieś i wysondowania kującej ny na w reprezentować Druga grupa pisanek, z a r ó w n o w ogólnej na Juszczuka wystawy nizowanego jak i w doborze m o t y w ó w , p r z y p o m i n a ł a p i s a n k i a u g u ­ mentu Jerzego Rys. ze s ł o m y p r a s o w a n e j i b a r w i o ­ kasetki, futerały przez r o ś l i n n y m i . Pod Podlaski. zowieckie, oraz w y r o b y w y p e ł n i o n e b y ł y najczęściej zaznaczonymi schematycz­ motywami Bielsk zosta­ częściowo zaś tym. ż e l u d n o ś ć o b u p o w i a t ó w , s p o t y k a j ą c s i ę z tego r o d z a ­ ju a k c j ą po raz p i e r w s z y , nie nierskich w y s i ł k ó w poparła organizatorów. należycie pi®- �W Y S T A W A „ T K A C T W O ŚWIĘTOKRZYSKIE" W K I E L C A C H MARIA Wystawa Kultury salach Muzeum Komisja sko kielecka, Świętokrzyskiego eliminacyjna 60 e k s p o n a t ó w 23 z a p a s k i , strojów zorganizowana przez Wydział i Sztuki Prezydium W R N , otwarta została wypożyczonych kobiecych w trzech wystawę z terenu, ny Materiał salach. U w e j ś ć bli­ w tym Wystawione w sąsiedniej dzą wsie: Mirzec, Zbijów, jed­ jak do sal np. zapaski z znaj­ Dymin. mirzeckiego z całym strojem Eksponaty j e d y n i e do w y r o b ó w opoczyńskiego nianka" gdyż dostarczonych metryczki ,,CPLiA nie w y j a ś n i a ł y w miejsce wypadku przez lub produkcji tkaniny Opoczy­ cechą tkanin, chałupniczej niekoniecznie Spółdzielni. Ponadto dobór żenie, że c h a r a k t e r y s t y c z n ą pokrywa eksponatów niesłuszne t k a n i n tego przede w s z y s t k i m szerokie się Spółdzielnię Spółdzielnia był tu niezbyt szczęśliwy, w y w o ł u j ą c ka jest mi- „Opoczynianka". n a l e ż y c i e pochodzenia skupu pochodzenia się z s i e d z i b ą — ograniczały Przemysłu Ludowego i Artystycznego Lakoniczne druga świętokrzyskiego. ośrodka Nie- tkaniny z ośrodka w trzecia — wcho­ Jagodne. również ośrodka rzeckiego, Trębowiec, nak części zapaska opoczyńskiego, pocho­ ekspozycyjny oraz d o w a ł y s i ę n a p i s y w y j a ś n i a j ą c e , ż e p i e r w s z a sala o b e j ­ ośrodka sali okazy t k a c t w a dzące z ośrodka mirzeckiego (w którego zasięg muje tkactwo magazy­ CPLiA. m i r ó w ) b y ł y bardziej r ó ż n o r o d n e . Z n a l a z ł y się t u szereg k r a j e k i męskich. nieczne b y ł o b y w t y m w y p a d k u w y j ś c i e poza 11.XII.1952. w y t y p o w a ł a na 19 „ d y w a n ó w " , rozmieszczono dnia w PRZEŻDZIECKA wra­ białe świętokrzyskiego, Masłowa i Krajna. reprezentowała prążki jedynie poprzeczne, czarna pokazana kobiecym. Prawdopodobnie terenu można też zaliczyć drugą zapaskę, szczyn. P o n a d t o p o k a z a n o szereg w ą s k i c h wraz do ze tego Świer- krajek (1.5 — 2,5 cm) w p o d ł u ż n e , p r z e w a ż n i e d r o b n e p a s k i w k o ­ lorach: nym, zielonym, różowym, pomarańczowym, fioletowym, żółtym, czerwo­ niebieskim, brązowym i czarnym — pochodzących z Jasieńca i w podobnych k o l o r a c h , ale z p r z e w a g ą c i e m n y c h , ze Z b i j o w a go. S i e d e m , dywanów" z ośrodka k u miejsca z n a l a z ł o się w sali t k a c t w a go. B y ł y to „ d y w a n y " pasiaste p o c h o d z ą c e pujących miejscowości: Mirzec Poduchowny, bra­ z nastę­ Trembo- w y ż ó ł t o - p o m a r a ń c z o w e j , k t ó r a w y s t ę p u j e jako tło we wiec (gm. Mirzec) wszystkich n y " te, z s z y w a n e z d w ó c h p ł a t ó w , t k a n e s ą p r z e w a ż n i e nej, pokazanych utrzymanej i dominuje jako w kolorach kraciakach. .,łowicki", czyńskich pod w zapaskach wpływem wiśniowym Kolor rozpowszechnił dopiero w (z w y j ą t k i e m okresie i czarnym) żółto-pomarańczowy. się w tkaninach międzywojennym, mody łowickiej jed­ pojawiają opo­ splotem wełną na ( g m . Solec). lnianej „Dywa­ osnowie. Po­ dzielić je m o ż n a na 3 g r u p y : 1) P r o s t e p a s i a k i d w u . i t r z y k o l o r o w e , o p a s a c h kiedy się w rządkowym Solecka z świętokrzyskie­ bar­ i Wola Duże­ mirzeckiego ośrod­ zastosowanie Zapaski nej szerokości 5—8 cm w kolorach rów­ czerwonym Opo- i czarnym lub czerwonym, zielonym i granatowym, c z y ń s k i e m b a r w y jaśniejsze, bardziej jaskrawe, a pola p o c h o d z ą c e z W o l i S o l e c k i e j ( L a s o t a , u r . w 1893 г.), pasów rozszerzają Mirca się. N a p r z e ł o m i e w i e k ó w XIX/XX pasiaki o p o c z y ń s k i e b y ł y m n i e j b a r w n e , tło m i a ł y prze­ ważnie kami „pąsowe" (cynober), lub bogatszymi rów, które jednak pokryte pasami drobnymi o większej b y ł y ciemniejsze prąż­ ilości 2) P a s i a k i kolo­ od obecnych, bar­ ciemnych. W ś r ó d pokazanych z kolorów tkanin przeważają (Anna Kreczar. Kossowska) ur. w czerwono-czarne, nej Mirzec i Trembowiec (Łucja Dzik, ur. w 1920 г . ) . pro­ — czarno-biały przepasaną plecionym pomarańczowym w pasem podłużne kraciaki. sukmanę wełnianym pasy męską, w wie materiałów ubraniowych, kolorze tkanych w szerokości, oraz szeregu splotem rządkowym przez W i k t o r i ę natowej wełny Granatowe wysta­ z b i a ł e g o l n u i czar­ z 1913 r „ w y ­ S o b o ń z b i a ł e g o l n u i gra­ splotem rządkowym odwracanym. p a s y szersze p o d z i e l o n e s ą t u wiązkami z ł o ż o n y m i z w ą s k i c h (1/2 c m ) p a s k ó w b i a ł y c h i g r a ­ delikatną k r a t k ę o d w u k o l o r o w e j osnowie u ł o ż o n e j w pasy nej konany zielono-fioletowe, oraz d w a stroje kobiece. N i e u w z g l ę d n i o n o na , z 1902 г., t k a n y p r z e z R o z a l i ę K u ­ nej w e ł n y . D r u g i — , , m o d r o " - b i a ł y opoczyńską miej­ Kossowska) 3) S t a r e „ d y w a n y " — p a s i a k i z W o l i S o l e c k i e j . J e d e n ny" przetykane wystawiono kompozycyj­ (Anna charską Ponadto Trem- i piaskowej, z Poduchowny ste p a s i a k i . Z i n n y c h z n a l a z ł y s i ę t u j e d y n i e 2 „ d y w a ­ ,,w k o z i o ł k i " i 2 n a r z u t y — i 1930 г.). wzbogacone lub żółto-pomarańczowej scowości: s t ę p o w a ł y t u również pasiaki dwukolorowe, pochodzą­ części p o w i a t u , zestawione (Józef nie i k o l o r y s t y c z n i e w ą s k i m i p a s m a m i b a r w y zielo­ dziej s t o n o w a n e i u ł o ż o n e raczej w d r o b n e p r ą ż k i . W y ­ ce ze w s c h o d n i e j Poduchownego bowca n a t o w y c h p r ą ż k ó w na rów­ Tkactwo ośrodka 1 lub 2 nitki. świętokrzyskiego reprezentowane innych tkanin. Byłoby b y ł o p r z e z 11 zapasek z m i e j s c o w o ś c i : M a s ł ó w , B i e l i n y , n i e w ą t p l i w i e bardziej celowe, zamiast siedmiu prawie Krajno. identycznych zapasek na tle dać przegląd o k a z ó w bardziej żółto-pomarańczowym. różnorodny pod wzglę­ dzielni nym czyńskiego w rozwoju historycznym; oczywiście ko­ i Łączna oraz przez 4 t k a n i n y Ludowego i Artystycznego Spół­ w Bo­ dzentynie — wszystkie w drobne p r ą ż k i czarne o r ó ż ­ d e m t e c h n i c z n y m i i l u s t r u j ą c y c h d o r o b e k t k a c t w a opo­ w Dyminy Przemysłu rytmie, szerokie na czerwonym kra.jki (3—4,5 tle. Zapaski wszyte cm). Szereg t a k i c h były krajek 61 �w drobne podłużne prążki bieskie, żółte, czerwone, łe i szare), p o c h o d z ą c y c h w oddzielnej Wystawa barwne (granatowe, ze w s i B i e l i n y , materiału ską Kubsuwską z Mirca z Woli na c e l u d o k o n a n i e prze­ oraz w y t y p o w a ­ w a r t o ś c i o w y c h , ze w z g l ę d u częściowo tylko spełniła na swoje za­ Ekspozycja w y s t a w y p r o s t a , bez o p r a w y ( . . d y w a n y " na ś c i a n a c h , zapaski na co w stojakach), nego rezultacie przemieszania ..dywany" f Sąd konkursow y przyzna! Anieli Karyś i Katarzynie następujące nagrody: Woś (Dyminy), Anieli M c h - la ( M a s ł ó w ) , Ł u c j i D z i k ( T r e m b o w i e c ) . Ponadto sterstwo Kultury i Sztuki zakupiło tkaniny Mini. wykonane Kuchar­ plastycznej, przez j e d n a k o w y u k ł a d mirzeckie, wobec eksponatów i stroje w z d ł u ż doprowadziło wystawionych nach sali o b e j m u j ą c e j danie. oraz l i o z a l i ę Soleckiej. trochę monotonna kielecka, m a j ą c a nie o k a z ó w najbardziej przez A n n ę umeszczono gablotce. g l ą d u t k a c t w a l u d o w e g o tego terenu dobór nie­ zielone, b r ą z o w e , czarne, bia­ tkanin. braku ścian do I miejsca pew­ tak np. na ścia­ tkactwo mirzeckie. znalazły się w sali n a s t ę p n e j , w s k u t e k z a ś m a ł e j ilości zapasek m i rzeckich umieszczono w ś r ó d nich skie. N i e o d p o w i e d n i e w y d a j e mentu dekoracyjnego zapaski świętokrzy­ się też użycie juko krzeseł ele­ stylowych. VII P O W O J E N N Y KONKURS SZOPKI K R A K O W S K I E J ZOFIA W d n i u 23 g r u d n i a 1952 r. o d b y ł s i ę s i ó d m y p o nie k o n k u r s na n a j p i ę k n i e j s z ą ganizowany, jak w latach woj­ szopkę krakowską, ubiegłych, zor­ przez Muzeum D o k o n k u r s u z g ł o s z o n o 29 szopek ( w r o k u ubiegłym Historyczne Miasta K r a k o w a . — 34). lub Przeważały dwupiętrowe; szopki średniej większość wielkości, stanowiły gotyckie, ś r o d k o w e małych — kilka ostrosłupowymi P o z i o m szopek nim, która zaś — ( k o p u ł y ) . W m a ł y c h szopkach są d a s z k a m i jak w Nie znalazła się ani odbiegałaby Całość formą od sprawiała przeważnie gotyckie wieże lub nakryte stożkowatymi. był. podobnie wyrównany. kowskiej. lub jedno trzy wieżowe, d w u w i e ż o w y c h . W i e ż e b o c z n e szopek m a j ą barokowe Dudzika, roku wrażenie szopka, szopki pewnej kra­ mono­ wypełniona (tutaj który w Floriańskiej jest porcje i logikę również wypełnił połączonych i Barbakanu, za GŁOWA z Sukiennie przykładem z konkursu wieżami dolną z motywem Morys poszedł szopce między Wnękę skomponowaną 1951 t y m samym Morys Z. wypełnił mo­ konstrukcją motywów Bramy co. ze w z g l ę d u n a i c h p r o ­ konstrukcji całości, stanowi niewątpli­ w i e b ł ą d . Z tego r o d z a j u b ł ę d a m i s p o t y k a m y s i ę u M o rysa n i e po raz p i e r w s z y . W y s t a r c z y p r z y p o m n i e ć szopkę stradzie poprzed­ jedna tradycyjnej tywem). z konkursu w roku 1949. w której na Morysa zbyt balustradami sprawia jego balu­ pierwszego p i ę t r a umieścił j a k o d e k o r a c j ę w e t k ę zamku i katedry w a w e l s k i e j . W ostatniej tonii. silnie zaznaczony został syl­ szopce wysrebrzonymi p o z i o m y p o d z i a ł b u d y n k u , w s k u t e k czego ona w r a ż e n i e płaskiej. D r u g ą z d w ó c h pierwszych nagród otrzymał, jak już Dwie pierwsze Aleksander roku nimi przestrzeń kilka było pięciowieżowych. a wśród zakończenia między krakowskich BARBARA Kudłek nagrody i zdobywca poprzednim, W a c ł a w Szopka na konkursie pierwszej otrzymali nagrody w Morys. W a c ł a w a M o r y s a ( r y c . 1), ś r e d n i e j wspomniałam, Aleksander Kudłek. Szopka i r y c . 4), k t ó r ą zaliczyć m o ż n a raczej do ś r e d n i c h , jego ma trzy w i e ż e z z a k o ń c z e n i a m i g o t y c k i m i , z t y m , że d w i e wielkości, d w u p i ę t r o w a , ma trzy w i e ż e barokowe, p r z e s t r z e ń zaś w i e ż e boczne p o k r y t e s ą s t o ż k o w a t y m i daszkami, ża środkowa zaś wzorowana jest na gotyckiej wie­ wieży �Kościoła Mariackiego w Krakowie. Przestrzeń między wieżami wypełnia gotyckim dachem ze s t e r c z y n a m i . trzy wycięcia. wybiega lej w n ę k i K u d l e k letniego: p o s t a ć czerwone półkoliście robotnika na pełnia draperia, ozdobiona cinankami, tło oświetlone tyłu. dają z sąd on z bardzo szopka na Mariackiego, pionowych model odrzucił, rurki, efek'. kolo­ wielki postęp od 1950 Ryc. 4. Szopka Ryc. 5. Szopka — wieżami tradycyjnej wartości szopki kra­ Gotfryd, Jan Parter i piętro s p r a w i a j ą kimi dwupiętrowa, pięcio- kurs nie konkursach- w kolorze, p o k r y t a srebrnym również zdobywcy Szopka I ziomie. ją skiego. trzech Szopka Feliksa wa, o p i ę c i u kończeniu Szopka M o l e n d y jest wieżach gotyckim, sprawia względem piąta, Dońca z dwiema gotyckimi kończeniu pod jak (ryc. barokowa). tak jest wnęki, podparte dwoma wrażenie lekkiej fila­ i jest kolorystycznym. Zarówno zamiast staniolu, szopek z p o c z ą t k u Z pozostałych nawiązuje okresu na ona do kon­ I I I n a g r o d a ( r y c . 3). m a ł a . piętrowa, wieżyczkach kami pięciu ostrosłupowymi. mieszczona jest Między galeryjka, trzy w i e ż e ś r o d k o w e . W n ę k a tal z trójkątnym po b o k a c h wie kowatymi daszkami. usą kolumnami; Całość Władysława o podsta­ ku przodowi, nakryte rach ciemnych, z p r z e w a g ą Szopka dasz­ bocznymi się dwie p r z y b u d ó w k i wysunięte utrzymana jest stoż­ w ( r y c . 5). przeznaczony również nawet mie, nagrodzona stopniu do w y s t a w i o n e j w r o k u p o p r z e d n i m . J e s t ona fakt, traciło piętrze znajduje się kim; ściany parteru szereg stary m u r okien poszerzają gwiazda. wyklejone są sta­ z cegieł. Na że do Nadzieje, W ku­ bajek dla ostatnim kon­ m o d e l u szopki, k t ó r y nadawał mywane nie się do obecnie Odrodzenie i dalszy w punktu by, tego for­ szczytowego, nie k t ó r e od p a r u szopkarzy krakowskie obrzędową jedynie żadnych tradycyjnej rozwoju. wyjałowienia, szopkarstwo jest podejmują tkwią twórczości swą pierwotną dawno funkc.,ę przez lat krakowskich, i j u ż za­ podtrzy­ doroczne kon­ kursy. jest jedynie w ciem, przystosowania głoby nastąpić i niolem, w sposób naśladujący zawodzą. możliwości P r z y c z y n ą pewnego wyższej, piętra specjal­ teatrzyk wystawiania szopkarze doszedłszy obserwuje. się w do g r a n i a ośmiopromienna Kudłeka. się. się w przeróbkach, niestety, która, s z o p k i na jest przez przedstawień. dwupię­ i pierwszego do razie po p e w n y c h trowa, o pięciu w i e ż a c h gotyckich; na ś r o d k o w e j , naj­ umieszczona na daje j u ż w i ę k s z y c h jest gór­ bardzo liliowym. zatrzymał przeobrazi kursie nie b y ł o ani jednego żliwy r ó w n i e ż I I I n a g r o d ą , jest z b l i ż o n a w p e w n y m Ściany parteru gdyby kiełkowy, kolo­ fioletu i srebra. Turskiego jak krakowska p r ó b w t y m k i e r u n k u , lecz poprowadzone podpartym szopki o •— rozwiązań. ż e szopka dzieci, częścią ż a d n y c h n o w y c h p o m y s ł ó w , ani nie i n t e r e s u j ą c y c h Rozwój środkowa ozdobiony kolorze po­ mniejszych ozdobioną prosty, mdłym szopka na p a r t e r z e p o s i a d a p o r ­ szczytem, znajdują trójkątnej, wieżami w szopek gotyckie, z bogato całkiem rodzaju jedno­ do boczne starych zakończonych a z niej parter, pa­ na znacznie n i ż s z y m V I I k o n k u r s , poza s z o p k ą w y k o n a n ą Wciąż, zasługuje Zygmunta Ludwika. o pa­ (dwie słabo, utrzymany międzywojennego. wyróżnienie stanowi nie p r z y n i ó s ł ustawione s t r u k c j ą , j a k i przez z a s t o s o w a n i e r ó ż n o k o l o r o w y c h pierów ną pod dwupiętrowa, wypełniają wieżach była można barokowa). Kontrast b o c z n y m i i t r z e c i ą o za­ szopka s p r a w i a względem — o za­ i kolorystycznym. 2) Środek coraz m n i e j s z e trzypiętro­ (cztery przeładowanej, wieżami barokowym. rami. Na ogół dobra środkowa wrażenie Jana dość duża, wysokości architektonicznym Szopka piętrowo równej Zaliczyć i I I nagrody kon­ Dudzika, z wystawio­ ezenkierowskiej, Krup­ i Zdzisława jego, w p o r ó w n a n i u roku. J. bar­ poprzednich ną w poprzednim książce ciężkie i nie w s t a n i o l e m . Jest p r a w i e ś c i s ł ą k o p i ą z n a n e j s z o p k i t z w . w wrażenie w s t a w i a j ą c y c h swe szopki na zabrakło barokowa), publikowanej Reinfuss wieżami. rokrotnego mdła Turski. R. dzo w i ą ż ą s i ę z u m i e s z c z o n y m i n a d n i m i n i e c i o m a l e k ­ w i e ż o w a ( d w i e w i e ż e b o c z n e •— g o t y c k i e , ś r o d k o w a — dość Kudlek. Władysław szopkę artystycznej. Stefan jest Aleksander Wyk. Kościoła W ś r ó d szopkarzy Gotfryda Wyk. krakowska. Foi. Molenda. Stefana krakowska. scenograficzny, następnie skopiowanymi odbiegającą rurek płynami; ciekawy Trzy drugie nagrody otrzymali: Szopka wy­ z lat ubiegłych. W k o w s k i e j i nie p r z e d s t a w i a j ą c ą Doniec i Feliks ,.6" promieniście przedstawione stanowi konkurs konkursowy naturalistycznic Sześcio­ cyfra B o k i te.) w n ę k : barwnymi do p r a c K u d ł e k a wystawił który dolnej zaś — ścianka rystyczny. Nagrodzona w stosunku Wewnątrz starannie w y k o n a n y m i wy­ napełnionych od lico. tło s t a n o w i ą ułożone ma otoczona postumencie, postacie r o b o t n i k ó w . szklannych. jej wnęki, przed sztandary. We w n ę c e również roku zaś obramienie Podstawa przedstawił apoteozę Planu na c o k o l e o d f r o n t u ; są nakryta od w e w n ą t r z półkoliste balustradą, wnęka rozwój j e j do przede świecki szopki k r a k o w s k i e j przypadku związania nowych funkcji, wszystkim przy teatrzyk przedstawień jej co mo­ przetworzeniu kukiełkowy, w mo­ z ży­ nadający świetlicach sie. szkolnych przedszkolach. Otworzy twórczej to pracy przed szopkarzami nowe możliwości i p r z y c z y n i s i ę do u t r z y m a n i a o wykroju gotyc­ tradycji, której upadek b y ł b y się s k o ś n i e k u dołowi. polskiej sztuki ludowej. niewątpliwą pięknej szkodą dla fi.? �ANDRZEJ CZARNIAK PAJĄK k o p a n é m , lecz i n a Ś l ą s k u (podczas p l e b i s c y t u ) , a na­ wet biedą w Warszawie. N ę k a n y graniczącą z nędzą, n i e r e z y g n u j e ze s w y c h a m b i c j i . W s t ę p u j e d o P a ń s t w o ­ wej Szkoły B u d o w n i c t w a na chitektury. Po skończeniu Ś l ą s k u , na pięciu kształcić się dalej w A k a d e m i i kowie. Zapisuje zmusza go Przyjmuje sprawując 1930 r. p o ś l u b i a łacz, czekającą wnuczką W w zrezygnowania z brak marzeń pieniędzy jego na nadzór nad Bronisławę niego słynnego od budowami. Gąsienicę 10 l a t . przyjęty jako do urzędnik Zarządu uprawnienie dowlanymi. do Roj Ciu­ jego jest Roja. Miejskiego Technicznego B u d o w l a n e g o i po z d a n i u e g z a m i n u otrzymuje Żona przewodnika Wojciecha 1931 r. zostaje Zakopanem Urzędu administracyjnego kierowania O d tej c h w i l i p o ś w i ę c a robotami zastaje kennkarty Po z a k o ń c z e n i u wstępuje go na t y m stanowi­ wojny nego. W k r ó t c e i powstaniu Państwa do M i e j s k i e g o O d d z i a ł u z a s ł y n ą ł j a k o najlepszy k i d r e w n i a n e j na Gdy ro. „góralskiej". Ludo­ Budowlanego oraz rozpoczyna w y k ł a d y w Szkole P r z e m y s ł u Drzew­ znawca budar- Podhalu. przystąpiono drzejowi syna gróźb okupanta, odmawia wraz z całą przyjęcia wego na Podhalu. Druga wojna światowa sku. M i m o bu­ się ulubionej b u - darce, j a k jego o j c o w i e i dziadowie, z ojca z n a n i budarze na dziną życia. posadę urzędnika w Śląskim Urzędzie W o . jewódzkim, W pragnie Sztuk P i ę k n y c h w K r a . się na studia, j e d n a k do Wydział A r ­ semestrów do b u d o w y M u z e u m L e n i n a , A n ­ Czarniakowi przypadła rola kierownika ro­ bót. B y ł j e d n y m z pięciu p r o j e k t a n t ó w Schroniska w Pięciu Stawach Polskich i kierował osobiście całą bu­ d o w ą . Projekt schroniska w Pięciu Stawach został po­ darowany Państwu Polskiemu jako czyn społeczny architektów — miłośników Tatr. Polska grudniu lepszy r. kultura ludowa 1952 r. z m a r ł „budarz" 1900 n a poniosła Podhala. Pająkówce wielką Andrzej Czarniak Czarniak (Gubałówka) stratę. Pająk, urodził w W naj­ się w gminie Koście­ Przez ostatnie Urzędzie dwa lata Budowlanym, ukochanej budarce. życia nie p r a c o w a ł poświęcając się Z ramienia P T T K kierował b u d o w ą s c h r o n i s k a na H a l i G ą s i e n i c o w e j oraz l i s k o . Z e s t r o n y m a t k i p o c h o d z i ł ze s t a r e g o g ó r a l s k i e g o czał rodu s z c z ę d z i ł na t ę c i ę ż k ą p r a c ę s w y c h sił. M i m o jącej się choroby, ostatniego lata trzydzieści ..budarzy", ukończeniu mieszkających szkoły podstawowej we wsi Skrzypnę. w Zakopanem, p i ł na k u r s c i e s i e l s t w a w P a ń s t w o w e j Szkole Po wstą­ Przemy­ słu Drzewnego w Zakopanem. Pierwsza wojna ś w i a t o ­ wa p r z e r w a ł a C z a r n i a k o w i n a u k ę . Ojciec jego, p o w o ł a , zy budowę wychodził Skromne nianego wyżywić drewnianej rodziny, jako chłopak więc r o b o t n i k na rozpoczyna budowach. nie może pracę zarobkową Pięciu Stawów prze­ wykoń­ Stawach. przez Nic rozwija­ parę Zawrat, ra­ aby schroniska. (nosił się z zamiarem napisania budarki), świetne wyczucie podhalańskiego b u d o w n i c t w a oraz podręcznika istoty poczucie stylu odpowie­ wezwanie dzialności w s w o i m fachu. R e a l i z u j ą c np. p r o j e k t n a j ­ do w o j s k a a u s t r i a c k i e g o w 1918 r. u c i e k a , j a k w i ę k s z o ś ć bardziej znanego i s ł a w n e g o architekta, nie w a h a ł się. górali, w T a t r y na Otrzymawszy Pięciu w w C e c h o w a ł a go ś w i e t n a z n a j o m o ś ć b u d o w n i c t w a d r e w ­ gospodarstwo na P a j ą k ó w c e do dopilnować budowy n y do w o j s k a a u s t r i a c k i e g o , g i n i e na w o j n i e . matki schroniska już całkowicie S ł o w a c j ę . T a m , po w i e l u dach, w J u r a n i o w e j Dolinie doczekał się przygo­ zakończenia w o j n y . W s t ę p u j e n a t y c h m i a s t do f o r m u j ą c e g o się w o j ­ ska p o l s k i e g o i zostaje w c i e l o n y do 18 k o m p a n i i p o l o ­ wej 2 p. s a p e r ó w . Po ostatecznym z a k o ń c z e n i u wojennych powraca do S z k o ł y i w 1925 r. k o ń c z y k u r s Równocześnie góral wstępuje Przemysłu działań Drzewnego ciesielstwa. ambitny, rwący s i ę do życia młody do s e k c j i n a r c i a r s k i e j P T T . i z z a p a ­ Nie zadowala na to p r z e w o d n i k a I I I k l a s y po jeszcze jego ambicji i Tatrach zamiłowań. W y s t ę p u j e w a m a t o r s k i m zespole m ł o d y c h g ó r a l i , gra­ j ą c y c h regionalne sztuki i t a ń c z ą c y c h , nie t y l k o w Za- R4 do zasad zmiany proporcji budownictwa drewnianego, (np. dachu), Cieszył się przyjaźnią rów wielu czy i n n y c h architektów s t o l i c y , lecz, m i m o s e r d e c z n y c h żądać szczegółówi profeso­ stosunków z ni­ m i , n i g d y rúe czuł się k i m i n n y m n i ż b y ł z dziada dziada ł e m bierze u d z i a ł w zawodach narciarskich, z d a j ą c po­ nadto egzamin o ile u w a ż a ł , że p r o j e k t a n t p o p e ł n i ! k a r d y n a l n y b ł ą d w stosunku — budarzem pra­ Podhala. Pozostawił żonę i dwóch synów, którzy studiują ar­ c h i t e k t u r ę i j a k ojciec c h c ą p o ś w i ę c i ć s i ę p o d h a l a ń s k i e j budarce. Na pogrzeb Andrzeja Pająka Czarniaka zjechał z c a ł e g o P o d h a l a . P o g r z e b a n o go n a s t a r y m (cmentarzu zasłużonych) obok jego lud cmentarzu dziadów. W . T . G. W . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c20e2f8c48ad5949adf523da1ab854c1.pdf 3ffd92c892f6242b634e3061d09b7e56 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2172 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource podróże - opisy i relacje Czekanowski, Jan (1882-1965) Afryka - ekspedycje badawcze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2019 Title A name given to the resource Organizacja ekspedycji badawczej na kontynencie afrykańskim u progu XX wieku na podstawie relacji Jana Czekanowskiego / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.237-246 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bar, Joanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. SO, 1996 10\:\]\;\ HAR 111';\\tut Ltlloiogii Illillers: kt Jagićliol1ski f.:rahl\\ ORGANIZACJA AFRYKAŃSKIM EKSPEDYCJI BADAWCZEJ NA KONTYNENCIE lJ PROGU XX WIEKU NA PODSTAWIE RELACJI JANA CZEKANOWSKlEGO "Doczekawszy się tylnej straży, która prowadziła ostatnich maruderów, zaczttliśmy się przygotowywać do uroczystego wkroczenia do pierwszej kongoaliskiej stacji na szlaku mojcj karawany, (",) Żołnierze powkładali trzewiki, przedmiot dumy i szyku, zwłaszcza, że kongoańskafórce publique ila najwiękSZ) ch paradach występowala boso, (".) Nareszcie ruszyliśmy w następującym porządku. Na czele szedł tragarz niosący meklemburską flagę na bambusowym c1rzc\\cu. (".) Przy sztandarze szedł kirongozi (przewodnik karawany) oraz przewodnik od Bajtalamy. Za nimi szedłem ja, a dalej moja osobista służba. Abd Allach, hierarchicznic naj starszy, niósł mój karabin i połatany parasol, obok niego kroczył Simba, niosąc aparat fotograficzny. Za nimi Djuma prowadził oślicę. (".) Za oślicą szedł Pendakula, prowadzący kolumnę tragarzy; lamykal ją żolnierz, pclniąey tylną straż. (".) Nie mieliśmy orkiestry, ale \Iurzyni. nic mogący się obejść bez bębna, poradzili sobie, waląc rytmicznie \\ niesionc kufry blaszanc i drcwniane skrzynie, a od czasu do czasu wykrzykując rytmicznie: Sat:,ri na muaka uuu"." (Czekanowski, 1958, s. 66 - 67). U progu naszcgo stulecia wyścig mocarstw europejskich do serca Afryki tropikalnej był już niemal zakOllczony. Nie dysponując dzisiejszymi środkami technicznymi kolonizatorzy i eksploratorzy europejscy posiadali jednak pem ażny zasób in formacj i o ludach Czarnego Kontynentu i panujących tam realiach. Wyprawy badawcze korzystały z doświadczeń XIX-wiecznych eksped)cji militarnych i podróżniczych oraz z raportów wojskowych i misyjnych. "\ic dziwnego, że przcdsięwzięcie przygotowywane przez niemiccki zespół interdyscyplinarny. nosiło znamiona głęboko przcmyślancj kampanii eksplorac)jncj. korzystającej ze zdobyczy nauki i techniki epoki "pary i elektryczności". Wkraczano na obszary Afryki przYIl(~jmniej częściowo spacyfikowanej i przyzwyczajonej do władzy Europejczyków. Schemat poniżej opisanej wyprawy baclcl\\czej mówi nam nic tylko o ówczesnych realiach kulturowych Afryki tropikalnej. alc także o postawach i stylu cIziałaniajej ówczesnych badaczy. 7organizO\vana w 1907 roku przez Adołfa Fryderyka, księcia Meklemburgii, ekspedycja miala na celu systematyczne zbadanie północno-zachodniego kąta posiadlości niemieckich \v Afrycc Wschodniej, środkowoafrykallskich rowów �238 pomiędzy jeziorami Kiwu i Alberta oraz północno-wschodnich obszarów granicznych pallstwa Kongo. Wśród członków ekspedycji znahll.ł siC;także Polak. Jan Czekanowski, antropolog i etnograf wyprawy, zamieści! wyniki 5\\)CI1 badal1 w pięciotomowym dziele Forschungen illl Nil-f.:ong,o-/.lI'isc/iengehiel. będącym integralną częścią zbioru "Wissenschat'tlichc ":rgebnisse dcl' Deutschen Zentral-Afrika-Expedition 1907-1908", w założeniu organizatora ekspedycji, złożonego z prac pozostałych czlonków-badaczy: lopografa. gćologa, meteorologa, botanika i zoologa. Publikacja Czekanowskiego, na którą złożyły się oslaleczn ic dwa 101ll). zawierające materiały etnograficzne, jeden tom antropologiczny oraz dwa 101ll) z materiałem ilustracyjnym - fotografiami, zebrała dorobek badal] ctnograficzno-antropologicznych, przeprowadzonych w latach 1907-1 <)0<) na poludniowych kresach dorzecza Nilu, w dorzeczach Uele i lturi oraz na obszarach M iędzyjezierza A frykaIlskiego. Dzieło to, wydane po n icm iccku, n ie zostało nigdy przetłumaczone na język polski, jego treść nie jest wiyc znana polskielllu czytelnikowi. Zagadnienia dotyczące badaIl afrykal]skich ukazywały się raczej wybiórczo w polskich czasopismach naukowych, jednak najbardziej popularll(~ pracą, obrazującą pobyt Jana Czekanowskiego w A Ii'yce jest ksiyżka W gląh lasów Arwvimi. Dziennik WYP}'(lłI~V do Afiyki ,";rodko11'ej. Praca ta miała stanowić jedynie" część całości "Dziennika \'vypra\\)'". W zamierzeniu wydawcy z 1937 roku, trzytomowego. Jednak/c jedyny egzclllplarz tomu pierwszego, zabezpieczony w Archiwum Minislerstwa Wyznali Religijnych i Oświecenia Publicznego, uległ wraz z całym zbiorcm zniszczeniu podczas Powstania Warszawskiego, zaś trzeci tom nic powstal nigdy. Tak więc, chcąc gruntownie poznać afrykallski dorobek naukowy Czekanowskiego, jak również poznać warunki, w jakich te badania były przcprowadzone, wnikliwy badacz musi skorzystać z samego źródla. lo jest. sięgnąć do zakurzonych, zapomnianych dziś tomów Forschungen.. I W poniższym artykule chciałabym, na podstawic wspomniel] Czekanowskiego, poruszyć ciekawą problematykę organizacj i pracy badawczcj na kontynencie afrykańskim na przełomie wieków. Mniej zajmując si<; techniką badal1 naukowych, postaram się przybliżyć problcmy, zwi,vanc ze zorganizowan iem wyprawy, zapewnieniem jej zaopatrzcn ia i bezpicczdlSI \Va. Odpo\\iedź na te pytan ia można znaleźć w pewnym stopn iLI wc wspomn iancj prac) H: g/ąh lasów Aruwimi .... Podejmuje ona jednak głównie temat rcalil')\'v życia codzielJnego oraz bezpośrednich obserwacji przemierzanych obszarów. :tgodnic I.rcsztą z zamierzeniem autora, który zagadnienia, związanc z sam,\ organizacją \\yprawy, umieścił w zniszczonym w czasie wojny pierwszym tomie .,DzicIIlJi"a'" Tarnże, w jednym z rozdziałów, zostały zamicszczone szc/cgóly, zazlJallliającc z organizacją ckspedycji, jej wyposażeniem i technikami podrM). odhy\vilj,!CCj I Wyjątki z Forscl1ungen. .. , dotyczące organizacji ekspedycji. h) l) proL'IIIO\\:IIIL' "rio .I. Talko-Hryncewicza IV .,Rozprawach Wydziału Malelllatyc/no-I'rr, rodnioL't!0 f\ l,". l () I II �239 się \\l:dług słów autora 'cjeszcze po dawnemu, pieszo, karawaną, przy pomocy tragarzy. niosących sprz~t obozowy i zapasy, pod eskortą wojskową, w strefie jeszcze nic calkowicie opanowanej przez europejskie pat'Jstwa kolonialne, i co bdo dla nas Il(ljważniejszc: systematycznie, naukowo nie badanej" (Czl:kanowski. 1958, s. 16). Zagadnienia te zostały również przedstawione w rozdziale pierwszym 11\.111111 Forschllłl,l!.e!l. ... zatytułowanym "Relacja z podróży" i właśnie stąd mam Illożliwość ich zaprezentowania. I maja 1907 roku Jan Czekanowski opuścił Berlin, by przyłączyć się do ekspedycji wyrusz.ająccj z capolu, najkrótszą drogą morską przez Suez i Aden, ck) \1olllbassy. Poza księeiem Adolfem Fryderykiem, który kierował całym przedsięwzięciem, w ekspedycji uczestniczyli: - L F. Kirsehstei z Muzeum Geologicznego w berlinie jako geolog, - dr .J. ry1 idraed z Muzeum Botan icznego w Dah lem jako botan ik, - dr H. Schubotz z Instytutu Zoologicznego Uniwersytetu Berłillskiego jako zuolog. - kpI. dr M . Weiss jako topogra f. - dr W. von Raven z Instytutu Chorób Zakaźnych w Berlinie jako lekarz bakteriolog. - Pl)!". W. von Wiese und Kaiserswaldau z 7 kompanii iemieckiej Wsehodnioafrykallskicj Armii Kolonialnej wraz z podległym mu sierżantem Czeczatką i tlddzialem 125 a<.,karich (żołnierzy armii kolonialnej) jako przewodnik, oraz - F. \Acidelllann. marszalek księcia jako intendent. Stamtąd członkowie ekspedycji udali się koleją ugandyjską do Kisumu. leżącego nad jeziorem Wiktorii, i dalej, angielskim parowcem, do Bukoby. I teg,) miejsca \\Iaśnie wyruszały wówczas właściwe ekspedycje w głąb kont) nentu. gdyż byl to ostatni punkt, do którego można było dotrzec za ponwcą zorganizO\\anych środków komunikacji. Tam też została zestawiona Karawana. z którą wyruszyi Czekanowski. I notatek polskiego uczonego wynika, że znaczącą rolę w tamtym rejonie .\ ,'r) ki odgry\\a Iy .1 glówne arterie komun ikacyj ne: trasa rzeki N iI (połączona l 1/.\\. tras;! nubijsk'I). rzeki Kongo oraz tzw. droga zanzibarska, łącząca Ocean Indyjski Ie wspomnianymi rzckami. Droga zanzibarska rozpoczynała się w Bagamoyo i dzieliła się w Taborze, kt1lltynenlalnym centrum handlu arabskiego, na dwie gałęzie: trasę prowadzącą do L:djidji nadjczinrcm Tanganika i dalcj, do rzeki Kongo oraz trasę północną, prt1\\ad/'1cą \\ kierunkujcziora Wiktorii i do dorzecza Nilu. '\) iC/ależn ie od wyżej wspomn ianych, podróżowano czasem mn iej uczęszClan) III i drogami l'ldcmyllli, prowadzącymi do Bunyoro i Bugandy. UkoIlczenie budowy kolei ugandyjskie.i. która połączyła jezioro Wiktorii 7. Oceanem Ind:-.iskilll. sprawiło. że stala się ona spadkobierczynią drogi zanzibarskiej. �240 Spodziewano się w tamtych latach również rychłego uKollczenia budo\\y niemieckiej kolei wschodnioafrykallskiej. W ciągu XIX wieku wyżej wspomniane historyezne trasy zostaly przetane przez zdobywców, wdzierających się w głąb afrykallsKiego lądu. Droge; zanzibarską przecierali Arabowie, Nil - Egipcjan ie, Kongo - Eurol1ejczycy. Po \\)budowaniu kolei ugandyjskiej w głąb kontynentu zaczc,;li napływać gló\\Ilie Hindusi. Drogi te, choć przede wszystkim handlowe, wiodły w głąb kontynentu także jego badaczy. Schweinfruth badał trasę nubijską, Speke podróżo\\<ll trasą zanzibarską i N ilem, Junker trasą nubijską i zanzibarskcl, Stan Icy zaczynal s\\ ą podróż również wzdłuż trasy zanzibarskiej. Ten ostatni boleśnie odczul jaj,; ciężko jest podróżować w Afryce poza szlakami handlowymi, doś\viadczająe zdziesiątkowania swej karawany w dżunglach dopływów rzeKi Kongo. Obszar interesujący nas ze względu na podróż Czckano\vsJ,; iego. leżąC) pomiędzy Nilem i Kongo, stykał się jedynie z omóvvionymi powyżej glównymi arteriami komunikacyjnymi. Tu, w czasach Czekanowskiego, poruszano sic glówn ie czterema, poniżej pokrótce zaprezentowanym i. trasam i. Szlak Nil - Kongo o długości 60 dni podróżnych rozpoczynal sic,;w l3umba nad Kongo i prowadził do Redjaf nad Nilem, wYKorzystujclc po drodze rzeJ,;ę Uele, po której można było płynąć łodzią wiosłow,), oraz Itimbiri z KlI1'sujqC)J1] po niej małym parostatkiem. Istniały już wówczas taKże :2 odcinki teoretycznie przystosowane do podróży samochodem, jednakże. jaK pisal CzeKaIlll\\sKi. jedyne dwa samochody, które zawleczono na odcinek drogi samochodo\\cj pomiędzy Redjaf i N iangara, rozbiły się. Szlak lturi pomiędzy rzeką Kongo i Wielkimi Jeziorami liczyl 55 dni marszu, prowadził od Staneyville do Mahagi nad jeziorem Alberta. Trasa ta wykorzystywała do przewozu towarów jeziora Tanganika, Kiwu i Edwarda. \a tych dwóch ostatnich jeziorach kursowały już wówczas łodzic stalo\\c. Którymi po głębokim Kiwu przemieszczano się przy pomocy żagli i wiose!. Po plytkim jeziorze Edwarda były one przepychane żerdziam i. Szlak Nilu, pomiędzy jeziorem Wiktorii i GoncIoKoro. byl w(')\\uas illlCI1sywnie unowocześniany, przy czym komunikacja ląclO'\a (do Il)Ol) wKu nic wybudowano jeszcze potrzebnych mostów) miałą być u/.upelniana polączcniami wodnymi. Wszystkie te trasy były bądź arteriami komuniKacyjnymi, sluż'lcyllli jedynie ekspedycji kauczuku i kości słoniowej znad Kongo oraz laopatry\\aniu posterunków wojskowych, bądź trasa m i stricte m iIitarnym i, bron iącYIll i gran ie pallstwa Kongo (trasa Wielkich Jezior) i zapobiegajclcYllli przclllyto\\i Ko;el słoniowej i kauczuku. Ruanda, od której polski podróżnik zaczynał S\vojc badania, leżala \\(')\\czas w odosobnieniu i na uboczu omawianych tutaj tras . .Jcj drot!i pO:lOsta\\ah wciąż prostymi ścieżkami tubylców, nic doróvvnujcleymi \\y/ej 0111(')\\ lonym �241 szlakom, posiadającym zajazdy, zdolne zaopatrywać podróżnych. Z rzadka jedynie odwiedzane przez karawany, były jednak bezpieczne i - jak pisał Czekanowski - można tu było zdobyć zaopatrzenie dla 2 tuzinów ludzi oraz lodzie do ewentualnej przeprawy rzeką. Przed wyruszeniem z Bukoby każdy z uczestników ekspedycji otrzymał do \vlasnej dyspozycj i 25 - 40 tragarzy, 3 służących i 2 - 3 askarich, którzy t\\orzyli staly personel każdej kolumny. Wyprawa miała bowiem zostać rozbita na male karawany·kolumny, przydzielone poszczególnym badaczom. Zorganizo\\anie niewielkich kolumn, które w razie potrzeby mogły się rozdzielać, uniezależniało poszczególnych członków ekspedycji oraz ułatwiało im prowadzenic bada!'] specjalistycznych i zaopatrzenie w słabo zaludnionych okolicach. :-vlialo to szczególne znaczenie dla Czekanowskiego, który jako antropolog był zainteresowany w spędzeniu jak najdłuższego czasu w gęściej zaludnionych częściach odwiedzanych okolic. Pozostali członkowie ekspedycji natomiast, ze względu na charakter swoich prac badawczych, starali się trzymać obszarów bezi udnych. Poza tymi malymi karawanami, poruszającymi się pod opieką podoficerów, istniala osobna kolumna rezerwowa, która je zaopatrywała. Dzięki zorganizo\\aniu na trasie ekspedycji 6 magazynów, zasilających kolumnę rezerwową, Illożna bylo zredukować jej wielkość do 150 obciążonych tragarzy. Mimo tego, ogólna liczba tragarzy ekspedycji wynosiła 500 osób. Magazyny te, zorganizo\\ane przez przewodnika ekspedycji, jeszcze przed jej przybyciem z Europy, Zil\\ierały głównie prowiant dla czarnego personelu, a w czasie marszu ekspedycji slużyły jako bazy operacyjne, stanowiska poczty polowej i punkty etapl)\\e. W nich także gromadzono później zbiory, wysyłane dalej wraz z powracającymi tragarzami do Bukoby i Entebbe. DziC;ki takiej właśnie organizacj i, zebrany przez badaczy materiał naukowy Ill,Sgl być oddzielony od malych kolumn i nie powiększał niezbędnego bagażu . .lak pisal Czekanowski, doświadczenie wcześniejszych podróżników uczyło, że \\ Afryce Środkowej najszybciej porusza się małymi kolumnami; trudności, z\viązane z przemieszczaniem się wielkiej masy ludzi, zmuszają duże ekspedycje do trzymania siC;określonych tras. Było to tym bardziej istotne, że uczony zamierzal prowadzić badania na terenie leżącej poza głównymi szlakami kOlllunikacyjnymi Ruandy oraz na bezludnych terenach lasów dziewiczych Niezależnego Pclllstwa Kongo, jedynie częściowo wykorzystując omawiane powyżej trasy. Długość całej trasy, którą szczęśliwie zdołał pokonać Czekanowski, wyniosla ok. 7000 km. Przeciętna długość całodziennego marszu wynosiła ok. 20~O km i rzadko granice te były przekraczane, gdyż badacz z czasem przekonał się. że większy wysiłek dezorganizował karawanę i uniemożliwiał pracę naukową. Jedynie w dżungli, gdy zagrażał brak żywności, tragarze przebywali codzicnnie 35 km. a nawet więcej. (:"",j,;: LXXIV �242 Jedynym "środkiem transportu" na omawianych obszarach byli tragar/c. Zostawali nimi tubylcy, którzy najmowali się do tej pracy. aby otrzymać z/ola. potrzebne im na opłacenie podatku. Jedyną inll(j mo/I iwośc i11 zdobyc ia pieniędzy była dla nich praca w placówkach wojskowych. z którymi wi1lZ'1lysię wciąż żywe wspomnienia z okresu podboju. Dlatego le/. jak pisal C/ckanowski, na opodatkowanych tercnach angielskiej slrel~\ wpl)\\ (')\\ 711\\ S7C można było znaleźć ludzi chętnych do pracy. Podobnie wyglądała sytuacja w pal1stwie Kongo. kt<'m:go mieszka(1c) mieli obowiązek odpracowywania 40 godzin miesięcznie \V zamian I.a r/ekoll1a opiekę ze strony pallstwa. Godziny te mo/na bylo odpracowywać poprzel dostarczanie żywności dla posterunków wojskowych i podnJ/uj'lcych urz<;dników, przez zbieranie kauczuku albo właśnie przez Iragarzo\\<lnie. Kaida taka usługa była ujęta w szczegółowo opracowane labele. określaj1lce \\ arlość poszczególnych ekwiwalentów podatkowych. Dzid1 pracy Iragarza liczy I ~i<; więc jako 5 godzin pracy, a powrót bez ladunku jako polo\\a lego. Pracc IC. choć słabo, były jednak opłacane. Wynagrodzenie placone bylo C/<;ści(1\\o w produktach europejskich, takich jak: materialy. ubrania. no/c. paciorki. a częściowo w dwunastocentYll1etrowych sztukach drutu mosi(,,'i.ncgo. uiy\\ ~Inego jako środek płatniczy. Ciekawc. 7.e chociaż pl<,tności te byly niskie. wyczerpywały w zupelności zapotrzebowanie na europejski impml. gdy i niewielu ludziom chciało się narażać na niebezpieczcllslwa podróży jedynie pu to, ażeby kupić jakiś niepotrzebny często przcdmiot. / drugiej I.aś stroll). wynajęcie tragarzy, nawet do tego zmuszonych polrzeb,j zar()bienia pieni(,,'d/y. nie uwalniało podróżników od wielu trosk. związanych z mentalności,\ tubylców. Swoją pracę traktowali zawsze jako pa (lSZC/) In<; C/ckano\\ ~kl wspomina. że wciąż trzeba było na nich czekać i pop<;dzać. prl) c/ym upr/cjmc traktowanie nic zmieniało wiele sytuacji. Podróżnik zaobserwował, że nawet transporty rZ'ldO\\e docierai) na micjscl' z ponad miesięcznym nieraz opóźn ien iem. a na p lacó\\kae h e/<,:sl() [nako\\ ,til) najpotrzebniejszych artykułów, jak sól i cukier. Tragarze pomucniuy. \\)n~ljecl dodatkowo na trasie, nie przekraczali natomiasl nigdy granic I.n'\I1) ch im obszarów. Bali się bowiem ludożerców z dżungli. lak bard/o (chociai sami prawdopodobnie nie pogardzali ludzkim mi~sem), że na\\el idąca I kar,l\\aną żołnierska eskol1a nie potrafiła ich przekonać do po\\c;dnm<lnia dak.i. liii dt) ostatn iej znanej im stacj i wojskowej. Najlepiej więc, jak pisal Czekanowski. znając te problemy. bylo n;1 pou~llkLl wyprawy nająć tragarzy tzw. kontraktowych. Później dopiero. p() glc;bsz)111 rozeznaniu się w miejscowych stosunkach. można bylo zrcdukp\\ać ich lieLbl' do minimum, zastępując taószą lokalną siłą robocz,j - \\)'kor/)sl)'\\ <ln1]\\ ly m przypadku przez Czekanowskiego równ ież do tlbsel"\\<lcj i a nlrOp(l logiClIl\ ch. Dodatkowym pożytkiem było także to. że tubylcy w uasie POsll)jl'm puehywali we własnych gospodarstwach i wy7ywienia wymagala jedynie Ireduko\\a- �243 na liczba stalego personelu. Kolumna Czekanowskiego wyruszyła w sile 28 luclzi. a poci koniec wyprawy jej stan wynosił 79 osób. Możliwość zaoszczędzenia liczby tragarzy zawdziyczał Czekanowski wspomnianym magazynom, zalożonym przez ekspedycję przy trasie. W magazynach mógł zostawiać zbiory, ekspediowane nastypnie do Europy oraz uzupełnić zaopatrzenie. Sporo zawdzięczal także uprzejmości władz Konga, które zezwoliły na pobieranie potrzebnych zapasów z magazynów pallstwowych. Istniała jednak stała partia laclunków. w której skład wchodził sprzęt obozowy, a więc namioty, stół, sprzęty kuchenne. bagaż osobisty członków ekspedycji, apteczka, amunicja, ży\\ność osobista personelu, pomoce naukowe: sprzęt fotograficzny, gips, książki i papier. część aktualnie zgromadzonych zbiorów, a także ał1ykuły przeznaczune clo wymiany handlowej z krajowcami. Jedną z najważniejszych kwestii, związanych z organizacją podróży, był \\Iaściwy wybór towarów zamiennych. Najlepszymi towarami tego typu bez \\ątpienia byly tkaniny i sól. Najbardziej pożądane były niebieskie wzmacniane tkaniny bawelniane. z których wówczas w Europie szyto popularne bluzy dla robotników oraz bawełny biale. Natomiast popularne szklane paciorki okazały Się bardzo kapryśnym towarem. ponieważ najbardziej podlegały wahaniom !llkalnej mody. Wiązaly się z tym kłopoty ze zbyciem towarów, na które, na przyklad w Kongo. przeminyła już moda, choć wciąż były popularne w okolicach nad jeziorem Wiktorii. Szklane pasiorki i sól, dzięki swej podzielności, b~ Iy towarem bardzo wygodnym do niesienia i zastępowały w kontaktach z tubylcami drobną monetę. Materiały zaś, ze względu na fakt, że nie dzielono ich na s/tuki mniejszc niż 2-jardowe, pełniły rolę monety srebrnej. Poza nimi zabrano równie)' m. in. koce, koszule, pasy, czapki, kapelusze, buty, noże, brzytwy. żelaznc naczynia kuchenne, drut mosięzny, tabakę, fajki i mydło. \! ie byl to wszakże pełny wybór przedmiotów, którymi można było handlo\\ać z krajowcami. Wiadomo było, że handlarze z Chartumu przywozili również takie przedmioty, jak krzesła, stoły, gramofony, namioty, pozytywki, zegar~. perfumy. munclury żolnierskie, lustra, trąbki, bębny, dywany, harmonijki. helmy tropikalne. łallcuchy, biżuterię. łóżka polowe i moskitiery. Sprowadzano także konie, muly i osly, chociaż przywóz zwierząt związany był z dużym I'\zykiem ze w/.glęclu na choroby je atakujące. Artykuły te niewątpliwie należaly do luksusowych i pozwolić sobie mogli na nic jedynie najbogatsi A frykan ie. n iemn iej jednak, sądząc z faktu, że hand larze zadawal i sobie trud ich sprowadzania. musiał istnieć w jakichś rozmiarach na nie zbyt. Ik/pieczellstwo tych obszarów było utrzymywane przcz pewną liczby lozproszunych posterunków wojskowych, będących zarazem centrami administracyj nym i, utrzymuji\cym i porządek i ściągającymi podatki. W Ruandzie jednakże rezydentura cesarska została zorganozowana już po podróży CzekaIW\\ skiego. W czasic jego pobytu istniały tam jedynie posterunki z 20 askarimi \I Kisscnji i Ischangi, podległe rezydentowi w Ussumburze. Jednakże, pomimo �244 niezorganizowania jeszcze administracji niemicckiej. silna wladza króla wystarczała, by zapewnić względne bezpieczei1stwo podróżuji\cym po kraju. W czasie pobytu Czekanowskiego w Ruandzie została napadn ic;ta i splqdro\\ana kolumna pocztowa ekspedycji. Wysłanie 2 askarich wystarczyło jednakże. aby wszystko oddano, zaś winny napadu został stacony. Dobrze wyglądała również kwestia bezpieczellstwa na obszarach Protektc)ratu Ugandy. Czekanowski w swej podróży mial okazję observv()vvać zan'mno ukoi1czone forty, jak i sprawne kompanie policyjnc i kompanie regularnych ugandyjskich batal ionów strzeleckich. W Kongo istniał wówczas podział pallstvv'a na wielkie okręgi - ..zony". dzielące się na sektory, a dalej na obwody posterunkowe. W tych ostatnich przebywały oddziały, złożone z 25 askarich i przynajmniej jedncgo Europejczyka. W centrum sektora natomiast znajdowal si~ SQ-osobowy oddzia! dowódczy, a w punkcie centralnym okręgu - magaz.yn kompanii. W sumie \\ięc siła wojska okręgowego dorównywała batalionowi. Pomimo tak skomplikowanej organizacji, to właśnie na terytorium Kongc) było najbardziej niebezpiecznie, m. in. z powodu ogronHl obszaru. nie podbitego jeszcze skutecznie przez kolonizatorów. W rejonach. gdzie nie sięgal wpływ strachu przed karną ekspedycją, Czekanowski mógl liczyć jedynie nR własne szczęście. Obszar źródeł Ituri, nie dozorowany wówczas przez żaden posterunek wojskowy, był opanowany przez poszukiwaczy kauCl.uku znad Uele, którzy rabowali zapasy kości słoniowej. napadali na wsie lub:-Icó\\. porywali kobiety i - jak pisał Czekanowski - od czasu cia czasu kogoś zjadali Podobnie wyglądała sytuacja na obszarach mic;dzy Irumi iMahagi. \\;ojO\\Ilj· czy tubylcy tolerowali Europejczyków tylko na szlakach komunikacyjnych. których opuszczanie traktowali jako pogwałcenie ocl\"iecznie lIQalon;ch porządków. W dorzeczu Aruwimi Czekanowski przcd/.ieral si<; przcz obSlar:objęte rewoltą tubylców, uchylających się od pracy na rzecz iklgtm. Tam z kolei uratowały go munduryaskarich, różniące się wygh1Clcm od mundurtm znienawidzonych urzędników belgijskich. Ujmując ogólnie - bezpieczellstwo dróg na przebywanych obszarach byk' różne; największe na obszarach angielskich, najmniejsze na obszarach spornych, bądź nie objętych jeszcze administracją europejską. Pamiętać jednakże należy, że tereny, z pozonl ucywilizowane i bezpieczne. z domami noclegowymi dla podróżnych i szosami dla samochodów. to zalcd\\ie ułamek ówczesnej afryk3l1skiej rzeczywistości. Zorganizowane przez kolonizatorów forpoczty europejskości tworzyły złudne wrażenie be/pieczellst\\ a jedynia dla tych, którzy nie próbowali przekraczać ich granic. POla gl<'mn:- 1111 szlakami handlowymi wciąż egzystowały ścieżki w dżungli. na których mO/Iw było spotkać czaszki zagłodzonych tubylców, Badacz, który pragnąl dotrzeć ck\ rzeczywistości, pozbawionej złudnego europejskiego blichtru. mllsial zmierzyć się z prawdziwym światem mieszkailców Czarnego Lądu. �245 W trakcie podróży, a także już podczas realizacji swej pracy naukowej, Czekano\,\'ski mógł w znacznym stopniu wykorzystać przychylność znających kraj Europejczyków, otrzymując od nich bezinteresowną, cenną pomoc, '\ajwięcej zawdzięczał misjonarzom pracującym na obszarze Między jezierza, głó\\nie zakonnikom katolickim, Oprócz serdecznej gościny, badacz zawdzięcza! 1m nawiązanie bezpośrednich kontaktów z krajowcami, Jak sam pisał \\ s\\ym .. Dzienniku wyprawy" - niektórzy misjonarze osobiście interesowali się badaniami etnograficznymi, a znąjąc język i ciesząc się zaufaniem ludności, byli najpcwniejszym źródłem wiadomości o kraju i jego mieszkaJlcach. \\ isjonarzom vvłaśn ie zawdzięcza/między innymi zbiór 1005 czaszek z terenów okolic 8ukoby i z Ruandy. fonograficzny zapis pieśni z prowincji Mulera, pomoc \\ zestawieniu materiałów słownikowych, opracowywaniu zbiorów etnograficznych i antropologicznych z terenu Ruandy, a także możliwość na\\ iqzania bezpośredniego kontaktu z pigmoidalnymi Batwa, N iCllla!ą CZyŚĆ ostatecznego sukcesu Czekanowski zawdzięczał swojej \\ lasncj postmvie i roztropnemu działaniu. Na obszarach, na których wiedza () obcych wyprzedzała ich przybycie, umiał zdobyć zaufanie krajowców, co miało podstawowe znaczenie dla przeprowadzanych przez niego bada11, polączonych zazwyczaj z opatrywan iem ran i poczęstunkim tyton iem. Nie za\\szc jednak to wystarczało. Czekanowski wielokrotnie skarżył się na interesowność Murzynów, gdyż nieraz sukces badawczy zależał od wielkości pOp: tu na szklanc paciorki. Na kOJlcowy sukces musiał więc zapracować umiejętnym połączenicm właściwego podejścia do krajowców z talentami handlowymi, Kaida z tych cech z osobna była bowiem nic nie warta. Ogrom nakładów finansowych włożonych przez organizatorów ckspedycj i \\ ~pra\\IlC zorganizowanie wyprawy oraz zapewnienie bezpieczcilst\-va jej (z!ankom. nadto doświadczenie i rzetelność przewodnika i intendenta mogły sit,' stać niewątpliwie podstawą jej sukcesów. Niemniej, własnej inicjatywie, ocl\\adzc i I.decydowaniu oraz szczęściu, sprzyjającym mu na dziewiczych szlakach, zawclzi<;czal polski badacz swój pokaźny dorobek naukowy. ".;aleiy równoClcśnie zauważyć, że każda europejska ekspedycja naukowa ,tanowi!a swoistą oka/j<; do intensywnego kontaktu kulturowego z ludami Afryki tropikalnej. Z drugiej strony, badacze korzystali z doświadezell swoich przcwodników, komponując specyficzną "ofertę" clla tubylczych tragarzy, Czarny Kontyncnt czasów Czekanowskiego nie był poci tym względem kultu1'(1\\0 .• dziewiczym". Ówcześni Afrykanie oczekiwali od bialych przybyszów konkretnej zaplaty, dokładnie już znając jej wartość. I3IBLlOGRI\F1I\ Clekalil)\\ I I) 17 I'J'il{ ski .I. I-tJl'sc/llIl1gell iI/I .Yil-A.'oll."o-/lI'ischengebict. II' gląh IlIslill' ./nl\rillli /)::iellllik 11}f)f·G\.Y Leipzig. do Ajrrki Środkml'ej. Wroclaw. �246 Joanna Bar ORGANIZATION or AN EXPEDITION TO AFRICA IN TIlL liWII' 20 III (1"iltRY ON THE BASIS or AN ACCOUNT m JAN CI.I:KAN()WSKI (Summary) Jan Czekanowski, a Polish anthropologist and dhnogr;lpher participating in a (Ierman expedition to East Ali'ica, publishcd the results of his field rescarch in a Ii \e-\ olnnh: stllth L'alkc! Forschllngcn im Ni/Kongo - 7wischcngchicl. which is ,I part of a collection of tlie "Wissensehartl ich e Ergebn isse der [)cutschen Zentral i\ li'ika-I':xpedit ion I ')()7-1 ')OX... ·· incllld ing also the contributions of the other members of the expedition. Ie. ol' ,I topograplier. geo!ogi>l. meteorologist. botanist. and zoologist. Cl.ekanowski's account, originally published in (jerman. has neVL'!" been translated lilio Polish. Only some problems related to the Afriean researeh of the scliolar \\erc occasional" addressed in Polish academic journals. A popular book dcscrihing CZL:k<inO\\skl'S St;l\ in ..\fric, is IV g/ąb lasów Aruwimi. Dzicnnik wvpro\l'V do. lJrl'ki .~·rodk01re/ lin the llear! nf the hlre<;t, Id Aruvimi. A Diary of an Expedition to Central Africa I. The present article I()euses on the conditions of org'lIli/.ing. ,I rese,IIL'1i C\pedltlnn to /\fric'l <It the turn of the twentieth ccntlllf including the logistic prohkllls of snpl'''. <;eeurit\. etc.1 he relevant data come fi'om both of the aforementioned accollnts h\ C/ek;1I10\\ ski. l'artlclll,lr" 1'1OIr! Chapler I ofthe first volumc ofthe Forsclwngcll. ... called ":\ Report on Ihe lonrlle\'" � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b1d11198c3f96de6be045f4462d8bcf8.pdf 55fb91d881f92a31f61d2fe5f919a0c8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2171 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource szamanizm inicjacja Ałtajczycy - szamanizm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2018 Title A name given to the resource Wybrane elementy szamańskich elementów inicjacyjnych Ałtajczyków / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.211-222 Creator An entity primarily responsible for making the resource Górny, Konrad Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, LSO, 1996 K()\R:\J) (j()RNY katćdl'<1 ićlllologii I ni\\ćl's:lćt Wrocl,l\\ski S/AMAŃSKICH WYBRANE ELEMENTY RYTUAŁÓW INICJACYJNYCH AŁTAJCZYKÓW 7aletą szamanizmu syberyjskiego i środkowoazjatyckiego jest to, że jawi się jak\) struktura, w której elemcnty istniejące niezależnie od siebie w pozostałej C7~ści świata - a mianowicie: specjalne związki z "duchami", ekstatyczne zdolności umożliwiaj<\cc magiczny lot, wniebowstępowanie, zstępowanie do piekieł. panowanie nad ognicm itd. -- tu objawiają się zintegrowane w osobnej lcienlogii i uprawomaclliają specyficzne techniki rytualne. Pod tym względem szaman izm ludów Azj i Środkowej przedstawia najdalej posun ięty stopie!'l iJltcgracj i (E1iade, 1994, s. 18). Na catym tym ogromnym obszarze szaman po705ta\\ al postac ią dom illującą, gdy? prawie całe magiczno-rei igij ne życie spokCZlll)ści skupione bylo wokół niego. Jest to cecha charakterystyczna dla ludów altajskiclL w pl'Zl~ciwiellstwie do ludów Dalekiego Wschodu i Paleoazjatów, u których tzw. "kamtania" mogły być odprawiane przez osoby nic mające __licencji" szamana, czyli nie będącc członkami specjalnej grupy społecznej \\yd/.ielollcj przez zbiorowość (tzw. "szamanizm domowy", czy "kamłanie dla siebie") (Nowik, I()93. s. 25 -26)_ W odróżnieniu od grupy ludów ałtajskich (termin odno5z(jcy się do rodziny językowej) szamanizm samych Attajczyków nie dOC7ekal si<; zbyt wielu opracowall (por. Eliade, 1994, s. 3). Poniższy tekst jest prób(j usystematyzowania i interpretacji rytuałów związanych z inicjacją szamallską oraz krótką charakterystyką typowych szamallskich obrzędów .~Itajczykó\V. Lalicuch górski Altaju, położony w centrum kontynentu azjatyckiego, zamieszkany przez plemiona Ałtajczyków, przez długi czas był uważany za II zględn ie "n ieskażom( strefę archaicznych 'mitów, wierzell i obrzędów. ['dokumentowanc tu w XIX wieku rytuały szamat1skic zadziwiały bogactwcm tórlll, PC)/_iOlllell1rozwoju i znaczeniem w wierzeniach (por. Wasilewski, 1985, ~. 29). Na pierwszy plan wśród szamallskich obrzędów wysuwają się te, które 1\\ i,lI-allc są z inicjacj(j. Podzielić je można na trzy umowne etapy: "powołanie ~zallla(lskie", rytualy odpra\-viane zwykle przez innego, bardziej doświadczonego szamana i ożywienie bc,:blla lub płaszcza (Nowik, 1993, s. 29). Zarówno u Altajczyków, jak i wielu innych ludów nigdy nie zostawało się szamanem z przypadku, lecz prawie zawsze na skutek dziedziczenia tego daru po przodkach. Wierzono, że to właśnie duchy zmarłych szamanów wyszukiwały w obrę- �212 bie swego rodu następców, którym miała być przekazana cała ich \\ iedza i umiejętności. Następstwo nie przechodziło automatycznie 7 ojca na syna czy córkę, lecz zawsze na najbardziej odpowiedniego krewnego. Często były to osoby z nadwyrężonym systemem nerwowym, co jako oznaka-stygmat byk) znakiem wybrania. Wybrani na szamanów musieli więc poddać się woli przodków, którzy ich w ten sposób wyróżnili (Hermanns, 1970, s. 241; r:liadc. 1966, s. 24). Zdarzało się, że sam okres in icjacj i n ie był u ;\ Itajczyków \\ yraźnie wyodrębniony. Według Hermannsa (1970, s. 241) inicjacja zastępowana była wtedy szczególnym powołaniem kandydata na szamana lub została przez szamanów przemilczana jako tajemna. Obrazuje to m. in. relacja z dz.iennika W iIhelma Radłowa, rosyjskiego oriental isty-turkologa pochodzen ia niem ieckiego, według którego "wiedzę i władzę szamanizowania otrzymuje szaman od swoich przodków, poprzez emanację ich siły uczy się on zdolności bicia \\ sz.amailski bęben, poprzez śpiewy przywołuje do siebie przodków i duchy. i L ich pomocą oddziela własną duszę od ciała i wysyła jej do jasnego królest\\(! światła lub w wielką ciemność. Uczy się pieśni poprzez inspirację lub Ina jL' ze słyszenia z wielu szamańskich obrzędów, przy których by/ obecny"' (Radlo\. 1989, s. 366). Uzyskanie szamal1skiego daru objawiało się zazwyuaj poprzez symptom~ chorobowe, przez etnologów określane jako "choroba" szamaIlska. Prz) czyn ill) sie to prawdopodobnie do stworzenia w przesz/ości przez. wielu badauy (Ohlmarks, Wilken, Loeb, Rodin, Zelenin i in.) teorii Wiejżąccj szamanizn! z różnymi formami histerii czy innej choroby psychiuncj. /(lsadniczy akcent przenoszono przy tym z indywidualnych snów i widzell na dziedziczn~ charakter chorób, na które cierpi każdy szaman. Zapomina się przy tym, że każda choroba, nie tylko ta, która dotknęła szamana, uznawana jest za efekt \\ stąpienia złego ducha w chorego. Chociaż wiele z tych chorób ll10żna I<lpe\\ne zaliczyć do nerwic, to jednak nie ma podstaw, by wszystkich. którzy l1a nie cierpieli, uważać za ludzi nienormalnych. Wyjaśnienie choroby \\stąpienielll ducha odnosi się wszak do sfery kultury, nie patologii. Choroba szamaliska i jeJ symptomy (unikanie ludzi, senność, widzenia, niepowstrzymY"'\<lny śpie\\ itd) były w dużym stopniu określane przez tradycję. Jeśli nawCl choroba szallwIiska by1a wynikiem "wyboru", to wybór ten byl przcprowadzany przez. c.(1I11;~ społeczność, biorącą pod uwagę te cechy osobiste, które byly kOIliecllle cila przyszłego szamana. Natomiast samo zachowan ie adepta \\ dużej III icrzc llarZlicały odpowiednie normy społeczne i obyczaje (Nowik, I 99l, s. I l<). 14l - 1·14) Moment ataku szamallskiej choroby przypadał zazwyczaj na okrcs od 1:'\do 18 roku życia. Teleuci, jedna z grup zaliczana do ;\ltajczyków, np. określali wówczas kandydata na szamana jako "przymuszonego, duszonego przcz szamana". Po przejściu choroby, młodzi teleuccy szamani 0pllwiadali: ..Biegłem i kręciłem się jak wicher, dusił mnie szaman-przodek". Cz.as trwania l<.:J choroby mógł się przedłużać nawet do roku i dłużej, aż kandydat calkc)\\ ieic �213 uległ duchom (Dyrenkova, 1949, s. 109). Jednym z typowych objawów szamallskiej choroby było przeżywanie przez przyszłego szamana "rozkawałkowania i gotowania jego ciała". Rad/ow podaje, że pewna kobieta z plemienia Tekutów w czasie trwania choroby miała wizję, podczas której zobaczyła jak nieznani mężczyźni kroili jej cia/o na kawałki i gotowali je w kotle. W opo1\ ieściach ałtajskich szamanów często pojawiał się motyw spożywania ich (iala. picia krwi oraz otwierania ich brzuchów przez duchy przodków. Wtedy Iliaśnie duchy te przyglądały się dokładnie kościom kandydata. Chodzi lo przy tym o ZIlalczienie tzw . .,zbytecznej kości". Mógł to być np. dodatkowy ząb lub palcc. co moglo być oznaką powołania danego osobnika na szamana (Eliade, 1975. s. 5~ - 54: Potapov, 1947, s. 166). Ten akt "przetwarzania" cia/a szamana. jego gotO\vania, można uznać za tożsamy z procesem stwarzania, w którym Ilzajemnie przenika się idca śmierci i wskrzeszenia. Hermanns uważa, że ten ckmelll w procesie otrzymywania szamaJlskiego daru był wyrazem archaicznej ll1entalności człowieka-myśliwego, na której podstawie, pod wpływami idącymi z Iranu i Tybetu. miał się rozwinąć prawdziwy szamanizm. Rytuał ten miał [lalI iązywać do obrzędów myśliwskich, które opierały się na koncepcji ,Jmartllycll\\Slalego zwierzęcia", mówiącej o tym, że upolowane zwierzę mogło się odrodzić. jeżeli tylko jego szkielet zostal zachowany w całości. Kość jest obok krl\ i metonimiel żyeia i jako symbol zawiera w sobie konotację jego ciągłości, a ponicwa7 kość jesl w przeciwiellstwie do krwi obiektem trwałym, występuje często jako symbol "vięzi z przodkami (Wasilewski, 1985, s. 191 - 192). Charakterystyczną cechą szamailskiej inicjacji było także podejmowanie prób odciągnięcia duchów szamailskiego przodka w celu przerwania cierpicll t(marzyszących inicjacyjnej chorobie kandydata na szamana. Za najskuteczniejsze II tym pr;:ypadku uważano wszelkie przedmioty mające związek z kobicl<\, 11011 icjusza nakrywano lip. kobiecą odzieżą lub kładziono pod lóżko, na kll)r) m spala kobieta. Za najskuteczniejszy środek uważano jednak spożycie kl'\l i menstruacyjnej. Także przebywanie w piwnicy, do której najczęściej chodzda kobieta. mialo pomóc w wyleczeniu się z szamaJ1skiej choroby. W przypadku gdy wymienione środki zapobiegawcze nie skutkowały, OI'ganill)\lanO obr/t(d o szczególnym charakterze nazywany "chwytaniem", "trzymaniem" szamana. Obrzęd ten odbywał się wiosną lub jesienią, na początku ll1iesi'lC'1. podczas nowiu księżyca. Składał si<;:on z kilku ceremonii. podczas których zaproszony doświadczony szaman uczył nowicjusza podstawowych elementów swej sZ\lIki (Dyrenkova, 1949, s. 111). Duchy s/.amanów-prl.Odków poza funkcją przekazywania szamallskiego clal'u spelnialy tak/c bardzo wa/ną rolę duchów opiekuJ1czych szamana. AłtajU) cy widząc jak kandydat na szamana walczył ze swoją ciężką chorobą. mÓII iii: ,.przodek nadszedł" lub "przodek męczy". Wierzyli, że wówczas duchy szamanów-przodków przekazują nowicjuszowi szamaJ1ski dar siadając na czubku .iego glowy. ramionach, barkach, stopach. Jednocześnie stawały się one �214 duchami opiekul1czymi kandydata. a ich siła miała być zależna od ich sily duchowej; ci, obdarzeni największą mocą, mogli ich mieć nawet dziesi~ć. wzmacniając się kosztem duchów opiekLlIlczych innych szamanów. Pełniły one wówczas funkcję doradczą i pośredniczyły w kontaktach z innymi duchami. były n iezastąpione jako pośredn icy ponadzmyslowyeh przekazów (Hana. 1938, s. 459 - 460). Nieodzownym rekwizytem szamallskim byl okrągły byben. i\lIajczyc: utożsamiali go z ujeżdżanym zwierzęciem. Umożli\vial on szamanowi I(jczność z zaświatami. Bęben byl narzędziem obrony. modelem wszechświata i rodu. uosobien iem rodowego przodka. wladcy bębna. i na kon iec. samcgo szamana Semantyczna pojemność tego instrumentu wyrażala się przede wszystkim w złożonych zachowaniach rytualnych towarzyszących jego wytworze n iu (Lvova i in., 1988, s. ] 68.) Przygotowanie bębna mialo zawsze kolektywn: charakter i rozpoczynało się od poszukiwania i wyboru materiału. f. którego m iał zostać wykonany. Uczestniczyl i w tym krewn i szamana. których on kierowa! w miejsce wskazane mu przez duchy. Znajdowalo si~ ono pr/.cważnic na wschodzie. Kierunek ten u wszystkich ludów tureckich odznacza I sic dodatnimi wartościami, była to strona, po której wschodzi lo sloJice. gdzie pojawiało się światło. Drewniane części bębna wyrabiano z dorodnej brzol: lub cedru. Drzewa takie nic mogły być uszkodzone. , ie moglo do nich wcześniej podchodzić bydło i nie mogła go dotknąć ludzka ręka. Szaman opisywał także dokładnie źrebaka, którego skórą mial zostać obciągnięty bęben. Caly bęben składał się z drewnianej obręczy i rękojcści oraz z tZ\\. rogc)\\ (garbów), które umocowywano po zewnętrznej stronie obn;czy. Rogi - f0 półkoliste drewienka stanowiące rezonatory; bylo ich przcwa:inie sześć. dlatego też szaman określał swój bęben jako "sześciogarbny". Metalowe Clęści bębna zazwyczaj wyciągano z mogiły zmarłego szamana, a gdy bylo lo nicmożli\\c (np. gdy nie znano miejsca pochówku) ich wykonanie zlecano km\alo\\ i. Umieszczano je na wewnętrznej stronie bębna i nazywano cit;ciwą (przymocowywano ją w poprzek rękojeści) oraz strzałami (niewielkimi blaszkami umocowanymi do cięciwy po obu stronach rękojcści) (Potapov, 1949, s. 19] - 200: 1947, s. 159 - ]82; Dyrcnkova, 1949, s. 107 - 1(0). Luk i stT/.ala w mitologii szamailskiej zajmowały szczególne miejsce i byly symbolami wieloznacznymi. Łuk utożsamiano w mitach z dolnym światem. I. okresem mit;dzy zachodem a wschodem słoilca, w połączeniu ze strzałą byl on meta for(! Inplodn ien ia i jednocześnie atrybutem bogini Umaj, opiekunki porodó\\ i małych dzicci Sama strzała występowała w tym kontekście jako symbol centralnej, piono\\cj osi, łączącej ze sobą trzy światy. Ałtajczycy nazywali szczególnie silnych szamanów "mającymi strzałę". Posiadan·ie jej oznaczało wladanie ogromJ1(j mocą. Szaman będący właścicielem łuku i strzal)' przy bębnic, oraz jako elementu stroju, jawił sięjako mityczny niebiaJiski łucznik (Lvova i in .. 19R8. s. 13)) �21:; Po naciągnięciu skóry na drewnianą obręcz bębna następował ważny moment naniesienia na nią rysunków. Przed tym jednak szaman zwracał się zawsze do wladcy bębna, który przekazywał mu, jakie ma wykonać rysunki. l Altajczyków często były to wizerunki szamaJlskiego przodka przedstawianego jako antropomorfizowane drzewo kosmiczne z olbrzymią głową. Wśród innych motywów można wymienić: podobiznę władcy bębna jako tygrysa z grz: \\'\ ogiera. ptaki. konie, sylwetki ludzi. Często spotykanym motywem był takie rysunek obrazujący powstawanie wszechświata. Po naniesieniu rysunków, bęben otrzymany od duchów, jakby wykłuczony z przyrody, przcchodził \\ e władan ie społeczności, stając się instrumentem kontaktu i współdziałan ia z mitycznymi silami (Lvova i in., ł 988, s. 118). Szczególne miejsce wśród rytualnych działałl towarzyszących wykonaniu picmszego szamallskiego bębna zajmował obrzęd jego "ożywienia". Gotowy bcbcn stawiano na progu jurty szamana, do której na tę uroczystość przychodzi! i jego krewn i. Tcn clemcnt rytuału nosił nazwę "uczty bębna". Wszyscy biesiadnicy spożywając zazwyczaj duże ilości alkoholu uderzali kolejno \\ bęben, który przechodzi! z ręki do ręki. Uczta mogła trwać do trzech dni. podczas których sakralne działanie (szamanizowanic) degradowane było do skry JJI·()fClllllllI. Dopiero po tym szaman przystępował do ceremon ii ożywien ia bebna (Potapov. 1947. s. 159 - 182: Lvova i in., 1988, s. ł69). Interesująco przebiega/a ta ceremonia u Teleutów. Miała charakter święta wdc)\\ego, inscenizuj,\cego improwizowany ślub, podczas którego następowa/o symboliczne wb\czenie nowego instrumentu do społeczności. Bęben przeobrażal si~' jakby w ślubną partnerkę, a zainteresowanie nim przejawiali tylko mężczyźni. Kobiety i dzieci obowiązywał zakaz przybliżania się do instrumentu. Wraz z pierwszymi uderzeniami szamana bęben uzyskiwał nową jakość, napC!nia/ się si!ą duchów. sib\ płodności i dzięki temu rytualnemu zapłodnieniu pojmowany byljako nosiciel pierwiastka żeJlskiego. Symbolikę tę można spotkać także u spokrewnionych z Altajczykami Szorów . .Jedna z osób biorących udział w przygotowaniu bębna (koniecznie mężczyzna). by/a uważana za "matkę bębna", druga (także mężczyzna) za "ojca bębna", sam bęben nazywa/ się w tym czasie "dziewicą", przyszłego szamana nazywano natom iast .,/ięciem. narzeczonym". Po wykonan iu bębna krewn i ..narzeczonego" przychodzi Ii uroczyście do domu "rodziców" i przynosi! i podarunki symbolizujące zaplatę za żonę. Gdy szaman wypowiadał fonnuły dotycz,\ce swatania. jeden z krewnych "narzeczonego" lub sam szaman chwytał bęben i wybiega/ razem z nim z jurty. co miało symbolizować porwanie "narzeczonej". Rytual ten kOliezył się ucztą, w której brali udział wszyscy obecni. Moment objęcia przez szamana swojej "posady", czyli "ślub" miał La\\SZe miejsce wiosną: pierwsze szamanizowanie symbolizowalo wstępowanie szamana do nieba z "narzeezom(. po jego zakOllczeniu zaś szaman stawał się \\ laścicielcm ,.niebialiskiej żony", czyli bębna. WJadanie nim pozwalalo �216 szamanowi wypełniać jego podstawową funkcję pośrednika pomiędzy bóstwami a ludźmi, sacrum a profanum, w wymianie wartości mitycznej \V rodową. Szaman stawał się mediatorem, którenlll były dostt;pne wszystkie sfer:kosmosu. Bęben odgrywał tu ogromną rolę; "otrzymujcle życie" dzi<,;ki rytualnemu połączeniu z szamanem, stawał się jego nieodłączną cz<,:ści'l (Lvova i in .. 1988, s. 168 - 170; Potapov, 1947, s. 159 - 182). Ałtajczycy wierzyli, że duchy przeznaczały szamanowi od trzech do dziewięciu bębnów. Sądzono, że jeżeli w trakcie wykonywania czynności rytualnych szaman uszkodzi lub złamie swój bęben. nawiedzi go chorobcL której można zapobiec jedynie dzięki złożeniu ofiary dla władcy bębna z konia lub krowy (Lvova i in., 1988, s. 170). Wraz ze śmiercią szamana "umierał" Jego bęben. Wynoszono go wówczas do lasu i umieszczano na drzewie lub 'v szamatlskiej mogile. Bęben musiał zostać jednak wcześniej unicestwiony. W tym celu jeden z krewnych szamana przecinał nożem skórę naciągniętą na bęben. lub uderzał w nią dopóki nie pękła. Podobnie posl<,:powano w przypadku wykonywania nowego bębna starając się przy tym, aby był on podobny do poprzedniego, i aby posiadał wszystkie użyte poprzednio metalowe części. U Teleutów po śmierci szamana jego rodzina zatrzymyvvala za'vsze rękojeść bębna, którą przechowywała wśród innych przedmiotów kultowych \V jurcie. M. in. właśnie z rękojeścią związane było przekonanie o dziedziczności szamatlskiego daru i opiece zmarłego szamana nad jego żyjącymi krewn:-l1li (Dyrenkova, 1949,s. JI2;Potapov, 1947,s. ł62, 1(7). Równie istotne znaczenie jak bęben miała kołatki\. Szaman ,vykony,\al ją zwykle dużo wcześniej niż bęben i używał do czynności rytualnych aż cili chwili, gdy duchy przekazywały mu polecenie jego zrobienia. Kolatk<,: wykonaną z brzozowego drewna i obciągniętą skórą z nogi dzikiego kozia ..07.y\\ iano", podobnie jak bęben. Musiała ona być szczególnie chroniona. ponie'vaż wierzono, że przywiązanie jej do ogona psa mogło spowodować nieuleczalną chorobę szamana, która kOllczyła się śmiercią (Potapov, 1947. s. 159 - 182: 1949, s. 168). Nie nalezy zapominać o innych atrybutach szamallskich. które występov,al:obok bębna i spełniały podobną funkcję. Jako instrumentu umożliwiającego dostęp w regiony dolnego świata, szaman używal także zwierciadla. Było ono symbolem świata podziemnego, którego obraz powstawal na zasadzie zwierciadlanej symetrii życia na ziemi. Zwierciadło bardzo CZysto zastępowalo bęhen i nazywane było wtedy "siedzeniem dla duszy" (Wasilewski. 1985, s. 1~2) Podobne znaczenie u Ałtajczyków miały w rytualach sz,lm,1I1skich topór i kopaczka. Były one używane podczas pogrzebu. Z ich pomocą s/.aman ochranial odprowadzaną w zaświaty duszę zmarłego myżczyzny (toporem) lub kobiety (kopaczką). Były to także przedmioty ochraniające samego szamana: ..Dusza. wymieniając uścisk dłoni, żegna/a się. Wtedy szaman lamiasl s\,ej dloni p\)dawał kopaczkę lub topór, żeby z nią nic pozostać" (Lvova i ill .. 1988. s. 193- �217 1<)-1). Funkcje przed m iotów u/.ywanych przez szamanów określano zawsze "ontekstem sytuacj i, \V których były one wykorzystywane. W zależności od potrzeb szamana różncgo znaczenia nabierały jego instrumenty kultowe. Zmieniały się one np. w ujeżdżane zwierzę i bat w czasie szamallskiej podróży, \\ luk i strzal)' podczas walki szamana zjego rywalami lub złymi duchami, albo \\ lódkę i wiosla przy przeprawie przez kosmiczną rzekę (Lvova i in., 1988, s. )<)-1). Rytualnym atrybutcm szamana, który pełnił podobną funkcję jak bęben był szanJaI'lski strój. lJ szamanów ałtajskich nie był on jednolity. W niektórych regionach nic różnil się bardzo od stroju codzicnnego, zdarzalo się też, że szamani wcale nic mieli specjalncgo stroju i wykonywali swoje czynności w stroju cnc!zienn)'m. a od pnzostalych członków społeczności róż.niła ich jedynie plócienna chustka owinięta wokół głowy (Harva, 1938, s. 501). Z relacji \vielu hac!aC/) "ynika jednak. że większość ałtajskich szamanów miała specjalny ~tJ\·)j. Dla mlOllcgo szamana przygotowyvvano zawsze nowy ubiór. Na niektór)ch ohszarach Azji. m. in. w górach Ałtaju, musiał on najpierw zostać "oczy~zcznn)" ocl dotyku ludzkich rąk. Do plaszcza szamallskiego przyczepiano 7il/\\)C/aj \\iele przedmiotów. symbolizujących wszystkie sfery wszechświata \)r;1I przedstawiaj;lcych duchy obronne szamana (Ilcrmanns, 1970, s. 257). Sporzi,d/anie stroju uwa/.ano za pracę o znaczcniu sakralnym; zajmowaly się t) m \\ ylc!c/.n ic kobicty. Gdy strój był gotowy, główny duch pomocn iczy szamana \\ yj;m ial mu. czy jest z niego zadowolony i czy powinny być dokonane jcSI.C/c jakicś poprawki. PlaszCl szamilllski wykonywano z białej owczcj skóry lub ze skóry dzikiego K\)I/a Ks/taltcm pr/ypominal on dużego ptaka. Wzd/L1ż szwów rękawów umo~.\)\\) \\ano wstęgi sym hol izującc pióra, skrzydłam i nazywano skórzanc pask i lub rn;clzlc I. tkaniny. opadające na ramiona, do których przymocowywano laUe pi\'ml puchaC/a. Wstęgi te tworzyly dolną część płaszcza. Nakrycie glowy na/) \\ ;1110 .. ptasi;, glmVil", moglo ono być wk1adane tylko razem z szamallskim plas/Cl.cnl. do "t\'lI"cgo nic bylo jcdnak przyszyte. Ten element stroju Ahajczycy Ilazy\\ali tabe ..ptasim Kapturem". Najczęściej wykonywano go z czcrwonej -.:hUSf). n/.dnhiollej metalowymi guzikami. muszlami i sznurami pere1. Były na nim labe n;lIlicsionc podobizny lecących ptaków, których magiczna sila była v:Cl.eg\·)inie skuteczna przy obron ie szamana przed z1ym i ducham i. Ochran iać przed nimi mialy tabc inne przedmioty. w którc wyposażony był strój '/am'lIiski. Byly lo przede wszystkim małe dzwonki, umieszczanc na rękawach i 7 Iylu plaszC/a. Na stroju szamana znajdowały się poza tym przedstawicnia r\)żnych mityCl.nych istot. l3yly to kuk/y przyszyte wokół kołnierza, na których glo\\ ,ICh umocowywano pionowo pióra puchacza. Utożsam iano je z mitycznymi córkami niebi;lJlskiego boga Ulgena lub z niebiallskimi dziewicami przy\\olującymi do siebie duchy. Wśród kosmicznych symboli, bQdących elemenwnli szamullskiego stroju, znajdowały się jeszcze symbole słollca i księżyca. �21X Były to mctalowe płytki umocowywane przy rękawach. Na plecach natomiast wiele małych metalowych krążków symbolizowało g'vviazd). h\·isaj;lce pn b11kach wzdłuż płaszcza wstęgi, wykonane z C7.arnej lub brqzowej tkanin). symbolizowa1y dwa potwory z królestwa Erlika (władcy ś\\,iata dolnego) Mi;li\ one ochronić szamana podczas podróży do podziemi. Dodatkowym elementem stroj u, wykonanym z czerwonej tkaniny i ozdobionym meta lowYIll i \\i Siurkalll i oraz muszlami był pas (Harva. 1938. s. 499-~05; I-:liade. 1(>75. s.1 :"-1-1"": Hermanns, 1970, s. 257-258). Szamaóski strój przechowywano w skórzanym worku. ulllieS/Cllln) III zazwyczaj w tylncj części jUl1y obok innych przcdmio\(')\\ kulto\\ych. Podlcg.;Ji on szczególnej ochronie. zwłaszcza wtedy, gdy grupa przenosila się z mieiscl na m iejsce. Worek przytwicrdzano do siodła. prl) cZYIll 1\\I'acanu 11\\ agę. ah) konia nie dosiadała kobieta. która podobnie jak ka/dy ubcy nic Illogla dotknać stroju. Gdy umierał szaman, strój tracił swoją moc. Nic byl on jednak niS/czony, lecz przeważnie zawieszano go na drzewie \\ glęhi lasu. \\ pohliill szam3llskicgo grobu (I-Iarva, 1938, s. 4(9). Do pierwszych dziesięc io lec i .\.\ wieku z szamaóskiego stroju zachowal się tylko piaszcz. Wkladaj;\c go ~zalllan upodabn iał się do ptaka-puchacza. Różne znak i na S/;Ull;U'lSkiIII plaszulI IIIi;lh natomiast umożłiwiać mu bezpicC7.ne wypełnianie funkcji medialora pllmiędl\ ludźmi i bóstwami oraz "podróżowanic" przcz wszystkie skry \\v.echś\\ iata . .,Technika ekstazy" - tak zdefiniował szamani/J)) jeden l naj\\ybitnicjs/)cll jego badaczy, Mircea Eliade. Utożsamiał on ekstazl,: Sl.ama"lsk;, l ..l11ityuna trasą". którą była interioryzacja kosmicznego ideogramu. Puprlez uś kosllliuną. bl,:dącą drogą komunikacji pomil,:dzy trzema skrami wszechś\\ iata. SZalll;lIl w trakcie ekstazy odbywał "podróż" do świata g()rnegu lub pud/icmi Ili;l<!l uważa, że szamailska ekstaza nie wyczerpuje jednak wSI)stkich form przeżycia ekstatyczncgo. N ie każdy więc ckstatyk mo/c być uznany la szamana Slall1an specjalizuje się w takim rodzaju transu. podczas kt('lI'egu dus/a upllszua ciaiI!. kierując się do nicba lub schodząc do świata podziemnego (l:Jiadc. 197:". :i. ~o: Tokarski, 1984, s. 89). Aby spełnić swoją rol<; w dramacie kultowym. jakim h\ I szamailski rytual, "sakralny gracz" (szaman) i ..sakralna gra-O musial) h) e Ie ~I)bą zsynchronizowane, musiały się ze sobą idcntyłik(\\\ać. Szaman uz)ski\\;i1 ten efekt zwykle poprzez autosugestię i alltohipnozę, kt(')rc jednak nigd) nil: mogly być tak głębokie, że straciłby świadomość, ponie\\ai. nic h)lb) \\ slanil:' odgrywać świadomie swojej roli. Kataleptyczny stan nH'lglhy uC/ynie :i1;1l11;ln;\ niezdolnym do działania (I-Iennanns, 1970. s. ~~9). Nic nalei\ jednak pr/l'cen iać roi i transu, traktowanego przcz wic lu hadaC/y jako gl<'\\\ny ~kI;lcini" szama{lskich rytuałów. Za ważniejsze niż sam trans u\\aiane h~ Iy hUll iClll działan ia zgodne ze zwyk1ym i aktam i magicznym i ("oC/)s/C/an ie-·. _.karlll il:'nie". ,.pokropienie" itd.). (Nowik, 199:1.s. ~5-2(,) Ałtajskie rytua1y składały się najczęściej I d\ll1Ch nienml/icln)ch u~'~cj zlożcnia oliary oraz symbolicznej podróiy s/amana l. \)fianman)lll 11\ ICI'lc'- �2]') ciem. O potrzebie zlożenia ofiary decydował sam szaman. Określał jakiemu bóstwu powinna ona zostać złożona oraz z jakiego ma być zwierzęcia. Szaman dol·;/adnie opisywal barwę oraz inne szczegóły ofiarnego zwierzęcia, aby ofiara LOsulla przyjęta i przyniosła powodzenie (Radlov, 1989, s. 370). Najczęściej skladano w ofierze konia (rzadziej owcę lub kozła), przeznaczając ją zarówno dla bóst\\ świata górnego, jak i dolnego oraz bóstwu rodowemu i tzw. władcom ś\\ iętych miejsc. Rytuał zlożenia ofiary z konia, stanowiący główną ceremonię n:ligijni\ większości plemion ałtajskich, miał miejsce zawsze w dwóch okresach roku: wiosną i jesienią Dla rytualnych czynności szamaI1skich zwróconych do rozbudzającego się lub zasypiającego świata, te pory roku były najodpowiedniejsze. Podobnymi wlaściwościami jak wiosna i jesieI1 charakteryzowały się poranek i wieczór, czyli czas przejścia światła w ciemność i otwrotnie. Można powiedzieć, że był to czas "otwat1y", dający możliwość nawiązania kontaktu ze \\szvstkimi sferami wzechświata (Lvova i in. 1988, s. 46-47). Dwoma głównymi bóstwami, którym składano ofiary, były Ulgcn (najwyższe bóstwo niebiaI1skie) i Erlik (władca podziemi). Ulgenowi zawsze skladano oliarę w odosobnionych miejscach, zazwyczaj w brzozowym zagajniku. w którym w tym celu wznoszono nową jurtę. Zwierzę przeznaczone na ofiarę dla Erlika uśmiercano w miejscu, w którym zdarzyło się nieszczęście. lam tei dokonywano rytualnych czynności (Amschler, 1933, s. 306). Określonym m itom i wierzen iom szamaI1skim odpowiadają konkretne l)brzędy ..wstępowania" czy też "wspinania się". "Wstępowanie" dokonywało się bądź w ramach złożen ia ofiary, gdy szaman towarzyszył ofierze (duszy lljiarowanego konia) aż do najwyższego bóstwa Ulgena, bądź też przy okazji leczen ia chorych (El iade. 1966, s. 106). Część obrzędów "wstępowan ia" (połąlJOnego z Jstępowan iem") związana była z kultem ogn ia. Według wierzdl leleutów, w trzynastej warstwie nieba przebywało najwyższe bóstwo ognia, któn:mu co trzy lata skladano ofiarę z białej owcy. Wędrówka szamana spnmadzala się tutaj do "podróży w myślach w głębię paleniska", znajdującego się \\ granicach mieszkania, w którym jednocześnie lokowano cały kosmos. Ogiell i ognisko uważano za posrednika pomiędzy człowiekiem i bóstwami; Jaczy! on ziemię, niebo i czlowieka, uczestniczył w przekazywaniu ofiary Ulgenowi. który mógl ją przyjąć dopiero po wcześniejszym przyjęciu przez bóstwo \)gnia. W ten sposób uwiclacznia się tutaj analogia pomiędzy symboliką ognia a symbolik'l "eentrum świata". OgieI1 był jednocześnie w tradycyjnej kulturze Altajczyków symbolem stabilności oraz warunki m istnienia życia i jego obrOllcą (Dyrcnkova, 1927, s. 63-70; Lvova i in., 1988, s. 36-38). O wiele trudniejsze od podróży do nieba było dla szamana zejście do podziemi. Altajski szaman podejmował się go głównie w celu odnalezienia duszy chorego lub w celu odprowadzenia duszy zmarłego clo krainy śmierci. Jednym z pO\vodów. dla których wzywało się szamana była więc choroba. Ałtajczycy nie uży\vali w tym wypadku ziół ani lekarstw, lecz wierzyli, że przy pomocy �220 szamana można się dowiedzieć jaki zły duch spowodował nieszC/t;ście i \\ jaki sposób je odwrócić (Harva, 1938, s. 543). Interwencja szamana mogla polegać albo na wyprawie po uprowadzoną duszę pacjenta, albo na usunit;ciu \\cielonego weJ'l złego ducha czy przedmiotu powodujc\cego chorobt;. Wiele luck)\\ syberyj skich wierzyło w następujący schemat szamallsk ich dzialall: szaman ocl wcielającego się well ducha opiekUllczego dowiaduje sit; o miejscu pobytu porwanej duszy, przyprowadza ją i aby móc ulokować ją na swoim miejscu wypędza z ciała chorego złego ducha, po czym dziękuje swym opiekunom za pomoc (Wasilewski, 1985, s. 62). Należy dodać, że istnialy choroby. \\ prz~pad ku których obowiązywał zakaz interwencji szamana. Byl)' to odra i ospa. które Altajczycy personifikowali z "matką-odrą" i "matką-osp,!" (Tokan:,\. 1969, s. 106; Karunovskaja, 1927, s. 32). W wierzeniach I.wi'vanych z odra i ospą można odnaleźć elementy charakterystyczne dla gotowania cia/a szamana podczas otrzymywania szamallskiego daru (patrz wy/cj). Przcchodzona przez dziecko odra czy ospa "przegotowywała", oczyszc/a/a cialo i e/yniia je nowym. Po wyzdrowieniu dziecko takie było przyjmowane przC/ kre\\ ilyeh ponownie, jako inna, nowo narodzona istota (Lvova i in., 1988, s. 141-143). Ekstatyczna podróż szamaJ'lska, będąca elemcntem wszystk ieh r)'tua!(m. była pojmowana jako długotrwałe przemieszczanie się V\ czasie i przestrzeni W trakcie wykonywania rytualnych czynności szman pozostawał w realnym świecie, poruszjąc się wyłącznie wokół ogniska lub wewnątr/. jurty. Intonc1\\ana pieśJ'l dotyczyła zwykle obcowania szamana z duchami, a taniec s/u/yl do przedstawiania jego podróży w świat duchów ( owik, 1993. s 56). Samo opisywanie mitycznej przestrzeni odbywało się przede wszystkim przez ruch i za/naczanie powrotnych punktów podróży, którym towarzys/Y/o wicie gestc')\\ i tekstów słownych. Rytuał ten można określić jako "udramatymwane obra/()wanie wszechświata", W ten sposób wydaje się, że "s/.am,ulski" C/as i przestrzeJ'l zbliżają i oddalają się od siebie, są w ciągłym ruchu, zmienia się ich t~m()cjonalna percepcja. Podczas ekstazy granice tego świata znajduje! sit; w be7pośredniej bliskości szamana i obccnych. Swiat górny rozpl)Czyna! si',? jui za otworem dymnym jllliy, a duchy dolnego świata mogly si',?jui Inajcilmać za progiem. Schodząc w wąwóz lub wznoszc\c sir; do gl)ry. Cl.1()\\iek (szamani stąpał po realnej ziemi, z każdym krokiem oddalając si',? \V obcy świat zamlCS/kały przez bóstwa i duchy (Lvova i in., 1988, s. 91). BIBI.IOGRI\FI/\ I\l1lschkr ł ')JJ W. lihe,. der 7il'rop!l''' ..i\nthropos" I)yrcnkova N. p, 1')27 ;":lI/t s, ognia (,J - SI. /'!i,,.t!copli''') de,. (bI'SOIll/el's 1(-/11/[:11<"11 1111 Slilll'ISI'hl'lI lir,;' t. 28. s JOJ - J ł O, 11 a/tajce\' I {e/e{iI ... Shornik j\'hli'\:,iai\J)If'l)p()I()~ji i ł':lJ)'.\c'r;i1I," l t, �221 I ').j') .l/o!erlll/l' I)(} ,i'lliI/II lisi li '/I l. 10. s. 107 - 1')0. /I /e/e/llov ... Sbornik Muzeia Antropologii i Ltnogralii-- I ijad.: \1 haA/II! o hlslorll religii. Warszawa. Scl7lI/I/(/III.I·IIIIIS ul/i/arcllillschell E\loseleclmlA. Frankrurt S~o/llillll~11I IorcllOlclle leelll/IAI eAslo~y. Warszawa. I 'H)(, I '!7~ I'!,!.j 11&la I' /!lc rcliglo.I'ell I ')3X I l<:1111;11 li l S M. r 'ors!e//III1,ll,!lll der alialsellen J 'iiIker. licisinki. SChO/llilllell-I'scudosehalllanell, t-:rlijser /llId /-lei/bringer. religiiil'('r {;rl'hiillolllelle. t. I. Wiesbaden. !--:~1I'l11101 skaj a 1\. I,: 1'!70 I')i7 I~ ollajsAIch \'el'Ol'Wli{ I obljadov sl'jazannych am Main. I-:ille verg/eichende S rebjonkom. __ Sbornik !\111ropoloi,lii i I·:tnogralii-- t. 6. s. 20 - 40. l.\(lIa l:. I... Okt.iabrskaia I. V __Sagalajev 1\. M .• lJsmanova M. S. I ')XX hodlelolllloj" lIIil'O\'O~::reni{e I/w'kol' Juinoj Sibiri. Pros/rallS/wa 11111'. Novosibirsk. \"llik ,.: I '!'n I'otapol' Sludle 'luzl:ja i vrelllja. /-'('("II.1'j S::O/lIilIlI::/l1 svhcrvjsAI. Ohr::ęd '-fil/k/or. I'r()/)(1 porównania slruk/ur. Kraków. ()hrj{/(I o:'Il'!elli{a u l/urkoja~YL'nych plemell Allaja. lnstiluta LInogralii" I.. I' I'!.j 7 liuhell 1')·1') ,l:alllonsAogo l. bu/ma "Trudy I. s. 15<) - I X2. /c{cu/sAoj S::lIIU(fIlAI Ijego rlsullki, "Sbornik M uLcja /\ntropologi i i Etno- i,lralii--I.IO.s.I')1-200. RadiOl V I')X') I:: Si!>iri. Sll'lIlIiLT dllevlIlAa, Moskva. 1"brcI S. ;\. 1'11>') l'icI'\I'IJII/e.!Ol'llll' religii i iell ro::wój. Warszawa. I,'k<lrski S I')X-I I'./li/de I onell/. Wroelaw. \\dsil':IISkl .1. S I'iX~ !'odrr!::t' do IJIcAIe!. I?::ec o s~wl/ańskieh mis/erlacll. WarsLawa. !--:ol1r<ld(iórn\ SOVlI' I:II:MI\IS OF SIII\M/\ I 11'1/\1'10 RITI':S OF 1'111,:/\1.1'1\1/\ S (Summary) Ill': Sh;11l1anlSlll ol' Ille: altaians and othcr pcoples or Ccntral Asia has bl:cn considcrcd by 111;111\,e:llOlars <ISth.: lllOst adlanccd I'itual !()]']ll or an cl1ormous signilicilncc lór thc svsll:rll or he'll,'!" in Ihls ar.:a The:se: katur.:s makc it quill: dilfcrcnt li'om thc shamanism o!' the pcoples o!' \(Inh .\si;1 ;11\(1lh.: Idl' 1:;lsl. dominall:d Iw oth.:r spceilic rorms. such as "hom.: sham~lIlism" and ,,[IICr'. I he: ne:hne:ss oj' Ihl: shaman ritu;ds is cvidcnl. 1(11'instance in thc rites rclatcd lo slwmans iIluld, is e:\ ilknl. [(li' inslane:c in thc riles rclatcd lo shaman initiation whicb dcmonstralc a certain L'(ln\ ,'Illional hic:r;lrcb~' the: "sbaman I ocalion". rcccil'ing. the so-called "shamal1 gili--. Ibl' "tlung c;lI1didall", .:"pnience or "disl·;lsc--. and thc animation or tb.: shaman drum or .:ostuml:. The ,Inick i, an allelllpl al Slsll'lllati/~ltitln and interprctation tlI' parliuilar ćleml:nt tlI' the ritu,d ol' ,hlllll~1I1inlli;llitln. including ;dso a bricl'e:haractcristi.:s orthe typical shaman rilc orlhc /\ltaians. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b1f8bc68be7ad67c4c402295d4dcf648.pdf 0616d9a32e37fc5312a2c29b27073084 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2164 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource antropologia ciała Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2011 Title A name given to the resource Ślina - "sok" ciała / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.145-156 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paluch, Adam Libera, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. SO, 1l)Y6 .\/)\\1/'.\1.(:(/1. 1.lllIR.!\ Ilhl\ tlll \oci(ll(l~ii I Jli\\cr,\lcl Wroclil\\s~i //ł[( ;\/1\\ ŚLINA - "SOK" CIALA ..Logicznie r/n:z bior,\c nie ma w istocie różnicy między np. obrzucenielll kl1gl1s gl in'l a opluc iem: skutk i tego pierwszego są nawet trudn iejsze do usuIlil'cia. a wil,:c i bard/iej k1opotliwe. Niemniej właśnie oplucie ("Nie będzie :\icll1icc plul nam w Iwarz") uważane będzie wc wszystkich kulturach kręgu illdl1cumpcjskicgl1 za hallbi'lc<\ zniewagę ( ... ). Gdzie jest tabu - szukajcie mcdiacji'" Po tym c!nologicznym !'Ozstrzygnięciu Ludwika Stolllmy J, w ślad la Ldll1undcm I.eadem -'. et'lŻ wil,:cej do niego można dodać, jak nie potwierd/ajace je tylko pr/yklady'.> ()dcjscle I1d globalnych mzwiązatl w kierunku interpretacji "drobiazgów ludo/n;l\\uych" podpowiada taką drogę poszukiwatl: kwalifikacja śliny jest lakill" lIie tylko od logiki mediatora opozycji wewnętrnc - zewnętrzne, cialo~II iat. heie smierć .... lecz. jak się podejrzewa. także od popularnych koncepc.il ;lIl;ltl1miczno-li/jologicznych, kontekstu kultury. W konsekwencji miast Icdll\1\\ymianmych formul: każdy otwór i wydzieliny cia1a są medialne i jako i(lkic lahui/l1\\·ane. proponujcmy bardziej konkretny opis, szczegółowe interpretacje. J..[t·m' Ilic zniwcC/,\ ich specyficznych charakterystyk, a jednocześnie umaj;, ich \\spólny mianownik. \\'uilcc lego uym jest ślina') (lkreslenie natur: legu "soku" ciała daje się odtworzyć z szeregu tekstów Illlkloru or;1I \\y\\iadtlw cLnografieznych. Tak więc powstaje ona, jak się sądzi. I P\lKaIl1H'l\\. picia. t\vorzy się w żołądku i/lub w ustach, także w piersiach, ;1 d/ięki nicj mzmil,-'kcza się pożywienie, smakuje się i trawi (Barcice, KolbuVl1l1a) ~. Utrzymuje sil,:, ŻC "ślina jest po to, żeby gardło nie wyschło, żeby ululI iek nH)gl plllYKać pukarm": "bez śliny przełyk by zesechł i człowiek by ~ic udusil" (Harcicc). I I. \llIl11n1<l. .111Im/}('/ngill k/l/I/lIT Irsi po/skiej X/X IF.. Warszawa 19X6. s. 15.\. -' I 1"·;ICh. 1-,:11//111'11 i kOlllllllikl!1l'{/lIie. w: I,:. Leach. i\. J. CJrcil11as, /?ylllll/ i IJ(l}'}'Ocja. "';iI'Ja\\a I t)X9. s. (,X - (,t). ~ \l;ilcrl;1I\ / hadali clnograliunych pl'O\\ad/.onych przez Kalcdr« Etnograni IJniwcrsylclu \\ rocl;I\\ ,kicgo onl/ Kalcdn,: Elnolpgii lJniwcrsytctu ł,ódzkicgo IV Nowosądeckicm IV lalach It)X9_1')t)11 i \\. o~olicach Kolhus/.ll\lcJ w latach 1991-1992. oznaczanc dalej w tckście: (Barcicc). rkldhll"-Ill\\;I) �Możemy uzyskać dalsze potwierdzenie na to, że wytwarzanie śliny wiąże silt z żołądkiem (wnętrznościami). "Ślinić się" znaczy np. u Kaszubów, z/ościć się. wpadać w szał (a ,jątrzyć się" odnosi się do ropiejących ran - o takich mó\\i się też, że śl inią się" - złości, gn iewu) 4 Te afekty łącZil si<; z jaclO\vitościi! (suszą, pieczeniem, ogniem), a powstają one \V żołądku. kiszkach. ślelizionie. wątrobie ("żołądkować się", "śledziennik", "wątrobiarz") '. latem nadmiar śliny wydzielają zarażeni wścieklizną, ludzie z zaburzeniami nerwO\vymi, cięzarne kobiety (są one złośliwe) (Barcice, Kolbuszowa). Te ludowe przekonania walto zestawić z tym co pisa/ w XVI wieku Andrzej Glaber z Kobylina: " ... śliny a wilgoty po języku przychodzi/y ku oclmi<;kcl.eniu pokarmu w uściech, żeby on tak sprawniejszy był wniść do żolwlka ( ... l. ale iż żadnego smaku nie czuje język, jedno przez wilgotę śliny. przeto ślina \\tenClas ku językowi przychadza (czując kwaśne). (Cierpiący na zimnicy) czuje smak gorzki wszystkiego, bo jego żołądek napełniony wilgocią - kolera a ta gorzka para z żołądka zaraża język ową gorzkością ( ... ), zbyt wilgoty llegmistcj w żylkach języka nadyma je, i że wady wymowy sprawiają" h Takiego wykladu nie znajdziemy w etnografii. Jednakże podług licznych ..drobiazgów lud07Jl(}\\czych" - "przesiąkniętych" Illllnoralizmem - żołądek bywa 7.allegmiony. przeładowany nadmiarem żółci (wątroba dostarcza tego "soku" do żoląclka. ab~ ułatwić trawienie), zdarza się, że w nim zalega zepsuta krew (Barcice. Kolbuszowa). Istnieje zatem postawa do spekulacji: od ilości i proporcji m ieszan ia się "soków" w żołądku zależy ilość, wygl<ld. smak, vvlaśc iwośc i śl in~ (Barcice). Z tej racji, że wilgotność ust nazywa się ,.śliną", ..plwocinami", llcgnq -. ludoznawcy rejestrowali przeświadczenia, iż ślina znajduje siy tcż \\ plucach. Tak więc zmora wysysa ślinę z ust i piersi śpiącego 1', a \v gorączce (lO określenie obejmuje także zapalenie płuc i opłucnej) wysycha ślina Jednakże nie utożsamia się całkowicie śliny z flegmą. Mówi siy, /.c kiedy psują si<; pluca (np. w suchotach) ślina przekształca się w tlcgmy. Wówczas chory kaszle (dobrym jest "mokry kaszel", to jest taki, który wyrzuca llegmy. z/ym"suchy"), pluje - im częściej i gęściej, tym lepiej, gdyż OCzys/.cza to pluca z nadmiaru flegmy. Niedobrym znakiem jesl. gdy chory nie pluje, nic odkaszla. co zdarza się właśnie przy gorączkach lO. W takim razie czyni si<,:rozróżnienie tj. 4 B. Sychta. Slownik gwar kas::lIbskich na t/e kll/I/II~v !tllIrJll"CI. l. :'. Wrochl\\ I 'iT.'.. s. 7.'. :) Zob.: K. MoszyJ1ski. KlIltllra IlIdowa Slowial/. l. 2. cz. I. Wrochl\\" \V,lrS/;I\\a I '}(,X. , X'J. 6 A. Glabcr, Prohlemata Arislolelis. w: Filo::o/ia i 111l-/;/ SI)()/ccl/a .\T/ II' .. \\\bor i oprac I Szczucki. Warszawa 1978, s. 574 - 575. 7 l'os::lIkiwul/ia, "Wisia" l. 4. 1890. s. 1')2, I' 1\, Kowalska-Lcwicka. Wier::en/a / ::HTCU/C ::\I'/ą::UI/C ::c ,'III/crei,!. II SIIIi//U :: kll/IIII"\ /1Ii/c}\l'ei /3eskidll Sądeckiego. Wroclaw 1<'>85.s. 102, <) B, Sychta. op. cil.. s n. lOS. Spittal. Lec::nictwo /lIdollle IV !alo:'cach i okolicv ... ({oC/nik Polski" l. I. Tarnopol I ci'X. s. 1 15. 118 - 1 19: Pos::llkiH'({Ilia, "Wisla" l. S. IS()4. s. 5 C ) �147 między ślin,\ a flegmą: ta pierwsza przekształca się w drugą: flegma stanowi ~\\egl) rodzaju zagl;sZC7.0ną ślinę czy też ślinę zmieszaną z wydzielinami tOzkladających sil; pluc. Utrzymuje sil; zatem, iż ślina zalega w ustach, żołądku i plucach, ale zdarza siC; też. /e \V glowie. Kto ma .,głowę zaślinioną" (np. przy zatokach), dobrym d la n iego jest katar (uplyw flegmy nosem ) (Barcice). Ta ostatnia przypadłość, np Iledlug Żydów, dobrze .,robi na głowę" - zgodne byłoby to ze stwierdzcnicm Marcina Sicnnika. który uważał, że katar, to "wilgoć zbytnia z głowy plynąca" II. Kto ma śliny za gęstą, cierpi na miażdżycę (ta łączy się z otępieniem umyslowym. klopotami z pamięcią) (Kolbuszowa). Konsekwencje "zaślinien ia glowy" S'l dokladn ie takie, jak ie według humoral izmu ma nadm iar Ikgllly IV glovvie: otępienie umysłowe, "zejście z rozumu" (flegmatycy są tępi i gnllśn i) I::'. Ten udział śl iny w wi Igociach mózgu (por. w rosyj sk ich ciialektach: ..nllga" - deszczowa pogoda, "mozgływyj" - deszczowy. wilgotny) I.~ lllllllac/y następnie. /e gdy król węży napluje w usta, rozumie się mowę 1.11 iem\!: \\'l;/e pluj,\ na glowę węża wybranego na króla i w ten sposób robią mu "o1"(1ny.a kto ją zdobędzie, zyska mądrość, wiedzę i moc znachorską 14. Warto nadmienić, i/ nic tylko w tradycjach ludowych, lecz także w tradycji chrlcścij,1I1skiego Kościola wskazuje się na związek śliny z głową: ,.Ślina ~) Illbuli/uje nam nqdrość otrzymaną z ust Odkupicicla w Boskich słowach. SIina przcc ie/. spływa z głowy do ust. Gdy zatem tą mądrością, którą jest On ~alll. lostaje dotkniyty nasz jyzyk. natychmiast staj c się zdolny do głoszcnia Lllangelii" I'. Ślina jest jedną z wilgoci ciała. Traktuje się jąjako analogon wody: "Plują !l1U\\ gt,'bę. ,1 on mówi. że deszcz pada" 16 W zagadce: "Siedzi w wodzie, a nigdy nie 19nije"prawidiową odpowiedzią jest: język 17. T~ odpowiedniość 111 it;dl.Y ś Iin,\ a desl.czem (wodą) aktual izuje wiele praktyk magiczno-rytua 1n)ch. V\" /amówieniaeh, po wymówicniu kOllcowych formułek, w których wypl,'dla się choroby nil wody, błota etc. spluwa się IX. W zamówieniach od uką~zcnia m,.:ża zwraca siy do żmii: "ja mam, żmijo ślinę w ustach. a ty masz wodę II morm". .,lI wyża woda w morzu, a u mn ie woda w ustach", po czym Ila~tępuic chuchanie na ranę. spluwanie na ziemię 19. Zachowania te odzwierII /;1 .\ I';duch. r.ll/%gicnv ot/as ciala lud:kiego i chorób. Wrocław 1,)95. s. 41. l::' /(\h np.' ('. S I.clis. Odcucony obro:. Warszawa 1')86. s. 117 - 119. I; .\ . .-\lilll<l'icI. 1'IJ!'ti(!'sAij!' vo::rC'nija slovian na prirodu. l. I. Moskva 1868. s. 118. 1-1 l'. \I<ljcllski. l'ą: II' lilowi!', pojęciach i praktykacb ludll nas:ego. .. Wisia" l. (,. 1892. , .~20 I' I l. locr'ler .. ~·I\'iat ,ITlllboliki chcdcf/(//lskiej, Warszawa 1990. s. 363. l h :\. S;doni. I.ud r:c.c(iII'ski ... Materialy Antropologiczno-Archeologiczne l. I O. I ')OX. ,. 31 X. 171/l/d!'lII. 1X /oh. lip.' N. Vinogr<lliov. jlagovOly. oberegi, spasilel'nyj£' molilvI' !( I (l. I ')07 i I( I X. I <JO') 1li H. {iSpiCIISki. f:/llt .VIl'. ,ol Idola/o JW Rusi. Luhlin 1985. s. 124. i Elnograticznc" i proc'., ..Zivaja Slarina" �I-lX ciedlają mit "o pierwszym pojedynku": po zwyci~sl\\'ie I~oga (immu \\ iCJL' wiatr i pada deszcz, wąż kryje się w l.iemskich \\odach 20 Tcn mil~Cln~ wzorzec obowiązuje w wielu praktykach magii leC/niClcj. Rosyjski /Ilachor Pl) zamówieniu chucha, następnic spluwa trzy raz\' pr/e/ Ie\\e ramic. allio IW cztery strony świata 21. Ażeby określ ić czym jest. do czego sluiy elana CI~Śc c ia la. ludo\\ a IllL'llla1ność poszukuje analogii w zevvnętr/.nym świecie (kodzie kllSIl]()lllgiClllylll). ak też w obrębie samego ciała (kodzie anlrOpOlll()rIICln~,.m) Slina nic jL'SI CleSCI;1 cia la, lecz tylko jego wilgocią, sulistallcj,\ plynn'l. a 1,lka Ilatura ,liliii;! ja Lil' innych ,.soków": moczu, krwi. spermy. Ilegmy. i('lici 22. Totci puj;l\\ia si~' taka alternatywa: żeby zabezpieczyć si~ przed urokami naleiy tr/~ kroinie SplUll:le lub oddać mocz :n oraz konsekwencja Iypu: ..glist) S/CI,'" dll iol,!dk;1. :I (lil.j:lwem tego jest ślinolok 2<1. 7 powodu ustawicznych przemieszc7.ell \V ramach kndll ;lIltropllnHlIllc/IH:go, zestawiell i przcciwstawicll jednych c/~ści ciala / innymi. doslrzega ..,ie liczne .,podobicllstwa" między gór<\ adolem ci;l/;]. Ślill;) pOIll:lg;l \\ tr;1\\ iClllu. .jest wydalana olworem ciała - ustami. Poi~wiel)ie jcsl lr;)\\ iUIIL'i \\~ d/lCI;IIl~' odbytem - .. lew<\ gębą". Zatem są racje. iiby pr/eslrzL'gać ..klo \\ I\,CC plujL' ten w porlki sra" 25. Ślina tworzy się w ustacl1. Cly lei. naply\\a do lisi (ioladk:l. pil:rsi). , 'a metonimicznej zasadzie jest olla lItoi.salllian:l IC s!\l\\ell1 (In ..!'\'<i/i się \V ustach"), a plucie z mówieniem: ..Gada co mll ślin;1 na jq~ k pr/\ niesic': .. Wypluj to slowo!" - ..wypluć" znaczy: wygad;lć: ..Oilr;H:;l ślinL' \\ g~ilic"ten. klo byle co mówi: ,.Ślina mu \\ gębie nic wysyciw" tcmu. el' dllm g:lLi;I: ..Mam takie przysłowie (zdanie), to go wyplujt; (\\YP\l\\ IClll)""'. KIn m,)\\ I o chorobie albo czarcie. winien splunąć. aby nic przy\\olac nicCI) sIei ~i1: ~Gdy pop pytał na chrzcie kumów czy wyrzekaj,\ si~ szat<ln;l. ci lllh\J<lcili si~' dl' drzwi i spluwali 21>. 20 Zob. np.' V. V. Ivanov. V. N. Toporov. /ill'IIr10ill i Imlls/ol'IIIII"i;" ,. lIiI/II/".'.:'li·"s!,',';' jó/'k/ornyeh lekSlOch. IV: TifJ%gic'eskfie iss/edovllnijll/}() jill'k/ol'lf. \otosb il I(J7~. 2i l\. Alanasjcv. op. cif.. s. 397. 22 Zoh .. A, Wierzhieka. NO::\1'a::anill o c::ę.veillch "iu/II. \\. '\"('11/(/111\-/,11 I sllI\I·/Iil.. \\1'<'(1;1\\ i 1975. s. 97 - 100 2~ B, W. Segel. I,Viecenia i /eclliCIlI'() /1'<1<1"" .. .1 ,ud" I. .1. 18'>7. -; ~(i lob, lilkic S SL'II~- man. Dcl' hClsc I3lick. l. I. Ikrlin 1910. s. 29:; - 302 2<1 tv!. Udziela. I'r::vc::vnki do /cclliclll'lI/udo\I·C,~O ... Wisla" l. II. I ()()~., .,'il" 25 A. Pdrow. LlUi ::i~lIli dobr::vI1skiej .. .zbiór Wiadomości do Allirnpologll I'r<lIO\\el' I. 2. 1878. s. 175. 26 Nowa księga pr::vslóll' i \I!yra::eJi pr::n-/oll'ioIlTc!' Wars/alVa 1972. l. 2. s. 955 - 9:;6: 1. 3. s 435 - 431'. 27.1. Burs/la. !-ecniel)l'o /udOll'e. IV: hu/lura Iwlmm 1967. s. 40:;. 28 .J. Rulikowski. Zapiski Kn\iolVe( 1. 3. 1879. s. 120 /}(Jlskich. pod rc'\1. .I, I'r/\'iiIIHl\\ I Ue/A ,,/m/ski. ,k ie;c\', pod red, .I, \lurSlI\. I. 3. 1'0/.11<111 clilograjiC::llc :: UkroilII'. ../bi(·)l Wiildomości do 1\lllrnpolo~il �14') Ś IiIla sluiy do rozm ie;kczan ia, smakowania i trawien ia pożywien ia, czyi i .ie:go /nis/Clcnia dla dobra ciała. W wielu różnych mitologiach z nią kojarzy się Ill\.1CIlOdestrukcja i kreacja. Według kosmogonicznych opowieści rozpowszech11inn~ch Ilśn')(j Slmvian. z ziemi wyplutej przez Diabła powstały błota, góry, Ilielliytki 2'). /jego plwociny zrodziły się Wyże, robaki, sroki :'0. a w antropogoIliczllych opnwieściach powtarza się, że Diabeł opluł całego pierwszego ulml icka. Iklg schował te plwociny do środka, co stało się przyczyną chorób. ,k1llllnnści IlId/i do gr/echll: .,od tej pory człowiek pluje i wszystkiego wypluć nic lIwie'" :1 ..• ndl<\d ludlic plują i kaszlą" 32, W popularnych podaniach o pow,1,lIliu gr/ylh'm nll'lwi siC;. ie wzięły się one z chleba (ziarna) vvyplutego przez "". I'intra (II folklorze istnicje stały związek grzybów z wilgocią, deszczem) n \\e:dlllg 11I(il'mturecko-mongolskich ze śliny Boga mial powstać diabeł (Mircea Iliade Il\\a/a. ie: jest tn dowód na niskie pochodzenie diabła): według Ugrów A' "pIUllil,'ci,1 I~oga po\\stala góra: mity Mordwinów mówią. że szatan wychodll / gllr\ lIllvorzollCj .Ie' śliny Boga. albo też Bóg splunął na wodę i tak zostal ,[lInr/(lny /Iy duch. a tcn wyplul ziemię i tak powstały góry 34. Podług UkraiilClII'. Iklg ze sllcj /t'lltej śl iny (negma?) stworzył pierwszego człowieka .\S Id,lIliem Ilucukm ślina o/ywia wy7.e. bo oto ..gdy zabije się węża robi się mdlo II listach. chce sil,' piLiĆ-- llale/y się od tego powstrzymać. bo śliną żywe węże ll1,tia labilego. pnci<;ty I\;\i zrasta się i ożywa 36 Nad Lomnicą odnotowano lej. 1/ Ie ślin~ \\yplutej na .licmię. wtedy, gdy bije dzwon kościelny, powstają Illlije: (II 1'll1sce istnialo prl.ekonanic. że gdy żaba zje wypluty komunikant, to j1l1\\st:!nie I.nie.l smok) .17 Slin:! pr/yspies/a fermcntacje;. dojrzewanie zaczynów alkoholowych ... W 1'0"i"killl Illicie o pl1ll1pie ml1wa jcst o tym. jak warzy się piwo z piany utoczonej I p\ ska \\iepr/a lub konia: natomiast w analogicznym micie irlandzkim diabd pluje: do pilla i \\YI\l1łuje pianę na nim, Staroskandynawska saga ( ..,) opowiada. j,lk ()d~ n lI/.yuyl swojcj śliny na zaczyn do piwa i wtedy stalo siy tak /,Icn~ 111Ilapojcm, i.c niejaka Gcirhilda uzyskała w zamian za nie szczęście Ilw!/el'lSkie. Ślina jako zaczYIl napojów alkoholowych znana była na rozległych ~,) /<1h. R. TUl11icki. S/o\l'lm/ski liliI kO.\·1I lOgaIII cnv ... Etnogralia Polska" t. 23. 1')79. I.. 2. 'I, () I!O:':II. /<'.!'.{) slllgl/ch / diafJe/skich .eluckach. "'yhral. oprac. i prze!. K. WroslalVski. I ')X:i. s. 42. ,I I' I' Cuhinski.i. !rlld" elllogmjh'esko-slalisli(eska/ ekspe(/icii v Zapadllo-I?ussklj kraj. ( J. "~lIlkl-l'clcrhllrt! IX72. ~. 14:'. ;2 /oh. I{· T<1l11icki. /.JI(/(}\I'e lIIilF o .\·I\I'or::elliu c/o\l'ieka, ..Elnografia Polska" t. 24. 19XO. \\ ~IIV~III~1 / 2. ;; /uh. nil. S. Ccn.:lld. l'r::e!JiecaIlF, ll'ie,s' \I' pO\l'iecie wielickiIII. ciClIHl-!\rcilcuiu!.'iCllh: i I:lll()~raliclllc" l. 4. 1900. s. 110. ;.] \1. J:liadc: SI/Uli/II, II/il~ historia. Wars/.<lIva 1974. s. 204 - 20:'. ;, \'. Illlatiuk. (;l/lido-l'lIski III/mdli i legelldi, ..Etnogralicnij Zhirnik" (Jniścuk .. lIl/leri/llli do .!'.lIcul'skoi dellloll%gii ... MalCrijali t II. l ')II'). , .j·t ;, I I'ul/. lIi(/(/oll/o.inllldo::llall'ce. ( I. 19.14, s. 2X. ;h .\. "Materialy Antropolo- ( 12. t 902. s. '). do ukrains'koi etnologij" �150 obszarach Azji i Europy" 18. A więc ślina przyspiesza dojrzewanie alkoholu. wobec tego - według popularnych, nadal żywotnych przeświadczellpicie wódki ze wspólnego kieliszka jest niebezpieczne. wypicie jej ze ślin'l drugiej osoby przyspiesza upicie się (powoduje też zatrucia. wymioty - Barcice. Kolbuszowa). W tym kontekście jest zrozumiałe, że ślina może wpływać na wzrost dziecka. Po pierwszej kąpieli, w Polsce popluwano na plecy dziecka . ..żeby szybciej rosło"; w przypadku "angielskiej choroby" (krzywica) matki \\ Skandynawii nacierały stos pacierzowy, żeby dziecko w/.nwcnić. ieby ro~lo (od krygosłupa uzależnia się wzrost człowieka) 19 Ś Iina wzmacnia osłabiony organ izm. dziala na jego wzros!. Stc\d j ui bl isko. aby jej użyć dla dodania sobie sił w pracy. Pospolitym gestem. m. in \\ Polscc. na Ukrainie, w Skandynawii, było i jest plucie w n;ce przed przySl<\pienicm ch) pracy fizycznej - szczególnie ciężkiej 40. Ślina dodaje sił. wiyc równic dobrlc może pomnażać bogactwo (majątek). "Na szczyście··. ,.na dobry pOcz;ltek··. kupcy w Polsce, u wschodnich i południc)\vych Slowian. \V iemClech oplu\\ali pierwsze otrzymane pieniądze; Chorwat pluł do pustej kiesy. "żeby micć pieniądze" 41. W tym miejscu ujawnia siyjeden L licznych paradOKsll\\ ludo\\ci dialektyki, bo oto ślina mnoży bogactwo, dodajc sil. ma moc kreacyjn;\. a Jednocześnie znaczy ona tyle, co ,.nic", to co ,.niewiele warte". Plucie kojarzy si.; z minimalnym wręcz wysiłkiem: "tyle co splunąć". "rozumu jakby naph\ar·. "połknąć jak ślinę" - uczynić coś z łatwością, bez wysilku 42. Ukrai(lcy spluwali po tej formule przeciw jęczmieniowi: "Ot, tobie kukisz (liga). pójdziesIna bazar. kupisz co zechcesz" (pokazanie ,.figi" znaczy m. in. "nic". "nic") 4,. Ślina ma "moc oczyszczania" 44, jest czysta. Taka jest gló\\ nic ślina na czczo, "pierwsza" (por. wyżej a mieszaniu siy "soków" w żołądku. które tr;mią pokarm), osobliwie zaś osoby pierworodncj. Taka ślina Icczy. Nacierano ni;1. czy też opluwano, chore miejsca zajęte przez róży. rany, \",rzody. liszaje (le biorą się z oplucia) 45, ukąszenia pszczoły. komara. nawel m;ża (te leczy najskuteczniej ślina urodzonego w dniu św. Pawia) 4(,. zcierpniyte cialo po dlugilll 1X M. Ilaavio. fllitologia fiJ1ska. Walv.awa 197'). s. 2'):\. 3lJ Ił. 8icgclcisen. Matka i d::iecko IV o/Jr::ędocli. \Iwr::cl/iocli I.wÓw 40 41 42 41 1927. s. 165. Ihidcm. s. 164. Ibidem. Nowa księga ... , t. 2. op. cit. A. PocIberski, Materialv do demonologii /lIdll i ::\ITc::ojocli lIleIII 1'"/S"Ie'.!.,,. IIkraill.\·"IC.~O .. .fhi,·,,· Wiatlolllosci AI11~;rlo_gii Krajowej"' t. 4. 1880. s. 75. S. Splllal, op. CI/ .• s. 88. 4S Ibidem. s. 144. 46 M. Udziela. Medveyna i pr::esądy /ecnicl! IlIdll Ilolskiego. \Valva\\.1 I Xl) \. s (,X tI" �151 spaniu. siedzcniu czy też leżcniu 47, chore gardło oraz oczy (ślina dodaje siłę \\zroku do późncj starośc i), twarz (oczy, czoło) zauroczonego 4X. Ślina oczyszcza. Suchotnik pozbywa się flcgmy zalegającej pluca z mokrym kaszlcm. częstym i gęstym pluciem - należy go zmusić, abu pluł do spluwaczki pustaINioncj IN nogach~ słaby nie pluje dalej niż broda, bliski jest śmierci 4<) Przeci\\ bólom zębów zaleca się środki na obfite odchodzenie śliny, bo z nią ()(kjclą "robaki" (są one przyczyną bólów) 50. Ślina jest wypluwana. oddalana - wypluta przepada (przeklellstwo: "Bodaj s?c/el jak ślina"), więc służy ona do oddalania nieczystej siły, nieszczęść. \\ magii leczniczej do najczęstszych czynności przy usuwaniu chorób należy \\ysysanic i spluwanie w razie uroków, przestrachu, suchot, żółtaczki, róży i in .. INtrakcie niemal każdcgo zażegnywania i zamawiania. Dla odwrócenia nieszczęścia spluwalo się na ziemię (za siebie, przez lewe ramię albo na wszystkie strony świata), żeby uchronić się przed urokami (Żydzi polscy i ruscy trzykrotnie pluli ziewającemu do ust) 51; żeby odczarować mleko nak/':- tri) razy splunąć za sicbie w lewą stronę (Barcicc); żeby czarownica nie zaczarowala należy splunąć na jej widok obok niej 52. Pluje się także na widok diabla. \vidma (staropolskie powiedzenic: "pluj na marę") 51, w kierunku kraU,!ccj wrony - wiesze/clcci 7.1054, w oczy napotkanej żmii. żeby nie ukąsila 55. na ..czarcic wcsele" (wir) 56 \\ obrębic praktyk magiczno-rytualnych oplucie ofiary albo sprawcy zla ma d()br()cz)nn) skutck. jest pożądanc, ale poza nimi splugawienie śliną jcst '/lodli\\e. jest obelgcl. dcgraduje. W folklorze i medycynie ludowej ślina wiąże się I chorobami (z zaślinicnia się dziecka - "ślini się jak dziecko" - tworzą się lajady)'7. CI.a ram i (IN ślinic tkwi jakaś jadowitość, bo pozostawiona w kieliszku z \\lidką jest "danjcm" tj. czarem)5~\ wiedźmami (te szkodzą opluciem; much<; plujk<; nazywają Kaszubi "czarownicą") 59, demonami (odmieniec jest \\ ieCl.nic ośliniony) hO, "robakami" (z "zaplucia się" łozy powstają bąki) 61, ze -17 l l'alko-llrYllcc\\iCl.. /.lI/TSV lec:niuwa ludowego na Rusi poludniowcj. Kraków 189.1. .\~ S. Spitla!. 0l'. cif .. s. XX. I (,i. -l') S. I :d/lcl<l. rcc.: () I'r::csąr!acli i ::afJohonach. "Glos Katolicki" nr 47. Kraków. "Lud" 155. 'II \1. licknicw,;ki. () l'r::esąr!llch lekarskich /lIdu nas::ego. Kraków 1845. s. 41. 51 R. l.ilJcnlalow<l. I'r::esądl' :::l'r!ml'skie. "Wisia" l. 14. t 900. s. 640. :i~ II. I\icgckiscn. 0l'. cil.. ;. :1()5 ,; Ih"I('IIl. s. 1(,4. '.j.l ~\\i,.lck. /. nar! IUs/oka, "Lud" t. 8. 1902. s. 165. '.:i '\. Vlllogradm. 0l' cif .. 1')()7. s. 70-71. :if, ..\ ( '1.<:11)\. Isfo/" lIIiflcne Serlujll' /u:::l'ckicli. "Wisln" t. IO. 1896. s. 64. '7 1\. S/\c1;m\sk;;-l\o~hcl. l.ecnicl\l'o 1;/(/0\1'1'na Kujawach. TOrtlli 1972. s. 12. '~I Kokss<l. I:I"/()\'/ \'il'//\'IIlInia 110 I'ir!girju. "Etnografićnij Zbirnik" t. 5. 1898. s. 95. "Ill. S:- chla. 0l'. cil.. l. I. s. 15X. !l(1 \1. "'YSIOllclw\\·;1. / USI górala zakopi;lIiskicgo. "Lud" t. 7.1901. s. 185 - 186. I ')().1. ,; t. 10. �złamaniem zakazów przędzenia, szycia, tkania - strzcżonych przez nicezystą siłę: "na Białorusi uważa się, że w dniu świętych Vasilija i Marin)' (1)'17yieg() i Maryny, 28 lutego), zwanych »Volosja i Mura«, można prZ<lść tylko \\eln~ ( ... ), której nie wolno ślinić. Nie wolno natomiast pl"l:<jŚćlnu ani konopli. gdyi w ten sposób »odślini się zamurowaną zimt; i znowu zaczną sit; linHl\\l' mrozy«. W czasie przędzenia wełny nie można ślinić nitek, bo krnwy i O\\c<:' będą się ślinić" lil. Oparsknięte przez konia oczy "pick'l i psujel się": oparsknięty dostaje liszajów (ale też kOllska ślina usuwa "plugawk(', ../abk{·. II pleśniawki - Barcice). Pospolicie opowiada się () ślinie i ofuknięciu laski. iab). sowy - ciekawe, że zawsze w oczy, nawet do utraty wzroku h'. Oplucie człowieka przez zwierzę kOllczy się chorobami. cn pnwrti rozzłościć (zbity koJ'l "napluje w zemście w twarz gospoclar/a" - Barc icc). ale przecież nie obraża: ,,Zwierzę jak napluje to nic, bo nic ma rozunlll'" (f~arcicc) ie ubliża przypadkowe, nieintencjonalne oplucie. Przypaclkl1\\T oplucic \\ róż) podarunek; oplucie ręki - nowinę (te wróżby tiumacz" \\spomniane 1.\\ iazki śliny z mnożeniem bogactwa, ze słowem) Id. Celowe oplucie czyjejś twarzy, splunięcie choćby poci nogi albo la plecami osoby - ciężko znieważa ("bo przecież Żydzi oplu\vali Pana .Jczllsa'" _. I~arcice) .Już choćby dlatego, że z tego gestu korzysta się dość r/adko, Illa Oil taka wymowę. W okolicy Gdowa i Bochni plulo sit; w t\\arl ,"pr/eskoczkolll··. złapanym na grzechu katolikom (katoliczkom) z Ży(!t")\\Iq, Żydem. 1,1 nie\\ icrność małżeJ'lską ("takiego żadna nie zechce"), także za obmowę (.Jemu co \\,11ll to pedał, naplujcie w żywe oczy, bo to wszyćko nieprawda"') (" Rusini pluli n<l widok znienawidzonych osób lili. "Splunąć i nog'l latrzeć to u naszcgu ludu symbol całkowitego poniżenia i jak najwięks/.ej pogardy" pisal h\an Ir'1I11,,' o I łucułach li7. Na Huculszczyźnie, gdy wróg eheial las/ludzić hahie. klt'll:l zasadziła pokrzyk wilczą jagody w ogrodl.ie, opluwal ty rośliny. zlor/cCl) I jcj Gospodyni my/a się wodą, do której wrzuc;lla zhClC/.cs/C/.onc lick k tu następnie ją spotkal, ten pluł na nią i tak ją przezy\,al, jak wrt"lg plul i przczywał roślinę6R. Polscy i serbscy ch/api spluwali na miejsca wypn·li.niallla si.,: psów, bowiem byli przekonani, że gdyby w tcn sposóh nie uka/ali S\IC!:!,) wstrętu i obrzydzenia, to nabawiliby się wysypek (ll} 61 E. Kolbus/.o\\'ski. IF Alalerynly do lJIedvcI'lIy i lI'ier::eli IIIt/m,:n'/i /.ahor::1I 11' pow. rawskim. "Lud" t. 2. I~96.s. I(II. (,l 13. lJspicnski. op. cil .. s. 256. li3 lob. np.: 13icgclcisen, /,ec::niclwo fudu polskie,!!.o. Krak(l\\ lI·edlll,!!. {)/){)II'I{/{I,"i /J,'lIli,,: Il)2'J. s. IW 64 Zob. np.: O. Kolberg. IJ::iela ws::vstkie. t. 5:1. s. -lI I. 65 .I. ŚlViYICk. Lwyc::nje i pojęcia prawne ludu II(/{Irahskie,!!.o... \tl;lll:riah .'\nlr()polo~IUIHI' Archeologiczne i Etnograficzne" I. 2. I !!9ó. s. 279 - 281. 66 H. I3icgelcisen, Maliw., op. cil., s. :164. 67 I. Franko, I:lldovi viruvannia nn Pidgilju .. Ylnogralicnij I,birnik" I. 5. I X')X. s IXi. liR 13. GuslalVicz, () kor::elliaciJ c::arod::iehkiciJ II' leCIlicIwie fud{)\':elll. .. I.ud·· I. I II. I liII.). s. 275 - 2.76. (j\) II. Bicge/eisen. MaIka, op. cil .. s. 165. �153 Opluwa się dla odtrącenia. Odrzuceni ze społeczellstwa posądzani są o splugawienie świętości. Czarownice - według starych i pospolitych przekonaó plują na krzyż. depczą święte obrazy, wypluty komunikant używają do czarl')\\70 Oplucie, plugawienie, utożsamia się z bezczeszczeniem. W języku, etymologicznie i semantycznie, ślina i plucie wiążą się z bluźnierstwem, wstrętcm. brudzenicm 71. "Splugawienie" dotyczy zarówno oplucia, jak i obrzucenia blatem. oblania moczem, zbrudzenia kałem. "Plugawy jak świnia, jak dudek" nicczysty, brudny, wstrętny n. Poucza się więc: na nikogo pluć nie wolno. Tak jednak czynią nierozumne dzieci. a przez to narażają się na liszaje 73. I do dzieci właśnie kieruje się pouczenia, żc nic wolno pluć (także smarkać, oddawać mocz, kał): - do ognia. bo będą mieć zgagę (ta "piecze"), opryszczy język, będą bolały oczy IlIb glowa. bo ..dupa sparszywieje", po śmierci będzie pił urynę, np. psa 74; ..starszy nigdy tcgo nie uczyni. dlatego też nigdy na ognik nie cierpi" 75; - na ziemię, ,.bo to grzech". i do wody, "bo utopi się" (za taki czyn należy przeprosić matkę-zicmię. świętą wodę) 76; - na wiatr. .,boby d iabeł co zrobir' 77; - na slo(lce, ..boby ciemności zapanowały nad nami" - pouczał dzieci pewIen lIkrailiski starzec 7X: - na każdą świętość, tj. także na obrazy a treści religijnej, krzyż, hostię, monstrancję itd. Tak czynią tylko czarownice, heretycy 79; - na gady, np. na żabę, bo ona sama może opluć i tym spowodować chorobę OClll xu: - na lustro, ..bo mu co urośnie na ustach" RI; - przez okno, .,bo tam siedzą anioły" 82. Oczywiście, dokladnie te same i wiele innych zakazów nałożonych na splu"anie dotyczy takżc dorosłych: myśliwych na polowaniu R1, ciężarne kobiety - 7u lob. np.: B. 71"\. Briickncr. 13aranowski. () hU/lajach, wiedimach i ws=elec=nicach, Lódź 1963. s. 219. S/Oll'l1ik efvlIl%gic:::ny ję=yka po/skiego, Warszawa 1957, s. 30. 72 \'1!1j'({ Ą"i,gll .... of! cif .. t. 2. s. 9S6. n lob. np.: f'vl. Udziela. Medycyna .... op. Cil., S. 9S. ;.j lob, np,: ./. Talko-lIryncewicz. op. cil .. s. 142. 3S I: R. Bednarik. Duchovne =ak/ady "d,"'el/o ,1/1I"ilel\-I\I'iI. Matica SI<lVcnska 1944, s. 38. 7~ S Spltla!. Ol) ci/o s, 37,63 7() /oh. np,' ;\ L. Bogdanovic, !'ere':ilki drevnieRo miroso=ercanija u he/o/"llsov. Grodno I X'):'. :i. 20: l\.. r""loszyliski. /'o/esie wschodnie, Warszawa I92S. S. 1SS, 160. 161. 162: S. A. '1'0LII CI'. /'ej'()\,(/I/ijo "uslo{l/os/avionskich I/orodov XIX - naća/a XX veka, Moskva 19S7, s. 76. = 77 S Cis/,~lI'ski, 1,lld górnico-rolniczy okolic S/oIVkowa IV powiecie \\iadolllości do Antropologii Krajowej" t. II. I S86. S. 3. 7S S Tcrcśccnkova, /'il'llvanl/ia VSOllce, .,Elnogralićnij Vistnik" I. 7,1928. 7') Ii. li'lI'<lIlOlI'ski. op. cil., s. I SO. SO V. Sclmarz-La/ccky, S I V. Stctina, /'over\' S2 F. Kolcssa. 0/'. cil, !'overy = L(cull Strakonic ... Cesky Olkuskim. S. 133. Lid" R. 31. 1931. s. 343. =w'ikad/a =e 7.inkovska, ..Cesky Lid" R. 2S, 1928, s. 300. s. S4: 1'. r. t:ubinskij. op. cil .. s. 102. II "Zbiór �tym nie wolno pluć na kreta, bo dziecko miałoby sześć palców u rąk i nóg (jak kret) oraz wtedy, gdy poczuje ona nieprzyjemny zapach, gdyż d/iccko urodzi się n ieżywe lub chorowite 84. A Ie istn ieje też odm iennc za leccn ic: c i~żarna. gd~ poczuje zapach trupa powinna splunąć, "boby dziccku cuch lo z ust cale życie"85. Ambiwalencja właściwa myśli mitycznej sprawia, że obok laka/.Ó\\ splu\\ania etnograf będzie notował nakazy spluwania. Na ogicll pluć nic wolno. ale jeśli komuś opryszczy język winien napluć na żarzqce się węgle. wtedy zgubi pryszcze, obsypie nimi obmawiającego 86. Na księżyc pluć nic wolno, ale żcby Ukraióca "uroki nie braly" pluł w jego kierunku 87. Grzechelll jest pluć na wiatr, lecz żeby oddalić wicllLlrę czy wir, trzeba było splunąć \V ich stronę ss. Chociaż było zabronione spluwanie (i smarkanie) na ziemię, chl\)pi pospolicie spluwali na nią, i do tego wcale nie na osobności 8 Wzbronionc jest oplll\\anie ludzi, lecz jeśli ktoś usilnie wpatruje się, np. w dziecko. należy napluć IllU w twarz 90. Jeśli już rosyjscy chlopi i kaukascy Żydzi pozwalali sobie na spluwanie na ziemię, to starali się to czynić w lewą stronę (,.na Clarta··). lecz nigdy w prawą (podobnie Białorusini oddawali macI na lew'l stronę). a następnie starali się ślinę zadeptać 91. Wydalanie śliny w obecności innych osób, i w ogóle spluwanie. jest odbierane dzisiaj jako nieprzyzwoitość, zachowanie odrażające. niezdr(1\\e ("ślina przenosi zarazki"), jest wyrazem nieokrzesania. Nawyk spluwania zoslal powstrzymany w dużej mierze przez Iiczne restrykcje i zakazy. Taka postel\\ li była kształtowana w cywilizacji Europy przez wiele wieków. Obserwuje się jeszcze spluwanie i zadeptywanie śliny przez ehlopów w miejscach publicznych, w obecności innych osób - zachowania takie wyraźnic przypominaj,) obyczaje szesnastowieczne. Wówczas to zalecano w podręcznikach dobrych manier, aby nie powstrzymywać się od spluwania, ani tej. nic nalcżalo polykać śliny; było dopuszczalne wydalanie śliny w miejscach publiunych. \V llm3rzystwie, ale należało ją zadeptywać <)2; zabraniano spluwania do ognia. prze? okno, w kościele. Wobec śliny, szczególnie restrykcyjny byl koniec XVII i c:ll~ l } 83 D. Zclcnin. Tabu slav u narodol' /"OSIOCllą/ r:vropl' I Sc\'('mo! .bi ... Shorlli" \llI/C'.i;1 Antr<~pologii i Etnografii" l. 8. 1929. s. 71. 8 S. SpiltaL op. cit .. s. 41: Z. Kuzcln. Dvtvno l' ::n-(;ojoch i vil"lll'olll1loch /lk/"(/lIIsk(),~" naroda ... Matcrijali do ukrains'koji ctnologii" t. X. I l)()(l. s. I). 85.J. Tnlko-Hrynccwicz, op. cil .. s. 89. 86.J. Świętck, Z nad.., op. cit, s. .\61. 87 F. Kolessa. op. cit.. s. 77. 118K. Dohrjmiski. Znachorstwo II' Sall/bonkielll. .. Lud·· t. :n. I'Jl-ł-I ']l:'." 125. 89.1. Husek, lIranice me::i ::emi MoravskoslUl·ellskoll o ,'ilovclIskelll. I'ralta 1'J32. s -'07 90 L. Podjnnovinskn. Povery:: hornych l3::illiec. ..Slon:nsky I'f-cltbl"· R. I X. I XI)2. s. ~()2. 91 A. At~lIlasjev, op. cit., s. 186. 92 Ślinę zadeptywano lub przysypywano ziemi'l prawdopodobnie laki.e w tym celli ... aby nic dostnln sil( osobom niepowolanym. mogącym ui.yć jej do l'I.;Jn·)II pr/.ceiw osohie. k11')[";\spllln~la· (A. Palucb. op. cit.. s. 104). �ISS \\ick XIX - w tym okresie zanika sam nawyk spluwania; nieobyczajnym było samo wspollln ien ie śl iny ln. N icrówne sukcesy cywi Iizacj i wobec cia ta, różne stopn ie stłumienia poszczególnych jego części oraz funkcji przez restrykcje i tabu, to już dobitnie ~\\ iadczy o niejednorodnych stosunkach do cielesnych mediatorów. Jednako\\ oŻ. aby opowiedzieć czym się różnią, czym upodabniają te mediatory, potrzeba ..więcej, niż tylko splunąć". ,\dam l'aluclL Ihigni..:w Lib..:ra SALlY A- JUICE OF THE BODY (Sumlnary) lil-: artick. conccl'lling a part of a more general problem which is the "anthropology or the hl1d: ". l(lClISe, on th..: scmantic of saliva - a specific "bodily substance", the "body which is not (lIIe', III structuralist analys..:s. the meaning of body oritices as well as secretions and excretions has hcell rcduc..:d lo thc concept of ·'mediation". As a result. they have been perceived in terms of lil,' "comlllllll denominator". whil<.: lheir specilic semantic characteristics have been largely i",J]()!cd Ihe articie proves that th..: semantics ofsaliva depends on popular beliefs concel'lling anatomy alld ps: chology - ill fl)lk culture it has been treated as an analogue of their bodily tluids (urine. 'perm. ":IC) ;lJld lIaturaf liquids (water. rain). Thus, instead of general models and onc,Iilll..:nsiollal inlerprdalions, the authOl's prefer specific description and detailed interpretation of "j(llk r":iJiilies". ~,' N. Uias. l'r~(,/IIiam' o!JvcajrJw ,,-'cvwili=acji Zachodu, Warszawa ł 980. s. 21 S - 228. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1704034272b5182fec9eb48de126df63.pdf 47333e20da13590b78d7d081425e5e21 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2163 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource komunikacja społeczna antropologia ciała antropologia komunikacji Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2010 Title A name given to the resource Język i ciało / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.129-144 Creator An entity primarily responsible for making the resource Brocki, Marcin Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, \L\RCIN t. 80, 1996 BROCKI '1;"ko/.I1;1\\ ClC Stud ium Doktoranckic [ 1l1\\Crsylcl Wroci<lIIski O WZAJEMNYM ZWIĄZKU JĘZYK I CIAŁO. DWÓCH SYSTEMÓW SEMIOTYCZNYCH Badania nad komunikacją kulturową, których częścią są obecne badania nad ..językiem ciała"' i komunikacją niewerbalną I, często posługują się wypracowan: mi \\ ramach językoznawstwa metodami badall nad językiem w odniesieniu dl) innych zjawisk kultury, które udaje się interpretować właśnie w perspekty\\ie komunikacyjnej. Często też zaczynają przybierać postać poszukiwania analogii w pozajęzykowych systemach komunikacji. W niniejszym artykule pllstaram się pokazać jak ów proces adopcji i analogii rozwijał się w dyskusji naci .jqykiem ciała", oraz jakie są ograniczenia dotychczasowych badarl i możlillllści ich przełamania na gruncie współczesnej antropologii. Wyjaśniam raki.e zależności między językiem a gestami i próbuję odpowiedzieć na pytanie, czy są one wystarczające, aby nazywać kod gestyczny ,językiem ciała", "mową bez slów"'') Jakie są kulturowe reguły rządzące gestyką, czy są one analogiczne do tych, które rządzą językiem naturalnym? Czy termin ,język ciała" jest terminem opisowym. czy tylko pewną metaforą, która ma zbliżyć dwa różne ś\\ iaty - "potoczności" i "naukowości"? Artykuł próbuje kwestie te omówić i \\:jaśnić na przykładzie dyskusji teoretycznej, toczącej się od lat 70. w nbrębie kilku dyscyplin naukowych, m. in. semiotyki, lingwistyki, psychologii i antropologii. "Iowa a gesty Jeśl i teoretyczne zainteresowania systemam i gestycznym i i językiem znaków towarzyszyły refleksji nad językiem naturalnym od XVIII wieku, to gestykulacja, rozum iana jako gesty towarzyszące mowie, stała się tematem retleksj i teoretycznej stosunkowo niedawno (Kendon, 1992, s. 225). Jeszcze na PI)Cz<\tkuXX wieku żadna z dziedzin nauk humanistycznych nie zajmowała się problemami związku gestu i mowy, nie zauważając po prostu problemu i jakiekolwiek w tym względzie kwestie tłumacząc psychologicznie poprzez życie \\e\\nętrzne ezlowieka i jego umysł. Oczywiście jest to związane z metafizyką, "tóra legia u źródel całej współczesnej nauki, a mianowicie z kartezjal1skim l ..Obćcllic·· ponicważ taka perspektywa \\la~ci\\\Ill.icj p0C/.'llkiclll są lay Sapira-Whortha 'J l.lld L LXXIV w dyskusji nad kulturą i strukluralizm. ma krótką historię - �130 rozdzieleniem umysłu i ciała. Gest mógł być tylko zewnętrzną powłoką dla emocji i właściwie tylko jako taki poddawał się badaniom i obscl"\\acji. Podobne poglady spotykamy jednakże również i dzisiaj. Jeszczc wcześniej tłumaczono go w kategoriach teologicznych. wyjaśniając. że gest jest znakiem stanu duszy. Współcześnie związek gestów z mową wydaje sit;:już na tyle silny i nic\\ątpliwy. że niektórzy badacze sądzą, iż dopiero .język ciała "V kontekście języka naturalnego daje klucz do odpowiedn iego rozum ien ia sytuacj i i do odpc)\\'iedniego wobec tego działania. Bez względu na to co jcst mówionc. to język ciala decyduje o rozumieniu prawdziwej sytuacji" (Fast, 1970. s. 166). Licznc badania semiotyczne wykazały, że sygnały niewerbalne mają pięciokrotnie większe oddziaływanie niż werbalne, i w przypadku niezgodności obu bierze się pod uwagę informację przekazywaną niewerbalnie jako tę prawdziw'l (patrz np. Pease, 1992, s. 17; Lyons. 1984. s. 76 - 82; Fast, 1970. s. 17) - 180) Gesty, które występują razem z mową, są od niej zależnc i na ogól z nia symultaniczne, nazywa się gestykulacją - jest to grupa zdccydowanie najczęściej używanych przez nas gestów. Funkcje gestykulacji próbuje się w:-ja~niać na różne sposoby. Z psychologicznego punktu widzenia wydaje sit;: b:-ć częścią wysiłku mówiącego w konstrukcji komunikatu językowgo. W tym podejściu akcent pada na rolę i funkcję gestykulacji w procesie interakcji. sytuując wszelkie możliwości działania po stronie mówiącego .. gest) kulacp może jedynie wspomagać proces tworzenia właściwej wypowiedzi jqykO\\ej Jednak są i takie opinie, że gestykulcja jest jedynie produktcm ubocznym dla mówiącego i nie ma wpływu na to co z komunikatu jest w stanic zrozumieć odbiorca. Kendon twierdzi natomiast (i to stanowisko przyjmuję jako pocislawowe dla aktualnych rozwaŻal)), że gestykulacja pojawia się jako integralna część indywidualnego wysiłku w celu komunikacji. a co więccj. C7t;:sto pelni w tym procesie główną rolę. W gestykulacji nic obserwujcmy tego samego materiału. który jest reprezentowany w słownym skJadniku w)'powiecll.i - gest n ie podwaja znaczen ia. Obserwujemy część zawarlośc i wyrażen ia. która nie jest (lub nie może być) reprezentowana w sJowach, 'lic któr,! nadawca próbuje jednak w jakiś sposób wyrazić. Niekiedy ,.nadawca" potrafi v"yrazić \\SZ)Sl~\) to co chce słowami, np. przez teleron. W innym razie może chcieć lICZ:-nić swoją wypowiedź bardziej ekspresyjną. Wtedy stara si<; poprIcz gesty wyróżn ić części dyskursu w pewne odcinki - podobnie jak to jest przy środkach fonctycznych. takich jak akcent, intonacja, pauzy - i nadać wiI.lIalml reprezentację pewnym tylko aspektom wypowiedzi. lub alternatywnie stosuje gL'sl Lamia:>l mowy, pozwalając gestom grać rolę caJych wyrażel) (por.: Kendon. 1986. s. I::> 13). Calbris przytacza przykłady z języka francuskicgo potwierclzaj'lcc powyższe stwierdzenia. Zauważa, że klisze językowe lj. Oh /U /(f czy /liC' (fiC' (fiC'. czy takie wyrażenia jak Comllle-ci COtr1IJ1C'-CU mają charakterystyczną. 100\arZ)szącą im formę gestyczną lub całkowicie je zast<;plljąC<l. k(()ra posiada slrllktllr~ �131 rytmiczną odpowiadającą językowej. Np. szybkie potrząśnięcie w górę i w dół I-.;ką towarzyszy Aie {lie aie a rodzaj horyzontalnego balansu w przód i w tył towarzyszy COll7l/1e-ci cOl/ll/le-ca (patrz: Calbris, 1990, s. 168 - 169). Synchroninlcja gestu i mowy tworzy powtarzalną kliszę, stałą formę gestyczną, mogącą zastąpić mowę. Pozwala to także na istnienie gestu bez gestu, czyli w obrębie z\\ rotÓ\\ jFykowych, które zachowały w swoim wnętrzu pozostałości gestu tekspresywnego. "Gest poddał się stopniowo semantyzacj i w związku z wejściem \\' obręb pewnego funkcjonującego systemu semantycznego. Następnie mógl wypaść z jego leksyki, zatracając ścisły związek nazwowy z nim, ale przechowal sit; wraz z kształtem i sensem semantyczno-funkcyjnym jako odpo\\iedni zwrot językowy" (Jonca, 1984, s. 6). Zasada ta została po raz pierwszy ~formulowana przez Jousse'a (Jousse, 1974) w postaci zasady formulizmu, pl)Jętego tu jako jcdnostka ekspresji, zapewniająca przy niezmiennej ilości pCl\\tarzalnych, stereotypowych form (słownych, gestycznych) istnienie wielu treści przez zestawianie form istniejących wciąż na nowo. Powtarzalność i stereotypowość przenoszą daną formę daleko w czasie, a dzięki istnieniu kontinuum ekspresji (od ciała aż po język mówiony, który u Jousse'a jest dalszą i późniejszą formą języka somatycznego), gest może zamienić się w słowo. Docierając do metafor zawartych w formułach (nazywanych przez Jousse'a 3nalogemami) docieramy do ukrytych za nimi gestów. Współczesna nieumiejetność odczytania związków podobiel1stwa między słowem i gestem wynika z rozerwania tego związku przez cywilizację pisma, jaką jest niewątpliwie cywi Iizacja "nowożytnoeuropejska" (por.: Abramowicz, 1979, s. 47). Do jakiego stopnia mowa determinuje nasze sposoby gestykulacji? "Niezależnie od kultury słowa i gesty pojawiają się razem i z taką przewidywalnością, że. jak twierdzi Birdwhistcll, mająca pewną wprawę osoba będzie w stanie ,)kteślić tylko na podstawie głosu, jakie gesty wykonuje mówiący. W podobny ~posób Birdwhistcll nauczył się określać tylko na podstawie samych gestów, jah.im językiem mówi dana osoba" (Pease, 1922, s. 12). Ludzie gestykulują zgodnie z intonacją danego języka i nie mogą gestykulować inaczej. Ludzie anglojęzyczni poruszają się "po angielsku", h iszpallskojęzyczn i "po hiszpal1sh.u" itd, a więc przynajmniej część gestów (gestykulacja) jest zsynchronizo\\ana z intonacją, współgra zjęzykiem (por.: Poyatos, 1975, s. 206 - 207). Wraz ze zmianą języka w jakim się mówi, zmienia się także gestykulacja. Efron (1972), porównuji\C zachowania gestyczne Żydów i Włochów zamieszkałych \\ USA, pokazał jak zmicnia się gestykulacja wraz ze zmianą języka w jakim ~ię mówi. Kiedy dwie grupy mówiły we własnych językach, gestykulowały różnie, natomiast kiedy zaczynały mówić po angielsku, ich gesty stawały się niemal identyczne. W obu grupach byli zarówno nowi imigranci (silnie przy\\ iązan i do tradycj i rodzimych), jak i ludzie zasymi lowani ze społeczet'tstwem amcrykallskim. Gesty Żydów były bardziej jednostronne i ograniczone. Łokieć byl dla nich punktem podparcia, a ruchy raczej kanciaste i nierówne, gwałtow- �132 ne. Gesty Włochów były obustronne i bardziej obszerne. Ramiona by/y tutaj punktem oparcia, ruchy operowały szeroko na boki i byly bardziej okrągłe w formie. Żydzi i Włosi zasymilowani nie różnili si<; znacz'lco w sposobach gestykulacji, a nawet nie było większych różnic między nimi a innymi zas~milowanymi grupami w USA (por.: Dittman, 1973, s. 243-244). Creider \\ysunął wn iosek, że organ izacja gestykulacj i za leży od stosowanego \\ clanym języku akcentu, a mniej od jednostek tonicznych CJone units") jęl.yka. Badając Kipsigis z poludniowo-nilockiej grupy językowej zauwa7yL że ,.fraz)' gestyczne" - analogiczne do fraz językowych - są mniej ciasno zorganizo\\ane i bardziej zróżnicowane w relacji do jednostek tonicznych niż. to ma miejsce u Luo z zachodnio-nilockiej grupy językowej, czy Gussi z grupy językowej Bantu U Kipsigis "akcent" frazy gestycznej nie jest slaly w stosumku do fraz języka mówionego, odwrotnie niż u Luo czy Gussi, poniewai. u Kipsigis akcent ni,' służy w sposób stały demarkacj i fraz języka mó\ovionego. AUlor s'ldzi. że różnice w gestykulacji są wynikiem różnej rytmiki języków (por.: Kendon. I C)X(). s. 16). Gesty występujące z mową służą rozdzieleniu potoku slc)\\. \\ sposóh analogiczny do funkcji jaką spełniają intonacja czy pauzy w ję/yku naluraln~ m. W klasyfikacj i gestów rąk i d/on i zaprezentowanej przez Ekmana i Friesena (1969), spotykamy tzw. "ilustratory", czyli gesty njk towarzys/,\ce r07.1110\\ie. Ich funkcją jest właśnie podkreślanie. akcentowanie lub spełnianie roli \\izualnej interpunkcji dla tego, co się mówi. Dodać by należa/o. żc gestykulacja jak i catość języka ciała, podlega pod najwa7.niejsz)' z kontekst()\\. w,trunek gestu - ciało. Kulturowa wizja ciała ma tutaj również swoją rolę, co najlepiej oddają przykłady zmiany form gestykulacji, już nic Iwi,vanc I totalnym pi"/esunięciem calościowej wizji świata (od kultury do kultury). leCi w olm;bie tej samej kultury, w związku z dokonującymi się ważnymi Imianami spokczn~ mi Okazuje się mianowicie, że formy gestykulowania są nie lylko u/akżnione ll(J stosowanego akcentu, od rytmu języka, lecz równiej od \Vyobrajel) na temal ciala i związanych z tym reguł zachowania 2. Gestykulacja związana jest z tym co mówione, jak mówione. \Vjakim .i1t'/~ku. stąd też i z kontekstu w jakim się pojawia bierze sil,: uklad pOS/Cleg()!Il: ch gestów. kolejność. a także znaczen ie - nie jest ono wyn ik iem ..auIOIJl)IllIC/nego", znakowego charakteru gestu. Co więcej, samej gestykulacji nic da ~il,:\\ pełni odizolować od innych gestów. np. gcstów spontaniClnych. kt(·)rc \\ spo~c·'b całościowy mogą wyrazić swoje znaczenie. czy gestów S) IllboliClnych. intencjonalnych, które posiadają ustaloną kulturową formę, czy na\Vcl od geSI\·)\\. lj. 2 Najlepszym pr/.ykJadell1 będą wcześniej IVspOll1ni'lnc grupy Wloch'·lIl i /\.k)lI. II kl(\l1 ci sposoby gestykulacji. swoboda. szerokość ruch(lIv. więbza u Wloch,·m. Il1nlCI'/;1 LI i.lci(\\\ zakży wlaśnie od silniejszej negacji ei,Jia u tych drugieJ1. odmienncl,'o lIyol1r;I/"llid kulllll(\IIC~\\ Cickawe jest również lO, że grupy c!niezne badanc IV NOllylll Yorku. l,'rup' o pocioiJm III ,Lilli",· spokelnymubodLY. bez w/.ględu na ję/yk gestykuluj'l podobnic 1;lk Ilic'· suge'li;1. /, gestykulacja silniej zależ.y od wyohrażcli kulturowych. sposob,·m /1 cia. ni/ ,)d W/I b i ;Ikce'nt;: wydaje się slusma. patrz: Fast. 1970. s. 177. �133 \\ języku znaków, którc są bardziej analityczne niż całościowe, i które funkcjonują \V analogiczny sposób jak jednostki leksykalne języka mówionego (por.: Kendon 1986, s. 20 - 21). Gestykulacja przeplata się również przez różne poziomy klasyFikacj i Ekmana i Friescna (1969), wskazując wszakże zawsze na S\\ój integralny związek z mową w działaniu komunikacyjnym, przywołując analogię mi~dzy systemem języka a systcmem gestycznym. System jp;yka a systemy gestyczne Współczesne jY/.ykoznawstwo, często w celach heurystycznych, pojmuje \\ szystk ie systemy komun ikacyjnc jako pokrewne w stosunku do języka naturalnego, jak systemy o podobnej strukturze" dające się tak samo opisywać. Szczególnie pierwsze odkrycia dotyczące systematyczności i regularności c\)c\ziennych /achow<1I1 kinczycznych pozwoli/y na szybką adaptację i przekład 1l1elllc\ stosowanych przy opisie i interpretacj i znaczell w języku na systemy sestyczne. laczyto udowadniać, że metafora "język ciała" jest jak najbardziej upra\\niona .l, a wobec znalezienia dla tego języka gramatyki Ueszcze w latach -o \\ icrzono, że taka gramatyka istn iejc) przestan ie być traktowana jedyn ie jak 1l1etafora. ladano sobie pytanie: jeśli gesty nie są wykonywane dowolnie, skoro ich znaczenie. kodowanic. interpretacja i ostateczne rozumienie gestu czy gesty~ulacii pocIlega ścislym regulom, a więc skoro tworzą pewien kod, to czy L1pr~l\\n ione jest mówienie o "jltzyku gestów"? Wydawało się, że tak. N ie jest to .Icclna~ nlcw'ltpliwe. Czy zatem gcsly S'I zorganizowane w .system Kestyczny. język znaków? F~\\\ ~1. i.e gesty zorganizowane są w systemy gestyczne, języki znaków, /,1/\\\ czaj wledy. gdy ~omun ikacja mowna jest niemożl iwa bądź utrudn iona (lnaki uiy\\ane w studiach TV, na lotn isku, giddzie itp.). "Term in ,system .'..!cs/n::'llI jest używany na określenie systemów, w których liczba odmiennych !tlrlll geS!ll\V maz zakres ich funkcji są ograniczone" (Kendon, 1986, s. 8) - bez pra\\ synlaktycznych. Do tych systemów zaliczyć można na przykład gesty ~lut\htopO\\icll)\v. gesly kierowców ciężarówek, graczy w baseball itp. (patrz IIp. Kellllon. 1986. s. 8: Ciołek, 1973, s. 59 - 80). Zdarza się, że stopicil ~~()IllplikO\\ (lnia owych systemów przypomina skomplikowanie języka naturalnego. Mamy wlecly do czynienia z tzw. językami znaków, tworzących kby~on znaków, ~t('lI'ych kombinacje zorganizowane są wedlllg ścisłych reguł S) nlaktYClnych. Termin jI:::'J'k ::.naków używany jest na określenie systemów Illaj'lcych wiele rorm gestycznych w swoim repeltuarze, i których zakres t'lIn~cj i n ie jest ogran iczony. Do n ich zal iczam)' gesty głllchon iemych, ; (./\ li posiildilj'lcc leksykolI i prilwa skladni . .1 \\ ~111110plllllgiilakie: slanllwisKO przyimuje np. Williams. opierając sit;: na modelu dc -;.lli"IIIC·11. kll\l\ pl1\\lldll\\Iii llgl·aniuenic i lwią/anie jt;:zykowe (lingwistyczne) teorii I,ulllllll\\\ch ti/i,i1ali lud/kich gcstyki. 01'<.11. nadanie jej matematycznej struktury (patrI: \\ i11i<1I1h. 1')7(». �134 zakonników trapistów czy Aborygenów w Australii (patrz np.: Kendon, ]986, s. 8). Języki znaków są relatywne kulturowo lubli społecznie. Są one często uważane za alternatywne w stosunku do języka mówionego, jak np. je;zyk australijskich Aborygenów, mnichów trapistów, czy Indian z Ameryki Pólnocnej. Lecz najbardziej zorganizowanym spośród owych języków. którego strukturalna i syntaktyczna charakterystyka najbliższa jest tejże w języku mÓ\'vionym, jest język głuchoniemych. Jednakże język ten jest całkowicie opart)' na języku mówionym, nie jest systemem autonomicznym, lecz podsystemem języka naturalnego (Bitti, Poggi, 1993, s. 438 - 439). Właśnie przez te; \vłaściwość nie może być on badany jako system kinezyczny - nie jest systemem pierwszego poziomu komunikacyjnego, tzn. jest wyderywowany 7 systemu języka mówionego a nie z systemu kinezycznego, nie jest oparty o cia lo. lecz o mowę. Wyłącznie w tychże gestach Illożliwajest pelna leksykalizacja i istnienie praw syntaktycznych, a więc istnienie pełnego repertuaru form gestycznych funkcjonlljących w zorganizowanych zdaniach, podobnie jak to ma miejsce ze słowami w języku mówionym (por.: Kendon. 1986. s. 23). Jednak to na podstawie badal1 nad językami znaków (sighn languages). traktując je jako formy modelowe, starano się pokazać, że systematyczność form gestycznych i sposoby ich przekształcell w działaniu komunikacyjnym prowadzą do ich strukturalnej i syntaktycznej charakterystyki, analogicznej do tej, z jaką mamy do czynienia w wypadku języka mówionego (Bitti. Poggi. 1993, s. 439). Semiotyka gestu, bazując na osiągnięciach językoznawstwa i semiotyki strukturalnej, próbowała udowodnić, że gesty tworzą system analogiczny do systemu języka, a tym samym, że w k inezyce można stosować procedury badawcze, analogiczne do tych stosowanych w badaniu języka. Ponieważ w podejściu strukturalnym komunikacja tworzy ściśle zorganizowany i zamknięty system społeczny funkcjonujący na podstawie określonego zespolu reguł, to skoro gestyka jest takim systemem, musi podlcgać regularnościom i prawom podobnym innym systemom komunikacyjnym. szczcgólnie. że system języka wpływa na system gestów (gestykulacja), a oba systcmy są wspólzależne (Matusewicz, 1979, s. 332), będąc częścią systemu komunikacyjnego. Wspólzależność obu systemów (języka i gestów), to że są częścią tego samego systemu komunikacyjnego, uczyniła je dla Birdwhistella podobnymi - analogia wywołuje podobiel1stwo: "zachowania kinezyczne konstytuują systcm komunikacyjny analogiczny do języka naturalnego, a metody lingwistyczne są stosowane do badal1 nad językiem ciała, ponieważ system kinczyczny strukturyzllJe zachowania cielesne człowieka w sposób zbliżony do tego. jak system językowy strukturyzllje strumień mowy w dźwięki, słowa, frazy. zdania" (cyt za Goździak, 1987, s. 171; por. też: Matllsewicz, 1979, s. 332 - 333). Jc;zyk ciała ma strukturę analogiczną do języka mówionego, ze względu na to, że jest skomponowany z ograniczonej ilości (w każdym społeczcllstwic) clcmcntó\\ dystynktywnych, które są dzięki prawom kodowania możliwe do upor/ądko\\a- �135 nia \\ faktycznie nieskol1czenie wiele regularnych (uporządkowanych) kombinacji. które tworzą komunikatywny aspekt ludzkich zachowall (Birdwhistell, ]971. s. 96). Zarówno system języka, jak i system kinezyczny, są systemami infrakomun ikacyj nym i (czyi i podsystemam i całośc iowego, zi ntegrowanego systemu komun ikacyj nego), n ie znaczącym i same w sobie lecz odnoszącym i się do siebie \\ zajem i poza siebic, i jedynie we wzajemnych powiązaniach tworzą system komunikacyjny, samc w sobie nim nie będąc. Sam gcst nic jcst znakiem o analogicznej strukturze do znaku językowego, chociaż dajc się opisać w kategoriach binarnych. "Gdyby porównać morfologię gestu I.e struktur,\ znaku de Saussure'a, to na podobiel1stwo znaku słownego można odnalcź.ć w geście: elcment znaczony ~ rzeczywistość abstrakcyjna lub empirycznie dana, pojęcie. rzecz. stan - i element znaczący - wyobrażenie rzeczy. czy poprawniej ..dzianie się rzeczy", zjawiska, jego uobecnianie" (Jonca, 198-+. s. (j). Element znaczony wprowadza w geście konieczność partycypacj i interpretatora w wypracowywaniu sensu, angażuje jego kompetencję kulturo\\ą. czyli powodujc. że znaczenie nie jest elementem biernym lecz czynnym laChO\\aI1 komunikacyjnych S Wnioskami z bada,] kinezycznych, które pozwoliły na strukturalną analizę gcstÓ\\ Birdwhistellowi (1971), Bouissacowi (1973), Eco (1972) i innym, jest to m. in .. że: żaden ruch ciała nie jest bez znaczenia w kontekście w jakim się pl).ia\\ia. że postawy ciała, ruchy, ekspresje twarzy są uwzorowane i dlatego Ilwg'l być przedmiotem systematycznej analizy (por.: Hayes, 1972, s. 158) b. Burclwhistell dzieli gest na: ..kin)"·· najmniejsze jednostki zauważalnego działania, analogiczne do f,)nó\\ . kincm)"zbiór kinów, które mogą zastępować się wzajemnie, bez zmiany gkl\\ nej interakcyjnej sekwencj i, analogicznie do fonemów, kincmorfy-kompleks działall mających miejsce w różnych częściach ciała naraz. analogicznie do morfemów, kincmoł"femy - które tworzą klasę zastępowalnych kinemorfów" 7. Autor dodaje, że podział ten, chociaż efektywny i użyteczny, ma służyć t: Iko lak dlugo aż dopracujemy się lepszych metod analizy zachowaJ1. Metoda opisu i badania gestów jest zapośredniczona z językoznawstwa :.trukturainego. Należy gest odcieleśnić (pozbawić kontekstu ciała) i odkryć 'i (ic,;1 >alll \\ >obic ni.: Illa znau.:nia. co jak sąuz.,: najlatwi.:j zauważyć przy rozwiązywaniu klll;II")\\ \\ idozo<lClności gcstów (o C/.ym poniż.:j), i choć każdy gest jest potencjalnie binarny. :1le Illac!\ \0. ic o\\a hinarność poudajc gotowy schemat interpretacyjny. z pewnością nic jest \\: ';1;IIC!aj;lc;1do lIkonslylllow;lIlia ,;i.,:znaczenia. Dopicro widz, int.:rpretator to znaczeni.: nadaje. (. .lcdnak dll\louó\\ na analogi.; i odpowiedniość jt,:zyka i gestów nigdy nie udalo sit,: przed>taII ie. II \ b/uj'lc jedynic III i;l!.ki Illi.;d/.y tymi systemami. Chodziło IV gruncie rzeczy o wykazanie I pr/~d Llkt;lllli). i.c strukturalnie oha systemy się nie różnią (w sensie podobieństwa). i ("' I. /.;r Ilay.:s. 1972. s. 159. j\ �136 jego struktury formalne, nie przez opis i symboliczną transkrypcj~, lecz [\\0rzenie, przy pomocy aparatury pomiarowej rejestrującej sekwencje ruchu, modeli ruchu, w oparciu o strukturę rozpisaną powyżej. W ten sposób ma się uzyskać wyodrębnione dynamiczne kontinuum, złożone z elementarnych jednostek ruchu (oznak kinezyeznych) i stąd wn ioskuje się o zespołach syntagmatycznych gestu - z wielu drobnych jednostek pozbawionych sensu składa się jednostka większa posiadająca sens. Dalej ustala się, drogą dedukcj i, podstawowe reguły składniowe gestu przez relacje między kinemami. Rolę regul gramatycznych pełnią tu uwarunkowania biologiczne i kulturowe (por.' Ratajczak, 1977, s. 153 - 156). Metoda ma pozwol ić stworzyć zestaw podstawowych jednostek (coś w rodzaju słownika tworzywa gestów). oraz ustalić reguły łączenia i przekształcell owych jednostek w konkretnym geście (konkretnej kulturze) w znaczące jednostki wyższego rzędu. ,Język gestów" ma być ciągiem operacji o charakterze analogicznym do języka naturalnego. Je7elib~ istniał taki leksykon gestów i odpowiednie prawa syntaktyczne pozwalające na tworzenie złożonych konstrukcji gestycznych, wówczas analogia języka i systemów gestycznych miałaby sens i byłaby prawomocna. W przeciwnym \vypadku musi zostać porzucona. Jednak, jeżeli nawet pozwolimy sobie na znajdowanie analogii obu dyskutowanych systemów, to słowa-gesty (np. wskazywanie. znaczące "tam", "tu") nie są w stanie przez żadne operacje składniowe utworzyć zdal1 gestycznych (np. "poszedł tam"), gdyż takie zdanie jest złożeniem kilku nakładających się kontekstów (np. słownego, sytuacyjncgo) oraz jest całkiem innym gestem (machnięcie wysoko uniesioną ręką w przód). Traktowanie wszelkich systemów komunikowania, jako analogicznych do systemu języka, łączone było z automatycznym przcnoszeniem metod i tenninów z jednego systemu na inny. Na początku lat siedcmdziesiątych. sam twórca kinezyki wątpił w poprawność takiego zabiegu (patrz: Birdwhistell. 1971s. 126-127; także: Dittman, 1972, s. 244), przyznając jednocześnie: ..Przez wicIe lat żywiłem nadzieję, że systematyczne studia (nad zachowaniami kinezycznymi - M.B.) ujawnią pewną hierarchiczną zasadę, która pozwoli/aby na derywację kinów z al1ykulacji, kinemorfów z zespołu kinów, umożliwilab;. także składanie kinemorfów - według pewnych zasad gramatycznych - w coś. co mogłoby być uważane za zdanie kinezyczne. [ choć rezultaty niektórych baclail wydają się być zachęcające, zmuszony jestem stwierdzić, i.e cło kj por;. nie byłem w stanie odkryć takiej gramatyki" (BirdwhistelL 197!, s. 1!8) Semantyka gestu Gdyby pokusić się na pochopny opis i anal izę pewnych zachow<1I1 kinezycznych, wybranych przypadkowo, łatwo przyjąć i zauważyć, że w ciągu syntagmatycznym w wielu gestach można wydziclić kilka faz. Podanie ręki składa się z trzech faz: otwarcia - dotyku - zamknięcia. PO\vitanie mil fazy: zauważenia - dotyku (lub zbliżenia) - zamknięcia (np. objęcie, uścisk d/oni. �137 pllCalunek). Blogoslawienic panny młodej przed ślubem też składa się z trzech laz. POlwierdzenie przez przytaknięcie głową na "tak" ma również wyraźnie laznaczające sil; trzy razy (oczywiście trzy fazy n ie są tu regułą): ruch w górę pozycja neutralna (taka sama jak przy "nie") - ruch w dół 8. W ciągu paradyg111atycznym. każda I raz daje się opisać za pomocą reguł binarnych opozycji: góra - dój, z neutralną l"azą zawieszenia, otwal1e - zamknięte, czy wewnątrz7e\\nątr7. Trój fazowość gestów, według Jousse' a, jest szczególnym, naj istotniejszym elementem strukturalnym wszelkich interakcji, przebiegających wedlug schematu: podmiot dzialania - oddziaływanie - przedmiot działania (por.: .-\bralllowicz, 1979, s. 44). Jednak nie wszystkie gesty dają się w ten sposób l..Jpisać (jedynie w ten sposób). co więcej, w przeciwier'lstwie do języka naturalnego ("werbalnego") konwencja decydująca a ostatecznym znaczeniu lblabia stale elementy struktury zachowania. W większości wypadków a znaczeniu gestu decyduje szeroki kontekst jego pojawiania się. Kontekstem tym nic jest jedynie przeciwstawiony jednen1L1 gestowi inny gest, tak jak to jest \\ przy padku cząsteczek dźwiękowych w języku mówionym, a tak chciał 1')711mieć kontekst Leach (por.: Leach, 1989, s. 58), lecz bardzo złożony kUlllplcks. W geście u odróżnieniu jednego znaczącego ruchu ciała od innego nie (kcyduje wyłącznie wiązka cech dystynktywnych, lecz bardziej - kulturowy kunwkst jego wyst<,:powania. Wiązka cech dystynktywnych pojedynczego gestu zmienia si<,:wral z kontekstem w jakim się pojawia. Okazuje się na przykład, że ekspresje twarzy towarzyszące gestom rąk mają często za zadanie rozróżnianie Illaczell dwu identycznych gestów. Przy niezależnych próbach przypisywania znaczell dwu tym samym gestom, którym towarzyszyła inna mimika, llkazalo silt. że badani rozróżniając znaczenia gestów brali pod uwagę mimikę (Bini. Poggi. 1993, s. 453). Stąd Birdwhistell, wychodząc od najmniej szych elementów ruchu, wyderywowanych z kontekstu, nie potrafił stworzyć odpo\I iedniej dla tak spreparowanego systemu gramatyki. Stąd nawet gdyby jego praca laczl;la się od jednostek większych, analogicznych do wyrazu - kinel1lorfemów, tn i tak nie ma dla nich trwałych zasad łączenia w większe .jednostki ... wypo\viedzi" lub "zdania" 9. Pojedynczy gest n;ki, czy np. brwi, niemal nigdy nie występuje jako fizycznL' dzialanie pewnego, jednego organu. Gest jest raczej złożony z wielu ekspresji narai: ekspresji twarzy, spojrzenia, ułożenia brwi, ust, pozycji ciała, rucil(')\\ ręki, ramion czy nóg (Grant, 1969, s. 535). O formie i sposobach interprelacj i gestu decydują też czynniki zewnętrzne, takie jak: sytuacja (ten sam gest może \v różnych sytuacjach znaczyć co innego), kontekst społeczny gestu, !lp. inaczej gestykuluje polityk, aktor - wzmożona ekspresja - a inaczej ludzie, l)d których uczekuje się opanowania (por.: Kępiliski, 1977, s. l J), światos .Jakohson ( I')1;7) poddaje badaniu gesty na .,tak" i ..nie·' <kiln. \\ iasnil: takil: Illzy wyróżniając i na tym podziale opierając ') l'ozajy/.:bll1i mak(l\v. () cZYlllwspominalcm wcześniej. systemie analizy. IV europejskim i bulgar- �138 pogląd, symbolika i wyobrażenia ciała, towarzyszące gestowi wypowiedzi i ich paralingwistyczne otoczenie. Z jednej strony gest odsyła w ciągu znaczell coraz dalej poza siebie. z drugiej strony ma być maksymalnie prosty i jednoznaczny. W lalo/eniu ma naprowadzać na znaczenie szybciej niż słowo, ma minimalizować inwarianty sensu. "Musi on wyraźnie eksponować cechę dystynktywną. charakterystyczną dla danego zjawiska, przedmiotu itp." (Jonca, 1984, s. 6). Steld możliwe są takie sytuacje kiedy cały sens wypowiedzi jest odbierany z ..języka ciala". Cech; dystynktywne, wyeksponowane przez ciało odsyłają dalej, już do bezpośredniego kontekstu związanego z przedstawianą ideą itp. Tak wir;c. aby ..zrozumieć, dlaczego wykonuje się takie a nie inne gesty, trzeba poznać tradycje. które narzucają takie właśnie gesty" (Mauss, 1973, s. 549). l horyzontu możliwych znaczeI1, jakie przed interpretującym rozpościera tekst (gest). aktualizowane jest to, które jest sensowne w danym modelu kultury i da siy powiązać z doświadczeniem. Ilustracją powyższego twierdzenia mogą być choćby dwa zestawy (listy) gestów a podobnym znaczeniu w różnych kulturach: zestaw La BalTa (1972) i zestaw Conrada (1971), w których wyraźnie widać. pomimo ogromnych luk metodologicznych i technicznych w przygotowanych przez ilich listach, że bez odpowiedniego kulturowego zaplecza, zrozumienie wielu gestó\\ byłoby niemożliwe 10. Skoro znaczenie gestu bierze się z kontekstu. musi on ukonstytuować się dopiero na korlcu wypowiedzi (działan ia komun ikacyi nego), kiedy \\s/ystk ie elementy kontekstu wystąpią. Może się zdarzyć. że kontekst kinezyClny łl1a niewielkie znaczenie dla komunikatu, że działa tylko pewna ClęŚĆ ciala w sposób znaczący, nie angażując innych w komunikat. Dodatkowo do przestrzennej organizacji ruchu dołącza czasowa: nie zawsze. nic w kai.dym momencie właściwe jest kierowanie spojrzenia na partnera, a w innych momentach jest \(1 konieczne. Ostatecznie gest staje się tym elementem gry. dzialania komunikacyjnego, który próbuje kierować interpretacją. Interpretacja gestu nic jest więc interpretacją czystego znaczenia ukrytego za działaniem. Im bardziej kontekst decyduje o znaczeniu, tym silniej tekst-gest odpada od intencji autora-naclel\\cy. Znaczenie tekstu (tekstu kultury - a więc i gestu) zawsze wykracza poza znaczenie, jakie miał dla autora, dlatego interpretacja jest wytwar/.aniem znacz<;nia. Nie jest ono dowolnie wypracowywane. Formułuje sit; w miart; przebiegu interakcj i, na co zwracał uwagę Roland Barthes (1992, s. 194), i w miart; tego procesu jest ujednoznaczniane przez rozmaite nakładające się kontekst). Oczywiście analiza zachowaJ'l, przynajmniej w celach heurystycznych, powinna ograniczyć zakres branego pod uwagę kontekstu kulturowego. ram. lecz eliminacja ciała na rzecz mechaniki ruchów byłaby daleko id,\cylll. wrycz IllyląlO Relatywizm versus uniwersalizm gestyczny omawiam w innym mi<:.iscu. palr/.: Marcin Brocki. Ku/lllra i natura. uwagi na marginesie h{n/OII IIi/d .l!(',I'/{/lIIi ... Polskil "/lub Lutioll"" )994. nr l. �139 e~ III uproszczeniem. sama technika badar'J, oparta w głównej mierze o analizę statycznych przedstawieó graficznych, eliminuje automatycznie wiele możli\\yeh źródeł informacji, takich jak ruch, słowo czy ekspresje twarzy. Gesty. w sposób oczywisty, nie istnieją poza ciałem, które jest warunkiem Ich istnienia. a wraz z nim, poza kulturą i historią. Zatem wszystko, co jest z\\ ią/ane / kulturow<l wizją ciała, decyduje o znaczeniu gestów. Jeżeli prześledzimy dyskurs na temat ciała w różnych okresach historycznych to okaże się, że powstawał on zawsze w ścisłym związku z systemami gestycznymi. W średnicmicczu cialo jest ,.ohydne". jest siedliskiem szatana, jest nieczyste i zepsute. Stele!. co wie!ać choćby w ikonografii, ciało jest na ogół maksymalnie zakryte, Ilieruclwllle. Twarze pozbawione są mimiki, a postacie zamierają w stereotypo\\ ~eh pozacII. Człowiek gestykulujący "przypomina aktora z pogar'Jsk iego teatru. a takle opętanego przez delllona" (Le Goff, 1986, s. 223). Współczesny d~skllrs ciała równicj. nie pozostaje bez wpływu na systemy gestyczne. Jak doskona Ie wykaza Ii Foucault ( 1994), czy Bauman (1995), nowoczesna represja ciala i postawy kreowanc przez nowoczesne pallstwo represjonowały także ~esl Kon forlll iZIll. zasada "aby się nie wyróżn iać", spowodowały (przynajIllniej w naszym kraju) znaczne uszczuplenie roli gestu w życiu codziennym, szczególnie w sytuacjach publicznych (np. spotkar'J czy wystąpier'J), czego z pe\\ności,\ doświadczył niejeden rodak nagle znalazłszy się w "wolnym" S\\leCIC. Obraz ciała zakodowany we frazeologii ludowej to głównie ciało w ruchu, a \\ szelki ruch, działanie metaforyzowane sąjako gest ("ruszać głową/palcem nie ruszy!"') (por. np.: Krawczyk, 1990, s. 144). Działanie jest metaforyzowane .iako gest - dzięk i cialu, pon ieważ ciało jest pierwszym narzędziem metaforyLacji. Przestrzcl] również zostaje zorganizowana w oparciu o strukturę eia/ą. Jest rzutowanicm tcjże struktury na przestrzer'J. Człowiek porusza się w przestrzeni. \\ której głównymi osiami podziału są (wed/ug schematu cielesnego): pil\n - poziom. przód - tył, góra - dół, prawo - lewo. Ponieważ przestrzell nie jest neutralna kulturowo, gestyka nie pozostaje obojętna wobec tych schematów przestr/.cnnych. W prz.ypadkll systclllów kinezycznych, wobec ieh złożoności, możemy mieć dl) czynienia z sytuacjami podobnymi, z jakimi spotykamy się w języku naturalnym, np. z przesunięciem znaczenia, nieporozumieniem. Owe przypadki dobrze uzc\vnytr/.niają rzeczywiste relacje jakie mają miejsce w czasie "komunikacji gestycznej". Otóż tzw. "gest Kozakiewicza", który w swej intencji miał być pokazaniem "gdzie się zgina ręka", "wała" nieprzychylnej publiczności zgromadzonej na moskiewskim stadionie, stał się "gestem nadziei" - gestem, który \Ycdlllg Jacka Olędzkiego służył poprawie samopoczucia, sprzyjał zacho\\ an ill godności, pomagał ochraniać tożsamość zbiorową Polaków (por.: Olęd/ki. 1991. s. 35 - 38). Znaczenie nadane gestowi przez nadawcę nie zawsze jest tożsame z tym, jakie nadaje mu odbiorca. Nie zawsze kontekst nadawcy �140 jest kontekstem odbiorcy. "Kiedy premier Wielkiej Brytaniipani Margaret Thatcher - zrobiła palcami znak V (victory, co znaczy zwyciestv"o). aby poszczycić się triumfem wyborczym, niebacznie pokazała kamerom telewizyjnym tył ręki, strasząc tym samym brytyjską opinię publiczną gestem wielce nieskromnym" (Goździak, 1981, s. 304). Oczywiście była to pomyłka. SPO\\Odowana podobieI1stwem dwu skrajnie różnie interprctowanych gestó\\ - kinl'l\\ (to, że została ostatecznie odczytana jako pomyłka, bylo dzielcm uZlIpclniającego kontekstu, w tym wypadku zwycięskich wyborów): inna byla intencja pani premier, inne jej rozumienie. Zdarza się jcdnak i tak, że ..dwa gesty. d\\ ie miny, postawy, niosą to samo znaczenie, np. rozpacz wyraża sic,;zalamywaniell1 rąk lub rwaniem włosów z głowy, zdumienie - szerokim otwarciem oczu i (lub) ust, lekceważenie - pokazywaniem języka lub wypięciem tylnej czyści cia/a. Ta ,jednoznaczność" dwóch gestów może spowodować ich wariantowe pojawianie się w tym samym kontekście. Tak stało się w wypadku przys/(1\\ ia o chorobach, które "lekceważą" wysiłki medycyny: ..Suchoty i puchlina .i9zyk doktorom wypina, Rak, suchoty, puch Iina na doktora /.adek wypina" (Kra\\czyk, 1983, s. 142). W idać stąd, że synon im ia (efekt ekonom ii jyzyka) obecna jest także w ,języku ciała". Widać, że dwa gesty. których znaczenie je:.t podobne, np. kciuk uniesiony do góry i znak V - .. Solidarnościowego·· I\\~cięstwa, są synonimiczne, lecz ich znaczenie nic do kOllca jest tożsame. tzn. nie do kOllca w pewnych okolicznościach są wymiennc. Inną cechą słów jest ich dwuznaczność. Różne l.llaCZen ia s!cma l11og;l b; semantyezn ie w pewien sposób powiązane. tzn. mogą. a Ie nie musz,\. pod7ielac część znaczenia. Te zależności znajdujemy równie? w gestach. Wioski system gestyczny zawiera gesty V - uniesionych dwóch palców. co raz znaczy zwycięstwo, innym razem "czy mogę wyjść". W polskim systemie gestycznym. gesty te są zróżnicowane w taki sposób, że w drugim przypadku palce są złączone. Natomiast gest, w którym palce ułożone są jak w geście V. lecz przykłada się je do ust, znaczy papierosa, chcę zapalić. da; mi papierosa itd. Wydawać by się więc mogło, że mamy do czynienia z podobną wieloznacznością gestów jaką znajdujemy w języku naturalnym . .Jednak okazuje sic:. że dwuznaczność gestów jest o wiele rzadsza niż w.i<rzyku. Większość zaobserwowanych gestycznych dwuznaczności wynikala raczej z zawr;iania kontekstu obserwacji niż z faktycznej jej obecności. Chodzi o to. żc pojcdynczemu gestowi, np. ręki podawanej w geście powitania. towarzyszy s/ercg innych gestów (np. mimika twarzy czy ruchy nóg, pleców) i szereg innych czynnikó\\. które wyjaśniają znaczenie, dzięki którym znaczenie może być odczytane. Np .. wracając do włoskiego systemu gestycznego, ten sam gest uniesionych d\\óch palców w "V" - przy wysoko uniesioncj ręec znaczy Iwycic:stwo. a przy ręce uniesionej nisko służy wyrażaniu wstydu (Bitti, Poggi, 1993, s. 44:"). Znowu pojawiają się analogie między językiem naturalnym a gcstami w obu systemach dwuznaczności są minimalizowane przez kontekst. \Vobec c �141 tego możnaby powiedzieć, że istnieją pewne ekspresje twarzy, postawy, które są niezależne od gestów rąk, lecz tworzą dla nich kontekst w określonych 5: tuacjach, dzięki czemu możliwa jest raz dwuznaczność, za innym razem jednoznaczne znaczenie. Z drugiej strony, skoro kontekst determinuje znaczenie gestu, skoro ogranicza rozplenianie się znaczell w nieskoI1czoność, to czy nie przynależy on już do gestu') W tym wypadku znika problem dwuznaczności gestll\\. pon ieważ jeżel i towarzyszy gestowi, który go ujednoznaczn ia, to wszela"a pojawiająca si<; dwuznaczność musi wynikać z błędów obserwacji, nie brania pod uwagc;: wszystkich czynników. W efekcie takiego stanowiska, \\szdkil analogia między językiem naturalnym a systemem gestycznym nie jest pra\\Ollloena. ponieważ są one wewnętrznie różne. Faktyczny stan badaI1 \\skazuje jednak. j.e istnieją takie gesty, które wraz z towarzyszącymi im slo\\ami lub jako jeden sygnał tworzą "zdanie", są też takie, które znaczą Jedynie część zdania i wymagają kontekstu, aby ten wyposażył je w znaczenia (patrz: Billi. Poggi, 1993, s. 446 - 447). CI.y więc, wraeaj<\e do wyjściowego pytania, możemy mówić o języku ciała. ajeżeli tak. to w jakim sensie? Wspóleześnie jc;:zykoznawcy uważają, że systemy semiotyczne nie dają się sprowadzić jeden do drugiego, że nie ma między nimi synonimii (po •..: Benveniste, 1977, s. 22). Poza tym, w językach naturalnych z ograniczonej i lośc i znaków można generować n ieogran iczoną liczbę zdaI1, kod gestyczny takiej wlaściwości nie posiada. Nie można łączyć gestów przez proste zSl!!l1()\\anic \\ większe jednostki przypominające zdania, które przez to zl'lczenie otrzymywalyby nowy sens. Znaczy to, że znaczenie komunikatu gestycznego konstytuuje się na kOI1cU ,.wypowiedzi", jest wytwarzane a nie dane i nierozd7.ielne od kontekstu spoza gestu. Znak językowy odnosi się wewnątrz sY'stemu do innych znaków językowych, swoje znaczenie bierze z przeci\\stawienia innym znakom w ramach tego samego systemu. Gest natomiast \\: "racza poza wlasny system. Swoje znaczenie bierze z odniesiell do innych zna "ów \\ obrc;:bie innych "systemów", z referencji, nie z odniesieI1 w ramach KOelUgestycznego. Regula ta zostaje po części zarejestrowana we frazeologizmach gestycznych, które utrwalają gesty typowe dla określonych stanów, a więc rejestrują prawidlowości, odnosząc gest do rzeczywistości spoza systemu gestycznego (por.: Krawczyk, 1983, s. 138-143). Strukturę gestu stanowi syntetyczna konstrukcja wypowiedzi (gest i towarzyszące konteksty), Którą 1l10żnaby nazwać "wypowiedzią" czy "wyrażeniem gestycznym", lecz \\ygoelniej p%stać nadal przy "geście", zdając sobie sprawę z nowej notacji tego terminu. Rozbicie gestu na jednostki dyskretne, "odcieleśnienie" gestu, interpretowanie go w oparciu o modele oparte na opisie samej mechaniki ruch{m. nic pozwala na odniesienie do całościowego kontekstu, stąd wniosek, ze ..jęZyK ciala" jest jedynie metaforą, która próbuje włączyć się w wysiłek tlumacz.en ia wn iosków nauki na język potoczny. �142 BIBLIOGRAFIA Abramowicz 1979 M. Formu/y i gesly w komunikacji 23. nr l -.1. s. 4.1 - 5 I. uslnej według :II ./ou.l'se '0... I.itenltUl'd ludolId" R. Barthes R. 1970 Mil i =nak. Warszawa. Bauman Z. 1995 Cia/o i pr=emoc w obliC=II punowoc=esnu.l:ci. Toruli. Benveniste E. 1977 Semi%giaję=yka. w: Znak, styl, konwencja. pod red. M. (iIO\\iliskego. WarS/all'l. Birdwhistell R. 1971 Kinesic.~ and Conlex!. Esseys on 130((11 MotIOn ('oIllIllUJlicatiOJl. londolI. Bitti P. E.• Poggi I. 199.1 Symholic Nunverha/ Behavior: liI/king 71mJII,\!,h (;1'.\1111'1'.1'. II: l-'illul{l/lIeIl/O/s ut Nonverbal Behaviur. poci rcd. R. Fcldllldra. B. Rime·d. Cdmhridge. ,4.1.1 - 4~7. Bouissac P. 197.1 1.0 Mesllre des gestes. l'rulogulIlenes i, III semiotille gestlle//e. The Ilaguc I l)?:;. Calbris G 1990 The S'el1llotics of French Gesture. Bloomington. Ciolek T. M. 197.1 Materiały do alchemii gestóH'. "Elnogralia Polska" l. 17. /. 2. s. 5') - XO. Conrad J. Człuwiek. Rasa. Kultura, Warszawa. 1971 Dul R. 199.1 Gesl w wysuljJieniach p/lblic=nych. II': Kllltllrll\lT \lTlllillr IJr=elllill// .\,!}(JI"'="H·h. pod rcd. A. .Iawlowskiej. M. Kempnego, E. Tarko\Vskicj. W:llvalla. Eco U. Pej=a:: semiotycny. Warszawa. 1971 Eli'on D. 1972 Gesture, Race and CII/tllre. Den Ilaag. Ekman P .. Friescn W. 1969 Tile Repertoire' a/Nonverbal Belwvior. "Semioti~a" vol. 4. :o~. s. .jl) - Xl) Fast .I. Body IBngIlagl'. Ncw York. 1970 Foucault M. /l!ad=urowlIC' i karaC'. /l!arod=iny wię=ienill. Wars/.a\\<l. 1994 Go7.d7.iak E. GestIIres. 7heir Origin and DistrihlltiOJl. rec.. "I ,ud" t. (l.~.s. .102 - .104. 1981 Kine=yka. w: Słownik etn%gic=ny, pod rcd. Z. StaSZe/ak. \A,I;lrs/a\\·,1. s. 170-172. 1987 Grant E. C. Hllman Facial E'pression. "Man" vol. 4. no 4. s. ~2~ - ~3() 1969 Ilaycs A. S. Paralingllistics and Kinesics, w: ApIJrollc!ll's lu Sellliolic. pod Inl. T. S. Sehcoh::i. 1972 The Hague. Jakobson R. 1989 HI po.cukiwaniu iSlOty ję=yka. t. I. Warszawa. Jonca M. 1984 Semiotyka ges/u, "Studenckie Prace aukowe. auki IluJl1anislyunc" I I. s .j-'). Joussc M. 1994 I. 'anrhrofJologie du gesle, Paris. �143 f.:endon .\. !9S/, "'llllmochcs 1')')2 .illS/melioll f.:~pióski 1\. 1')77 fwor: lo geslllrc ... Semiołica" ill ges111re."Semiotica" i ręka. "Teksty" vol. 62. no 1-2. s. 6 - 26. vol. 90. no 3-4. s. 225 - 250. nr 2. s. 9 - 34. I\.r<1\\CI\1-;;\ I'nn /-m:eo!ogi:lllv lIliIIIicne I geslyene. Na maleriale gwarowym, "Socjolingwistyka" nr :'i. s. 143 - 148. I')')() ('III!O elmriekll \,.. I'\I'ielle Fo:eologii gwarowej. IV: Ję:yk a kllllllra. l\nusicII"ICla. J. Harlmil'lskiego. Wrocław. s. 191 - 220. I\.UClI liska 1\. 1')S:; 11':orl' lIIodne l_aB.uTc \Iv'. 1')72 \1' /'oralil/.!!lIislics. :':ycill cod:iennym, I c·'Kh L. 1')S') Warszawa. Kinesics and ClIllllml pod n:d. T. S. Seheoka. pod reel. J. AnlhrolJOlogy. w: Approaches /0 Scmiolic. The l'lague. "'-Illllll'l/ i kOllllll/ikml'lll/ie. s. 21 - I)S w: E. Leach. A. J. Greimas. Rywal i narracja. Warszawa. l.el(lI·t C .1/('J'Il'oll-/'OIlIY.· ciolo i :':ywy mią:':s:, "Teksty" 1')77 nr 2. s. 194 - 213. Lc Ci"lr l I')S/, I.: OilS (.\mgi IIlI 11'11101 cill/o i ideologii w klll/lIr:e i średniowieencj f:lIropy. w: I'rohlelllv IViClb' o kllllllce. pod red. I\. Brodzkiej. M. 1Iopfingcra. J. Lalcwicza. Wroclaw. .I I 'm4 .\cII1II1l1.\'ko.Warszawa. \ latlIselI iCl C"'-OlllllllikllC/O lIiew('J'iJlllnll. I'r:egląd - .1.1') 11)7') :agadnicli. "Przegląd Psychologiczny" L 22. nr 2. s .. 1 I l) M. \\'IUSS I 'nI .\ocjolo,i.;1UI ulllr0!J0logio. I')') 1 (;esll' IlUd:iei .. .Polska Warszawa. (llcel;kl .I. !'c'asc .-\. I ')'J2 .ft::l'k cia/a. Kraków. POlałos F. I'!7:' (ies/llre ill\'elllories: Sztuka Ludowa" jield\l'ork R. 35. nr I. s. 35 - 46. mc/hodologv and prohlems. "Semiotica" vol. 13. no 2. s. J')') - 227 Ibl'I.lClak D. I 'ns \\illiams "Teksty" (;1'.1'1\I' IlIhol'll/orillm. nr 2 .. s. 151 - 157. D. 1')7(, nI(' /?ole oj ,\lovelllen/ ill ,'-jelec/cd .s:vll7bolic ,<':vslell7s,Ox rord. \larClIl Ihocki LANCilJAGE ON A MlIl\JAL REI ,!\TIONSIIII' AND BODY. OF TWO SEMIOTIC SYSTEMS (Summary) The ,tud\ or g,:slun:s and non-verbal cOlllmunication has bcen duminated by the opinion that in their description and interpretation it is possible to apply methods used in reference to nalllral �144 languages. There are gestures which are closely related to speech (gesticulation). dcpending the content and organization of an utterance. but there is also a group of gcstlll"cs indepcndel1l speech. In both cases. however. despite successful units. no syntactic laws for the non-verbal systems on pI' attcmpts at diliding gCStlll'CS into discrcct of communication hale hccn disl"()\ncd. :\t present. interpretation and description have been incorporated in the gcslurc-n:lakd cullllr~d contexts which have become clements of the non-verhal systems of communicatipn rim is an outcome of inter-cultural studies and the comparison of their results \lith thl' context of a gllcn language. I\.s it turned out, the metaphor of "body language" cannot hc .iUSli lied 11\ ~1I1\ correspondence between the system of language and systems of gcsturcs·· it is oni: a rhctolie;d Ol heuristic device intended to build a bridge bctlvccn "common intuition" and "scicnce" � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/70b232bb6bfa8f245e3d051f5f592b5b.pdf 746b10393e0812769ba70421a1ff808a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2166 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource plastyka ludowa styl zakopiański Witkiewicz, Stanisław (1851-1915) Podhale - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2013 Title A name given to the resource Stanisława Witkiewicza myśl i realizacje przetworzenia kultury ludowej / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.169-178 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łysiak, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 80, 1996 \\OJCIECII LYSIAK fllSlytul Etnologii i Antropologii Kulturowej l 'nill ersytel im. Adama Mickiewicza Poznali STANISLAWA WITKIEWICZA MYŚL I REALIZACJE PRZETWORZENIA KULTURY LUDOWEJ Poglądy o możliwości i konieczności sięgania po sztukę ludową w celu przystosowania jej do nowych, doskonalszych form, a wynikające z obaw o kształt estetycznej formuły regionu powstałych w wyniku zalewu Podhala tandetną tyrolszczyzną i zanik tradycyjnej zakopiatlszczyzny, wyraził Stanislaw Witkiewicz po raz pierwszy w 1891 roku w artykule Sly! zakopi0/1Ski drukowanym na lamach "Kuriera Warszawskiego" I. Pełen zaś wyraz koncepcj i przetworzenia elementów kultury ludowej dał w dwu zeszytach "Stylu zakopiallsk iego" 2, uzupe!n iając je wywodami w innych pub Iikacjach .\. Podstawy koncepcj i Witkiewicza jakże bliskie były współczesnym, teoretycznym rozważaniom dotyczącym reanimacji dawnej kultury ludowej, aczkolwiek stopiell jej zaawansowania był tak dalece niezwykły, że zasługuje z pewnością na uwagę etnologa. Nawoływał przecież Witkiewicz, że "należy zwrócić się do ludu i jego zasobów, które na pewno są samobytne i oryginalne, wziąć pierwiastki tych form i przcn ieść je do życia całego społeczCl'lstwa, przystoso\\ując je do bardziej złożonych i wykwintnych potrzeb" 4. Myśl ta, różnorako precyzowana, często pojawiała się w pracach Witkiewicza. Po latach wspomina!, iż jego koncepcja sięgnięcia po wartości sztuki ludowej nie powstała jako indywidualny poryw twórczości, nie była samodzielnym wytworem umysłu jednostki, była jedynie "rozwinięciem, wprowadzeniem do życia na wyższym poziomic ludzkich potrzeb" 5. Dlatego też rozwijając teoretyczne podstawy l)\VCj koncepcji, pisal między innymi: "tu trzeba było formy, w swojej istocie mającej najdoskonalsze cechy artyzmu, lecz znajdujące się w stanie pierwotI S. WilkiewiC/. Slyl ::akopi{{/Iski. "Kurier Warszawski" 1891, nr 241, 242, 255, 256. 276. 279 I\rtykuly te. zehrane i poszerzone. wydane zostały w pracy tegoż S::llIka / krylyka II I/OS. LllÓw I X99. s. (,] 9 - 699. 2 S. Witkiewicz. Slyl ::okopiański Pokój jadalny, Lwów 1904; Tenże, Slyl ::akop/ański (·/es/elslll'o. l.wÓw I')II . .\ S Witkiewicz. ;VA wyslawę pwyską, w: Tegoż, S::tllka / krytyka ..., op.cit., s. 451 - 467: lenże. :VApr::elęcy. Lwów J 'J06 (wyd, 2), s, 42 - 4'J. i 85 - 93 . .j S Witkiewicz. SIl'I ::okopi{{/Iski. w: S::lllka / k/ytyka .... op eit., s. 629 - 630. :; S. Witkiewicz, Styl ::akopi{{/Iski. Ciesielstwo. op.cit .. s. 2. 277. :ln. �170 nym, zastosowane do życia prostaczego, skromnego, trzeba bylo wzn ieść na wyższy szczebel, udoskonalić, rozwinąć, zbogacić, przystosować do budowli i sprzętów wyższego przeznaczenia i użytku" ń. Koncepcja Witkiewicza Opatia była na urojonym przeświadczeniu jakoby zastane na Podhalu cechy kultury ludowej w przeszłości występowaly na terenie całej Polski. Przyjęte, aprioryczne dowody na polskość stylu stan()\\ ily o tym, że koncepcja ta pozostała dalece spekulatywną Wagę odkryć .,stylu zakopiallskiego", napływających z różnych stron Polski. zwolennicy Witkie\\ icza wyolbrzym ial i do rangi n iezbitych argumentów 7 Materia Incl wykladn ią myśli Stanisława Witkiewicza były jej realizacje. Śledz'lc ewolucję tcj myśli znajdziemy potwierdzen ie w rozmaitych kreacjach, którą ogarn ial coraz to nowsze dziedziny sztuki, w zamyśle zorientowanej na odbiór masowy. Idea rozwinięcia podhalal1skiej plastyki ludowej i podniesienia jej do rangi sztuki narodowej w pracach Witkiewicza znalazła podstawy teoretyczne. Twiercll.il bowiem, iż do tej pory zjawisko takie obce bylo kulturze Polaków ... Sztuka i przemysł artystyczny - pisał - są pierwszorzędnego znaczenia pierwiastkami w życiu ludzkości, tak koniecznymi; tak powszechnymi i niec!ostępnymi jcj towarzyszami, iż niepodobna prawie przypuścić istnienia spolecze(lst\\a .iahl) tako ucywilizowanego, które by swojej sztuki i swoich upodoba,'l artystyunych w życiu codziennym nie miało. A jednak spoleczet'lstwo takie istnieje i jest tl) nasze społeczellstwo" 8. Ubolewał przy tYIll. iż "nic mamy nic takiego co b~ jednocześnie mogło być zbogaceniem ogólnego dobra ludzhości Nic' Ani łyżki, ani miski!" 9 Potrzeba pokazania spo/cczellstwu polskiemu wartości narodowych sprawiła, iż wkrótce po zapozananiu się z kullllrą ludową Podhal~\ zrodziła się myśl jej udoskonalenia i komercyjnego wprowadzenia w życic. Oczywiście, formy, które spotkał Witkiewicz w góralskiej chacie stan()\\il~ materiał rozproszony, lecz nie przeszkadzało mu to stworzyć syntct)unej. artystycznej całości, dowodzącej niezwykkj inwencji twórucj autora koncepcji. Trudno nie wspomnieć tu o stosunku Stanisława Witkiewicza do twórc()\\ jego altystycznego przetworzenia. Oto na marginesie swoich rOlważallzastanawiał się nad możliwością sięgnięcia po "tradycję" tzw. klas wyższyell, a nic znajdując tam wartości nadających się do tego celu pisal, ii na sl.cz<;ścic .,pOZi! tymi klasami jest jeszcze lud, który wielorakim przyczynom pozostalna lIbOClll nie tknięty prawie przez wpływy, które pokryły kosmopolitycznym POhostCI11 upodobania i normy życia klas »wyższycll«. Lud ten ma \\0 sprawie, o hlórej tli mówię, tę wyższość nad nimi, że zachował swoje szczególne. nie podrobione ÓS. Witkiewicz. Sly! ::akopiw1ski. Pokójjada!ny, 0l/.cil. s. 11. 7 S. Eliasz-Radzikowski. Sly! ::akopiw1ski. Lwów 1900. s. IX - I'): 1\:. ,~1()kl()\\ski. S::III/i" !udowo lV I'ol.~ce. l.wów }903: S. SzyicI'. rra(~vcje !mt!(I)1'I/iclIII/ !udlJll'ego II' arcliildlllC£' po!skiej. Warszawa 1917: K. Kosiliski. Slallis!all' Wilkiewic:: i SIV!::al,opiclliski. I.lld; 1927. R S. Witkiewicz. Sly! ::akopiw1Ski, w: S::luka i krvlyka .... 0li.cil. S. ()2(l. ') TOI1l~e,s. 627. �171 pierwiastki artyzmu, powstałe w czasach pierwotnego ustalania się cech narodmvych. pod wpływem przyczyn, które dawniej znacznie silniej oddziaływały na wyodrębnienie si<;jednostki plemiennej niż dzisiaj" 10. Cechą plastyki ludowej, która zwróciła uwagę Witkiewicza tuż po jego picl"\\sl.ym przyjeździe do Zakopanego Cw 1886 roku) była surowa, oszczędnie stosovvana i nie pokrywająca na ogół całych płaszczyzn przedmiotów, ornamentyka. Ornamentyka zakopiallska, jego zdaniem, była przeważnie geometryczna, \\zbogacona użyciem n iezl iczonych motywów rośl innych, styl izowanych, "to LnaCl) spotworniałych pod wpływem albo pierwotnego niedołęstwa ręki, albo pod wplyw\:m przystosowania naturalnego kształtu rośliny do formy zdobienia geollletryC7nego" I J. Przykładem adaptacji zakopial1skiej ornamentyki i jej \\ Ibogacen ia może być przyozdobienie wi IIi "Kol iba" według projektu Witkie\\ icza. ooPoręcze od schodów, balkonów, przepasanie Coo.)piętra ozdobną smugą, \\ szystko to są m iejsca, na których rozsypują się motywy z przezroczy łyżn ikó\v. przeróżne gwiazdy, parzenice, krzyżyki, leluje, gadziki, krokiewki, mirwy lub zwijające się duże plastyczne gałęzie stylizowanych lelui. Tę ornamentykę ludową wzbogaciliśmy kilku motywami tatrzal1skich roślin, jak złotogłów, kalina. paproć i kilku innych kwiatów, których bogactwo w Tatrach może dostarczyć niejednego jeszcze pierwiastku formy. To, że budując, z początku. pod Tatram i. użyl iśmy rośl in tatrzallskich, nie przesądza bynajmn iej możl iwości dalszego rozwijania tej ornamentyki przez wprowadzenie roślin właściwych nizinom" 12. Ornamentyka podhalallska znalazła zastosowanie przede wszystkim w sztuce stosowanej. Udoskonalona ręką twórcy "stylu zakopial1skiego", wykorzystana do zdohienia niektórych przedmiotów, dała niezwykle interesujące wyniki. Spm,;tami izby góralskiej, które zostały bezpośrednio wykorzystane w rozwini~te.i witkiewiczowskiej koncepcji, były: stół, zydel, listwa, sąsiek i półka. Nie została zaś wykorzystana tu pierwotna forma góralskiego łóżka. Proces udoskonalania formy pierwotnej odbywał się w rozmaity sposób. Najczęściej była to kompilacja. Trzeba jednak zauważyć, iż szereg mebli nie było znanyell chacie góralskiej, a to: biurko, kredens, kanapa, fotel, rozwinięta forma krzesła. Jednakże doszukał się Witkiewicz w pierwotnej podhalal1szczyźnie form pO/walających na mniej czy bardziej udaną kompilację. I tak, chcąc stworzyć fotel. a nie mając po temu bezpośredniego wzorca, sięgnął po zydel i góralskie sanie. Niekiedy kształt pierwotny okazywał się idealnym, a więc trudno było go ulepszać. Spm;tem takim była półka na miski. A jednak i ona posłużyła Witkie\\ iczowi jako wzór górnej części kredensu. Wykorzystywał ją też w swych projektach zgodnie z jej pierwotnym, naturalnym przeznaczeniem, tj. jako element autonomiczny i wtedy proponował zawieszać ją nad stołem lub II) !(III1::~. s. (,29 II S. \Vilkic\\·iCl. 12 S WilkiclViCl Sllo/ :akofJiOJiski. !'okójjada!ny. oveil., s. 7. ... )'Ivl :ako{Jilll1.\'ki.Ciesielslwo. uveil .. s. 9. �172 biurkiem. Należy ponadto podkreślić, iż podczas projektowania mebli stosował Witkiewicz "płytko nacinane ornamenty wzięte z łyżnikQ\'v i stoików zakopiallskich. Cały sprzęt miał naturalny kolor drewna, a desenie i kwiaty byly napuszczane bardzo bladymi spłowiałymi tonami barwy zielonej i czerwonej, które są jedynie używane przez Górali" 13. Należy tu jednak odnotować, iż zanim Stanislaw Witkiewicz zajął się projektowaniem mebli w "stylu zakopial1skim". ich produkcji podjęla się w zbliżonej konwencji Szkoła Przemysłu Drzewnego w Zakopanem. według pomysłu p. Andrzejkowiczówny. Pierwszy garnitur wykonany zostal \V 1886 roku dla Karola Potkal1skiego, drugi zaś w rok później dla hl'. Róży Raczyliskiej 14. Cała koncepcja przetworzenia elementów sztuki ludowej zsynchronizowana była z witkiewiczowskim przesłaniem, iż styl ma slużyć życiu. Widać tu nadto. jak owe proste sprzęty, aczkolwiek niezwykłe w swej fórmie, gencn)\valy fórmy nowe, o większym komforcie i funkcjonalności. Stanisław Witkiewicz zaprojektował wzory mehli dla Gnatowskich do "Koliby" i dla Baranowskich do willi zakopial1skiej. Dla Pawlikowskich do willi "Pod Jedlami" prócz mebli zaprojektował wszystkie nicmai przedmiot: potrzebne do jej urządzenia, począwszy od klamek do drzwi, kinkietó\\. kafelków, kominka i pieca. Sporządził projekty kompletnego umehlowania dla Henryka Sienkiewicza w jego rezydencji w Oblęgorku oraz hl'. Anny Potockiej w Rymanowie. Meblami utrzymanymi w konwencji "stylu zakopiaJlskicgo". a projektowanymi przez Stanisława Witkiewicza, wyposażony zostal d\\ór w Kluczkowicach koło Opola Lubelskiego. Również wielka sala teatralna hotelu p. Dzikiewicza pod "Morskim Okiem" urządzona została w ..stylu zakopiallskim" według pomysłu twórcy tego stylu. Do zaprojektowanej przez siebie kaplicy Gnatowskich w zakopiallskilll kościele sporządził Witkiewicz wzór fisharmonii. W roku 1902, według jego projektu, w warszawskiej Fabryce Fortepianów i Pianin Józefa Kertopfa wyprodukowano pierwsze pianino w stylu zakopi<\I1skilll. Prasa ówczcsna donosiła, iż pianino to ,Jest przykładem stylu zakopiallskiego w ;astosowaniu do wykwintu. ( ... ) Lichtarze mosiężne są wzorowane na motywach spinek góralskich nader trafnie i szczęśliwie użyte" \:'. W Zakopanem produko\\ałl\.l nawet zegary w tym stylu cieszące się dużym popytem. Witkiewicz słusznie rozumował, iż sprzymierzcłlccm jego poczynałl na niwie nadania podhalallszczyźnie waloru sztuki narodowej może być rzemiosło 16. Jego kontakty z miejscowymi rękodzielnikami datują się już od roku 1886 i odtąd miały znaczny wpływ na artystyczną jakość ich wyrobów. Nic ukladala 1:1 S. Witkiewicz. Slyl ~akofJiański. w: S~luka i kl},lyka .... o/Icil. s ó../2. S. Eliasz-Radzikowski, Slyl ~akufJiań.lki. ojJcil. s. 9. 15 W. Jabloński, O .llvlu ~akopiGliskim ... Architekt" R. III. 1902. nr 1li. s. In. 16 SugestiI,: taką wysuwa .I. Maida. Slyl ~akupiGllski. Krak()\1' IlJ7'). s. 19 - :20 14 �173 się zaś współpraca z zakopiallską Szkołą Przemysłu Drzewnego, której wyroby poddawał czystej krytyce. Niezwykla wręcz operatywność Witkiewicza sprawiła, że jego koncepcja zyskiwała coraz liczniejszych zwolenników. Nie sposób oczywiście wymienić \\szystkich dyscyplin sztuk plastycznych, których by nie objęła, nie o to tu \\szakże chodzi, aczkolwiek wspomnieć należy o kilku jeszcze realizacjach owej koncepcj i w praktyce. Oto według jego projektu firma M. Szukiewicza \\ Zakopanem produkowała rozmaite przedmioty w srebrze, a to: szpilki do kra\\atów. broszki, spinki, breloki. ZakopiaJ'1ska, góralska spinka z mosiężnej blachy. po wiciu modyfikacjach, posłużyła za wzór do produkcji broszek i sprzączek. zaś nóż zbójnicki w ustaleniu kształtu szpilek do krawatów. Biżuteria wykonywana w stylu zakopiaJ'1skim musiała stać się wówczas szlagierem, skoro jej produkcji podjęły siy także pracownie jubilerskie w Krakowie i Lwowie. Obok biżuterii produkowano całe nakrycia stołowe: łyżki, wazy, talerze, filiżanki, a także świeczniki i kielichy. Godnym uwagi jest i to, że produkcji filiżanek według projektu Witkiewicza, podjęła się francuska fabryka porcelany w Sevres. Stanisław Eliasz-Radzikowski, gorący zwolennik owej koncepcji, donosił, iż "niezwykle oryginalne i piękne czerpaki górali posłużyły Witkiewic7.0wi na wzór do pomysłu naczYll srebrnych. Podług kompozycji Witkiewicza wykonał zlotnik krakowski p. Wojciechowski nadzwyczaj piękne filiżanki srebrne na czarną kawę, zewnątrz oksydowane, wewnątrz złocone, l)prÓCZtego cukierniczkę zjasnego srebra ... " 17. Projektował też Witkiewicz różnego rodzaju tkaniny dekoracyjne, np. wyszywane na suknie góralskim zasłony, obrusy, firanki itp. Produkcji sukien damskich szytych według projektu Witkiewicza podjęła się p. Staszlowa z Zakopanego. Znaleźć w nich można kompilację różnych gwiazd, otoków, lelui, kwiatków i parzen ic . .J ak dalece styl zakopiaJ'1ski wpłynął na krój damskiego '>toju dowodzi między innymi fakt, iż ozdobne damskie staniki wykonane \\ tym stylu zwano tu "sabałówkami". Praktyczna realizacja "stylu zakopiaJ'1skiego" sięgnęła także kościołów, chociaż, jak pisał Witkiewicz w 1906 roku, idei tej nie udało się konsekwentnie przeprowadzić I s. Po raz pierwszy styl ów wkroczył do kościoła w Zakopanem, gdzie wedlug projektu Witkiewicza sporządzono witraże oraz wzniesiono ołtarz \1atki Boskiej Różal1cowej wykonany przez górali w ł 897 roku. Pisano a nim: ..w7llosi si<; tam śmiało pomyślany ołtarz, którego zakończenie górne przedsta\\ia szczyt dachu domku góralskiego z niszami i strzeszką; pod niemi sosręb z ornamentem »otokiem« i lelujami. U spodu, część środkowa ma rzeźbę wykonaną przez górala Kasprusia - a paproć i inne rośliny przedstawiające 17 s. I lias/ - R~ld/ikowski. Sty! ::.akopiański, wyd. 3, Kraków IX S. WilkicwiC/ .. No IJr::.elęcy. op.Clt., s. 71. 1901, s. 30 - 31. �174 dwie główki aniołków o śmiałym układzie skrzydeł. bez maniery barokowej wykonał p. Nalborczyk" 19. Kolejnym obiektem przedsięwzięć Stanisława Witkiewicza utrzymanych w konwencji "stylu zakopiaJ1skiego" stała się architektura. Punktem wyjścia jego teoretycznych rozważall, a później praktycznych realizacji, była góralska chata. Wyjątkowość budownictwa podhalallskiego byla dlall tak oczywista. iż posłużył się terminem "styl" dla określenia jej odrębności. Mówi!, iż ó\\ pierwotny, zastany "styl zakopiaJ1ski, w budownictwie, jak zresztą każdy styl polega na pewnych stosunkach wymiarów i kształtów, pewnych warunkach wiązania i szczególnych pierwiastków w zdobieniu. Wszystko to znajdo\\'alo się w starodawnej chacie góralskiej, ujęte w całość opartą na stalych. niezmiennych zasadach" 20. Zastana, pierwotna chata góralska, w rozumieniu Witkiewicza winna ulec daleko idącym przekształceniom, w imię podniesienia owych pierwocin na wyżyny potrzeb kulturalnych, czy też, jak charakteryzował ów problem Jan Gwalbe11 Pawlikowski, by pan i chłop mieszkali odtąd w takim samym c!OIlHl"pan, odpowiednio do swoich wyższych potrzeb i możliwości. we większym i lepiej wyposażonym, chłop - w mniejszym i prostszym, ale obaj w dOlllll powstałym z tego samego ducha, z tych samych pierwiastków rdzennych" 2i. Zdaniem Stanisława Witkiewicza formy stanowiące o charakterystyczllych cechach budownictwa zakopiałlskiego winno się wykorzystać we wszystkich przyszłych realizacjach, inne zaś, "będące w stanie SZczcltkowym roz\\'inąć odpowiednio do wyższych wymagaJ1 życia, rozwinąć, nie nisze/clc istotnego charakteru" 22. Nie zapomina przy tym autor "stylu zakopiallskiego" o wymaganiach i konwencjach obowiązujących w architekturzc, a była to dla niego sprawa najważniejsza, stanowiąca między innymi a idei calego zagadnienia 2,. Do obiektu utrzymanego w konwencji witkiewiczowskiej koncepcji budowniczy nie musiał wprowadzać nowych elementów, bowiem ..od l'undamentó\\ do szczytu, na wszystko, czego potrzebował dom, znalazło się materiał w chałupie" 24. Jednakże dom taki z racji swego przeznaczenia musiał zostać rozbudowany, przy zasadniczej zmianie jego funkcjonalności, bowiem słusznie zapytywał Witkiewicz: "któż z ludzi żyjących w warunkach nowoczesnego budownictwa w wygodzie i zbytku, zgodziłby się dla idei przekroczyć z trudem próg wysoki, zginać się w pół lub uderzać głową w oeap, przcchodząc przez drzwi. potykać się na klepisku lub skrzyżlach w ciemnej i zimnej sieni, kto by się zgodził przesiadywać na twardych, umocowanych do ścian ławkach, tuląc się 19 W. Jabłoński. ap.eit., s. 126. 20 S. Witkiewicz, Na wystawę paryską, w: Tegoż. Pisma lalr~{//I.\kie. l. ~. Kral·JlII 1')(1.'. s. .106 21 .I. G. Pawlikowski, O stylu ~akapiańskim. w: Tegoż. () lice ~iemi. Wars;:alla I (nX_,.'~~ 22 S. Witkiewicz. Styl ;;akopimlski. Ciesielstwo. op,ei/., s. J. 23 Tamże. s. J. 24 Tamże. s. J. �175 du malych okienek dla złapania światła? [i odpowiada] Nikt - i z zupełną ~llIsznością" 2'\. Zrozumiałym jest zatem, iż nie chodziło mu a wzniesienie jeszcze jednej tradycyjnej chaty, a .,szło a co innego; a zbudowanie domu, w którym by były rozstrzygni~te wszelkie wątpliwości co do możliwości pogodzenia ludowego budownictwa z wymaganiami bardziej złożonych i wyrafinowanych potrzeb II) gody i piykna, domu, który by dowiódJ, że można m ieć dom i m ieszkan ie II stylu zakopićlllskim, będąc pewnym, że się dom nie zawali, być w nim zabezpieczonym od słót, wichrów i chłodów, mieć wszelkie wygody, a jednocześnie b) Ć otoczonym atmosferą piltkna nie gorszą od innych i w dodatku polską" 26. lnlllllnialym jesl, że rozwijając góralski prawzór, do domu witkiewiczowskiej koncepcji musiano wprowadzić zmiany, i to niejednokrotnie istotne, choć nie zacieraj'lce cech formy wyjściowej. Śledząc ów proces przejścia i rozwiniycia przytoczy tu garść przykładów, posługując się jako ilustracją myślą autora stylu. Jednym z elementów chałupy, który uległ przeobrażeniu, był jej szczyt. wskutek nowego przeznaczenia jakie otrzymało poddasze, aczkolwiek jego proporcje zostały niezmienione. Pisze o tym Witkiewicz, iż "skromna \Iyżka, II której wisiała słonina i sadło, zmieniała się na duże pokoje o wielkich uh.nach i drzwiach wychodzących na balkony umieszczone ponad ścianą szczyLO\\<I. Strzcszka nad okienkami wyżki stała się strzechą metrowej szerokości, ochraniaj'lul balkony od deszczu" n. Wydać by siy moglo, iż ingerencja w pierwowzór jest tu zasadnicza, ale gdy zestawi siy obok siebie chatę zakopiallską z kOIlca XIX wieku i np. "Kolibę", obie Sly. że detale, o których tu mowa, w obu obiektach niewiele się róż.nią. \I(mil kŻ o tym Witkiewicz: "zmiany te nie naruszyły w niczym istotnego, ściśle zgodnego ze szczytem chałupy, zasadniczego kształtu"2H. Duże natomiast zmiany 7as71y \V dachu obiektu rozwiniętego "stylu zakopiallskiego". Tu obok ..dymników" wprowadzi! Witkiewicz "wyglądy", którym za wzór posłuży/a, dai<\ca siy podnieść na drągu część szopy, przez którą wrzucano słomę. O tym żrl\dlc inspiracji pisał Witkiewicz między innymi, iż "tym kierowany, jeden gazda przy ulicy Kościeliskiej, chcąc w dużym poddaszu umieścić pokój mieszh.alny. odchylil część dachu do góry i wpuścił światło, a zatem utworzył rodzaj loży_ halkonu, os/onilttego od s/011ca, deszczu i wiatru. Wzięliśmy ten motyw I po nadaniu JllU bardziej wyrobionego kształtu, wprowadziliśmy do nowych domów ... ·· cli. lunkcje praktyczne takich zabiegów eksponują się tu na pierwszym miejscu, h()\licm zdan iem W itk iewicza "wygląd, jako udogodnien ie m ieszkan ia, jest 2_~ fUIJI::£!. ch /(fllI~('. s .~. s.. 1. ~7 l{tllJ~('. s. 7 - X. 2x liflll::(,. s. ~. 2() l~lIl1::e. s. X, �176 nabytkiem nadzwyczajnym. Powiększa on je przez to. że w dnie pogodne i ciepłe staje się jeszcze jednym pokojem pełnym powietrza ... ·' 30 Obok względów praktycznych ważne były też plastyczne, które wyrażały się w każdym prawie miejscu witkiewiczowskiej koncepcji. Trzeba przy tym nadmienić, iż zmiany w domu zachodziły przez analogię (np. okna. drzwi) i przez przeniesienie (np. przypał). Jednym z elementów projektowanym przez analogię jest komin. I mimo. iż nie jest to naj istotniejszy element domu. to "ma on jednak wielkie znaczenie pod względem wyrażenia charakteru. stylowej hal"l11onii i piękna. Budowa o wyszukanych. charakterystycznych kształtach nic znosi na dachu pospolitej rury, dymiącej, a nie mającej w sobie pierwiastków piękna i charakteru całości. ( ... ) Wskazówką tu były kominy chat góralskich. zakOłlczone ostrymi kawałkami skały, sterczącymi na skrzyżal i pokrywającej komin" 31. Dom nie okazywał się ostatnim elementem wypracowanej przez Stanisława Witkiewicza i właściwej mu koncepcji. Tworzy bowiem nowy typ bramy zgodny z charakterem architektury samego domu, powstałej na gruncie powszechnej w całej Polsce bramy ze strzeszką. Tworzy też nowy typ studni na czterech słupach i mającej cztery szczyty w krzyżujących się płaszczyznach dachu. Koncepcja Stanisława Witkiewicza materializowała się w tempie jakiego pozazdrościć by dzisiaj. Już w 1892 roku "stanął dom nadzwyczaj orygina lny. zastosowany z całą drobiazgowością do stylu starych chat góralskich. a mimo to wygodny, wykwintny, pałac" - pisał o "Kolibie" Stanisław Eliasz-Radzikowski n. Dość niezwykła była metoda projektowania tego domu. Witkiewicz wspominał, iż "Koliba" komponowana była "nie od wewnątrz. ale od zewnątrz. bez względu na rozkład wewnętrzny, który był następnie już przystosowany i stopiony z kształtem architektonicznym, przystosowany tak zresztą. że dom był zupełnie wygodny i odpowiadał wszelkim wymaganiom właściciela" 33 Najwięcej realizacji dokonanych według planów Witkiewicza przyniosły lata dziewięćdziesiąte XIX wieku. On sam zaś uważał, że najdoskonalszą budowlą wzniesioną w stylu zakopiai1skim jest willa "Pod Jedlami". Trudno tu nie wspomnieć o pięknej kaplicy przydrożnej na Bystrem ufundowanej w 1907 roku przez Korniłowiczów i kaplicy w Jaszczurówce ufundowanej w 1908 przez Uznai1skich. O wszystkich obiektach wzniesionych według koncepcji Witkiewicza, Stanisław Eliasz-Radzikowski pisał, iż wieje z nich "duch swojski, nie ma w nich nic wymuszonego, zapożyczonego. dosyć spojrzeć, aby dostrzec. że domów takich nie ma nigdzie, że są to utwory najzupelniej oryginalne i samoistne" 34. 30 Tam:::e.s. 8. 31 Tamże. s. 13. 32 S. Eliasz-Radzikowski, Styl ::akopiański, op.cil.. wyd. l. s. 12. 33 S. Witkiewicz, Styl ::akopiański. Ciesielstwo. op.cit., s. 3. 34 S. Eliasz-Radzikowski. Styl ::akopiański, op. cit .. s. II. s. 12. �177 Ruch /ainteresowall kulturą ludową w sztukach plastycznych, jaki w XIX \\ ieku przetoczył się falą przez Europę, a wyrosły w romantyzmie, w Polsce zrod/.il się przede wszystkim z potrzeb ciemiężonego przez zaborców narodu. Taka też ideologia przyświecała ekspansj i witkiewiczowskiej koncepcj i poza Podhale. Lącznie sporządził Witkiewicz około 200 projektów domów willi oraz rezydencj i, a calą tę pracę wykonał bezinteresownie. Praktyczna realizacja witkiewiczowskiej koncepcji znalazła również wyraz \\ budynkach murowanych. I tu święciła triumfy, mimo iż spotykała się z żarliw'l krytyką. Wedlug projektu Stanisława Witkiewicza w Połędze na Żmudzi IX)\\ stal murowany kllrhal/s, w Przyborowie koło Tarnowa Mikołaj Rey \\ Lniós! murowany dwór, a nad jeziorem Gmunden przebudował w tym stylu \\ illę. W Sygludyszkach na Litwie kowiei1skiej wzniesiono stację kolejową, ClellHl inicjatywę dało tutejsze "okoliczne obywatelstwo, ale dla wykonania Cl.ę~ci drewnianych jeździli na miejsce budarze zakopiai1scy. Dla historii stylu lakllpi,\I1skiego jest to obiekt bardzo interesujący. Wiemy bowiem z opowiachu·1. że inicjatorllm chodzi lo przy zastosowaniu tego stylu o nadanie budynkowi charakteru polskiego" 35. Tak też się stało, bowiem ludzie, "którzy pod uciskiem moskiewskim taić musieli w sobie swe narodowe uczucia, przychodzili z daleka oglądać len skromny budynek, jakby jakieś arcydzieło i - ku zdziwieniu \.h~skali plakali na jego widok, tak jak pakali niegdyś nad przemycanymi z zagranicy i ukry\\,anymi starannie »Dziadami« Mickiewicza" 36. Najcenniejszą jednak lIlurowaną realizacją jest dwór Jana Steckiego w Lai1cuchowie koło I.ublina \\/niesiony w latach 1903-1904. Witkiewiczowska kreacja w Lallcuchowie do zludzenia przypomina architekturę drewnianą, urzeka precyzją i charakterem /astosowanych kamiennych motywów dekoracyjnych 37. ROIwoj myśli witkiewiczowskiej zataczał szerokie kręgi, niemniej jednak jej praktyczna realizacja nic powiodła się. Zdawał sobie z tego sprawę sam Witkiewicz. klóry pisał, iż "nie wszystko, co zamierzali pierwsi tej idei krzewiciek spclnilo się'·'~. Najlepsze przecież nieraz chęci wielu twórców nie przebiją barier ekonomicznych. Tak było i w tym przypadku. Nie zmienia to jednak hlktu. że konccpcja ta, przechodząc wzloty i upadki, przetrwała do dnia dzi:i1t'.J slego. Koncepcja Stanisława Witkiewicza przetworzenia wybranych elementów :i/luki podhalallskicj w nowe wartości mieści się w kategoriach pojęciowych fnlklol'yzm\l, czyli tego obszaru nauki, który obejmuje aparatem naukowym \\s/.elkie pnlCesy adaptacji, wskrzeszania i transformacji kultury ludowej w in- ';:;.1 (i I';t\dikm\ ski.. \lum\l'alice li' sly/u :::akopiatiskim ... Wierchy" R. 10. 1932.s II I. '11 .I. (i. l'a\\·likllll'ski. () sIl'! :::akopi(lIlski \V budownictwie Zakopanego i I'odha/a, .. Wierchy" R. '.l. I'r, I.' 71'. .q I'lll /.ish o sll-/rl :::akolJimiskilll 1892 - 1912. pod red. M . .Iagielly, Kraków 1979. s. 3)5'.'l.li'l\ nr 1.'1- 1·11. ,;S Witkiclliu .. ,\'a I)(':::e/,c:::l'. op.cil., s. 71. < :: Lud l. l.XX!\' �178 ne przejawy kultury 39. Z przekonaniem zupełnie innej trcści wystąpiła ongiś Barbara Tondos, uznając, iż omówione tu zjawisko kulturowe nic mieści się w tych kategoriach 40. Zdumiewające to stanowisko, w przekonaniu autorki, ma prawdopodobn ie pozostać w logicznym związku z oświeccn iem. że "I worząc styl zakopiaI1ski, autor nie przenosił mechanicznie form plastycznych. Świadom swych obowiązków patriotycznych i własnych możliwości i oddzialywania na życie narodu Witkiewicz, stwarzając szeroko zakrojoną koncepcję artystyczni! zaopatrzoną w aktualną ideologię, użył atrakcyjnego tworzywa" 41. W innym zaś miejscu autorka upierając się. że koncepcja Witkiewicza daleka jest od folkloryzmu, wnosi zaskakującą tezę. że ..środowisko, 'v którym powstawał styl zakopiaI1ski nie zwracało się do tradycji. ponieważ sztuka ludowa nie mieściła się w ich wyobrażeniach tradycji. Była co najwyżej tworzywem, które traktować można było i należało w sposób atrakcyjny" 4~. I trudno się dziwić takienul stanowisku Barbary Tondos skoro folkloryzm jest dla niej celowym zacieraniem granicy między sztuką ludową a oficjalm) 4'. Folkloryzacyjną koncepcję Stanisława Witkiewicza uznać wypada za Jeden z najciekawszych przykładów adaptacji kultury ludowej do nowych warunkó\\. Powstało niezwykłe zjawisko kulturowe. którego reminiscencje pobrzmie\vają do dnia dzisiejszego. Znalazło grono licznych zwolenników i naślado"c()\\. których realizacje zasługują na osobne omówienie. Wojciech Lysiak TilE IDEA OF TRANSfORMATION ACCORDING Of' FOLK elll.TURI·: ANI) ITS liVII'I ,I. '11:'\li\TI()'\ TO STANISLAW WITKII:V.iICI (Sulllmary) The idea of transforming the values of folk culture ila, been v,ith u, allno,t all tile lime. One of thc significant attempts in this respect was thc conccplion of Slani,la\\ \Vltkie\\ iu and it> implementation at the turn ofthe 20th century. WitkiewicI. developed hi, approacil Oil tile h,l,i, or the applied arts of the moulltain region of Podhale. tl")'ing to ,Idjusl the Illlk "liue'i to tile cOllditiolls of all aftluent society. In arl history, the '"/.akopane style'" \o\o'a.'ollly a hricl' episPcie. leaving behind a few examples. to mention the wooden '"Willa pod Jedlami" or the llIansion or .Ian Stecki at Latlcuchów. In fact. the '"Zakopane slyle" is a m<lniICstatipn of'"łlllklorlSllI". lhal is. a deliberate artistic transformation of peasant culture. and it is this speeilic aspect pI" cullure which is the topic of the present article. 39 Por . .I. Burszta, Folkloryzm, w: Slownlk elnologlclIY {el"lllllll' og()llIe. ppd red. I. Sl,h/czak. Warszawa - Poznatl 1987, s. 131 - 132. 40 B. rondos, Związki slylll zakoplG/lskiego ze sZl/lką g()r(llską ... Biulelyn Ilislorii Sl.tuki·· It 43,1981,nr2,s.237-239. 41 {(I/1I'::e. s. 238. 42 Tamie. s. 238. 43 Tamie, s. 239. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/12deaa3de81aabf5ba81232a1d9a5f3b.pdf ff1bf7b3e5a888de21c9f3dd0f73e75b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2165 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2012 Title A name given to the resource Zachodnie wplywy kulturowe a etnograficzne zróżnicowanie obszaru Polski / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.157-168 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kłodnicki, Zygmunt Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 80, 1996 ZY(;~\'lUNT KLOf)NICKI Kal~dra Etnologii lnil\~rsytet Wroclawski ZACHODNIE WPŁYWY KULTUROWE A ETNOGRAFICZNE ZRóżNICOWANIE OBSZARU POLSKI Wstęp Terytorium Europy Środkowej, zamieszkałe przez kilka narodów, jest zróżnicowane pod względem kultury, przy czym zasięgi elementów kulturowych nie pokrywają się z granicami etnicznymi I. Jednocześnie, obok różnic kulturowych. często drugorzędnych, na obszarze tym odnajdujemy szereg podobiellstw 2. Wielkie cywilizacje Bliskiego Wschodu i znad Morza Śródziemnego nie mogły wywierać bezpośredniego wpływu na środkową Europę, bowiem masy\\} Alp i Karpat, góry Półwyspu Bałkal1skiego, stepy czarnomorskie, wreszcie puszcze i bagna interesującego nas obszaru, stanowiły przeszkodę trudną do przebycia. Cesarstwo Rzymskie, które drogą podbojów sięgnęło skraju Europy Środkowej, zarysowało jej zachodnie i południowe granice kulturowe i wpłynę/o znacząco na kulturę plemion germal1skich, zwłaszcza tych, które nawiązaly kontakty z Imperium. Pośrednio, i w znacznie mniejszym stopniu, wpływy rzymskie docierały do plemion zamieszkujących dorzecza Odry i Wisły. Ta część Europy dłużej zachowała swoją starą kulturę, a nadto nasycana była elementami wschodnioeuropejskimi i azjatyckimi. Te ostatnie docierały głównie za pośrednictwem ludów koczowniczych, najpierw indoiral1skich, potem altajskich. W dobie '"vędrówek ludów z puszczallskich i bagnistych terenów dorzecza Dniepru. a zwłaszcza Prypeci, ku zachodowi i południowemu zachodowi parły fale Prasłowian. W dorzeczu Laby, później także na terenach wschodnioalpejskicll. nastąpiło zderzenie Gennanów - spadkobierców wysokiej kultury celtyckiej i sąsiadów Rzymu z Praslowianami - dziedzicami archaicznych kultur puszczallskich i rozwiniętych kultur pasterskich. To "zderzenie" trwało kilka \\ id~ó\V, więc raczej należy mówić o przenikaniu plemion i kultur. W tym czasie Germanic byli zainteresowani zarówno łupiestwem, jak i osiedlaniem się I l"lIlii'szy artykul stanowi polską wcrsj<; referatu wygloszonego na !tIIcmu{ioo{{! !·:lIrope{{1f L"lhlfocarlOgraphic Working Group (..European Cultural Dil l'rsity··). które odo) lo sil; w dniach 26-28 marca 1996 roku w nest' (Republika 2 Sz~rzci na ten l~lllat pisal T. Wróblewski (1964). 10. Sympotjulll Area - Unity in Czeska). �158 w obrębie byłych prowincji zachodniorzymskich, co ułatwia/o Pras/(mianoll1 ekspansję· Jest prawdopodobne, że trwałe sąsiedztwo ukształtowala siC; później. u schyłku okresu wędrówek ludów lub nawet wc wczesnym średniowieczu. Granica styku germaJlsko-słowiaJlskiego biegła wówczas wzdłuż Laby, Sali. zachodniego zbocza Sudetów i Lasu Czeskiego. Od czasów Karola W iełkiego zaczyna się ekspansja m ił itarna i osad n icza w kierunku odwrotnym - ku wschodowi, co później otrzyma nazwę ..Drang nach Osten". Obok migracji z różnym natężeniem zachodziły dyfuzje kulturowe, co sprawiło, że po wiekach ludność polska mieszkająca w dorzeczu Odry i Wisły przejęła szereg zachodnioeuropejskich cech kulturowych. Potężniejące z czasem wpływy zachodnie będą łatwiejszc do odczytania. gdy przypomnimy najważniejsze procesy i wydarzenia, zw/aszcza dotyczące zachodniej i północnej granicy Polski. W drugiej połowie X wieku ukształtowało się Królestwo Polskie, początkowo z zachodnią granicą na Odrze. W drugiej połowie średniowiecza odpadly od Polski ziemie zachodnie i północne stając się jednocześnie terenami intensy\\nej kolonizacji niemieckiej. Z czasem Dolny Śląsk, zicmia lubuska, Ncma Marchia, Pomorze Zachodnie i ziemia chełmillska slaty się ..dzielnicami najbardziej nasyconymi ludnością niemiecką" (Labuda, 1971, s. (3). Germanizacja postępowała także na Pomorzu nadwiślaJlskim i na terenie Prus. Granica ustabilizowała się w roku 1466. Przez następne trzy wieki sąsiedztwo polskoniemieckie było pokojowe. Dopiero w wyniku rozbiorów Polski w latach 17721795, i późniejszych wydarzeJl, ukształtowała się w roku 181:) nowa granica dzieląca teraz Królestwo Pruskie (później Cesarstwo Niemieckie) od Królest\\a Polskiego stanowiącego część Cesarstwa Rosyjskiego. Przetrwa ona do l wojn) światowej. Nowa granica między Niemcami a wolną już Polską uksztaltO\vala się ostatecznie w roku 1922. W następstwie II wojny światowej przesunięto ją na linię Odry i Nysy Łużyckiej. Trwające przeszło tysiąc lat sąsiedztwo Polaków i N icmeów, proccsy osadnicze i dyfuzje kulturowe odbijały się w kulturze tych narodów. Czy i \V jaki sposób procesy te można odczytać na mapach atlasów etnograficznych') Prób9 odpowiedzi na to pytanie podjęła Zofia Staszczak w pracy Po}!.ntnic<, 1)()/skIJniemieckie jako pogranicze etnograficzne (1978) odnajdujć)c na mapach A l/oS der deutschen Volkskunde "elementy kultury związane z tradycjami slowialiskimi". Autorka wysunęła także postulat "badania pogranicza z punktu widzenia drugiej strony, tj. rozpatrując podobne nasilcnie występowania elcmcntó\\ kultury niemieckiej w polskiej kulturze ludowej" (Staszczak, 1978, s. 146) 3 3 Autorka przecież kultury nawaluje do Polski germaliskiej" przy tym za pośrednictwem (Staszczak. do ostrożności iemiee. 1978. s t46). \\e wnioskowaniu: lub bez tego ..od /;lclwl!lI pośrednicl\\'1. przenlkah nic Iyll-.l) clemcnt\ �159 I. Środkowoeuropejskie atlasy etnograficzne zróżnicowaniH kultUl'owcgo Europy Środkowej próby uchwycenia Wiejska kultura interesującego nas obszaru została przedstawiona na mapach Atlas deI' deulschen Volkskunde, Atlas der pOl11l11erschen Volkskunde, \\ artykule Giintera Wiegelmanna Ersle Erp,ebnisse der ADV-UlI1ftagen zllr a!lell bduel'/ic!Jel! AI'/1ei/4, Allasie kulIwy ludowej w Polsce i w Polskim al/asie l'/lIo,\!,I'ujiczl!ylll . .Jednakże. poza n iel icznym i przypadkami. map wspomn ianych atlasów nie da si<; ze sobą zestawić z powodu różnic tematycznych 5, niekiedy też chronologicznych. A więc samo uchwycenie zróżnicowania kulturowego środkowej Europy napotyka na zasadnicze trudności. Dotychczasowe próby określania zróżnicowania kulturowego I Jego interpretacja zamykaly sil; w obrębie poszczególnych atlasów. Mamy więc książkę Tadeusza Wróblewskiego W'pólne elelllen/y w ludowych kullurach ,środkowej Europy. w której autor ..oddzielnie" omówił dorobek kaltografii etnograficznej niemieckiej i polskiej. Na uwagę zasługują artykuły Giintera Wiegelmanna /1I1!()1ra/io/l.\zen/I'el! in der hindlichen Sachkullur Milleleuropas (1970) i Petera Assiona fYord-.)·iid-UI!/erschiede in del' landliche Arbeils- lind Geriiteku//ur ( 19K:"). oparte głównie na materiałach i mapach AlIas der dell/schen "o/kskul!de. Zróżnicowanie kulturowe obszaru Polski interesowało szczególnie Kazimierza MoszYl1skicgo, którego artykuł Nieklóre przyczyny zróżnicowania kU//lIIT /if(/()\l'ej IV Polsce (ł 938) do dziś nie stracił na aktualności. W oparciu o mapy Po/skieg,o u/lusu e/llograjiczl!ego (PAE) jego redaktor .Józef Gajek przedstawi! artykuł Etnograficzne zI'óżnicowanie obszaru Po/ski (1976). a Zygl11unt Klodnicki - artykuł Tak Z\I'UlW rubież elnogeograjiczna, a problem gene.::01' !J/'::esll'::t'l!lIep.o::nJ::llicowallia kullury ludowej w Polsce ( 1994). 2. ZróżnicowHnie :VI0SZyllS kiego etnogmficzne Polski w świetle prac Kazimierza Już \\ roku 1927 K. MoszYllski zauważył. że zasięgi niektórych starych 11aI7~dzi chlopskich przebiegają w ten sposób, że dzielą Polskę na dwie strefy. Część pólnocno-wschodnia. do wieków XVIII-XIX porośnięta lasami i puszczami. charakteryzowała się archaicznymi i nieznanymi w reszcie kraju -1 Selki map ,I!las ciel' de/l/ch(,1I I'olksk/lnde i 10 map zamicS/czonych l\' artykule Wicgcll11al1l1,1 ohejtllllią pólnocną i zachodnią polsk~ IV jej granicach po II wojnic światowej. co lIlalwia ,11l,t1iz~'elnogcograliczną :' I): sponujemy tylko paroma mapami etnograficznymi obcjmującymi obszar środkowcj EuroP:. illap~ tLTmin(.)\\' palenia ogni ohl'z<,:dow)'ch zamieszczono w ForsC!llll1ge17 ::11111 Elh17%gisch('n ,JI!(/S /'lIJ'OI)(/S 11m/ seillcr :\"achharliinda. tom I: Die Tenlline del' Jahresj(!lter ill E/lropa. Gbllingen I no. rY!. TrojalHllli zalldzi<,:czam)' map~ form cepów w środk.owej Europie ( l. Trojan. f)reschjlegcl ill 1·,·/ll'iIlm.. l/et/lOdisette /'roh/elJlf eiller Karle •.. Elhnologia Europaea" R. 13. 1983. /, 2. " 22.1 l. Do pewnego stopnia porównywalne są mapy kopic. wozów. szlei i chomąt. niek[('lI;ch l(lIl11kopaczek i kolysck (1':/1,'. ADI' i Wiegelmann. 1%')). �160 elementami kulturowymi, jak radło rylcowe, socha, brona laskowa. cep gązewkowy, jarzmo kulowe, zaprzęg (jednokonny) w hołoble i duhę, kijanka półwalcowata. Do tej listy, zestawionej przez K. Moszyilskiego (1927), mojna dodać pojemniki do wysiewu zbóż uplecione ze słomianych wałeczków, dwukolne wózki do wywożenia sochy w pole, rezginie, łapcie wyplatane 7. łyka i szereg innych artefaktów (por. też: Gajek, 1976. s. 160 i n. oraz mapy 6. 8. 9). Wspomniane elementy kulturowe charakteryzowały jeszcze na początku XX \vieku nie tylko północno-wschodnie połacie Polski, ale i sąsiadujące z nimi Białoruś. Litwę i dalsze kraje północno-wschodniej Europy 6. Moszyński wyodrębnił także elementy kulturowe charakteryzujące do niedawna Polskę południową, środkową i zachodnią, a nieznane w jej pól nocnowschodniej części. Były to radła słupicowe (ramowate), pługi drewniane i plużyce, brony słupkowe (beleczkowe), cepy dwukapicowe. jarzma podgarlicowc (ramowate), zaprzęg przy dyszlu oraz kijanki łopatkowate i mieczykowate. Zdaniem K. Moszyilskiego narzędzia te szerzyły się w dawnych wiekach z zachodniej Europy w głąb Polski, czemu sprzyjała bliskość geograficzna Zachodu, duża gęstość zaludnienia i częściowe wylesienie zachodniej. środkowej i południowej części kraju. Fale kulturowe zatrzymywały się dopiero na skraju puszcz porastających północno-wschodnią Polskę, a więc nie przenikały na obszar charakteryzujący się słabym zaludnieniem i tym samym - nikłymi kontaktami między mieszkallcami. Fakt, że dawne granice zasięgów przetrwa l) do XX wieku, mimo że puszcze wytrzebiono znacznic w XVIII wieku. a nieomal zupełnie w latach 1852-1880, tłumaczyłbym tym, że w dobie nowożytnej wspomniane narzędzia nie były już innowacjami i w związku z tym już się nic rozprzestrzeniały. Tak więc K. Moszyilski wyodrębnił dwie strefy kulturowe: archaiczną, obejmującą pól nocny wschód Polski i, nasyconą dawnymi wpływami z Zachodu. pozostałą część kraju. Strefy te wyraźnie oddziela tzw. rubież ctnogeografiCLna (Moszyilski, 1927 i 1938; Kłodnicki, 1994). 3. Zachodnie wplywy kulturowe w ostatnich wiekach Powstanie Polskiego atlasu etnograficznego (część zeszytów z przcszło trzystoma mapami dotyczącymi różnych przejawów tzw. kultury materialnej) umożliwiło podjęcie próby znalezienia jeszcze innych elementów kultury. które napłynęły również z Zachodu. Te spośród nich, które charakteryzują zachodnią i północną Polskę i na ogół nie sięgają w głąb kraju (poza byłą granicę zaboru pruskiego), a ponadto charakteryzują niemiecki obszar etniczny, uznallO za 6 Niektóre ze wspomnianych elementów kultury. jak np. jarzma kulolle czy I·ezglnic. wystc;puią w tzw. przerwanym zasięgu adriatycko-baltyckim eharaklcryzui'1cYIll II/.gh;dnie slarszc. archaiczne elementy kultury europejskiej (por. MOSZY(lSki. I <)2iJ. s 23 i in.: co do fClgll1ii. p. Z. Kłodnicki. I?ezginia in Europa, ..Ethnologia I-:uropaca" R. S. I')7). I. 2. s. 10 I-II O i lalllieSZCZDna tam dyskusjal. �161 nowsze elementy kulturowe zachodniego pochodzen ia 7. Zal iczono do n ich kopaczki o ostrzu prostym (III, 135) x, bezjarzemne brony poprzecznosłupkowe (I. :"), sierpy pólkoliste gładkie (zesz. próbny, 8; I, 10; II, 68), kosy łączone z drzewcem za pomocą śruby (L 28), kopice dwurzędowe (II, 78), cepy cI\\ ukapicowe ze sztywnym palączkiem obracającym się na dzierżaku (zesz. próbny. 9; 11,70), ule słomiane (VI, 317), budynki o ryglowej konstrukcji ścian (I V. 195). chalupy asymetryczne jednoizbowe z paleniskiem poza izbą (IV, ] 9:"). chalupy z paleniskiem do gotowania we wnętrzu szerokiego komina (II, 127). chalupy z oddzielnymi, przeważnie kaflowymi piecami ogrzewalnymi (II, 128). c!utlupy o dachach krytych przeważnie dachówkami (III, 21 I), piwnice umieszczone przeważnie pod domami (zesz. próbny, 16; III, 174), piece piekarskie poza chalupą (II, 14 i 15), stodoły murowane (II, 102), wózki ręczne czterokolne (V. 284), jarzma przyrożne (IV, 231), ciężkie włóki sankowate bez strall1lm (V I. 341 ), wozy robocze o rozstawie kół powyżej 120 cm i wysokości kój tylnych powyżej 100 cm (V, 288 i 289) 9. W polowie przypadków są to elementy kulturowe doskonalsze od ich odpowiedników znanych w środkowej, wschodniej i południowej Polsce. Z\\Ióćm) przy tym uwag~ na to, że zasięgi tych artefaktów przebiegają podobnie jak granica byłego zaboru pruskiego w łatach 1815-1922 (mapa I). Te zbieżność wcześn iej zauważyl J. Gajek (1976, s. 146). S'ldzl(. że wspomniane elementy kulturowe są późnego pochodzenia; zapewne najpierw pojawiły się na terenach od stuleci należących do pallstw niemeckich, natomiast na ziemiach polskich, wcielonych w obręb Królestwa Pruskiego (później Cesarstwa Niemieckiego), upowszechniały się zapewne 7 '\ Ickicd) clemcnty te na ohszal"7c polskojęzycznym noszą nazwy niemieckie. l tak np. duże ,illnlCO\latc koszc z uchami. charakteryzujące wielkie obszary zachodniej, pólnocnej i środkowej /'01,;1.;1 przckraczaj'lc na calej długości Wisłę (PAE. z. 5. mapa 281). w Wiełkopolsce i w zicmi lhclmin,;kicj ,;,t nazYI\anc "kipami", a więc tak samo jak w Niemczech. gdzie kosze te w wielu '.lkolicach lwh po,;polite. Intercsujące jest to, że ckspandując ku wschodowi (w środkowej Polsce I dalej) ko,;zc te traq nazwę "kipa" na rzecz ogólnopołskiej. a nawet ogólnoslowiaóskiej nazwy ,.ku,;'· Inn\[11 c[ek<iwy[ll przykładem jest pospolita nazwa gwarowa "mur pruski" na określenie 'Clan o kun,;trukcj i rYi2lowej wypclnionej ceglami. Tu nazwa wprost odzwierciedla pochodzenie lCllnlHl\\;\Cli . S W nillliasach podalę numCl' zcszytu Po/skiego atlasu etnograficnego. a po nim numer 1l1dP) (j I.lst<; lę można wydłużyć uwzgl<;dniając dawne zasięgi kos jako narzędzi żniwnych (II. 69). kOI'IC rz<;dow\ch (II. ?X). I.anikania młócenia zbóż cepami (I, 3 I) wskutek upowszechniania się rnloeilrni z kie['alem (I. 33). a następnie mlocarni z napędem motorowym (I. 34). zanikania komór (I ł. 82). sporadYCl.nego wyst<;powania stodół zrębowych (II. 104), nasilonego występowania huch nk(m murowanych (III. 1')4). konstrukcj i dachu na pojedynczy stolec i na stolec. który tlI orz'! dwa rz<;dy słupów (Ill. 2(7), zdecydowanej przewagi dachów krytych dachówkami. CI tylko rl.adko. luh wyjątkowo. słomą (III. 211). Wyodrębniając strefę północno-zachodnią.l. Galek pr/.ed,;tillvił wykaz e!cl11cntów kulturowych niewiele różniący się od naszego i uzupełni! go KllkOl11il/.il,;i<;gami zjawisk kulturowych z zakresu tzw. kultury duchowej (z nic opublikowanych le,;/.(/.c IC';/.y((\w /'o/skiego ot/OS/l etllograficznego). l! Lud 1. LXXIV �162 Mapa l. Nasilenie występowania Polski i wschodnich Niemiec A. W badanej wsi cech kulturowych charaktcrystycznych dla p(')lnocno-zachodniel (wedlug danych Po/skiego al/oslI elnograjicnego opracowal Z. Klodnickil. odnotowano występowanie charakterystycznych dla północnej niemieckich: l - odjedenastu do osiemnastu*, 2 - od sześciu do dziesięciu, 3 - od trzech do pięciu, i następującej zachodnicj Polski liczby cech kulturow; ch oraz przylcglych obszarem 4 - do dwóch. B. * Inne oznaczenia: :) - granica między Królestwem Polskim do Cesarstwa (należącym Pruskim (późnicj Rosyjskiego Cesarstwem Niemieckim) a KI"ólestllell1 l. Szeryfy przy znakach oznacząją punkty badawcze rych nie udało się zebrać kompletnych informacji nieznacznie zawyżąjąc wartość znaków. Po/skiego ol/oslI elllograjic::llego. i w związku z tym dokonano II któinterpolacji �163 glównie w XIX i w początkach XX wieku. Niektóre z nich,jak wymiar rozstawu kół. konstrukcja ryglowa ścian czy piece piekarskie poza chałupą, były \\prowadzane zarządzeniami administracyjnymi. Na wielu mapach Po/skiego atlasu etnograficznego widać, że analizowane tu wpływy kulturowe wyraźniej odzwierciedliły się na zachodzie i północy ziem zaboru pruskiego. N ie wszystkie zasięgi pokrywają się z byłą granicą między zaborcami; jedne przebiegają przez środkową Wielkopolskę i Pomorze Gd'1I1skie. inne natomiast przekroczyły granice zaborów i biegną między Wartą i Drwęcą z jednej a Pilicą i ujściem Bzury, z drugiej strony. Te, głównie poludn ikO\ve, zasięgi zestawił J. Gajek (1976, s. 158-163 i mapa 7): "Ta trzecia niejako rubież jest naj młodsza i przypuszczalnie wiąże się z późnym już okresem 1870-1918 L, była więc rezultatem gospodarczej, politycznej i kulturalnej działalności Prus" (s. 163). W następstwie I wojny światowej granica polsko-niemiecka została przesunięta ku zachodowi i północy, a po II wojnie światowej ustalono jej przebieg wzdluż Odry i Nysy Łużyckiej. Zdawać by się zatem mogło, że już nic nie stoi na przeszkodzie, aby wspomniane elementy kulturowe upowszechniły się w reszcie Polski. Tymczasem upłynęły dziesiątki lat, a wiązka zasięgów kulturowych. ukształtowana w zaborze pruskim, jeszcze w czasie badaó terenowych w latach J 953-1968 przypominała granice zaboru 10. Zapewne można tu mówić o splocie czynników, takich jak istnienie granicy politycznej utrudniającej kontakty oraz tradycjonalizm, pewne zapóźnienie cywilizacyjne obszarów byłego zaboru rosyjskiego, co zapewne utrudniało przyjęcie ryglowej konstrukcji ścian, zwyczaju stosowania pieców piekarskich poza domostwem, kosy ze śrubą czy ręcznych wózków czterokołowych. Niektóre clemcnty kulturowe. za pam ięci informatorów, rozprzestrzen iały się jednak ku wschodowi, np. piece ogrzewalne, dachy dwuspadowe, krycie dachówkami czy zastosowanie kos do koszenia zbóż. Liczyć się także należy ze spadkiem atrakcyjności niektórych innowacji: cepy ze sztywnym pałączkiem obracającym się na dzierżaku nie rozprzestrzeniały się już w XX wieku, gdyż \\Iaśnie wówczas upowszechniły się młocarnie (1,31,33,34). I () Warlo dodar. ;i.c podczas badall tcrenowych przeprowadzonych w lalach 1988-1991 IV 60 ll1icjscO\\ościach pol%nych po obu stronach byłej granicy między byłą Prowincją Poznań \\ la bor/c Pruskim a (,ubcrnią Kaliską w zaborze rosyjskim stwierdzono istnicnie dystansu poznawclO-cmocjonalncgo miydzy społccznościami pogranicza. Dystans ten ukształtował si~ po lIt\\orlcniu granicy zaborów i granicy celnej w 1815 roku, a zaczął zanikać po jcj zniesieniu po [ \\ojnic ś\\·iatowcj (.I. Schmidt, Po::nQllskie i Kongresówka. Dawne podzialy polityczne regionu u· .\-uici/e \1'.l"IJhnÓ'li ::hiorowych wspńlc::esnych Wielkopolan, .,Lud" l. 77. 1994, s. 97-1 J 6). �IM 1/,' '5' l" lO' 11" II' so' f·::~::::'.;.]1 122]3 <9' ~5 IS' '6' 11' li' Mapa 2. Strefy kulturowe ,,' lO' Polski (opraclllval li' /. Klodnicki) I. Strefa północno-wschodnia (por. Klodnicki_ 1994_ mapa 2) l-obszar nacechowany występowanicm 4-G cech ku Iturowych charaktćrysl\Tznych d la ic.i sircl\. 2-obszar nacechowany występowaniem 2-:1 cceh kulturowych charakiLT)'st)un)'ch dla lcj slIel\ II. Strefa środkowo-południowo-wschodnia (por. Klodnicki. 1')94. mapa :2) :I-obszar nacechowany występowaniem 4-7 cech kulturowych charakter)'si)'un\ch did lej .slrcl\. 4-obszar nacechowany występowaniem 2-:1 ccch kulturowych charakter)sl) UJ1) ch dhl te.i strel\" III. Strefa północno-zachodnia (por. mapa I): 5-obszar nacechowany występowaniem I 1-18 cech kulturOlv·)och charaklcrV"S1)TZII)"Ch d 1,1 Ie-.j strefy, G-obszar nacechowany występowaniem G-lO cech kulturowych charakter)'st\ un)'ch d la lej slrL·I~. *Rzadsza szrafura w zachodniej i w części pólnocncj Polski jcsl spoll·odoll·'lnd dlloma czynnikami: a) stare elementy kulturowe szybciej zanikaly na tym obszarzc (por. Klodnickl. 1988); b) informacje tam zebrane są niekompletne z uwagi na lo. jl' IlIdn('ś0 ,Illlochlllniuna zosta1a wysiedlona po II wojnic światowej bądź wycmigrowala przed prz.cprowaw.cniem had,lIi terenowych. �165 Podsumowanil' Na mapic 2. vvidoczne są trzy wyraźnie wyodrębniające się strefy. Pierwszą z nich. obejmującą północno-wschodnią Polskę, jeszcze w pierwszych dziesi~cioleciach XX wieku charakteryzowały archaiczne cechy kulturowe, podobne do tych, które znamy z Białorusi, Litwy i dalszych krajów północno\\schodnicj Europy. Te clementy kulturowc, które są mniej prymitywne, a których kres \Vyst~powania wyznaczały dawne granice puszcz, wywodzą się ze średniowiecznej kultury chłopskiej Zachodu. Jeszcze w okresie ll1it;dzywojcnnym występowały one w strefie środkowo- i południowo-polskiej. Natomiast na zachodzie i północy Polski były wówczas już rzadsze, ustępując formom nowszym (Kłodnicki, 1988). które upowszechniały się zapewne głównie dopiero w XIX stuleciu. Trzecia strefa wytworzyła się w okresie. gdy te obszary należ.ały do Prus (później Niemiec). W przedstawionym artykule wykorzystano wyniki wcześniejszych badaIl nad rubieżą etnogeograficzną (K. Moszyóski, 1927 i 1938; Z. Kłodnicki, 1994) i uzupełniono je rozważaniami nad genezą strefy północno-zachodniej. Historia kS7tahowania się polskicj kultury ludowej, z uwzględnieniem dyfuzji kulturO\vych i osadnictwa z Zachodu, wciąż czeka na odrębne opracowanic. '\iczbt;dnc są ohszerne studia porównawcze, z zastosowaniem metody etnogeograliczncj. obejmujące tradycyjną kulturę narodów sąsiednich, z\\ laszcza Niemców. Na obecnym etapie pożyteczne będzie odwołanie się do pracy G. Wicgelmanna. Porównanic wniosków, do których doszedł Glinter Wiegelmann analizując zróżnicowanie kultury wiejskiej, z naszymi, dla ohszaru Polski, wykazuje istotne różnice. Obszar niemiecki najpierw różnicował się pod wpływem prc)\\ incjonalnej kuhury póź.norzymskiej i postrzymskiej. Od późnego średn iowiecza coraz większą rolę w rozwoj u kultury wsi na połudn iu Niem iec odgrywały miasta; w tym samym czasie na północy następowała intensyfikacja i modernizacja rolnictwa. Kultura wsi polskiej natomiast, pozbawiona ożywczego wpływu, bezpośrednio z obszarów byłego imperium rzymskiego, a później także wpływu miast, które na obszarze Polski, zwłaszcza centralnej, wschodniej i poludniowej rozwinęły się słabo, chłonęła wpływy zachodnie. Przenikały one drogą dyfuzji luh wraz z kolonistami, głównie z północnych i środkowych Niemiec. To sprawiło, że w kulturze obu narodów znajdujemy szereg elementów wspólnych. BIBLIOGRAFIA .. \";lllll 1'. I <.IX:' Xortl-Siic!-I !nlerschietle in der landlichen Arbei/s- lind Gera/eklll/llr. w: Nord-Siid(/nlersc!licc!e in tier sladlischen lind landlichen KU/lIII' !v/il/e/europas. pod red. (i. Wil:gcilllanna. rvlun~ter (Bei/rage zur Vo/ksku/llIr ill Nordwesldelllsch/antl. /.. clO). ~ 25 I - 2(13. �166 Alias der deulschen Volkskunde .. 1936-1939 Alias der deulschen Volkskunde. z. 1 - 6. pod n:d. II ienrieha Ilarmjanla i Ericha R6hra. Leipzig. 1958-1979 Nowa seria, z. 1 - 7. pod red. Matthiasa Zendera i in. Marburg. Benlzien U. 1980 Bauernarbeil im Feudalismus. Lam{wirlschajiiche .lrheilsgeriile l//U{ -verjahrell III Deutschland von der ."vlil/e des erslen Johrwuscnds II. / his lilII (,W)/). "Verorfenlliehungen zur Volkskunde und Kullurgcschichtc" t. (,7. Ikrlin. Gajek .I. 1976 Etnograficzne ::różnicowanie obs::aru Polski. w: Llnogmjia f'o{ski. l'r::emwJ/1 kuliWY ludowej. pod red. Marii Biernaekiej i in .. t. I. Wrodaw. s 14.1 - 177. Kaiser K. 1936 AlIas der Pommerschen Volkskllnde, rex/hand, I'oll/II/emjorschllng II {(eilIC. Veroffenllichungen des Volkskundlichen Archil's jiir POlI/lI1cm. l. 4: f.:arlelll/wppe. verojfenllichungen Archil'S fiir Pommern. I. 5. Greifswald. Klodnicki Z. Die Dynamik des WandeIs der traditionellen Saehkll!lur in 1'0/1'11. w: Wandel deI" 1988 Volkskultur in Europa. Feslsehrifl pir Chinler Wieg eIII/aII II ::1111/ MI. (jehllrlslag. pod red. Nils-Arvida Bringeusa i in., Mlinster. l. I (Heilmge ::lIr l'olkskllllllr il/ Nordwestdelllschland. z. 60). s. 325 - 347. 1994 Tak :cwana rubież elnogeograficna, a problell/ gene::v IJr:eslr:ennego ::różnicowania kultury ludowej w Polsce ... Lud" t. 77. s. 47 - !JX. Labuda G. 197 ł Polska granica ::achodnia. Tysiąc lal {bejów polilyc::nvch. I'o/lwli. Moszyliski K. 1927 Lud polski w dorzec::u Wisly. "Ziemia" R. 12. s. 163 - I m. 1938 Niektóre pr:cyc::yny ::różnicowania kllltwy lud01l'ej \1' I'olsee ... Lud s!mvia;lski" l 4. s.65-117. Moszyński K .. Klimaszewska.l. 1934-1936 Alias kuliury ludowej w Polsce. z. I - 3. Kraków. Po/ski alIas etnograjiczny.. 1958-1981 Polski atlas etnograjiczny. .. pod red . .Ió/da (jajka. /cS/Y! próbny. l. I - h. Warszawa. Stasze/ak Z. Pogranicze polsko-niemieckie jako pogranice elnogmjie::ne. lJni\\'crsytel 1111. 1978 Adama Mickiewicza. Seria Etnografia nr S. Poznail. Wiegelmann G. 1969 Ersil' Ergebnisse der ADV-Umji'agen ::111' a//e/1 biillerlic/ien .,/r/)eil... Rheinische VierteljahrsbHitter"' t. 33, s. 208 - 262. fnnowationszenlren in der liindlichen Sachkllllllr iIIillelell["()lm.1"w: "olkskulllll' IIW{ 1970 Geschichte. Festgabe Josef Diinninger. Berlin. s. 1:20 - 136. 1977 Die Sachkul/ur Milleleuropas. w: Volkskllnde Cine 1~·injllllJ"l/llg.pod rcd. Ci. Wiegelmanna i in., Berlin. s. 97 - 131. Nord-Siid-Unterschiede in den kll/lllrriilllllliehen G/iel!erungen seil IFi/he/m 1985 Ileinrich Riehl, w: Nord-Siid-Unlerschiede in der sliidtischen l/lld liindliehcn A'-lIltllr ivfille/europas, pod red. G. Wiegelmanna. MUnster (8eilmge :111' J 'o/ksldiltlll' ill Nordwes/deu/schlond, z. 40), S. 389 - 404. Wróblewski T. 1964 Wspólne elementy w ludowych kulIlIrach .\:rodkO\l"ej Fllmp\'. Uni\Yl.:rs}lel im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Prace Wyd/ialu Filozoliu.no-llistorYClncgo Seria Etnografia nr 3, Poznań. �167 I.lgmunt Klodnicki WI-:STmN CULTURAL INFLlJENCES AND ETHNOGRAPIIICAL DIFI"ERENCES OF TilE TERRITORY OF POLAND (Summary) In mosl cascs. Weskrn cultural inlluenee have been reaching Poland by diffusion and migralion via Cjennany. Oldcr swdies by Kazimierz MoszYllski (1927, 1938). Józef Gajek (J 976). and I.ygmunl Klodnieki (198lt 19(4). as well as an analysis of the maps included in the Polish ethnographic atlas. which is pn;sented in this article, allowed the author to specify the relative chrolHllogl· and intensity orthcse intluenCl:s, and consequently, to distinguish the cultural regions "I' !'"Iand (iIlap :2). The lirst region. or lhe North-East those kllO\\n rrum Iklarus. Lithuania, decades of the tllentieth centlII)'. demonstrated the archaic cultural and other countries ofnol1h-eastern characteristics similar to Europe, still in the first The less primitive clements of culture. whose range was demarcated by the old boundaries of gre;lt Il)rests. derived rrom the iIledieval peasant eulture of the West. They could be observed in the ccntraL southern. and south-eastern regions or the country until the period between the world I'<IIS. The same elemellls were at that time mueh more rare in the west and north of Poland. giving Ila) lO newer 1<>rIllS(Klodnicki, 1(88), which had been spreading in the nineteenth cenlury. This lhin.! zone came into being only aner the northern and western territories of Poland had been incorporated in Prussia (and later in Germany). The author rekrs lo the studies or Gunter Wiegelmann (1970) and Uh·ich Bentzien (1980) in order lo demonstrate Ihal the Western intluences were reaching Poland through diffusion with the colonists coming mainly lI·om norlhern and central Gennany. This is why nowadays the eullure of l1\\th nations contains a number of common clements. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4cd4dcf994a002609b808afa8e23ca9f.pdf 048d19d27b11295769fbbe4f595b16ca Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2170 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource Afryka Pn.- religie Islam - ośrodki kultu Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2017 Title A name given to the resource Grobowce świętych marabutów jako ośrodki kultu w Tunezji i Algierii / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.201-210 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barska, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Luci, t. \\\.\ HO, 1996 1l.·\R-;Ki\ l ni\\el"O" ki Opul,ki CiRO!iOWCL ŚWI[~TYCH MARABUTÓW JAKO OŚRODKI KULTU W TUNEZJI I ALGERII Tematem nlnlc.JSLcgo artykułu jest opis przestrzeni, w której wypełniane praktyki r:-Iualne o prowcniencji ludowej i religijnej są związane z kultem osób i miejsc uzna\vanych la nadnaturalne. Te specyficzne obszary kultu - grobowce mara blltó\\ \\Till. z otoClen iem - wyróżn ia głębokie osadzen ie w tradycj i rodzimej i islamie. W przedstawionym tekście opisuję zjawisko słabo znane w Pol'CC. a mianowicie praktykowany w społeczcllstwie maghrebillskim kult świętych. tzw. marabutów I. Moje badania, opatie na wywiadach i obserwacjach, (lgTaniClaj.\ siy przede wszystkim do przedstawienia pozycji marabuta i zakresu jego cI/iala,·J. a szerzej zjawiska marabutyzmu. Ponadto odwołuję się do materiakm socjologiClno-dnologicznych, dotykających tego zagadnienia. Analizą lostaną objęte zachowania nadzwyczajne, realizowane w obrębie \)bszaru. określonego arabskim tenninem zawijja, co dosłownie oznacza kąt, l)bid.r. \\ którym znajduje się rzeczywisty lub symboliczny grobowiec zmarleg.') marabuta. Miejsce to stanowi centrum życia religijnego, gdzie wydzielone IMmieszClcnia Sil przeznaczone na recytację Koranu, izby dla pielgrzymów, ucznilm i star((·)\\. a także przylega do nicj cmentarz. Zawijja ze względu na S\\ ojil spec: liky zcz\Va Ic~ na swobodną i n ieskrępowaną man ifestację uczuć. Praktykowane tam obrz<;dy o charakterze mistycznym i spontanicznym, przy di\\ iękach instrumentalnej muzyki, dowodzą odmienności w porównaniu z meczetem. gdzie obowiązujc swoisty rygoryzm i podporządkowanie zasadom k(lkkl\ \\ nym. respekt wobec boskości. Należy przypomnicć, iż w islamie nie \\yswpuje ..muzyka religijna'" w dosłownym znaczeniu tego wyrażenia_ "Umuzycznieni.:" pojawia siy jedynie w sytuacjach szczególnych. Otóż melodyczny ton cechuje \vczwanie wiernych na modlitwę, kierowane przez muezzina pięć razy dziennic z wieży - minarelu, a także w zbiorowych recytacjach Koranu. p.ólnllcnllał"rykilllskie zawijje jako ośrodki kultu występują w dwóch postaciach: , \'1:Ig.hreh \\ iq~ku arahskim oznacza Zachód (Jfaghrih). w jego w<lskilll znaczeniu \lbejIllUll-: I"unoj<;. i\l!-,-eri.; i Maroko. krajc Icżącc IV Pólnocncj Afryce. Przedstawione zjawisko :li~lraIHiI~z"lllll ohsLT\\O\\iilalll i hadal~\I11podC/as moich wieloletnich pobytów w Tunct;ji (1982I ')X~ , l .\ I-)!erii ( I ')X(,-I \)\) I). Illlll1"lllalorallli byl i Ill<;żczyżni i kobiety w wieku od 2J do (i:) Im. o l\\/ll' III \\, kVlaicelliu. �202 - sufistycznej, wiążącej się z islamem, a konkretnie, nawi'jZuj'jcej do sufizmu. którego zwolennicy żyli w odosobnieniu, naśladując Proroka ~. - animistycznej, wyrastającej z korzeni afrykaJlskich i praktykowanej najczcściej przez ludność o ciemnej karnacj i 3. Podjęcie życia ascetycznego i głęboko religijnego przyczynilo sit,?do UŚ\\ i9cenia jednostki, którą nazywano po arabsku mllrahil. Z czasem termincm tym określano wszystkie kategorie świątobliwych mt,?żów pólnocno-afryk,1I1skicgo islamu. Świętym może być osoba zmarła lub żyjąca. Jednostka. której przypisuje się cechy marabuta, gromadzi wokól siebie zwolenników. przekonanych o jego mocy i sile oddziaływania. Grób zmarłego marabuta. czyli osoby () znamionach nadnaturalnych, wraz z otoczeniem, w przekonaniu wspólnot posiada właściwości miejsca świętego (po arab. haram). Rozsiane po calym Maghrebie grobowce zachowały różne kształty (na planie kwadratu, "ośmiok,jta", w pOS!<Ici stożka, piramidy itp.) z bieloną kopułą (kuhl)(f) 4, która występuje również w przypadku grobu symbolicznego 5. Niektóre z nich utrzymaly lokain} charakter, inne nabyły znamion swoistych sanktuariów gromadzących pielgrzymem z całej Afryki Północnej. Współcześnie grobowcami opiekują si\-, osoby spokrewnione ze zmarłym marabutem bądź posiadające szczególne wlaści\\ości. np. moc oddziaływania (baraka). Szacunek potwierdza stosowane wobec nich nazewnictwo: szejk, szerif, talib. Umiejętności, związek z religi,\ i tradycja sprawia, iż mnich-asceta ma wielki prestiż spoleczny, a tym samym \\ )"()inych sytuacjach posiada głos rozstrzygający. Najstarszym i najbardziej znanym zakonem jest Kadrijja, którego zalożyciel Abdel-Kader al Dżilani został pochowany w Bagdadzie. W poszczegc)lnych krajach jego zwolennicy tworzyli wspólnoty z symbolicznym grobem. Zakon ten uformował się dopiero w XIV w. Z niego wyodrębnilo si\-, m. in. bract\\(l Tidżanijja, którego fundator Sidi Ahmed Tidżani urodzony w I\in Mahdi \\ 1\1gerii osiedlił się i działał w Maroku. Do najpopularniejszych ośrodk(m kultu należą miejsca poświęcone takim postaciom, jak: Idris Mulaj (Im. 79 I l. fundator Fezu (Maroko), Abu Midżan w Tlemsen (Algeria Zachodnia) i Sidi Moh2 Por.: A. Ilourani, Historia Arabów. Sufizm. w: M. U. Tworusehka./s/am. w: Maly slo,jJnik ku/tUty świata tlum . .J. Danceki. Cidallsk I ,)')~. s. I:''): 1\1. 1\1. I l/ieka!1. Malvslownik. WarS/awa I')'):'. s. S.':.J. Iliel'I\\,k!. SII/CIII. arahskiego. Wars/awa I 'nI. s cli,7-cli,'): .I K IUClkm\ ,ki Grupy zakonne w wie/kich religiach ,~\I·iolll. Wars/all a I')S7. s. :'2--' Sam sufizm. według niektórych autorów. kumuluje Ill%li.; neophltul1Sk'i ! duś\\ IlldClc'n"l hlllduskie, J POI'.: E. Dermenghem. Le cu/te des saint,l' dans / 'Is/11m mllg/7f"('/JllI. !'aris I '):',1. I I lc'hli. phenomene de transe corps possedes. "IBLA" 1993. t. :'6. nr 172. s. 2(, 1-27~. 4 Por.: E. Diez. Kubba. w: Encyclopedic de /'Is/alll. VOII\'e//c ('diiiolI. !'aris 1')Si,. t ."i. s 2SS296. 5 Grób symboliczny może być wynikiem czci dla wielkiej indY\\ldualnośc!. np \<Iklel w świadomości muzulmanów reprezentowal Abclel-Kader al Di.ilani. !locIHl\\<Inl II 1~<I!2"acl/le w Afl'yce Północnej posiada wiele ::awIjji. Wyst.;puj'l równici. ::ml·ll/e. Ś\I i,ldCl'lce u II Ill. /e w tym miejscu przebywał. przechodził lub odpoczywal świ.;t: Od !JUste/ni do wspólnoty �203 ran w Tunisie. Powołana przez Sidi Muhammada ibn Aissa (zmarł w Meknes \\ Maroku okol o J 526 roku) Isawijja długo opierała się islamizacji i arabizacji, kultywując rodzimc tradycje h. Każdy zakon kieruje się własnymi doświadczeniami. akcentując uprzywilejowaną pozycję mężczyzn. Zróżnicowanie uwidacznia si~ w rytualnym odmawianiu litanii zikr 7. W określone dni tygodnia \\ ::(l\I'ijji dancgo zakonu, uczestnicy wypełniają ceremoniał zbiorowo, najcz~ściej stojąc. pmvtarzaj'l w narastającym rytmie 99 atrybutów Allaha. Podczas tej uroczystości czasami dopuszcza się akompaniament muzyczny fletu i taneczną gestykulacj~ ciałem x. W sytuacjach szczególnych ten wyłącznie Ill~ski obrz'ldck zczwala na obccność kobiet 9. Rozgraniczenie w zachowaniach informatorzy wyjaśniali przymiotami płci. Mężczyzn, ich zdaniem, wyróżnia posiadanic głębokiej wiedzy o Bogu, natomiast kobiety charakteryzuje bardziej \\Tażliwość na rytm niż na słowa 10. Zikr ma na celu również doprowadzić do nasycen ia mocą i si lą świętego, czyI i pośredn ika w osobie marabuta. W Tunezj i każdy ośrodek charakteryzuje odrębność obrzędowa II. W Tun isic znau'lcą rol~ pclni ::awijja Sidi Abu Hassan z obrządkiem Szadilijja. Położona na szczycie wzgórza w południowej części miasta, w ciągu roku jest ut\\arta dla \\iernych od popoludnia w czwartek do godzin południowych w sobut~. Podczas tych trzech dni wokół zawijji sprzedawane są różnego rodzaju tov\ary. w tym slodycze, a dyskusje o cenach, o jakości towaru, śmiechy kobiet, krzyki dzieci. stwarzają atmosferę swoistego jarmarku. W każdą sobotę, od ś\\ itu do południa, mężczyźni wypcłniajązikr, realizowany w dwóch fazach: - śpiewy. obejmujące wszystkich, - recytacja litanii (::ikr), ograniczona do zaproszonych mężczyzn. Vv pierwszej cz~ści na uwag~ zasługuje swoiste współgranie wyrazen werbalnych z ruchem ciała. Odmawianie modlitwy ma miejsce w nicco oddalonej l1d ::u\t'ijji grocie. Rytuał polega na przyspieszaniu wypowiadanych słów, co \\ konsekv\encj i doprowadza recytatorów do stanu uduchowienia. Po zakoI1clOnej cercmonii uczestnicy otrzymują okrągły chleb z zapieczoną w środku ,11 i\\ ką i kuskus. przygotowany wcześniej przez kobiety, których życzen ia zostaly spełnione. 1'01 J. KloC/kO\\ski. 0/) cil. s. (,2. I'm .I SI,:pil·lSki. lJ/uIir. \\: Mah' s/OIl'I1ili Iiu/lury ,{wiola arabskiego. Warszawa 1971. , 1.'11. /.rArlcsl s/C/cgl',lll\lll ckmcntem mcdytacyjnym w muzulmal1skiej pob07.ności. wyra7anej II 'I'ominanlcm I\oga i ["()/myślaniu o Nim w czasie wypowiadania 100 naj piękniejszych all\ blll(lI\ 130ga. np. Prawd/iwy. Żyjący. Wielki. To nieustanne wymawianie imicnia Boga ma na cclll \\\/\\oknic \\ C/IO\\ickll okrcślonych energii. h //'II/CIII.'. I'tll. 1(,0 S. I:ClChioll .. "'un'!\'lIuces IIIvsliques fllil/.IICU ... I Itlll1111 c" I ')72. ni 12. s. 5(,. 1111'01 i!Jlllelll. s. S(,. II Por. V. prlqllcs. r ',Ir/n'es cosnUi/UC dans cllI i)ol'd-ollcs! lI/ri('oin. 1',II'is I l)(>4. s. 291 - 43(,. '! el cu/le de possession /0 pCłI.\'(;C populaire dans ct dans la mara!Joulismc /0 vie quolidienne �204 Zgodnie z obowiązującą zasadą zikr wypelniaj'l m<;żC/y/.ni. alc \\ "yj,!tkowych sytuacjach "nawiedzone" kobiety mogą przebywać \\ pum ieszC/en i LI przylegającym do groty. Jak pisze S. Ferchiou ... tc «chore» nic uczestnicz,! w rytuale, nie śpie'vvają z mężczyznami, nic odmawiają modlitwy. alc jedyniL' skandują formuły, będące atrybutami Boga. Gdy rytm staje si<; bardZ() szyb"i. zaczynają tailczyć, wprowadzając się w stan szczcgólnego transu. ( ... ) Sean~ kOllcZy się, gdy mężczyźni milkną, a kobiety padają zemdh)llc" I~. W ś"ietk tego opisu kobiety przeżywają ceremonial odmicnnie \\ porównaniu z 1111,';1czyznami, co można wyjaśnić przyjętym rozumienicm spolcC/nej funkcji pici w społeczeilstwie maghrebiilskim. Isawijja wyróżnia się pozyskiwaniem zwolenników wśn\d \\arst\\ ubogich. Nie ogran icza się ona do m istycyzmu, a Ie wprowadza prakty" i u cechach militarnych. Ekstazę pojmuje się jako pokonanie bezsilnego cia la. PodC/a~ wypelniania obrządku uczestnicy, stojąc boso \V lnianych ubraniach, poch~ lają się na boki, do przodu i do tyłu, a następnie chwytaj'l si<; za biodra i rallli\)n<.l. tworzą kółko, zamykając w ten sposób siedz'lcego \\' środku lllar;lblll;1. odmawiającego litanię na cześć Proroka i świ<,:tych isl,lIl111(::.ikr). PO\\Oli imie Allaha ulega transformacji, a w kOl1cowej fazie pozostaje .jui tylko slyszalnc "h". Jest to wprowadzenie w stan upojenia mistycznego. sz.C/ególnego POI;\CNnia z Bogiem. Inaczej mówiąc upojenie ogarnia uezestni"ów etapami l; Formę swoistej pielgrzymki - jednego z filaró\\ islamusYlllboiizuja sedmiodn iowe spotkan ia organizowane latem (m i<,:dzyC/eIWCCIll i \vrześn ienl l. zakollczone złożeniem ofiary. Każdy muzulmanin zobo\Vi<jZany je"t \)db\ć pielgrzymkę do jednego z miejsc świętych (Mckh Medyny. a \v PólnOl:nej Afryce do Kajrawanu). Wysokie koszty finansowe nic zezwalaj'l na \\~pdnienie tego nakazu, dlatego niektóre groby świętych tra"towane s'! jako obszary, gdzie można wywiązać się w pewnym sensie 7 polecenia religijnego Wielu zwolenn ików posiada konfratern ia Tidżan ijja. Z\\ laszcz.a \\ ś,,'lll k\)bict, które poprzez gestykulacje ciałem, wydawanie ohzyków. naceChm\all) ch melodycznie, westchnieIl, doprowadzają się do stanu upojenia mistyCl.negll i równocześnie nawiązują kontakt z owym świt;tym, otrzymując dar lI/c1rclwiania 14 Swoisty spektakl ma miejsce z okazji uroczystości rod/.innych. [a"ich jak obrzezanie, wieczór panieilski, wizyta mloclcj malionki trz.ecicgo dnia po weselu I.)." Regularne spotkania odbywają się w sobott;. Zgromadzone kobiel) \\ \ p<:lniają rytuał na stojąco, z rozpuszczonymi wlosami poruszają gloW<l od !e\\(.:j "li prawej stronie i odwrotnie, a pozostała część ciala pozostaje nierucl)()llla. 12 S. Ferchiou. op. cit, s. 56. 13 Por.: M. Chelbi. Musique et societe ell TlIllisie. Tunis I 9R:'i. s. (,2 - (13 14 Por.: ibid. s. 69. 15 V. paques. op. cit. s. 297 - 392. Por. też: Z. Dhaoudi. /-"1'1111111'.1' tiellls /1'.1'~(/()/li(/s lu/iN e.xc/lls. "Peuples Mćditerraneens" 1986. nr 34. s. 153 - I()2. d,". �205 jedynie stopy s;\ lekko przesuwane. Gdy rytm ulega zbyt szybkiemu przyspieszeniu. d\\ ie lub trzy mlode dziewczyny, wywodzące się z rodziny świętego, pl)siaclające s/.Cl.ególną władzę z racji urodzenia, podtrzymują tai1czące, chwytając je pod boki i \V ten sposób przekazują im błogosławiei1stwo świętego (!>umku) \('. Seans kOllCZy sit; upadkiem t3łlcząeyeh na podłogę. Taniec nawied/en ia mo/na pot raktować jako swoistą metodę leczen ia, Przyczyn ia się bo\\ iem ci() \\ yda kn ia zlych d/inów, działa terapeutyczn ie, oddala n iebezpieczel1st \\ a, \\' środo\\ iskach miejskich, zwłaszcza Tunisu, ceremonie 'vV' ::awijjach \\ypelniane s;l l. podzialem na płeć. Zachowania mężczyzn w dużej mierze odp()wiadają regulom religii nlllzulrnal1skiej. a zatem oscylują wokół sfery \U('/'IIIII. Praktyki czyni()ne przez kohiety, wyraźnie nacechowane elementami kultury ludowej. u()sobiają jJro/ónwJJ, ZawiJia Sidi Ahmeda świadczy o dom inacj i !Jm/clIllIlIl. al howiem ceremon ię charakteryzuje wymieszan ie zachował1 religijnych. wyra/anych m()dlitwą, i zwyczajnych, manifestowanych rozmo\\ami o codzienn()ści. śmiechem, dziecięcymi krzykami, swoistym jazgotem i przemieszaniem się tIumu. Specyfik~ tego miejsca potwierdza wypowiedź 40letniej '·atim). gospodyni domowej, z wykształceniem podstawowym, matki trojga dzieci, /ony wlaściciela sklepu: "Zawijja jest miejscem chętnie odwiedzanym prze/ kobicty. Klimat jaki tam panuje sprzyja odzyskiwaniu dobrego sa mo poc zu C I a ... Cick;l\\ym knomenem są wspólnoty zakładane przez czarnych rnieszkallCli\\ Maghrebu. byl)' onc znanc już w czasach antycznych. Ich rozwój i znaczeIlie pu.ypada na okres panowania Almorawidów, którzy w XI wieku pokonali \\ beków (jilall)' i zislamizowali klasy panujące. Związki między Czarną Afryką a \laghrebem z<lcieśl1ily się dzięki wymianie handlowej. W XVI w. istotną rolę odegraly armie utworzone z czarnych niewolników przez Moulaja [smaila 17. Wspólczcśnic notujc się ograniczoną liczbę wspólnot czarnych społeczności. 5;1 to grupy skupionc w domach Sidi Blal. Z postacią Sidi Blala, niewolnika \\~ 1\\ olonegl) pr/.eI Mahometa, lIIuezzina, uknuto wiele legend, potwierdzajc\cych l\\i;\Zek Al'rYKanÓw z islamem. Jedna z nich glosi. iż pewncgo dnia córka Proroka Fatima zachorowała i nikt z pr/y\\olanych lekarzy nie mógł jej pomóc, Zrozpaczony ojciec wspomniał tym Blalowi. który. po obejrzeniu cierpiącej, z nazbieranych ślimaków \\ykol1al SZllur korali i trzymajclc go przed jęczącą z bólu kobietą t3l1czył i śpie\\ al. gdy nagle ukazal się czarny mężczyzna przekazując Blalowi grzechotkę i c/Il'c!li<: IX. W chwilę później chora podniosła się i zaczęła naśladować w gesl) I r; S. h:rchiOlL ofl. cli. s. I s ('I/CC!llll 'lIkll;1. IlIlV()n;1 dl's ,fl(;,'/'iils ,,1/ 59 - ()O. d" !',/ji'iqlle dll Nord. l. 2. Paris ł 961. s. 229 - 2:11. Il/.naCla Clapk~' bu daS/:ka o kształcie okrągłym. najcz.;ściej z czenlonego pr/.N l\r'lhólI. I'or.: S. h:n:hiOll. techniqlles e( sociell:s exemp!e de !ajóbricaliot! {lIl/isic. Paris I 'n ł, s. ~ I X - 220. 17 PilI'.. ('h. 1\. Julil'n. f1isloir" �206 tach swojego uzdrowiciela. Prorok dziękując za uleczenie córki przepO\\iedzial Blalowi sławę w islamie. Inna legenda opowiada o tym jak pewnego dnia Fatima pokłócila si(,.'z Alim. swoim mężem i zamknęła w namiocie. Wówczas Rial poruszajclc kastanietami tallczył i śpiewał. co zainteresowało Fatimę, która uśmiechając si(,.'wyszln z Il(lmiotu i przeprosiła się z małżonkiem. W Tunisie znane są dwa domy Sidi Blal: Dar Kul~1 polożony obok Bab t'l Fella i Dar Bornu w pobliżu Bab Sidi Abdeslem. ZabudO\vani;1 tworz'lcc D;lI' Kufa zamieszkują rodziny pielęgnujące stare tradycje af'ryk,ulskic (jrób świętego znajduje się w środku dziedzillca. Interesujący obrz(,.'d praktykujc si~ w sanktuarium: na rozsypany w kącie piasek sklada si(,.'psuj,\CC si(,.'jajka i liemię. Pokry"vająca grób świętego f~ranka ma ulatwić świytemu oglqdanie prL)niesionych darów. Elementem znaczącym jest także ułożone zielone podium. na którym uill ieszcza się trzy talerze wypełn ionc malym i czer\\onym i papr)"am i (kolor świadczący a związku z ogniem i pożyw'icniu bohaterćm l. Na obrzeżach miasta działają również dwaj marabuci. wokól których ogniskuje się kult czarnych społeczności, a są to: Sid i Sil id w Seba Ila (na n'J\\ n inie Mornag, na południe od stolicy) - i Sidi Fredż. przy drodzc do Karlagin) (w kierunku północnym od miasta) I'J. Obrzędy wypelnianc przez picl"\\S/cgo z wym ien ionych marabutóv·; skupiają się na kulcie ogn ia. drugiego natolll iast WiąŻą się z ziemią. Sidi Fredż, uważany za naj starszy ośrodek kultu, sklada si<; z. trzech pomieszczell: sanktuarium z katafalkiem marabuta. lIckkorowan)'11l ilagami czerwono-zielonymi i dwóch izb, w których oddziclnie gromadzą siy kobiet) i mężczyźni. Na zewnątrz znajduje się studnia ozdobio)w opuncji' (liga indyjską), miejsce składania ofiary z kozia, W Tunezj i wspólnoty czarnych praktykują rytllal s/(/III!J(//i . .lest to Inagiezn) obrządek wypełn iony rytualnym tallcem przy dźwiękach bębna, kastan ie!' :1 11iekicdy małych gitar. Ma on na celu wyleczcnie osoby cierpi,\cej l1a dolcgli\\ośei mentalne, stany lękowc, a także ochronę przed złym okicm i z.az(\rości,\, Pieśni towarzyszące stambali, pomimo widocznej rcligijności, S'\ sprz,eC/ne I n,lkazami Koranu, Akceptację kultywowanej magii tlumaczy siy Obl'lll1,\ czk)\\icka przed nicbezpieczellstwem jakie mu zagraża 20 W Algerii, podobnie jak w Tune7ji, sanktuaria marabutów rozsiane po całym kraju i systematycznie odwiedzane przcz micszkalkćl\v danego regil'llll. świadczą a akceptacj i społecznej 21. Ich odmienność od oloczen ia naj czyściej sygnalizują następujące formy kopuł: półkuliste, ośmiok'llnc stoiko\\e. ostrołukowe, w kształcie gruszki, piramidowe; w rejonach górskich moi.na spotkać też chatki bez kopuł, odpowiadające lokalnemu budownictwu. WYI'l')żnia je biel I'J Sidi Said i Sidi freuż - są lo marabuci. 20 Por 1-:. Dckhli, op. cil. s. 264. 21 Por: M. KhdliL La Kabylic oll/'Andlre sacrijie. 11;IrI11allan. !'aris I ()X·t. s n -2."\. �207 ~cian. malO\\anych wapnem. Polożone często na pagórkach, wtopione w zielcJl, illlć lub szarość pcjzażu przyciągają oko podróżnika. W Oranie i jego okolicach występują najczęściej kopuły ośmiokątnc lub konstrukcje bez kopul, będące równoczcśnic domem zamieszkania marabuta. Odwiedzający znoszą talll różnc dary oliarnc. najczęściej są to zielone kapy pokrywające grobowiec, \\ ata \\ postaci paciorków, bransolet ze szkła, pęczków ludzkich włosów. o\\oce itp. W początkach lat sześćdziesiątych w Oranie mistyczny kult świętych og.raniczal się do tr/.cch ośrodków pod wezwaniem: Sidi el Hasni (w Salancsse). Szejk Bclahwel (w Mcduni) i "Moqadma" Zohra (w el Hemri). Po odzysKaniu przez Algcrię niepodległości (w 1962 roku), powracający z Maroka cmigranci założyli nowe ośrodki kultu. w nich praktyki rytualne nieco różniły sit; od rodzimych. Odmienność przejawiała się m. in. w sposobie odmawiania litanii :;ikl". Odwiedziny w :;awiiii można podzielić na zwyczajne. mające miejsec raz w tyg.odniu i okazjonalne. przypadające w święta religijne. zwłaszcza l:rudziny Proroka (Millie/) i Noc Przeznaczenia (arab. Lajlal al Kadar, 26/27 dzieli r<Hnadanu): obejmują one dwie fazy: religijną i świecką. Istotnymi elemcntami aspektu rcligijncgo są: modlitwa, palenie świec i kadzidła z żywicą. Ś\\icckość przejawia się w wymianie poglądów, swobodnych rozmowach, biesiadowaniu. zakupach. 7. okazji wielkich uroczystości w algierskiej zawijji handluje się towarami, często przywożonymi z Maroka lub Europy. W okresie ramadanu podczas Nocy Przeznaczenia (arab. Lajlat al Kadar) bosi i odziani w lniane szaty meżct.yźni recytują uroczyście formuły imienia Boga (Allah. .. ). Rytual rozpoczyna powolne poruszanie ciałem i spokojne wypowiadanie słóvi, potem przechodzą one w rytm przyspieszonych gestów, szybciej wypowiadanych fraz i coraz mocniejszego uderzania stóp o podłogę, co wprowadza uczestników \V stan upojenia mistycznego. Urodziny Proroka (Mulid) są również oka7ją wypełnienia obrzędów w sposób spektakularny. Nadzwyczajność obja\\ ja się zlożeniem ofiary z barana, biesiadą, białym strojem, nakładaniem henny. a także dźwiękami muzyki zachęcającej do tallca. Zwierzę ofiarne zostaje czyścio\Vl) wykorzystane do potrawy rytualnej, jaką jest kuskus, a po10\\ ą. \\" form ie jałmużny (zakut), obdziela się biednych. Uczestn iczące w ceremoniale kobiety występują \V bialym stroju, symbolu czystości, z okrytą głową i bosymi stopami. Pomieszczenie, \v którym dokonuje się obrzęd, zostaje wysprzątane. okadzonc i uperfumowane. Około północy, gdy zbliża się godzina symbol icznyeh urodzin, przy dźwiękach muzyki granej na instrumentach, kobiety podnoszą się trzymając \V rękach zapalone świece, recytują tekst modlit\\y. uderzając mocno stopami o podłogę. Mistrzyni ceremonii przygotowuje henny i nakladil jel zebranym. Obrzęd trwa do wschodu słoJlca. Innym przejawem aktyviności w zml"ijji są cykliczne spotkania kolektywne o charakterze pielgrzymki. Gromadzą one mieszkaI1ców danego regionu na okres 7 clni i nocy. Uczcstnicy przynoszą zc sobą talerze kuskusu, ciasta, chleb, �208 nocne okrycie oraz przyprowadzają zwierzę, które zosIanie zl%llc \\ ofierze. podobnie jak czynią to pielgrzymi w Mekce. Moi rozmówcy w Oranie naj bardziej cen iIi dwie ~{/\riu('. pod \\'l'Z\\Cln iem Sidi el Hasni (Salanesse) i Sidi el Huari (znajdujące sit,: \y pobliżu Kasbyl. gd~ ż ich fundatorzy są uznawani za patronów miasta 22. Ośrodki Ie ka:i.dego tygodnia gromadzą rzesze kobiet, których wizyty mają różnorodny charakter. Interesująca okazała się wypowiedź jednego z micszka"JCów dzielnicy (hanu. 1\ której mieszkałam (Dar el Beida), 60-letniego Mustafy, wlaściciela sklepu. Bardziej cenił on zavvijje niż wybudowane meczety \y niepodleglym p,uistwie, t\lierd/ąc. iż "zawijje posiadają nabyte w ciągu wieków błogoslavvielistwa (!Jamko) świętych założycieli, w przeciwieIistwie do nowych budowli sakralnych". W przekonaniu społeczeIistwa algierskiego marabut. pe1ni'lcy mi\,' pośrednika między fundatorem ulwijji a jego wyznawcami, posiada dar uzdr<l\\iania. Najczęściej niesie on pomoc w przypadku niemocy seksualnej. nieplodności. choroby psych icznej. Zwracają się do niego równ ie/ mlode d/ie\\cz(,.'ta pragnące wstąpić w związek małżellski. Uzdrawiacz d/iala \V atmoskrze s\\oistej egzaltacji, podniecenia, dzięki czemu wplywa na cierpi,\cego. LeC/enie polega na oddziaływaniu na cialo za pośrednictwem takich metod jak: :iygadlo. baliki. dotyk, lewatywa i podawanie mikstur ziołowych oraz odm<l\\ianie modlit\\: i wypełnianie zabiegów magicznych. Kaidy I uzdrawiaczy skupia \\ sobie wiele funkcji i technik równocześnie: zaklinacza. udzieiaj;leego blogos!m\ iClistwa, wykonującego praktyki magiczne, które mają przynieść ulg(,.'cierpi,\cemu. Znaczącą rolę w Oranie, jak i w całej !\Igerii, przypisuje si\,' n'mnie/ animistycznej formie marabutyzmu. Najbardziej znana w Oranie jest konfraternia Sidi 81al, której fundatorzy wywodzili siC; z Sudanu. Znajduje si(,.'ona \\ (ifielnicy Ville Nouvelle, w pobliżu współczesncgo wielkiego eentrulll IwnJII)\\ego (arab. mediny), a ongiś miejsca sprzedajy nicwolników. Praktyki. jak t\\ierdzil jeden z rozmówców, są swoistą mieszaniną inwokacji religijnych i lllistyClnych. Członkowie tej wspólnoty corocznie praktykuj,j rywal wodzeni,l byka ~; Przystrojone w kolorowe wstążki zwierzę jest prowadzone w towarzyst\\ ie kilkunastu mężczyzn w różnym wieku, przy dźwiękach m L1zyki wygrywanej przez jednego z uczestników na wielkim tamburynie, a czasami też IW kastanietach. Niektórzy mieszkalicy przekazywali im dary, naiCl.~'ścici byly tn jakieś skromne datki. Moi sąsicdzi podkreślali murzYl1skic korzenie rytualu. wskazując równocześnie na uczcstn ików, ich wyraźn ie ciemn'l "arllacj<,:. Opn\\\ adzone po ulicach i osiedlach zwierzę ski ada no w ofierze. RytLlai nliar) najczęściej dokonywał się na plaży w atmosferze 1,1I1e(')\\ i glośncj Illu/yki Ceremonial ten nazywano świętem byka. I.etknęlalll się n'\\\niej I Innyllll 22 Marabut Sidi Mohammed 1::1Huari pochodl.i1 / rvLlIok,1. /m<trl Jego grób zoslal ufundowany w 179.' roku za panowania bcp OlhlllaJl'1. 2'1" Ów obrl..yd oglądalam IV lalacb 1987-1 l)') I. II ()r;lllic II l·!.,') ](,ku �209 nazwami: .,Świyto bobu" i "Powitanie wiosny" 24. Genezę tego obrzędu podaje E Dcrmenghem. Otóż w przeszłości bób był ulubioną potrawą mieszkal1ców Czarnej Afryki. Za worki tej strączkowej rośliny kupowano niewolników. Pcwien sultan mial czarną konkubinę, która urodziła mu ukochanego syna, nazwanego imicniem Blal. Algierczycy, chcąc pozyskać łaski sułtana i sprawić mu przyjemność, zrzckli się tego handlu. Czarni uznali więc Blala za zbawiciela. Po jego śmicrci wznieśli mu grób (kubba) na plaży Hamma i postanowili nie jeść bobu. zanim nie odprawią dorocznych ceremonii i nie zabiją byka 25. Dzisiejsze znaczenie tego rytuału potwierdzały wypowiedzi moich rozmówców - ..spożywanie bobu wiosną musi być poprzedzone złożeniem ofiary z byka". Z rclacji wiadomo. iż w bractwie Sidi Blal w Oranie kobieta w sytuacji szczególnej może pelnić rolę organizatora obrzędu. Zwłaszcza w zachodniej Algierii \\odzcnie byka praktykowane jest również z okazji wydarzel1 rodzinnych i religijnych. a takżc jesienią. W regionie Morza Śródziemnego byk jest zwierzęciem cenionym szczególnie i jego kult przetrwał do czasów współczesnych. Znamicnnc. iż obecnie wodzenie byka i złożenie go na ofiarę praktykują głównie Algierczycy o czarnej karnacji. Rytuały wypełniane w ludowych ośrodkach kultu można ująć w aspekcie socn/lll i IJm/cllllllI/. Grób świętego i realizowanie wokół niego zachowania posiadają wyraźne znamiona sakralnosei, podczas gdy zachowania w obrębie :;u\I'ijji reprezentują cechy zwyczajne, czyli odpowiadające profanum. Nadzwyczajność. naznaczona świętością, dochodzi do głosu podczas ważnych uroczystości religijnych, gdy przy grobie świętego pod przewodnictwem szejka zgromadzeni mężczyźni oddają się medytacji zbiorowej (zżkr). Nawiązanie kontaktu z istotą nadprzyrodzoną dokonuje się za pośrednictwem rytualnie powtarzanych 99 przymiotów Allaha. Recytacja tych formuł przebiega w narastającym rytmie, co w konsekwencj i ma doprowadzić do swoistego uduchowienia i stanu ckstazy. ZachO\vania te ukazują wymieszanie sacrum i profanum. Odwiedzanie świętych grobów świadczy o religijności społeczel1stwa maghrebillskiego. Powszechna aprobata marabutyzmu dowodzi potrzeby gromadzen ia się wokól konkretnych osób, postrzeganych jako spadkobiercy rodzimcj tradycji, a równocześnie utożsamianych z religią Mahometa. Postawy myżczyzn mieszczą się w zasadach i regułach religii muzułmal1skiej. praktyki wypełniane przez kobiety dowodzą kontynuacji tradycji ludowej. W przeszłości, w okresie utraty niepodległości, zawijje cementowały spoleczellstwo. stwarzając warunki do pielęgnacji rodzimej kultury. Jak pisze \1. Chclbi, "Chorągiew konfraterni i ( ... ) stanowiła prawie ekwiwalent narodowcgo sztandaru" 26 24 POl" : ;\ 2" //)((ICIII. 2h \1. t-l- Lud [. LXXIV Ikl"ll1c:ngilC:ll1. op. cil. s. s. 2(,8-270. Cilclhi. 0/) cil. s. 71. 268 - 270. �210 Zawijja z czasem stała się nie tylko miejscem spcktakulam)'ch \\yclarzdL ale ośrodkiem prawnym, medycznym, artystycznym i hotclowym rcgiollu. f5(lgactwo zachowall, w tym m. in. utrzymanie poclzialu ze wzgl<;du na piel' oral wielorak ie funkcje tych ośrodków, obrazują stosunek SpOIcUCllst \\a lk' przeszłości, Dzisiaj wypełniane tam zachowania świadczą o t\\orlcniu si<; Ilo\\ych więzów w poszczególnych społecznościach. Ookonuj'lce si<; przekszlalccllia tradycyjnego systemu obyczajowego, w tym zwlaszcza trudności \\ c1(l~t()sowaniu się do odmiennej rzeczywistości, powoduj'l, iż :;({llijie pc/nią fUllkcje tzw, wentyla bezpieczel1stwa 27, a zatem mediatora mi<;dz)' przeszlością a terainiejszością. Współcześnie zawijja funkcjonuje jako: - pustelnia, gromadząca grupy zwolenników jej założyciela wyllbrai.ollcg(l i rzeczywistego (zmarłego lub żywego), - obiekt przeznaczony do nauczan ia, - ośrodek kulturalny. Jej znaczenie potwierdza rola integrująca poszczególne \\SpóhHlty. Ll11acn ialy się tam równ ież normy odpowiadające systemowi wartości. \\ ś\\iet Ie którego rozgraniczano obowiązki na myskic i 7.cllskic, przy czym m~'iClyźllic przypisywano działania jakościowo wyższe. W tym kontekście /..rn/umial) swje się podział aktywności według płci. Inaczej mówiąc, m<;żcz~;lli skupiaią ~i~ wokół grobu świętego, a kobiety w obrębie z(l11'ijji. Zarówno ascetyczną, związaną z islamem, jak i animistycznil, \\yrastal'JGI z korzeni afrykal1skich, wersję marabuty/mu nalei)' uZllać za jedcll /. wai.nych przejawów współczesności, świadczący o wspól istn ien iu rói.nych tr:ldyci i w Maghrebie, Anna Barska THE TOMBS OF HOLY MARABOlIIS I\S TIlL C11\TRIS (li W(ll{SIIII' IN TtJNISL\ AND I\LCiLRli\ (Summary) The article róeuses on maraboutism. a cult or persons and placl's conslderl'd as '"pellJalur;ti. which is a phcnomenon deriving li'om popular religious helicIs ehar;teleri~lie ol' \LIghrel' communitics. The author describes various tórms orunusual heha\ior praclisl'd sql<lrall'" 1)\ Illen and womcn wilhin the confincs or Ihe area called \\ ilh Ihe I\rahic ll'lln ~llI·lIY{/. ill II hich the' actual or symbolic tomb of the dead marahOlII is 10calL'd. Special ;ltiL'lllillll 11;1.' heell p;lic! 1<' ceremonial differences, in paltiClilar lo 1\\0 dirkrcnl limns or m<lrahllllll'IlL SlIlil·. rl'l;l!ed t" Islam. and animistic, rooted in AIi'ican culture. 27 G. Balandicr, Sens et jJuissallce. Paris 1971. s. 109. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e7e7487840e4ece65044ceed45161ad4.pdf 4e54319cdfd6c8f792bb906565fc776e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4231 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Subject The topic of the resource ceramika ludowa Kitowski, Wincenty - twórca ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3945 Title A name given to the resource Wincenty Kitowski - iłżecki artysta ceramik / Polska Sztuka ludowa - Konteksty1952 t.6 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.2 ; s.92-95 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wajda, Andrzej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SYLWETKI TWÓRCÓW LUDOWYCH W I N C E N T Y K I T O W S K I — IŁŻECKI A R T Y S T A CERAMIK Ryc. 1. Wincenty Kitowski przy pracy — rok 1951. fot. Jerzy Lipman. ANDRZEJ Jednym z ciekawszych ośrodków ceramicznych w Polsce jest Iłża. Już Górnicki i Starowolski wspo­ minają o tym, że w X I V wieku istnieć miał w Iłży cech garncarzy, zaś w wieku X V I i X V I I iłżeckie na­ czynia gliniane rozchodziły się drogą handlową nie tylko po Polsce, ale były również eksportowane za granicę. Z czasem, zwłaszcza zaś pod koniec X I X wie­ ku i z początkiem X X , garncarstwo iłżeckie poczęło się chylić do upadku, co zaznaczyło się przede wszyst­ kim znacznym spadkiem ilości pracowni garncarskich. W okresie międzywojennym niektórzy garncarze w i ­ dząc coraz mniejsze zapotrzebowanie na użytkową ce­ ramikę w postaci garnków, dzbanków itp. zaczęli przestawiać swoją produkcję na tak zwaną galanterię glinianą, to jest drobną - wytwórczość pamiątkarską przeznaczoną głównie dla odbiorcy miejskiego. W tym czasie garncarze iłżeccy w produkcji swej ulegają wpływom różnych przygodnych doradców, z których każdy usiłuje im narzucić swoje własne upodobania i na własny sposób „uszlachetnić" wyroby iłżeckie. Tym właśnie tłumaczy się, że w wyrobach iłżeckich z okresu międzywojennego widzimy tyle dziwacznych form, czerpanych z różnych źródeł, począwszy od kształtów zapożyczonych z ceramiki greckiej a koń­ cząc na rozentalowskich plastycznych różyczkach, na­ klejanych na przykład na iłżeckich dwojakach. Obok tej wytwórczości pozbawionej wartości artystycznych rozwija się jednak w Iłży rzeźba ceramiczna, biorąca 92 WAJDA początek w dawnych glinianych wyrobach zabawkarskich. Jednym z pierwszych, który tego rodzaju rzeź­ bę zapoczątkował, był w latach międzywojennych Sta­ nisław Kosiarski, garncarz iłżecki, obdarzony niepo­ spolitym talentem plastycznym. Wyroby jego w po­ staci słynnych iłżeckich ptaszków, figurek świętych itp. oddziałały i na innych kolegów po fachu, którzy zaczęli Kosiarskiego naśladować. Po śmierci Kosiarskiego, zabitego przez hitlerowskich okupantów, na czoło garncarzy iłżeckich wybija się Wincenty Kitow­ ski (ryc. 1). Urodzony w Iłży dnia 10.VII.1895 г., jako syn garncarza, od najmłodszych swych lat zżywa się z zawodem garncarskim. W 1914 r. pracuje już jako czeladnik. Jest to trudny a może najcięższy okres je­ go życia. Garncarstwo w tym czasie coraz bardziej upada. Zmniejsza się popyt na wyroby garncarskie a pośredniczący wówczas w sprzedaży garnków han­ dlarze stosują niebywały wyzysk, wykorzystując prze­ de wszystkim rzemieślników. Praca w warsztacie trwa od świtu do nocy, zarobek zaś może wystarczyć zaledwie na nędzną egzystencję. Kitowski w młodości wykonywał przede wszystkim ceramikę użytkową, drobną galanterią pamiątkarską zajmował się dorywczo, podobnie zresztą jak i inni garncarze iłżeccy — oprócz Kosiarskiego. Wyroby K i towskiego do roku 1939 nie wyróżniały się prawie n i ­ czym specjalnym od wyrobów innych jego kolegów mimo, że brał udział w Wystawie Ceramiki Ludowej �w roku 1929, oraz w Wystawie Sztuki Ludowej w Ber­ linie w 1937 r. Podczas gdy dla Stanisława Kosiarskiego okres wzmożonej twórczości datuje się właśnie od wystawy w 1929 r. do czego niewątpliwie przyczyniło się zainteresowanie jakie wytworzyło się wokół jego osoby, Kitowskim w tym czasie nikt się nie zajmuje, bieduje on dalej i trzeba jeszcze długo czekać na mo­ ment, kiedy odnajdzie właściwą dla siebie drogę, drogę twórczości artystycznej, przejawiającej się przede wszystkim w rzeźbie figuralnej. Również okres oku­ pacji nie sprzyjał rozwinięciu się jego talentu. Żyjąc samotnie, na uboczu, nie posiada Kitowski szerszego kręgu odbiorców, którzy wówczas trafiają raczej do innego garncarza iłżeckiego, Stanisława Pastuszkiewicza. Zresztą wywozi się w tym czasie z llży przeważ­ nie ozdobne dzbanki, lichtarze itp., których Kitowski nie wyrabia. Dopiero w okresie powojennym, w związ­ ku z opieką roztaczaną nad sztuką ludową przez Pań­ stwo, osoba Kitowskiego została wydobyta z cienia, który go otaczał. Prace jego wystawione na konkur­ sach i wystawach zwracają powszechną uwagę swoją interesującą formą i są bardzo przychylnie oceniane. Teraz dopiero Kitowski znalazł sposobność pokazania swych pełnych możliwości artystycznych. W recenzji z Wystawy Sztuki Ludowej w Kielcach, która miała miejsce w październiku 1948 r. tak pisze o Kitow­ skim — Kazimierz Pietkiewicz: „Zgoła niesamowite wyniki artystyczne w ostatnim czasie w ośrodku bez­ sprzecznie osiągnął w zakresie figurek, przedstawiają­ cych stylizowane ptaki, Wincenty Kitowski. Wyraz i artystyczna forma jego prac dorównuje najlepszym osiągnięciom sztuki współczesnej w ogóle. Artysta doskonale daje sobie radę z tworzeniem i nie powta­ rza się mechanicznie" i). Ryc. 2. „Chrystus z krzyżem" wyk. Wincenty w 1948 r. fot. Jerzy Lipman. Kitowski Ryc. 3. „Kogut" — wyk. Wincenty Kitowski fot. Stefan Deptuszewski. w 1948 r. Dotychczasowe prace Wincentego Kitowskiego mo­ żemy podzielić na trzy zasadnicze grupy: świątki, zwie-, rzęta oraz sceny z życia wsi. Obok tych prac wyko­ nuje on również różne wyroby garncarskie, ale robi je jedynie z konieczności, uważając je tylko za pracę zarobkową, nie przykładając do nich, w przeciwieńctwie do lat przedwojennych, większej wagi. Na wszel­ kie konkursy czy wystawy wysyła on tylko cerami­ kę figuralną. W pracach Kitowskiego znać ogromny postęp i rozwój jego twórczości. W okresie między­ wojennym wykonywał on świątki (ryc. 2) i tak cha­ rakterystyczne dla ośrodka iłżeckiego ptaszki (ryc. 3). Świątki ujmowane były w sposób zgodny z pospoli­ tymi schematami ikonograficznymi. Dla tego okresu charakterystyczną jest rzeźba, przedstawiająca Chryr-tusa stojącego lub siedzącego (ryc. 2) względnie upa­ dającego pod krzyżem. Rzeźby te prymitywne w formie, sztywne, o swo­ bodnie traktowanych proporcjach, często nadmiernie wydłużonych, nie odbiegają od ogólnego schematu rzeźby figuralnej, jakim się posługują i inni garnca­ rze iłżeccy. Indywidualność Kitowskiego zaznacza się dopiero w miękko modelowanym płaszczu i rękach, wykonanych ze specjalną precyzją. Schematyzm kom­ pozycyjny z jakim zmuszony jest liczyć się rzeźbiarz w swych pracach o tematyce religijnej, działał na K i ­ towskiego krępująco i nie dawał mu pełnego zadowo­ lenia w twórczej pracy. Nastąpić musiał u niego zwrot w kierunku tematyki świeckiej, dającej większą swo­ bodę wypowiedzenia się artystycznego. Charaktery­ styczny jest więc w twórczości jego wzrost swobody wypowiedzi artystycznej w pracach z okresu powo- 93 �Ryc. 4. „Krowa" — wyk. Wincenty Kitowski w 1951 r. fot. Jerzy Lipman. Ryc. 5. „Kobieta z maśnicą" — wyk. Wincenty Kitów ski w 1951 r. fot. Jerzy Lipman. jennego, w których pojawia się tematyka świecka, cały wachlarz scen rodzajowych, związanych z pracą na wsi (ryc. 4 i 5). Tematykę dla swych prac czerpał Kitowski z otaczającego go życia, odtwarzając je w sposób realistyczny. Urodzony i wychowany na wsi związany jest silnie z tym wszystkim, czym ta wieś żyje i żyła do niedawna. Tworzy on — jak sam mó­ wi — wyłącznie z obserwacji, oraz własnych przeżyć, zwłaszcza z czasów ciężkiej pracy terminatorskiej. W pamięci jego tkwią wyraźne obrazy nędzy, wychu­ dłych krów, bosych kobiet itd. Ta wieś, którą poznał w najgorszym okresie swego życia, a jakiej nie mógł wówczas pokazać w swych pracach (o czym z żalem dziś opowiada), przywiązany do warsztatu twardą wal­ ką o byt, ożyła w jego umyśle, dając mu mnóstwo te­ matów do obecnej twórczości. Kitowski umie patrzeć i obserwować, a mając do każdego tematu podejście wybitnie realistyczne potrafi uchwycić rysy charakte­ rystyczne postaci, oddać całą prawdę życiową, jal: to widać np. w jego figurce przedstawiającej chłopa z ra­ diem na ramieniu, zatytułowanej: „Z dawnej wsi"', czy też w rzeźbie: „Kobiety z krowami", względnie „Ko­ bieta z maśnicą" (ryc. 5). Osobny dział twórczości artystycznej Kitowskiego stanowią ptaki (ryc. 3) i inne zwierzęta (ryc. 6), które wykonywał głównie w pierwszym okresie. Ptaki robi Kitowski w wielu odmianach i pozach. Kształty ich są uproszczone z podkreśleniem szczególnie charaktery­ stycznych ich cech. Obecnie jednak da się zauważyć, że w wyrobach Kitowskiego ptaszki grają rolę coraz mniejszą. Podczas gdy na wystawie w roku 1948 wy­ stawił artysta prawie wyłącznie same ptaszki, o tyle 94 na ostatnim pokazie ceramiki urządzonym w Kielcach w czerwcu ub. r. obok tradycyjnych ptaszków iłżec­ kich daje Kitowski cały szereg rzeźb o tematyce ro­ dzajowej, potraktowanych z dużą dozą realizmu. Przystępując do pracy ma Kitowski cały plan goto­ wy i szczegółowo przemyślany. W czasie kształtowa­ nia formy postępuje on nie jak rzeźbiarz wyuczony, który tworząc bryłę usuwa niepotrzebne części kamie­ nia czy gliny i dochodzi stopniowo do wszystkich szczegółów powstającego dzieła, lecz przeciwnie, roz­ kłada w myśli postać na poszczególne elementy i for­ muje je oddzielnie. Robi więc np. tułów w kształcie Ryc. 6. „Koń" — wyk. Wincenty Kitowski w 1948 r. fot. Stefan Deptuszewski. �Ryc. 7. „Kobieta idąca do miasta" — wyk. Jadwiga Kosiarska, „Kobieta z maśnicą" wyk. Wincenty Kitowski 1951 r. Fot. Jerzy Lipman tulejki (każda rzeźba ceramiczna musi być pusta w środku, aby glina mogła się dobrze wypalić), na­ stępnie lepi osobno głowę, ręce, nogi, szatę, rekwizyty itd. łącząc je potem umiejętnie w jedną harmonijną całość. Podobną metodą posługuje się również więk­ szość dzieci, gdy lepią figurki z plasteliny. W swej pracy Kitowski nie używa żadnych narzędzi poza ka­ wałkiem ostrza służącego mu do krajania gliny i żło­ bienia koniecznych szczegółów jak oczy i włosy. Nie ma także żadnych stempli tak rozpowszechnionych u innych garncarzy iłżeckich, „ozdabiających" swoje wyroby. Ozdobami jego rzeźb są jedynie kontrasty powstałe na skutek użycia różnych glin, dających po wypaleniu odmienne efekty kolorystyczne oraz zasto­ sowaniu barwnej polewy, np. zielonej (siarczan mie­ dzi), brązowej (z dodatkiem brausztynu) oraz żółtej (z dodatkiem tlenku żelaza). Tak jak proste i bezpretensjonalne są wyroby K i towskim takim również jest i sam artysta. Prostoli­ nijny w swoich dążeniach, uparty w realizowaniu własnych pomysłów i świadomy swoich środków artystycznych. Jego sądy o własnych pracach, jak i swych kolegów są surowe, ale zawsze na swój spo­ sób uzasadnione. Kitowski w swej twórczości posiada zdecydowanie podejście realistyczne i z tej pozycji ocenia prace innych. I tak np. jedną z prac Jadwigi Kosiarskiej przedstawiającą kobietę w zapasce z prosięciem na ręce uznał Kitowski za złą dla­ tego, że według niego strój kobiety nie był potrakto­ wany realistycznie, gdyż miała ona na głowie chustkę z frędzlami i zapaskę, co się wzajemnie wyklucza, po­ nieważ chustka i zapaska spełniają tę samą funkcję. Poza tym postawił zasadnicze pytanie, gdzie się cała akcja rozgrywa, bo jeśli w zagrodzie, to dlaczego kobie­ ta jest odświętnie ubrana, a jeśli w drodze na targ, to dlaczego prosię nie jest we worku. Według Kitow­ skiego nie należy wsi pokazywać jedynie odświętnej ale taką, jaką ona jest w istocie. Kitowski nie uznaje schematów i zbytnich upro­ szczeń, dlatego skrytykował np. Chrystusa Frasobli­ wego wykonanego przez Stanisława Pastuszkiewicza za to, że ten połączył tułów i pień, na którym siedzi Chrystus w jedną ogólną formę i za przesadne wydłu­ żenie ramienia, wspierającego głowę. Jest to sprzecz­ ne z obserwacją, a za tym. i nieprawdziwe. Obca mu jest również bogata ornamentyka jaką spotyka się w figurkach Jadwigi Kosiarskiej, pokrytych przez ar­ tystkę gęstą dekoracją kreskową. Kitowski odgrywa obecnie w środowisku iłżeckim taką samą rolę, jaką w okresie międzywojennym od­ grywał, wspomniany na wstępie, Stanisław Kosiarski, będący wówczas w najlepszym okresie swej artystycz­ nej twórczości. Rozwinięta przez Kosiarskiego rzeźba ceramiczna nie upadła w Iłży, lecz została podjęta przez jego kolegów, z których Kitowski posunął się daleko naprzód, wprowadzając do ludowej plastyki ceramicznej w Iłży nowe, realistyczne widzenie ota­ czającego go świata. !) Kazimierz Pietkiewicz: Wystawa Kielecka —Pol­ ska Sztuka Ludowa, rok I I I , nr 1/2, str. 5§. 95 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/baca13d9804e9555e46894f3f3cc6cc6.pdf 69bb35941811b8a43f157514053ebb42 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4232 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3946 Title A name given to the resource Dział informacyjny / Polska Sztuka ludowa - Konteksty1952 t.6 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.2 ; s.96-113 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W Y S T A W A SZTUKI L U D O W E J W K A T O W I C A C H MARIA Większość organizowanych ostatnio pokazów sztuki ludowej jest wyrazem tendencji wskrzeszenia i zacho­ wania artystycznych zasobów ginącej kultury ludowej i włączenia ich w nurt współczesnego życia artystycz­ nego i gospodarczego. To niezmiernie ważne dla kul­ tury naszej zagadnienie było niejednokrotnie przed­ miotem gorących dyskusji w kołach fachowych i nau­ kowych, poświęcono mu stosunkowo dużo czasu na konferencji w Jadwisinie w maju r. ub., wreszcie by­ ło omawiane na łamach prasy oraz w szeregu publi­ kacji naukowych. To też tego rodzaju wystawy ma­ jące na celu zobrazowanie tych wysiłków i osiągnięć wyrastają zgoła z innych założeń, aniżeli retrospek­ tywne przeglądy dorobku artystycznego wsi polskiej. W pokazie tego typu, siłą rzeczy kładzie się nacisk na jedną czy parę wybranych gałęzi przemysłu ludowe­ go, będących w danej chwili pod specjalną opieką, której celem jest ich reaktywizacja. Wystawione eksponaty są więc przeważnie materiałem konkurso­ wym, bądź też owocem uprzedniej inspiracji popartej odpowiednią subwencją. Aby wystawa tego rodzaju była dla przeciętnego widza czytelna i zrozumiała, mu­ si mieć pewien zdecydowany układ typologiczny i cza­ sowy oraz winna być rzutowana na szczegółowo opra­ cowane tło porównawcze i uzupełniona odpowiednim materiałem ilustracyjnym, któryby dał możność zro­ zumienia roli, jaką odgrywała dana forma artystycz­ na w całości zdobionego przedmiotu, np. haft czy ko­ ronka w stroju — i poznania drogi, jaką przeszedł on do współczesnych wytworów artystycznych. W tym przy­ padku musi być wypracowany szczegółowy scenariusz Ryc. 1. Czepce szydełkowe Э6 ZYW1RSKA wystawy, aby spełniła ona swe informacyjne, a prze­ de wszystkim dydaktyczne zadanie w najszerszym te­ go słowa pojęciu, co z drugiej strony uwypukli punkt wyjścia przyjęty przez organizatorów. Te luźne uwagi nasuwa zorganizowana w grudniu ub. r^ przez Wydział Kultury i Sztuki Wojewódzkiej Rady Narodowej, przy dużym poparciu Ministerstwa Kultury, wystawa sztuki ludowej w Katowicach. Obej­ muje ona — jak mówi podtytuł — tkactwo, ceramikę, haft, koronki. Pierwsze, pobieżne przejrzenie materiału orientuje zwiedzającego, że eksponaty pochodzą z dwóch krań­ cowych powiatów województwa katowickiego: cieszyń­ skiego, leżącego w południowym kącie, obejmującego teren zamieszkały przez Górali śląskich oraz zawier­ ciańskiego na północnym wschodzie, który niedawno został przyłączony do województwa. Stąd pochodzi najliczniej reprezentowana na wystawie ceramika (około 110 okazów z Siewierza i Kromułowa) oraz pa­ siaste tkaniny wełniane i lniane (Gołuchowice, Postaszowice i Niegowa); zaś nieliczne okazy haftu, koron­ ki oraz pojedyncze okazy odzieży czy rzeźby są z oko­ lic podbeskidzkich (Istebna, Jaworzynka, Koniaków). Oba tereny reprezentowane na wystawie należą do różnych zespołów kulturowych. Rejon podbeskidzki z jego bogatą, swoistą kulturą materialną był od daw­ na terenem zainteresowań badaczy i doczekał się k i l ­ ku poważnych publikacji. Już przed wojną poczy­ niono tam pierwsze kroki celem przeszczepienia nie­ których przejawów sztuki miejscowej na grunt prze- z Koniakowa, pow. Cieszyn, fot. A. Bogusz. �mysłu artystycznego. Przede wszystkim dotyczy to szeroko rozgałęzionego koronkarstwa, którego różno­ rodne techniki reprezentowane były na wystawie nie­ kiedy pojedynczymi zaledwie okazami, w postaci l u ­ dowych czepców i wyrabianych na sprzedaż serwetek i kołnierzyków. Bez wątpienia, że uszeregowanie oka­ zów według technik, tak, jak narastały one w tere­ nie, a więc: klockowej, szydełkowej, drutowej, wresz­ cie igiełkowej, podobnie jak wydzielenie czepców l u ­ dowych od robót wykonanych na sprzedaż, dodałoby jasności ekspozycji. Podkreślałoby to, że droga — od koronki czepca wykonanej na własny użytek do ser­ wetek czy kołnierzyków, produkowanych na sprze­ daż — została już odbyta. To samo da się powiedzieć o hafcie. Pozyskane przez Wydział wzorniki dokładnie przekopiowane ze sta­ rych, które już od dawna są unikatami, pozwalają ustalić, że stosowanie starych motywów (jak „koro­ ny" czy „strómki") panuje tam dotychczas. Jednak wy­ stawa nie pokazała nam, czy istnieje w terenie włas­ na inwencja hafciarek, jeśli chodzi o interpretację po­ szczególnych, starych motywów, szukanie nowych dróg rozwoju? Poza tym, wysuwa się pytanie, jakie miejsce w całości hafciarstwa cieszyńskiego zajmuje jasnobrązowy haft o miękkich liniach (motywy roślin­ ne na koszuli z Koniakowa) w stosunku do najbar­ dziej typowego czarnego haftu o motywach geome­ trycznych? Ryc. 2. „Gajdziarz" — rzeźba w drzewie wyk. Jan Michałek z Koniakowa, pow. Cieszyn w 1951 г., fot. A. Bogusz. Znajdujące się na wystawie pojedyncze okazy stro­ ju tłumaczą w pewnej mierze rolę haftu w ubiorze. Jednak i tutaj, choć jedno zdjęcie kobiety w szatce spuszczowej z podaniem krótkiej wzmianki o jej dawności w stosunku do obecnie noszonego stroju uspra­ wiedliwiałoby jej pokazanie na wystawie. Podobne zdjęcia kobiet w kabotkach czy żywotkach rozjaśniły­ by w dużej mierze sens ekspozycji, przy czym nazwa lokalna przedmiotu stałaby się zrozumiała. Jeśli chodzi o rzeźbę, mamy zaledwie parę okazów. Miękko modelowany „Gajdziarz" (ryc. 2) Jana Michał­ ka z Koniakowa, łyżnik skopiowany według starego wzoru, oraz dwa talerze rzezane w brązowo barwio­ nym drzewie przez Pawła Kohuta (ryc. na okładce) Występuje tu ciekawa interpretacja nowych tematów (gołąbki pokoju) obok tradycyjnych motywów (drze­ wo życia) z miejscowymi elementami zdobniczymi. Ryc. 3. Dzban wyk. przez 90-letniego Antoniego Grzeszczyka z Kromułowa, pow. Zawiercie w 1951 r. Tkanina pasiasta — wyk. Maria Gołuchowska i Maria Socha z Postaszowic, pow. Zawiercie, fot. A. Bogusz. Większość eksponatów z powiatu cieszyńskiego wy­ konali członkowie spółdzielni istniejącej w Konia­ kowie. Zupełnie inne są drogi, jakimi okazy z powiatu za­ wierciańskiego przywędrowały na wystawę, a także inna jest ich waga. Tu leży duża zasługa Wojewódz­ kiego Wydziału Kultury i Sztuki, który pierwszy za­ interesował się tym zupełnie zaniedbanym terenem i umiał wyciągnąć na światło dzienne idące w zapom­ nienie relikty istniejącej tu kiedyś ciekawej ceramiki i tkactwa. Ostatni garncarze Siewierza przejmujący swój zawód z pokolenia na pokolenie, jak rodzina Maltazarów czy Łukasików wykonywali dotychczas na zbyt jedynie proste miski, donice, czy doniczki na kwiaty. Dopiero pobudzenie ich do przypomnienia so­ bie starych form, dawniej stosowanych, dało niezmier­ nie ciekawe wyniki w postaci całej kolekcji wyrabia­ nych kiedyś dzbanów, dwojaków czy trojaków, zdo­ bionych mis, baniek na kawę, cedzaków czy nawet specjalnego typu zabawek wyraźnie wskazujących na 97 �Ryc. 4. Dzban (z prawej strony) wyk. Tomasz Maltazar z Siewierza. Dzban (z lewej wyk. Stefan Łukasik z Siewierza, fot. A. Bogusz. pewne nici wiążące je z ceramiką śląską, np. tzw. „opiekoce". Jak dalece sprawa była pilna może wska­ zać fakt, że jedne z najciekawszych form dzbanów noszących wyraźne piętno indywidualne wyszły z war­ sztatu Antoniego Grzeszczyka z Kromułowa (ryc. 3) liczącego lat 90, który zmarł w kilka tygodni po wy­ konaniu swych ostatnich prac. To samo da się powiedzieć o warsztatach rodziny Maltazarów (ryc. 4, 5, 6) i Łukasików (ryc. 4, 7), gdzie ojcowie pokazali synom różnorodność form i zdobie­ nie dopiero, gdy zostali wyraźnie zachęceni do tej pra­ cy przez opiekę Wydziału i udzieloną im subwencję Ministerstwa Kultury i Sztuki. Ceramika zawierciańska wykonywana jest z gliny gruboziarnistej polewana przeważnie obustronnie po­ lewą brązową i zieloną stosowaną w szeregu odcieni. Jedynie kilka garnczków Antoniego Grzeszczyka ma powierzchnię zostawioną w stanie surowym. Najcie­ kawsza jest różnorodność form dzbanów o niewiel­ kich wymiarach. Jak dzbany tak i miski zdobione są niekiedy rytym ornamentem linearnym, bądź też ma­ lowanym jasną pobiałką o najprostszych liniach fali­ stych czy łamanych wzbogacone urozmaiconym pro­ filowaniem przez dodanie pewnego rodzaju ryzowania krawędziom naczyń. Ciekawa jest miska roboty Anto­ niego Maltazara (ryc. 6) z wypukłym ornamentem powstałym z nałożenia gęstej pobiałki. Według miejscowej tradycji potwierdzonej przez starych garncarzy dawniej istniało tu szeroko rozwi­ nięte gliniane zabawkarstwo w postaci maleńkich dzbanuszków, kielichów, „opiekoców", skarbonek, czy kogutów-świstawek. Ryc. 5. Dzban i misa — wyk. Józef Maltazar z Siewierza. Tkanina pasiasta wełniana Józefa Biała z Postaszowic, pow. Zawiercie, fot. A. Bogusz. Э8 strony) — wyk. �Wśród zebranych na wystawie okazów mamy moż­ ność prześledzenia, jak dawne profile dzbanów zna­ lazły zastosowanie w dwuusznych wazonach lub nie­ wielkich czarkach bez ucha. Zwłaszcza zasługują na uwagę wyroby Józefa Maltazara i Stefana Łukasika. 0 ile prace Łukasika cechuje wyraźna pierwotność formy i ornamentu, o tyle skala Józefa Maltazara zda­ je się być bardzo rozległa. Od prostej miski ozdobio­ nej spiralną linią jasnej polewy lub czystego w linii profilu jasnobrązowego dzbana, aż po niezmiernie szlachetną w kolorze czarkę wykonaną, jako nowy kształt w garncarstwie z jej skomplikowaną fakturą powierzchni uzyskanej przez stosowanie różnej gęsto­ ści polewy — widzimy szeroką skalę jego możliwości artystycznych, które niewątpliwie winny zwrócić nań uwagę organizatorów opieki nad nowoodkrytym ośrod­ kiem garncarstwa ludowego. Tą samą drogą przybyły na wystawę stare zapaski 1 próbki tkanin z trzech wsi zawierciańskich. Część wystawionych fartuchów, którymi dotychczas jeszcze okrywają się kobiety z Postaszowic, Gołuchowic, czy Niegowej — są to nowe tkaniny utrzymane w charak­ terze pasiaków o różnej szerokości pasach zbliżonych w układzie do łowickich czy sieradzkich, jednak o ryt­ mice niespokojnej i innym układzie barwnym. Infor­ macje z terenu mówią, że ten typ tkaniny jest nowy, co przy dokładnym prześledzeniu i porównaniu po­ szczególnych okazów trzebaby postawić pod znakiem zapytania. Przeczą bowiem temu niektóre zapaski, gdzie wśród zróżnicowanej szerokości pasków wystę­ puje jeden pasek „drabinkowy", przy czym niezmier­ nie szlachetne walory kolorystyczne wskazywałyby na stare tradycje farbiarstwa roślinnego. Ten sam układ pasów drabinkowych znajdujemy w ostatnio wykona­ nych próbkach opartych o najstarsze wzory znalezio­ ne przez miejscowe tkaczki. Tkaniny te charaktery­ zuje zasadniczy układ wąskich paseczków o przewa­ dze barwy ciemnoczerwonej i czarnej. Zwłaszcza prób­ ka wykonana przez Józefę Białą z Postaszowic o wą­ skich niemal jednonitkowych paskach w połączeniu z paskami drabinkowymi oraz jej układ barwny na­ suwa wyraźne asocjacje z tkaniną północno-mazowiecką. Wszystkie tkaniny zawierciańskie są wykonane na lnianym postawie przetykane wełną własnego przę­ dzenia, często przeplatane nicią lnianą. Pomieszanie z lnem występuje zawsze w tkanych oddzielnie krajkach, którymi obszywa się zmarszczone zapaski. Ma to swoje usprawiedliwienie w konieczności uzyskania tkaniny, któraby dała się łatwiej zgiąć zachowując ko­ nieczną w tym wypadku elastyczność. Podobnie, jak ceramika, tkaniny zawierciańskie ce­ chuje pewna, pierwotna surowość, jednocześnie pełna bezpośredniej szczerości. Jej charakter pograniczny w stosunku do terenów, gdzie tkanina ludowa zanikła już dawniej, nadaje im jeszcze więcej wagi i zna­ czenia. Nic więc dziwnego, że wydobytymi z ukrycia gałę­ ziami przemysłu ludowego zainteresowała się Cen­ trala Przemysłu Ludowego i Artystycznego. Jednocześ­ nie, znajdujące się na wystawie materiały sygnalizują badaczom konieczność zwrócenia uwagi na ich war­ tość, w całokształcie polskiej sztuki ludowej. Ryc. 6. Miska i flakon wyk. Antoni Maltazar z Sie­ wierza. Tkanina pasiasta wełniana — wyk. Józefa Biała z Postaszowic, pow. Zawiercie, fot. A. Bogusz. Ryc. 7. Flakony — wyk. Stefan Łukasik z Siewierza. Tkanina pasiasta — wyk. Maria Gołuchowska i Maria Socha z Postaszowic, pow. Zawiercie, fot. A. Bogusz. 99 �W Y S T A W A SZTUKI L U D O W E J WOJEWÓDZTWA LUBELSKIEGO ZOFIA Dnia 15 grudnia ub. r. została otwarta w Lublinie Wystawa Sztuki Ludowej województwa lubelskiego, zorganizowana przez Wydział Kultury przy Prezydium W.R.N. w Lublinie przy współudziale lubelskiego Od­ działu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Wystawa obejmowała różne działy twórczości ludo­ wej, a mianowicie: plecionkarstwo, tkactwo i strój ludowy, koronkarstwo, ceramikę, zabawkarstwo, rzeź­ bę, wycinanki, sztuczne kwiaty i pisanki. Eksponaty w ilości 356 zebrane były z 30 miejscowości wojewódz­ twa lubelskiego, zgrupowanych jednak głównie na te­ renie 3 powiatów: lubartowskiego, łukowskiego i radzyńskiego, z powiatu kraśnickiego i z Białej Podla­ skiej pochodziły jedynie wyroby ceramiczne. Opisywana wystawa powstała zasadniczo przez ze­ stawienie dwóch wystaw regionalnych, które miały miejsce daleko wcześniej, a mianowicie: Wystawy Sztuki Ludowej w Lubartowie (lipiec 1951 r.) i Łuko­ wie (październik 1951 г.). Z obu tych wystaw napisa­ ne zostały obszerne recenzje (Polska Sztuka Ludowa nr 6/51 i nr 1/52) tak, że po wyeliminowaniu ekspo­ natów z tych dwóch powiatów niewiele materiału po­ zostaje do omówienia, będzie to przeważnie ceramika z pow. kraśnickiego i tkactwo z radzyńskiego. Z powiatu kraśnickiego na wystawę nadesłały swe wyroby dwa ośrodki garncarskie: Urzędów i Łążek Ordynacki. Urzędów to stara osada garncarska, liczą­ ca dawniej kilkudziesięciu a dziś około dziesięciu garn­ carzy, wykonujących różne naczynia użytkowe jak garnki, „durszlaki", płaskie „wodziaki", z dwoma nie­ wielkimi uszkami do noszenia wody w pole itd. Do swych wyrobów używają garncarze urzędowscy gliny żelazistej, wypalającej się na czerwono. Wewnątrz Ryc. 1. „Kierowca przy traktorze" — rzeźba w glinie wyk. Paweł Witek z Urzędowa, fot. Janusz Świeży 100 CIESLA-REINFUSSOW A pokrywają naczynia ołowiowym zielonym szkliwem, które na zewnątrz obejmuje również szyjkę. Jak in­ formują garncarze z Urzędowa robiono też dawniej u nich i „siwaki", jednakowoż ten sposób wypalania garnków obecnie zarzucono ponoć z powodu braku odpowiedniego pieca. Najwybitniejszymi garncarzami urzędowskimi są trzej bracia: Jerzy, Paweł i Stanisław Witkowie, oraz Antoni Kaniowski. Na wystawie znalazły się prace wymienionych wyżej garncarzy z wyjątkiem Stani­ sława Witka. Wyrabiają oni naczynia użytkowe, ozda­ biane skromnym rytym ornamentem oraz tak zw. ga­ lanterię ceramiczną w postaci rzeźb o tematyce figu­ ralnej. Rzeźby te wykonane w sposób bardzo prymi­ tywny nawiązują nieco doi zanikających już dziś zaba­ wek dziecinnych, sprzedawanych po jarmarkach i od­ pustach. Przedstawiane sceny czerpane są z życia wsi. Przykładem może być przeładowana trochę rzeź­ ba Jerzego Witka, zatytułowana „Oczepiny", gdzie na małej przestrzeni zgrupowana została wielka ilość osób, co nie pozwala na skoncentrowanie uwagi na punkcie centralnym, którym ma być panna młoda siedząca na dzieży. Przejrzystszą kompozycyjnie jest jego druga rzeźba p. t. „Garncarz przy pracy". Przed­ stawia ona mężczyznę toczącego garnek na kole garn­ carskim, podczas gdy siedząca obok kobieta struże glinę strugaczem. Jest to typowy obrazek z pracowni garncarskiej, gdzie mąż zajmuje się wytaczaniem na­ czyń, w innych zaś pracach pomagają mu członkowie rodziny, przy czym głównym pomocnikiem jest zwy­ kle żona. Prócz kompozycji figuralnych wykonał też Jerzy Witek kilka płaskich kropielniczek ozdobionych rytym ornamentem i wypukłym motywem zazwyczaj figuralnym (treści religijnej) na tarczy do zawiesza­ nia. Brat Jerzego Witka, Paweł, będąc sam przodow­ nikiem pracy w skupie zboża, chętnie w swych rzeź­ bach porusza tematy ilustrujące postęp gospodarczy wsi dzisiejszej. Na wystawę wykonał np. rzeźbę p. t „Kierowca przy traktorze" (ryc. 1), czy „Odstawa tucz­ nika". Trzeci z grupy garncarzy urzędowskich Antoni Kaniowski unika raczej scen zbiorowych, chętnie na­ tomiast rzeźbi pojedyncze postacie, które umie dosko­ nale podpatrzeć i nadać im cechy charakterystyczne (np. postać „Kułaka", ryc. 2). Prócz postaci ludzkich rzeźbi Kaniowski również udatne figurki zwierząt. W odróżnieniu od ceramiki użytkowej z Urzędowa naczynia z Łążka Ordynackiego zdobione są koloro­ wymi polewami. Najtypowszym ornamentem jest jo­ dełka, spirala, linia falista itd. Pod względem formy ośrodek ten charakteryzują naczynia raczej pękate, n i ­ skie. Kolor naczyń brązowy z tym, że przy dzbanach i garnkach występuje często biały kołnierz dookoła wylewu. Wyroby z Łążka Ordynackiego pochodziły z pracowni Ludwika, Mateusza i Waleni Startków �i i Franciszka Sikory. Ten ostatni dał wyłącznie tale­ rze, na dnie których obok tradycyjnych ornamentów roślinnych czy zwierzęcych pojawiły się motywy współczesne jak np. gołąbki pokoju. Ośrodek garncarski w Białej Podlaskiej reprezento­ wały tylko wyroby Kazimierza Rogowskiego, na które złożyły się trzy, ale za to niezwykle piękne okazy tzw. „siwaków", a mianowicie dzban, butla na wodę zw. „wodziakiem" (ryc. 3) i tzw. „szabasówka", t j . duży garnek dwuuszny (ryc. 4). Powierzchnia ich zdobiona była ornamentem gładzonym o układzie przeważnie pionowym. Charakterystyczną cechą dla tych trzech ckazów jest podział powierzchni naczynia na dwie nie­ równe części przy pomocy dwóch rytych linii równo­ ległych, przecinających naczynie horyzontalnie. Moty­ wy występujące na naczyniach są przeważnie geome­ tryczne: linia prosta łamana, falista, spiralna, w gór­ nej zaś części brzuśca wykonane są motywy wachlarzowate, przypominjące schematycznie potraktowane sylwetki roślin. Całość jest niesłychanie szlachetna i sharmonizowana, co podnosi jeszcze i ciekawy kolor wypału, dający w efekcie czarny czerep ze srebrzy­ stym, połyskującym ornamentem. Wyroby tkackie, pominąwszy te, które już były oma­ wiane w recenzjach z wystawy w Lubartowie i Łuko­ wie ograniczają się do 10 okazów z pow. radzyńskiego. Składały się na nie trzy kilimy wełniane, trzy narzuty craz 4 spódnice lniane. Kilimy radzyńskie charakte­ ryzują szerokie pasy podłużne tkane splotem rządko­ wym (w „drelich"), przy czym osnowę stanowi len, zaś wątek wełna. Pasy są zazwyczaj w dwukolorach mniej więcej 8 — 10 cm szerokości. Czasem szersze pasy są oddzielone od siebie drobnymi % cm szerokości paseczkami białymi i czarnymi. Takim właśnie był kilim utkany przez Stefanię Kądracką z Jabłonią (gm. Ja­ błoń) w 1925 г., w którym szerokie na 10 cm pasy gra­ natowe oddzielone były od 12 cm pasów popielatych wąskimi (Vz cm) paseczkami białymi i czarnymi. K i ­ limy te dla uzyskania odpowiednich wymiarów są zeszywane przez środek z dwóch części. Ulubionymi ko­ lorami występującymi w kilimach radzyńskich są ze­ stawienia koloru czerwonego — amarantowego („bu­ raczkowego") z zielonym lub szafirowym. Ryc. 2. „Kułak" — rzeźba w glinie wyk. Antoni Ka­ niowski z Urzędowa w 1951 r. fot. Janusz Świeży. twórczości artystycznej województwa lubelskiego. Bra­ ki jej zarysowują się w sposób wyraźny, gdy zgroma­ dzone na wystawie eksponaty zestawimy z tymi, które znalazły się na poprzedniej wystawie, urządzonej w Lublinie w r. 1949. Trzy z wystawionych lnianych spódnic były tkane w kratkę biało-czarną, czwarta zaś w czerwono-czar­ ną. Pierwsze z nich są starsze, pochodzą z pierwszych lat bieżącego stulecia, podczas gdy ostatnia robiona była po I wojnie światowej. Spódnice te układane są we fałdy. Niekiedy posiadają dołem naszyty pas z tej samej materii tylko ciętej ze skosu dla uzyskania lep­ szego efektu, albo czarną, jedwabną, kupną tasiemkę szerokości około 1 cm. Spódnice te wykonały Stefania i Małgorzata Kądrackie z Jabłonią. Jak wynika z powyższego przeglądu omawiana wy­ stawa w słabym tylko stopniu dawała obraz ludowej Dział 1 ilość eksponatów i ilość j powiatów Obok kilimów na wystawie znalazły się trzy narzu­ ty lniane w kratę tzw. „płachty" wykonane w „pojedynk", tzn. splotem płótna, o barwach bardziej sto­ nowanych niż to miało miejsce w kilimach. „Okna" krat o boku około 15 cm wypełnione bywają bądź tzw. „pepitem", czyli drobną krateczką, bądź są gładkie jednokolorowe. Narzuty wykonała tkaczka Maria Nie­ dzielska z Jabłonią (gm. Jabłoń) w latach 1936 i 1938. 1951 ilość j eksponatów I 1949 Plecionkarstwo 8 4 14 1 Tkactwo i strój 53 7 71 3 1 -*-» W 'O 'C ? " a 4 2 Ceramika - -5 98 144 4 Zabawkarstwo 33 3 59 2 3 3 11 1 Wycinanki 13 1 23 1 Sztuczne kwiaty _ 13 2 Pisanki 20 17 1 Koronkarstwo Rzeźba razem 228 - 356 101 �Porównując ogólne liczby eksponatów widzimy, że ilość okazów zgromadzonych na wystawie w r. 1951 była w stosunku do roku 1949 większa o 128 pozycji, niemniej jednak na pierwszej wystawie reprezentowa­ nych było 12 powiatów, t j . całe województwo z -wy­ jątkiem pow. hrubieszowskiego i bialskiego, materiał pochodził z 38 miejscowości, rozrzuconych po różnych częściach województwa, podczas gdy na wystawie ostatniej eksponaty zebrane były w 30 miejscowo­ ściach, zgrupowanych w 4 zaledwie powiatach (o ile pominiemy Białą Podlaską skąd pokazano trzy garnki gliniane jednego autora). Powiększenie ilości okazów na wystawie w r. 1951, powstało więc nie przez roz­ szerzenie rzeczowego i terytorialnego jej zasięgu, ale głównie przez nadmierne pod względem cyfrowym eksponowanie pewnych ośrodków (np. 49 garnków z Lubartowa, 53 z Łukowa), które na tego rodzaju wy­ stawie powinny być pokazane w wyborze, ogranicza­ jącym się do najtypowszych i najlepszych wytworów z punktu widzenia ich wartości artystycznych. W związku z podkreślanym wyżej brakiem równo­ wagi w kompozycji wystawy powstały olbrzymie, n i ­ czym nieumotywowane luki, jak np. zupełny brak haf­ tów biłgorajskich i włodawskich, ceramiki z pow. za­ mojskiego i chełmskiego i wielu innych. Listę tych braków możnaby przedłużyć, ale to w tej chwili mi­ jałoby się z celem. To co powiedziano dotychczas wy­ starczy, aby uzasadnić stwierdzenie, że wystawa nie charakteryzowała należycie ludowego dorobku arty­ stycznego województwa lubelskiego, była bowiem zbyt fragmentaryczna i zestawiona w sposób przypadkowy. Ryc. 3. „Wodziak" — naczynie na wodę wyk. Kazi­ mierz Rogowski z Białej Podlaskiej, fot. Janusz Świeży. Ekspozycja wystawy pomyślana według układu te­ rytorialnego (powiatami) została konsekwentnie prze­ prowadzona jedynie w dziale tkanin, już w wyrobach garncarskich przejrzystość układu została tu i ówdzie zmącona. Zwiedzając wystawę odnosiło się wrażenie, że zor­ ganizowana ona została w pośpiechu, bez czasu do namysłu i należytego przygotowania w terenie. Jeżeli tak było istotnie, to oczywiście wiele niedociągnięć będzie usprawiedliwionych. Niemniej zostanie jeszcze kwestia otwarta, dlaczego nie rozplanowano przygoto­ wań do wystawy w sposób taki, ażeby się to nie odbi­ ło ujemnie na jej ostatecznym wyniku. Ryc. 4. „Szabasówka" garnek dwuuszny wyk. Kazi­ mierz Rogowski z Białej Podlaskiej, fot. Janusz Świeży. 102 �SPRAWOZDANIE Z W Y S T A W Y SZTUKI L U D O W E J P O W I A T U NOWOSĄDEGKIEGO ELEONORA Dnia 16 grudnia 1951 roku została otwarta Wysta­ wa Sztuki Ludowej w Nowym Sączu. Inicjatorem i organizatorem jej był Wydział Kultury Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie, który ko­ rzystał z pomocy naukowej Zakładu Badania Plasty­ ki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego Państwowe­ go Instytutu Sztuki. Celem wystawy było pokazanie pozytywnych war­ tości plastycznej twórczości ludu nowosądeckiego, w szczególności zaś sztuki, która jest wyrazem no­ wych potrzeb i nowych zastosowań. Wystawę poprzedził konkurs, na który artyści do­ starczyli własne prace bądź dawne, bądź nowe, spe­ cjalnie w tym celu wykonane. Jury konkursowe, do którego weszli przedstawiciele Ministerstwa Kultury i Sztuki, Państwowego Instytutu Sztuki, Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej, Prezydium Miejsco­ wej Powiatowej Rady Narodowej, Centrali Przemysłu Ludowego i Artystycznego, oraz Muzeum Ziemi Sądec­ kiej — nagrodziło 155 eksponatów z zakresu: hafciarstwa, ceramiki, malarstwa, rzeźby w drzewie. Przy­ znawane nagrody pochodziły z funduszów Minister­ stwa Kultury i Sztuki (6.500 zł) i Prezydium Woje­ wódzkiej Rady Narodowej w Krakowie (3.600 zł). JANIKOWSKA Po konkursie urządzono wystawę. Mieściła się ona w świetlicy Powiatowej Rady Związków Zawodowych, gdzie zajmowała dwie niewielkie sale, w których zgro­ madzono 139 eksponatów pochodzących z miejscowo­ ści: Podegrodzie, Litacz, Brzyna, Stary Sącz, Łącko, Juraszowa, Piorunka, Olszana, Czerniec, Wola Brzyńska i Krynica. Jasne, dobrze oświetlone sale oraz estetyczne roz­ mieszczenie eksponatów robiły przyjemne wrażenie na zwiedzających. Głównymi działami wystawy były: hafciarstwo, ce­ ramika i obrazy na szkle, słabo natomiast reprezento­ wana była rzeźba w drzewie i obrazy malowane na papierze. Z dziedziny haftu białego pokazano 10 eksponatów pochodzących z Podegrodzia, Łącka, Litacza i Brzyny. Były to bogato haftowane koszule męskie i kobiece szyte z białego „przedniego" płótna fabrycznego. Ko­ szule zdobił haft wypukły (ryc. 1) o gęstym wzorze roślinnym znajdującym się na kołnierzyku, gorsie, przyramkach i mankietach. U koszul kobiecych za­ miast kołnierzyka często spotyka się haftowane i suto marszczone krezy. Taki sam haft jak na koszulach występuje na batystowym fartuchu kobiecym. Prócz 103 �koszul wystawiono również ich fragmenty jak zdobio­ ny kołnierzyk lub komplet haftów do koszuli męskiej. Nowsze koszule zdobione są zarówno haftem wypu­ kłym jak i stebnowaniem, wyszywanym na kołnierzy­ ku i mankietach. Obok haftu białego spotyka się także tą samą tech­ niką wykonany haft czerwony (ryc. 2), którym w oko­ licy Podegrodzia i Litacza zdobiono koszule kobiece, męskie oraz chustki czepcowe. Szerokie zastosowanie w zdobnictwie stroju z okolic Sącza znajduje haft wielokolorowy wykonywany głównie ściegiem łańcuszkowym przy użyciu tzw. „kordonka", jedwabiu, lub wełny. Spotykamy się z nimi na ubraniach wierzchnich. W stroju męskim haftami kolcrcwymi zdobione są sukmany i spodnie noszone przez rądeckich Górali i Lachów, lachowskie kaftany, w kobiecym zaś podegrodzkie katany, zapaski i now­ sze gorsety. Ryc. 2. Czerwony haft przy koszuli kobiecej. Podegro­ dzie, pow. Nowy Sącz, wykonawca nieznany. Fot. Stefan Deptuszewski. Pięknym przykładem haftu wykonanego barwną ni­ cią wełnianą była na wystawie „gurmana" (sukmana) z okolic Łącka szyta z brązowego samodziałowego suk­ na, ozdobiona na kołnierzu, wzdłuż rozcięcia na pier­ siach, przy mankietach i u nasady fałdów bocznych, szerokimi szlakami haftu głównie łańcuszkowego w ko­ lorze czerwonym i granatowym. W stroju Lachów z okolic Podegrodzia występują hafty wykonane kordonkami o barwach jaskrawych: żółtym, zielonym, czerwonym, pomarańczowym itp. Technika haftu rów­ nież przeważnie łańcuszkowa z drobnymi fragmenta­ mi wyszywanymi ściegiem „Janina" i gałązkowym. Przeważające motywy to linia falista z małymi elipsowatymi wypełnieniami w zakolach, łuki czy jedno­ stronna pętlicowata plecionka z tzw. w gwarze miej­ scowej „ogóreckami". Prócz tego w rogach na połach kaftana występują stylizowane motywy roślinne. Bar­ dzo interesująco przedstawiają się ozdoby haftowane poniżej przyporów spodni lachowskich tzw. „błękici" (ryc. 3). W przeciwieństwie do rozbudowanych parze- Ryc. 3. Haft na „blękiciach" (spodniach) z Podegrodzia, pow. Nowy Sącz, fot. Stefan Deptuszewski. Ryc. 4. Okładka do albumu wyk. Katarzyna Sikora, Podegrodzie, pow. Nowy Sącz, fot. Stefan Deptuszewski. • �Ryc. 5. Gorset typu nowszego, wyk. Rozalia Pierzchała. Brzyna, pow. Nowy Sącz. Ryc. 6. Gorset z ostatnich czasów, wyk. Aniela Pierzchała. Brzyna, pow. Nowy Sącz, fot. Stefan Deptuszewski. nic podhalańskich, czy pętlicowatych kompozycji wy­ stępujących w Gorcach, wyszywki sądeckie posiadają wyraźny kształt serca o zamkniętym dekoracyjnym konturze, przedzielonego w pośrodku pasem pionowym na dwie połowy, z których każda wypełniona jest mo­ tywem roślinnym przypominających kwiat stokrotki. Mctywy i techniki hafciarskie, czerpane z zanikają­ cego ubioru ludowego, znajdują dziś nowe zastosowa­ nie na serwetach, makatach, obrusach i okładkach do albumów, haftowanych przez wiejskie artystki. Serwetki i obrusy haftowane na samodziałowym płót­ nie posiadają zazwyczaj wzdłuż brzegów motywy pa­ sowe przeniesione z lampasów na kaftanach względ­ nie z „błękici", w rogach umieszczone są wspomniane wyżej kompozycje roślinne występujące na kaftanach męskich czy katanach kobiecych. Niektóre z przed­ stawionych na konkurs serwetek raziły swym prze^ ładowaniem i brakiem przejrzystości w kompozycji. Bardzo wierne, jeśli chodzi o zachowanie charakteru haftów lachowskich były okładziny do albumów (ryc. 4) i makatka wyszywane na granatowym suknie przez Katarzynę Sikorę z Podegrodzia. L/C. 7. Dzbanek wyk. Józef Biliński. Stary Sącz. fot. Stefan Deptuszewski Zjawiskiem nowszym w hafciarstwie sądeckim są kobiece chustki na głowę zrobione z czarnego jedwa­ biu lub cienkiej materii wełnianej, ozdobione po kra­ jach szlakiem haftu płaskiego o motywach naśladują­ cych wzory kwiatowe z drukowanych chustek fabrycz­ nych. Kilka przykładów tego rodzaju wykonały na konkurs Józefa Szewczyk ze Starego Sącza, Wiktoria Janczura z Łącka i Zofia Fryzowicz z Litacza. Osobną dziedziną haftów jest w Sądecczyźnie haft koralikowy stosowany do przyozdabiania gorsetów aksamitnych noszonych tu w kolorach czarnym i rza105 �dziej granatowym. Dołem wzdłuż krawędzi gorsetu dc-szyty jest rząd mniejszych lub większych kaletek, kształtu owalnego lub trapezowatego ułożonych w ten sposób, że każda następna zachodzi nieco na poprzed­ nią. Zdobiący gorsety koralikowy haft początkowo był bardzo subtelny o małej ilości kolorów i ograni­ czał się do dwóch niewielkich bukiecików wyszywa­ nych na przodach gorsetu i jednego z tyłu w pośrod­ ku pleców. Bukieciki, złożone z kwiatów ujmowane abstrakcyjnie, wyszywano dawniej koralikami prze­ świecającymi co w znacznym stopniu łagodziło pstrokaciznę haftu. Z czasem skromne motywy kwiatowe zaczęły się rozrastać, wypełniać coraz szczelniej po­ wierzchnię gorsetu nabierając równocześnie form bar­ dziej zbliżonych do natury. Równocześnie dawne ko­ raliki zostają zastąpione przez paciorki nieprzeźroczy­ ste o barwach jaskrawych. Wzór wykonany takimi koralikami staje się bardziej kolorowy i traci dawną szlachetność zarówno formy jak i barwy (ryc. 5). Drob­ ne kwiatki wyszywano koralikami również na kalet­ kach. W najnowszych gorsetach haft koralikowy za­ stąpiony został haftem płaskim, wykonanym przy po­ mocy kolorowych jaskrawych nici jedwabnych. Gor­ sety takie zaczęto szyć w czasach okupacji niemieckiej, kiedy odczuwano brak szklanych paciorków. W hafcie jedwabnym zachowane zostały dawne zasady kompo­ zycji wzoru, jednakowoż inna technika wykonania przyczyniła się do poważnej zmiany ogólnego charak­ teru całej dekoracji (ryc. 6). Ryc. 8. Skarbonka gliniana w formie barana wyk. Józef Biliński. Stary Sącz, pow. Nowy Sącz. fot. Ste­ fan Deptuszewski. Bogato reprezentowany był dział ceramiki (63 sztu­ ki). Złożyły się nań wyroby Wojciecha Błaszczyka z Podegrodzia i Józefa Bilińskiego ze Starego Sącza. Bardziej interesującymi, zarówno ze względu na róż­ norodność przedmiotów jak i ich zdobienia, były wy­ roby Bilińskiego. Wykonał on szereg naczyń użytko­ wych i przedmiotów galanterii ceramicznej. Wśród naczyń użytkowych widzimy garnki, dzbanki, dwoją- Ryc. 9. Bania gliniana do zdobienia dachów wyk. Józef Biliński. Stary Sącz pow. Nowy Sącz. fot. Stefan Deptuszewski. Ryc. 10. Dzbanek, wyk. Wojciech Błaszczyk. Podegro­ dzie, pow. Nowy Sącz. fot. Stefan Deptuszewski. T ч" 106 �różnicę zarówno w doskonałości technicznej, jak i bo­ gactwie wykonywanych form czy motywów zdobni­ czych. Wyroby Bilińskiego to przykład produkcji ma­ łomiasteczkowej opartej na XIX-wiecznych tradycjach rzemieślniczych, którym nie potrafi jeszcze dorównać Błaszczyk — garncarz wiejski. W dziale malarstwa na szkle wystawiono 19 obra­ zów malowanych przez Jana Jachimka z Tylmanowej, ucznia szkoły przemysłu artystycznego w Zakopanem, 7 wykonanych przez młodzież uczęszczającą na kurs prowadzony w Łącku przez Helenę Roj-Kozłowską, oraz 1 pracę Leona Potońca z Olszany. Ryc. 11. Obraz na szkle: „Badanie lekarskie na wsi" wyk. Jan Jachimek z Tylmanowej, pow. Nowy Sącz, fot. Stefan Deptuszewski. ki, misy itp. Ze względu na odmienną formę zwracają uwagę trzystronnie spłaszczone dzbany tzw. „bacow­ skie" służące do noszenia mleka z szałasów, oraz misy 0 brzegach ukośnie rozchylonych tzw. „orawki". Naczynia zdobione są piękną polewą w kolorze brą­ zowym lub ugru jasnego, bywają zaś i takie, które mają obydwa kolory polewy rozłożone w ten sposób, że np. szyjka dzbanka jest koloru brązowego, reszta zaś we wspomnianym kolorze ugru jasnego. Naczynia są bogato zdobione bądź malaturami, bądź rytem, względnie jednym i drugim (ryc. 10). Ryt występuje zwykle w układzie pasowym, okalającym naczynie. Ozdoby malowane mają układ pasowy złożony prze­ ważnie z elementów geometrycznych, podkreślający kształt naczynia. Motywy roślinne występują najczę­ ściej na brzuścu. Obrazy Jachimka przedstawiają w różnych ujęciach zagadnienie postępu gospodarczego i kulturalnego wsi jak np. zakładanie na wsi instalacji elektrycznej, lub badanie lekarskie (ryc. 11), pracę robotnika (górnik przy pracy), czy chłopa (przewoźnik, prządka, kopanie ziemniaków, zbiór owoców itp.). Niektóre jego obraz­ ki zdradzają wpływ zakopiańskiej produkcji pamiąt­ karskiej jak np. obrazek przedstawiający drzewo z ptaszkami wyraźnie zapożyczony z obrazków na szkle malowanych w Zakopanem przez uczniów M i ­ klaszewskiego. Leon Potoniec dał jeden obraz zatytułowany „Fian 6-letni", przedstawiający kobietę-murarkę zatrudnio­ ną przy odbudowie Warszawy. W obrazie tym poza aktualną tematyką świadczącą o postępującym wyro­ bieniu społecznym i politycznym na naszej wsi zwraca •i Na misach i „makutrach", t j . dużych donicach, słu­ żących do ucierania maku, wykonywane są na dnie motywy ośrodkowe często składające się z układu kół koncentrycznych, na ściankach zaś motywy pasowe. W niektórych naczyniach stcsuje Biliński do zdobie­ nia barwnymi polewami tzw. technikę „fladerkowania", podobną do tej jaką spotykano pod koniec ubie­ głego wieku w Brzostku i Kołaczycach i). Z galanterii ceramicznej Bilińskiego wystawiono skarbonki m. in. o formach zoomorficznych (ryc. 8), małe figurki zwierzęce stanowiące zabawki dla dzieci 1 banie o pięknej polewie zdobione rytem, służące do przystrajania szczytów domów (ryc. 9). W wyrobach przedstawionych na konkurs Biliński starał się dać przegląd typów znanych z dzisiejszej praktyki, oraz form jakie zapamiętał z pracowni ojca. Niestety nie wszystkie z tych form zostały przez nie­ go uwzględnione, brak było np. mis o pięknych sercowatych motywach malowanych, których rysunki pu­ blikuje Udziela w swym artykule poświęconym zdob­ nictwu ludowemu w Sądecczyźnie ) . Wyroby drugiego garncarza, Wojciecha Błaszczyka (10 eksponatów) były na ogół mniej ciekawe. Składały ną na nie naczynia użytkowe, jak garnki, dzbanki, dwojaki i doniczki, pozbawione ozdób malowanych, polewane na jeden kolor — ciemno brązowy. Niektó­ re z nich zdobi pasowy ryt geometryczny obiegający górną część brzuśca (ryc. 10). Porównując produkcję obu ośrodków garncarskich, z których jeden znajduje się w małym miasteczku, a drugi w niezbyt odległej wsi, spostrzegamy dużą 2 Ryc. 12. Obraz na szkle: „Murarka przy pracy" wyk. Leon Potoniec z Olszany, pow. Nowy Sącz, fot. Stefan Deptuszewski. 107 �uwagą dobra technika wykonania obrazu. Autor od­ rzuca tu zupełnie zwykłe w obrazach na szkle kontu­ rowanie, maluje techniką światłocieniową o bardzo subtelnych przejściach kolorystycznych (ryc. 12). Siedem obrazów na szkle wybranych spośród prze­ szło dwudziestu wykonanych na kursie prowadzonym przez Roj-Kozłowską wiąże się z tematyką życia wiej­ skiego częściowo tradycyjną („Juhas") częściowo współczesną. Wśród tych ostatnich zwracają uwagę obrazy, w których tematyce znalazło wyraz ważne dziś zagadnienie sportu wiejskiego (np. „Kolarze" wyk. przez Stanisława Turka, lub „Gra w piłkę" Stanisła­ wa Cebuli). Dział malarstwa uzupełnia kilka obrazów malowaświetnym na owe czasy uwieńczeniem były „Opisy te, których tematem jest willa, ulica, stacja kolejowa, panorama Krynicy wypożyczone zostały ze zbiorów miejscowego muzeum. Ostatnim wreszcie działem były wyroby z drzewa, na które składały się ptaszki na gałązkach jaskrawo malowane, biały gołąbek, oraz głowa turonia. W związku z wystawą wydany został katalog opra­ cowany przez Mieczysława Bieszczanina i Romana Reinfussa. PRZYPISY 1. Irena Bojarska: „Naczynia gliniane z Brzostka", „Polska Sztuka Ludowa", r. 1951, Nr 6, str. 174 i nast. 2. Seweryn Udziela: Kilka słów o strojach, budow­ lach, sprzętach i naczyniach w Sądecczyźnie", „Lud", с. X, str. 427—429. K A T A L O G ZABYTKÓW SZTUKI W P O L S C E JERZY Sprawa inwentaryzacji zabytków była od wielu lat zagadnieniem wysuwanym na czoło zadań stojących przed badaczami polskiej sztuki. Począwszy od XIX-wiecznych wysiłków w tym kierunku, których świetnym na owe czasy uwieńczeniem były „Opisy Zabytków Starożytności w Królestwie Polskim" Ka­ zimierza Stronczyńskiego !), każde pokolenie polskich historyków sztuki postulowało i podejmowało akcję zmierzającą do przeprowadzenia wyczerpującej, nau­ kowej ewidencji zabytków polskiej kultury artystycz­ nej '-). Wyrazem tego były liczne postanowienia szere­ gu zjazdów naukowych, od uchwały Komisji Historii Sztuki Polskiej Akademii Umiejętności z r. 1887 po­ cząwszy, skończywszy na rezolucji ogólnopolskiej kon­ ferencji historyków sztuki w r. 1945 ) . Systematyczną realizację tych postulatów podjął przed pierwszą woj­ ną światową Stanisław Tomkowicz, publikując w Te­ ce Grona Konserwatorów Galicji Zachodniej inwen­ tarze powiatów: krakowskiego, gorlickiego i grybowckiego, i stwarzając tym samym prototyp nowoczes­ nego, polskiego inwentarza topograficznego zabytków, opartego w głównej mierze o wzory analogicznych wydawnictw niemieckich. Podjęta po r. 1918 akcja przez długi czas nie wychodziła poza ramy postula­ tów i opracowywania instrukcji, aż do utworzenia w r. 1929 Centralnego Biura Inwentaryzacji Zabyt­ ków, którego owocem działalności — poza licznie zgro­ madzonymi materiałami archiwalnymi w postaci zdjęć fotograficznych i pomiarowych — stały się dwa opu­ blikowane tomy obejmujące powiaty nowotarski i rawEko-mazowiecki. Wydaniu następnych, już czę­ ściowo przygotowanych, przeszkodziła wojna. 3 Wyrazem lekceważenia przez Państwo opieki nad zasobami kultury narodowej były skromne sumy przy­ znawane v/ okresie dwudziestolecia na akcję inwen­ taryzacyjną, co w praktyce uniemożliwiało prowadze­ 108 ŁOZIŃSKI nie tych prac na szerszą skalę. Poważną trudność sta­ nowił również brak liczniejszej, wykwalifikowanej ka­ dry pracowników terenowych. Pełne znaczenie tego przedsięwzięcia doceniono dopiero po wojnie, podej­ mując już w r. 1945 prace przy inwentaryzacji w nie­ spotykanym dotąd rozmiarze. Jako kontynuacja roz­ poczętej już dawniej serii wydawniczej ukazał się w r. 1948 jej tom I I I — powiat żywiecki, w opracowaniu J. Szabłowskiego, a w r. 1950 tom IV, powiat piotr­ kowski, jako praca zbiorowa obozu studentów historii sztuki, który to obóz miał jednocześnie za zadanie wy­ kształcenie kadr przyszłych, samodzielnych inwenta­ ryzatorów. j Jednocześnie jednak przygotowany został projekt, opracowane ogólne zasady i naszkicowany program organizacji pracy nad innym wydawnictwem nowego typu *). Dotychczasowy inwentarz topograficzny za­ wierający w obszernych tomach poświęconych poszcze­ gólnym powiatom dokładne opisy wszystkich zabyt­ ków, opisy oparte na autopsji i na możliwie komplet­ nie wykorzystanym materiale bibliograficznym, archiwrlnym i ikonograficznym!, wymagał kilkuletniej pra­ cy na realizację jednego tomu. Doceniając też jego pełną i niczym niezastąpioną wartość naukową, po­ stanowiono w 1945 г., ze względu na szereg palących potrzeb naukowych, konserwatorskich czy administra­ cyjnych przystąpić do sporządzania mniej szczegóło­ wego, a łatwiejszego do szybkiej realizacji katalogu zabytków. 1 Wydane ostatnio przez Biuro Inwentaryzacji Zabyt­ ków przy Ministerstwie Kultury i Sztuki pierwsze ze­ szyty Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce 5) otwie­ rają monumentalną serię, która w przyszłości ma objąć swym zasięgiem całą Polskę. Opracowany przez J. Szabłowskiego na podstawie długoletnich doświadczeń inwentaryzacyjnych typ katalogu stanowić będzie nie- �wątpliwie doskonały wzór dla wszystkich dalszych ze­ szytów tego wydawnictwa. Jest on wynikiem żmud­ nych prac terenowych zespołu inwentaryzatorów i fo­ tografów, dużego wysiłku redakcyjnego i wydawni­ czego. Nie będąc inwentarzem szczegółowym zawiera katalog kompletny spis wszystkich zabytków wystę­ pujących w danym powiecie, oparty na rozpoznaniu i analizie każdego obiektu w terenie, analizie popar­ tej dokładnymi badaniami naukowymi. Wielki wkład pracy redakcyjnej sprawia, że opublikowane zeszyty przewyższają analogiczne wydawnictwa zagraniczne tego typu, jak np. znany katalog niemiecki Dehia в). Cienkie zeszyciki o małym, kieszonkowym formacie, wygodnym do posługiwania się nimi w terenie, dzielą się na część tekstową i ilustracyjną. Pierwsza zawie­ ra — w alfabetycznym układzie miejscowości — dane dotyczące wszystkich zabytków powiatu. Jako górną granicę lat przyjęto rok 1850, z tym, że zabytki póź­ niejsze uwzględniono tu czasem w wypadku występo­ wania nazwiska ich autora, o ile był on znanym arty­ sta;. Zasadę tę możnaby kwestionować, proponując stosowanie bardziej elastycznego założenia, które po­ zwoliłoby na szersze uwzględnienie niektórych waż­ nych artystycznie czy kulturalnie obiektów z okresu ostatnich stu lat. Dotyczy to zwłaszcza niesłusznie lekceważonej architektury 2 poł. X I X wieku, w za­ kresie której uwzględniono jedynie działalność Stani­ sława Witkiewicza. Określenie stylowe poszczególnych zabytków, ich datowanie, stosowane jest w katalogu z wielką do­ kładnością i jednocześnie z konieczną, szczególnie dla okazów plastyki rodzimej, ostrożnością. W obrębie poszczególnych miejscowości obowiązuje stały sche­ mat kolejności zabytków, w obrębie danego zabytku — stały, lecz nie zbyt sztywny schemat opisu. Ta sta­ łość i niezwykła precyzja w zachowaniu przyjętych zasad świadczy o dużej sumienności pracy redaktor­ skiej, bez której niemożliwym byłoby zorientowanie się w tak różnorodnym i obfitym materiale zabyt­ kowym. Tę samą precyzję — tym bardziej imponującą, że każdy z zeszytów opracowany jest przez innego auto­ ra — widać w opisach, w ich układzie i terminologii. Nazwa obiektu, historia, styl, materiał, technika, kształt itd. następują po sobie w niezmiennej, logicz­ nej kolejności. W przeciwieństwie do obszernego i n ­ wentarza opisy bardziej szczegółowe obejmują tylko p.rchitekturę, zabytki ruchome są jedynie wymienione wraz z ich datowaniem, określeniem stylowym i iko­ nograficznym. Właściwy opis ogranicza się do poda­ nia cech typologicznych, najbardziej istotnych i po­ siada wszelkie niezbędne zalety: jest jednoznaczny, dokładny, jasny i zwięzły. Postulowaćby tu można jedynie niewielkie rozszerzenie krótkich wzmianek h i ­ storycznych. Szczególnie pożądane byłoby uwzględnie­ nie w szerszym zakresie nazwisk fundatorów, tak obiektów architektonicznych jak i niektórych zabyt­ ków ruchomych, co dla zagadnień związanych z mece­ natem artystycznym miałoby wielkie znaczenie. Uzupełnienie opisów w wypadkach wielkich kom­ pleksów budowlanych, jak np. Tyniec, Mogiła zamki w Suchej czy Żywcu, stanowią umieszczone w tekścia katalogu małe planiki. Stanowią one wielkie ułatwie­ nie dla czytelnika i gdyby, pomimo związanych z tym dużych trudności technicznych, liczbę ich można po­ większyć, wartość katalogu wybitnie zyskałaby. Opisową część katalogu zamyka literatura przed­ miotu, uwzględniająca najważniejsze pozycje biblio­ graficzne dotyczące zabytków powiatu. Umieszczenie jej na końcu katalogu, a nie jak to miało miejsce do­ tąd w inwentarzach — po każdej miejscowości, utrud­ nia nieco orientację. Dotyczy to zwłaszcza tak ogól­ nych opracowań, jak np. Szydłowskiego Dzwony Sta­ rodawne, czy Dutkiewicza Małopolska rzeźba średnio­ wieczna, w przypadku których nie wiemy jakich wzmiankowanych w tekście zabytków dotyczą. Po­ nieważ jest to jednak, pomimo uwzględnienia nawet dość rzadkich pozycji, raczej przegląd literatury, anie jej kompletny wykaz, powiat został potraktowany ja­ ko pewna całość; redakcja chciała też uniknąć powta­ rzania jednego tytułu przy kilku miejscowościach. Jasny, przejrzysty układ katalogu, jednolita i pre­ cyzyjna terminologia, tak bardzo pożądana w pracach tego typu, ułatwiają w znacznym stopniu posługiwanie się nim. Pewną trudność sprawia natomiast zoriento­ wanie się w poziomie danego obiektu, w jego war­ tości artystycznej. Katalog — rzecz oczywista — nie może zawierać żadnych określeń wartościujących, a jednak każdy, kto będzie się nim posługiwać, chciał­ by przede wszystkim znaleźć obiekty najbardziej inte­ resujące, najcenniejsze artystycznie, czy najciekawsze z punktu widzenia historii, historii kultury, ikono­ grafii itd. W tym celu redakcja wprowadziła gwiazdki oznaczając nimi zabytki najwyższej klasy; reszta ma­ teriału stanowiąca olbrzymią większość pozostała jed­ nak nadal niezróżnicowana. Sądzę, że możnaby tę trudną sprawę rozwiązać częściowo przez odpowiedni dobór reprodukcji. Należy zatem omówić drugą część katalogu. Składa się ona z małych — po dwie na stronę — znormalizowanych formatem ilustracji, przedstawiają­ cych zasadniczo najważniejsze, bądź niekiedy charak­ terystyczne zabytki danego powiatu; na każdy zeszyt przypada ich kilkadziesiąt. W przeciwieństwie do to­ pograficznego układu opisowej części katalogu, część ilustracyjna posiada układ rzeczowy, a w obrębie po­ szczególnych dziedzin zabytków — chronologiczny, da­ jąc w ten sposób przekrój rozwoju wszystkich rodza­ jów plastyki w danym powiecie. Nie jest to jednak przekrój pełny, gdyż liczba zamieszczonych ilustracji wydaje się stanowczo za mała. Świadczy o tym choć­ by porównanie inwentarza zabytków pow. żywieckie­ go z katalogiem tego powiatu; w innych zeszytach bra­ ki wydają się jeszcze większe, jak można o tym sądzić z tekstu. Za kryterium doboru ilustracji przyjęto osią­ gnięcie pewnego poziomu jakości artystycznej, pozio­ mu może nieco za bardzo wygórowanego. Zbyt małą też zwrócono uwagę na podkreślenie momentów ro­ dzimych, zwłaszcza w sztuce nowożytnej. Poprzez zwiększenie ilości reprodukowanych obiektów do wszystkich, które na to zasługują, ze szczególnym uwzględnieniem dzieł typowych dla naszej twórczości artystycznej, uzyskać by można większe wyodrębnie­ nie najcenniejszego materiału zabytkowego, łatwiejszą orientację w katalogu, a jednocześnie bardziej przej­ rzystą charakterystykę sztuki danego regionu, nie mó­ wiąc już o samej atrakcyjności wydawnictwa. Jasnym jest, że wymagania te napotykają na olbrzymie trud­ ności techniczne-, związane z dotarciem do szeregu nie­ łatwo dostępnych obiektów, często w nieodpowiednich dla fotografa warunkach. 109 �I Katalog uzupełnia mapka powiatu z rozmieszcze­ niem miejscowości wymienionych w tekście. Odczu­ wa się natomiast brak krótkiego wstępu omawiające­ go cele katalogu oraz wyjaśniającego metodę i zasady przyjęte przy jego opracowaniu. Wydaje się to ko­ niecznym zwłaszcza dla mniej przygotowanego czytel­ nika. Szata graficzna, poziom ilustracji bardzo nie­ wiele pozostawiają do życzenia. Obfitość i różnorodność materiału zabytkowego, ja­ ki przynosi zawartość sześciu dotąd wydanych zeszy­ tów katalogu woj. krakowskiego, uniemożliwia nam na tym miejscu próbę charakterystyki jego treści. Dal­ sze prace na tym terenie wykażą niewątpliwie, czy materiał ten został w pełni wyczerpany. Wydaje się jednak, że pewne wnioski ogólne narzucają się teraz szczególnie silnie. Nawet w tak dobrze zbadanej przez historyków sztuki części Polski, jaką jest wojewódz­ two krakowskie, szereg zabytków — i to wcale nie przeciętnych — był dotąd nieznany i niepublikowany. Na innym terenie wystąpi to w znacznie większym stopniu. Szczegółowe, monograficzne opracowania, jak rów­ nież prace o syntetycznym charakterze z dziejów sztuki polskiej musiały dotąd z konieczności ograni­ czać się do skąpej ilości zabytków, poznanych często przypadkowo, nie na podłożu systematycznych badań. Zwłaszcza w dziedzinie mało zbadanych zakresów na­ szej plastyki jak np. malarstwa X V I i X V I I wieku, zabytków prowincjonalnej architektury czy snycerstwa, tkactwa artystycznego i złotnictwa, rola systematycz­ nie i szybko prowadzonej inwentaryzacji jest szczegól­ nie wielka. Przez objęcie katalogiem trudno dotąd dostępnych terenów obraz polskiej kultury artystycz­ nej nie ograniczy się do jej głównych centrów, lecz stanie się o wiele szerszy, o wiele bardziej zgodny z jej prawdziwym obliczem. Znaczenie inwentaryzacji zabytków dla nauki pol­ skiej tak oczywiste, było już wielokrotnie podkreśla­ ne. Dodać by jeszcze można, że katalog znajdzie od­ biorców nie tylko w gronie ludzi zajmujących się hi­ storią sztuki czy kultury, etnografią, sztuką ludową czy urbanistyką. Będzie teź zawierał bogaty materiał dla współczesnych plastyków. Na koniec może rów­ nież spełniać rolę przewodnika po zabytkach danego terenu, przewodnika wprawdzie nie bardzo łatwego i popularnego, ale w pełni wartościowego przez swój wysoki poziom naukowy. Należy dążyć do tego, żeby jego dalsze zeszyty jak najszybciej się ukazały. PRZYPISY 1. (Stronczyński K.) Opisy zabytków starożytności w Królestwie Polskim przez delegację wysłaną z pole­ cenia Rady Administracyjnej Królestwa w latach 1844 i 1846 zebrane, rękopis w Gabinecie Rycin Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie, obejmuje 4 tomy tek­ stu i 7 albumów z ilustracjami. Por. Walicki M., Sprawa inwentaryzacji zabytków w dobie Królestwa Polskiego 1827 — 1862, Warszawa 1931. 2. Por. Szabłowski J., Dzieje inwentaryzacji zabyt­ ków sztuki w Polsce, Ochrona Zabytków I I (1949), s. 73 i п., tamże literatura przedmiotu. 3. G(ieysztor) A., Ogólnopolska konferencja histo­ ryków sztuki w Krakowie, Biuletyn Historii Sztuki i Kultury V I I I (1946), s. 130. 4. Szabłowski J., Zagadnienie inwentaryzacji zabyt­ ków sztuki w Polsce, Biuletyn Historii Sztuki i Kul­ tury V I I I (1946), s. 22. 5. Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. I , woj. krakowskie, pod red. J. Szabłowskiego. Zeszyt 3, pow. brzeski opr. J. E. Dutkiewicz, zeszyt 6, pow. krakowski opr. J. Lepiarczyk, zeszyt 9, pow. myślenicki opr. К*. Kutrzebianka, zeszyt 10, pow. nowosądecki opr. A. Misiąg-Bocheńska i T. Dobrowolski, zeszyt 11, pow. nowotarski opr. Т. Szydłowski, zeszyt 15, pow. żywiec­ ki opr. J. Szabłowski. 6. Dehio G., Handbuch der deutschen KunstdenkmSler, t. V—7, Berlin-Wien 1905—1935. J. Ł. ;l ZAGADNIENIA B U D O W N I C T W A L U D O W E G O I SZTUKI L U D O W E J W K A T A L O G U ZABYTKÓW SZTUKI W P O L S C E WŁADYSŁAW Artykuł ob. Łozińskiego zwalnia mnie z obowiązku omówienia całości tak wielkiego dzieła, jakim jest Katalog. W pełni zdaję sobie sprawę, że gdy zostanie on doprowadzony do końca i obejmie teren całej Pol­ ski będzie to kolosalne osiągnięcie, jakim bodajże żadne państwo poszczycić się nie może. Na tym miej­ scu pragnę jedynie zatrzymać się na zagadnieniu, które jest trudne i nasuwa niewątpliwie niejedną trudność w rozstrzygnięciu zarówno teoretycznym jak i praktycznym. Niemniej jednak omówienie Ka­ talogu właśnie od strony inwentaryzacji zabytków sztuki ludowej zainicjować może zarówno szerszą dy­ 110 MULLER skusję na tematy dotyczące metod pracy, jak i pomóc na przyszłość w usunięciu tych usterek, które znaleźć dziś jeszcze można w wydanych zeszytach Katalogu. Z zakresu sztuki ludowej Katalog obejmuje bu­ downictwo kościelne i świeckie, reprezentowane przez kościoły, cerkwie, kaplice i kapliczki, domy mieszkal­ ne, karczmy, dwory i budynki gospodarcze, lamusy, spichlerze i przemysłowe np. młyny itd. Z ludowych rzeźb i malarstwa są wymieniane obrazy kościelne, obrazy na szkle, figury kościelne i świątki po ka­ pliczkach. �Trzymając się przyjętego w Katalogach układu szczegółowe omawianie ich treści zaczniemy również od ludowej architektury kościelnej. Począwszy od starych XV-wiecznych aż po współczesne, pochodzą­ ce z X X wieku, opisane są kościoły drewniane w na­ stępujących miejscowościach: powiat brzeski: Biesiadki, Gosprzydowa, Iwkowa (dwa), Rudy Rysie, Strzelce Wlk., Tymowa, Wojnicz, Zaborów, Złota; powiat krakowski: Bodzanów, Czulice, Górka Kościelnicka, Gra­ bie, Krzęcin, Modlnica, Mogiła, Podstolice, Wieliczka; powiat myślenicki: Gruszów, Jawornik, Krzeczów, Krzyszkowice, Łętownią, Raciechowice, Siepraw, Spytkowice, Trzemeśnia, Wiśniowa, Wola Radziszow­ ska, Zakliczyn; powiat nowosądecki: kościoły Cheł­ miec Polski, Chomranice, Czarny Potok, Dąbrówka Polska, Jakubkowice, Just, Podole, Przydonicą, Ptaszkowa, Rożnów, Tęgoborze, Tylicz, Korzenna, Krużlowa Wyżna, Łabowa, Mogilno, Moszczenica Niżna i cerkwie: Andrzejówka, Berest, Binczarowa, Bogusza, Czyrna, Dubne, Jastrzębik, Piorunka, Polany, Powroźnik, Roztoka Wlk., Słotwiny, Szczawnik, Tylicz, Wierchomla Wlk., Wójkowa, Królowa Ruska, Leluchów, Łosie, Maciejowa, Milik, Mochnaczka Niżna. Muszynka, Nowa Wieś, Złockie oraz zbór ewangelicki, w Stadłach; powiat nowotarski: Białka, Bukowina {murowany przez samouka), Chabówka, Dębno, Gry­ wałd, Harklowa, Jurgów, Łopuszna, Nowy Targ, Ochotnica, Orawka, Rabka, Sromowce Niżne, Trybsz, Tylmanowa, Zakopane; powiat żywiecki: Cięcina, Gi­ lowice, Lachowice, Łękawice, Łodygowice. Łącznie kościołów drewnianych 68, cerkwi 25, jeden kościół murowany przez Górala samouka Andrzeja Krama­ rza w Bukowinie i jeden drewniany zbór ewangelicki w. Stadłach. Kaplice drewniane: 23owiat brzeski: Jurków; po­ wiat krakowski: Kaszów, Raciborowice; powiat my­ ślenicki: Krzesławice, Łyczanka, Sidzina, Siepraw, Skomielna Czarna (dwie), Tokarnia, Zawada, Zegartowice (dwie); powiat nowosądecki: Czaczów, Olszan­ ka, Łącko, Mochnaczka Niżna; powiat nowotarski: Maniowy, Sieniawa; powiat żywiecki: Kocoń, Korbielów, Kurów, Okrajnik, Rychw?ld. Razem 24 ka­ plice. Dzwonnice drewniane: powiat brzeski: Poręba Spytkowska, Strzelce Wlk., Zaborów, Wojnicz;, powiat krakowski: Grabie, Modlnica, Mogiła, Wróblowice; powiat myślenicki: Dziekanowice, Spytkowice; po­ wiat nowosądecki: Chomranice, Moszczenica Niżna, Zbyszyce (wieża kościelna); powiat nowotarski: Podszkle-Ciche (dwie), Dzianisz, Jabłonka, Kluszkowce, Lipnica Mł., Lipnica Wlk., Orawka, Witów, Zubrzyca Din.; powiat żywiecki: Czernichów, Sól. Razem 24 dzwonnice i jedna wieża kościelna. Kapliczki i figury przydrożne w powiecie brze­ skim: 41, krakowskim: 33, myślenickim: 87, nowo­ sądeckim: 46, nowotarskim: 24, żywieckim: 98. Łącznie zostało opisanych w Katalogu 329 kapliczek i figur przydrożnych. Rzeźby ludowe wymienia Katalog w następujących miejscowościach: powiat brzeski: Biesiadki; powiat krakowski: Bodzanów, Czernichów, Raciborowice; po­ wiat myślenicki: Bysina, Krzyszkowice, Myślenice, Osielec, Siepraw, Toporzysko; powiat nowosądecki: Gostwica, Nowa Wieś, Podegrodzie, Stary Sącz, Wój­ kowa; powiat nowotarski: Bukowina, Chabówka, Chyżne; powiat żywiecki: Rychwald, Żywiec. Obra­ zy ludowe znajdują się w Sieprawiu i Toporzyska powiatu myślenickiego, oraz w Gostwicy, Nowej Wsi, Wójkowej powiatu nowosądeckiego. Zbiór obrazków na szkle, garnków i talerzy ludowych znajduje się. na plebanii w Jurgowie (pow. nowotarski). Budownictwo ś w i e c k i e : -Stare cha­ łupy wiejskie: powiat myślenicki: Sidzina, Siepraw, Sułkowice, Tokarnia, Toporzysko, Wieprzec; powiat nowotarski: Jabłonka, Piekielnik, Podwilk, -Szaflary, Zubrzyca Grn. Stare domy mieszczańskie: powiat brzeski: Czchów (5 domów drewnianych z X V I I I i X I X wieku w. ryn­ ku miasteczka), Zakliczyn (domy drewniane z X V I I I i X I X wieku w rynku i bocznych ulicach); . powiat myślenicki: stare domy drewniane w rynku i bocz­ nych ulicach w miasteczkach: Dobczyce, Gdów, Jor­ danów i Myślenice; powiat nowosądecki: murowane domy osiedla w Gołkowicach Din., stare domy w Mu­ szynie i Starym Sączu; powiat żywiecki: stary dom w Milówce i karczma w Suchej. • Spichlerze drewniane: powiat myślenicki: Raciecho­ wice, Wieprzec oraz spichlerz i młyn w Sidzinre; po­ wiat kraltowski: Raciborowice i lamus w Głogoczowie. Z drobnych zabytków ruchomych zanotowano fe­ retron ludowy w kościele w Paleśnicy (poW.' brzeski), chrzcielnicę ludową z 1833 r. w kościele w Podstolic?.ch (pow. krakowski), krucyfiks ludowy w kaplicy w Wojniczu (pow. brzeski), organy zbudowane przez chłopa samouka w Osielcu (pow." myślenicki), jasełka z XTX wieku w Chyżnem i Orawce, świecznik ludo­ wy w kościele w Harklowej, ławkę pokrytą ludową polichromią w kościele w Sromowcach Wyżnych (pow. nowotarski). Podana wyżej zawartość 6 pierwszych tomików orientuje nas, że Katalog dla badacza sztuki ludowej jest niezwykle cennym źródłem informacji. Analiza opublikowanego materiału pozwala jednak na wysu­ nięcie pewnych życzeń pod adresem Redakcji, względ­ nie uwag do dyskusji. Oczywiście w ich ramach po­ ruszymy wyłącznie sprawy dotyczące sztuki ludowej. Jednym z ważnych zagadnień, które w przyszłości dobrze byłoby rozpracować w szerszym zakresie, to samo określenie zabytków sztuki ludowej. Nawet po dokładnym zaznajomieniu się z tekstem Katalogu czytelnik nie zawsze może sobie jasno zdać sprawę, czy ma do czynienia z zabytkiem sztuki ludowej, czy tzw. „uczonej". Czasem, jest to oczywiście niemożliwe, ale w niektórych wypadkach można było pokusić się 0 dokładniejszą odpowiedź. Weźmy np. opis kapliczki w Zarzeczu (powiat żywiecki): „Posąg Chrystusa Nazareńskiego na postumencie (I-sza połowa X I X wie­ ku), wykonany przez Kazimierza Jakuba Habdasa". Przy podobnych opisach koniecznym jest dodanie ja­ kiegoś komentarza. Tymczasem autorzy 6 zeszytów Katalogu zapewne zbyt rzadko na to zwracali uwagę, gdyż na 119 opisanych kościołów, cerkwi, dzwonnic 1 kaplic, na 329 kapliczek i figur przydrożnych zaled­ wie 20 rzeźb i obrazów określonych zostało jako l u ­ dowe. Konsekwentne stwierdzenie ludowości opisy­ wanych zabytków uczyniłoby Katalog bardziej przej­ rzystym, nie pociągając bynajmniej za sobą jego obję­ tościowego przerostu. Bardzo ważne, jeśli chodzi o przyszłe-.tomiki Kata­ logu, jest szersze potraktowanie w nim ludowej archi­ tektury świeckiej. W tomikach dotychczasowych za111 �gadnienie to rozwiązywane jest w sposób niejedno­ lity. Wymienione są bowiem zabytkowe zespoły drewnianego budownictwa małomiasteczkowego, na­ tomiast mieszkalne budownictwo wiejskie zostało uwzględnione tylko w Katalogu pow. myślenickiego i nowotarskiego, w innych zaś pominięte zupełnie. Przyczyną tego stanu rzeczy jest przede wszystkim brak ewidencji zabytkowych obiektów świeckiej ar­ chitektury wiejskiej, (gdyż np. urzędy konserwator­ skie niewiele, jak się zdaje, posiadają materiałów z te­ go zakresu) i masowość samego zjawiska, które auto­ ra Katalogu stawia wobec trudnego do rozstrzygnię­ cia pytania: „Co wybrać" i to zarówno jeśli chodzi o opracowanie tekstu jak i oprawy ilustracyjnej. I t a k np. w katalogu powiatu nowotarskiego reprezenta­ cyjnym okazem architektury wiejskiej jest w dziale ilustracyjnym orawski dom z wyżką. Czy słusznie? Zdaje mi się, że nie. Chałupa z wyżką jest na tle budownictwa ludowego powiatu nowotarskiego zja­ wiskiem o charakterze wyjątkowym ograniczającym się terytorialnie do niewielkiego skrawka, stanowią­ cego południowo-zachodnią część powiatu. Wydaje mi się, że problem ludowego budownictwa w Katalogu mógłby być szczęśliwie rozwiązany gdyby z każdego powiatu dano np. dwie ilustracje, przedsta­ wiające najczęściej występujące typy budownictwa tradycyjnego (chałupa gospodarza ubogiego i zamoż­ nego), fotografię typowego wiejskiego zespołu archi­ tektonicznego (fragment widoku wsi) oraz najważ­ niejsze przykłady architektury, odbiegającej od typu powszechnego. W takim kontekście uzasadniona by­ łaby w budownictwie ludowym powiatu nowotarskie­ go chałupa z wyżką. W części opisowej należałoby notować stare budyn­ ki datowane, o ile posiadamy o nich wiadomości i ty­ powe dla danego regionu zespoły ludowego budowni­ ctwa (przykładowo w kilku wsiach, gdzie tego rodza­ ju zespoły występują w najczystszej formie). Ponadto większą niż dotychczas uwagę trzeba zwrócić na za­ bytkowe budynki o charakterze przemysłowym jak młyny (wodne i wiatraki), folusze, olejarnie itp., któ­ rych dosyć dużo zachowało się jeszcze dziś, zwła­ szcza na terenach Polski południowej. Przedyskutowania wymagałaby również kwestia czy i w jaki sposób należałoby w Katalogu uwzględ­ niać dzieła współczesnej sztuki ludowej. Jeżeli bo­ wiem w katalogach notowane są dzieła takie jak np. budowle projektowane przez St. Witkiewicza, wydaje mi się, że możnaby równolegle uwzględnić także przy­ najmniej ważniejsze prace współczesnych artystów ludowych, zwłaszcza jeśli one znalazły trwały wyraz, w krajobrazie, jak np. kapliczki J. Janasa w Dębnie czy inne. Trudno jest ocenić w jakim stopniu zawarty w ka­ talogach materiał wyczerpuje listę zabytków istnieją­ cych w terenie, gdyż jak wyżej wspomniałem nie po­ siadamy w tej chwili ewidencji. Wydaje mi się jed­ nak, że pewne uzupełnienia były tu możliwe. Z zau­ ważonych braków wymienić np. można stare zajazdy w Nowym Targu i Krościenku, istniejącą do dziś sta­ rą chałupę PająTia w Zakopanem przy ul. Kościeliskiej itp. Niekiedy zdarza się, że w opisie uwzględnionego katalogiem zabytku pominięty został jakiś szczegół bar­ dzo dla niego istotny. Np. w opisie kapliczki muro­ wanej z Siołkowej (pow. Nowy Sącz) nie wspomnia­ no ani o wmurowanych plakietach glinianych z posta­ ciami świętych, ani o plakiecie z napisem, zawierają­ cym datę i nazwisko garncarza, który je wykonał. Oczywiście owe drobne usterki absolutnie w niczym nie umniejszają wartości monumentalnego dzieła, ja­ kim jest omawiane tu wydawnictwo, które już dziś dla badaczy sztuki i w ogóle kultury ludowej stanowi cenne źródło wiadomości. VECI A LIDE, rok I I I , zeszyt 5 — 6, Praga Podwójny zeszyt wymienionego wyżej czasopisma poświęcony został w całości zagadnieniu druku na tkaninie. W rozdziale pierwszym napisanym przez Mariusa Stadlera omówiona jest pokrótce historia farbiarstwa i druku na tkaninie od czasów najdaw­ niejszych po czasy najnowsze z uwzględnieniem metod używanych do drukowania tkanin w dzisiejszym prze­ myśle. W części historycznej opiera się autor głównie na znanych dwóch pracach, badacza niemieckiego R. Forrera, tu i ówdzie tylko uzupełniając je nowymi szczegółami. Dla nas bardziej interesujący jest roz­ dział drugi pióra Józefa Vydry, w którym omówiony jest druk na płótnie, występujący na terenie Slowaczyzny. Batikowa technika druku na płótnie przyszia na Słowaczyznę z Niemiec przez Czechy i Morawy w wieku X I X . Najwcześniejsze drukarnie tego rodza­ ju pojawiły się w miastach spiskich o znacznym od­ setku ludności niemieckiej, z czasem rozpowszechniły się po całym kraju, a drukowane w nich płótna zna­ lazły szerokie zastosowanie w ludowych ubiorach, zwłaszcza kobiecym jako materiały na spódnice, za­ paski, chustki na głowę oraz do szycia bielizny poście­ 112 1951. lowej. Formy używane do drukowania wzorów były przeważnie pochodzenia obcego. Nie wyrabiali ich sami farbiarze, lecz dawali do roboty tzw. „formsztecherom", których pracownie znajdowały się na tere­ nie Czech (Novy Jicin, Dvor Kralovy i in.) w pobliżu większych wytwórni drukowanych tkanin. Formy te, jeśli chodzi o wzory nie różniły się od używanych w przemyśle. Widoczne w nich były wpływy stylów historycznych, zwłaszcza rokoka. Lud nie oddziaływał na charakter wzorów, lecz raczej sam ulegał ich wpły­ wom, z tym jednak, że w pewnych okolicach określo­ ne wzory cieszyły się specjalną popularnością. Spośród licznych farbiarni zajmujących się druko­ waniem płócien wiele znajdowało się w miejscowo­ ściach położonych w niewielkich odległościach od gra­ nicy Polski jak w Turczańskim św. Martinie, Zilinie, Łużnej, Lipt. Mikulasu, Stranovicach, Velkim, Spiskiej Sobocie, Keżmarku, Spiskiej Białej, St. Lubowli, Podolińcu, Gniazdach, Bańskiej Bystrzycy. Na terenie Orawy było aż 16 pracowni farbiarskich drukujących płótna. Niektóre z tych zakładów pra­ cowały dawniej dla klientów, przynoszących płótna z Polski. Sporo miejsca zajmuje w omawianym roz- �dziale dokładny opis ręcznej techniki drukowania płó­ cien. Istniejące dziś ręczne pracownie farbiarsko-drukarskie zorganizowane są w spółdzielni „Krój', mają­ cej centralę swą w Bratislavie. W związku z dużym popytem jakim na terenie Cze­ chosłowacji cieszą się ręczne druki na płótnie wpro­ wadzono ten dział artystycznego rzemiosła do szkól przemysłu artystycznego. Autor publikuje wzór tka­ niny skomponowanej w r. 1948 przez jednego z uczniów prof. Fisarka z Uherskeho Hradistn. W rozdziale trzecim Drahomira Stranska, autorka szeregu cennych prac z zakresu kostiumologii ludo­ wej, omawia zagadnienie ludowego drukarstwa płócien w Czechach i na Morawach. Prócz wiadomości histo­ rycznych i technicznych rozpatruje autorka szerzej za­ gadnienie wpływu stylów historycznych na wzorni­ ctwo tkanin ręcznie drukowanych. Na licznych do­ brze dobranych przykładach wskazuje wpływ wzo­ rów tkanin stylowych od baroku do biedermeieru, usi­ łując również wyodrębnić pierwiastki ludowe. RUDOLF Zagadnienie ręcznych druków na płótnie w dzisiej­ szych strojach kobiecych omawia w czwartym roz­ dziale Viera Licenikova, podając równocześnie ilustra­ cje, przedstawiające nowoczesne suknie kobiece, wy­ konane zręcznie z drukowanych płócien. Następny artykuł napisany przez Karola Smirousa poświęcony jest opisowi głównych barwików pocho­ dzenia roślinnego i zwierzęcego używanych w farbiarstwie tekstylnym. W pracy tej prócz wiadomości ściśle przyrodniczych i pewnej ilości danych z zakre­ su chemii farbiarskiej zebranych jest sporo infor­ macji historycznych o czasie pojawienia się i rozpow­ szechnienia poszczególnych barwików roślinnych. Interesującą sylwetkę nestora słowackch drukarzy płócien Milana Andrzeja Lilge nakreślił F. Kalesny. Zeszyt zamyka skreślone przez Jarosława Orela wspomnienie pośmiertne poświęcone zmarłej w 1951 r. Idzie Gregorovej zasłużonej działaczce na niwie ludo­ wego przemysłu artystycznego, pracującej na Mo­ rawach. R. Rss. KRZYWIEC: Podstawy technologii ceramiki, wyd. P a ń s t w . Zakłady Wydawn. Szk., 1950 r. Skrypt str. 116, r y s u n k ó w 101 na 23 tablicach c a ł o s t r o n i c o w y c h . Wymieniona w tytule praca stanowi podręcznik technologii ceramicznej dla młodzieży kształcącej się w szkołach zawodowych i na wyższych uczelniach plastycznych. Treść skryptu dzieli się na pięć rozdzia­ łów, z których pierwszy poświęcony jest omówieniu właściwości materiału (glina, masy ceramiczne), drugi jego obróbce, trzeci zawiera bardzo gruntownie po­ traktowany opis szkliw, czwarty techniki dekoracyj­ ne, zaś piąty obejmuje proces wypalania. Etnografowie prowadzący badania ludowej cerami­ ki znajdą w pracy prof. Krzywca zebrany i przejrzy­ ście ułożony całokształt wiadomości technologicznych, niezbędny badaczowi do zrozumienia i naukowego opracowywania ludowej produkcji garncarskiej. R. Rss. из �Prenumerata roczna — 60 zł., półroczna — 30 zł. Cena numeru pojedynczego — 10 zł. Ze względu na ograniczoną ilość egzemplarzy przeznaczonych do sprzedaży zgłaszanie prenumeraty. komisowej — zalecane jest Zamówienia i wpłaty na prenumeratę przyjmują wszystkie urzędy pocztowe oraz listonosze. Poprzednie numery „Polskiej Sztuki Ludowej" ,od nr 6 — 7 — 8/1948) oraz innych czasopism Państwowego Instytutu Sztuki można nabywać: 1) w kiosku w gmachu Ministerstwa Kultury i Sztuki, Krakowskie Przed­ mieście 15, 2) w kiosku w gmachu Państwowego Instytutu Sztuki, Długa 26, 3) w Klubie Międzynarodowej Książki i Prasy (Salon Prasy), Bagatela 14. Od dnia 16 maja 1952 r. zamówienia i wpłaty na prenumeratę pism przyjmują tylko urzędy pocztowe oraz listonosze wiejscy i miejscy. W związku z tym bezpośrednich zamówień i wpłat na prenumeratę do P.P K. „Ruch" kierować nie należy. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f6a9367020d896641a592371331ced38.pdf ce5f2ed4bba83e462134a23d5b410012 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4226 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3940 Title A name given to the resource Z zagadnień sztuki ludowej / Polska Sztuka ludowa - Konteksty1952 t.6 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.2 ; s.65-67 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z ZAGADNIEŃ SZTUKI L U D O W E J ROMAN Okres ostatnich kilku lat, który nastąpił po zakończeniu działań wojennych jest dla całej nauki polskiej okresem w z m o ż o n e j , nienotowanej dotychczas a k t y w n o ś c i . P a ń s t w o Ludo­ we otoczyło n a u k ę opieką, dostarczając jej ś r o d k ó w materialnych o jakich dawniej trudno było m a r z y ć . Znalazło to s w ó j wyraz w wypo­ sażeniu w a r s z t a t ó w naukowych, jak i w szero­ kich m o ż l i w o ś c i a c h natury wydawniczej. Po latach przymusowego zastoju, w y n i k a j ą c e g o z sytuacji wojennej ruszyła naukowa praca, obejmująca wszystkie dziedziny nauki, nie w y ­ łączając o c z y w i ś c i e i n t e r e s u j ą c y c h nas tu badań nad sztuką l u d o w ą . W zakresie badań nad sztuką l u d o w ą zapo­ c z ą t k o w a n e zostały zakrojone na dużą skalę ba­ dania folkloru muzycznego i twórczości pla­ stycznej. Prace te, przewidziane na lat kilka, już dziś przynoszą w wyniku bardzo p o w a ż n y dorobek w formie nagromadzonego materiału faktograficznego, który sukcesywnie opracowa­ ny jest do druku, czy to w formie drobnych a r t y k u ł ó w umieszczanych w naukowych czaso­ pismach, czy też w oddzielnych publikacjach. Mniej natomiast p o c i e s z a j ą c y m jest fakt, że pracom tym nie d o r ó w n u j ą r ó w n o l e g l e prowa­ dzone badania w zakresie teorii sztuki ludowej. Szereg zasadniczych zagadnień z w i ą z a n y c h ze. sztuką l u d o w ą nie doczekał się jeszcze w ł a ś c i ­ wego sformułowania, co często stwarza atmo­ sferę nieporozumień. Zaczynają się one na sa­ m y m początku dyskusji, gdy poruszona zosta­ nie sprawa definicji sztuki ludowej i w y n i k a ­ jący z niej zakres b a d a ń nad l u d o w ą t w ó r c z o ­ ścią artystyczną. Dawne próby definiowania sztuki ludowej od strony jej cech czysto formalnych, czy psycho­ logii procesu t w ó r c z e g o nie w y t r z y m u j ą k r y ­ tyki ze stanowiska materializmu dialektyczne­ go. Sztuka jest zjawiskiem s p o ł e c z n y m , histo­ rycznie uwarunkowanym. Odnosi się to oczy­ w i ś c i e r ó w n i e ż do sztuki ludowej, która w róż­ nych okresach historycznych, w różnych ustro­ jach s p o ł e c z n y c h będzie miała inny wyraz i inną spełniała rolę. Zmiany te z kolei w p ł y ­ REIN FUSS wają na z m i a n ę treści zawartej w samym ter­ minie „sztuka ludowa". W s p o ł e c z e ń s t w a c h kla­ sowo nierozwarstwionych, ż y j ą c y c h w w a r u n ­ kach spólnoty pierwotnej, gdzie pojęcie „lud" obejmuje całą społeczność, gdzie nie zaistniał jeszcze podział na m o ż n y c h i u p o ś l e d z o n y c h , gdzie nie ma w a r u n k ó w p o w o d u j ą c y c h wytwo­ rzenie się w obrębie społeczności istotnych róż­ nic kulturalnych, całokształt twórczości arty­ stycznej stanowi „sztukę ludową". W forma­ cjach społecznie rozwarstwionych, antagonistycznych, gdzie obok warstw społecznie i eko­ nomicznie uprzywilejowanych, w y s t ę p u j ą w a r ­ stwy upośledzone, pojęcie „ludu" z a w ę ż a się do tych ostatnich. W s p o ł e c z e ń s t w a c h takich zja­ w i s k a kulturowe nie układają się już w obraz treściowo jednolity o b e j m u j ą c y swym z a s i ę g i e m całą społeczność. W s p o ł e c z e ń s t w a c h tych poję­ cie „sztuki ludowej" posiada w y r a ź n y charakter klasowy, obejmuje ono bowiem twórczość arty­ s t y c z n ą warstw ekonomicznie i społecznie u c i ś ­ nionych. Tak pojmowana sztuka ludowa obej­ muje nie tylko dorobek artystyczny wsi, a k r ó w n i e ż uboższego m i e s z c z a ń s t w a , prowincjo­ nalnego rzemiosła, a w okresie kapitalizmu r ó w ­ nież ludności robotniczej — proletariatu, bez w z g l ę d u na to, czy b ę d ą to m i e s z k a ń c y wsi, wielkich miast, czy d u ż y c h ośrodków prze­ mysłowych. W s p o ł e c z e ń s t w i e socjalistycznym, gdzie zli­ kwidowany został podział s p o ł e c z e ń s t w a na klasy antagonistyczne, nie ma podstaw do w s p ó ł i s t n i e n i a obok siebie d w ó c h o d r ę b n y c h nurtów sztuki. Przyczyny, które dawniej sprzy­ jały wytworzeniu się odrębnej sztuki, o b s ł u g u ­ jącej potrzeby warst elitarnych i ludowych od­ padają wraz z likwidacją samego podziału k l a ­ sowego. W s p o ł e c z e ń s t w i e nieantagonistycznym n a s t ę ­ puje proces stopniowego zbliżania się sztuki „uczonej", zaspakajającej dawniej potrzeby warstw elitarnych i samorodnej „ n i e u c z o n e j " twórczości ludowej. R ó w n o c z e ś n i e zmienia swe znaczenie pojęcie „ludowości" sztuki. W e d ł u g 65 �G. Niedosziwina, który zagadnieniu temu po­ ś w i ę c i ł obszerniejszą pracę „podstawą ludowo­ ści radzieckiej sztuki pod w z g l ę d e m treści jest jej nierozerwalna łączność z ż y c i e m ludu, z inte­ resami socjalistycznego p a ń s t w a , z k i e r u j ą c y m i ideami bolszewickiej partii" zaś „ l u d o w o ś ć formy zakłada przede wszystkim jej szeroką dostępność" ) . Sztuka ludowa w takim ujęciu to twórczość artystyczna, wyrażająca p o s t ę p o w e dążenia, m y ś l i i uczucia szerokich mas ludowych poda­ wana w formie powszechnie zrozumiałej. P o j ę ­ cie sztuki ludowej nie zawęża się tu do sztuki zaspakajającej potrzeby tej czy innej' warstwy, czy klasy społecznej. Jest to sztuka s p o ł e c z e ń ­ stwa nieantagonistycznego, w k t ó r y m pojęcie ludu pokrywa się z p o j ę c i e m narodu. 2 Wskazane w y ż e j różnice w znaczeniu termi­ nu „sztuka ludowa" są dla nas n i e s ł y c h a n i e w a ż n e zwłaszcza w chwili obecnej, gdy termin ten w tej samej często pracy u ż y w a n y jest raz na określenie „ n i e u c z o n e j " sztuki ludu, drugi raz na określenie sztuki p o s t ę p o w e j w swej tre­ ści i w y r a ż a j ą c e j potrzeby całego narodu. Ze zjawiskiem tym spotykamy się nie tylko w lite­ raturze polskiej, ale i radzieckiej, gdzie np. Niedosziwin czy Tiemerin pojęcia „sztuki ludo­ wej" u ż y w a j ą z a r ó w n o na określenie tradycyj­ nej twórczości artystycznej ludu rosyjskiego, ukraińskiego, T a d ż y k ó w czy T u r k m e n ó w , jak w odniesieniu do najwybitniejszych osiągnięć w s p ó ł c z e s n y c h p l a s t y k ó w radzieckich, radziec­ kiego filmu czy artystycznej produkcji prze­ mysłowej. Wskazane w y ż e j różnice w treści nadawanej terminowi „sztuka ludowa" p o w o d u j ą , jak wspomniano, szereg nieporozumień, które w y ­ magają jaśniejszego sprecyzowania przedmiotu naszych badań. Zasadniczo przedmiotem ich j e s t „sztuka ludowa" we wszystkich trzech swoich znaczeniach. Interesuje nas bowiem twórczość artystyczna s p o ł e c z e ń s t w klasowo nierozwarstwionych, z k t ó r y m i spotykamy się W kulturach z czasów przedhistorycznych, czy u n i e k t ó r y c h w s p ó ł c z e s n y c h l u d ó w egzotycz­ nych, jak i sztuka warstw nieelitarnych z okre­ su feudalizmu czy kapitalizmu, wraz z jej dal­ szymi przemianami z a c h o d z ą c y m i już w społe­ c z e ń s t w i e socjalistycznym. Bardzo r ó w n i e ż istotnym zagadnieniem z w i ą ­ zanym z badaniami nad sztuką l u d o w ą jest w y ­ krywanie jej p o s t ę p o w y c h treści, czyli tego co w obecnie stosowanej terminologii rozumie się pod p o j ę c i e m „ludowości". Wytyczony p o w y ż e j zakres badań nad sztuką l u d o w ą ustawia interesujące nas zagadnienie na 66 pograniczu d w ó c h gałęzi wiedzy — historii sztuki, zajmującej się badaniem zjawisk z w i ą ­ zanych z twórczością plastyczną i etnografii, która z kolei obejmuje całokształt badań nad k u l t u r ą s p o ł e c z e ń s t w ż y j ą c y c h w stanie w s p ó l ­ noty pierwotnej i warstw nieelitarnych społe­ c z e ń s t w klasowo rozwarstwionych. Sztuka ludowa stanowi jednak tylko m a ł ą cząstkę przedmiotu z a i n t e r e s o w a ń obydwu w y ­ mienionych w y ż e j nauk, które w o g ó l n y m ze­ spole opracowywanych przez siebie zagadnień, niewiele uwagi m o g ą jej p o ś w i ę c i ć . Wobec szybkich przemian, jakie w kulturze ludu pol­ skiego zachodziły w ciągu bieżącego wieku, a zwłaszcza w ostatnich latach, koniecznością stała się szybka inwentaryzacja zjawisk sztuki ludowej, z k t ó r y c h jedne giną w szybkim tem­ pie, inne przeciwnie przechodzą okres prze­ mian. W ł a ś n i e ze w z g l ę d u na konieczność ener­ gicznego działania w celu ich uchwycenia po­ w o ł a n a została w Polsce Ludowej specjalna pla­ c ó w k a badawcza w postaci P a ń s t w o w e g o Insty­ tutu Sztuki Ludowej, w ł ą c z o n e g o n a s t ę p n i e do P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki, gdzie obecnie badania w zakresie ludowej twórczości plastycz­ nej prowadzone są przez Zakład Badania P l a ­ styki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego, a w zakresie folkloru s ł o w n o - m u z y c z n e g o prze? „ A k c j ę Zbierania Folkloru" przy P. I . Sztuki. Zakres badań prowadzonych w dziedzinie ludo­ wej twórczości plastycznej obejmuje szeroki wachlarz zagadnień, p o c z ą w s z y od malarstwa, rzeźby, poprzez wszystkie gałęzie zdobnictwa. Przedmiotem prowadzonych badań jest z a r ó w ­ no twórczość artystyczna wsi, jak i samorodna, nieuczona sztuka ludności miejskiej, czy nawet rzemiosła, zwłaszcza prowincjonalnego. Pewne przechylenie prac badawczych w kierunku sztu­ ki wsi nie wynika w ż a d n y m wypadku z zało­ żeń metodologicznych, lecz stąd, że w czasach obecnych twórczość ludowa wsi jest na ogół ż y w s z a i bardziej zasobna. Szereg działów l u ­ dowej sztuki, jak np. wycinanki, malarstwo zrębów, w ogóle nie w y s t ę p u j ą dziś w kulturze miasta, inne zaś badane są na r ó w n i bez w z g l ę ­ du г а to czy w y s t ę p u j ą na terenie wsi czy mia­ sta. Niejednokrotnie zdarza się, że pewne z ba­ danych zagadnień w ogóle dotyczą raczej rze­ m i o s ł a miejskiego ( w z g l ę d n i e m a ł o m i a s t e c z k o ­ wego) niż wiejskiego. Jako przykład p o s ł u ż y ć jnoże ludowe meblarstwo, s t a n o w i ą c e na prze­ w a ż a j ą c y c h terenach Polski produkcję m a ł o ­ miasteczkowych w a r s z t a t ó w stolarskich, a k t ó ­ re opracowywane jest przez badaczy sztuki l u ­ dowej. Nigdy zresztą w badaniach nad sztuką l u d o w ą nie ograniczano się u nas w y ł ą c z n i e do T �„ w i e j s k i e g o podwórka". Szereg prac takich jak choćby K . M o k ł o w s k i e g o („Polska sztuka ludo­ wa"), gdzie na r ó w n i u w z g l ę d n i o n y jest mate­ riał czerpany z terenu wsi jak i miasta, czy mo­ nografii specjalnych jak T . Seweryna: „Kra­ kowskie klejnoty ludowe", M. Gładysza: „ Z d o b ­ nictwo metalowe na Śląsku", czy J . Kostysza: „Z dziejów garncarstwa krakowskiego" i wiele innych ś w i a d c z y o tym, że w badaniach sztuki ludowej nie obserwujemy jakiegoś celowego ograniczania się do tematyki związanej w y ł ą c z ­ nie z w i e j s k ą twórczością artystyczną. Pod w z g l ę d e m zakresu badań nad sztuką l u d o w ą prace w Polsce nie odbiegają od tych, które prowadzone są w Z w i ą z k u Radzieckim i k r a ­ jach demokracji ludowej. R ó ż n e znaczenia nadawane pojęciu „sztuki ludowej" i „ l u d o w o ś c i " p r z y c z y n i a j ą się cza­ sem do powstawania n i e p o r o z u m i e ń na temat roli jaką „nieuczona" sztuka ludu odegrać ma w k s z t a ł t o w a n i u się przyszłej sztuki s p o ł e c z e ń ­ stwa socjalistycznego. Z a r ó w n o wypowiedzi c z o ł o w y c h t e o r e t y k ó w marksizmu jak i obserwacja rozwoju życia arty­ stycznego w kraju przodującego socjalizmu — Z w i ą z k u Radzieckiego, świadczą o tym, że sto­ sunek klasy robotniczej do dziedzictwa prze­ szłości jest jak najbardziej pozytywny. W prze­ c i w i e ń s t w i e do sztuki z okresu imperializmu, która propagowała r o z k ł a d o w e idee kosmopoli­ tyzmu i stwarzała pogardliwy stosunek do war­ tości kultury narodowej — socjalizm jako swe hasło sztandarowe wysuwa tworzenie kultury narodowej w formie, socjalistycznej w t r e ś c i W z w i ą z k u z rozwijaniem m y ś l i zawartej w tym haśle m ó w i się często i pisze o konieczności na­ w i ą z y w a n i a do ludowej twórczości i wprowa­ dzania ludowych p i e r w i a s t k ó w do sztuki naro­ dowej. Na tle r ó ż n y c h treści o k r e ś l a n y c h ter­ minem „ludowości" i tu o c z y w i ś c i e dochodzi do pewnych n i e p o r o z u m i e ń . C i , dla których ter­ min „ l u d o w o ś ć " oznacza nieuczona twórczość ludu sądzą, że wprowadzenie „ l u d o w y c h " treści dziedzictwa przeszłości do socjalistycznej k u l ­ tury narodowej jest r ó w n o z n a c z n e z wprowa­ dzeniem do niej e l e m e n t ó w czerpanych z nasze­ go bogatego folkloru. Rozumowanie takie jest j e d n a k o w o ż b ł ę d n e . W y r a ź n i e przeciw takiemu pojmowaniu „ludowości" zastrzega s i ę w swej pracy: „O zagadnieniu l u d o w o ś c i w sztuce r a ­ dzieckiej" G . Niedoszwin, który pisze: „nie by­ łoby chyba słuszne sprowadzanie pojęcia naro­ dowej formy tylko do wykorzystywania wzo­ r ó w i m o t y w ó w ludowej twórczości, folkloru lub jeszcze bardziej feudalnej sztuki danego narodu" ) . 3 Przez „ l u d o w o ś ć " n a l e ż y tu rozumieć przede wszystkim p o s t ę p o w e , demokratyczne, socjali­ styczne treści zawarte w dziedzictwie kulturo­ w y m przeszłości. Treści te zawarte są nie tyl­ ko w twórczości ludu, ale i w kulturze warstw nieludowych. Jak w i d a ć z p o w y ż s z e g o stawia­ nie znaku r ó w n o ś c i m i ę d z y kulturą (sztuką) l u d o w ą a kulturą (sztuką) narodową b y ł o b y z u p e ł n y m nieporozumieniem. Z tego, co powie­ dziano w y ż e j , nie n a l e ż y z kolei w y c i ą g a ć wnio­ sku, jakoby ludowa twórczość artystyczna nie miała w ogóle w e j ś ć do sztuki narodowej, jako jeden z jej e l e m e n t ó w s k ł a d o w y c h . „ N i e u c z o ­ na" sztuka ludu wchodzi dziś szeroką falą w nurt nowej socjalistycznej kultury. Proces ten widoczny jest szczególnie jasno w Z w i ą z k u Radzieckim. Widzimy tam d u ż y rozwój ludo­ wej plastyki, która znalazła już drogę do urze­ czywistnienia założeń socjalistycznego realiz­ mu. Z z a s o b ó w tradycyjnego zdobnictwa ko­ rzystają artyści radzieccy, znajduje też ono za­ stosowanie w radzieckim p r z e m y ś l e arty­ stycznym. Samo jednak zagadnienie przejmowania tre­ ści tradycyjnej ludowej twórczości ludu i do­ stosowywania jej do nowych potrzeb i w a r u n ­ k ó w społeczności socjalistycznej nie jest bynaj­ mniej s p r a w ą prostą. Wymaga ono jeszcze wielu dyskusji i prób. Chcąc p o w i e d z i e ć coś konkretnego na temat m o ż l i w o ś c i praktycznego wykorzystania sztuki ludowej w budownictwie socjalistycznej kultu­ r y artystycznej trzeba przede wszystkim (na co już u nas z w r ó c o n o u w a g ę ) przeprowadzić g r u n t o w n ą jej analizę, p r z e w a r t o ś c i o w a ć i nie­ jako w y c e n i ć jej p o s z c z e g ó l n e przejawy, biorąc za podstawowe kryterium w a r t o ś c i o w a n i a ich „ludowość". L u d o w o ś ć pojętą jako wyraz po­ s t ę p o w y c h tendencji i dążeń naszego ludu. O c z y w i ś c i e koniecznym jest, a b y ś m y w momen­ cie przeprowadzania krytycznej oceny dyspo­ nowali m o ż l i w i e jak n a j p e ł n i e j s z y m m a t e r i a ł e m i l u s t r u j ą c y m dorobek ludowej twórczości arty­ stycznej. W chwili obecnej obraz tego dorob­ ku jest jeszcze bardzo fragmentaryczny. N a l e ż y go m o ż l i w i e szybko u z u p e ł n i ć przez intensyw­ ne badania terenowe i publikacje m a t e r i a ł ó w , podobnie jak to ma miejsce w Z S R R , Czecho­ słowacji i innych krajach demokracji ludowej. PRZYPISY 1. G. Niedosziwin: O zagadnieniu ludowości w sztu­ ce radzieckiej. Polska Sztuka Ludowa, г. V, nr 3, str. 85. 2. j . w., str. 90. 3. j . w., str. 87. �