18 50 1138 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d2c23751f0ac330293f2630f7691e251.pdf b5c954da8348beedb97f380f7ec3feaa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6124 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Sudan - badania terenowe badania terenowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5711 Title A name given to the resource Sudan północny z perspektywy antropologicznej / LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurcz, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 205058 MACIEJ KURCZ Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Śląski Cieszyn SUDAN PÓŁNOCNY Z PERSPEKTYWY ANTROPOLOGICZNEJ. UWAGI N A TEMAT B A D A Ń TERENOWYCH Badania społeczeństw Bliskiego Wschodu Bliski Wschód doczekał się bogatej literatury antropologicznej, tak polskiej, jak i światowej. Nic w tym dziwnego. To literalnie „bliski" Wschód — dla Eu¬ ropejczyków najbliższy geograficznie „obcy świat". Podróż w te rejony nie jest już karkołomna. Nawet klimat nie jest specjalnie uciążliwy, a przynajmniej ni¬ jak się ma do ekstremalnych dla ludzkiego organizmu warunków ekologicznych w rejonach tropikalnych. Jednocześnie, to ten zakątek Azji zachodniej i północ¬ no-wschodniej Afryki, który wzbudzał największe zainteresowanie i fascynację. Znów powód jest oczywisty. Bliski Wschód to świat obcy, ale nie daleki. To inność, którą po głębszym poznaniu udaje się zrozumieć i zaakceptować. To tutaj wreszcie znajdują się korzenie kultury europejskiej. Człowiek nawet umiarko¬ wanie wrażliwy kulturowo może ulec złudzeniu, iż cofa się w czasie, w świecie własnej kultury. Doznaje olśnienia, iż znalazł się w kręgu pierwotnych, utraco¬ nych wartości. Stąd też liczne przypadki skrajnej fascynacji tym obszarem, opi¬ sane jako „syndrom Lawrence'a z Arabii". Badacze-profesjonaliści nie są wcale wolni od tego rodzaju emocji. Tutaj et¬ nograf może doznać uczucia całkowitej intelektualnej satysfakcji. Osiąga je po¬ przez złudzenie pełnego zrozumienia i właściwego usystematyzowania obrazu badanej rzeczywistości. Mimo zagrożeń z tym związanych, fakt ten nadaje pracy na Bliskim Wschodzie swoistego wymiaru. Może przyczynić się do znaczne¬ go ułatwiania działań w terenie czy wzbogacenia powstających na jego podsta¬ wie modeli interpretacyjnych. Dystans kulturowy jest tutaj niewielki — to rzecz oczywista. Niemniej, zasadnicza dla procesu konceptualizacji obcej rzeczywi¬ stości. Wszystko to powinno działać dodatkowo stymulująco na badaczy — za¬ chęcić ich do podejmowania studiów nad społecznościami Bliskiego Wschodu. �256 Maciej Kurcz Doszedłem do tej, w gruncie rzeczy banalnej, konstatacji, przenosząc swe bada¬ nia z północy na południe Sudanu, gdzie zetknąłem się z diametralnie inną kultu¬ rowo rzeczywistością. To tam właściwie po raz pierwszy poczułem się napraw¬ dę obco. Sudan jako pogranicze Sudan to największy kraj kontynentu afrykańskiego, nie bez powodów okre¬ ślany jako „mała Afryka". Zmierzając od północy, napotykamy tam strefę pustyń, która stopniowo przechodzi w sawannę, by w końcu na południu krajobraz zdo¬ minowały bagniste rozlewiska Nilu, porośnięte bujną, tropikalną roślinnością. Ekologia Sudanu koresponduje z jego różnorodną kulturą: wędrujących szlakami pustynnymi pasterzy wielbłądów, społeczności rolniczych z doliny Nilu, czarno¬ skórych kopieniaczy z Gór Nuba i Darfuru czy hodowców bydła z górnego do¬ rzecza Nilu. Patrząc z perspektywy antropologii kulturowej, postrzegamy Sudan jako kraj o wielowiekowych cechach pogranicza, gdzie stykają się dwa wielkie kręgi cywilizacyjne — Bliski Wschód i Afryka. To fakt ogromnej wagi dla zrozu¬ mienia krajobrazu kulturowego minionego i współczesnego Sudanu. Sudan północny, jak dotąd, nie budził szczególnego zainteresowania etno¬ grafów. W każdym razie nie był tak intensywnie penetrowany jak południowe prowincje tego kraju. Te, jak wiemy, weszły do klasyki antropologii kulturowej. Z perspektywy badań nad kulturą, obszary zamieszkiwane przez ludność mu¬ zułmańską traktowano jako prowincjonalne odbicie stosunkowo dobrze znanego Bliskiego Wschodu. W rezultacie uważano je za mało ciekawe, nie zasługujące na naukową refleksję. Po raz pierwszy podróżowałem do Sudanu północnego jako archeolog, czło¬ nek polskiej ekspedycji archeologicznej do Doliny Nilu Środkowego. Dla archeo¬ logii to teren niewątpliwie wymarzony. Można by rzec, archeologiczne eldorado. Piaski Sudanu północnego kryją bowiem bezcenne bogactwa minionych kultur. Dzięki dobrodziejstwom klimatu, a zwłaszcza życiodajnemu Nilowi, mogły roz¬ winąć się tutaj bardzo wcześnie niezwykle wyrafinowane kultury. Ich materialne ślady ustępują tylko nieznacznie kunsztowi i okazałości zabytków starożytnego Egiptu. Jednak w przeciwieństwie do niego, znakomita większość starożytności Sudanu wciąż czeka na swych odkrywców. W trakcie pierwszego wyjazdu zafa¬ scynowała mnie jednak nie tyle historia, co otaczająca mnie tam rzeczywistość kulturowa. Z jednej strony, urzekł mnie tradycjonalizm i konserwatyzm społe¬ czeństw żyjących nad Nilem. Z drugiej — charakterystyczny dla nich synkretyzm. Na początku te właśnie fenomeny przekonały mnie o szczególnej atrakcyj¬ ności tego obszaru dla badań etnograficznych. Sprawiły, iż moje kolejne podróże w tamte strony związane były z pragnieniem poznawania i obcowania ze światem współczesnej kultury Sudanu. �Sudan północny z perspektywy antropologicznej 257 Co odpowiada za wspomniane zjawiska? Przede wszystkim fakt kresowości, usytuowania tego kraju na pograniczu kulturowym i cywilizacyjnym. Konser¬ watyzm związany jest z aspiracjami tych terenów do cywilizacji położonych we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. To tradycja, która sięga swoimi korzeniami starożytności. Od niepamiętnych czasów Sudan stymulowały treści pochodzące z północy. Zafascynowani byli nimi budowniczowie piramid w Meroe czy świątyń w Dżebel Barkal. Podobnie było kilka wieków później, gdy do­ tarło do Nubii chrześcijaństwo. Nie inaczej jest i dziś. Sudan od X V I wieku jest krajem muzułmańskim i od tego czasu mieszkańcy północnych jego prowincji pieczołowicie kultywują najlepsze arabskie tradycje. Starają się w tym nie ustę¬ pować bardziej metropolitarnym obszarom Bliskiego Wschodu. Dzięki temu konsekwentnemu pragnieniu, w miejscowym obyczaju zacho¬ wać się mogło wiele elementów typowych dla cywilizacji muzułmańskiej, a czę¬ sto nawet archaicznych, takich, których obecnie próżno by szukać na innych obszarach Bliskiego Wschodu. Konserwatyzm i tradycjonalizm ugruntował swo¬ isty fatalizm najnowszej historii Sudanu. Pamiętajmy, iż kraj ten przez ostatnie dziesięciolecia był areną brutalnych konfliktów etnicznych i religijnych. Są one główną przyczyną gospodarczej i politycznej zapaści Sudanu, co w gruncie rze¬ czy skutecznie hamowało procesy modernizacyjne i westernizacyjne. Sytuacja ta doprowadziła z kolei do swego rodzaju hibernacji czy nawet anachronizacji (powrotu do tradycyjnych struktur) sudańskiej kultury. Zjawisko to zaliczane jest przez planistów modernizujących Sudan do skrajnie negatywnych. Dla bada¬ czy, ale także zwykłych podróżników, to z kolei niezaprzeczalny atut tego kraju. Paradoksalnie, dzisiaj kraje nie mające dobrych stosunków z „cywilizowanym światem", rządzone przez „twardogłowe reżimy", należą do najbardziej fascynu¬ jących dla współczesnych wędrowców. Wydają się bowiem przedstawiać świat, którego już nie ma, który gdzie indziej rozpłynął się w oceanie globalizacji i kul¬ tury masowej. W Sudanie, na samym początku moich doświadczeń terenowych, także uległem podobnemu złudzeniu. Motywowało ono tam silnie moje pierwsze kroki badawcze. Sudan to doskonały obszar dla badań tradycyjnych struktur Bliskiego Wscho¬ du. Jednocześnie to ciekawy przykład pogranicza kulturowego i cywilizacyjne¬ go, z całym bogactwem związanych z tym zjawisk. Są one niezwykle frapujące, gdyż pozostają często bez analogii. Na przykład zwyczaj wyrzezania żeńskich genitaliów. Próżno go szukać w tak skrajnej postaci na innych obszarach Bli¬ skiego Wschodu. Tylko tu, na pograniczu świata islamskiego i afrykańskiego, wykształciła się tak drastyczna forma tego obyczaju. Podobnie jest z intrygują¬ cym kultem zaar i związanymi z nim nabożeństwami egzorcystycznymi, odpra¬ wianymi głównie przez muzułmańskie kobiety. To z kolei przykład synkretyzmu kulturowego (zjawiska nader typowego dla obszarów przejściowych). Natural¬ nie, w tym przypadku widoczne są genetyczne wpływy islamu oraz rodzimych wierzeń afrykańskich. �258 Maciej Kurcz Z doświadczeń własnych prac terenowych — korzyści ze współpracy z archeologami Polacy w Sudanie długo nie odznaczali się czymś szczególnym. Docierali tutaj niezwykle rzadko, a jeśli już, to ich losy pozostają nam prawie całkowi¬ cie nieznane. Sytuacja zmieniła się zdecydowanie po I I wojnie światowej, wraz z pojawieniem się w Sudanie polskich archeologów. Po spektakularnych odkry¬ ciach w Faras rozpoczęli oni badania w innej nubijskiej stolicy — Starej Dongoli, położonej między I I I a I V Kataraktą. Te także okazały się dla Polaków przysło¬ wiowym „losem na loterii". Dzięki pionierskim pracom nad chrześcijaństwem nubijskim oraz wspaniałym odkryciom w Faras i Starej Dongoli, polska nauka ugruntowała swoją pozycję na obszarze Sudanu. Więcej, zyskała palmę pierw¬ szeństwa w młodej subdyscyplinie — nubiologii. Od tego czasu mnożą się prace, zwiększa się liczba polskich naukowców specjalizujących się w Nubii. Obecnie do Sudanu rokrocznie wyrusza kilka ekip archeologicznych z Polski. To kilku¬ dziesięciu badaczy — archeologów, ale także historyków, filologów czy antropo­ logów fizycznych, którzy regularnie prowadzą pracę na tym terenie. 0 współpracy archeologii i etnografii napisano już chyba całe biblioteki. Nie zwracano jednak zbytniej uwagi na aspekt logistyczny takiej kooperacji. Arche¬ olodzy, prowadząc regularne, długoterminowe prace, dysponować muszą solid¬ ną bazą — miejscem do pracy i odpoczynku. Co więcej, wchodzą w interakcje z otaczającym światem, zabiegają o akceptację i pomoc mieszkańców, przełamu¬ j ą zatem bariery międzykulturowej komunikacji. O pożytkach takiej współpra¬ cy miałem okazję przekonać się w czasie dwóch sezonów badawczych w 2003 i 2004 roku. Pracowałem wtedy wespół z dwoma polskimi ekspedycjami archeo¬ logicznymi: Polską Połączoną Ekspedycją Archeologiczną do Doliny Nilu Środ­ kowego oraz Polską Misją Archeologiczną w Starej Dongoli . Badania terenowe prowadzone były w trybie stacjonarnym, w kilku sąsiadu¬ jących ze sobą wioskach, położonych między I I I a I V Kataraktą — w tak zwa¬ nym Dar Dongola, na prawym brzegu Nilu. Głównym obszarem badań były wsie ed Ghaddar i Banganarti. Intensywne prace terenowe prowadziłem również w wioskach pomiędzy wspomnianymi osadami: Bukibul, Hammur oraz Sinada. Minęły już chyba bezpowrotnie czasy, kiedy etnograf w kraju pozaeuropej¬ skim cieszył się sympatią lokalnej władzy. Obecnie każdy badacz współczesnych zjawisk kultury traktowany jest co najmniej podejrzliwie przez przedstawicie1 Misja w Starej Dongoli, stolicy średniowiecznej Makurii, to najdłużej działająca polska ekspedy¬ cja archeologiczna w Sudanie (ponad 40 sezonów wykopaliskowych). Niemal od samego początku kie¬ ruje nią dr S. Jakobielski. Dzięki polskim badaniom w Starej Dongoli jest to najlepiej znane chrześcijań­ skie stanowisko w Sudanie. Polska Połączona Ekspedycja Archeologiczna do Doliny Nilu Środkowego działa w Sudanie od 1997 roku. Przyznana ekspedycji licencja zezwala na prowadzenie prac na prawym brzegu doliny Nilu, pomiędzy Starą Dongolą a es Zumą, czyli na obszarze należącym do południowej części Dar Dongola („Kraju Dongoli" położonego między III a IV Kataraktą). 1 �Sudan północny z perspektywy antropologicznej 259 li postkolonialnych struktur państwowych. Nie lepiej jest na poziomie „zwy¬ kłych ludzi". Dziś, w potocznym wyobrażeniu, antropolog to szpieg, a w naj¬ lepszym razie dziennikarz — żądny sensacji, oszczerca. W rezultacie, w wielu miejscach na świecie oficjalnie prowadzone badania typu etnograficznego to przedsięwzięcie cokolwiek nieroztropne. W przypadku Sudanu, na pogłębienie tych trudności wpływają nieustabilizowane stosunki tego kraju z większością wspólnot międzynarodowych. Hamują one próby badań podejmowane przez antropologów. Zupełnie inaczej sprawa wygląda w przypadku archeologii. Archeologia, w przeciwieństwie do antropologii, posiada zdecydowanie lepszy „wizerunek" w postkolonialnym świecie. Doskonałym tego przykładem jest właśnie Sudan. Archeolodzy obcokrajowcy działają w tym kraju nieprzerwanie od bez mała pięć­ dziesięciolecia, i to bez względu na zawieruchy polityczne — konflikty zbrojne czy wojskowe przewroty. W Sudanie, jak w wielu innych postkolonialnych krajach, archeologia cieszy się szczególnymi względami władzy. Ma opinię dy¬ scypliny charakteryzującej się nieszkodliwą „dłubaniną w ziemi". Nie zajmuje się przecież teraźniejszością, a odległymi w czasie epokami. Co więcej, może okazać się niezwykle pożyteczna, pomagając kształtować narodową historię czy, po prostu, przyciągając niezwykle cennych dla wszystkich reżimów turystów. Choćby to czyni z archeologii nierzadko naukę uprzywilejowaną, dla której ot¬ warte stoją gabinety wysoko postawionych notabli. Dlatego też tak ważna okazała się ochrona prawna, jaką gwarantowała mi ekspedycja. Sudan należy do krajów z założenia wrogich państwom europejskim, a w konsekwencji jednym z bardziej restrykcyjnych, jeżeli chodzi o obcokrajow¬ ców. Odwiedzający ten kraj Europejczyk, jeśli już dostanie wizę, musi się liczyć z szeregiem ograniczeń, takich jak zakaz robienia zdjęć, konieczność zdobywa¬ nia specjalnych pozwoleń na podróżowanie, obowiązek rejestracji, a za wszystko płacić musi „bajońskie sumy". Jako członek zaakceptowanej przez władze eki¬ py archeologów uniknąłem podejrzliwości przedstawicieli terenowych organów urzędowych, a nawet korzystałem z ich pomocy. Współpraca z archeologami wpłynęła pozytywnie na tempo moich prac. Dzięki wieloletnim wykopaliskom na tym obszarze (Stara Dongola, Banganarti), polscy naukowcy zdołali się „wtopić" w miejscową rzeczywistość, niejako spowszednieć dla okolicznej ludności. Między ekipą ekspedycji, w większości o stałym składzie, a tubylcami wykształciła się swoista więź, oparta o czynniki materialne, ale także przyjaźń. Członkowie misji traktowani są nie jak intruzi, lecz „swoi obcy". Jest to szczególnie widoczne w ed Ghaddar, gdzie coroczne prace polskich archeologów są dla miejscowych wieśniaków nieomal tak samo oczywiste jak wylewy Nilu. Ta sytuacja w naturalny sposób ułatwiła mi postę¬ powanie badawcze, a także w dużym stopniu wpłynęła na wybór miejsca moich badań. Przede wszystkim jednak dała mi możliwość intensywnych prac niemalże od samego początku mojego pobytu w terenie. �260 Maciej Kurcz Warto w tym miejscu poświęcić nieco uwagi recepcji mojej osoby przez tu¬ bylców. Jak pisałem, miałem na starcie zadanie ułatwione. Nie byłem obcym-intruzem, ale człowiekiem od razu obdarowanym kredytem zaufania. Przecież wielu archeologów interesowało się miejscową kulturą już wcześniej. Tubylcy byli wyraźnie zadowoleni, iż cudzoziemiec interesuje się ich życiem oraz nabiera pewnej ogłady, poznając ich zwyczaje. Szybko jednak poczucie to ustąpiło in¬ nemu; moje zachowanie zaczęło wzbudzać zaniepokojenie. Okazało się, że nie jestem typowym cudzoziemcem — przede wszystkim nie pracuję „na wykopie" i przedkładam towarzystwo miejscowych nad kontakty z kolegami. Moja osoba zaczęła wzbudzać konsternację. Nikt nie rozumiał, co ja tak naprawdę tutaj ro¬ bię. Na nic się zdały wtedy moje wyjaśnienia. Za to po wsi zaczęły krążyć plotki na mój temat. Jeden z miejscowych szejchów zakazał ludziom rozmawiać ze mną. Wreszcie, w dzień targowy doniesiono na mnie na policję. Powód banalny — robiłem jakoby zdjęcia kobietom bez ich zgody. Na szczęście, nic nie moż¬ na było mi zrobić. Chronił mnie przecież parasol prawny Służby Starożytności — instytucji państwowej, budzącej trwogę, szczególnie na odległej prowincji. Był to jednak okres zdecydowanego spowolnienia moich działań i desperackich prób pozyskania jakiegokolwiek rozmówcy, najczęściej zresztą kończących się niepowodzeniem. Na szczęście okres ten minął tak szybko i niespodziewanie, jak się rozpoczął. Nie bardzo także wiem, co się takiego wydarzyło, że nastawienie do mojej osoby uległo kolejnej zmianie. Najpewniej swoje zrobił czas. Mimo trudności nie wyjechałem. Nie zostałem też aresztowany. W rezultacie znów mo¬ głem pracować; byłem chętnie podejmowanym gościem, z którym każdy chęt¬ nie gawędził. Z tą jednak różnicą, iż moja osoba stała się częścią lokalnej rze¬ czywistości. Przestałem być kimś nadzwyczajnym, stałem się „swoim obcym". Moja osoba nie wywoływała już u ludzi zakłopotania. Zyskałem status lekkiego wariata, który jest co prawda trochę nietypowym cudzoziemcem — jakimś „an¬ tropologiem", ale zdecydowanie nie stanowi zagrożenia. Jest raczej komiczny i interesujący niż niebezpieczny. Wszystko to generowało postawę obojętną wo¬ bec mojej osoby. Okazała się ona zbawienna dla moich prac. Od tej pory mogłem pozwolić sobie nawet na najśmielsze kroki badawcze. Zamiast uwag, liczyć się musiałem co najwyżej z pełnym współczucia politowaniem. Status członka ekspedycji archeologicznych stworzył mi możliwość obcowa¬ nia z badaną zbiorowością, przy jednoczesnym zachowaniu optymalnych wa¬ runków egzystencji i pracy. Okoliczności te miały niebagatelny wpływ na rea¬ lizowane przeze mnie zamierzenia. Dysponowałem bezpiecznym i stosunkowo komfortowym lokum na terenie badanego środowiska. Korzystając z infrastruk¬ tury logistycznej archeologów (choćby z dostępu do elektryczności), miałem do¬ skonałe warunki do pracy. Aspekt ten również posiada ogromne znaczenie w pra¬ cach terenowych. Moje doświadczenia ostatecznie przekonały mnie o korzyściach współpra¬ cy z archeologami. Współpraca taka, moim zdaniem, może okazać się owocna �Sudan północny z perspektywy antropologicznej 261 także dla przedstawicieli innych dyscyplin. Nierzadko może ułatwić działania na danym terenie lub też znacznie zintensyfikować ich przebieg. Nie chodzi tu jednak wyłącznie o współdziałanie z jedną, konkretną dyscypliną. Pragnąłbym raczej zwrócić uwagę na pożytki płynące z wkomponowania antropologicznych studiów w szersze projekty. Dość wymienić w tym miejscu różnego rodzaju ak¬ cje pomocowe, które ogarniają obecnie swym zasięgiem cały niemalże świat. Udział antropologów w tego rodzaju przedsięwzięciach jest związany z pewny¬ mi niebezpieczeństwami dla procedur badawczych (co na pewno mogłoby stać się tematem osobnych rozważań). Mimo wszystko jednak uważam, iż stanowi on, przynajmniej obecnie, zdecydowanie najlepszy, najtańszy i najbezpiecz¬ niejszy sposób projektowania badań antropologicznych w dalekich krainach. Jest to szczególnie istotne z perspektywy takiego kraju jak Polska, dla którego badania społeczności pozaeuropejskich w ich naturalnym środowisku należą do szczególnie trudnych. U progu X X I wieku polska antropologia pozaeuropejska charakteryzuje się ogromną profuzją zainteresowań, będących pokłosiem zmian politycznych i społecznych w naszym kraju. Jednocześnie wciąż ograniczają j ą znikome fundusze. Te, sprzężone z globalną drożyzną, stawiają polskich etnogra¬ fów w pozycji z góry przegranej. Zdecydowanie, w porównaniu z drugą połową X X wieku, zmalały także perspektywy wyjazdowe. Zawieszono przecież więk¬ szość umów międzynarodowych, dzięki którym istniały możliwości wyjazdowe do krajów „rozwijających się". Niedole te można by mnożyć jeszcze długo. Waż¬ ne jest jednak to, iż pomimo tych problemów, pojawiły się także nowe możliwo¬ ści badawcze, które lepiej korespondują z globalnymi zjawiskami współczesnego świata. Moje afrykańskie doświadczenia — tutaj tylko w niewielkim zakresie za¬ prezentowane — mogą świadczyć o możliwości pokonywania przeszkód i osią¬ ganiu założonych efektów badawczych. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d0000ce6749690757120f5aee10430f8.pdf d996983a3ecea6c770015c902ed03e45 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6123 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource kolekcjonerstwo Ukraina - sztuka ludowa Hulcuszczyzna - kolekcjonerzy Hreczko, Iwan - kolekcjoner sztuki ludowej Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5710 Title A name given to the resource Cztery opowieści o lwowskim kolekcjonerze LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.245-254 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 2008 LECH MRÓZ Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski CZTERY OPOWIEŚCI O L W O W S K I M KOLEKCJONERZE Kolekcjonowanie wytworów sztuki ludowej — ikon, krzyży drewnianych, ceramiki, tkanin, nawet sprzętów domowych, stało się w Ukrainie pasją sporej grupy inteligencji. Od pewnego czasu, kiedy okazało się, że obecny prezydent także jest kolekcjonerem, wielu sprawujących funkcje państwowe uznało, że również oni powinni coś kolekcjonować. Kolekcjonowanie stało się w Ukrainie modą. Kilkanaście lat temu na bazarach, wiejskich targach, nawet na tak zwa¬ nym Wernisażu — targowisku pamiątkarskim w pobliżu Opery we Lwowie, lub w galeriach i antykwariatach można było zobaczyć ceramikę huculską, metalowe i drewniane krzyże huculskie, ozdoby, fragmenty ubiorów, oferowane po niezbyt wysokich cenach. Od kilku lat wszystko, co cenniejsze i mniej cenne, ale ludowe, wywożone jest na największe w Ukrainie targi antykwaryczne do Kijowa, ceny zaś wzrosły w tym czasie co najmniej kilkakrotnie. Szczególnie pożądanymi przedmiotami są wytwory sztuki huculskiej. Gromadzenie wytworów rodzimej chłopskiej twórczości niegdyś, w czasach radzieckich, interesowało nieliczne grono ludzi; szczególnie pośród inteligen¬ cji lwowskiej można było znaleźć tego rodzaju kolekcjonerów. Wędrowali po wioskach huculskich i pokuckich, za niewiele kopiejek czy rubli kupując obrazy na szkle, świeczniki, misy i kafle — nawet najwybitniejszego mistrza Bachmińskiego. Ich zbieractwo miało jednak pewien szczególny rys. Nie było to tylko zbieranie — ze względów estetycznych i by uchronić przed zniszczeniem to, co technika i moda na nowoczesność skazywała na śmietnik. Była to także forma niepokorności wobec ZSRR, ochrony ukraińskości. W tym kręgu ludzi wędru¬ jących z plecakami po Ukrainie, zwłaszcza po Karpatach, gromadzących przed¬ mioty kultury ludowej, powstały niebywale bogate kolekcje. Niejeden też z nich doświadczył prześladowań ze strony radzieckiego aparatu represji. Bowiem ta aktywność turystyczno-kolekcjonerska, zainteresowanie rodzimą kulturą ludo¬ wą, traktowane było przez władze jako przejaw nacjonalizmu i działanie nie¬ zgodne z pryncypiami ustrojowymi. Przed dwoma laty Naukowe Towarzystwo im. Szewczenki, a ściślej — krąg kolekcjonerów działających w tym towarzystwie, postanowił pokazać najciekaw- �Lech Mróz 246 sze kolekcje prywatne i opowiedzieć o ich twórcach. Jako pierwszy wydany zo­ stał album przedstawiający lwowskiego kolekcjonera Iwana Hreczkę — wybitną postać lwowskiego życia kulturalnego — i jego zbiory: Ivan Grecko, Ukrains'ki Kolekcioneri, Institut Kolekcionerstva Ukrains'kih Mistec'kih Pam'ätok Pri NTŚ , L'viv, Kiiv: Vidavnictvo „Oranta" 2006. Album tworzą przede wszystkim fotografie prezentujące przedmioty z kolek­ cji. Dopełniają go fotografie prywatne i teksty przyjaciół Iwana Hreczki, mówią¬ ce o nim samym, jego dokonaniach i walorach zgromadzonych zbiorów. Można dodać, że album jest wydany pięknie — pokazuje ogromną staranność wydawcy i bardzo wysoki kunszt sztuki wydawniczej. Fotografie przedmiotów — dzieł wytwórczości ludowej, sztuki nieprofesjonalnej, ale też dzieł znanych artystów, zdjęcia ilustrujące różne sytuacje z życia tytułowej postaci albumu, teksty po¬ święcone Hreczce, tworzą właściwie kilka opowieści o tym niezwykłym — jak można się przekonać — człowieku. 1 Opowieść pierwsza, najkrótsza Album otwiera fotografia brata Iwana Hreczki i dedykacja: Bratovi Aroslavu äkij zaginuv 03.03.1946za volü Ukrainiprisväcuü. Wiele daje do myślenia. Iwan Hreczko miał 17 lat, gdy zginął jego brat. Wystarczająco dużo, by wiedzieć, o co walczył i w jakim był wojsku partyzanckim. Wystarczająco także dużo, by rozu¬ mieć i powiedzieć o tym w dedykacji; jednak nie ograniczył się do samej dedy­ kacji, zamieścił też zdjęcie brata Jarosława. Zdjęcie zaskakujące — nie w ubiorze partyzanckim, nie z dystynkcjami UPA i tryzubem na czapce. Może nie dyspono¬ wał takim zdjęciem brata, ale zapewne zachowały się jakieś fotografie z czasów szkolnych czy już z dorosłego życia. Iwan Hreczko zamieścił jednak zdjęcie bra¬ ta w polskim mundurze wojskowym, zrobione w roku 1937 w Poznaniu. Brata, który zginął jako żołnierz Ukraińskiej Armii Powstańczej. Prawda, że pomiędzy datą wykonania fotografii w Poznaniu a śmiercią bra¬ ta Jarosława minęło dziesięć lat. To dość znaczny okres, zwłaszcza gdy jest się młodym; wtedy często krystalizują się poglądy, kształtuje świadomość — także narodowa. Ale Iwan Hreczko zamieścił zdjęcie brata w polskim mundurze woj¬ skowym, przy dedykacji, mówiącej, że zginął za wolność Ukrainy. Staram się to zrozumieć, ten dziwny paradoks. Przecież — jak myślę — to nie przypadek. Jest w tym jakaś myśl, którą usiłuję pojąć. Coś, co fascynuje bardziej, niż zadziwia. Iwan Hreczko mówi pięknie po polsku. Dużo ładniej, niż znaczna część moich rodaków żyjących w Polsce — posługujących się językiem zwulgaryzowanym, jakąś mieszaniną języka literackiego i żargonu. Iwan Hreczko mówi tak, jak 1 NTŚ — Naukowe Towarzystwo im. Szewczenki. �Cztery opowieści o lwowskim kolekcjonerze 247 przedwojenny lwowski inteligent. Tak mówić nie nauczył się zapewne w szkole, w huculskiej wiosce — rodzimej Nadwórnej. Tak mówić musiał nauczyć się od bliskich, od środowiska, w którym działał, z którym był związany, takiego języka uczył się z literatury pięknej. A przecież nie zaprzecza to jego ukraińskości, jego fascynacji sztuką i kulturą ziemi, gdzie urodził się, skąd wypędzono daleko na Syberię jego matkę i siostrę, gdzie zginął brat, i dokąd on sam stale powraca. Intryguje to zestawienie munduru brata z informacją o okolicznościach jego śmierci. Zastanawia, co młodszy brat Iwan, a dziś tak znakomita postać lwow¬ skiego i ukraińskiego odradzającego się życia narodowego, mówi nam przez to zestawienie — brata w polskim mundurze, który poległ za Ukrainę. Być może uświadamia nam, że polskość i ukraińskość nie musi być zabarwiona wrogością, że może istnieć bliskość, choć należy szanować poczucie tożsamości i odrębność — nie polonizować, ani nie ukrainizować. Opowieść druga — fotografie Towarzyszą one tekstom, ale jest to zabieg wyłącznie koncepcji i kompozycji albumu; zamieszczone zdjęcia nie są ilustracją tego, o czym mówi tekst, chociaż wiele ze scen na fotografiach odnosi się do sytuacji, o jakich jest mowa w teks­ tach poświęconych Iwanowi Hreczce. Nie wiem, w jakim stopniu można na pod­ stawie zamieszczonych fotografii wyobrazić sobie życie Iwana Hreczki — nie w każdej sytuacji fotografował, czy jego fotografowano, w wielu momentach, nawet ważnych, mogło nie być fotografa-dokumentalisty. Mógł też uznać niektó¬ re zdjęcia za zbyt osobiste, takie, które można oglądać w kręgu rodziny i przyja¬ ciół, ale nie muszą być pokazywane publicznie. Niemniej, nawet tak ograniczony wybór mówi nam wiele o osobie i formach działalności Iwana Hreczki. Pośred¬ nio pokazuje kraj i czasy; to fotografie mówiące także o Ukrainie. O czasach i ko¬ lejnych etapach życia, o tym, co było wolno, a co stało się możliwe dopiero po rozpadzie ZSRR i powstaniu niezależnego państwa ukraińskiego. Te fotografie są same odrębną opowieścią. Niewiele jest tu fotografii opowiadających o młodzieńczych latach Iwana Hreczki — latach szkolnych i początkach dorosłego życia. Tym bardziej jest ważna ta ze strony 18, pokazująca młodego chłopaka w marynarce i ukraińskiej wyszywanej koszuli. To zdjęcie, wykonane w Nadwornej, jest pewną manifesta¬ cją—nie wiem, na ile świadomą, na ile naśladowczą — ukraińskości kilkunasto¬ letniego Iwana. Tym bardziej widoczną, że obaj stojący obok koledzy nie noszą do marynarek tego typu koszul. Nie wiemy też, czy była to decyzja młodego Iwana Hreczki, czy rodziców. Jednakże to dawne zdjęcie z czasów młodości Hreczki ma zapewne także inną wymowę, podkreśla stosunek do swojej tradycji, swojej kultury. Tym bardziej znaczącą wymowę, że w wieku, w jakim wówczas był, naturalna jest chęć odrzu- �248 Lech Mróz cenia wzorów wpajanych przez rodziców, niechęć do „starego" i potrzeba bycia „modnym" i nowoczesnym. Na kolejnych fotografiach, już z lat 50. i początku 60., widzimy człowieka w garniturze, pośród znajomych na ulicy. Tu pozwolę sobie na podzielenie się spostrzeżeniem — obserwacją z początku lat 90. X X wieku, gdy Ukraina była już państwem niezależnym. Uczestniczyłem w odbywającej się w Warszawie sesji, organizowanej przez historyków z Polskiej Akademii Nauk. Przybyli naukowcy z kilku krajów byłego już ZSRR, wśród nich wyróżniała się grupa z Ukrainy. Niektórzy z przybyłych z tego kraju naukow­ ców do poważnego, oficjalnego garnituru w ciemnej tonacji wkładali wyszywane ukraińskie koszule. Robiło to dość dziwne wrażenie, egzotyki, odświętnej prowincjonalności, pomieszania rozmaitych wzorów estetyki ubioru. Niewątpliwie tak było. Zarazem te koszule — może niezbyt fortunnie zestawione z ciemnym, tak zwanym europejskim garniturem — były wyrazistą manifestacją ukraińskości. W owych latach kilkakrotnie widziałem tak ubranych Ukraińców w Polsce, na rozmaitych spotkaniach. Teraz już raczej nie spotykam się z tym. Dlaczego — czy ci, którzy tak się ubierali zauważyli, że jest to oznaka pewnej prowincjonalności? A może uznali, że już nie jest potrzebna tego rodzaju manifestacja, że Ukraina jest krajem o ugruntowanym istnieniu, jednym spośród wielu krajów eu¬ ropejskich, i podkreślanie swojego istnienia, manifestowanie odrębności i włas¬ nej ludowej kultury, nie jest potrzebne? Niewiele jest tych prywatnych fotografii. Znacznie więcej jest natomiast zdjęć obrazujących istotną cechę charakteru Iwana Hreczki — chęć poznawania, wę¬ drowania, kontaktu z przyrodą, z naturą. Pośród zdjęć z podróży i różnych tury¬ stycznych wypraw, są także zdjęcia dokumentujące wyprawy nad Bajkał i w ota¬ czające to jezioro góry. Ale najmocniej pociągały go obszary znane z dzieciństwa — Karpaty i ziemie zachodniej Ukrainy. Najwięcej fotografii zrobiono podczas wypraw na te właśnie tereny — spływy Dniestrem, częste wędrówki po Huculszczyźnie są potwierdzeniem serdecznego związku z tą częścią Ukrainy. Nigdzie też poza Huculszczyzną nie fotografował się Hreczko z tubylczymi mieszkańca¬ mi. Ukraina Zachodnia, zwłaszcza Pokucie, Huculszczyzna, jest tym szczegól¬ nym przypadkiem. Tu interesuje go wszystko — pejzaż i przyroda, ludzie i ich ubiory, zwyczaje, religia i sztuka. Kościół greckokatolicki został po wojnie zlikwidowany. Istniał nielegalnie, ograniczony do niewielkiego kręgu ludzi. Kiedy powstała wolna Ukraina, także Kościół zaczął się odradzać. To także widać na fotografiach. Iwan Hreczko uczest¬ niczy w spotkaniach wiernych z duchownymi, jest zaangażowany w działalność Cerkwi greckokatolickiej, w jej odrodzenie. Szczególne miejsce zajmują spotkania z papieżem Janem Pawłem I I w Watykanie, z hierarchami, duchownymi Kościoła greckokatolickiego oraz uczestnictwo w świętach i uroczystościach kościelnych. Otwarcie granic niepodległej Ukrainy przyczyniło się także do wyjścia Iwana Hreczki w świat ukraiński poza krajem. Fotografie pokazują także tę innąjeszcze stronę działalności Iwana Hreczki, związaną z ukraińską diasporą i aktywnością �Cztery opowieści o lwowskim kolekcjonerze 249 ukraińskiej Cerkwi greckokatolickiej pośród Ukraińców żyjących w Europie Za¬ chodniej, Ameryce i Australii. Kolekcjonerska pasja Iwana Hreczki wiąże się przede wszystkim ze sztuką Huculszczyzny i Pokucia — ale szczególnie ze sztuką sakralną. Fotografie poka¬ zują, że nie tylko o sztukę samą w sobie idzie, ale o sztukę jako wyraz łączności z religijnością ludową, z wiarą mieszkańców tych ziem, a również z instytucją Kościoła. Ukraińskość tych ziem, kultura tej części Ukrainy, wiąże się wyraźnie dla Iwana Hreczki z Kościołem greckokatolickim, z cerkwiami jako miejscem kultu, z obrazami i ludowymi wyobrażeniami przedstawionymi w ikonach i krzy¬ żach, z duchownymi, którzy kierują tym Kościołem, i jego zwierzchnikiem, pa¬ pieżem rzymskim — głową Kościoła katolickiego rzymskiego i greckiego. Jeżeli przyjąć, że zwykłe statystyczne zestawienie fotografii coś nam mówi, 0 czymś informuje, to widzimy, że najliczniejsze są zdjęcia pokazujące Iwana Hreczkę w towarzystwie osób duchownych — zarówno hierarchów Kościoła greckokatolickiego, jak rzymskokatolickiego, a szczególnie akcentowane są (np. wielkością fotografii i szczególnym ich wyeksponowaniem) te, które pokazu¬ j ą Iwana Hreczkę z papieżem Janem Pawłem I I . Drugą pod względem liczby grupę stanowią fotografie wykonane podczas różnych wypraw turystycznych, z plecakiem, w kajaku, na biwaku. Natomiast zdjęcia przedstawiające mieszkań¬ ców Huculszczyzny w tradycyjnych ubiorach, przed cerkwią, i samego Hreczkę w ubiorze huculskim, są mniej liczne. Fotografii rodzinnych, czy z lat młodości, jest zaledwie kilka. Nie wiem, czy wybierając fotografie i zestawiając je do tego albumu, kierował się Iwan Hreczko jakimś scenariuszem. Raczej przypuszczam, że wybierał te, do których sam największą przykłada wagę, które uważa za re¬ prezentatywne, które sam uznał za najważniejsze. Być może nawet mimowolnie świadczą one o hierarchiach, o wewnętrznym sposobie oceny własnej działalno¬ ści. Zarówno tej osobistej, prywatnej, jak i ukierunkowanej na innych, na sprawy pozaprywatne, społeczne. Analizując fotografie, porównując daty wykonania, widzimy, jak Iwan Hreczko z turysty, zbieracza rzeczy ludowych i przedmiotów sztuki, coraz bardziej staje się działaczem społecznym, osobą oficjalną. Opowieść trzecia Tworzą j ą relacje i wspomnienia przyjaciół i uczniów; to opowieści o życiu 1 dokonaniach Iwana Hreczki, których autorami są: Ihor Kałynec', Ołeh Sydor, Roman Jaciw, Roman Czmełyk i Kost' Czawaha. To także opinie o jego działal¬ ności kolekcjonerskiej i ocenie zgromadzonych zbiorów, uwagi o pożytkach ko¬ lekcjonerstwa jako formy wspierania muzealnictwa. Autorzy przedstawiają dzia¬ łalność Hreczki, aktywność kolekcjonerską, fascynację Huculszczyzną. Drogę dojrzewania — opuszczenie rodzinnej Nadwórnej, przybycie do Lwowa, podjęcie studiów, potem pracy i początki kolekcjonerstwa. Różne są to teksty. Jest też w tych �250 Lech Mróz opowieściach wiele patosu, słów niezmiernie podniosłych. Odnoszę wrażenie, że autorzy są przekonani, że właśnie tak należy przedstawić postać Iwana Hreczki i jego dokonania, że nie wypada pisać inaczej, jak tylko z patosem. Jest to swoista hagiografia, mitologia, a nie opowieść o skromnym, choć niezwykłym człowieku. Niektórzy piszący widzą w kolekcjonerstwie Iwana Hreczki jakiś bardzo podniosły cel i sens jego pasji. Ich zdaniem, u podstaw kolekcjonerstwa leżała chęć zacho¬ wania dla wnuków przejawów geniuszu ludu ukraińskiego. Tym, co wyjaśnia owo zamiłowanie Iwana Hreczki i jego pasję kolekcjonerską, jest dzieciństwo spędzone w huculskiej chacie, dorastanie w „czarownej" przyrodzie Huculszczyzny. Jeżeli przywołuję sformułowanie, z jednego z zawartych w albumie tekstów, o „geniuszu narodowym", to dlatego właśnie, by zwrócić uwagę na dokonania Iwana Hreczki. Dorastał w domu, gdzie wszystko — sprzęty, ubiory, obrazy — było huculskie, jak podkreśla jeden z autorów. Setki czy tysiące mieszkańców Huculszczyzny także żyło w otoczeniu sprzętów, ikon, ubiorów huculskich, ale podczas gdy inni je wyrzucali, on je zbierał. Zatem nie samo przebywanie w „cu¬ downej, bajkowej" — jak pisze jeden z autorów, poeta Ihor Kałynec' — atmosfe¬ rze przyrody Karpat Huculskich jest ważne. Inni mieszkańcy huculskich wiosek żyli w tym samym otoczeniu, ale tylko wyjątkowo wrażliwe jednostki gromadzi¬ ły te kolorowe, intrygujące przedmioty i sprzęty, i chroniły je przed spaleniem czy wyrzuceniem. Zapewne nawet nie tworząc ideologicznej podbudowy owego gromadzenia. Usuwanie sprzętów, nawet jeśli dziś oceniamy je jako piękne, jest czymś oczywistym. Jest naturalnym dążenie do wygodniejszego życia, do posłu¬ giwania się sprzętami, które wytwarza rozwijająca się technika, do posiadania rzeczy uznawanych za modne, za nowoczesne. To nie tylko znak upływu czasu, potrzeb młodszych generacji i konfliktu pokoleń. To często wymóg praktyczny. Jest oczywiste, że wiąże się z tym zubożenie rozmaitych lokalnych wariantów kultury, że prowadzi to do unifikacji. Ale technika, nowoczesność, moda, powsta¬ ją, tworzą się w dużych ośrodkach, a nie w małych osadach górskich. Powszechnym zjawiskiem jest migrowanie do miasta młodzieży z odległych nieraz, zapomnianych i tradycyjnych wiosek. W poszukiwaniu pracy, lżejszego życia, możliwości edukacyjnych. Jednak edukacja to także pęd do nowego i za¬ grożenie dla tradycji, i dla wszystkiego tego, pośród czego wyrastało się w rodzi¬ cielskiej chacie, w Karpatach. Trudno łączyć własny rozwój, poznawanie nowe¬ go, edukację, z przekonaniem, że to przeszłe, stare, też należy chronić. Do tego potrzeba dorosnąć, dojrzeć, potrzeba też szczególnej wrażliwości. Iwan Hreczko chciał być malarzem, i choć został z zawodu inżynierem związanym w leśni¬ ctwem, to przecież właśnie malarska wrażliwość — na barwy, kształty, pchała go do kolekcjonowania. Bardziej pewnie niż ideowe założenia, przynajmniej u po¬ czątków kolekcjonerstwa. Nie mogę wypowiadać się na temat źródeł estetyki i twórczości huculskiej — nie czuję się wystarczająco kompetentny. Jednak rozmaite opracowania wska¬ zują na wpływy węgierskie i rumuńskie w sztuce tego regionu — to było przecież �Cztery opowieści o lwowskim kolekcjonerze 251 kiedyś jedno państwo, a miejsca targów, jarmarki, gdzie sprzedawali swoje wy¬ roby mistrzowie huculscy, leżały także poza Huculszczyzną, i spoza Huculszczyzny przywożono również wyroby, które wywierały wpływ na miejscowych twór¬ ców. Wystarczy przyjrzeć się motywom na kaflach, by widzieć tam i cesarskich urzędników, i cerkwie rusińskie, Cyganów i Żydów. W okresie poprzedzającym pierwszą wojnę światową (a nawet już u schyłku X I X wieku) zaczyna się coraz silniejsze zainteresowanie walorami turystycznymi Karpat Wschodnich, a przy okazji i mieszkańcami tych ziem. W okresie międzywojennym turyści i letnicy to istotny czynnik ekonomiczny w egzystencji Hucułów. A turyści nie tylko kon¬ templują przyrodę i pejzaże, są też nabywcami. To pobudza rozwój rękodzieła — przecież nie trzeba głębokich studiów ekonomicznych, by wiedzieć, jak bar¬ dzo na rozwój rzemiosła i wytwórczości rękodzielniczej (snycerskiej, garncar¬ skiej, tkackiej) wywarła wpływ turystyka i letnicy. Polacy i Żydzi — bo nie tylko Ukraińcy przyjeżdżali latem i zimą na Huculszczyznę, i nie oni byli najliczniej¬ szą grupą turystów. To wszystko, ten wielokulturowy wpływ i rozmaitość czynników historycz¬ nych, kulturowych, a także ekonomicznych, przyczynił się do rozwoju hucul¬ skiej i pokuckiej sztuki. Nie chcę przez to stwierdzenie umniejszać wrażliwości estetycznej samych mieszkańców tych ziem i ich twórczego wykorzystywania rozmaitych motywów zapożyczonych od sąsiadów. Jednak trzeba pamiętać, że w codziennej trosce o przeżycie, o plony, o zwierzęta gospodarskie, o zapewnie¬ nie codziennej egzystencji, potrzeby estetyczne i ich zaspokajanie są na dalszym miejscu — nie jest to potrzeba najpilniejsza, egzystencjalna, i Huculszczyzna nie jest wyjątkiem. Piszący o narodzie, o specyfice „ukraińskiego geniuszu", nie definiują tych pojęć, przyjmują, że czytelnik intuicyjnie zrozumie, co mają na myśli. Intuicja odgrywa wprawdzie niemałą rolę w badaniach naukowych i określaniu zjawisk, ale nie może ona zastąpić potrzeby definiowania. Użyte w tym albumie sformu¬ łowania dotyczące narodu świadczą, że autorzy używający ich, jeśli posługują się jakąś literaturą, to zapewne ogromnie przestarzałą, z innej epoki. Wiele już lat temu jeden z najwybitniejszych współczesnych filozofów, Isaiah Berlin, stwier­ dził: „Naród to grupa ludzi, którzy pozostają w tym samym błędnym przekonaniu na temat swojego pochodzenia". Zresztą, tak bliski naukowej tradycji ukraińskiej i polskiej, wybitny badacz Polesia, Józef Obrębski, podobne miał spostrzeżenia. Mówienie więc dzisiaj o „narodowym geniuszu" jest mówieniem o fikcji, jest fantazjowaniem, mówieniem w duchu nauki XIX-wiecznej. Tak na marginesie, zastanawiam się nad fascynacją Huculszczyzną i nad jej mitem. Bo jest to rzeczywistość zmitologizowana. Zarówno wśród Ukraińców, jak i Polaków, wśród dawnej lwowskiej i nie tylko lwowskiej inteligencji (nie¬ zależnie od poczucia identyfikacji etnicznej), wśród artystów, turystów, krajo­ znawców, etnografów, miłośników ludowości. Świadczą o tym tematy obrazów z lwowskich, krakowskich, warszawskich muzeów, świadczy zainteresowanie �252 Lech Mróz współczesnych turystów, również z Polski — także tych młodszych, którzy nie pochodzili z Galicji i których rodzice też nie mieli z obszarami Huculszczyzny kontaktu. Nie wyjaśnia tego pisarstwo Vincenza ani innych polskich czy ukraiń¬ skich pisarzy. Jeśli miarą zainteresowania jest tak nowoczesny środek, jak Inter¬ net, to zaskakuje już samo wejście do portalu internetowych aukcji „Allegro"; wpisanie hasła: „Huculszczyzna, Huculi, huculski" od razu pokazuje, jak wiele przedmiotów kojarzonych z Huculszczyzną jest w obiegu aukcyjnym, antykwa¬ rycznym (choć najczęściej są to tylko pocztówki). W niektórych przypadkach jest oczywiste, że oferowany przedmiot nic wspólnego z Huculszczyzną nie ma, ale określenie „huculski" jest uzasadnieniem wyższej ceny sprzedażnej — sporo wyższej niż przedmioty niehuculskie. Nie ma też porównania z innymi towarami, opatrzonymi „etnicznymi" metkami. Są to przedmioty jednostkowe (wyjąwszy może „żydowskie" i „cygańskie") i to nieliczne, w porównaniu z dziesiątkami „huculskich". Opowieść czwarta Co mówią fotografie przedmiotów z kolekcji Iwana Hreczki? Przyjrzyjmy się zawartości kolekcji — przyjmując, że zamieszczone fotografie są reprezentatyw¬ ne dla zbioru, że przedstawiają nie tylko najcenniejsze przedmioty. Przeanalizuj¬ my najpierw układ zdjęć prezentujących zbiory. Sposób prezentowania kolekcji, kolejność pokazywanych przedmiotów i liczebność poszczególnych kategorii wytworów artystycznych mówią przecież także o samym autorze i o tym, jaka jest jego hierarchia „sympatii" (używając jednej z socjologicznych kategorii war¬ tościowania), co jest mu najbliższe, w gromadzenie jakich przedmiotów włożył najwięcej serca i uporu, a zapewne też czasu i pieniędzy. Na ponad 360 prezen¬ towanych przedmiotów, więcej niż trzecia część (ponad 140), to przedmioty po¬ chodzące z Huculszczyzny i Pokucia — wyroby, które można nazwać sztuką lu¬ dową, rzemieślniczą, nieprofesjonalną. Do tej kategorii można jeszcze dołączyć ponad 100 różnych tkanin z Pokucia, Podola i Bukowiny. Zatem około 2/3 zbioru stanowią przejawy tak zwanej twórczości ludowej: malarstwo, rzeźba, wyroby z metalu i skóry, tkaniny — koszule, ręczniki, spódnice, pasy itd. Prezentację zbiorów otwiera kolekcja huculskich i pokuckich ikon na szkle. Jest ich około 80, w tym wiele (około %) to ikony wielopolowe, najczęściej po¬ dwójne. Pochodzą z różnych warsztatów, większość z nich z przełomu X I X i X X wieku, z okresu, kiedy ten rodzaj twórczości przeżywał swój „złoty wiek", czas wyjątkowego rozkwitu. Sam zestaw zgromadzonych przedmiotów informuje nie tylko o twórcach, lecz także o odbiorcach. Przecież huculscy i pokuccy artyści tworzyli przede wszystkim na sprzedaż. Malowali to, na co było zapotrzebowa¬ nie, natomiast styl, sposób wyrażania, to cechy indywidualne twórcy, sąjego „wi¬ zytówką", wyrazem poziomu mistrzostwa. Pośród ikon na szkle, jakie widzimy �Cztery opowieści o lwowskim kolekcjonerze 253 w pracowicie zgromadzonej kolekcji Hreczki, najczęstszym motywem jest po¬ stać Matki Boskiej — choć różnie wyobrażonej. Następnie, scena z Chrystusem na krzyżu jako motywem głównym. Często, choć nie tak licznie, przedstawiani są święci — św. Barbara, św. Jerzy, św. Mikołaj. Czasami oddzielnie, czasami razem. Te właśnie wyobrażenia: Matka Boska, Chrystus Ukrzyżowany, święci: Barbara, Jerzy, Mikołaj, tworzą zasadniczy panteon postaci ubóstwionych w kul¬ turze huculskiej i pokuckiej, w tradycji mieszkańców tych ziem. Tak przynaj¬ mniej można sądzić na podstawie ikon na szkle z kolekcji Iwana Hreczki. Przepiękną kolekcję tworzy zbiór 23 drewnianych krzyży. Mistrzostwo wy¬ konania niektórych wskazuje na niezwykle wysoki poziom artystyczny, niezwy¬ kły kunszt niektórych twórców, a właściwiej będzie powiedzieć — artystów. Te dwustronne krzyże (w albumie ukazane są obie strony) potwierdzają popularność w sztuce huculskiej wyobrażeń Matki Boskiej i Chrystusa Ukrzyżowanego. Huculsko-pokucką kolekcję dopełniają drewniane świeczniki i sprzęty uży¬ wane najczęściej przez mężczyzn — laski, torby, pasy zdobione metalem. Zbiór wytworów rękodzieła ludowego uzupełniają także podolskie, pokuckie i buko¬ wińskie wyroby tkackie — tkane i wyszywane przez mieszkanki tamtejszych wsi. Prezentowanych jest także kilka rzeźb drewnianych i ikon — obrazów olejnych; choć noszą one wyraźnie cechy obrazów ludowych i zapewne pochodzą z jakichś warsztatów cechowych, są przedmiotami o wysokich walorach artystycznych. Malarstwo profesjonalne artystów z początku X X wieku i współczesnych — polskich, ale przede wszystkim ukraińskich — to drugi, bardzo ważny dla Iwana Hreczki cel kolekcjonerskich zabiegów. Bardzo wyraźnie unaocznia to nie tylko kolekcjonerskie, ale artystyczne potrzeby zbieracza. Przecież do Lwowa przy¬ szedł w 1945 roku, by uczyć się malarstwa. Potem wchodził w świat lwowskiej inteligencji — już może nie bohemy artystycznej, bo zubożałej przez wojnę, roz¬ pędzonej, poddanej radzieckiej i ideologicznej obróbce, ale jednak zachowującej wiele z przedwojennej tradycji. Obracał się Hreczko pośród ludzi sztuki i sam to środowisko z czasem zaczął współtworzyć. Tematyka obrazów świadczy, że wąt¬ ki kojarzące się z Ukrainą, jej przeszłością i pejzażem, szczególnie go pociągają, choć wiele jest też uniwersalnych wątków — portretów i scen rodzajowych. Nie wydaje się celowe wymienianie wszystkich grup przedmiotów pokaza¬ nych w albumie, na przykład medali czy współczesnych rzeźb (stanowią one zresztą niewielki procent zbiorów). Na jeszcze jeden natomiast fragment kolek¬ cji Hreczki chcę zwrócić uwagę. Na tanki — ikony malowane na płótnie i na książki modlitewne, zapisane tybetańskim alfabetem. Jako inżynier leśnictwa, jeździł służbowo po Związku Radzieckim. Był nad Bajkałem, w Buriacji. Przed rewolucją Buriacja była krajem, gdzie dominowało nie prawosławie, ale bud¬ dyzm lamajski, przeniesiony z Tybetu, choć towarzyszyły mu niekiedy praktyki szamańskie. Dacany — lamajskie klasztory, były zarazem miejscami studiów. Tam przepisywano księgi, malowano tanki, wytwarzano dewocjonalia. Ta kul¬ tura i sztuka przyniesiona z Himalajów jest specyficzna. Innymi kanonami este- �254 Lech Mróz tycznymi kierowali się mnisi buddyjscy, inną, skomplikowaną ikonografię mu¬ sieli poznać. Iwan Hreczko nie prowadził specjalnych studiów w tym zakresie, ale z podróży syberyjskiej przywiózł kilka charakterystycznych dla tamtejszej kultury religijnej wytworów. Staram się i to zrozumieć, bo przecież nie wszystko, co zgromadził w życiu, pokazał w tym albumie. Zwracając, tam w Buriacji, na nie uwagę, przywożąc do domu, pokazuje nam zarazem, że nie tylko bliska mu jest ludowość Galicji. Że ważna w jego aktywności i kolekcjonerskiej pasji jest wrażliwość na wytwory sztuki (bo pismo ksiąg tybetańskich jest także wyrafinowaną formą sztuki). Prze¬ cież nie wyrósł pośród tej sztuki, nie znał jej wcześniej, nie rozumiał znaczenia symboli, nie czcił wyobrażonych tam postaci. Reagował na nie jak na dzieła in¬ tuicyjnie. Prezentując je teraz w albumie, także daje do myślenia — nie ogranicza się do przedmiotów i wytworów nawiązujących do tradycji ukraińskiej. Pokazuje także inną religię, inną estetykę, inną kulturę i jej oryginalne piękno, choć zupeł¬ nie nie ukraińskie. To mówi wiele o Iwanie Hreczce, o jego sposobie myślenia o innych ludziach i kulturach, o tolerancji i niezamykaniu się w regionalnych czy narodowych ra¬ mach, w obszarze własnego języka czy religii. To przecież wcale nie oznacza braku patriotyzmu, a jedynie otwartość na innych. Widać w tym człowieka nie ograniczającego się wyłącznie do swojej tradycji — łącznie z jej kompleksami; jest to spojrzenie dawnego lwowskiego inteligenta, a zarazem jak najbardziej współczesnego Europejczyka. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3427be968ca024067413af8b5199dde4.pdf 356e8f6dbed3fdf89393be5ed6e79cd3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1877 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Subject The topic of the resource medycyna ludowa leczenie gliną Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1741 Title A name given to the resource O ludowym leczeniu gliną / LUD 1984 t.68 Description An account of the resource LUD 1984 t.68, s.181-196 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czubala, Dionizjusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 68, '1984 DIONIZJUSZ CZUBALA O LUDOWYM LECZENIU GLINĄ W POLSCE (NA PODSTAWIE BADAN PRZEPROWADZONYCH WSROD GARNCARZY) Lektura dawnych zielników, kalendarzy i wszelkiego rodzaju poradników medycznych świadczy, iż przez oałe wieki sojusz medycyny ludQwej z oficjalną był w Polsce, i nie tylko w Polslce, zjawiskiem natura1nym. Kompromitowanie lecznictwa ludowego zaczęło się u nas w Wli.eku XVIII, jako rezultat ;przedoświeceniowego :przeŁomu w :patrzeniu na lud, i ,trw/ali():pnzez :cały wu€:k XIX .a :nawet XX. Jan LeneTlt na !p'r'zy1klad opublikował w roku 1817 Rozprawę o morze 1, wktó·rej opisał chorobę, omówił śr·odki lecznicze i zapobiegawcze, a przy sposobności wyśmiał zabiegi stosowane przeciw morowi przez lud, a także wszelkie, w mniemaniu ludu, zapowiedzi jego nadejścia. W tym samym czasie Augustyn Wolf w Rozprawie o kołtunie 2 zaatakował przesądy związane z tą chorobą. Ilgna.cy Fija-łikowSlkiw roz,p!fawie - :plOdQlbruie j,a:k tamte wyrosłej z li'nspiu'alCjiT'o'wall:,zystwaWar:s:z.awskiego Przyja·ciół Nauk - "l'antie'ścił rozdział O zwyczajach i przesądach zdrowiu szkoizących 3, w którym przestrzegał przed znachorami, wędrowlnymi olejkarzami i oszustami oferującymi swoje lekarskie usługi. Do rozpra wiani'a się z ludowymi praktykami i teoriami medycznymi walnie przyczyniali się obok lekarzy także nauczyciele, działacze oświabwi i społeczni. Wiele zdziałały też w tym zakresie wojskowe służby S3nitarne. Mimo osiągnięcia znacznego postępu sanitarno-higienicznego, mimo stałego wzrostu świadomości medycznej społeczeństwa, nie udało siC; 'Zlikwidować ludowych uzdrawiaczy (babek wiejskich, składaczy kości, owczarzy, zielarzy i znachorów). Działali oni, a w wielu miejscach dzia1 J. Lencrt, Rozprawa o morze.... .,Roczniki Towarzystwa Warszawsi<icg"5 Przyjaciół Nauk" 1817, t. 11, s. 1 - 272. 2 A. Wolf, Rozprawa o kołtunie... "Ro!Czniki Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk" 1817, t. 10, s. 488 - 506. 3 L Fijałk{)ws-ki, Hozprawa !czytana dnia 3D kwietnia 1814 roku. "Roczn.uki Towarzystwa Wa·rszawskiego Przyjaciół Nauk" 1820. �182 DIONIZJUSZ CZUBALA łają d::>dziś, nie ty1k,0 i nie tyle z braku leJkarzy, nie tylko "siłą ciemnej tradycji", ale - jak się zdaje - przede wszystkim ze względu na pewną skuteczność niektórych łudowych ;praktyk me'dycznych. W pracach etnograficznych pojęcie medycyny ludowej jest w zasadzie utożsamiane z pojęciem medycyny wiejskiej, ui;Jrawianej w środowisku rolników. PI1aktyk medycznych innych zawodów po prostu nie badan.::> i dliatego też, także i 'o zJ3hieg aiC'hlecz.ni:c:zych st'::Js1owanych ,przez garncaTZY, jest w literaturze lud'oZJ1lCł!woz,ej zu,pełllli'e ,glucho4. Sq wzanial1'1'kilO lecze>niu glirną takich sch::>:r:z!eńjaik poparzenie 'czy użądlen~'e,;de nic nie wskazuj.e na to, że chodzi tu o zabiegi wykonywClne przez garncarzy. Oskar Kolberg pis.ał na przykład, że w Sieradzkiem "Miejsce oparzone okl'Cldają gliną mokrą albo karto£lami świeżo skrobanymi. Glimą także przykładaną zalpo:biegają puchnięciu ciała od pszczoły ukąszonego" 5. Jan Świętek notował, iż w Krakowskiem glinę wolno rozrorbi::Jną przykładają na poparzenia 6, a Aleksander Saloni w Ludzie Łańcuckim podawał, że "ol;Jarzone miej<sca u małych dzieci posypują gJi.ną uskrobaną ze starejchału:py" 7. Sporo danych o s'tJsowaniu gliny w c,elClch leczniczych z,ebrał z różnych żródeł Henryk Biegeleisen 8, CI ostCltnio pisała o tym Barbara Szychoiwska-Boebel 9. Podane przez wymienionych badaczy informacje dotyczą jednak lecznictwa gli.ną na wsi. Tymczasem właśnie garncarze są prawdz'iwymi "specjalistami" w lecz€niu gliną. Znają olni b::>wiem jak :nikt inny właś,ciwości glin tłustych li dmdych, gli:n sur()\vych i lal1'1!S'JIW,anyeh, glin gaT1l1Jc'a'T's:kich i iP,iecówek. Większość cindagowanych garncarzy .pamięta, j.akie chor8by zwicrzqt i ludzi leczono gliną z dobrym skutkiem, a mniej więcej joedna trzecia spośl'ód nich do dziś stosuje glinę jako lek dla ludzi i zwierz'lt. Na medyczne praktyki garncarzy natkn'łłcm się właściwie przypadi 4 \V żadnej z naj poważniejszych pols'kich prac etnograficznych o ganlCarzach nie trafiliśmy na taki materiał - zobacz np. T. Seweryn, Pokllcka majolika lu(iowa, Kraków 1929; W. Hołubowicz, Garncarstwo wiejskie :::achoclnich terenów JJial.oru.si, Toruń 1950; R. Reinfuss, GarncClrstwo lu.dowe, Wa'rszawa 1955; E. FJ"YśP;etraszkowa, O.~rodek garncarski w Łążku. Ordynackim i jego wyroby na tle ceramiki malowanej w Polsce, Wrodaw 1973. Jedyną wzmiankc; o nasic;pującej treści: "szligieru używały też matki zamiast zasypki dla niemowl;!i" znalazłem w pracy wydanej w języku polskim w Cz,echoslowacji zob. K. Piegza, Ceramiko cieszyńska, Czeski Cieszyn 1971, s. 9. 5 O. Kolberg, Dziela wszystkie, Wroelaw--Poznai1 1967. t. 46, ,. 468. B J. Świętek, Lu.d Nadrabski, Kraków 1893, s. 620. 7 A. Saloni, Lu.d Łańcu.cki, "Materiały A:ntwpolo,gicwo-Archeologiczne j Etnograficzne, t. 4, S, 268. B H. Biegeleisen, Lecznictwo ludu polskiego, Kraków 1928, s. 111, 335, 336, 337. 9 B. Szychows'ka-Boebel, Lecznictwo ludowe na Kujawach, Toruń 1972, s. 22. 57, 59, 77. �O ludowym leczeniu gliną w Polsce 183 kawo. W 1966 roku podjąłem mianowicie badania nad folklorem sŁownym garncarzy. Wciągu kilku lat spenetwwalem prawie wszystkie czynne w kraju ośrodki garncarskie. Przeprowadziłem wywiady z 258 g'1Tncarzami. Już w początkowej fazie mok h badań zetknąłem się z zupełni-e mi nieznanymi praktykami medy'cznymi garncarzy i wprowa·· c1ziłem w związku z tym do wcześniej -o!p~acowanego kwestionariusza dl)da tkowe pytania o ten rodzaj działalności. Zmierzały te pytania do ustalenia, jakie choroby i dolegl,iwoŚCi leczyli ga,rncarz'e, w jaki sposób to robili, kto siG poddawał ich kuracji, jakie były jej s.kutki, do kiedy OWe praktyki uprawiali. Z odpowiedzi na te pytania poclchodz;i prez-entowany materiał 10 Garncarze leczyli więc: 1. gliną, 2. tlenkami metali, 3. wygrzewa'niem w piecu garncarskim, 4. stawianiem glinianych baniek. Gliną leczono stosując: 1. okłady z gliny moJ<:l"ej(rozrzedz-onej wodą, wodą z denaturatem, spirytusem rektyfikowanym, octem, kwśnym mleb~Em, białkiem z kurwgo jaja, czasem 'z d'O'datJ:.ciempajęczyny); 2. zasypki z gliny zuszonej lub ze zmielonych skoru:p wypalonych :naczyń; 3. kąpiele w glinie rozrzedzonej wodą; 4. picie płynu wytrąconego z wodno-glinianej zawiesiny. IN jednych ośrodkach używano do zabiegów glinę surową, w innych (tych jest większość) gli-nę, która przeszła skomplikowany proces "upra\\'y". CzęS!to st<xs·o·walno"ma.czk.ę", "śl1k" 'c:zy "ślikie,r". W glinę zaopatrują się garncarze jesienią na cały następny sezon. Kopią ją z własnego gruntu, kopią w lasach, biorą z dostępnychpubli· cznych glinianek, dołów pocegielnianych, okazyjnie z wykopów budowlanych, drogowych, melioracyjnych. W niektórych okolicach dobywają glinę z dna rzek. W jednych ośrJdkach glina jest łatwo dostępna, w innych do właściwego pokladu gliny docierają garncarze kopiąc głębokie s::yby. Glinę złożonel jesienią na podwórzu lub w dole obok warsztatu, aby przez zimę dojrzewała (lasowała się lub, jak ni.ektórzy mówią, gniła), wi.)sn:l prz-l'nOSZOllOdo sieni, aby, gdy się odpowiednio nagrzała, przystąpić do jej wbściwej uprawy. Uprawiano ją w izbie, która często gęsto bywała dawniej warsztatem i mieszkaniem jednocześnie. w kil.ku pracach: D. Czuba'la. "Lud" t. 53: 1974, s. 196; Tenże, Folklor garncarzy polskich, Katowice 1978, s. 37; Tenże (wespół z M. Czubaliną), . \ nerfeloly, bajki, opowiC'Ści garncarz!}, Warszawa 1980, s. 39, 156. Paroslronico-wy komunikat z moich badal) ukazał się w Ni'emczech Zachodnkh zob. D. C2Jub<llla, I.ehm ein [-lei/mittel der Ti5pjerzunjt, "Curare" Vol. 3: 1980, s. 107 - 112. 10 O wynikach ;<U)yc~aje, obr~ędy moich badail i wierzenia sygnalizowałem garncarzy polskich, �184 DIONIZJUSZ CZUBALA Najpierw kruszono, czyli raZowar1JQsur,owiec łopatą. Rozdrobnioną glitnę ubijclIno drewnianym młotem (szLagq) w tak zwany pniak (stupek, ba.oę, kopę). Ważący okola dwieśoie kilogramów iplniak strug,al garncarz ośnikliie,mna eienkJie wióry, usuwając jednocześln'ie zlani'eezyS'zez.e'nia(korzenie, kamyki, g'rudki marglu), a potem ponownie ubijał i znów strugał. Od przeznaczenia g_iny i jej rodzaju zależało, ile razy struganie trzeba było powtÓtrzyć. Na doniczki na przykład strugan;) glinę raz, ale na naczynia a cienkkh ściankach nal€żało ją przestrugać kilkakrotnie. Po dokładnym zestruganiu pniaka przystępowano do deptania ghny. Deptano ją b;),so. Dz'ięki temu wyczuwano wszelkie zani'eczyszczenia, których wcz'eśniej nie udało się usunąć, wybierano je i odrzucano. Mężczyzna silny deptał cały pniak na raz. Słabsi dzielili go na dwie części. R::Jzdepta1ny na płaski :placek pniak zwijano i deptano ponownie. Wszystkie te czynności, a więc razowanie, ubijanie gliny szlagą, struganie jej i deptanie, były niezwykle mowlne, toteż już iprzed pierwszą wojną światową postulowano zmecha'niz<owanie owych prac. Szkoły garncarrslbe i :nieco późni,ej:sze !międzywojenne ,kursy pOI.:mlaTyz'Jw'::ll zas>iąl?:ien:ieich odmulani'em, pr,zecedzainiem, szla1llowan1i'em, a daipiera potem walcowaniem lub samym tYlko wakowaniem. Metody te nie weszły do powszechnej praktyki. Właściwie dopiero dzisiaj, gdy wieś jest zelektryfikowana, młodZi mistrzowie wprowadzają walce a napędzie elektrycznym. W nie'których ośrodkach stosuJe się mechaniczne mieszarki do gliny. Klusowanie, czyli ostatni etap upmwy gl1ny, po dawnemu wykonuje się ręcznie, wygniatając glinę jak ciasto' na stolnicy. POtcję gliny na około sto średnich garnków klusuje się około dwu godzin. Tak wyrobioną glinę, dostatec~nie plastyczną, UZllJ.ją garnC'arze za uprawioną. I takiej głównie używają do praktyk medycznych. Jeden z garncarzy tak to uzasadniał: "Glina na rany musi być wyrobiona, bez lldrgla, b;) margiel ma gaz" (Kazimierz Ais z Sulejowa). Ci, którzy używali do celów leczniczych także glim: surow~l dobywa~ ną bezpośrednio z dołów i szybików, podkreślali, iż glina nie z każdego miejsca i nie każdej jakości nadaje się do tego. Wielu g3rncarzy zastrzegało: "Do leczenia nie nadaje się inna glina tylko garncarska. Ił jest kwaśny i dlatego pomaga" (Andrzej Rozko,cha z Rudy Kameralnej); Jan ReezC~!JIW'Slki z N::>wego Targu, który wslkazywał na możlriwo,ść leczenia wielu chorób, gdy chodziło a leczenie ran wspominał: "Na zadraśnięcia ty"!ko gbnra garrIHcar'Sika,bo ,ainJaIczysta". Inny garnc'af'z, polec:ljclcy giint; na odmrożenia, olparzenia, rany kłute, opuchnięcia, również zwraca uwagę, iż to "mU!si być blina garncalrska. G~,inę piec6wką możrna z3.ziębić, glina garncarska nie zaziębi. Piecówka podobna jest bardziej do ziemi i dlatego może przeziębić, a garncarska ma wiecej tłuszczu i wyciąga go- �o ludowym leczeniu gliną w Polsce 185 rączkę" (Jan Nagrodkiewicz zJedIanki); "to musi być - informowała inna rozmówczyni - glina żółta" (Antonina Gaździakowa z Maniowych). Wielu garncarzy byloo zdania, że glina do c-elów leczniczych musi pochodzić z głęboikich pokładów -"bo ma rbż.ne składniki i ni,e m:! powietrza" (Geno1wefa Malziarka z W,olj Brwlsteokiej); "GliiJna ,golić goi, tylko musu być ni'e wierzchÓiw1n.a,eo, ludzlie tar,a:są, tylk!o z głęboka .gdzie nrie ma zarazków" (Władysław Klimkiewicz z Chrzanowa). W przestrzeganiu przed używanioem "wierz,chówki" cha-dzi o to, by glina była maksymalnie \vyjałowiona, a taką mogła być ta "Z głębJka". Le'cznicz,e właś,ciwości glimy upatrują garnoarze w tym, że jest kwaśna, że zawiera bJrową wodę, że jest bogata w so:e mil"erane i inne bliżej nieokreślone ale skuteczne przeciw chorobom składniki. Niezbędne w :p.r'J'C'e6i'e ,plt"JJJdU!~'cji InJa:Czyń.glim:i3nych były też rtloenki metali. SpJrządz,ali z nioch ga1rncarze szkliwo czy inaczej glejtę do polewania (szkliwienia) naczyń. Najcześdej stosowali szkliwo oparte ,na tlenku ołowiu. Dawniej prażono ołów w piecu, a potem go mielano. Jeśli garncarz mógł zaopatrzyć się w skl€lpie w łuski ołowioewe, albo zd{}był rudę srebw-ołowiową, to od razu przystEi1.:wwałdo ich mielenia. Prz,emielenie rudy czy łusiekołowiowych na poglazurowanie garnków wibści wystarczającej do jednorazowego napełnienia pieca wymagało oałodziennej pracy dwu osób. Tym spo'S1obemgarncarz otrzymywał pył ołowiowy. TE:insam pył ołowiowy mógł kupić jako tak zwaną minię. Dziś garncarze rza·dko ,prażą glejtę dawnym spJsobem. Częśei'ej ku.pują spwszkowaną minię. PToszek ten mo'że być jeszcz'e przyprawiany i to wielioma sposob.1mi do szkliwienia na mokr,o lub na sucho. W celu uzyskania kolory.stycznych efektów do ołowi.owego szkliwa dodaje się inne tlenki metali, na przykład tlenek ż.elaza, miedz,i czy manganu. W praktykach medycznych korzystal,i g.arnorze z tych tlenków metali, których używali w procesie produkcji garów i ,dzbanów. Leczyli nimi liszaje, egzemy, a więc chof<Olbyskórne, a garncarze z Pokucia na 'Ckrainie, którzy ,pmcujądziś w Ota'WIie 'i KlulCZbJifku, taJkże Tlatny i opuchnięcia, Trzeci ~nosób leczenia, to jest wygrzewanie w piecu garncarskim, praktykowa],i,i do d~iś go zalemją, garncarze kilku .znatnych mi o3f'odków. Ten rodzaj zab:egów wykonywano w tych piecach, do których m6głczŁowiek sw,obodnie wejść. Był-o to więc możliwe tam, gdziioeistni'ały dostatecznie obszerne piece. Wypalanie naczyń w piecu trwa od kilkunastu godzin do jednej doby a nawet dłużej . W tradycyjnych piecach wypał odbywa się w trzech eta,pa'ch. Etlnoppierwszy, vZ!w. "ffi3ły 'ogień", trwał 3 - 1 O ,godzin, et:a,p drugi, tzw. "kurzanka", wczasie Ittón~j ogień wzma'cniano, 3 - 5 g,odzin, wreszci'e etap ostat'ni, tzw. "silny ogień", trwał również 3 - 5 godzin. �186 DIONIZJUSZ CZUBALA J,eśli ll1aczJ'lruia ro,zgrz.ały się do !bi,abści, zn3Jczyło,ż,e są już wYlpaJOO€, wtedy garncarz piec wygaszał, pal,enisko zamykał i następowało - trwająceod iki':kuTI'3Jstu godzin :do dwu dni - s,tudzenie Irua'C'zyń. Zbyt gwałtowne studzenie mogla ,powodować szkody w garnkach. Po wybraniu naczyń w piecu długo jeszcze było cief:Jło. Wtedy właśnie był odpowiedni moment do wygrzewania się w nim. Chorzy wchodzili do ,pieca, kładli się ,na piasku lub siadaIi na podstawce i pocili się· Garncc:'rze wSlpominają: "Jak si-e wybrało gorki, to ludzie przychodzili się grzać. Nie ta..~ dawno jeden z MrocZ'kowa przychodził i sie grzoł na reumatyzm" (Stefan KW3lpisz z Rędocina); "Jak jest reumatyzm, tD sie ciJ Ipieca wiOhodzi. Ludzie <tak się leczyli u g:anncarzy. T,o mnie _pomogło" (Władysław Jagielski z Gostycyna); "Reumatycy przychodzili do mnie. Dawałem mu kawalek gnotka, siadał w piecu i to suche po,wietrze i gorąco pomagalo. Ból ustępował" (Jan Reczkowski z Nowego Targu). W lO-'ciu ,ośrodkach inf.ormowano a leczeniu reumatyzmu, ale leczono też w piecu zapalenie płuc i przeziębieni-e. Garncarze z Mławy stosowali wygrzewanie w piecu "na mokro". Po wyjęciu garów napełniali pi·ec nl::lkrym drzewem (najczęściej olchowym lub innym liściastym), aby wyschło do następnego wypału. Chory wchodził do pieca i przez jakiś czas -pOz'J'stawał w oparach schnącego drzewa, które miały posiadać lecznicze dzia l'anie 11. Zapisałem wreszcie, że garncarze produkawali gliniane bańki, które sta,wialno 1p'r'Ze.Z'iębionym. Specjalne 'z_aś, dużych Tazmi-a,rów bańki produkowano do leczenia ślep-ej kiszki. Stawiano je pojedynczo na brzuchu Nie łatwo jest uporządkować i poklasyfikować choroby, jaki·e leczyli i leczą garncarze. Przy .pewnych bJwi'em schorzeniach spotykamy się z dużą 'i:ością -określeń, ni,e jesteśmy jednalk ;pewni, C!zy są to t2Tminy syn)nimiczne. W innym wypadku mamy odwnotną tendencj~ pod jedną nazwę pod'ciąga się chyba zbyt dużo schorzeń. Wyodrębnienie ch-Jrób przez nas jest więc z koni·eczności tymczasowe. Wyrażna jest p8trz'2bJ pogłębienia b:tdań w tym kierunku i uporz<idkowanie owej termin810gii. R a n y lecz'J,no w 42 ośrodkach. Do dziś leczy się je w 18. Na rane, przyldada 'S;ę m:;lkrą glinę ga:rncarsiką hezp'J'średni'oalbo przez szmatkę. W kilku miejscowościach dodaje się do gliny pajęczynę, białko z jaja lub ocet. Józef Woś z Zalesia podaje: "Zamiast środków dezynfekcyjnych na okaleczenie używano gliny piecówki roz1"obionej na białku z jaja kurzego". W Rawie Maz.owieckiej, w Iłży ,j Podegradziu d,olewano do głiny II InfO'rmowa! o tym garncarz Stefan ITą1Ykiewicz. �o ludowym leczeniu ]87 glinq w Polsce nctu. W1incenty K,ibwS1ki :z Iłży :mówi: "Br'ało się slz,lii,ku zodem mla nJżvk i nakładało Ina ranę. Na to ceratke, ż,eby powietrze n~e dochodziło. To ładnie zmiękio, materie wyciągneło i koniec"; Eugen~usz Bargieł z Tarnowa m6wił: "Ludzie mówią, że z gliny dostaje się tężca lub zakażenie. Nie! Garncarzowi nawet po skaleczeniu nie zawsze krew idzi.e"; Sergiusz Chiniewicz z Sianowa in:6ormował: "Zauważyłem, że jak odbiję ciało alb;) sit; zranię, glina szybko wygoi. Zeby nie wiadomo jaka raina, glina wygoi"; Edward Stępień z Opoczna podk1reślał: "Nie raz i nie dzies:ęć, robiąc w glini'e, zaorał rękę szkłe~ czy drut'em. Mima rany robiło się dalej, bo nic tak nie pomagało j'ak glina. Szybko wyleczyła. Ktoś zranił nJgę, spuchło. Przyszedł, t·o brało ..się glinę w szmatę i okTęcarD. Glina z.n;)si gOi'zączkt; i łagodzi ból. Ni·eje-dlTI'emu Ip;rzy~z.edłem Itym SipOS'Obem z pomoc.l". Jan NagrodJciewicz Jed13lnki zapewniał: "Zona przebiła sobie nogę gwużdziem. Zaczerwieniło się tak zdradliwie, więc przykla::łalem jej 'p]351.ry gEny ganncarSlkiej, m:iuej. I tlikśbcz:n~e wyciągnylo, że aż dzli:w"; "Gairne-11rze wierzyJi,ż'e ,gJina .1'0 daibry lek, bo j.aik ja siam' miałem .ranę, to zawsze :się wygoiła od gliny" (Kazimierz Ais z Sulej'awa); ,.Rana 'najszybcoiej się goi w glinie pr:zy robocie" :(Rudo1f L'im'Jll'lt z Lxłzi); "W głinie do dwóch, trzech dni i mam wygojone" (Władysław Klimkiewicz z Chrzanowa). TylkJ w dwóch ośrodkach w Polsce informowa.no, że rany leczy się suchq gLnr;. Ap'o:'oni:l Stankiewicz z Zywca pod'ala, że na 1' 3Iny sYipalo się suszon'1 mqcz,kę z gliny i to ranę wysuszalo. Ryszard Nee-el z Chmielna wymieniał obydwa spo:soby: "Na skaleczenia dawali okłady albo skrzybali na proch skOlrupy z gara jeszcz'e nie wypalonego i tym posypywali ranG, która szybko się goiła". Op a r z e ,n i a leczono w 39 ośrodkach. W 25 ośrodkachprzykhdan'J gl':lnc; mokr'L mi(;kkq, dobrzewyr'OibiJ1ną luibma,czlkę. Nat'OlmiJast w Krasneob:o::lzie mi:~:.s'Zali glinę zsiadłym m1ek'iem, w BelchaVOWlie 'z 'octem, a w Zywcu gline; suszy:i, tłukli na mączkę i tą PosY.Jywali pOI;JarZJną skórc;. Garncarze z Oławy (pochodzący z Pokucia) stosowali wodę odciqgan,! z glazury, polewali ni,-! bandaż i przykładali na oparzelinę. Jedni podawaloi, iż ghnę rzadką alho mączJkę l'a,1i 'WprIJst .na op:a1'Zoll1e miejsce, albo je w niej moczyli. "Jak się oparzyłam - mówiła Aniela Wasiota z Brzeziny - to rękę kładłam w śli:kier i pomagało"; Kazimierz Plichtowicz z Kowala p·owiadał: "Oparzenie ubrudzi się ślikiem i to jest najlepsze"; Kazimierz Ais z SuleJowa wspominał: "Jak byłem oparzony wodą, Lo mnue 'całeg'oob:;oży::i gliną"; Andrz'ej Kas'p;e:rek :z Cholin ill'lfOTmował: "Wyrabio,ną na mokro glinę kładzie się na oparzone miejsce"; zaś Władysław Jagielski z Gostycyna zalecał glinę, "bo .gJrączkę ściąga". Twi€l'dził, że "od razu na oparz.one kładzie się miękką ghnę i szybko się 1 �188 DIONIZJUSZ CZUBALA goi, ale do teg.o trzeba glinyC€ramicznej, tłustej". Tak więc w wię.kszości <03rl()!dlków przykład:a się m'Jikrą glinę, polewa :macZlką lub mJiCzy. W paru j'ednak mi'ejscach podano, iż glinę należy przykładać na oparzone miejsce przez szm3.tkę lub papier. Jan Reczkowski z Nowego Targu. informował, że "najpierw się kładłokawalek materiału a na ,nig'o da.::Jiero kładziono g.linę", ten sam .sposób pod.aje Józef Flajszer z Tuszyna: "Glinę przykłada się przez szmatkę, jak wyschnie, bo się namoczy albo przykł,adla Inową glinę". Wojciech Blalszczyk z Podegrodz:i:a stwii'erd:ził: "Najpierw papier na dało, a na "to glinę". Z ł a m a n i a i z wi c h n i ęc i a Dkładali garncarze gliną w 16 ośr'odkach. Do dziś praktykuje się to jeszcze w sześciu. W sie:Jmiu ośrodkach stosował,o się okłady z gliny wyrobionej z wodą, w pozostałych do gliny dolewano octu. Tak stosowama glina według garncarzy "odciąga", "odczyszcza", "w,chłania", "goi", "leczy". Oto wypowiedzi: "Kiedy się obłożyłoo gliną, wszystko weszło do tej gliny" (Józef Gacek ze Skomielnej); "Zł.amanie, panie, ręki, nogi, nie ma lekarza, to przykłada się ghnę. GHna odciąga i oczyszcza ciało człowieka. Jak dodatnio nie, to uJemnie absolutnie nie działa" (Aillitoni Sudakiewicz z Sulechowa); "Na zwichnięcl€ dawać glinę z octem, z octem goi" (Rudolf Limont z Łodzi). Józef Woś z Zalesia wskazuje jeszcze na inną funkcjG gliny. W2dług niego mianowicie zastępował,a ona gips ("glina - mówił - służyła za gips"). O p u c hn i ę c i a i o b r z ę ki lecZOrnow 44 ośrodkach. Do dz'iś leczy .się w 210środka,ch. Okłady z gliny dobrze wyrohionej z wodą sto:nwanJ w 17 ośrodkach, okłady z mączki w 7 ośrodkach, okłady gliny zoctern w 19 ośr'Jdkach (w jednym z ośrodków ocet m':Jgł być zastąpi::my denaturatem lub czystym spirytusem). W jednym ośrodku leczono wad,! z minii. Spuchnięcia iabrzęki rozumie się tu szeroko, a wit;c nic tylkJ na kończynach. Wojciech Blaszczyk mówił oopuchn.ięciu dzi<'lseł: "Ząb jak s'puch, to sioe okładaŁo gliną z octem, mnie ,p()1TIJgło";Wł:1dyslaw Sarac?Jew.Slkti. ;z Łomży rrnóWiił: "J'Cł!k:aby nie była 'Opuchbna, z,ejdzie, gdy 2 ły~ki :OCltU 'z ;gliną 'zmieSlZJ'lći pl'zylożyć"; Najbardziej wyez'er.:::'uj<'lcą jnstrukcję zabiegu podał Tomasz Stasiersrki z OS'trzcS'zowa: "G linG przykh-da 'się Ina ,obrzęki nóg 'i rąk Nieuni,eC!ki1e :siostry w sZiplita!u teżstn'5Jwały glinę. Na 'Gibrzęiknóg sarrn dużo sto/Elował,2Il'll u :siebie ,albo l'Obil,em to innym. Kładle-m -g.i:nę 'J temperaiturze 1;J'JkJjJ'wej 'Z dmni'esz.ką ::'l2~11uratu, albJ octu, a jeśli kogoś bylo stać, to spirytusu czystego. Obrzęki mogq być na Slzyi i 'pl'eca1ch.Na obI'zęki :na S'zy'ii p'!eoCłJchnlie należy ,9rzykladać ,glLiny beZJp'o'3Ife<inio na oia,h, aLe trzeba polożyć gl~nę na płótno i przez płótno przykładać, bo glina to minerał". Większość majstrów st'Jsowal'a ,gl'inę bezpośrednio na ciało, bandażu- �o Ludowym Leczeniu gLinq w Polsce 189 jąc je 'z wierzchu, w pojedynczych wypadkach glinę owijano najpierw w szmatkę, a następnie ją dopiero przykładano. W jednym ośrodku jak już wsp::>minaliśmy w Oławie garncarz Michał N app podał, iż na opu,chnięte ciał·o stJsuje się nie glinę, ale wodę ,z mirri'i: P'o.aaj.eon n'J.stępują'cy lprz'epis j'ej oirzymywall1':a: "Pół kil<agrama m:nji tf(llzmie:szać w 'wodzi,e. Z,alać Ipó,ł li tora WJdy. PJIS;j;'J~ trzy, czt2ry dni, minia ,olsią;dzi'e, a wodę się 'ZJlewa :i bandaże mxzy i tY'ffi (pTzykł'2.da jak noga spuchnie, na aparzenia, na reumatyzm czy co". W 18 ośrodka'ch leczon::> gliną 'z a o g n ,i e n i e, ,o g n i k, a g i e ń, g or ą c z k ę (w 8 do dziś). Nazwy te są prawie synonimami opuchlizny, od której jednak nazywany tymi terminami stanchorobJ1wy odróżnia się podwyższ::>ną tem?eratura 'Spuchniętego ciała. Jest to więc j'akby ,,Q'puchjznJ. z gorączką". Owo zaognienie leczono okładami z mokrej ghny, któr,a zdaniem garncarzy wpływa na ,obniżenie temperatury. I truk; Ryszard Janczar z Firleja mówił: "Glina ściąga gorączkę"; Jerzy Witek 'z Urzędowa informJwał: "Ghlna, IIn:'lwio, ż'e to og:iń wyciąga"; Mar<i'arun1 Selrwe>CIiń!S.1mz W'i,er:lSZJwa podała: "Na gorączkę płótno, na to grubo gliny i szybko się g,oiło" . Wszę:lzie stosowano glinę zimną, jedynie Andrzej Rozkocha z Rudy Kam2ra.il1,ej r3ldzH .na Ibo.ąoe, opudmięte ,galrdło okłady .z gEny p'O:lgrzanej. W l" Z ó d, 'O d b i ó r, z b i ó r, b 'O' l IQ k, c z Y 'l" a:k, <O pór, r o p ie ń lecnn:J w 10 ol.iTI.:Jdlkach. Do d:ziś leczą l1;ę dt::>,l.elgliwJ'ść w 6. W 8 'O~lf1odkach przykładanJ mokrą glinę lub mączkę, a w dwóch glinę z octem. Franciszek KwiatkJwski zŁaskarzewa mJwił: "Jak palec czh)wiekowi odbira, to do.eję do gliny winnego octu. Włożę do szmatki i taki woreczek się przykła:ia na palec"; Bronisław Grajew~ki ze Szczucina p::>dał, że u nich "do dziś używa się g~inę na wrzód, z octem alb::> ty1k::> czystą wodą r,ozrobioną"; Franciszek Ł:::banowicz z Trzebiatowa, leoezący do dziś szlikiem, podkreślał, że "szlyK się przykłada ,parę razy na dzień, b::> wysycha". Paweł Witek z Urzędowa inL.lrmJwał: "Glina jest dobra na różne rzeczy. Jak się m1 oOlpór,to gjne przykładać i wyciągnie". BJ l e kończyn, s t l" Z Y k 'a n ie, l" wan i e czy inne bJle wewnętrzne leczono w 10 ośr::>dkach okładami z ,gliny. Do dziś praktyka ta utrzymuje się w 6 ośrodkach. Na 10 ośr::>dków w trzech lecz<:m::> maczką, a w jednym gliną z octem. Kończyny zanurzanJ na kilkanaście minut w maczce, albo też glinę owijano w !szmatę i przykładano na bo:ące miejsce. W jednym tylko wYPldku stosowano gUmę ciepłą. Józef Woś z Zales:a m:'lwi: "W razie bJlu wewnętrzne?::> pO'dgrzewano tłustą giinę, zwaną ,piecówką, r'ozmieszano z octem i obkładano ludzi". �190 DIONIZJUSZ CZUBA LA O d b i ,c i a, u d e r z e n ia, s t ł u ,c z ,en i a leczono w 27 ośrodkach, w tym do dziś w 15, W 20 przykładano glinę rozrobi'oną wodą, w 6 zaprawioną Qoctem,a w 1 wymieszaną z kwaśnym mleki,em. Kilku garncarzy pochodzących z Południowej Polski podawab, że glina bardzo skutecznie leczyła ś wi e r z b. Jan R,eczkowski pochodzący z RzeSlzowskiego, a zamies,zkały w Nowym Targu, mówił: "Glin" to jejedyne lekarstwo iDla,świerzb. Ludzi,e przychodz,ili do mnie. Ro,z.mącilem motyką glinę z wodą i tym się polewało. I to p<)maga18 u ludzi i u zwierząt, świń, krów, koni"; Henryk Stadnic.ki z Pułanek pod8bnie z przekonaniem mJwiło lecz,eniu świerzbu: "Między palcami kładli glinę, a na rano już nie było świerzbu". W 8 ośrodkach garncarskich inf.ormowalno o przykładaniu mokrej gliny na miejsce użądLone ,przez psz-czołę lub osę. Miało to łagodzić bó! i likwidować obrzęk. W Ostrzesz·owie zetknąłem :się ze stosowaniem kąpieli z gliny na doleghwo~ci 'sercowe i ogólną niedyspozycję -organizmu. Tomasz Stasierski, kaflarz, posiadający odpowiednie do kąpieli wanny, tak opisuje swoje praktyki: "Brałem też osobiście dużo kąpie_i glinianych. W mojej sLarej kaflarni są trzy ha.seny, płytkie .na jedną łopatę. W tych basenach kop.ało się bruzdę, odp;)wiednio do figury człowieka na półtora sztych'l głęboko ... Kładł'em się w tą bruzdę, a ktoś, kto mni-e obsługiwał, zasypywał mni-e całego. Tylko ,oczy, nos i ręce były na wierzchu. Kiadli mi de6'kę ,przed oczy i czytałem :sobie. Dwie do trzech godzin trwała kąpiel. Najpierw zaczęło mi się robić gorąco, mimo że nie było słońca. Nie odraczalem kąpieli wczas nielpogody. Wychodząc z gliny ciało bylo czerwone. Długo się przedtem leczyłem i nic nie pomagało. Zd'2cydowałem się na te kąipie11oe, ho już n:i,e było 'irnnego wyj'śrClia.ChorQlwałem dużo. Do~egało mi s,erce, przewód pokarmowy i ociężałość. Zdecydowalem się na te !kąlpiele z r'0lZip3.rCZY. Chciałem 'rat'ować 'zdrowie. Nie :sądz,iłem, że tak pJmoże, ,a jednalk ,pomogło i to w ,niedługim czasie". Także w Jednym tYlko ośrodku zanJ't.)wałem swoisty sposób leczenia płuc, dol-egliw03ci nerek i ż,ołądka. Infol"mację ·0 tym podał Kazimierz Ais z SU.€j'owa: "A te wade z gliny to używali też na ból-e żołądtka, ner'ek ezy na wewnętrzmą g,olI'ąezkę, b) to b:':>leu.'ag'odni13ło 'i miało ściągać gorącZkę. A ta woda to była wyrabiana tak: glinę wyrobil.i z wodąna rzadko. Później ta glina u'Sia'dł.ana spodzie, a wodel z gliny pozostała ,na wierzchu. Brali te wode z glinki i dolewali do herbaty, albo zażywali jak zwykłe kraple. To mi.ało goić wewnętrzne choroby: nerek, żołądka, płuca - dawniej mówili suchJ>ty". W 3 osy'odkach 12lcz!Jlnod1!o'roby skórne - l i s 'z ,a j e i -egz -emy. Używa,no do.:>teg'o :tlenków me ta.i , \Suchej g~,iny alho g,iny m:ł~{fej. lIie- �() Ludowym Leczeniu gLiną w PoLsce 191 rG':l.im Muszyński z Sierad'zia mówiło leczeniu W ich ośr'odlkJU c'hOlfólb skórnych dwoma sp:Jsobalmi - suchą g,ltimą lub tlenkami meb:l'.i używanymi ciop<l,lewy. "Jeina pani WI.'tolomi:nał dosrtała e§:,zemy, dość długo jej lekarze wyleczyć lnie mogLi. Przysz:ł!a do rmn.i,e. Po glinie jej szyb;{<) zginGlo. Od Serwaleińskiego z Lasika wiem, że @O!ść,m:al Ili21zaji drugo go leczyli. Przyszedł d,o garncarzy i garncarz go wyleczył. Dał mu tlenek ołowiu i chyba ten tlenek mieszał z,e siarką. Ten gość chciał go całJw:lć :pio rękach. Kuzyn Ser1waoińslkli,e,g'oteż u miaiSsobie wyl'eezył hS'z,aj glejtą"· Nao d p a r ze n i a u dzieei stosowano w 3 ośrodkach z,asypkę z suchej gliny, okład z mokreej gliny przykładano na miejsca uikąsz'ome przez żmije w 4.ośrodkach, przez wściekłego psa w 2 ośrodkach, na odmrożenie w 1 o.śroJku, takiż okł,ad robioilio na różę w 2 ośrodkach oraz na ślepą kiszkę w 2 ośrodkach i zakażenie krwi w 1 ośrodku; wygrzewalniem w .pi'ecu lecz:::mo z ap a l eni e ,płuc w 1 ośro:1ku. Slpecjalll112 dionice do prz'emywania oczu ucho,rych na j a g l ic ę stosowano w 1 ośrodku, o ugniataniu brzucha wypalonym garnkiem chorym na obniżenie ż·ołądka mówiOIno w 2 ,ośrodkach. Wielu garncarzy informowało bardz.o ogólnie o skuteczności gliny na bóle wewnętrzne, rwanie i g:orączJkę. Ja,be jednak k;Qlnkretme droleghwośd pod tymi określeniami mieh na myśli, trudno wyrazić. Inni jeszcze glosili przekonall1ie, iż glina jest dobra na każdą chorobę. "Garncarze i owcarze to by li jak czarowniki; ludzie do ni'ch szli. G line używali do wszystkiego, znaczy do każdej choroby, bo glina długo schnie. Jak by pan sam wypraktykował, to by pan wiedział, że glina to też lek" (Kazimierz Ais z Sulejowa). Niektórzy m:Jwią po prostu: "Glina to pierwsze lekarstwo" (Danuta Faratowska z Płocka). Jak wynika z wywiadów, leczenia gliną podejmowali się prawie wszyscy garncarze. Rozwój kultury i o3wiaty spowodował, iż na ,przestrzeni kilku ostatnich dziesięcioleci medycyna naukowa w znacznym stopniu wy.oarła praktyki garncarzy, wyraźnie wpływając na zmniejszenie się lich khentek W wąskim kręgu - 'T'Odnina, znajromi - glina jest nadal często stosowanym środkiem lecz:niczym. Spoza t'ego kręgu trafiaj,,} do garncarzy ludzie obcy, dla których medycyna oficjalna nie ma już leków i którzy w lecznicbwie ludowym szukają swojej oSitatni'2j de,sl~i r;altun~ku. Kilku garncarzy zap'ewnialo o skutecznY'm 'wyl'eezeniu "wiecznego ropienia", egzemy, reumatyzmu. W zwiąnku z tym, że te współczesne praktyki i sukcesy garncarzy nie są zjawiskami odosobn1onymi - ~notowaliśmy je wielokwrtnie i w wielu regionach kraju - zjawisko leczenia gliną trzeba trakb:>wać jako iJ1!adalżywe,ale teź wymagając·e da~szych gruntowni,ejszych badań, któ- �192 DIONIZJUSZ CZUBALA rym nie sprosta fol'klorysta. Na'zewnictwo chorób, receptury, technika zu'hiegów, :SI~lad.ehemi,czny gtlin ,i j,nm.e j-es!ZJczez;agadilllieruialoczekują na 'z.ł-1n1Je'reSlJ'w:ailll:,e się nimi Sipocjalistów. ZnaikJIIDi1ty'autlQlfKuLtury luiowej Słowian ,pIUsa'łk:i'edyś, iż pIfZ-eZwielki całe trwał -ciągle dobór l-eków, a zwyciężały te, które szczególnie silni,e dz:iabały na wyclb;aźnię, t'e, kt61re najlsi_ui,ej k'ojar'zyły s:ę z daną chor'Obł i wreszC'ie leki "istotnie skuteczne" 12. Do tych ostatnich należy z ;pewnolśóą ipoczoiwa .glina, której wal'my l'eczniez'e sprawdz9,ły w codztier.nym ,d,o,śwli':l!dez'eII1łDu cał·e pJłkol'ooiJa. Tenempiryczlny chaTakter le.cz-e:n:agliną pTzelZ galflIlJcarzy j,e;st uderzający. Nie spotykamy w tych p.raktykach - charaktery.styeznego dla medycyny ludowej W ogóle - splotu -elementów racj,onalnych z irracJonalnymi Nie ma mowy Q -ehor'obach "z.a.di9;nych" prz.ez czarowln:ioe-Eczy demony, nie 'ma 'm~wy 'O WSPQIIDIClIg'a1niu ,gl'iny ,zaJklęc:a:mi ozy ZlalID'ClWll.lniarrrui choroby. L2 CZYSI:ę to, 00 ,p'awsta~o 'Z pOlWodu udef'2l2'l1lia,'Zlfanien:a, przeziębi2lniJa, użądh~II1Ji.a;przez PSlZc.z-cołę, ug'ryziEmi,a przez wśdelk12lgo pt3a czy żmiję. T'aJk j'3.!kmcj<lln:a1nesą eho.:oby, baJk t'eż i rra,cj'Olnalnajest ea'ła kuracja, ograniczająca się do technicznych zabiegów medycznych, nie korzystaj~cych z żadnych praktyk magicznych 13. 1 WYKAZ CYTOWANYCH INFORMA TOROW 1. Ai,s Kazimierz ur. (oik{)ło) 1902 Sulejów woj. Piotrków Trybunals'ki, artysta I].udowy, rzeźbia.rz, były garncarz. Wywiad przeprowadził Dionizjusz Czub-ala w 1967 roiku - w dal:szej części wykazu nazwi's'ko zbieracza pomijam, gdyż jest nim w kaildy'111przypad1ku autor nieniej.szej pracy. 2. Bar""ieł Eugeniusz Uf. 1935 Tarnów, były garncarz. Wywiad J 966 rook. 3. Blaszczyk W·ojciech ur 1913 Podegrodz:·e woj. Nowy Sącz, garncarz. Wywiad 1970 rok. 4. Chiniewicz Sergiusz ur. 1920 StollIpce ZSRR, zamieszkały Sialnów woj. Koszalin. Wywiad 1970 rok . .5. Dą'Jkiew,icz Stefan ur. 1917 Mława, garncarz. Wywia,d 1969 rok 6. Farato'Wska Danuta UT. 1937 Płock, córka garncarza. Wywiad 1968 T·ok 7. Flaiszer Józef ur. 1909 TUlSzyn. woj. Łódź, garncarz. Wywia,d 1968 rok. 8. Gacek Józef ur. 1920 Skomielna Biala wuj. Nowy Sącz, garno~z. Wywiad 1970 rok. !l. Gaźdoziakowa Antonina ur. 1902 Ma;niowy woj. Nowy Sącz, córka garncarza. Wywiad 1970 rok. lll. Graj·ewski Bronisław UT. 1913 Budki Zelecho'Wskie woj. Warszawskie, garncaTz. Wywiad 1969 rok 11. Iwanu:szk() Stanisław ur. 1910 Potylicz ZSRR, zamiesz'kały Brzeg, garnca'fz. Wywiad 1970 Tok. 12 K. Moszyńs1ki, Kultura ludowa ¥ Słowian, ,t. 1, cz. 1, Warszawa 1967, s. 2! 7. IS Pominą'em całka-wide w niniejszym artykule leczenie zwie'f7ąl prz-ez garrcarzy. Jes1 to dość 'Q>bszerne za,gadnienie i odikładam je do oddzielnego omówienia. �o ludowym leczeniu gliną w Polsce 193 12. Jagielski Władysław nr 1912 Gostycyn woj. Bydgoszcz, garncarz. Wywiad 1972 rok. 13. Janczar Ryszaif,d ur. 1919 Firlej woj. Lubli'n, gaT!nCaTz.Wywiad 1971 rok. 14. Kasperek Andrzej ur. 1900 Chojny woj. Sieradz, garncarz. Wywiad 1972 rok. 13. Kitows'ki Wincenty ur. 1893 Ilża woj. Radom, garncarz. Wywiad 1970 rOik. 16. Klimkiew.icz Wła·dysław ur. 1921 Chrzanów, garncarz. Wywiad 1970 :rok. 17. Kwaopi:;·z Stef.am ur. 1926 Rędcc:in woj. Kieke, g,a:r<llca:rz.Wywia,d 19>69!folk. 18. Kwiatk'Ows'ki Fra'llciszek 'Ur. 1920 Łas'ka'rzew woj. Warszawskie, garncarz. Wywiad 1972 rok. 1& Limont Rudolf ur. 1916 Irkuck ZSRR, zamieszkały Łódź, garncarz. Wywiad 1971 rok. 20. Łabanowicz Franciszek ur. 1897 KQlPyczyce ZSRR, zamiesZlkały Trzebiatów W()j. Szczecin, g.arncaJrz. Wywiad 1970 rok. ~l. Maziarka Genowefa u'!". 1924 WoJa Brzostecka woj. Tarnów, żona garncarza. Wywiad 1970 !fok. 22. Mwziak Jan ur. 1919 Sieradz, .garncarz. Wywiad 1969 rok. 23. Muszynski Hieronim ur. 1917 Sieradz., ga.rncarz. Wywiad 19,69rok. 24. Na,g'rodkiewicz Jan ur. 1903 Jed1anka woj, Radom, galmcarz. Wywiad 1971 rok. 25. Naopp Mi,chał u'!'. 1918 KUlty ZSRR, zamrieszlkały Oława woj. W'wc1a.w, 'gaU'ncalf,z. Wyw.iad 1970 rok. 26. Necel Ryszard UT. 1940 Chmielno wO'j. Gdańsk, 'g.arncarz. Wywiad 1970 Tak. ~7. Phchtowicz Kazimiren ur. 1923 Korwa,l woj. Włocławek, gamcarz. Wywi.a,d 1970 rok. 2B. Reczkowski Jan UT. 1909 Go:goł6w, zamieszkały Nowy Tar.g, 'garnca'rz Wywiad 1970 rok. 2ft. Rozkocha Andrzej ur. 1895 R'Uda Kameralna ·WOIj.Taorn6w, garncarz. Wywia,d 1970 TOk. :30. Saraczcwski Władyslaw ur. 1924 Lamia, garncarz. Wywiad 1972 roik. 31. Sokoło'wslki Roman. ll['. 1'902 Mrzy.głów :wad. Krosno. g·alflnca.rz. Wy,wia'd 19-70 rok. 32. Stadnicki Henryk Uf. 1898 Puła'llki woj. Rzeszów, garncarz. Wywiad '1970 rok 33. Stanki·cwicz J.a'dwiga ur. 1920 Zywiec, cór'ka 'garnc<llrza. Wywiad 1970 rok. :ł4. Stasierski Tomasz ur. 1399 Ostrzeszów wOIj. Kalisz, kaflarz, Wywiad 1972 rl)·k. 35. Stępień Edwa'r·d ur. 1919 Opoczno, kaflarz. Wywiad 1967 rok. :36. Sudakiewicz Antoni ur. 1906 Iwien1ec ZSRR, zamieszkały Su1echów woj. Zielona Góra, ·garncarz. Wywiad 1970 rok. ·n. Szostak Franciszek :ur. 1911 Wołomin wo<j. W.arszaws:ki;e, Iga'l"ncarz. Wywiald 1971 roik. 38 Wana'r's'ki Hieronim ur. '1903 Pawłów, zamieszkały Grzybno woj. Gdańs'k, ga'rncarz. Wywiad 1970 rok. 3S. Wa,siota Aniela ur. 1910 Brzeziny woj. Skierniewice, córlka garncarza. Wywia'd 1971 rak. -to. Witc:k Jerzy Uf. 1899 Urzędów woj. Lublin, garncarz. Wywiad 1970 rok. 41 Witek Paweł ll['. 1901, Urzędów woj. Luib}j:n, garnca·rz. Wywiad 1966 rok. ,12 Wo;;' Józef ur. 1922 Zalesie woj. Rz·eszów. ga,rncarz. Wywiad 1970 rok. 43. W)"rębek Z,Ylgmunt ur. 19·19 Chodów woj. Siedlce, garncarz. Wywiad rok. 13 I.ud, t. LXVIII 1969 �194 DIONIZJ USZ SŁOWNIK CZ UBALA WYRAZOW ZAWODOWYCH I GWAROWYCH ---- baba - zobacz pniak - glazurowanie - pokrywanie naczyń roztworem wody, glinki i tlenków metali dla nadania im połysku -. 'glejta (niem. Gliitte - gładlko'ść, połysk) związek chemic:nny,tlenek ołowiany koloru żółto-czerwonego lub żótego stosowany do produkcji szkła, farb, glazurowania naczyń - - ił - skała OIsa,dowa drobnoz.iarnista, 'składająca się głównie z minerałów ilastych, u garncarzy: gHna o szaroniebieskiej barwie -- Ikl'Us·O'walnie- ręczne wygniatani·e z gliny ,pęcherzyków powietrza -- maczka - woda w naczyniu s'tawia.nym obo'k kręgu, slużąca do zw,ilżania rąk przy toczeniu naczyń - odraczać - tu odkładać, zaniechać -. minia - (lac. minium - CYlJ1o·oor)tlenek ołowiawo-olowi{)wy -- macka - zob. maczka - pniak - ,glina po zra'zowaniu ui,oTmowa.na w bryłę - !polewa - denika wa'I"stwa deli'ka tnej glinki, którą pokrywa i;ię naczynie z ,~li:ny w 'gO'l'szym -ga't<Uinkui maluje na niej l'ub żłobi wzór - razowa.nie - siekanie, .r{)z·dra.bnianie gliny, czyli ws'tq.pna faza jej O'br6bki - sfupe'k - z·ob. !pniak -- ISzkl.iwieni·e - zob. glarorowanie - szlaga - rodzaj drewnianego młotka do ubijania gliny - szlik {niem. Schlick) ił; u g.arncarzy: rzadka glina powstająca podcza.<; loczeni'! naczyll, któ-rej nadmiar odrzuca garncarz do macz:ki - śłi,kier - ;zob. sz,li'k ._- tarasić - deptać ...- 'uprawa gliny - uz,da'inianie gliny IPTz'eznaczonej d{) produ1kcji nac·zyń (.raz0wani'e. struganie, deptanie, klus·owanie) DIONIZJUSZ CZUBALA ON A CLAY FOLK TREATMENT I;\l POLAND (Summary) InveSit.iJgaitin'go'raa foUdore of PoUish !potters, ·the author came acrosls 3!n interesting phenOlll1enon ,of folk medicine, i.e.a clay and pI"o-t{)xide treatment performed by ·poitJters. Thus, he hald ~nC'luded a·dditiona.J qoues'1'ions to hilS ą.ucs.tion.na:re, w-h'ich helped him to find out what kinds ()If desea.s'e and i'nd~s\posi-tion were coli'red by potters aJnd wh{), undertook s'UJCh treatment and also how .lon.g it ha,d been practi-oed. r't turned oUl! that poHers had treated dozens of desea'se applying clay, protoxide and cupping; they had treated, among -o-thers, cut wou:nds, abra'sion.s. 'ulcers. fractures, sprains, sca·Ids and burns, frol'5t-bi:tes, lichens .and so on. The foBowiJ1lg trea>tment had been perf'O!'med; catalPlasms oit wet clay mixed �o ludowym leczeniu glinq w Polsce 195 wi:th methylated or -rectified •.•• pi·rit. vini'ger. sour milk, e.gg whites or cowebs. gUild clay powder and bath in clay. In the past almos1t all potters periOlrmed some s.ort of medical treatment. SO'fie time ago potter's practices have been replaced by sdentific medical services, but w.ithin a family or among close friends potters :still perfo'I"m their clay treatment. which is of an empirical character; lit lacks. so typical for folk medie:i:ne, mixed 'rational and magical elements. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6343afb3bc98a901cd8f45d2a7e075cf.pdf d2926488a7d1c7f8ee0f06e6ba750eb7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1878 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Subject The topic of the resource migracje Polonia - badania etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1742 Title A name given to the resource Etnograficzne badania polonijne / LUD 1984 t.68 Description An account of the resource LUD 1984 t.68, s.197-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kantor, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 68, 11984 RYSZARD KANTOR Uniwersytet Jagi'ellońsiki Instytut Badań P'olonijnych Kraków ETNOGRAFICZNE BADANIA POLONIJNE. RZECZYWISTOŚĆ I PROPOZYCJE Wstęp W'kład etmJg~'afii 1 W badan1a poloolI1lijneffitOizn'a, W m::Ji:m przekonaniu, ro~patrywać co najmniej w czterech płaszczyznach. Ujawniają one nie tylko osiągr1Jięcia i słabości tej dyscypliny na jednym z IDJżhwych da podjęcia przez nią obszarów badawczych, ale również wskazują na zachodzące na przestrz~mi ostatnich Istu lat przemi,any jej przedmiotu zainteresowań i metod badawczych. Po pierwsze, można zastanawiać si£;, jakie osiągnięcia ma polska etnografia w określeniu i poznaniu tzw. tradycyjnej kultury ludlowej, zwlas:zC'z::lJej ,charakterystycznych 'Cech 'ODazczynników, któDe 'kształtowały jej oblicze, przemiany i zanikanie. Są to problemy niezmiernie interesujące i ważne dla szeroko traktnwanych badań polonijnych 2, gdyż możliwie pełne poznanie charakteru i treści kultury, która wydała gros emigrantów w drugiejpolowie XIX i XX wieku, emigrantów tworzących społeczności polonijne na śwtecie, da materiał do zr'ozumienia tych społeczności (np. w zakresie ich odporności na obce treści kulturowe). Po drugie, śledzić możemy zgromadzony pnez polską etn,ografię materiałi dokonane uogólnienia dotyczące czynników wywołujących migracje chłopskie (za'robkowe), ich przebiegu i ich skutków dla przemian zaniku kultury ludowej w ogóle. 1 Używam w artykule konsekwentnie tradycyjnego określenia "etnografia". choć zapewne zdaniem wielu czytelników właściwszym byloby określenie "et.nol0gia". Por. J. Burszta, Etnologia w służbie spolecznej. Dokonania i perspektywy .• (w:) Praca zb. pod red. Z. Jasiewicza, Funkcje spoleczne etnologii, Poznań 1979, ~. 3 - 13, zwlaszcza przyp. l, s. 11 2 Zob. prog>ramy badalI polo-nij'nych: R. Bierzanek, Stan i potrzeby' badań naukowych nad problematykq polonijnq, "Problemy Polonii Zagranicznej" t. 5: 1~68, s. 7 - 28; H. Kubiak, O koncepcję badań polonijnych w kraju, "Prz.egląd Polonijny", R. l: 1975, z. l, s. 15 - 27. �198 RYSZARD KANTOR Po trzecie, możemy przedstawiać dotychczasowe - niezbyt zresztą liczne - próby etnograficzneg10 ,poznania istniejących społeczności polonijnych. Po czwart.e wreszcie, możemy starać się odpowiedzieć na pytanie, w jakim stqpniu etnografia, badająca wieś współczesną, tra.ktuje zagadnienia migracji i jak widzi ich rolę w kształtowaniu się i przemianach tego, co skłonni niekiedy jesteśmy nazywać współczesnel kultuq wsi polskiej j współczesną świadomością jej mieszkańców. Nie będą nas interesowały oczywiście kulturowe skutki każdego rodzaju migracji i zakres ich poznania przez polską etnografię, a jdynic migracje zarobkowe poza aktualne (w każdym momencie historycznym) granice naszego kraju lub krajów, do których obszar Polski w przcszłośści należał 3. Poniższe uwagi wiązać się będą j.edynie z drugą i trzecią płaszczyzn2! wyJdrębnionej prob:ematyki. Płaszczyzna pierwsza wydaje mi się dość dobrze znana, co nie znaczy, że badanie jej -- z punktu widzenia problematyki polonijnej - nie wymaga pogłębienia; płaszczyzna czwarta zaś stanowi zbiór problemów wymagających szerszego omówienia, na które brak tu miejsca. M i g r a c j e l u d no ś c i w i ej s'k i e j w c z y wp o l s 'k i e j e t n o g r a f i i jak o p r {)b Ie m b a d a- Szukając przyczyn zmienności kultury, także kultury ludowej, źr6deł upowszechniania się nowych przedmiotów materialnych, nowych mód, innych niż dotychczas Siposobów myślenia i zachowania się jednostek i grup ludzkich, e'tnografowie zwracali uwagę na rozmaite czynniki i bodźce zewnętrzne, niejako przez gru:pę ludzką im8ortowane. Przyczyn zmian upatrywano również m. in. w mob:lności chłopskiej. Podkreślano znacz·enie służby wojskowej chłopów 4, pielgrzymek, a przede wszystkim wszelbch migracji zarobkowych, sezonowych i stałych, wreszcie i zJmorskich. ,.Reemigrant pisał J. St. Bystr'oń, majelc na myśli w ogóle wszelkiego typu migracje - przywozi ze sobą nowe przyzwy3 W jednym przypadku (górale czadeccy) omawiana grupa migrująca, kt0ra s'cała 'się podstawą zbiorowości p,]onijnej, nig'dy nie egzystowała VI granicach p')łitycznych Polski, choć bez wątpienia obsza'r, z którego migwwala był obszarem etr.icznie polskim. 4 Zob. J. Sto Bystroń, Etnografia Polski, Warszawa 1947, s. 21, nieco inny, bogato udokumentowany pogląd na rolę służby wojskowej dla kształtowania się treści chłopskiej kultury tradycyjnej przedstawił ostatnio L. Stomma, Determinanty polskiej kultury ludowej XIX wieku, "Polska Sztuka Ludowa", R. 33: 1979, nr 3, s. 131. �Etnografic,mc badania polonijne 199 czajenia l mne wiadomo'śei, wyższy poziom umiejętności technicznych, większe poczucie własnej wartości ,i g'oodności" 5. W tym du,chu kwitowan0 w literaturze etniOgrafi;cznej niemal do naszych czasów rolę migracj'i dla polskiej wsi; zaszczyt podjęeia pierwszych systematycznych badań tej p1"oblematyki przypadł w udziale historykom i socjologom 6. Do pierwszej wojny światowej, a i później niemal równie często, w ukazujących się dość licznie monografiach etnografic:onych 7 i?f'0b ..ematyka kulturotwórczego oddziaływania migracji na wieś ,pols>ką była bądź p0mija.na, bądź ujmowane> ją lakonicznie i schematycznie. Z zasady autorzy ograniczali się do podkreślenl:.l znaczenia emigracji czy reemigracji dla jakiegoś określonego działu kultury, n? str'oju ludowego; bldź jedynie nJtowa1i sam fakt występowania migracji zarobkowych. Rzad.ko t)'.'ko Sp'o'ty~\.o.myt:akie 'Q'p;'aoow,mia, Mórychaut'JiI"zy sta;r'ają s.ię doszukiwać przyczyn migracji, określają ich skalę i szerz'ej piszą o s'kutkach, Poniżej dam dwa przykłady ujmowania w monografiach etnograflczr:ych zo.gadnieil migracji. Posłużę się materiałami niepubEkow'dnymi, gdyż fakty w nich zawarte Sci mniej Zna11e, a do ,pewnego stopnia godne uwagi same w sobie. Stanisław Cercha opisują'c pod koniec XIX wieku wieś Ło;puszną w powiecie nowotarskim zauważa: "Pa,'obcy wracający z Jameryki bądź Peśtu przywożą ze sobą strój miejski, najczęściej :przychodzą z za;puszcnnymi wąsami, ale nie dochodząc do wsi golą je w obawie, że dziewczęta śmiJć się będą i nikt z niemi j·eść nie zechce. Na ubiór miejski patrzą jedna'k niechętnie (spoleczność wiejska oczywiście, nie sami nosiciele - przyp, RK) i najczę~ciej gdy to odzienie zedrze, młody człowiek przedzierga się wkrótce w górala" 8. InfJrmacje zawarte w tej lakonicznej notatce są niezmiernie interesuj'lce i ujawniajq fakt, iż opinia wiejska re[u'owała - do czasu przyjmowania nowinek przynoS'z,onych przez młodzi,eż z pobytu poza wsią· Katarzyna B31aawa poświęciła w swej monografii wsi Mędrzechów kał:::>Tarnowa znacznie więcej miejsca interesującym nas zagadnieniom 9. 5 J, St. Bystroń, Etnografia Polski ... , s, 21. Szeroko o dorobku historii i socjologii w zakre'sie problematyki polonijnej pisze B, Golda, Konsekwencje emi:Jracji w życiu wiejskiej spoŁeczności polskiej, "Przegląd Polonijny", R 2: )976, z. 1, s. 111-123. 7 O monografiach etnograficznych patrz: K. Adamus, Monografie wsi w Polsce, "Etnografia Polska", t. 2: 1959, s. 157 -202; także J. Burszta, Dwa modele c.nourafic:nej monoorafii wsi, "Lud", t, 53: 1969, s, 147 -163. 8 S, Cercha, Łopus:na, wieś w powiecie nowotarskim, Archiwum Muzeum Etl:ogr<lficznego w Krakowie, P:Jż. 365. ) K, BaJa(}wa. Ma'erialy etnooraficzne pow. dąbrowskiego, ArchiWiUm Muzeum Etnograficznego w Krakowie, poz, 572/11. 6 �200 RYSZARD KANTOR Zjawisko migracj,i zarobkowych w okresi'e 1880 - 1900 W'ląze ona ze wzrostem zaludnienia i rozdrobnieniem gruntów. PosylalD,ie przez ub::>ższych gospodarzy córek na służbę do Tarnowa i Krakowa uważano za ,pOO1liŻ8.jąee ("we wsi śmiana się oZnich, źe Żyd'OlIllwodę [l>oszą"); miejsc pracy u gospodarzy we wsi broak>owało."Kiedy zwiedziano się o Sa'ksach - pisze K. Balaowa - gromady ,chudobniejszych dziewek i chłopaków rok r'OC'ZI1Iie wiooną wyjeżdżały do Ni'emiec na robJty Ipolne. BJ.gatsi wstydzili się jeździć na Saksy. Saksiarze jedna:k chwalili sobie pobyt w Niemczech, a zwłaszcza dobry wi·kt :i zar,obek. Powracali póżną jesiemą zaopatrzeni w porządną przyodziewę i z ładnym groszem, którego bogatszym pożyczać nie chcieli za to, że ci podśmiewali się z nich". Pisze dalej autorka 'O wyjazd,ach do Danii, gdzie były jeszcze le:psrze zar'obki, a zwłaszcza lepiej pol:skiegorobotnika tra'kt'owano. Dopiero joednak możliwość migracji zar,obkowych do St'anów Zjednocz,onych zbulwersowała prawdziwie wieś. "Ogromny ruch powstał w naszej wi·osce i okolicy, gdy dla imigrantów o.twarla grranicę Ameryka Północna. Agentami od wysyłania do Amery:ki byli Żydzi. P.odróż kosztowała 200 reńskich, czyli 400 kowno Kto nie miał pożyczki, albo sprzedawał coś z inwentarZ/a, czy też wydzierżawiał grunt i jechał. Gdzie była spora kup-ka dzieci, t.o jechało dwoje, a potem przysyłali pieniądze na drogę dalsz~'m dwojgu i tak w krótkim czasie ściągali do Ameryki całe rodzeństwo. W domu zostali tylko starzy ojcowie". Autorka zwraca uwagę na praoowitość emigrantów, którzy przysyłali pieniądze do domu na d>oku.p[l>O ziemi albo ~'olnienie gospodaT'ki z długów. Nie umyka jej uwadze także prob.em rozbicia rodzin w związku z wyjazdem jednego z małż,onków do Ameryki, j-ak również wszystki·e wyn1kaj~ce .z 'oddalenia :pT>.Z:elstrz'enneg::> lp:utnerów kQ[lilikty 1"0dzinne. "Nierzadko zdarzało się - zauważa K. BalaJwa - że pnostrtwiana sama na gospodarstwie (ż,ona - R.K.) przygospodarzyła s'obie najducha, a czasem i dwóch tak, że jak mąż z Ameryki przyjechał nie bardzo się radował z takiego przychówku". Część wyjoeżdż,ającyeh do AmerykJi PJizolstawała tam ,na !S,tale,więks.wść jednak wracała z rozmaitym dorobkiem. "Na Am-eryce jedni wyszli źle a- inni dobrze. Którym zdrowie służyło znaleźii doJbrą rob)tę, byli oszczęini, nie pili alkoholu - dorobili się majątku i pozostali na stałe w Ameryce. Inni powróciwszy do kraju p::>kupiii duże gosDodarsŁwa, nieoblożone lub wyczyścili ojcowiznę z długów i spłat. Wielu kurz i Zaduch fabryczny przy,prawiło śmierć zda a od rodzin i ojczyzny". Podobnych informacji w literaturze etn:>graficznej mamy wiele, choć stosunkowo rzadkie są równie wyczerpujące jak w m;mografii Mędrzechowa, wiele ich również znajdziemy w materiale nie publikowanym. Dotyczą one w pierwszym rze.dzie stwierdzenia faktu samych migr-acji, �Etnograficzne badania polonijne 201 w mmeJszym stopniu ich przehiegu, a w najbardziej ogranicz,onym zakresie ich wpływu na kulturę ludową. Ogólnie odczytać z nich możemy, ż·e migrowali raczej ludzie młodzi, nie ·obarczeni rodziną; że migracje miały na celu dorobienie się, zapewnienie sobie odpowiedniego startu życiowego. Widzimy w tych mater1iała,ch wyraź.ną "krnąbrność" mł.adzieży migrującej i zjawisko temperowania jej przez starsze pokolenia. J edna:kże sam wpływ kulturowy migracji, nawet migra1cji za OC2'an, n~e rysuje się tu jasno. Docierały za pośrednictwem reemigrantów na polską wieś pewne wytwory materialne, idee, umi'ejętnośei; jednakże mechanizm ich przyjmowania czy odrzucania nie interesuje w zasadzie badaczy. Być może zebranie ro~p.f>Oszonych, le,cz ilościow,o wcale licznych in formalcj'i typu ,powyż'2jplf'ze:ista1wi'one;go, mog1oby dać intelres;ujący mater,jał ilustracyjny na temat, jak funkcj<ono'wała tradycyjna kultura lucbwa 'W mOlmenCiiie'podda1wania jej poważlnej ,próbie, j1aką była b2'Z 'Wąltpienia ma'S,Qwamigr'a1cja ludnl{)lśai wiejskiej \k'ońca XIX wiekJU. Obok przyczyruków etnograficznych, obJik drobnych, choć niejedlltokr.();tnie bardzo cennych informacji przewijają;cych się w materiałaeh etnograf,icznych z ubiegłeg'o i bieżącego wieku, mamy takż'e - już nowsze - opracowalnia, ,które zajmują się kulturo'twórczą rolą migracji, opracowań opartych zarówno na materiale archiwalnym, a niekiedy także DJ badaniach terenowych. Chciałbym tu zwrócić szczególną uwagę na prace poświęcone migracJom sezonowym z terenu Małopolski południowej oraz na efekt systematycznych badań wybranej zbiorowości wiejskiej, jakie podjęła tuż przed drugą wojną światową K. ZawiS'towicz-Adamska. Migracjom sezcmowym-zarobikowym poświęcone są prace, bądź. ich ważne fragmenty takich autorów jak W. Jostowa 10, A. Kowalska-Lewicka li, M. Misińska 12, a ostatnio także M. Maj.13 Szczególny walor dla etnografa ma praca J. Burszty (} Grodzisku 14. . 10 W. J'o.stowa, Wędrówki zarobkowe górali podhalańskich, "Wierchy", R. 24: 1955, S, 141 - 153; tejże, Pasterstwo na Polskiej OrJwie, Wrocław 1972, s. 87 - 89; tf;jże, Z życia góralskiej biedoty, "Wierchy", R. 22: 1953, s. 111 - 130. 11 A. Kowalska-Lewicka, Kilka uwag o wędrówkach zarobkowych górali podhalańskich, "Kwa'rtalnik Historyczny", R. 64: 1'957, s. 114 - 12l. 12 M. Misińska, Podhale dawne i współczesne (wybrane zag'adnienia), "Prace i Mater.i,ały Muzeum A,r'cr.·eO'!Ctgicz.Jlego i Etnog1ra.f:icizne.gow Łodzi", Seria €'tJno.glraiicwa, rur 15, Łó·dź 1971, s. 18 - 62. 13 M. Maj, Zarobkowe migracje mieszkańców Polskiej Orawy w końcu XIX i pierws:::ej połowie XX wieku, ZNUJ "Prace etno,oraficzne", z. 11: 1973, s. 77 - 88; tejże, Sezonowe zarobkowanie pOZa wsiq mieszkańców Polskiego Spiszu, ZNUJ "Prace etnograficzne", z. 14: 19,81,s. 29 - 44. 14 J. BU'I'szla, Z niedalekiej przeszłości jednej wsi. Wychodźstwo. (IW:) Szkice z dziejów wsi, Warszawa 1955, s. 171 - 217. �202 RYSZARD KANTOR Wszystkie te opracowania charakteryzują się tym, że autorzy ich ujmują za@adnienia migracji sezonowych całościowo, tj. nie og;'aniczają się do ich przyczyn lub przebiegu, lecz p.;:)szukuj'c! ich odbicia w sferze kultury, a czasem nawet w sferz'C: szewko rozumianej świadomo:~lci, jak np. w przypadku migracji zarob'kowych-sezonowych z,e 8}isza i Orawy mljących wie.kie znaczenie dla kształtowania się świadomości narodoweJ mieszkańc6w tych regianów. Publikacje na temat s€z'O!nowych migracji zarobkowych c1Jstarczają również wiele wiadomości na temat mganizacji grup migrujących, warunków pracy, stosunków z p:raoodawcami itd. Na ,ogół właśnie ta strona omawianych opracowań jest str,oną najmJcniejszą, ich słab::>ścią natomiast - mimo wyraźnych usiłowań autorów jest wciąż pobieżne i zdawkowe traktowanie rezultatów migracji, ich wpływu na paszczeg61ne działy ludowej kultury regionu. Wydaje się, że nawet w najlepszych o~racowaniach autorzy nie m::>gli się wyzwolić od pewnego sch2matyzmu wo,cenie zjawiska. Ogólnie z prac etn::>graficznych wnosić m::>żna, że migracje sezonowe nie wywieraly wyraźniejszego wpływu na poprawę sytuacji ekonomicznej wsi. ZarobiJne pieniądze wydawano na bieżlCO, umożliwiaiy one przetrwanie zimy. W sferz·e stosun'ków społecznych, obyczaju czy wierzeń, znaczenie sezonowych migracji nie zostało do końca ujawnione. Bez wą1Ąpienia, aby zagadnienie to uznać za wyjaśnione potrzeba jeszcze wielu studiów i t:> chyba znacznie głębszych i opartych na szerszym materiale niż dotycł1:czasa,we. Kazl:miera Zawistowicz-Adamska tuż przed drugą wojml światową prowadziła niezmiernie interesujące badania w ZabJrowi-e, wsi leżqcej w powiecie brzeskim, znanym jako jeden z najbardziej ,,€ks)'ortowych" obszarów 'P'od koniec XIX wieku i w wieku XX. Badaczka zaintcl'esowa:a się k'onkretną wsią (.n.b. urodził się tu J ędrzej Ci~rnia-k, wyhi'tny działacz ludo\V€go ruchu kulturalnego), konkretną spoleczn03cią wiejską, starając się zgr·omadzić materiał, któ;ry miał ujawnić przeobrażenia, jakie zach::>idzą w kulturze ludowej na skutek €migracji. Badania mialy system::>wy charakter obejmując dwa w zasadzie problemy: emignwanie, jego przyczyny i skutki oraz funkcjonowanie gos;:Joo:Jars.t\v, z których wywodzili się emigranci. Wyni:ki z',);stały d.o'piero o.~)Ublikowane po wOjni.e, co .nie obniżyło w niczym końcowych efektów 15. Pi-erwszy raz w nauce polskiej, nie ty.ko w etnografii, wykazano wpływ m!r-;acji ,zaTóiwn::>w sfef'ze g'olSl;xxiarki, jaiki 'kultury. Praca byla Wz::>rCowa 15 K. Zawistowicz-Adarnska, ;:: badań teren~wych ~zews'ka-Adamczyk, Warsza wa 1978. Społeczność wiejska. Doświadczenia w Zaborowie., Łódz 1°48, wyd. 2 Warszawa Przemiany sp~leeznośei wtejskiej. Zaborów i rozw:l:ania 1958; M. Wicrupo 35 latach. �EtnofJraficzne badania 203 polonijne także w tym sensie, że zawierała szereg propozycji metodycznych oraz zestaw oryginalnych kwestionariuszy badawczych. Wart::>ści pracy K. Zawistowicz-Adamskiej podkreśla w przedmowie do drugiego wyda.nia J. Szczepań'SI:<i,widząc je nie tylko w walorach ;czysto naukowych, aJe także w specyficznym kontalkci.e badacza z bldaną zbior·owością· Autorce udało się nie tyko przedstawić rezultaty badań, ale także "proc(~s zżywania się z bldanymi ludźmi, .pl'oces wchodzenia badacza do badanej społeczności, zd::>bywa,nia sobie w niej miejsca, uznania i zaufania, które ol wi-era drogę do poznania wszystkich zakamarków życia uczuciowero, z trudno uchwytnych układów w stosunkach ludzkich". Po 35 latach badania Zawistowicz-Adamskiej, do pewneg{) stopnia, pawtóf'zyla w tcj samej 'ml-eJscowo:-;el M. Wieruszews:ka-Ad:amczyk, slwjerdzajqc stopień i zakres zmian, jakie się na przestrzeni tego okresu dok:.maly w życiu społecznym i kulturze wsi. W sumie obie te prace daj q materiał faktograficzny i zakres ref:-eksji, jakimi do tej pory etnografia pohka nie dys:Jonowała, ukazując jedno·cześnie dalsze możliwości badań nad wychodźstwem w kraju, z którego się ono wywodzi. Są one, a raczej powinny by:::, bo jak d{)tąd nie zostały w tym sensie wykorzystane, wzorowym przykładem zaprogramowania bad·ań nad mig.racjami i skul!cmi ich dla kultury wsi polskiej. Ogólnie można stwi-erdzić, że dotychczasowe badania etn/ograficzne nad nL; migracji dla ku:tury wsi polski-ej potwierdzają i weryfikują wnioski z bldań hisbrycz,nych i socjologicznych. Rola migracji najb'3.rdziej ujawniała się w sferze życia gos'podarczego. Aktywizacja rzemiosla i handlu; wzrost wagi pieniądza jako śmdka wymiany i miary wart·olŚd, :przemiany struktury agra:nej, ,przed okresem reformy roln-ej, wiązać n::llcży wyraźnie z odziaływaniem migracji. Do k'onsekwencji mi?racji należy także sto'pniowy wzrost stopy życiowej wsi. W sferz-e zaś kultury - jlk m:)wiliEmy zagadnienie to zostało słabiej udokumentowane notujemy wpływ €migracji na przyspieszeni·e tempa rozpadu kultury tradycyjnej. "Zał2manie izolacji społeczności, ko·ntakt ze światem - pisze jak naj słuszniej B. Golda - t::J podstawowe źródła przemian zachodzących w sbsunkach społecznych, obyczajowości i wierzeniach mieszkańców wsi" 16. Etnogr.aficzne badania 'Zbiorowoś'ci polonijnych Migr::Jwanie zwartych ?rup ludności wiejskiej z terenu Polski, osiedlanie się ich pOza obszarem etnicznie polskim było - jak wiemy - fa.k18 B. Golda, Konsekwencje emigracji ... , s. 123 �204 RYSZARD KANTOR tern notowanym przez e,tnografię, historię czy publicystykę co najmniej od wieku XVIII 17. P'onadto poza obs~arem etnicznie polskim, tworząc wysr;;y językowo-kuHu>fowe, pozostawały od wieków chłopskie społeczno,ści etnicznie polskie, stając się obiektem zainteresowań przed·e wszystkim językoz'nawców, al,e także niekiedy etnografów. Masowe migracje zarobkowe ludności wiejskiej z terenu Polski pod koniec XIX wieku i w wieku XX zostały oczywiście zauważone przez badaczy kultury ludowej; nie wywołało to jednak żadnych prób przepr·owadzenia badań nad tworzącymi się w tym cza's'ie w miejs,cu osiedlania emigrantó1w zbior·owościami polonijnymi. Do chwili obecnej etnografia polska nie ma niestety żadnych liczących się osiągnięć w badaniach tworzenia się, fUJn\kcjonowania i ,przemian kultury społeczności polonijnych w obu Ammyl:-{ach. Nie przeprowadzono dotychczas jakichkolwiek szerszych badań etnograficznych nadchłoiP'skimi zbio,rowośclami polonijnymi w Brazyjii 88. Tu luka wyd.aje s'ię szczególnie drażjwa, ze względu na fakt, iż - ja,k się wydaje - m.lmy w tym kraju do czynienia z sytuacją stosunkowo rzadką: imigranci-·chlopi pozostali chlopami, tworząc na nowym miejscu in tencjonalJnie zbiorowości będące próbą odwzorowania rzeczywistości społecznej i kulturowej terenu, który opuścili 19. Nie p["Zeprowadwuo dotychczas €'tnc>graficznych b::ldań nad chłoPSikimic'Zy farmerskimi 'Zib~:>riOWioŚiCi;ami ,po~'Q\l1Jij;nymi w Stanach ZjednlQic.wnych i Kanadzie, dając się wyprzedzić historykom i socjologom 20 Nic zainteres'ował etnografów - joak dotąd - proces przechodzenia, ll1ieraz nader gwaltoowny, jedno~tek czy rodzin - członków tradycyjnej społeczZob. np. bibl. zam.iesz{;zoną w a,rt.: E. Krasii1ska, Wychodźstwo polskie na Stan i potrzeby badań etnograficznych, ZNUJ ,..Prace etno.graficzne", z. 11: 1978, s. 41 - 62, bibl. s. 59 - 61. 18 S.pOTOinf. a cha·rakterze etnograficznym zawiera praca: Emigracja polska w Brazylii. Sto lat osadnictwa., Warszawa 1971. Interesujące są także, z punktu widzenia etnografa, prace: T. Dworecki, Zmagania polonijne w Brazylii. Polscy werbiści 1900 - 1978, Wa,rszawa 1980; M. Kula, Polonia brazylijska, Warszawa 1981. Nie mo'- ą one jednak zastąpić opracowania etnograficznego. 19 Kapitalnie ukazuje to powieść: R. Wachowicz, Polskie korzenie. Opowieść a życiu polskich emigrantów w Brazylii, Warszawa 1980. 20 Zob. zwłaszcza: A. Brożek, Sląwcy w Teksasie. Relacja a najstars:::ych pols'cich osadach w Sta'nach Zjednoczonych, Warszawa 1972; T. L. Baker, Historia najstarszych polskich osad w Ameryce, Wrocła'w 1'<81, Siwzegó.l,ric ro'zdz. VIl Obyczaje i życie codzienne Slqzaków w Teksasie; tenże, Panna Mana and P!uźmca. A Study in Comparative Folk Culture, (w:) The Folklore of Texan Culture, rt'd. F. E. Abernathy, Publications of the Texas Fnlklo're Society nr 38, Austin 1974, s. 218 - 226; J. L. Perkowski, Vampires, dwarves and witches among the Ontario Kashubs, Ottawa 1972; Z. Komorowski, Doroczne zwyczaje świqteczne Kaszubów w Ontario, "Studia Polonijne", t. 1: 1976, s. 203 - 241. 17 Węgry. �Etnograficzne badania poLonijne 205 ności wiejskiej - od wiejskiego ku miejskiemu styl'owi życia 21.GrOO emigrantów polskich w USA w krótkim czasie, .nie bez konsekwencji !kulturowych i świadomościowych, przeobroaziła się z chłopów w ~ohotnilków. PrzyZJnać trzeba, że lista podobnych zaniedbań mogłaby ciągnąć się znacznie dłużej. Nie przeprowadzono etnograficznych badań nad chłopskimi emigrantami we Francji 22, Danii 23, czy Bośni, o których niewiele więcej wiemy ponad to, że istnieją 24, tworzącymi chłopskie zbiorowości polonijne tak zróżnicowane, że ich zbadanie mogloby dać kapitalny materiał faktograficzny na temat zdolności adaptacyjnych jednostek i grup wywodzących się z tradycyjnych sp-ołeczności wiejskich, do niemal każdych społecznych i kulturowych warunków. Być może badania tego typu daŁyby interesujący materiał, mogący posłużyć zweryfikowaniu wielu z!)yt skrajnych -ocen na temat mentalności polskieg-o chlapa - czlonka zbiof.Owości tradycyjnej. Etnografia polska, jak na razie,nieco szerzej zajęła się chłopskimi zbiorowościami polonijlnymi jedynie w Rumunii, Turcji i na Węgrzech. Nie mam zamiaru na tym miejscu ,przedstawiać wyników tych badań, chodzi mi jedynie o ukazanie ichz;alkresu. Marian Golkiewicz - wybitny geograf i etnograf - zainteresował się w okresie międzywojennym Ikillwma wsiami na rumuńskiej Bukowinie. Wsie Nowy Sołoniec. Pojana Mikuli i PIesza zamies7Jkiwali w tym czasie zwartq grupą polscy gÓT:ale,Ipl()lt1c.mkowie Ipolskiej ludności Czadeckiego, części Śląska Cieszyńskiego. Pierwsi osadnicy '[, Czadcy, będącej wtedy pod panowaniem węgierskim, wyemigrowali na Bukowinę w rpoczątk",ch XIX wieku, gdZJie w otoDzellliu ukmińJskiej i rumuńskiej ludno~ci zachowali swoją odrębność kUlturOWą i poczucie przynależności do polskiej grupy etnicznej 25. 21 Wy·daje mi si<;. że et1nografia mogłaby j'UJŻo,becllie wnieść n1eco poprawek do cg'zcm:p!.i[Jilkacji ,~c:hemat,u '()'l"ga'lllizacj a- d0zo"ganlizaoja -<l'c'011gacli,za1cj a ,dOikGIlEmej przez W. 1. Thomasa i F. Znanieckiego. Materiał etnograficzny, na jakim oparli ~ię ci autorzy był nawet na początku XX wieku uderzają~o skromny. 22 Zob. np. K. Pudło, T. S'karżyńs;ki, Z badań nad kuLturq reemigrantów po!sl<IC!z : Francji, "Zeszyty Etnograficzr.e", 't. 1, W-roclaw 1963, s. 129 - 146 Z3 Spory niedosyt informacyjny pozo,stawia praca: M. A. Kowalsk.i, PoLacy UJ Danii, ,.Etnografia Polska", t. 14: 1970, z. 1, s. 57 - 73. 2ł K. Kwaśniews'ki, Z badań nad ku!turq reemigrantów z Bośni, "Zeszyty Llnografic-zl1e", l. 1, Wrocław 1963, s. 81 - 104. Wiadomo, że nie wszY'scy zo:,tali repatriowani do Polski. Część zamieszkuje obecnie Wojwodinę (wieś Ostojicevo). 25 M. Gotkiewicz, Pidni poLskich góraLi przetrwały na Bukowinie i rozbrzemiewajq na SLqsku, "Prace i Materiały Etnolgraficzne", t. 7: 1948/9, s. 348 - 363; ten7.e, O c:adeckich repatriantach z Bukowiny, "Etnog-rafia Polsika", t. 6: 1962, s. 93 - 133; tenże, Przyc::ynki do etnografii repatriantów z Pojany Mikuli na Bukowinie, �206 RYSZARD KANTOR Pojana Mikuli została w 1944 roku spalona podczas działań wojennych; los 'ten spotkał takŻ€ część wsi Plesza. Po wojnie objęto te wsie akcją repatriacyjną. R€patrianci żyją ohecnie w tfozproszeniu na obszarze ziem zachodnich 26. Etnograficzne materiały zebrane przez M. Got'kiewicza nie zostały w całości opublik'owane 27. Już jednak to, 00 znamy oddać może slkalę zainteresowań badacza. Główną uwagę :sk'oncentrował .an ma zwyczajach i obrzędach zbi'orowości, ~poro uwagi poświęcił również gwarze i folklorowi ustu·emu, poruiSzając także - choć już marginalnie - takie zagadnienia jak: budownictwo ludowe, ludawe lecznictwo, strój. Trudno dziś, bez znajomości reszty materiałów Gotkiewicza i jego planów badawczych, stwierdzić czy zbierał materiał do monografii etnograficznej, czy zajmował się jedymie gromadzeniem materiału o tych działach kultury, które wykazywały największą odporność na treści płynące ze S'Ll'onyobcych grup etnicznych oraz ,tych, któr·e - !przeciwnie - najbardziej na te wpływy były podatne. Po krótkim ,pobycie w Adampolu (Polone:ukoy) w Turcji, opublikował E. Pietraszek etnograficzno-historyczny szkic o tej wsi, zamieszkiwanej po części przez potomków osadników z Polski 28. Pisał w nim autor o genezie ·osady, o rozwoju zaludmienia oraz 'o pochodzeniu pierwszych osadników. Określał układ przestrzenny i zabudowę wS'i, zamieszkując także pewne 'Uwagi na temat gospodarki rolnej, hodowli, sadownictwa, myślistwa i ·turystyki - głównych źródeł dochodu mieszlkańców Adampola w różnych okresach jego istnienia. Jak widać z tego wykazu brak Lu dość zasadnłczych z .punktu widzenia potrzeb poznania źycia społecznego i kultury każdej grupy problemów: życie sąsiedzkie i rodzinne, zwyczaje, obrzędy, system wartości itd. 29 "Rocznik Mu'Zeum Etnogr.aficznego w Krakowie", t. 5: 1974, ',s. 227 - 238. Zob. także B DroZJdek, Wiesiele w Pojanie Mikulie, "Praoe i Materiały Etno'g,raiicZJl1c", t. 7: 1948/9, s. 364 - 367. 2t M. Meysner-Roztworowska, Z badań nad kulturą ludową reemigrantów polskich w Rumunii na Dolnym Sląsku, "Zeszyty Etllog'rafi<:zne", t. 1, Wr-ocłarw 1963, 5. 105 -1'28. Autorka ta obroniła w 1975 roku wyk'onaną pod kic.f. prof. dr" J. Burs z:ty pracę ,doktorską pt. Reemigranci ;:; BukoWiny Rumuńskiej na Dolnym Sląsku. Analiza procesów adaptacji i integracji. Niestety, opracowanie to(), jak dotąd, nie zostało opubliikowane. 27 Na pod:stawie zachowanych po M. Got'kiewiczu mai-eriałów opracował pod kier. pr'0f. dr Klimaszewskiej w 1979 roku pracQ magisterską jego syn Marek Gotkiewicz: Ciągłość i zmiana w obrzędzie weselnym repatriantów : I'ojana j\iIikuli (Arch. KES UJ). 28 E. PietraG~ek, Polonezkoy polska społeczność wiejska w Turcji, "Etnografia Polska", t. 18: 1974, z. l, s. 85 - 98. 2P Zwrócił na to uwagę W. Sohisiak, Emigracja jako przedmiot badań etnograficznych, "Przegląd Polonijny", R. l: 1 975, z. l, s. 36 - 37. 1 �Etnograficzne badania 207 polonijne PostuJ.ował E. Pi€traszek gruntowne przebadanie dziejów i kul'tUlry wsi Adampol, twierdząc, że "pod wieloma względami jej istnienie i !przeobraż~nia mijały 'cha'rakteT wyjątk'CJlwy i lIliepow1Jail":za1ny w dz.i,ejlaeh palskiego ooadnictwaemigracyjnego". Postulat ten spełniły, do p€wnego tylko s1JCJlpnia, opracowania Jerzego J. Łątki, a przede wszystJkim jego książka Adampol - polska wieś nad Bosforem 30. Autor, z zawodu dzierunikarz, z wykształcenia etnograf i orientalista, daje w tej pracy wyczerpującą historię Adampola opartą na mało znanych, :po części zu,pełnie nieznanych źródłach archiwalnych oraz kreśli barwny obraz wsi z:początków lat siedemdziesiątych naszego wieku. Podkreśla s-iC;często -czyni to także J. S. Łą.tka - polsk'ość Adam,pola, tworu dość fantastycz,nej koncepcji politycznej. Podkreśla się polS\.1{oŚć pierwszych o,sadJników(nie wszyscy z nich w ogóle byli Polakami); nikt jednak, jak dotąd, lIlie postawił 'pytania, co 'owa "polskość" oznaczała w sferze ku1tury, nie w patriotycznych deklaracjach. Otóż, jak łatwo się zorientować, 'od samego początJku istnienia Adampola wytworzył się swoisty konglamerat kultUT'owy, swoisty twór będący w rzeczywistości czymś nader oryginalnym i lniepowtarzalnym. Osadnicy 'Pochodzący z rozmaitych regionów Polski, różniący się pochodzeniem społecznym i tradycjami ku1turalonymi, utJworzy1i i przekazali potoulkom pewien wzÓir polskości, po'lskości kultury i języka. Wzór ten, jak można sądzić po jego trwałości, 'odznaczał się wielką siłą atraikcyjnoś'ci ,i określenie go wydaje się najpilniejszym zadaniem dla badaczy dziejów Adampola. J. S. Łąt'ka IpJiSltuluj'e,'choć sam !Zdaje się sądzić, że j'est już za ,późno, podjęcie na szeroką skalę zakrojonych badań nad kulturą potomków Polaków w Adampolu, dziś wsi o nazwie Polonezk6y. Przeprowadzone przed dwudziestu laty dałyby bez wątpienia pasjonujące wyniki, wzbogacając naszą wiedzę o mechanizmach tworzenia się i funkcJonowania poJ.onijnych zbiorowości na obczyźnie, ich odporności i podatności na procesy asymilocyjne. Niestety, dziś "Ipoloskość"tej Wsi zan1kła niemal ZoU!pełnie. Stał się dawny Adampol modnym letniskiem, jego nieliczni stali miesz/kańcy nikną wśród przybyszów. Ile jeszcze podobnych chłopskich zbiorolWlolśoi pollQ1ll1ijnych umkni,e uwadze etnografa? Jedną z nich udało się objąć badaniami niemal w ostatniej chwili. W 1977 roku pracownicy Katedry Etnografii Słowian Uniwersyte1tu Jagiellońskiego przystąpili do pierwszych -chyba w dziejach etnografii lPalskiej systematycznych badań nad polonijną zbiorowością chłopską. Po30 J. S. Łątlka, Polonezkoy - Adampol. specyfika POlska wieś historyczno-kulturowa Polonijny", R. 5: 1979, z. 2. s. 113 - 125. nad Bosforem, polskiej wsi Kraków w Turcji, 1981; tenże "Plrze,gląd �208 RYSZARD KANTOR cząikowy etap badań trwał cztery lata, a jego rezultatem jest monograila potomków osadników z Polski, zamieszkujących na Węgrzech 31. Do ok'r-esu drug1ej wojny światowej istniała w północnych Węglfzech wieś DeTenk, zasied_ona - o czym świadczą źródła historyczne - przez element etnicznie po1s!ki jeszcze w początkach XVIII wieku. Wieś przestała istnieć w latach drugiej wojny światowej, a jej mieszkańców przesiedlono m. im. do połaź onej niedaleko Mi~Slkolcaosady Istvanmajor. Osaru:1 ta, :gruipujqOa zlna!czną większiDŚćprzesiedl'eńc6w z Derelnlku stała się mi'ejscem intensywnych badań ebnograficznych. Za cel wstępnego etapu badań uznano zrekonstruowanie kultury mieszkań,ców Der·enku sprzed oIkresu ich przesiedlenia (bez uznania, że była to "kultura rodzima"). W praktyce udało się o.siągnąć, nie dla wszystkich działów kultury jednaikowo-, obraz kultury z przełomu XIX i XX wieku. Obraz ten jest jakby bazą, o którą opierają się wszelkie dalsze badania, :np. badanie przemian kultury zbiorowości po przeniesieniu się jej na różny diametralnie ,od poprzedniego teren, zamieszkiwany Iprzez ludność rdzennie węgierską znajdującą się w permanentnym kont3kcie z osiedleńcami (na poprzednim miejscu zamieszkania interesująca nas grupa była względnie izolowana). Pierwsza część opracowania zawiera zarys gospodarki grupy wraz z ogólną cha'fakterysty1ką wsi, określeniem świadomości historycznej i etnicznej jej ludności. Z zagadnień go'spodarczych szczególną uwagę zwrócono na stosunki własnościowe, rolnictwo, hodowlę i pasterstwo, gos:p:Jdarkę leśną i ,przyswajającą oraz prace zarobkowe poza własnym gospodarstwem. Ogólnie scharakteryzowano przemiany gospodaTki po przesiedleniu i jej obecny stan. Drugi tom opracowania zawiera charakterystykę Derenku jako zbiorowości lokalnej, omówienie instytucji rodziny i jej funkcji, ,norm zachowania i mor-alności, szeroko potraktowano {)brzędy i zwyczaje r,odzinne ,oraz doroczne, a ta1kże wiedzę i w-ierzenia oraz - w nieco węższym zakresie - demonologię i lecznictwo ludowe. Do pracy dołącwno slownicze'k wyrazów i zwrotów gwarowych. Trz-ecia część, znajdująca się obecnie w przygotowaniu, zawierać będzie analizy takich problemów i procesów jak: trwałość i zmienność (wraz zQlkreś-leniem) bagażu kulturowego mi-eszkańców Derenku, rodzaj i znaczenie kontaktów z węgierskim otoczeniem, stopień asymilacji społeczności wsi Istvanmajor itd. Powy~sze przykłady dokonanych wcześniej badań etnograficznych 31 R. Kantor, E. Krasiń-s:ka, Potomkowie osadników ~ Poski we wsiach Derenk i Jstvanmajor na Węgrzech. Monografia etnograficzna_, CZ. 1. Zar)'s gospoda'l"ki, Z~UJ "Pra-c'e etno,graficzne", z. 15: 1981, Cz. II. Kultura spoleczna iduc'! :,wa, ZNUJ "Prac€ etnograficzne", z. 17: 1981. �Etnograficzne badania 209 polonijne nad kulturą pololnijnych zbioTowOślci wykazują, iż badania te ograniczać się mogą ni·emal wyłącznie do stwierdzenia stanu tzw. dziedzictwa kulturowego grupy (M. Gotkiewicz), mogą być badaniami o szerszym zasięgu, np. wybrane zagadnienia historycznego i społecznego rozwoju danej zbiorowości (Adam?,o,l), ale mJgą być również z założenia próbą zrea.iwwa.nia :S'ZJer'SflJejjeszcze kc}Ucepcji, kWlOepcjizar'ejestrowaJru:a kultury korukr'etJnej zbi'01"o'Wo3Q.iipolonijnej w rozwoju i zllllielnno:śd na przestrzeni dłuższego okresu jej istnienia i wchodzenia w kontakty z kulturą etnicznie obcego a dominującego otoczenia. o g ó In e 'Z a ło ż en i a Ip T 'b ·a d ·a ń p oC) l ;Q ni j n y c h. I()IP :o'n IQwan y'c he ,t u'og if a f i 'c z n y c h Etno,grafia podejmując jakiekolwielk badania kultury zbiorowości polonijnych, włącza się tym samym w badania procesów asymilacyjnych, jak~m podlega każda zbiorowość etniczna w otoczeniu innych etnicznie zbi·orJlwo.ki, chaf'aJkteryzujących się odrębnośeiami kulturowymi. Asymilacja ujmowana jako proces obejmuje zarówno akulturację jak i integrację społeczmą. Nkul'turacja - zgodnie z H. Kubiakiem - to "szeroko pojęta przemiana wzorów kultury, doikonująca się pod wpływem uczestnictwa w różnych formach życia społeczno-kulturalnego kraju osiedlenia" 32. Z powyższego mJże wynikać, że przedmiotem etnograficznych badań kultury zbioTowośd polonijnych powinien być pr,oces przemiany wzorów kultury macierzystej w sytuacj i trwałego kontaktu zbiorowości polonijnej z etnicznie obcym otnczeniem, reprezentującym wzory mniej lub bardziej odrębne. Walerian Sobisiak sformułował określenie "kultura rodzima emigrantów". P'oję6e t,O, jeglQ 'zd:anliem,ohejmuje: "dzliedzLctw'O kulturowe kraju po·chodzenia wychodźców, to jest ogól zachowań ludzl~ich i w związku z n:mi wytworzo.nych wbiektywizowanych elementów danego etnosu, zarówno materialnych jak i duchowych warbości i uznaw:lnych spos.;:>b;')w pastę Jowania, posiadanych, przyjętych i ,przekazywanych przez jego przedstawicieli prz.ebywających za granicą" 33. Zianiem W. polonijnych jest wań wychxiźców, mego dz:edzictwa H. Kubiak, 32 romków lyc:ne, 5. 62. 83 14 Lud. Sobisiaka najważniejsze w etnograficznych badaniach "wszechstronne i gruntowne poznanie zespołów zachozwiąz'.mych z utrzymyw::mi·em i pJi,elęgnacją rodzikultur·owego, a dopiero w dalszej kolejności takich pr,oProces kultarowych (w:) Stan przystosowania krajów i potrzeby W. Sobisiak, Emigracja t. LXVIII osiedlenia. badań jako spolecznego emigrantów Podstawowe założenia nad zbiorowościami przedmiot p::>lskich polonijnymi, badań ... , s. 47. do wa- i konklu?ie Wrocław te::>re19/6, �210 RYSZARD KANTOR blemów, jak aJkult:w1acja, asymilacja i integracja w llOlWymśrodowisku, czy wresz·cie w ogó,le badanie wspólczesnej 'kultury emigracji, bądź współczesnego modelu kulturoweg.o wychodźcy" 34. Propozycja taka to - w moim przekonaniu - zawężenie morż.liwośd bada'wczych etnografii. Ograniczenie się do badania dziedzictwa kulturowego i zachowań związanych z jego pielęgnacją, łatwo może sprowadzić badania do prostej rejestracji reliktów przeniesionego niegdyś przez emigrantów bagażu kulturowego i przesłonić fakt, iż kultura jakiejkolwiek zbiorowości polonijnej jest 'tworem dynamicznym, składającym się z nie zawsze spójnych elementów kulturowych :kraju pochodwnia i kraju ,osiedloenia. Zg'ocizić Soię należy z twierdzeni'8m G. BabińskliegKl35, re !kultura zbiorowości polonijnej składa się c o n a j m n i e j z trzech skladników: z elementów kultury kraju pochodzenia (wsi, re.gionu, narodu) zachowanych w mniej lub bardziej zmienionej formie; z elemootów kultury kraju osiedlenia (nieraz bardzo zróżnicowanej), przejętych przez emigrantów i ich potomków oraz ze swoistych wytworów kulturowych, będących rezultatem procesu przystOlSowania się zbiorowości etnicznej do nowych warunków. W IffiJlimprzekonaniu ,powyższe j.est ;podstawowym iprzoomi!otem badań etnograficznych kultury zbior,owo.5ci polonijnych jest k u l t u r a, a nie ich d z i e d z i c t wok u l t u r o w e. Oczywistym dla mnie jest, ż,e znaczenie dziedzictwa kulturowego (zarówno rzeczywistego, jak i skompilowanego z elementów kultury obcej, choć atrakcyjnej dla c.złonkÓw danej zbiorowości 36), wyraźniej zaznaczy się w dwóch przypadkach: a) w badaniach kultur zbio,rowości składających się z wychodźców z jednej lub z bliskich sobie grup ;regionalnych; zbiiOf'owości, które w wyraźny sposób kontynuują typ gospodaflki przeniesiony z kraju macierzystego (polonijne zhiorowościchłoipskie); b) w badaniach tych zbiorowości polonijnych, które, choć nie chłopskie czy farmerskie, są jednorodne regionalnie i pozostają w stałym kontwkcie z regionem, skąd się ich członkowie wywodzą 37. u tamże, s. 36 rowości nijnych. 46. G. Babiński, Metodologiczne problemy etnicznych w społecznościach Materiały z sympozjum badań odrębności pluralistycznych, zorganizowanego przez kulturowych (w:) Kultura skupisk Bibliotekę Narodową zbiopolooraz Warszawa 1981, s. 9 -10. lMI Znany jest powszecpnie fakt, że niektóre zbioNwości polonijne uz:naly za swój - »,rodzimy" strój krakowski, a·c:clwlwiek członkowie tych zbiorowości nie'· :nedy pochodziE z terenów, gdzie strój ten ,nie byl w ogóle znany. Zob. np. J. Karrll'ocki, Przyczyna rozpowszechniania się ubioru krakowskiego jako stroju narodowego, "Pol:ska Sztuka Ludowa", R. 30: 197.6,nr 2. 37 Zob. interesujący art. T. V. Gromada, Rola regionaLiZmu w życiu Polonti amerykańskiej, (w:) Stan i potrzeby badań .•. , s. 353 - 363. lnstytut Historii PAN, �Etnograficzne badania polonijne 211 W tym ostatnim przypadku .możemy natrafić na niezmiernie inberesujące dla etnogJ"afa zjawisko; zjawisko petryfikacji pewnych elementów kultury regionalnej na nowym miejscu osiedlenia ich nosicieli. Kultl1["a ludowa Podhala na .przykład, jak zdaje się wskazywać szereg zjawisk, zmieniala się szybciej w pewnych przejawach (po części nawet zanikła), gdy tymczasem kultura zbiorowości emigrantów z Podhala w Chicago przechowała szereg elementów teg·o rodzaju w stanie niemal "skansenowsk;m" ~8. Czy tak istotnie jest, czy przekonanie takie nie jest swoistym mitem, na to pytanie powinien dać odpowiedź etnograf znający w dostateczny sposób przemiany kultury ludowej Podhala, a jednocześnie olrientujący się w ~ecyfice kultury polonijno-podhalańskiej w USA. Etnogifaficzne b3.dalnia kultury jakiejkolwiek zbiorowości etnicznej muszą się wiązać z wyborem elementów tej kultury podlegających badaniu. Wychodząc z założenia, iż kultura każdej .zbiorowoś-ci jest wewnętrznie ustrukturalizowana i ma segmentalny charakter, postuluje się badanie kompleksów ku1'turowych, np. form gospodarowania i całej sfery zjawisk zwyczajowo-obyczajowej z tym związanych, życia rodzinnego, domu miesZlkalneg-ojako sfery kultulfowej itd. W ten sposób do pewnego stopnia unika się stosowania dawnego podziału na materialną, duchową i spałeczną kulturę, .podziału, który zacierał całościową naturę kultury, pawodował jej atomistyczne poznawanie. Tylko badanie kompleksów kultu'r'Owych jest w stanie dać odpowiedź na pytanie, dlaczego w określonym momencie historycznym zmiana jakiegoś, z ,poZ'Orumarginalnego, elementu kultury powoduje lawinę zmian, bądź staje się przyczylllą wyrażnie zarysowanej zmiany skokowej. Wybór kompleksów kulturowych w badaniach etnograficznych kultury zbiorowości polonijnych każdorazowo zależy od specyfiki badanej zbiorowości. Oczywistym jest jednak, że wybJry te koncentrować się muszą na sferach: życi-a gospodarczego w szerokim rozumieniu, życia rodzinnego i sąsiedzkiego, życia rej.igijlIlegooraz sferze obyczajowo-zwyczajowej. Oczywistym postulatem jest bad 3.Jn ie wszelkich przemian ikulturowych zbiorowości etnicznych w opalrciu o poznanie szerokiego tła przemian społecznych w lonie tych ~biorowości 39. Przemiany zbiorowości, zwłaszcza lokalnych, wpływają wyraźnie na przemiany odrębności kulSwego cza'su pi-sal z właściwą sobie ekspresją J. Wikt-ol': "W cieniu dra.paprzytula się poLska chata, ok-ryta strz€Chą. pod którą trwa obrzęd, zwyczaj, pieśni jakie rodzice przywieźli z dalekiej za,pomnianej wioski Syn')wie przej~li to szczególne dziedzictwo i przechowują jakby w muzeum". Po.glądy takie występują dość często, ale - jak :sądzę - nie mają większego pokrycia w faktac.h. It G. Babiński, Metodologiczne problemy ba.dań ... , s. 21. 18 czy chmur 14· �212 RYSZARD KANTOR turowych i ich charakter 40. Dyrektywa szczególnego obserwowania czterech aspektów życia społec7Jlloego:a to: a) organizacji etnicznych (zwłaszcza kulturowych, m. in. szkoły i parafii); b) społeczności lokalnej i przemian więzi społecznej; c) struktury wykształcenia czbnków zbiorowości etnicznych i d) przemian struktury społeczno-zawodowej tych zbiorowości, wydaje się niezmiernie istotna dla programowania dalszych b.ldań Inad kulturą gru.p !pol'onijnych, takż,e badań o charakterz'e etnogmfiC7Jllym. W świeLe powyższych założeń i uwag wydaje się, że wybJr konkretnych zbiorowości polonijnych i problemów badawczych, którymi etnografJwie powinni się w pierwszym rzędzie zająć, zależy od ich istotnych - z punktu widzenia zainteresowań etnografii - cech oraz ogólnych potrzeb badawczych, wynikających ze sbopnia zaawansowania teoretycznych i empirycznych ustaleń na gruncie ogól<nych badań polonijnych. Obecnie, w moim przekonaniu, naj pilniejsze są monograficzne badania niemal zupełlnie nie znanych k!ultur polonijnych zbiJrowoś.ci chło?skich. O zbiorowościach miejskich (wielko- i małomiejskich) wiemy dzięki badaniom s·ocjologicznym st'osunkowo wiele, także w zakresie znajomości ich kultury i j'ej prrZ!emian. Etnografowie powinni dostairozyć iJnfJ<rmacji o przebiegu proces6w asymilacyjnych zachodzących w zbi·orowośeiach irnneg·orodzaju; w zbioT'owośeia1ch,00 do których kultury można postawić tezę, iż jest ona mniej podatna na zmiany, na obcy wpływ, że jest bardziej zachowawcza, że lepiej przechowuje relikty i żywe elementy kultury rodzimej, że Jest to - w pełnym znaczeniu te[o sbwa - kuHura etniczna. Za takie uchodzić mogą kultury chłopskich zbiorowości poloonijnych. W empirycznych badaniach chłopskich zbiorowości polonijnych etnografia najpełniej mogłaby zast'os'ować sobie właściwe metody badawcze, z powodzeniem wykorzystywane i doslkonalone przez ostatnie dziesięciolecia. Obserwacja etnograficzna i wywiad, d:Jkonywane podczas intensywnych b.1dań terenowych, w specyficznej atmosferze osobistego kontaktu badacza ze zbiorowością badaną wraz z analizą źródeł zastanych (zwłaszcza historycznych), umożjwibby, jak np. podczas badań na Węgrzech, z·ebr2nie materiału fakt.ograficznego, który następnie z powodz·eniem iillożlllia·aln:ali:wwaćw katego,riach procesó'w a:symilacyjno-irntegracyjnych. Postuluję zatem rychłe zmganizowanie i przeprowa~lzenie systematycznych etnograficznych badań kultury wybranych zbiorQwości polonijnych, w pierwszym rzędzie chł.opskich. Etnografia polska - co starałem się dowieść powyżej - jak dotąd 40 tamże. s. 21. �Etnograficzne badania 213 poLonijne niestety, zarówno w przeszłości, jak i obecnie nie zaznaczyła wyra'zniej swego udz'1ału w badaniach zagadnień wchodzących w zakres szeroko rozumianej problematyki polonijnej. Uznając rolę plrocesów migracyjnych dla kształtowania się i przemian kultury ludowej, nigdy nie poświęciła im większej uwagi, kontentując się ustaleniami dyscyplin pokrewnych. Nie przeprowadzo,no do Q\S'tatnich lat konsekwentnych i na lS~eroką slktalę 'Z;<l\pr!og~amowanychbadań kuvtury zbó.'O'l"1owości polOlltijnych. Stan taki ni!e wydaje sli.ęuSJprra:wiedliwiony. Należy dążyć dla wykOlrzystarIIllia€,bnogr:afii w ni!edalekiej p1rzyszłOOcó. w tego tYlpub:adtaniach, 00 zależeć będzie m. in. od uświadomienia sobie przez jej pTzedstawlicieli zarówno doniosłości problematyki jak i zaniedbań w jej pozmaniu. Zamiast zakończenlia Ukazała się ostatnio praca, która choć nie rozwiązuje żadnego z po.przednio poruszonych przeze mnie problemów, ani - w moim przekonaniu - nie zapełnia żadnej z is'totmych luk w poznaniu problematyki sygnalizowanej, godna jest wnikLiwej uwagi i rzeczowej krytyki. Jest ona bowiem pierwszym na gruncie polskim etnograficznym (etnologicznym) studium z zakresu kulturowej antropologii etnicZlI1ej. Praca A. Posern-Zielińskiego 41 bez wątpienia wzbudzi żywe zainteresowanie wśród badaczy problematyki polonijnej. Na tym miejscu ustosunkuję się do niej jedynie w takim zakresie, jaki uzasadniają prezentowane w artykule tezy. Zamierzeniem autora było, co koresponduje z zamieszczonymi powyżej sugestiami, ukazanie kultury Polonii (tu amerykańskiej) nie od strony zaiC'h!owanych,przeżytków. Mia'ł on :IlIaoelu "prześledzenie procesu powstawania, rozwoju i stopniowego ograniczania zasięgu etnicznej subkultury środowisk polonijnych" 42. Jalk naj słuszniej pisał dalej autor, że "w miejsce rodzimej kultury przywiezionej w bagażu imigrantów pojawiły się nowe formy kulturowe, różniące się znacznie zarówno od wzorów kultury kraju ojczystego, jak i od kultury głównego nurtu społeczeństwa amerykańskiego kształtowanego przez anglosaski i protestancki etos" 43. Najzupełniej zgadzając się z autorem. co do zakresu pracy podnieść należy, iż zdaje się on przerastać możliwości jednego człowieka. Jest to 41 A. Pasem-Zieliński, Tradycja Wrocław 1'9;83. 42 tamż,e, s. 11. 43 tamże, s. 12. ~ykańskiej, a etrlJiczność. Przemiany kultury Polonii ame- �214 RYSZARD KANTOR raczej zadanie dla zespołu badawczeg:o. Ogrom materiału, jaki nal-eżało (p::>::idać anal:iiZlie,brak Ipra:c:syntetyc:zn)T'Ch,poświęconych węższym rzagadnieniom spowodował, iż na obecnym etapie wiedzy ogólnej o Polonii amerykańskiej nie mogł~ powstać praca odzwieroiedlająca całą złożoność problematyki, lecz jedynie - co zresztą dostrzegł autolf i co uznał za naturalną kOlDsekwencję przyjętej perspektywy badawczej, ukazująca "podstawowe symptomy zmian (kultury polonijnej - przyp. R. K) ... główne formy i treści... najwąŻDiejsze mechanizmy akulturacyjnego procesu" 44. W konsekwencji prąc? wydąje. się katalogiem problemów, których auto,r nie próbował rozwiązać, lecz jedynie zaanonsował je niekiedy w sposób niemal publicystyczny. Pololnia amerykańska, w zależności od szacunków, zdaje się liczyć llmjmnriej t:J:izy,la royć :moż·e a dwa T:aJZytyle miliJ:mów c:zł'onlków45. Nasuwa się pytanie czy istnieje jedna kultura Polonii amerykańskiej, czy wiele? A może jest ich tyle, ile is1Jnieje środowisk polonijnych w AmeryCt'. Czy kultura zbiorowości emigrantów góralskich w Passaic i kultura farmerska zbiorowości w starlie Wisconsin podlegała tym samym bodźcom i tak samo się zmieniała? Teksas i Chicago, zbiorowość robJtników i zlbiJl'o'wOŚĆ chłapÓIW-farm:erów. W czym ich podl()ibieństJwo,w czym różnice? A. p.osern-Zieliński w Uwagach końcowych stwierdza: "tak jak 'nie ma jednej zwartej społeczności polOlllijnej, tak też nie istnieje jedna ściśle określona kultura Polonii; przejawia się ona bowiem mimo występowania wielu wspólnych cech, w różnych formach, w zależności od okresu -chronologicznego i środowiska społecz-nego" 46. W moim przekonaniu w znacznym stopniu udało się autorOWi ukazać owe wspólne cechy; zatarta z-ostała Jlatomiast w znacznym stopniu owa różnorodność form kultury polonijnej. Może dlatego, że to CD wspólne łatwiej ujawnialo się w materiale z jak'iego autor korzystał, ujawnienie zaś teg!o co różne wymaga przeprowadzenia dogłębnych studiów terenowych, stałego i długotrwałego kontaktu ze środowiskami polonijnymi, tak przecież różnymi, jak środowisko robotników z Detr·oit, farmerów z okolic Stevens Point, czy potomków pionierów z Panny Marii w Teksasie. Praca A. Pasem-Zielińskiego - efekt wybitnej erudycji badacza jest cenna przede wszystkim dlatego,_ że ukazuje horyz-onty problematamże, s. II. Niewątpliwie mylił ~ię E. Kusielewicz pisząc o <:lwunastu (nawet piętnastu!) milionach Ameryikaln6w po:1skiego pochodzenia. Zob. E. Kusielewicz, O stanie kult.ury polskiej w Stanach Zjednoczonych, "Przegląd Polonijny", R. 1: 1975, z. 1, s. 80. ~ A. Pasem-Zieliński. Tradycja a etniczność ... , s. 288. 44 4S �Etnograficzne badania 215 polonijne tyki badawczej, ukazuje złożoność zagadnień, jakie wchodzą w zak'res pojęcia kultura Polonii amerykańskiej. Praca spełnia wielką rolę inspirującą - także na gruncie metodologii badań polonijmych, zwłaszcza etnJgraficznych - lecz jeszcze raz dowodzi, że wielkie syntezy w naukach społeczno-historycznych rodzić się muszą na bazie solidnych i wszechstronnych studiów cząstkowych. A takich, jak poprzednio dowodziłem, jeszcze nie podjęto. Należy bez wątpienia badać przemiany kultury zbior'owisk polonijnych, lecz oznacza to po prostu obecnie, że należy owe kultury poznać lepiej niż dotychczas. EYSZARD KANTOR ETNOGRAPHIC RESEARCH ON POLISH EMIGRANTS. PROPOSITIONS FACTS AND (Summary) The article attempts at evaluating hitherto existing achievements of Polish ethnography in 'the slbudies on POIlish eilTIli,gralllits living ali! o,ver the wOIri1d,especliallly in the analyses regarding the influence ,of emigration and re-emigration both on :he forma'tion and t'ransformatiQln ,of the culture of Polish vma,ge. In the author's opinion PoUsh ethnography has not been strongly ma,rked as [he research on Poli'Sh emigrants is concerned and despite attempts undertaken by same investigators (e. g. M. Got'kiewicz, E. Pietrasz,ek, J. A. Łątka, E. Kn-;mska, R. Kant-or) i't has only begun to specify thesubject of its interest, scope of research and methodology. According to the author, monographic studies of pea:sanis' and farmers' communities of Polish migin in Brasil, Canada, the United States and some other European co'untries (Jugoslavia, Romania) are the most pressing task to be taken up by Polish ethno'graphNs. Contrary to some conceptions (e. g. W. Sobisiak) the 3uthor thinks that ethnographers should nOlt be interested only in the so-called native culture of PoUsh emigrant,s, but thek culture in general, both i.1 ,ts native (Ilements and specific cultural "products" resulting from an adapta\tion of ethnic g;'oup to new conditions. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/19ff140d76d6daad1251600bf53f640b.pdf 827b720875cb494154d3bb2c96deadac Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1879 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1743 Title A name given to the resource Materiały i dyskusje / LUD 1984 t.68 Description An account of the resource LUD 1984 t.68, s.217-272 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 68, 198~ III. MATERIAŁY I DYSKUSJE LARISA CZARNOCKA Zakła,d Etnografii UMCS Lublin STOW ARZYSZENIA MŁODZIEŻY WIEJSKIEJ NA WSI UKRAIŃSKIEJ W II POŁOWIE XIX W. - NA POCZĄTKU XX WIEKU Tradycyjne stosunki społeczno-obyczajowe na wsi ukraińskiej w II połowie XIX wie1ku - na początku XX wieku są przedmiotem stałych zainteresowań ukraińskich etnografów. Według wiadomości źródłowych 1, dziewczęta i chłopcy na wsi uk'raińskiej w wyżej wymienionym okresie - zgrupowani byli w organizacjach, zlllanych w etnografii ukraińskiej pod nazwą "parubockich ta diWiockich gromad". Gr'omady miały duże znaczenie w organizowaniu pracy i wYip'JiC'zynkumłodzieży wiejSlki'ej Of'aZ w uroc:zyslJoś1cia1chweselnych. Mając lat 15 - 16 chłopcy mieli prawo najpierw do obserwowania życia gromady w charakterze widzów, następnie do wkupu i stopnioweglO aktywniejszego zaangażowania w życiu gromady. Najważniejszym warunkiem umożliwiającym chłopcu wstąpienie do gromady był wiek, najczęśeiej 17 - 18 'lat. Mł'ods'Zym w:ie:kierrn z reguły me przyjmowano, Z'abrallliilalDlo Iprr-aw1aWSltę,PUna "dJoslWitikli","weez€rnyci", chyba że IW charakterze widzów. Z nielicznych wyjątków 2 dowiadujemy się o istnieniu samodzielnych zgrupowań młodzieży w wieku młodszym (12 - 16 lat). "Meńs'i" spotykali się tak samo jak starsi organizując swoje "doswitki" . No Wołyniu znany był podział na "rozriady" 3: "starszych", "serednich" i "maleńkich" (od 10 lat). "Doswitki" zorganizowane były przez wszystkie "rozriady" z tą różnicą, że starsi spotykali się w oddzielnym pokoju, mając muzykę i jadło wyłącznie do swojej dyspozycji, natomiast "seredni" i "maleńki" organizowali zabawy. W tym wypadku chłopiec 1 Odpowiedzi IkoTespondentów wiejskich ników InstY'tutu ,sztuki, follkloru i etnog'raiii stulecia - przechowywane są w miej,s-cu. 2 MaryupoI i okolice. 3 Grupy wiekowe chłopców. na Ankietę rozesłalną ,przez pracoww Kijowie w lata-ch 10 - 30 bieżąoego �218 Materialy i dyskusje JUz od lat lO-ciu uważany był za czł'Onka "gromady", natomiast mając 17 - 18 lat wstępował do gromady oficjalnie, stawiając "mohyrycz" przewodniczącemu ("atamanu") i chłopom w wieku starszym. Po opuszczeniu gromady (zamążpójściu bądź ożenku) przez "starszych", wolne miejsca zajmowane były przez "młodszych", co przyczyniało się do pewnej ciągłości gromady 4. J·eż·eli w rodzinie doras.tało kLku chłopców, uzgadniało się między nimi kolejność wstępu do gromady. Zdarzało się, że młodszy braŁ górował nad starszym sprawnością fizyczną. W tej sytuacji jego wstęp do gromaidy mógł być Iprzy~piesZ'Ony. SpmWlll'ość fizycZJllIa, wy1Jrzymałość, zręczno'ść, odwaga, umiejętność żartowania, śpiewania piosenek, opowiadania bajek, kawałów - icenio.ne były bardzo w gromadzie. Z reguły chłopcy cisi i płochliwi nie byli lubiani, najczęściej byli przedmiotem żartów, kpin ze strony dziewcząt, co uważane było za wielki wstyd. Jeż'eli chło.pak oprócz wieku posiadał wymienione wyżej umiejętności, mógł zostać przyjęty bez "mohorycza"(chociaż takie ustępstwa zdarzały się rzadko). Dowiadujemy się z materiałów archiwalnych, że dla dziewcząt najważniejsżym warunkiem wstępu do gromady był wiek. Dziewczęta wiejskie 'Zaczy.na·ły odrwi-edJZJać,~dJoswhtJki", "wece;omytCJi", "wułyai" mając lat 12 - 13. Sbosunek r·ooziców do gromad, do których należały ich dzieci, nie był wszędz~e jednakowy. Najczęściej był on bardzo niechętny, ponieważ dzieci biorące udział w życiu gromady zanfedbywały obowiązki domowe. P,od pT·esją opinii wiejSJkliej r1odz:ice zmuszeni byli liClzyć silę z fakt'em p'Tzyna,leżllio,śoi syna (córki) do gr'omady, dając pieniądze na "mohorycz" w wypadku składek, cÓrce - fundując udział w postaci produktów (mąki, kaszy). Ta sama opinia wiejska bardzo przychylnie widziała natomiast udział młodzieży w wykonywaniu obQwiązków spolecznych, takich jak: dyżurów nocnych, zabezpieczenie mienia przed pożarem, wypasu bydła na .pastwiskach, pilnowania porządku itd. Wszystko to brane było pod uwagę przez rodziców. Syn po wstąpieniu do gromady stawał się bardziej samodzielny, jego sta tus rodzinny ulegał zmianie. Rodzice zaczynali liczyć się ze zdaniem syna w sprawach gospodarczych, syn mógł wydawać zapracowane pieniądze według własnego uznania, wychodzić z domu bez zezwolenia rodziców, samemu szukać narzeczonej. Jeg·o sytuacja rodzinna była bardziej uzależniona od woli rodziców w wypadku życia poza gromadą. Jesienią wybierano przewodni·czącego gromady - atamana. Wśród 4 KyiV, lust. s'Zt., faJkI. i etnografii f. l - 3, 330, s. 4. �Materia!y i dyskusje 219 młodzieży wyróż'niały atamana odwaga, pracowit,ość, umiejętność załatwianlia s!;Jtr'aworg,mi:z,ocyjnych. Czasem o wyoorzte decydiJwaJ wiek i doświadczenie, jeżeli chłopak jeszcze się nie ożenił :i. pozostawał wśród młodszych kolegów. Ataman - to miano dla przewodmiczącegto gromady charakterystyczne dla całej Ukrainy, może za wyjątkiem południowego zachodu, gdzie wodzireja młodzieży nazywano "berezą" (od jego udziału w wigilijnych uroczystościach). Odznaką atamana był bat przypięty do pasa; zwykle z tą odznaką siedział ataman na hOIlJoT'o'wymmiejscu za stołem. Członkowie gromady równi'eż nosili bicze, ale wyłąci'Jnie podczas potyczek z chłopcami z innej wsi 5. Obowiązki atamana były następujące: wyznaczenie w kalendarzu dni dla zorganizowania "doswitek", "weczornyć", "wułyć", pilnowanie porządku w gr oma/d'Z1ie,TOIZStlfzyglanie komfliiktów między ch~Oipcami (najczęściej z powodu dziewcząt), pertraktacje z crtamaonem innej gromady, przyjęcie do gromady nowicjuszy. Najczęściej pierwszym doradcą i pomocrni!kiema'1tamamł był skalfbn:Jk ("kaZlIl<acz;ej"), I()ic1lp'owiedzri<aliny 1:zJ3 wspólny fundusz. Na południowym zachodzie wśród członków gromady działała instytucja koleżeńskiego sądu, któremu przewodniczył "beil'eza". Do dys.pozycji "berezy" wybieralni byli pomocnicy ("sudci") 6. Pijaństwo, pIlotki, a przede wszystkim postępowanie niezg'Odne z kodeksem koleżeństwa - uważane były za wykroczenia przeciwko tradycyjnemu prawu gromady i były powodem do wydalenia z niej. Zwyikle decydował o wydaleniu ataman, który często się naradzał z p-ozostałymi członkami gromady i postę.p'0wał zgodnie z ich wolą. Zawarcie związku małżeńskiego uniemożlilwiało atamanowi pełnienie wli wodzireja wśród młodzieży i zmuszało do rezyglnacji z tej funkcji. Krótki zazwyczaj okres "be2lkrólewia" kończyły wybory noweg,o przywódcy ("prowidcia "), czasem brata poprzedniego. Wielkość wsi wpływała na ilość gr'omad na jej terenie. Duża wieś (powyżej 100 - 150 1L3.gród)była 'limowni'e ,pod:ziehma Ina d:zielmri.ce(tzw. "kutky"), z których każda posiadała własną organiza:cję młodzieżową. Z reguły duża wieś, (800 - 1000 zagród), liczyła 3 - 4 "kutky" 7, często sklócone między sobq z powodu dziewcząt. Jeżeli do którejś z dziewcząt w gromadzi-e chodził chłopak z inn-ego "kutka", to musiał postawić "mohorycz" - "wkupitsia w kutok". W przeciwnym wypadku mógł być pobity. Pobity chłopak nie darował, przy pomocy bEskich przyjaciół o!fgal 5 Kyiv, Inst . .';zt., fo·l:k!. i etno'grafH f. 1 - 3, s. 8. f. 1 - 2, 330, s. 8. .,Rutok" -część wsi mająca własną 'Organizację młodzieżową. a Kyiv, Iln"Sit. szt., folk!. i etno'~afii 1 �Materiały 220 i dyskusje nizował zasadzkę, w wyniku której czasem zdarzały się nawet poważne obrażenia. W tym czasie chłopcy chodzili z biczami. W okresie "pokojowym" biczów nie noszono. Jeżeli zaś chŁopak z innego "kutka" "wkupił się" z "moho'ryczem", to mógł spOikojnie odwiedzać wybraną dziewczynę. Dziewczęta bardzo lub:ły odwiedziny "cudzych" chłopców, uważając, że "wtedy zabawa lepsza" 8. W okresie jesienno-zimowym (październik ..•kO'niec lutego) dziewczęta i chłopcy prawie codziennie wieczorem organizowali spotkania - "doswitki". Mlodzież zbierała się razem w specjalnie do tego celu wynajętej chacie, w domu wdo'wy albo rodzd.ny, nie posiadającej dzieci. W guberniach Ky:iwslki,ej, VinlIllidk!irej,Połtawskd.'ej i C:zrernihO'Wskiejza wynajęcie chaty i uzgodnienie opłaty za nią z gtOspodarzami odpowiadały wyłącznie dziewczęta. Według umowy płacOOloproduktami (pszenicą) i pewnymi czynno'ściami: dziewczęta dostarczały same opał, podczas świąt zobowiązane były wybielić i posprzątać dom 9. Ataman pilntOwał przestrzegania porządku w domu, zapobiegał szkodom i kradzieżom. Na ogół szanowano gospodarzy, jeżeli zdarzały się kradzieże, to daleko od wynajętego domu. Kradzieże uważane były za poważne wykroczenia przeciwko grom3Jd:z[re,Ip'oprełniJaniekh byłlo powrdem do szybkiego wydalenia z gromady. Najczęściej niezbędne do zorganizowania "doswitek" opał, oświettlenie ("kaganci") uczestnicy przynosili ze sobą. Młodzież zbierała się około 5 - 6 wieczorem. Dziewczęta szyły, chłopcy reperowali obuwie. Coraz głośniej brzmiała melodia piosenek, coraz częściej śmiech przerywał żartobliwą rozmowę. Przerywano pracę, rozpoczynano grę w karty, podawano poczęstunek. Alkoholu piło się raczej mało. Organizowano najprzeróżniejsze gry i zabawy 10. Muzyki na "doswiltkalch" nile 'bylo. Mhldzlież ibawiłla się dio pólluocy, a JWSloibo,tęje:szC'ze dłużej. Pod koniec sobotniej zabawy młodzież zostawała na noc w wynajętej izbie do rana. Prawo zwyczajowe gromady przewidywało możliwość dla każdego chłopca spania z upodobaną dziewczyną. W razie "wkupienia" z "mohoryczem" chłopiec z innego "ku tka' był traktowany z wielkim szacunkiem, na znak którego mógł przenocować ze swoją dziewczyną 11. W wypadku odmowy dziewczyny, była ona traktowana dosyć surowo pcr:zez chłopców z gromady, znajdowała się w trudnej sytuacji Kyiv, Inst. szt., falkI. i etnografii Kyiv, Inst. szt., folkI. i etnog1rafii 10 "W IsU\sida" (sąsiada), "w numer ezt., falkI. J etnogr. f. 1 - 3, 330, s. 5. u Kyiv, Inst. ,szt., falkI. i etnografii 8 9 f. 1 - 3, 330, s. 4. f. 1 - 3, 330, s. 4, 23, 30. a", "w .harbuza", "W kaprysy", f. 1 - 3, 330, s. 1. Ky!v, List. �Materiały i dyskusje 221 społecznej 12. Źródła nie podają żacllnych informacji na temat bliskich intymnych stosunków w gromadzie między chłopcami i dziewczętami. Można przypuszczać, że stosunki w grom3.dzie były na dosyć wys::>kim moralnym poziomie, dziewczęta szan::)\vano, dbano {) nie. Wiadomym pDWszechnie był negatywny stosunek społeczno·ści wiejskiej do dziewczyny, która przed ślubem straciła "wianek". Wśród da,nych archiwalnych spotykamy się z wiadom::>ścią, że pan młody zobowiązany był dać gromadzie pieniądze na "moh::>rycz", jako opłatę za cześć ("czestn::>st") panny młodej 13_ Noc:egi wspólne chłopców i dziewcząt nie były zjawiskiem powszechnym nawet dla jednej gubernii, w jednej wsi można je było zaobserwować, w innej nie. Zdarzały się rzadk::>, a jeżeli tak, to chbpcy i dziewczęta ognniczali się do wzajemnego zalecania się. Rodzice patrzyli na wspólne noclegi spokojnie, nie obawiają'c się o niemoralne zachowanie dzieci. Na pocz~ltku marca "doświtki" kończyły się. Na przedwiośniu i na wiosnę of[anizowano "składki", które oznaczały koniec sez'onu zimowego. Podczas "składek" przeważała muzyka, piosenki, tańce i - obfity poczęstunek z "m:>horyczem". Te e~eme!I1tyodróżniały "skł3.dki" od "do5wit2'k", podczas których pracowano, a zabawy były na drugim miejscu. Pamiętamy, że gromada miała swego "kaznaczeja", który zbierał pien:ądze na "mohorycz" od chłopdw, b'ldź wydzielał część zebranych poprzednio pieniędzy ze wspólnej kasy. "Składki" dzieliły się na "składki" pieniężne i "naturoj". W wypadku ostat.n:m "m:>horycz" przynosił na spotkanie każdy chlopak osohno, i trzymał do pewnego czasu bute.kę w kieszeni. Gdy gromada zasiadała do stołu, wyjmował butelkę i częstował ko~egów 14. Dziewczęta przynosi~y ze SJbł produkty żywno3ciowe. W życiu gromady "składki" można potraktować jako zjawisko raczej r:za::lkie. Najczęści·ej uf'qdzxne były w okresie pf'zeodwielka;nJenym, na Matkę BJską Zielną, Św. An:lrzeja i w marcu obowiązkowo kończyly okres z:my - okres "doświtek". Chlopcy i dziewczęta bJ.wili się podczas "skłJdek" hucznie, ale rozchodzili się do godziny ID-tej, ponieważ l'owrót ze "składek" o p6źniejszej porze był niemile widziany przez rodziców. Z rozpoczęc:em prac polowych młodzież wiejska nie miała m)żliwoś12 Rysowano na ścianach zewnętrznych izby mieszkalnej malowi,dla o niep'l"zyzwoitej treści, strzelką wsklzywano od domu dziewczyny k:erunek ku domowi woowca, 13 "Archiwum Towarzystwa Geo',e-raficznego ZSRR", s. 16, 1, N 29, s. 13 u Kyiv, Inst, szt., folkl. i etnografii f. 1 - 3, 330, s. 22. �222 Materiały i dyskusje ci codziennego spotykania się. Zbierano się sporady,cznie w wolne od pracy wieczory przy bramie którejś z zagród albo poza g.ranicami wsi, w stepie. Młodzież spotykała się na powietrzu przed świętami. Podobne S1PlQtka'niia Ina 'wiosnę i w lecie młodZlieży wiejskilej już lIlie w dlQlIl1Ju, ,a ne [>OW1etr.zu,ruosiły nazwę "wecZJDlfnyć" i "wułyć". Na tYJP'O'WY abflalz,ek wiejskich "wyluć'Slkłaidały się zalbawy ruchowe 15, plotki, iZl8.wierandenowych znajomości, śpiewanie piosenek. Wiadomośd źródłowe, dotyczące "weczornyć" są zbyt powierzchowne i nie pozwalają na dokładniejsze z nim zapoznanie się. Często nie różnią się istotnie "doswitki" i "weczornyci", w innych wypadka'ch różnice występują wyraźniej. Najbardziej "weczornyci" organizowano w wigilię świąt, w okresie zarówno zimowym jak i wiosenno-letnim. Ze względu na przewagę elementów roz,rywkowych, podobne byly do "składek". Chłopcy mieli prawo przychodzić na "weczornyci" w każdym' ,,'kutku" wsi, dziewczęta natomiast trzymały się swojej dzielnicy. W charaikterze widzów na "weczornyci" dopuszczano dzieci, żonatych i ludzi w wieku starszym. Najczęściej używalnY'mi 'ins-t1"'umentamimuzyoznymi były na "weC'ZJomyooch" ha1rmoni a, bęben, skrzypce. Poza "doswiatkami", "składkami", "weczornycami", "wułycami" czynne życie "parubockich" i "diwookich" gromad przejawiało się podczas świąt, szczególnie w okresie Bożego Narodzenia w tzw. "koladowaniu". Ilości uczestników grupy kolędników nie da się określić dokładnie, nie wiadomu też, czy chodzili wszyscy chłopcy, czy tylko wybrana część. Nacz.e;l,e "pochodu" stawiano przewodn:iczącego ("bereze"), pOS.~3id.lająceg'o dobry glos konieczny do śpiewania kolęd ("koladok"). W trakcie pochodu po wsi "bereza" dzwonił specjalnym dzwonkiem, obok idący chłopiec niósł gwiazdę kolędników ("koladnuju zwiezdu"). Podczas kolędowania chłopcy śpiewali piosenki, życząc gospoda'rzom domu szczęścia i pomyślności, za swoje życzenia otrzymywali dary w postaci produktów i pieniędzy. Otrzymane dary wpisywano do specjalnej księgi, którą pro,wadził sekretarz ("artielszczyk"), a pomagał mu skarbnik ("sczetowod"). Na kolędowanie członkowie g'Tomady musieli mieć specjalne zezwoleni'e OldpGlfafii. Gmmada tylkJo w tym wYJ.fYadku mogła k'olędować, jeżeli część uzbieranych pieniędzy i darów żywnościowych przekazała na C€rlciew. Z l'€l5'Zltyk'OTzysta1agromada podczas ocg'clJnU Z'Ow.am1i a "sildrad.€Ik" 1~ 1£ Znane są wyłącz.nie nazwy: ,IW dowgoi łozy" - u chłopców, "haiłki", "w dytiaty", "szuma zaplita,ty" - u .dziewcząt. Kyiv, Inst. szt., fol'kl. i -etlnografii, f. 1 - 3, 330, s. 8. 18 Kviv. In5lt.szt., folkI. i etnografii, f. 1 - 2, 291. S. 2. �Materiały i dyskusje 223 W okresie Bażego Narodzenia organizowały "składki" zamężne kobiety ("mołodyci") i ich mężowie, ale podobne spotikania były nieliczne. W niektórych guberniach Ukrainy 17 można było zaobserwować w ramach g,romad wtórny podział na samodzielne stowarzyszenia chłopców i podobnie dziewcząt. Zbierali się oddzielnie chło·pcy bez udziału dziewcząt na posiedzenia, na których załatwiano sprawy "pokoju" lub "wojny" z innymi "kutkami", sądz.ono chł·opców, którzy przekro·czyli prawo gromady, albo organizowano "składki" i g'ry w karty 18. W okresie wiosennJ-letnim na świeżym powietrzu urządzali chłopcy swoje męskie zabawy 19. Jeśli chodzi o wspólnotę dziewcząt, to miała ona porównaniu z chłopięcą ("parubocką") znaczenie mniejsze. Dziewczęta podejmowały wspólne decyzje i występowały jako całość podczas organi:wwania "doswitek", "weczornyć", ale nie "składek", za które odpowiedzialno'ść ponosili chłopcy. Między sobą dziewczęta wybierały "starszą", najbardziej doświadczaną w sprawach gospodarczych. Czasem była nią gospodyni wynajętego domu ("do'świtczana maty"), która pilnawała po'rządku oraz przyrządzania potraw. Dziewczęta winny jej były wyjątkowe posłuszeństwo. "Doswitczam.a maty" cieszyła się szacunkiem również wśród chłopców, ale ze wzglę:iu na doświadczenie, a nie na wiek. Materiał archiwalny dotyczący ,diw'ockich gromad" jest skąpy, na podstawie luźnych pojedynczych wzmianek trudno wywnioskować {) zwartej całości. P!fzypuszczenie, Ż€ "parubocki" i "diwocki" gromady istniały w ramach jednego zjednoczenia młodzieży na wsi ukraińskiej na przełomie wieku XIX - XX i na początku wieku XX - wydaje się najbardzi·ej bliskie istocie rzeczy. Po zawarciu związku małżeński·ego chłopiec czy dziewczyna opuszczam Igroma1dę.Mo~liJwY1ffi jest ipJ"Z2IpI'()WladZJenie krót:Jkiej anali'zy, która ucLoWt01cłni. •.aby i:stn:ien:'e O'rgaJlliza1cyjnychi prawnych norm ,g:r1omadyW obrzędowości weselnej. 1. Wiemy z przebiegu ohrzędowości weselnej, że pomyślne swaty w domu rodziców dziewczyny zostawały pnypieczętowane wypitym "m:::>horyczem" przez przedstawicieli obydwu zainteresowanych radzin. W13dolffiJ05Ci arehii1walne z guber'Ilii Kyti:wskiej, Czernihowskioej podają, że chłopiec, który już zaswatał dziewczynę, powinien był postawić "mohorycz" kolegom w "gromadzie", Jeżeli pochodził z innej wsi, to "mohorycza" powinno było być jak najwięcej. Zazwyczaj wypijanie "mohorycza" odbywało się w domu, w którym plfzedtem olrganizowano "doświtki". Zbierały się dziewczęta i chl.opcy. Obowiązkiem panny młodej było wrę17 18 l' Okolice Kijowa, Vi-nnica. Kyiv, Inst. szt., foLkI. i etnografii, "W IdOlwg'Q;i lozy". f. '1 - 3, 330, s. 28. �224 Materiały i dyskusje , czyć od siebie prezent dla "doswitczanej materi": chustkę, płótno lub coś innego. Spotkanie to m:alo nazwę "zamówiny" 20 i organizowane było na kiLka dni przed właściwym weselem. Według relacji z guberni Połtawskiej wiemy, że w wigilię wesela państwo młiodzi, bojarowie, drużki szli do izby, w której w zimowym okresie odbywały się "doswitki", w lecie wyb:'>r miejsca spotkania był dowolny. Państwo młodzi kupowali wódkę, organizowali zakąskę i częstowali młodzież, która w tej sytuacji nazywała się "czelad" 21. Państwo młodzi musieli szanować wiejską tradycję. W wypadku lekceważenia ustalonego obyczaju młodzież wiejska mogła nie pnyjść na wesele, panna młoda mogła zostać bez drużek, a pan młody bez bJjarów. 2. Dziewczyna już wyswatana do oficjalnych zaręczyn mogła odwiedzać swoje ko~eżanki na "doswitkach" i "weczornycach". RJZem z nimi szykowah swój posag. Do tej samej izby przychodził pan młody z muzyką i prezentami 22. 3. Do norm obyczajowych "gromady" można zaliczyć weselne "perej'ny" (wymaganie odkupnego za pannę młodą). Uczestniczyć mogli w "perejnach" ludzie w wieku podeszłym, ale w zwyczaju wiejskim było. to przywilejem chłopców. 4. Do ciekawych obrzędów wese'nych w gubernii Czernichowskiej można zaliczyć "chustky", organizowane u panny młodej po "swatach" jako zakończenie "zaręczyn". Przed obrzędem "chuistek" panna młoda zapraszała do siebie "hulaty" (bawi~ się) dziewczęta i chłopców. Przyjeżdżał pan młody i starosbowie. Panna młoda podawała im chustki, co mOŻn!l było tłumaczyć, ja:ko j-ej oficjalną zgodę na małżeństwo. Sie!dlzące za stołem koleżanki częstowała w:'>dką i chlebem pokrajanym na drobne kawałki 23. Pan młody częstował wódką kolegów. Po obrzędzie "chustek" po kilku dniach panna młoda znów organizowała u siebie spotkanie młodzieży. Zebrani "witali" pana mlodego i jego wybrankę. Po przywitaniu nastęoowal pJczęstunek w postaci wódki i chlEba - "palanyci" ze strony pana m~odego, cienkich placków ("blinów") ze strony panny młodej 24. 5. Zasadniczą treścią "dziewiczego wieczoru" odbywającego się w wigLię ślubu było pożegnanie panny mł!odej z koleżankami, ze stanem dziewictwa. Kyiv, Inst. szt., falkI. i etnografii, f. 1 - 2, 270, s. 7. "Archiwum Towarzystwa GeoglraHczne"o ZSRR", f. 31, 1, N 9, s. 12. 22 "Archiwum Towarzystwa Geo·graficzneglQ ZSRR", f. 104, 1, N 331, s. 2. 23 Częstowar ie ch).ecem przez pannę młodą zapowiadało szybkie zamą ;pój.icie. 24 P. Litwinowa-Barto'sz Wesilni obriady i zwyczai u seli Zcm!ianci C lóciuwślkogo powitu na Czernihowszczyni., s. 78. [W:) Materiały do ukrainśko-ruśkoi etnologii, 1900 r., t. 3. 20 21 �Materiały i dyskusje 225 "Dziewiczy wieczór" jako obrzęd był wydarzeniem, które zatwierdzało pouszczenie "gromady" przez dziewczynę wychodzącą zamąż. Można dopatrywać się tutaj pewl".£j łączności pomiędzy formami oJ:'ganizacyjnymi stowarzyszenia młodzieży i obrzędowością weselną. W istocie rzeczy "dziewiczy wieczór" powtarza "weczornyci", w bardziej wybujałych kolorach, z dodaniem niektórych szczegółów obrzędowych. FRANC'.ISZEK SIELICKT Instytut Filologii Słowiańskiej Uniwersytet W'roclawski ANEGDOTY ° NARODOWOŚCIACH I WYZNANIACH W B. POWIECIE WILEJSKIM Wiadomą jest rzeczą, że na pograni<::z·achnar·odowościowych występuje zjdwisko wzajemnego naśmiewania się z ludności odmiennej. Na Wiłeńszczyźnie dochodiiły do tego jeszcze różnice wyznaniowe. Zobaczmy, jak to wyraziło się w anegdotach, bytujących w byłym powiecie wilejskim, a szczególnie w okolicach wsi Mikulino gminy dołhinowsJkiej, z której pochodzi piszący te słowa. W miejsc:owościach tych mieszkała ludność w większości katolicka, uważająca siebie na Polaków, jakkolwiek m6wiąca po białorusku. Anegdoty też były tu opowiadane po białorusku, najwyżej z cytowaniem słów odpowiednio POlSlkich czy rosyjskich. Niestety, nie jestem w stanie odtwo·rzyć tekstów w języku Q·ryginalnym (poza dwoma tyłko - nr 23 i 46), przekazuję je więc po polsku i w streszczeniu. Teksty oczywiście tracą przez to na swej poetyce, zachowują jednak sens ideowy, a co głównie tu chodzi. Blisko połowę anegdot przytaczam z pamięci własnej, inne za,pisałem od informatorów, którzy wskazani są w przypisach. Dla lepszej orientacji treściowej wplt'owadzam tytuły do każdego tekstu. 1. Oficer r o s y j s k ii polska panienka. Sta.cjonujący na Kresach oficer rosyjski zalecał się do miejscowej polskiej szlachcianki. co by ją nie zapytał, słyszał w odpowiedzi po polsku: "Owszem". Zafrapowany tym, zwrócił się do kolegi znającego język polski by mu wy jaśnił, co znaczy to "owszem". Kolega postanowił zakpić z niego i mówi: "Znajesz, ona tiebia tak postojanno rugajet; «owszem» - eta ich po;skoje rugatielnoje słowo". Rozgniewany oficer wpadł do domu pa- ° 15 Lud, t. LXVIII �226 Materialy i dyskusje nienki i krzyknął: "Ja i tiebia owszem, i twoich roditielej owszem, i cełyj twoj dom owszem!" Trzasnął drzwiami i wyszedł. 2. R o s j a n i n b y ł n a p i ę ć w i a r s t z a w s z ę d z i e. Rosjanin znalazł się w towarzystwie Polaków, z których jeden, podróżnik, przechwalał się tym, że dużo zwiedził miejscowości. Rosjanin także chciał zaimponować swymi podróżami i po każdej miejscowości wymi·enianej przez Polaka podawał swoje miejscowo·ści. Gdy Polak wymienił kilkadziesiąt miejsc, w których był i słyszał wciąż nowe nazwy terenowe, w których był Rosjanin, zaperwny, krzyknął: "Ja byłem wszędzie!" A na to Rosjanin: "A ja był jesz'cze piat' wiorst za wszendie!" 3. S ł o d k i e s ą g ę s i e ł a p k i. W pewnym towarzystwie chwalono się, kto co dobrego jadł. Przebywający w nim Rosjanin rzekł: "Sładki gusiny łapki". Zapytano go: "A ty ich jedał?" Odpowiedział: "Niet, ja ~ch:ni,ejoeida,nroja widiał, ,balkmoj diadia jedał". 4. Po l a c y d z i w n y n ar ód. Rosjanin, który jakiś czas mieszkał wśród Polaków i zapoznał się z ich językiem, po powrocie do kraju mówił: "Polski - stranJnyjlllaT'o::1.:w łóżka'ch s!piat, a kr'Q'wati na sz,ejach nosiat. I u nich wsio "pan"; pan otiec, pani matka, Pan Bah, Pan Jezus i daże obyknowiennyj tufiel li nich - pan tu£iel". 5. P Q l s ki ż u l i k c h Y t r z e j s z y. Spotkało się dwóch żulików -- polski i ruski. Położyli się spać. Polski powiesił swój zegarek na ścianie. Ruski powiedział, że go ukradnie. Ale gdy zgasili światło, pols,ki cichcem schował zegarek. Zaczął udawać śpiącego. Ruski chciał skraść zegarek, ale nie było go w tym miejscu. Potem polski żulik pokryjomu powiesił zegarek na tym miejscu, wstał i zapalił papierosa. Ruski ZQbalCzył, że :zegareik wisIi. Lecz potem Polak zno'wu slchował zegaTek i gdy Ruski podszedł aby go skraść - nie było go. Polak jeszcze ze dwa razy wstawał palić i ciągle to chował zegarek, to go wieszał na ścianie, a Ruski nie mógł go żadną miarą skraść. I nazajutrz poiwedział: "Polskije żuliki chitriej russkich" 1. 6. P a l ak z a b r u d z i ł b u ł k ę m i a d e m. Polak znalazł się na targu w mieście rosyjskim. Chciało mu się jeść, ale miał p:eniędzy tylko naku'Pno suchej bułJki. Kupił ją i za,czął 'przemyś:iwać, jak by tIU zdio1byćoo'ś do niej. Widiz:i,że pewi€nchłJip sprzedaje miód z wiadra. Więc niby nienaumyślnie wrzucił do niego swą bułkę. Chłop poderwał się i krzyknął: "CzY'to ty SiOil'isz [zaślmi'ecasz] maj illihy::1.?" Polak poderwał !bułkę z wiadra i mówi "Izwini, no eto ja twoim mierzkim [parszywymI miodom sgaJwn:ial swoju buliku". I oidsiz'edlslzy,zjadl ją ze smakiem 2. 1 Podał Józef K:rasowski (1971), la·t 80, b. mieszkaniec wsi Habiitacja gm. budsławskiej pow. wilejskiego, ostatnio zam. w Wolowie Sląskim (zm. w 1975 [".). 2 Po,dala Janina HryhorO'wicz-Lubniewska (19'83), lat 61, b. mieszkanka m-~;:J Rudslaw :po·w. wilejskiego, ohecnie zam. w Wolowie Sląs'kim. �Materialyi dyskusje 227 7. C h l e b s u r o w y a ż s i ę k li r z y. Spotkali się podróżni Polak i Rosjanin. Szli razem. Gdy zatrzymali się na odpoczynek, pytają siebie nawzajem, kto z nich co ma do zjedzenia. Polak powiedział, że ma bułki, a Rosjanin odrzekł: "U mienia chleb, syr i kurica". I Rosjanin zaproponował, żeby jeść wspólnie, najpierw to, co gorsze, a potem to, co lepsze. Polak się zgodził. Zjedli więc najpierw jego bulki, a potem Rosjanin dostał z torby jedynie jakiś marny chleb. Polak pyta: "A gdzież ten ser i ku'ra?" A Rosjanin odpowiada: "Ja wied' tiebie goworił, szto u mienia chleb syr Isurowy] i kurieca [aż się kurzy z niego]". 8. Ł a d n y s e n. Wędrowali Polak i Rosjanin. Byli gł.adni. Znaleźli na drodze jedną bułkę, która wypadła z wozu przejeżdżając·ego kupca. Była ona za mała do podziału, Rosjanin więc zaproponował, aby położyli się spać, i komu się pa-zyśJI1iładniejszy sen, ten zje ową bułkę. Gdy PolilJk usnął, Rosjanin zjadł bułkę i też zasnął. Po obudzeniu się, Rosjanin pyta Polaka: "nu, czto tiebie sniłoś?" Ten odpowiedział: "Sniło mi się, że anieli wzięli mnie do nieba i widziałem cudny raj". Na to Rosjanin: "Ja także widieł wo snie, czto tiebia angieły wziali w raj, \Vat ja i podumał: wied' tam w raju }ego nakarmia t. I potomu ja wział i sjeł bułku". Tekst ten wymaga komentarza. Jego wątek pochodzi ze staropolskiej facecji, znanej już w XVI w. Występuje w niej trzech podróżnych, którzy mieli jeden bochenek chleb3., idą więc spać .a głodzie, postanawiając oddać chleb temu, kto będzie miał najpiękniejszy sen. Nazajutrz jeden opowiada sen o niebie, drugi o piekle, trzeci zaś mówi, że śnili mu siG ci obaj, w niebie i w piekle, wobec czego doszedł do przekonania, że chleb im niepotrzebny i zjadł go. Anegdota ta znajdowała się w Dziejach Rzymskich i byla pochodzenia wschodniego. Na początku XVII w. motyw ten posłużył za osnowę pierwszego intermedium w języku ukraińskim, pomieszczonego w Tragedii ... Jana ChrzcicieLa Jakuba GawaLowica (wyd. 1619). Na Białorusi istniała też inna wersja tej anegdoty, w klórej występował Cygan i chłop. Za pomocą najpiękniejszego snu zdecydowali oni przyznać jednemu z nich zmalezione prosię. Chłop zjadł mięso i wytłumaczył się tym, że We śnie Cygan pozwolił mu na to 3. 9. C h ł a p i ill a g i s t r a t. Za czasów carskich chłop białoruski trafił do dużego miasta i tu zachciało mu się wyjść na stronę. Nie wiedział, gdzieby mógł to uczynić. Wtem zobaczył wywieszkę z napisem 3 J. Krzyżanow5ki, 1063, s. 104; - Romans systematycznym, t. 2. Wa'oc!aw Warszawa HJ62, s. 109; J. Janów, Zródla niektórych baśni ludowych w Po!scei 'Tia Rusi. Lwów, 1'928, s. 28; J. R. RomalFlW, Bielorusskij sbornik, t. 3. Wit'ebsk 1887, 'S. 429; L. Barag, Sjuzety ! m.llt:,.lJy l.ielaruskich narodnych kazak. Min~k 1978, nr 1626. 15' Polska polski bajka wieku w XVI. układzie �228 Materiały i dyskusje rosyjskim "Magistrat'" (z twardym 'znakiem na końcu). Chłop nie najlepiej czytał po rosyjsku, ale przesylabizował jakoś, że tam 'pisze "Magu sr:at' ". UciJes:zyłsię i załatwił tui obok drzwi wejśc,iowych. Gdy go p.rzyłapał policjant, chŁop pokazał napis na wywieszce i w ten sposób wywinął się od kary. 10. W i e ś n i a c z k a i p o m n i k M u T a w i o w a w Wi l n i e. B3ba wiejska przyjechała do Wilna i zobaczyła pomnik Murawiowa. Podeszła, patrzy, a tam, na pomniku, ktoś stoi nagi. Zgo['szyła się baba i zaczyna wymyślać: "A, razpiorła ciabie, wypirła z ciabie!" Usłyszał to uradnik (policjant car·ski) i zabrał ją na komisariat. Powiadomiono męża. Ten przyjechał do żony i zaczął ją besztać: "Jaż tabie kazali, durnaja warona, szŁo jak pajedzisz u horad, dyk na usiakaja halino nie zahledajsia!" Posadzili więc i jeg,o za obrazę pomnika Murawiowa 4. 11. C h ł a p i P a l i c j a n t c a r ski. Pojechał chłop do dużego miasta j IZJachCliallo· mu się ~aloatwić. Z;.f'oibiłto na łpł1acu.Widząc nadehodzącego policjanta, przykrył ekskrementy czapką. Policjant pyta, co on tu robi. Chłop skłamał, że złapał ptaszka pod czapką, że chce przynieść kl:atikę ahy wsadzri.ć g/o do niej. P.olicjant zootał pilnować, żeby ptaszek nie uciekł, a gdychlop długo nie wracał (bo czmychnął do domu), wsadził rękę pod czapkę by złapać ptaszka i ubrudził sobie ręce. - Ten wątek też jest stary, imany w literaturze polskiej od w. XVII. Ciekawe, że ldentyczną anegdotę zapisano niedawno na Śląsku, tyle że zamiasl chłopa występują tu mali chł(}pcy, rzecz dzieje się współcześnie na placu w Warszawie, a rolę policjantao'dgrywa milicjant. Reszta fabuły jest tożsama. Dodajmy jeszcze, że istniały warianty białoruskie, w których zamiast policjanta występował pan 5. 12. Jak a w ł a d z a, t a k a i m a ż. Miejscowi chłopi nienawidzili władzy carskiej. Pewneg{) razu idzie uradnik, a chłop smaruje drewniane osie w wozie krowim łajnem. Policjant pyta, dlaczego to tak robi, a chłop odpowiedział: "Jakaja właść, takaja maść". Policjant spisa! pr,otdkół 'za obralzę w1:uizyi slki,eT'owIałsprawę do sądu. W sądzie cllbp odpQlwioeciział,że oln WicaIe nile obraż;a'ł 'władzy, powiedział tylko pollłcjan4 Podal a Klementyna Olkowicz-Szedźkowa (19·82), lat 7~, b. mieszkanka wsi Uzdryholowicze, gm. ·krzywickiej pow. wilejs'kiego, obecnie zam. w Wolowie S'ąbki.m. Inf.ormatorka ni'e wie, o który tu szczegół po:mn~ka cho,dził;), sJyszała tylko tClką anegdotę w związ.ku z nim. Po odzyskaniu Iniepodleglości ,pomnik Murawiowa··Wieszatiela w Wilnie z·ostał z,bun'ony. s Por. Krzyźanowski, POlska bajka,t. 2, 5. 77, T.1528; D. Simonides, WS1>ó!' c::-esny jolklar slowny dzieci i nastolatków. W'l'ocław 1976, s. 132; K. Kabasnikau. P{)kazalnik sjuźetau belaruskich kazak (w:) Car.adzejnyja kazki, cz. 2. Mill.;k 1978 '" 665, T. 1258. �Materiały i dyskusje 229 t'ow,i, że "jaikaja 51nasc I~przęt],ta!kl(łjla m,tść" bo drewni:run:e ,osie lllliaoŻlna smay.owa~ "każdym haunom". I został uniewinniony 6. 13. U s otę P a n g i e l s k i i r o s y j ski. Pewien ziemianin rosyjski był w Anglii i spodobały mu się tam waserklozety. Gdy przyjechał do niego znajomy Anglik, Rosjanin postanowił zaimponować mu jeszcze bard.ziej. Pooadził w dole ustępu sługę, który miał nie tylk,o .zręczn.i,e usunąć wiadro z ekskrementami, ale jeszcze podetrzeć gCJścia miękką SZocwtką. Al1Jgl'~k,zaLSIk'ocZlOny talk 'Wspam.liałątechniką, nachylił się, aby obejrz·eć nieznane mu urządzenie, a sługa, myśląc że niedokładnie wykolIHł swą powinn'Jść 'za Ipierwszym r1aJzem,,pocią.gnął ,tąże S'ZIC1ZJotką ra'z j,eszcze, tyle że po twarzy gościa. 14. A n e g d o t y r o s y j s kie o P u s z k i n i e i i n n e. Kursowały wśród tutejszych wieśniaków także anegdoty rosyjskie pnynoszone z wojska lub zapożyczane od urzędników carskich. Kilka z nich dotyczyło Puszkina. Jedna opowiadała, że poeta zagrzebał się raz we mchu i gdy reszta towarzystwa szukała go, wołając "Puszkin, gdie wy?" odpowiedział: "Wa mchu ja!" W anegdocie drugiej poeta wszedł do salonu, gdzie towarzystwo spożywało podaną przekąskę, i zawołał głośno: "ZOPA"!, tłumacząc później skonsternowanym uczestnikom, że posłużył się tu skrótem słów "Żełaju obsz:czestwu prijatnogo appietita". Inne "puszkinowskie kawały" też były oparte na dwuznacznych kalamburach (m. in. o ;rClJk~h). Znano też anegdotę 'O Katarz)'ll1ii:eII, przedstawiającą imperatorową jak,o wyuzdaną rozpustnicę, nie stroniącą od sodomii. Poza tym tutejrsli mężczy~ni i ehłtJI?'cy opowiadali eza,sem 'plf'zy iPasli'e1ruiu koni inne pikantne anegdoty rosyjskie, zgoła niecenzuralne. 15. P r e z e n t u j b roń p o uk r a i ń sku. Na omawiane tereny trafiał folklor ukraiński wpO'staci pieśni i żartobliwych powiedzeń, ale anegdot o Ukra.ińcach nie było, poza jedną, nawiązującą rzekomo do armii petlurowskiej, w której występowała komenda w języku rodzimym. Otóż prezentowanie bI.'oni wykonywano tam na komendę: "Żelaziaku na puziaku, hyp!" Anegdota nawiązywała do znanego gatunku żartów z innych narodowości, p.eniących się w rosyjskim folklorze żołnierskim. Słyszałem np. w Ałtajskim Kraju, jak tamtejszy mężczyzna relacjonował komendę polską dotyczącą krycia w rzędach, wołając: "Pan za pana chowajś!" Żart ten słyszał będąc w wojsku. 16. S Y n z a p o m n i a ł "p r o s t e g o" j ę z y k a. Syn wyjechał do miasta na nauki i gdy wrócił, udawał, że zapomniał swego "prostego" e Podał Wacław Sielicki (1983), lat 58, 'b. mieszkaniec zaśc:a~ka Kolano g-m. Dołhinów pow. wilejskiego, obecnie zam. w Krzy.dlinie Wielkiej k. Wołowa Sląskiego. �230 Materia~y i dyskusje języka i nie wiedział, jak się co nazywa. Ale w stodole niebacznie nastąpił na grabie, przystawione wadliwie do ściany zębami na dół, skierowanymi na zewnątrz. Wiadomo, że w takim wypadku poczciwy ten sprzęt uderza z wielką siłą swym trzonkiem tego, kto nań nadepnie. Student też otrzymał mocno po łbie i wrzasnął: "Jaki du.rak pas'tawiii hrabli u pierad zubami!" A więc wrócił mu "prosty" język. - Anegdota ta znana też była w folklorze po:skim na kresach zachodnich i południowych; odnosiła się ona do syna służącego w wojsku niemieckim lub austriackim. Ma powinowactwa ze starą facecją o synu-studencie, któ;ry posługiwał się rzekomą łaciną. Dwie jej wersje zanotował Michał Federowski. Wariant prawie tożsamy z mikulińskim zamieścił Lew Tołstoj w swym Elementarzu7 . 17. S po s ó b n a s y n a - s t u d e n t a. Syn wieśniaka uczył się w szkołach, lecz wyrzucono go za lenistwo. W domu nie chce robić, bo rzekomo nie rozumie języka "prostego", trzeba do niego m:'lwić po łacinie. Ojciec wziął się na sposób i mówi: "Biary widłakus i kidaj hnojakus na wozakus!" Syn, trudna rada, zabrał się do roboty. - Anegdota pochodzi z facecji, wspomnianej wyżej. Jej przekład' rosyjski z języka polskiego ukazał się w XVII w. 8 18. S y n o w i e m ó w i ą P >O n i e m i e c k u. Pewien chłop wysłał synów do miasta na naukę. Ci tam tYl'ko się wałkonili, nie uczyli. Gdy przyjechali na waka'cje, ojciec postanowił sprawdzić ich postępy. Mówi: "Pahawarycia wy z sabJj pa niamiecku". Więc jeden z nich mÓWi do <irugiegi{):"Der paj,dziom". A ten pyta: "Der kudy?" Na to ojciec: "A jaj; wam tut der dziahaj!" .i odpiąwszy pasa, sprał ich jak się patrzy za naigrawanie się z niego 9. 19. K u p m i c o Ś. Jedna pani była bardzo kapryśna. Wyprawiła słuŻąlCądo miasta, mówiąc jej: "Kwp mi mś". Shużą.c,apyta: "A szu.) kupić?" Pani odpowiada: "CJŚ". Służąca złapała pchłę, zawinęła ją w papierek i niby przyjechawszy z miasta, podała ją pani. Ta rozwinęła z cie!k;llwością prupiieT'ek,a pchła hyc - i uciekła. Pyta pam: "Co to było" A służąca odpowiada: "Coś". 20. U s i a i R u s i a. Jedna pani nazywała dziwnie swoje córki: Jus-tynę - Usia, a Roza'ię - Ru:sia. Gdy miała je !Zawolać, krzyczała: "U sia Rusia!" (po białorusku brzmiało to wu .•garnie: usram się). 1 Por. Krzyżanowski, białoruski na Rusi Polska Litewskiej, bajka, t. 2, s. 104, T. 1628; M. Federowski, t. 3. Kraków l\'fJtcaja Azbuka. Mo'skwa 1'978, s. 70. s Po-r. Literatura staroruska. Antologia. Lud 1'903, nr 149, 391; L. To-Isloj, Azbuka. Opr. W. Jakubowski i R. Łuźny. Warszawa 1971, s. 163. 9 Podał Wacław Sielicki (1983), lat 54. b. meszi'kaniec wsi Mii<ulino gn .. Dołhin6w pow. wilejskiego, obecnie zm. we Wrocławiu. �Materiały i dyskusje 231 2ł. P o l s z c z y z n a s z l a c h c i a n e k z a g r o d o w y c h. Już Michał Fedorowski pisało kpinach z polszczyzny szlachty zagrodowej zarówno ze strony mieszkających tu Pola,ków, jak też ludu białoruskiego. W powiecie wilejskim także była szlachta zagrodowa, mówiąca śmiesznym narzeczem polsko-białoruskim. Prześmiewano się więc z takich .zwrotów, jak: "Ws:z)'lSilkiekl()nelpli wrz.eble {wróble] zj1e:dlli";"K'1"Z€ipiwa [pol:<rzywraj)wyposła kala płol1;u"itp. Przytaczano t,eż Tz,E1k'omo iClutentyazmy ci';,ak),gdwu sióstr "sz}achdanek": "Gdzlie podiziała gT'ebiendziab?" [grwb:eń] - prz,eciw pi'2'ndzi [pi'eca] w T!ozalCzalpiend:zi w r:00c:zel'alpinie [szczeliini'ew bi'erw~Jin:iechaty] sterczy" 10. 22. R Ym o wan k i P a n a i c h ł o p a. Chlop wiezie pana. Mży deszcz. Panu się nudzi, zaproponował więc chłopu, żeby zabawić się w "składne mówienie", czyli rymowanie. Chłop się zg'odził. Pan mówi: "Deszczyk pada, deszczyk kropi, pocałuj mnie w dupę, chłopie" - i zachichotał, A 11lI1 ibo chłolp: "Paln lU hota,ch i u fraku, d)'1k lP'a1całujmianie li sTaku" 11. 23. M a k ci u s i. Raskazywali, szto pa;n Kazłoiiski byu m)cna chwory, pacz ci nieprytomny, jak jon pisali testament. Na pytanie kamu j)n astauajić majontak, jon pautarau: "Mak dusi!" - obo pirad hetym zjeu porcyju z makam, szlo natta jamu zaszkodziła na zdarouji. Ale heta dobra saupadała u testamencia: pisar liczyli, szto pan zapisau usio Magdusi, heta znaczyć Magdalenie. Tak majontak Mały Mikulin u nasz czas byu własnościu Magdaleny Kazłouskaj i jaje daczki Bronisławy 12. Anegdota dotyczy konkretnego wypadku: ziemianin Kozłowski, mający córkę ze swą służącą, na lożu śmierci wziął z nią ślub i zapisał jej swój majątek. Jednakże mJtyw ten znano także w miejscowościach, gdzie opo'wiaciano IQ dzi'edZ!icu w Qgóle i j€lgoSlprytn€j służącej Magdusi, która 'P0Iprzez rna:ka.'mieni'e Ulmierają'oergopana m9.kiJemSipoiW'oldowalazapis majątku dla Sliebie. W Budslawiu doo:łano joeslZCze nowy szcz·egół: służąca owa trzy dnU ,pr'zed-tern 11Ii€d:.:rwał{)tC'hOlremujeść,' a sama zajadała r:;rzy nim różne -pańS1kieprzys:maJki. Więc gdy spis yw aruo testament, umierają'cy slkarżył soię, wskazując na wiJnowajtC'zynię, ż,e "OIlia żarł:a", a ta skiJlmtmlowah lJ1'o,tar:iuszlJłwi t€ słlowa tak, że ;pain zapisuje jej j.eszcze drugi majątek, Zado 13. 24. W i e ś n i a c y i P o l i c j a n t p o l s k i. Młody chłop i jego lJ.1.arzeCZJna pojechali dJ Wilna. Był to dzień 11 listo?ada, Swięto Ni€p-odległo.ści. Na p"acu zawieszono portrety marszałka Piłsudskiego i prezyden- 10 11 12 13 Paodała Janina Hryhacrowicz-Lubniewska (zob. wyżej przyp. 21. Podała jw. P.odał Stani·sław Sielicki (1978), lat 81, do dziś miszkający w MikLll:nie. Podała Janina Hryh.:lrawicz-Lubniewska. �232 Materiały i dyskusje .ta Mościckiego. Dziewczyna pyta narzeczonego: "Jakich hetaczarcie) tut pawiesili?" Usłyszał to policjant i za obrazę władzy wlepił jej mandat dwuzłotowy. Potem chłopu za,chcialo się sikać. Poszedł za węgieł, i znowuż złapał go policjant. Tym razem kazał mu zapłacić 1 zł kary. Ale chłopak miał tylko monetę dwuzłotową, policjant zaś nie miał reszty. WiJllO'wajcamówi więc cl'Onairzecz,onej: "Scy, Mańka, ja funduju!" 14 25. T e n P i ł 5 U d s k i, k t ó rył a p c i e w z u w a. W Mikulinie jednego starszego chłopa pifZezywano Piłsudskim, gdyż nosił wysłużony wojskowy płaszcz z armii carskiej i czapkę, a z profilu był podobny do Marszałka. Razu pewnego przyszedł sąsiad i pyta jego wnuczka, kto mu zrobił pajacyka, którym się bawił. Ten odpowiedział: "Pilsucki. Ali nia het y, 5zto na ścianie wisić, ali het y, 5ztO wun łapci abuwajić". Wypowiedź ta, jak bywa na wsi, przekształciła się w stały żart, zarówno z dziadka, jak i wnuka (także zresztą przezywanego Piłsudskim). 26. C Y g a n za m i e n i a s i ę k o ż u c h e m. Cygan miał całkiem dziurawy kożuch. Spotkał chl:opa, będącego w nowym kożuchu i mówi: "Nied::Jbry ty masz kożuch, zimno ci w nim będzie". Na pytanie chłopa dllCleneglo,odp.owiedział: "Bo jak ':zJffi-a:rZini:~sz, to to 'ZiiJmnom:e ma Igdzie wyjść. Popatrz na mój: Jest w nim dużo dziur, więc zimno uchodzi. Jeżeli chcesz, możemy się zamienić kożuchami". I chłop zamienił się ... 27. C o C y g a n o w i p r z e s z k a d z a w p r a c y. Cygan najął się do pracy u chłopa. Rano gospodarz zbudził go i mówi, by szedł kosić. Ale Cygan wymówił się, bo Tano jest zbyt ,rośI1JO. Wysyła go więc gospodarz w dzień, ale Cygan też się wymawia, bo w południe panuje skwar. Nie poszedł też do pracy wieczorem, bJ tną komary. Gospodarz musiał go zwolnić, ale Cygan za darmo żywił się u niego cały dzień. Z tej anegd'Jty powstało powiedzenie -białoruskie: "Rannicy rosna, u dzień młosna, a wieczaTam kamary irabić nima kaIi". 28. C Yg a n ob -oi s i ę g z Ó w Cygan najął się do pracy u gospodarza, ale uprzedził, że bardzo boi się gzów, bo wtedy on, podobnie jak kr::Jwa, zaczyna gzić się, uciekać do lasu (po białorusku: zykacca). Dodał jednak, że jeżeli gospodarz da mu ubrać kożuch z siermięgą i buty, to gzy nie będą miały do niego takiego przystępu i może nie będzie musiał gzić się. GoopodalfZ uhr:3Ił g'Otak jak sJ.bie Cygan życzył i 'k'a!za,łmu k/Qsićw gumnie. Ale gdy słońce przygrzało, Cygan rzucił kosę, zaczął skakać i pobiegł w stronę pola. Gospodarz krzyknął mu: "U asieć, u asieć!", tzn. poradził mu, by schronił się w suszarni, która stała oJodal gumna; na to Cygan odkrzyknął: "Kudy Bah paniasieć!" I uciekł do lasu w gospodarskim kożuchu z siermięgą i w butach. 14 Podał J6'lJe1 Lesz'kowicz r.ie zam. we W-rocławiu. (1983), lat 57, 'b. mieszkaniec m-ka Dołhin6w, obec- �Materialy i dysk~sje 233 29. C Yg a n p a k a l ac j i n i e p r a c u je. Cygan najął się do gospodarza do pracy. Gdy zjedli śniadanie, zaproponował gospodarzowi: "Wiesz co, zjedzmy od razu i obiad, to dłużej później popracujemy". Gospodarz zgodził się. Ale po obiedzie Cygan mówi: "Zjedzmy też i kolację". Gospodarz zg'odził się i na to. Lecz po kolacji Cygan powiedział, że nie pójdzie do pracy, bo on p.Qkolacji zawsze idzie spać. - W i1nnych wers~I3,chbuabrusbch z.a.mi'3st Cygana występuje pal'obe:k, a jedinenJieod razu trzech posiłków proponuje gospodarz, teby parobek mniej zjadł. W weil'sja'ch rosyjskich zaś owym gospodarzem jest pop 15. 30. C Yg a n o d u c z y łka b y ł ę j e ś ć. Cyganowi nie podobało się, że musi ciągle zabiegać o paszę dla swej ,kobyły. Postanowił więc oduczyć ją jeść. Dawał jej za każdym razem mniejsze porcje, aż kobyła zdechła. - Anegdo,ta znana też w Polsce, z tym, że w niektórych wersjach zamiast Cygana występuje furman. Na Białorusi miała funkcję IPTIZysł1o'W1bwą, 'W'slplominl3lllio ją m. ilU. przy własnym gł1od'olWla:ndu 16. 31. Kar a l u c h w m a śle. Żyd kupił na targu u chłopa masło. Przyniósł do domu i zaczął częstować rodzinę, a tu coś się w maśle rusza. Okazało się, że był to karaluch. Żyd pobiegł na targ i zaczął krzyczeć: "D7Ii'ehet y g'oj, szt::>u ma'3l:atrepa u nahoj?" 32. K o m u k a m y? Żydówka kupiła na targu słoik miodu. Postawiła na s-t~)(ei mówi dzliiecj,om(:po żydoW(gjkJU): "Jeszcia!pa il:łrxl6LJku", a sama zajęła się praniem. Dzieci jadły, lecz pod cienką warstwą miodu poikCliZlały się "klamy", ozyli tłucz:me :zi.emn.iJallci. P.aszły wię.c do matki i pytają: "Mama, mama, kamu kamy?" Ona sądziła, że chodzi a grudki miodu i mówi: "Wam, dzietki, wam". Lecz po slodkim miQdzie słone kamy wyda'y im się wstrętne, więcc poszły do matki i mówią, że one lI1Jj,e <chcą ,,:kaJmów". Matka zaglądnęła do słowka ,i zaczęła wymyślać na "goja", który ją oszukał. 33. Ż a b a w k l u s k a c h. Żydówka nagotowała dzieciom klusek i postawiła garnek na stole, by jadły, a sama zajęła się szyciem. Dzieci jedzą, lecz po chwili zobaczyły w garnku ugotowaną żabę. Nie wiedziały, jak się to stworzenie nazywa, poszły więc do matki i mówią: "Mame, mam e, in klockicwaj ocki i fir łapken!" Lecz ta odrzekła: "Essen, essen, kinder". W.róciły, jedzą dalej, lecz w miarę obniżania się poziomu klusek w garnku żaba wydawaLi im się coraz straszniejsza. Znowu poszły do matki ,i powtórzyły swoje spostrzeżenie, matka jednak i tym razem zbyIS Por. K. Kabasnikau, Belar~ski falklar epochi kapitalizm~ (w:) Belar~skaj'l narodnaja wusna-paety(\naja tvor(\asć. Red. P. Hlebka i. Minsk 1967, s. 203; RlA.sshe narodnyje skazki. Podg. A. Ne(\aeva i N. Rybakova. Moskwa b52, :; 514- 515. 18 Krzyżanowski, Polska bajka, t. 2, s. 124; M. Tank, Kartki z kalen~;arza. Tł. S. Atlas. Wa'fszawa 1977, s. 146. �234 Materialy i dyskusje ła ich :słowami: "Essen, essen, kinder". Dzieci, chcąc nie .chcąc, zahrały się do jedzenia żaby. Gdy matka zaglądnęła do nich, ogryzały już kJsteezki,w1baozy1a ,tyJk10na dnie garnikia sam l~b zlparą a1abrzękłych oczu. Zaczęła krzyczeć na dzieci, że zjadły takie niekoszerne paskudztwo, a 'OI11'e odparły, i,e :pT'ZJecież mów1:y j,ej, iż "in kllock,i CW!<lj <lcki i tir ł,alPken". - W wersji zapisanej przez Federowskiego występuje tu rodzina mazurska, nie żydowska 17. 34. N a i w n y Z yd. Zyd wynajął chłopa by go zawiózł na jarmark do odległego miasteczka. Wyjechano w południe i zatrzymano się na nocleg w lesie. Gdy Zyd mocno usnął, chlap akradł go, napaskudził do jego jarmułki, przygiął brzózkę, przywiązał do jej czuba jarmułkę li 'puśoil, 'plOtC'zym :od:jechałc:ichc'em wraz z ,towarami Zyda. Gdy ten obudził się rano, od razu dJmyślił się, że został obrabowany. Szukał jarmułki i dostrzegł ją wiszącą na brzózce. Schwycił za pień i zaczął szamotać dnewkiem z całej siły. Jarmułka spadła, lecz okazało się, że jest cała napaskudzona. Zyd zaczął cmJkać z podziwu i rzekł: "Wszystko rozumiem, ale nie mogę pojąć, jak ten goj potrafił załatwić się do mojej jarmułki na samym czubku brzózki? Dodajmy, że pod,obną w typie anegdotę znano w Polsce na Podkarpa:Ciu, ale dotyczyła ona Niemca, właścici'ela zajazdu, w którym nocował pewien kawalarz. Ten załatwił się w papier i ekskrementy rzucił na sufit. Otóż nazajutrz Niemiec długo metydawał nad tym, patrząc na sufit i mówiąc: "Jak sral, tak sral, ale jak on tam stal?" Ten sam mJtyw zanotowano na Śląsku 18. 35. K ,r o wan a d r a b i n i e. Zyd wszedł do obory chlapa i widzi, że na górnym szczeblu przystawionej do ściany drabiny znajduje się łajno krowie, zaczął się więc zast:mawiać, jak to krowa mogła narobić na górny szczebel drabiny? Pyta chłopa, a ten m6wi, że krowa narobiła na dolny szczebel, a ktoś przystawił drabinę drug:m końcem 19. 36. T c h ó r z l i w Y Z y d. Zydów uważano za tchórzliwych. Jedzie Januk dJ miasta, a dT'Ogąidzli:e'~11Ia:jloIillY mu Zyd ~ 'pyta: "Dolkąd ty, Janie, jedziesz?" Otrzymawszy odpowiedź, że do miasta, Zyd s:ada na wóz. Chłol~JUżlal k'olIlia,al,e nie wypada mu SI.;>ędzićnatręta z WJ'zu. Myśli Wii~c, jąk by tu pozbyć się nieproszonego pasażera. Po dro1ze trzeba było przejeżdżać rzekę w bród, bo nie było mostu. Jadą, rozmawiają, i chłop m6wi, ż,e pogryzł g'o wśdetkły p.ies, i że 'On jedzi,edo leilmlT~a.Wjeżdżają Podal Józef Lesz:kowicz; Federowslki, t. 3, nr 362. Krzyżanows'ki, Polska bajka, t. 2, s. 30; Simo'nides, s. 133. Po]-ska werSja ,mecrdoty znana też jest dziś w Wołowie Sląs'kim (informacja Janiny Hryhorowi-:z-Lubniewskiejl. lU Po,dał Wacław Sielick.i (wh. wyżej przyp. 6). 17 18 �Materi.aly 235 i dyskusje do rzeki. Gdy byli na samym jej środku, chłop zaszczekał na Zyda. Ten, myśląc, że ,chłop się wściekł i chce go pogryźć, skoczył do wody aż po pachy. Chłop zaś przyjechał do miasta i konia postawił u tego Zyda. Przychodzi Zyd i poznaje konia tego chłopa na swoim podwórku. Pyta żony, jlk się :za'c'hio,wywlał.JaJnwk, gdy 'Pr.zyjechał, ,czy jest iOinnormalny. Zona odpowiedziała, ż·e zachowuje się jak zawsze i nic mu nie jest 20. 37. O d waż n y I c e k. PewnegJ razu wi1k wpadł do ogrodu Icka. Zobaczył to właściciel, schwycił strzelbę i wymierzył do c1rapieżnika przez lufcik w oknie. Na to jego żona: "Ach Icka. Icka, ty praz swaju adwahu dusoj zahawiejis!" (przez swą odwagę marnie zginiesz) 21. 38. Kar a b i n z e z g i ę t ą l u f ą. Wołają Icka do wojska, bo szykuje slię W'ojln1a.Gdy dainu mu ikar a'bin, poszedł do k1{)lWa1a i 'kf<l:ZIał zgliąć lufę pod kątem prostym. Gdy go zapytano, po co to zrobił, leek odpowiedział: "Bo bezpieczniej będzie strzelać zza węgła" 22. 39. I c e k i s.t o w i l k ó w. lcek przechwa.ał się, że gdy szedł kolo :k.n~alków,W1idziałw n;k:h 600 wilków. Gdy .mu ni'e wierwnJo, 'poprawił się: "Nu, moża ich było dziesić". Gdy i tę liczbę zakwestionowano, rzekł: "Nu, marża byu adzin wouk". A gdy i to poddano w wątpliwość, odparł: "Nu, a 'S'z,toheta u ,kuście iSZ8Jsbał.a?ChWlQltbyu wasL-ry, jiCłJk ISIzył'a,i u kust p asikaiCIzył a". OkazuJe się W1ięc,że' była Ij;>otyllko ja."zczurka 23. 40. I c e k li d e r z a n y g a ł ę z i ą. Chłop i Icek szli wieczorem przez las. Icek bał się, zaproponował więc, aby chlap szedł przodem. Ten zgodził ei~, lecz idąc, zbo.śjwie , !przytrzymał i mocno puścił g,ałąź w głowę Icka, aż się ten złapał za czoło. Gdy bJl zelżał, zaczął dziękować ch~opu, że przytrzymał gałąź, bo inaczej zabiłaby go ona ... 24 41. I c e k w y g r y w a k a wał d z i u r a w e j d e ski. Chłop i Icek razem wędrowali i umówili się, że jeżeli coś znajdą, to będzie to zdobycz tego, kto składniej określi znaleźioną rzecz. l ato znaleźli worek jęczmienia i wOtr€\kgTykti, 'któ:f'e W'idiooZll"lie spadły z oCzyje[rDśwozu. kek kflzy'knął: "J aczmień-hreczka!", a chłop: "Hrecz-J aczmień!" Icek musiał przyznać, że określenie chłopa było składniejsze i zgodzić się, że oba worki przypadną chłopu. A na razie zarzucili je na plecy, po worku każdy, i idą dalej. Po jakimś czasie znaleźli kawał spróchniałej deski, z dziurą w środku. Chłop powiedział naumyślnie niezgrabnie: "Dzirka-doszka", a Icek "Dzir-doszka" i ku swej wielkiej dumie, wygrał ... 25 Po·dał jw. Podał Wacław Si,cIicki (zob. wyżej przyp. 9). 22 Podał Józef Leszkowicz. 23 Po,dała Janina Hryhorowicz-Lubn:ewska. 24 Podał Henryk Sielicki (983), lat 57, b. miszlkani€C wsi MikuliJno nów pow. wi'ejs.kie-go, obecnie zam. we Wrocławiu. 25 Podał Wacław Sielicki (zob. przyp. 9). 20 21 g,l). Dołhi- �236 Materiały i dyskusje C h ł o p z a m i e n i o n y w ż y d o w s k i e g o ,k o n i a. Pewien Żyd jechał drogą i spal. Zobaczył to chłop idący z synem, zatrzymał konia, wyprzągł go i kazał syn,owi zaprowadzić do swej stajni, sam zaś nałożył na siebie chomąto. Żyd zbudził się i chciał popędzić konia, ale ujrzał zamiast Inieg.o·chlopa. Zdziwiony, zlazł z wozu i pyta, co on tu robi. A chłop mówi: "Za moje grzechy byłem zamieniony w twojego konia, ale kara moja dz.iś już minęła i znowu jestem człowiekiem". Trudna :rada, musiał się Żyd z tym pogodzić. Za parę dU1i poszedł Żyd na targ by ku'pić s::>bielllJ'weg'oilmm'iali 'SiP'o~k,ał tamtego, wysta!w~{)neg:ona Sl;:yrzedaż. PJ!Cls;zi€ldł do nieg:J' li s:z€lpnął mu inJa'Ulchio:"Znowu 'zglflz,es:zyłeś?"Ale nie chciał go kupić, żeby nie mieć noweg.o ambarasu. W wariantach zapisamych przez Michała Federowskiego zamiast chłopa z synem występują bernardyni bądź pop z diakiem 26. 43. Ż Y d o b i t Y ko n i u s z k i e m b a t a. Pewien Żyd namówił parobka, aby razem poszli kraść jabłka w sadzie jego gospodarzy. Parobek się zgodził, ale uprzedził gospodarza, że przyjdą kraść. Gospodarz z łatwo3cią złapał ich na gorącym uczynku i ukarał chłostą. Kazał mianowicie obu położyć się naraz, parobkowi bjżej siebie, a Żydowi dalej i wlepił im dwadzieścia batów. Późni-ej Żyd chwalił się: "Ja byłem bity tylko koniuszkiem bata, a parobek - całym batem". Parohek zaś śmiał się z tego, gdyż bat walił właśnie w Żyda, a jego zaledwie dotykał. 44. Ż y d z i z a b a w i a j ą si ę s t r z e l a n i e m. Żydzi znaleźli strzelbę i postanowili wystrzelić. Rabin komenderował: "Ty Lejba, dziarży strelbu, ty Boruch syp siudy pOlrach,a ty Icka suń siudy spieku!" Strzelba wypaliła, a Żydzi porozbi-egali się w przestrachu. - W wersji zapisanej przez Michal,a Federowskiego (Zydaii.ska stralania) występuje więcej postaci, mianowicie Lejba, Orach, Brat, Kony, Cić, natomiast w ukraińskiej (Pro triach ty liw i rusznycciu) osobami działającyrrt:ł są Boruch, Ićko i Doroch. Dwaj pieTwsi, strzel,ając niezgrabnie, zastrzelili Dorocha. SIad tej anegdoty utrwalił się w powiedzeniu b:abruskim zapisanym w końcu XIX w. w sąsiednim z wilejskim powiecie borysowskm przez Eugeniusza Lackiego: "Icka, trymaj spicka, a ty Bo'ruch trymaj poruch, a ja, Chaim, ucikaim". enże Lacki zapisał inne powiedzerni'e, zl1l,unet,eż 'W nalS:zychKllk'oliicach:"Lrudz'i, ludzi, ISZJi'o rz hetaha bl1JdziJa: Żydy Jankila bjuć! - A chtoż Jankil, kali nia Żyd?". Jest to również ślad jakiejś dawnej anegdoty, już zapomnianej 27. 45. D u reń, c o b r {)d y f a r b uje. Pewien Żyd miał rudą brodę, a bard:uo chciał mieć czarną. Znalazł się frant, co podjął się ufarbować 42 Podał jw. P. Cubins'kij, Trudy Kraj, t. 2. Petersburg 211 27 skij cestwa i by ta Belorusov. etnograficesko-statisticeskoj ekspedicyi w Zapadno-R'.Ls- 18.8, s. 578; J. E. La-ckij, Materialy dla i:wćenija tVOTl. Poslovicy, pogovorki, zagadki. Moskwa 18::J8,s. 14. �Materiały i dyskusje 237 mu brodę. Nasypa,ł do gaflI1k:a kleju s1JolarlSll{jie:go, TlolZJg'OlvO'Wał, wsypał lSiadzy i kazał Zydowi wlożyć brodę do tego garnka, mówiąc mu: "Gdy farba 'za1stygnie, 'przy}dźd:> mnie. Ja Itymozasem pójdę na lfJ'lllielk.Pytaj: "Czy widzieliście tego durnia, C'o brody farbuje? - bo mnie tak wszyscy nazywają". Gdy farba zastygła, Zyd poszedł na rynek i wołał: "Czy widz,ie.iścioe tegoci:urnia, 00 brody f'aI'buj'e?" Ludzie 'Patrzyli na jeg!o brodę zanurzoną w g'a flI1lku i Śimie.i się do r<lI:lJp'uku. Anegdotę OI;JIJIW';-adJaill<) p::>b~alo'ms:ku, ale wolaruie "Czy wi!dzi'eli.Śicie bag'o durnia, 00 hY'ody farbuje" - po polsku, stąd wniosek, że źródłem była tu anegdota polska. Istnialy jedllialk Ukże wel'sjebia~olf.usk:i'e, jedną z nkh 'Z!anot!o'WałMiehał Federowski 28. 46. Z Yci j 'a Ikoś w ~i,a d € k. Byil tak,i S:p'rytiny Zydoik. Lubiu każ/' dym szczyra dapamahczy. Jaho achotna brali u świedki. Wat raz razh'a::!al'3l';ciaSlpralWaab Ipalk:raży k,alnia. PaS'~kadaWlalny pa'pr'a!sliil uśW'iedJki taha Zydka. Suddzia pytajić: "Ty znajisz hetaha kania?" "Ny, czamu ja nie mahu jaho znać; ja znail jaho jak jon byu małymżarabionkam". S.::>rawa wyjhrana, świedku pchwalili. Praz niekatary czas u hetymża sudzie razh;adałasia sprawa ab pakraży dzierawa u lesia. Taj, chto ukrail, padkupiu Zydka, kab zmani u, sztoo u het y czas widz.iu jaho u miasteczku. I jon hedak skazau. Suddzia pytajić: "A szto, ty znajisz hetaha czaławieka?" A jon adkazywajić: "NY,czamu ja nie mahu jaho znać; ja znail j3ho użo jak jon byu małym chlapczykam". I uznoil sprawa wyjhrana. A pośla zajszła sprawa ab ukradzieennaj strelbia. Suddzia pytajić taho s1maha Zydka-świe::!ku: "Ty znajisz hetu strelbu?" "Ny, czamu ja nie mahu jaJe znać; ja znail jaje, jak jina była małym pis'talecikam". Tut kariera jaho konczyłasia 29. 47. C h ło1P W bo ż n ic y ż yd,o w s k ie j. Pewien 'chł!op z:akradł się d::>bożnicy żydowskiej, by z'obaczyć jak Zydzi się modlą. Lecz później oni wyszli wszyscy i zamknęli drzwi, a on nie mógł się wydostać. W nocy za1chC'iaŁomu Siic;'Załatwić, uczyn.ił Wlięc tiD w 'kąIC'iJe.NalZaj'llt:r'z rano 'Przyszli ZydZli sit; modlić, 'o,twla,dtihoinicę, a tu goj w ni'ej s1edzi. W dlOdati~u lI1ajlpielrw:::l':Jezullill'QI:""ma Ip'Olt1em 'Z'oba.c:zyli:kupę. Pytają więc chłop.'!, skqd sit; ona wzięła w tym świętym miejsu, a chłop odrzekł: "U noczy spatkalisia tut nasz Boh i wasz, i naczali bicca. Nasz Bah jak dail waszemu Bohu, dyk wasz Boh aż usrailsia". Usłyszawszy to, Zydzi zaczę:i maczać palce do tej kupy i żegnać się nabożnie po żydowsku, mówiąc: "Sza'kum, malam, hOlSkim Jmł,am". A chł.O'PLSlzybk'Ouci'e:kl. - P,::><bbną wersję zapisał Michał Federowski 30. 1 f6 29 10 Krzyżano'Ws<ki. PoLska bajka, t. 2, T. 1138; Federawski, t. 3, nr 486. Podal Stanislaw Sielicki (zob. wyżej przy;p. 12). Podał Wacław Sie:licki (azb. przyp. 9); FederolWlSki, t. 3, 'nr 495. �238 Materialy i dyskusje 48. Jak L e j b a j e c h a l d o P a l e s t y n y. Lejba postanowił jechać do Palestyny, na świni. Gdy go pytano, dlaczego właśnie na świni, 'odpowiedizi,al: "B;) moja poidroÓż,ni,e !będ~'e nk !k'OIS7JtiC)wać: świlIlia będzie się żywiła moimi odchodami, a ja - jej odchodami". Trzeba tu zaznaczyć, że Jeżeli anegdoty podane wyż·ej (nr 31 - 47) niebyly złośliwie antysemickie, opierały się na zawartym w nich dowcipie i można było z powodzeniem Żyda zamienić os-obą innej narodowości, o tyle anegdota ostatnia zrodziła się z programowego antysemityzmu, rozwijanego przez polskie organizacje nacjonalistyczne okresu międzywojoennego. 49. W i a r a p r a w o s l a w n a ś m i e r d z i. Ktoś, dla kawału. wysmarowal pulpit ambony w cerkwi lajnem ludzkim. Pop wszedł na nią, by glosić kazanie. Zaczął patetycznie, wsparty o pulpi t: "Nasza \viera prawo()slaWlnaja ... " - tu uderzył go smród, powąchał więc ręce i mówi: "Każeh5'i,a, wIOlni'ajet!" I z/a'c:zyna od n'owa: "Nasza wiera prawoolawnaja ... " i znowu dodał: "Woniajet!" i po raz trzeci: "Nasza wiera prawosławnaja ... wsio-taki woniajet!" I, gniewny, zszoedł z ambony. 50. P o P ci e l n y. W pewnej parafii zachorował pop. Poradzono mu, by wysłał mocz do zbadania lekarz'owi w mieście. Wysłal więc z moczem swego sługę. Toen, gdy siadł przy ·drodze odpocząć i przekąsić, nicba£znie przewrócił słoik z moczem. Zmartwiał, ale zobaczył, że opadaj kil'IOlWla szykuje się do oddania moc'Zu. Podbiegł 'więc ii napelnił słJ:ik Ucieszony, zaniósł go lekarzowi. Ten zbadal mocz i orzekł, że pop jes~ cielny. Gdy parobek zakomunikował to swemu gospodarzowi, ten długi czas gryzł się myślą o czekającej go kompromitacji. - Jest ta tylko epizod dłuższej facecji polskiej, której bohaterem był głUPi chłop. Na terenie b:aloruskim zrobiono zeń popa 31. 51. C h ł o P li oS;P o w i e dz i. P.OISiledł'chłop do spowied'Z<i. Szukająic p'OI~O.a, ws!zedł do kuchn.i i :z'ohaczyl na stole dlUży sragan :z .krLlipnibem i sterczącym w nim ugotowanym prosięciem. W kuchni nie było nikogo. CMJIP dos.tal pu-,oJsięi w~ożył j-e do 'Swej torby. L'>nala:złPOP) i ,gdy ten nakrył go swoim ornatem, skradł mu zegarek z ki·eszeni sutanny. l zaczyna się spowiadać: "Ja wyhnau parasia z waszaha, baciuszka, jaczmiemu; janro :kruółasiJa, a j.a jano wynnau". "Cho'roSJZJCf - m6wi 'Pop - elo nie griech. Czto jeszczo?" "Ja ukrau zagarak". Pop m6wi: "Nada jego otdat' tomu, u kogo ty ukrał". Na to chłop: "Waźmi jaho, baciuszka". Pop: "Otdaj tomu, u kogo ukrał". Chlop: "Jon ni biareć". Pop: "No, jesli nie bi€riot, to pust' budiet tiebie". Chlop otrzymał rozgrzeszenie i wródł do domu 'Z pO!p'owym proSJię<Cii.€rm i 'Zeg~rłbem. - A'D!eg:c1ota)xl'chadzi 31 skij Por. Krzyżanowski, etnograficeskij sbornik, PoLska t. 1. bajka, t. 2, T. 173'9; W. N. DobrovolL9kij, S.-Pil€itier1J'tl'r1g 1893, s. 704. Smolen- �Materiały 239 i dyskusje z Polski, jej hohaterrami byli tu Cygan i ksiądz. Wersje białoruskie notowali M. Federowski i W. N. Dobrowolski 32. 52. Kra d z i e ż p o w r a z u. Chłop spowiada się u popa i jako cięż!ki grzech wyznaje Ikirad7Ji'eż!P'OIwT'oza. Sp::lwiednik pCYUCza, że 1;10 nie jest grzech ciężki. I dopiero teraz chłop dodaje, że do powr·ozu była przywiązana krowa. W wersji zapisanej przez Michała Federowskiego spowiadającym się jest "MoiS1kal"(Jak MaskaL spawidausia) 33. 53. P o P z a m i a s t f i g U If y. Pewien archijea.-ej (biskup) zamówił u rzeżbiarza wykonanie dwunastu apostołów. Ten wykonał tylko jedenastu, a tu nazajutrz ma przyjechać archijerej po rzeźby. BaTdzo się tym rzeźbiarz zmartwił. Ale gdy szedł spać, złapał u swej żony zalotnego popa. Kazał mu się rozebrać i stanąć ohok owych rzeźb. Niedługo nadjechał archijerej. Obejrzał wszystkie figury i szczególnie pochwalił ową .figurę-popa, że jest "jak żywa", zauważył tylko, ż·e ma ona "grzesz·' ne ciało", które należy usunąć, bo ,nie można w takim stanie postawić jej w s::>bolfze.Rzeżhiar'z wziął dłulbo i 'zbliżył się da g,wego !popa, a ten jak nie skoczy i - uciekł. - Geneza i tej anegdoty jest polska; zamiast popa występuje w niej ·chłop. W niektórych wersjach białoruskich wśród trzech figur podstawionych są pop, generał i żolnierz 34. 54. S w i ę t Y W ł a s. Pop nawiązał romans z mężatką Nastią. Dowiedział siGo tym jej mąż. Raz poszedł niby kosić, a chyłkiem wrócił i zaczął podglądać przez okno. Zobaczył popa w łóżku. Gdy otwierał drzwi, pop, będący nago, zerwał się, podbiegł do kąta z ikonami, stanął na kolalna i nachylił się c:w-lem aż do podŁo!gi, udając T,oz:m::>dIoneg'o. Chlqp pyta żony: "ChLo heta?" Ona od:p!owi.e±:mal'a:"Heta'ż śWii'aty DIas" Na to chl·op: "Świ1aty Ułais, a jajcy ja;k u nas" i zdzielił g'o mocno pasem po wypi(?tym zadzie. Pop zerwał się z klęczek, wyskoczył oknem wyłamując ramy i pobiegł goly do domu 35. 55. P a r a f i a n i e r a b i ą t a s a m o, c a p a p. Nowy pop postanowił zaktywizować wiernych w służbie liturgicznej, każąc im robić wszysUk,oto, 00 i on. Wt'em w ez.asie >olka!d:za:ni.a cerkwi wypadł węgielek z kadzidła i wpadł mu do buta. Pop polożył się na plecach, zadarł nogi i zaczął nimi trząść, aby węgiel wypadł. Parafianie także pobżyli się i zaczęlli 'tTZąŚĆwniesionymi da góry nogami. PalIfU, >00 sita'k) bliżej drzwi, wyszło na z2'Wln<'i kz. Ktoś, spóźn:iony, wiJdząc ż,e w cerkwi dzi-eje się coś dziwnegla, pyta wychodzących, '00 to' ;?JI1aczy.A <mi mówią: "Abi-ednra I 32 Podal Józef Klra'sowski (-zob. rpTZyip.1); por. też KrzyżanoW!5ki, Polska bajka, t. 2, T. 1807; Federowski, t. 3, nr 252; Dobr·ovols'kij, s. 700 - 701. ;].1 Podal Józef Leszkowicz (zob. przy,p. 14); Federowski, t. 3, nr 435. 34 Krzyżanows'k i, Polska bajka, t. 2, T. 1777; L. Barag, Belo-russirhe Vcl!.;:sma.rchen. Berlin 1967, s. 439 - 442. 85 Podał Józef Leszkowjcz. �240 Materiały i dyskusje konczyłaś, a naczałoś brykańje". - Anegdota znana M. Federowskiemu i innym folklorystom 36. 56. P s a ł a m s z c z Yk m ó w i p r a w d ę. Podczas spotkania z wiernymi baciuszka zapewnił ich, że wszystko Co mówi psałomszczyk (kantor) Iwan jest prawdą. A ten powiedział później: "Czyje dzieci w parafii są ryże - wszystkie są papowej r·oboty". I ludzie mu uwierzyli 37. 57. K a z a n i e n i e d l a P o l a k ó w. Pop, wchodząc na ambonę, zapytał, czy nie ma wśród słuchaczy Polaków. Nikt się nie odezwał, więc zaczął kazanie a początku świata, jak Pan Bóg ulepił pierwszego człowieka z gjny i postawił go pod płotem, żeby wysechł. Ale wś:ród słuchaczyokazał się jeden Polak i ten głośno przerwał kazanie, wołając: "Przecież przed człowiekiem płotu jeszcze nie było!" Na to pop: "Ja wied' spraszywał, niet li sredi was Polaka. I tak czeriez odnogo Polaka ja wsiu propowied' sgawniał!" - Anegdota ta powstała w XVII w. w czasie ostrych polemik wyznaniowych na Kresach, toczonych w związku z Unią Brzeską i walką z kontrreformacją. Wariant bardzo bliski zapisał Michał Federowski, a w jego wariancie drugim zamiast popa występuje pastor 38. 58. C z a p e c z k a k w i t. Pewien chłop furmanił. Po drodze zajeżdżał do kapo21myna tOlbj,ad.WY1pijał, j1adł, 'a wychodzą·c ,zdejmował starą, dziurawą czapkę i mówił do karczmarza: "Sza paczka kwit", a ten odpowiadał: "Kwit". Widzialo to dwóch popów, którzy przychodzili do tej karczmy. Dziwili się, że chłop nie płaci, a należność reguluje tylko swą cudowną czapką. Postanowili więc odkupić ją. Chlop sprzedał swą czapkę za duże pieniądze i pojechał. A popi wypili sobie i zjedli dużo, a wychodząc, też powiedzi-eli do karczmarza: "Szapaczka - kwil". Lecz karczm.'ł:rz kazał im płacić ra·chunek. Okazało się bowiem, że ów chłop uiszczał należność za :swe stolowani,e się z góry, a ni'e tPO zjedzeniu 39. 59. K s i ą d z i p a p. Ksiądz i pop zasiedli do picia wódki, lecz umówili się, że każdy z nich może wypić kieliszek tylko po uprzednim wypowiedzeniu rymowanego toastu. Ksiądz powiedział: "Czas jest krótki, wypijmy więc ki€lisz€'k wódki" - i wypił. Pop nie zdołał niczego wymyślić, więc ksiądz mówi: "Czas niedługi, wypijmy i drugi" - i wypił. Pop nadal milczy. Ksiądz powiada: "Czas szybko leci, wypijmy i trzeci" i wypił. Pop pauzuje nadal, gdyż mimo wysiłku nie jest w stanie niczego zrymować. A ksiądz mówi: "Ja człowiek nie uparty, wypiję więc Podal jw.; Federowski, t. 3, nr 410; Kabasnikau. Pakaz.alnik, s. 678. Podala Klementyna Olkowicz-Sz.edźkowa (zob, tpfZY1P. 4). 36 Podała Janina Hryhorowicz-Łubniewska (zob. przyp. 2); Federowski, Il~'331, 3S8; KrzyżanowsIki, Polska bajka, t. 2, T. 11833 H. 111 Podal Wadaw Si'elicki (zob. przyp. 6). 36 31 t. 3, �MateriaŁy 241 i dyskusje i czwarty" - i wypił. Tu pop nie wytrzymał, krzyknął: "Ach, mat' twoju jeti, dawaj wypjem po piati!" - i wypił ciurkiem pięć kieliszków. 60. A t o k t o? Na wąskiej drodze spo,tkały się dwie furmanki, w jednej z tyłu siedział ksiądz, a w drugiej pop, na przedzie zaś siedzieli wiozący ich chłopi. Pierwszy z nich krzyknął: "Na bok, nia widzisz, szto ksindza wiazu?" A drugi, wskazując kciukiem do tyłu, powiada: "A heta chto, ch .. ?" 40 61. P o P w j e z i e k s i ę d 'z a. :£<'sliądz i iP1QlP wdali !snę w :prog:awędkę· Ksic1dz mówi: "Siądę na ten wóz, a ty nie zdołasz mnie pociągnąć" (słudze zaś swemu dał aparat fotograficzny). Pop, jako że był krzepki, podjął .wyzwa1ni'e, po/pluł w Tęoe, ISlchwycH 'zla ,ohłi01ble i (p'olciąglnął wóz z ksiqdzem. W tym czasie sługa zrobił zdjęcie. Ksiądz kazał sporządzić wiele fotografii i pokazywał wszystkim, jaką to ma przewagę nad swym oponentem wyznaniowym 41. 62. P l' a w {) s ł a w n y p a p i e l e c. Pop przyjaźnił się z księdzem, odwiedzali się m.wzajem. Ksiądz zaprosił popa do kościoła na popielec, żeby pokazać katolicką ceremonię posypywania głów popiołem. Bardzo się ta ceremonia mu spodobała. Postanowił zrobić to samo u siebie w cerkwi (popielec u prawosławnych wypada zwykle później niż u katolików). Ksiądz nasypał mu pełną kieszeń popiołu. Na ruski popie:ec pop kazał wiernym podchodzić do si€bie dla posypywania głów, ale gdy sięgnął rękę do kieszeni, oka:zab się, nU'e ma ipopioł'U, uMał pod sutannę inne spodnie. Udawał więc, że każdemu sypie popiół i mówił (po polsku): "Z tegoś powstał, co w domu w spodniach został" 42. 63. K a l e n d a l' z p r a w () s ł a w n y. Interesowało ludzi, dlaczego kalendarz prawosławny jest prawie o dwa tygodnie późniejszy niż katolicki. A było to tak. Polak i Ruski szli do Pana Boga po kalendarz: Polak w chodakach ze skóry, a Ruski w ła?ciach z łyka lipowego. Po drodze Ruskiemu łapcie raz eciały się, a boso ni€ m:'>gł iść, musiał więc ściągnąć łyb 'z l<Jy i z:oobić nowe ła'poi'e. Polalk ,przyszedł razem z Francuzem, Wł'xhem, Niemoem, i pobrał kalendarz. Kiedy IP'r:zyslz2dł Ruski, już nie było kalendarzy i musiał on zaczekać na nowy. Spóźnienie łącznie z czekaniem trwab 13 dni i stąd kalendarz ruski jest {) 13 dni z tyłu 43. 64. M o d l i t waR u s k i e g o i P {) l aka. Rosjanin modli się, mówiąc: "Chleb nasz nasuszczij daj nam dni€.3, kusok chotia i czornyj, no 40 Podał Bolesław Lazar (1981), lat hinów p:Jw. wilejs·kieg.o, obecnie zam. w 4\ Podal Józ,ef Krasowski. 42 Po.dal Henryk Sielicki (zob. przyp. ł3 Podal Wacław Sielicki (ob. przyp. 16 Lud. t. LXVIII 69, b. mieszkaniec Gorz·owie Wlkp. 24). 6). wsi Witowce gn:. !)0ł- �242 Materiały i dyskusje suszczyj" (=duży). A PoI'aJk mówi: "Chle,ba n:asreg'o 'P'OW\S,'Zi€idJnIi€gtO daj nam chociaż i mały kawałek, ale białego". 65. M o d l i t w a p o p a i k s i ę d z a. Chlop prawosławny zgubił noz Składany, a ja.kżeż bez .1!a1bego11Ioia?POSiz,edłwięc do pOIpa,żeby się [pomodlił o szczęśliwe znalezienie. Pop zaczął się modlić: "Hospodi, pomiłuj, HOIS!podi,!pamiłuj", leez n~c z tego nie wychodziło. Poszedł więc do -księdza. Ten zaczął się modlić: "Or€mus!", a chłop zawołał: "tak, tak, z remuszkom, z remuszkom!" Ksiądz modlił się jeszcze i zakończył: " ... in saecula saeculorum" Chłop porwał się uradowany, krzyknął: "Za kulami, za kulami!" i pobiegł do stodoły, bo teraz sobie przypomniał, iż rzeczywiście położył wcz-oraj nóż za kulami (= grubymi snopami wytrzGsionej słomy, przeznaczonymi do krycia dachu). 66. C o z o s t a n i e w z ę b a c h m o ż n a j e ś ć w p o s t. Kiedyś uciążliwe były dla wieśników posty eucharystyczne przed komunią; trzeba byla jechać (czy iść) na czczo do kościoła ,i czekać nieraz do obiadu i dłużej bez jedz£'l'lia. Pewien chłop :p'o:szedłdo 'ksliędza i .pyta: "Czy jest grzechem, jeżeli zostanie coś w zębach 'z dnia p'O'plf'zedn:ieig,o :i człowiek zje przed komunią?" Ksiądz powiedział,. że nie. Chłop wziął więc, idąc spać ugotowany ogon wieprzowy do zębów i nazajutrz zjadł g-o pl'z,ed 'k'omunią. W innych walfLantach t€j anegdoty choodZliłonie o post eucharystyczny, lecz o wielki. Tak też jest w wersji, zanotowanej przez Michała FetdeT'O!W'Slkiego; tu chtop idą1c spać we wtorek zaipustny wziął w zęby całą szynkę (kumpiak) i potem długo jadł "po troszku" 44. 67. Koń "g a d a" p o ł a c i n i e. Chło.p wiózł księdza do sąsiedni-ej parafii na odpust. Koń, dobrze przedtem nakarmiony, zaczął wydawać wiadome odgłosy. Ksiądz, chcąc zażartować z chłopa, mówi: "Co ten twój koń gada?" A chłop, widząc że ksiądz jest w dobrym humorze, mówi: "Księnża proboszczu, mój koń gada po łacinie, ksiądz proboszcz pawinie'l1 lepi jaho razumieć, jak ja" 45. 68. K s i ą d z, o r g a n i s t a i k o b i e t a w s k r z y n i. Organista okrada księdza, ten wysyła gospodynię w skrzyni, by podpatrzyła złodzieja, organista jednak spostrzega podstęp, dusi gospodynię, potem jej trupa 'podrzuea księdzu i innym os'ooom, od każdeg'o pobierając c(o-1a·tę za usunięcie zwłok. - Jest to anegdota znana w całej Europie. W wersji zapisanej przez M. Federowskiego zamiast księdza i organisty występująchłopi 46. 69. D e wo t k a i z ł o d z i e j e. Dewotka modli się nocą w kościele spostrz€ga kosz, który złodzieje opuszczają przez otwór w sklepieniu. 44 4S 48 Federowski. t. 3, nr 273. Podał Wacław Sielicki (zob. przyp. 9). Por. Krzyżanows:ki, Polska bajka, t. 2, T. 1536 A; Federowski, t. 3, nr 172. �Materiały i dyskusje 243 Sądzi, żet<> a:ni'Ołowi,ezCłiproaszająją do il1~e:ba,'Wsiada więc do kosza iunasi się w ,n~m do gÓfry. Us'Zczęśli:wiQ1l1Ja widce, zaczęła wołać: "Jezu mój, Jezu, ja u niebu lezu!" Wystraszeni złodziele puszczają sznury i dewotka bardz·o siG potłukła. Doszła do w:niosku, że nie była jeszcze godna, by trafić do raju. - Anegdota ma pochodzenie polskie 47. 70. D e wo t k a p a s i e kro w ę. W Mikulinie była jedna niewiasta niby to pobożna, a bynajmniej nie moralna. Miała zwyczaj latem dopa~ S'anl~aswej \kr'OIWy IpO miedzach taik, by jadła ona 1Zboż,e lub koniczynę są siadów. Sama w tym czasie odmawiała różaniecc. Ulożonoo niej PQwie.,.. dzenie satyryczne: "Zdrowaś Mario, łaskiś pełna, kaniuszynka użo paśpieła" (być może kiedyś był to dłuższy wiersz), wyśmiewając w ten sposób jej fałszywą dewocję· • Przytoczone anegdoty na temat problemów narrodowościowych wskazują, że nie bylo w naszych stronach ostrych konfliktów na tym tle. Owszem, zachowywano wrogą postawę wobec władz carskich, ale poszczególne typy reprezentujące naród rosyjski są traktowane najwyżej z humorem, a ,niektóre z nich mają nawet przewagę nad Polakami (nr 6 i 8), co prawdopodobnie świadczy o rosyjskiej ich genezie. Cyganie są ukazani konwencjonalnie jako nieroby i o'Szuści. Zydzi, jak już wspomniano, traktowani są przeważnie z dobrodusznym humorem. Brak tu akcentów antypolsbch, bowiem większość tutejszej ludności utożsamiała się z Polakami. Co najwyżej śmiano się z ich pańskich "udziwnień", jak np. z imion Usia i Rusia czy kupna "czegoś". Nie pokazano tu szerzej stosunku chłopów do panów, gdyż anegdoty tego typu należą do kategorii klasowej, a nie narodowościowej i wymagają osobneg.o omówienia (pod.obnie j,ak anegdoty na tematy obyczajowe). Dość mocno natomiast został zaakcentowany w przytocz'onych tekstach niechętny stosunek tutejszej ludności, w większości .katolickiej, do prawosławia. Naleźy to tłumaczyć rusyfikatorską postawą Cerkwi na tych ziemiach, szczególnie po powstaniu styczniowym. Wypada też zaznaczyć, że dużo bylo an·egdot zgoła niecenzuralnych na temat p'Opów, a czasem i księży (musieliśmy je pominąć w :niniejszym przeglądzie), charakterystyczne jednak, iż te pierwsze mialy przeważnie genezę rosyjską (sądząc z używanych w nich zwrotów język(}wych), a drugie - polską. Można się domyślać, że były one przynoszone ze środowisk miejskich, pierwsze ze służby carskiej, drugie zaś pleniły się za pośrednictwem ml(}dzieży polskiej, przybywającej w OIklfooie międzywojennym do tutejszych miasteczek, jak też poprzez miejscowych chłopców uczących się w mia47 U' Zob. tamże, T. 1482. �244 Materiały i dyskusje stach. Opowiadano p-odobnego r,odzaju anegdoty zwykle przy pasieniu koni czy w innym odosóbnieniu i bardziej chodziło tu o owe pikantności, niż o świadomy antyklerykalizm, który zasadniczo nie występował w tych olkolioach. Bo anegdot alntYP'Olp1ow'5lk:ich opowiadanych w ŚT'odowisku kabbckim, -czy też n.a odwrót, ni'e możn!ł .o,czywiŚCiieU'Wtaż'aćza w!'a-ściwy przejaw a,ntyklerytkalli.:z.nw, gdyż wyśmiewały -one kler "cudzy", nie swój. ArtuiT Sandauer pisał ~wego czasu: "Anegdoty pogranicza językowonaroo·owego - ileż dal-oby się o nich powiedzieć!" 48. Właśnie. Przytoczone teksty dużo mówią bldacz<OIm nie tylko folkloru, ale też historii północnco-wschodnich Kresów II Rzeczypospolitej. WOJCIECH SADOWSKI Muzeum Okręg'owe Gorz6w WI'kp. RZEŹ.BA ŚW. ANTONIEGO OD MACIEJEWSKICH JAKO SYMBOL LOSÓW PRZESIEDLEŃCÓW ZZA BUGA Punktem wYJscla do napisania mmeJszego komunikatu stała się penetracja terenowa prowadzona w 1982 roku w poszukiwoaniu obiektów etnograficznych mogących wzbogacić zbiory Muzeum Okręgowego w Gorzowie Wielkopolskim. Podczas wizyty złożonej rodzinie polsko-niemieckiej Józ-efa Maciejewskiego zamieszkałej w Chwałowicach 21, gmina Bogdaniec w woj-ewództwie gorzowskim, zwróciła swoją uwagę niespotykana na tym terenie rz€Źba wyobrażająca św. Antoniego. Niekiedy mówi się w takich razach o przypadkowym odkryciu lub o miłym zaskoczeniu. Zainteresowanie się statuą wyzwolilo u jej właściciela ciekawe wspomnienia, które stały się też b iski-e autorowi komunikatu. W rezultacie okazalo się, że Józef Maciejewski jest przybyszem ze wsi 01szanka w przedwojennym p:lwiecie Słonim w województwie nowogródzkim, natomiast jego ż,ma zamieszkuje obecny ich dom bez przerwy 0:1 urodz-enia i jest narodow.:>ści niemieckiej. Oboje zaś gospodarze zwrócili przy tym uwagę, że św. A.ntoni przywędrował za JÓzef.em Maciejewskim z jego rodzinnych stron. Zdziwienie auto'fa było tym większe, że w 4ll A. Sandauer, Nieźle o Wańkowiczu. "Nowe Książki", 1972. nr 18, s. 2. �Materiały i dyskusje 245 swoim czasii'e przebywał u tej [['1od:zimy, Iprrowadtząc badani1a dotyczące osadników z Białorusi na wsi w Gorzowskiem. Podstawę do napisania historii rzeźby stworzył wywiad przeprowadzony z Jej posia!daczrem w lutym 1983 rOiku. Przystępując do wyw'iadu posiadałem już pewną orientację wyniesioną z uprzednio prowadzonych rozmów. Uzyskany w ten sposób materiał posłużył do zbudowania pytań dotyczących rzeźby, a odnoszących się zarówno do okresu międzywojennego, jak i powojennego. Nasunęło się równocześnie przypuszczenie, że warto ze zdobytym materiałem zapoznać szersze grono osób. Dzieje figury i jej droga do wsi podgorzowskiej mogą być symbolem losów osiadłych w dolinie Noteci i Warty kresowiaków. Sama rzeźba jest ponadto swoistym ewenementem w Gorzowskiem, a refleksja nad nią jest formą gromadzenia faktów, które w przyszłości mogą posłużyć do wzbogacenia przykładów wspierających naukowe opracowanie twórczości ludowej w XIX stuleciu i do lepszego jej zrozumienia. Odkrycie to może wreszcie podbudować przygotowane wcześniej teoretyczne zasady. Na marginesie dopowiedzieć należy, że właściciel przechowuje ją, bez \Zaimiaru rods.p'T'zerdanira, 'Z Ipowodów emorcjonalrnych i r·elirgijnJ71ch, a nice ze względu na zakodowane w niej wartości estetyczne. Nie zna on bowiem jej wartości kulturowej, jak też nie umie wskazać na nią jako na dzieło sztuki ludowej. Są one jak gdyby poza nim. Rzeżba przyścienna {) wysoko'ści 88cm przedstawia św. Antoniego Padewskiego stojącego na wprost. Wykonana została z jednego pnia drewna wydrążonego z tytuł i zaopatrzonego w ogniwo metalowe celem łatwiejszego przymocowania do ściany. Pierwotnie stała na czarnej, grubej desce z naniesionym napisem "Swięty Antolni Padewski" 1. Obecnie figura SpOczywa na zwykłej desce o zaokrąglonych krawędziach. Postać przestrzenna i rozbudowana, w habicie, wykazuje sztywność w dość krępej sylwecie. Szew!wść w ramionach wynOSi 23 cm, w łokciach 33,5 cm, a u podstawy 27 cm. Całość pokryta grubą warstwą polichromii olejnej. Głowa świętego o otaczającym ją wianuszkiem włosów o nierytmicznym grubym żłobieniu jest wyprostowana i ma wzrok skierowany w dal. Osadzorna ona została dość nieporadnie na grubej szyi. Duże płaszczyzny twarzy o wąskich ustach i brwiach, średnim nosie i wyrazistych oczach I Autorem cytowanych .poniżej wypowiedzi jest Józef MacicJe.v.sk.; Ul". w 1924 roku w powiecie słonimskim, a ,obecnie zamieszkały w Chwałowi,cach, gm. Bogdaniec. Rozmowa dotycząca figury przeprowadzona została 25 lutego 1983 roku. Zdania informatora ujęte w cudzysłów są wiernym i cytatami spisanymi z taśmy magnetofonowej. Nic poczyniono ingerencji ani w słowmciw;.c, ani w składni. ,Nasz święty AntolIli stał kiedyś na ,grubej i czarnej desce. Na crzodzic deski było napisane: Swięty Antoni Padewski. Pisano było już w starych księgach, takimi fidrygałaml różnymi. Nie było to pismo proste, ale takie jak w stary,ch księgach". �246 Materiały i dyskusje nadają jej wyraz spokoju, czujności, szczerości, ale 1;eż i zawziętości. Są niejako odbiciem poleszuckiej natury. Z prz.odu, ona lewym przedramieniu, skrytym w szerokim rękawie, leży księga podtrzymywana wysunię- tą dłonią, a na niej siedzi Dzieciątko z przerzuconq powyż·ej kolan tkaniną i z ułamanym ponad łokciem prawym ramieniem. Natomiast prawa ręka świętego, z widocz1ną spod rękwwa dłonią, jest zgięta w łokciu i zastygła w bliżej nieokreślonym geście. Sten~ortypową symbolikę wyróżniającą św. Antoniego uzupełnia wyrzezany wzdłuż lewego uda i biegnący od pasa w dół różaniec. Brązowy habit osłaniający całą postać świętego jest od przodu sfałdowany wzdłużnie i rytmicznie za pomocą zdecydowanych żłobień. Modelunek płaszcza uzupełnia gładki karczek i wysta- �Materiały i dyskusje 247 jących ponad nim .kaptur. Polichromia jest do'ść dobrze zachowana, choć miejscami zniszczona. Liczne otwory po aktywnych ciągle drewnojadach. Rzeźba w sposób oczywisty nawiązuje stylistycznie do twórczości ludowej innych regionów Polski. Nasuwa się tym samym przypuszczenie, że wykonawcą jej mógł być artysta przybyły na teren jej powstania z Mazowsza, Podlasia lub Wileńszczyzny. Za lokalnym twórcą przemawia natomiast "poleszucki" wyraiz twarzy A'll'tIQlIlieg,oi dziwny ilmrutTaSlt między figurynkq Dzieciątka Jezus a postacią świętego. Wypada tu nadmienić:, żc wśród ludności zamieszkującej Polesie (co wynika z badań przesiedleńców z tego terytorium osiadłych w Gorzowskiem) ludowa i samoistna rzcźba odgrywała skromną rolę. Częściej spotykało się płaskorzeżbl~ zdobniczą na budynkach, przedmiotach użytkowych lub kapliczkach przydrożnych. Tak różne cechy wyrazu artystycznego pozwalają też domniemywać, iż rzeźba może być wynikiem naśladownictwa jakiejś innej figury lub 'ilustr'acj,i św. Anl;ornieg'oPadeT'E~wskiegl(} C'zcz'one:go,na były,ch ,kresach iPółnocno-wschodnich. Zdradza to nieporadność w jej opracowaniu. W wykonawstwie postaci obok wyczuwalnej ambicji twórcy widoczne jest jednak uproszczenie świadczące o braku umiejętności warsztatowych uwidaczniajelce się chociażby w statyce i prostocie. Trudno też dziś powidzieć, czy postać świętego zastała zrobiona na specjalne zamówienie, o czym może świadczyć jej rozwiązanie techniczne od tyłu (wydłubanie), czy tc'ż wykonana została z wewnętrznej potrzeby twór'cy, a następnie ofiarowana kościołowi. Mimo trudności w datowaniu, na podstawie samej figury, można na mocy wyvviadu Czas jej powstania umieścić grubo przed 1863 rokiem. Opisywany tu kresowy wizerunek dewocyjny ma znaną z przekazu ustnego rodziny Maciejewskich długą i interesującą historię. Według świadectwa tcj rodziny, statua pochodzi z klasztoru Benedyktynów w Horodyszczu koło Pińska z. Pojawienie się jej w rodzinie związane jest z dziadkiem ze strony matki Józefa Maciejewskiego, który do chwili wybuchu Powstania Styczniowego był klerykiem we WSipomnianym klasztorze. Idea narodowego wyzwolenia była powodem, że pewna grupa młodzieży duchownej opuściła mury -klaszto'l'ne i pospieszyła z pomocą powstańcom. Stworzyła ona w ten sposób pretekst dla władz carskich do zlikwidowania "monastyru" jako ostoi polsk,ości. W tej sytuacji przełożeni zakonu zmuszeni zostali 2 Klaszlo:r Benedyktynów w Horodysz'czu ufundowany przez Karola Kopcia p:Jwst;J! w XVII wi·eku. Zli'kwidowamy ·zaś został na mocy ukaz'u ca':~f.:iego w 1864 roku. Por. Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów slowwński-cil., Warszawa 1882, t. III, ·s. 144. 'Plrzedlruk fotooffsetowy z 1'976. �248 Materiały i dyskusje do poproszenia swoich podopiecznych i okolicznej ludności o zabranie na pewien okres wyposażenia kościoła i klasztoru do swoich domów. Dziadek J óz-efa Maciejewskiego, też imieniem Józef, zdecydował się wziąć do domu rodzinnego w Skóra tyczach na Pol-esiu ulubioną figurkę św. Antoniego Padewskiego 3. Ocalenie statuy uważał za ocalenie skrawka polskości. Można zatem powiedzieć, że w omawianym wyobrażeniu świętego tkwią dwa wątki: polityczny i religijny. Car wiedział, ż-e katolicy (a więc i Polacy) osłabiają jego władzę i dlatego w imię racji politycznej zwalczał wszelkie jego przejawy mogły to być nawet kapliczki lub krzyże przydrożne. Po upadku Powstania niedoszłego zakonnika wywieziono - oczywiście bez figury - na Syberię, skąd powrócił po kilku latach dzięki zbiorowej prośbie sąsiadów skierowanej do cara. Wielką rolę odegrały tu, zdaniem rodziny, wspólne i częste modły jego krewnych przed św. Antonim. Były kleryk-zesłaniec powrócił do rodzinnej miejscowości, by wkrótce dowiedzi-eć się, że jego posiadłość została skonflskowana na rzecz oficera carskiego. Zabrał więc figurę i razem z rodziną osiedlił się niedaleko Bytyni na Białorusi, gdzie też wkrótce ożenił slię. Zmall'ł w 1924 rdku pT'zekazuj.ą'c swegoświętre:g,o w po!saglu ,zamężnej już córce, Filomenie. Nakazał przy tym, aby jej strzegła jako relikwii rodzinnej. Padł' też ponoć wyraźny zakaz wydawania statuy poza rodzinę. Matka pana Józefa, Filomena z domu Kwir, przeniosła figurę do swe·· go domu w Olszance koło Słonima, gdzie uroczyście ustawiła ją na oltarzyku domowym, -a u stóp świętego razem z mężem złożyła kwiaty z równoczesnym oddani-em rodziny w jego opiekę. W następnych latach tradycja rodzinna otaczała postać świętego coraz to nowymi "cudami" i informacjami nobilitującymi figurę. Utrwalało się przekonanie, że jest ona wyjątlkowymopiekunem rodu Maciejewsibch. S1Jr'zec kh miała .skutecznie przed kradzieżami, pożarami i wyładowaniami atmosferycznymi, dopomagać w uzyskaniu lepszego urodzaju i skutecznie opiekować się w czasie wojny 4. Asystowała również w uroczystościach pogrzebowych członków rodziny włącznie ze pogrzebem matki, który odbył się w Chwał'owicach koło Gorzowa. W 1947 roku figura świętego Antoniego razem z Filomeną Maciejew3 "Dziadek kiedyś uczył siG za księdza. Był to matki ojciec. Uczył siG w klas ztorz'e w HO'rodyszczu. W tym czasie, w 1863 roku, wybuchło PO'ws-tar,ie Slycznio'.',:c. ~iekt6rzy klerycy po'szU do Powstania". 4 "Figurka ta zawsze nas strzegła. My byliśmy cztery razy paleni i przez nią ocaleni. Filgurka t,a wyszła cało z wielu dziwnych i nie do wyjścia sytuacji. \1 my razem z nią· Uważamy tę figurkę za cudowną. Dzięki niej ojciec wygrał trudml sprawę w sądzie. Modliliśmy się do niej jak chcieliśmy mieć lepsze plony. Urato. wala też -ojca przed zabiciem jak weszli hitlerowcy oraz w 1942 roku przed wywiezieniem w głąb Rosji". �Materiały i dyskusje 249 ską przywędrowała do Chwałowic, gdzie wcześniej osiadł powracający z rob6t przymusowych w Niemczech jej syn Józef. Był on już w tym czasie ożeniony z Niemką - właścicielką obecnie zamieszkiwanego przez Maciejewskich dWOJ'ku. Pierwszym przedmiotem, jaki nowi lokatorzy wnieśli do budynku, była statua Antoniego. Spoczęła ona na stoliku pospiesznie zamienionym na ołta1rzyk. Umierająca matka pana Józefa przekazała ją synowi, prosząc () dalszą opiekę nad figurą· Józef Maciej-ewski podarował ją następnie swej córce zamieszkałej w Gorzowie pod warunkim, ż·e zostanie ona zabrana z domu w Chwałowicach po jego śmierci. Decyzja ojca przyjęta wstała z powagą i z rozumieniem. Jak wspomina pani Herta Maciejewska, powtarzając słowa teściowej, mąż jejocalał i oc1nalazł się dzięki modlitwom rodziców przed figurą św Antoniego. Dzieje figury, jak się okazuje, nie są takie proste. Są one zagmatwane tak jak hisbria rodziny polskiej wywodzącej się z kresów północno-wschodn:iich. Znajomo'ść jej zezwaila b'Oiw~emna dotarcie do oha:rakrterys tycznych cech kultury przesiedleńców z Zachodniej Biał'OTusi, cech odróżniających ją od kultury innych regionów. Chodzi tu głównie {) specyficzne porządkowanie historii, życia społecznego i świata przyrody. Przykładem może tu być nieuf:ność do zdarzeń i ludzi, specyficzny język, swoista interpretacja religii, słabsze zdolności adaptacyjne w porównaniu z przedstawicielami rekrutującymi się z Wielkopolski, Kujaw lub Mazowsza, a nawet trwająca po dziś dzień wiara w przesądy lub duchy. Jedną z zasadniczych funkcji figury, jaką spełniała w rodzinie, było opiekuństwo. Znaczyło to, że była ona niejako wbudowana w pomyślność rodziny. Spełniała tym samym poważną rolę w wyborze określolt1ego celu i sposobu postępowania jej członków, mimo świadomości, że jest 'olnaczęsto z 'Punktu w:drzenia ra'cjlQlnalnegofałszywe. Ob::larzDna była zatem ważną rolę wynikającą bardziej z konieczności irracjonalnej, niż logicznej. W mniejszym przeto stopniu wędruje ona z pokolenia w pokolenie Maciejewskich jako obiekt ludowej sztuki sakralinej, a w dużo większym jako wyimaginowany i dziedziczony po przodkach talizman z wyobrażeniem świętego mogącego w cudowny sposób dopomóc współcześnie żyjącej rodzinie. Rzeźba zyskuje w ten sposób coraz większą złożoność kulturową i stale obdarowywana jest przez posiadaczy nowym zakresem funkcjonalnych możliwości. Niezmieni:ma wydaje się jedynie funkcja kultowa, która jest przypuszczalnie identyczna z zamiarem twórcy. Na ukształtowanie się emocjonalnego do niej stosunku rodziny Maciejewskich znaczny wpływ miały oko!icznoślci wejścia w jej posiadanie, pozytywne odczucia patriotyczne oraz związanie się dziejów :rzeźby z historią rodziny. Przekazywanie rzeźby w następne pokolenia rodziny i związalne z tym opowieści są rodzajem tra[lsmisji histo'l'ycznej, w której statua poprzez kumulowanie się wiadomości i doświadczeń pełni funkcję �250 Materiały i dyskusje kroniki. Święty od Maciejewskich jest symbolem jedności rodu i wszelkich zmian w nim zachodzących. Jest rodzaje-m nadprzyrodzonego narzędzia czyniąc·ego życie bezpieczniejszym oraz wyzwalającym energię człowieczą u poszczególnych członków rodu. W miarę wzbogacania jej poprzez pokolenia c-oraz to nowymi rolami, przybiera ona na sile nadprzyrodzonej, a kult jej staje się miernikiem pobożności i sprawiedliwości. Spuścizna historyczna, jaką niesie figura, ma wreszcie - przynajmniej potencjalni·e - przemClżny wpływ na ko.lejne losy rodziny i kolejne pokolenia, które w niej wystąpią. Współcześni członkowie rodziny przydali jej, jak dotąd, jeszcze jedną funkcję, funkcję estetyczną. Nie oznacza to oczywiście rezygnacji z należnego jej szacunku. Trwałość znaczenia figury św. Antoniego w następujących pokoleniach Maciejewskich zależeć będzie od stopnia przywiązania do tradycji oraz ukształtowalnych przez zmienione otoczenie odczuć historycznych, ,reLgijnych i estetycznych. Odmienne są bowiem warunki społeczno-polityczne na kresach zachodnich po 1945 roku w porównaniu z warunkami . były kresów północno-wschodnich. STEFAN Zakład UlVrCS ALEKSANDROWICZ Etnografii Lublin NOWOROCZNE "WYMIATANIE BIEDY" W CHRZĄCIIÓWKU I OKOLICACH Pierwszy dzień nowego roku na wschód od Puław w okolicach Chrząchowa, Witowie i Chrzclchówka obchodzony był w sposób szczególny. Jeszcze do połowy lat dwudziestych naszego stulecia praktykowany był niemal powszechnie zwyczaj "wymiatania biedy", nazywany równiez "wymiataniem starego roku" oraz związane z nim "wynoszenie choinek". W tamtym okresie miały one już niemal wyłącznie charakter zabawowy. Pierwotnie, jak się wydaje, te wywodzące się z obrzędu praktyki posiadały dwie funkcje:spowoelowanie w nowym roku powodzenia i dostatku oraz wróżebno-mariażową. Urodzona w 1909roku w Chrząchowie M a l' i a T l' o c k a wspomina sposób obchodzenia tego święta następująco: �Materialy i dyskusje 251 "Jak w wigilie się sadzało choinke, to sie sadzało choinke za siestrzan. Pułapy jak to d.awniej było. Ile lud:Zlibyło w domu, ty}e gałązek trzeba byro wziąŚć. Czy dzie·ci, cy starsi. To było takie sprawdzenie, że jak która gałązka zółknie najp.ierw, to mówili, że umrze ruezadługo. Każdy se znacył nitko. Kazdy miał swoje. Abo pasecki jakiś. Jak sie jadło wi,ecerze sie robiło. Wiecór. Nic sie nie mówiło. Taki był zwycaj. Patrzyło sie co dzień. Maze to na mni·e. Maze to na mnie kolej. W ::"rowy Rok wszystkie kąty sie obmiotło. Pająki obmiotło to choinko. Biedy sie wyrzucało tak. Teraz to ni przyrównać. Najwięc,ej z dzieci to obmiatanie robili. Ni'c sie nie mówiło. Ubrać trzeba było w papierki i postawić trzeba było. Jak był śnieg, to w śnieg. Tak ziemia, to w ziemie. taki był zwycaj, to sie robiło. Tak ktoś postanowił. Mówiły tez, że która panna wyniesie najpierw, ta piersa wyjdzie za mi)ż. Inne podrzucały do góry. W którą strone poleci, z tej wyglądała kawal,era. To była w nOlwy rldk. Kawalerka nie wróżyla sobie, bo to panny były ciekawe" (zapisy z r. 1981 i 1982). M a l' i a K u t a, urodzona w 1896 roku w Chrząchówku, pamięta te z'Wycz'aje,!kiedy były one :pra.kt}"k'owail1Je przed I wojną światową . ..ChCli'nke panny wynosiły. Któr:a raniej wSItanie, !która raniej wyniesie. Jeszcze nie bardzo widno było. W którą strone sie przewróci, z tej strony przyjdzie kawaler. Takie śmieszki były. Wymiatało się z chalupy stare śmiecie. Wszystko stare wyrzucić, żeby wszystko dobre było w nowym roku. Na dr·oge sie wyrzucało śmiecie. W jakiej szmacie czy czym. Cokolewiek sie wymiotło. Na żarty, na śmieszki taki~. Potem miotło trzeba był.o poprawiać. Na t.rzy dni wcześniej ubierały. Jak była panna ładna, to kawalery wyrwały, a jak nie, to do drugiego roku stał~. Kawaler jak wyrwał, to ni'ch nie r·obił. Smyrg[1<11 i nie. Jeszcze w Wigilie było z,obaczone gdzie ta choinka ma być wsadzona. Płoty nie były takie jak teraz. Dwa kołki i dziury wiercono i za te dziury, za te kołki" (zapis z 1982 r.). S t e f a n i a A b l' a m e k, urodzona w 1910 roku w Chrząchówku, "uprzć)tala wszystko ze starego r,oku" i wystawiała "choinke" do dwudziestego rOiku życia. "W Nowy Rok trzeha było wstać rano. Jak :n!ajraniej, żeby wszystko ze starego roku uprzątnąć. Na przykład miotło albo szczotko i wyrucało się na śmietnik. Ubierał·o się też choinke rano. Jak najraniej, Papierami i wstążkami. Jakiś kwiatki. Wynosiło na ulice, w płot, żeby stała na Nowy Rok. Jak panna była w domu to dlatego, żeby jak nćljp.;:t;dzej za mąż. Było też tak w Nowy R'ok, że wynosili żyto. PrzeKilźnie żyto co gospodarz za obraz założyli w Wigilie. Wynosili na pole j pJ'Zckładali kamieniem w bruzdę, żeby ur'odzaj by" (zapis z 1982 r.). Urodz,()Inaw 1916 roku w Chrząchówku K.a t a r z y III ,a K o wal s ik a pami~ta. kiedy praktykowane były te zwyczaje jesz·cze na kHka lat przed �252 Materiały i dyskusje okupacją niemiecką. Wtedy było to już zjawisko bardzo sporadyczne. Sama wynosiła choinkę w okresie panieńskim. "W nowy rok, panny które chciały wyjść, ustrajały choinke \v kwiaty i wynosiły na droge. Patrzyła oknem. Zdejmowali kawalery. Panna nieraz wylatywała i ni€ dawała. Z lasu na wigilie choinke sie stawiało. W nowy rok ułamało się wierzchołek. S<lsny, nie jodłe, jak to teraz. Zamiotło się na niby, że to się Stary Rok wymiata i wynosiło za droge. Nieraz ktoś jechał saniami, to zdjął. Uciecha dla panny była, ż€ wyjdzie za mąż. Jeśli stała, to dzieciarnia zdjeła i tak było" (zapis z 1982 r.). Na podstawie zebranych dotychczas materiałów wnioskować można, że od czasu II wojny światowej te zwyczaje nie są na tych terenach kul tywow ane. U:ON SKRZYPCZAK PIL Poznań MATERIAŁY DO ETNOGRAFII CHOJNA NAD WARTĄ Leon Skrzypczak urodził się w Chojnie, 31 października 1901 roku. OjLiee jego, At~drzej, rzemieślnik i przedsiębiorca budowlany, pochodził z WI·onek. Ożeniwszy się z Marianną z R,a>ctziejów, 'osiadł w Chojnie. Leo:n Skrzypczak w Chojnie kOl'lCZy szkołę podstawową, wówczas czteroklasową i jako czternastr}leni chłopak wyjeżdża do Nadrenii, aby pomóc matce w utrzymaniu licznej ,ro,dziny. Powrocil do Po::ski i wIroku 1919 przystąpił do Powstania Wielkopolskiego. Z woj;!:.l z'.v')inwlly 70,tał w ruku 1921. Praktykował jako eliew - uczel1 budowlany w Pl,znaniu. puLem razem z ojcem prowadził w Chojnie przedsiębiorstwo budowla,1l' By] cłuchaczem uniwersytetów ludowych w Poznaniu i w DaJkach, uczęszczal na kur.'y zaw'xlowe, d:~iałał w o'rganizacjach społecznych, reżyseruwał sztuki teatralne wystawiane na wsi. Żeni .się z Pelagią z domu Rębacz, ma :3 córki. Wr.az z ojcem dzierżawi! okręg łowiecki i namiętnie polował. Po powrocie z wojny w roku 1939 praco wal \V czasi'e okupacji jako stolarz we Wronkach. p,o wojnie założył na nowo w Choji;ie zakla,d budowlany. Jest dyplomowan)"m mistrzem murarsko-betoniarsk;m i plsiada uprawnieni,a budowlane. Zniechęcoll1y domiarami podatkowymi przenosi siG do budownictwa państwowego. Pracuje na wLelu stanowiiskach, od ki\~rownika budowy aż do dyrektora przedsiębiorstwa budowlanogo. W ro"u UW'? prze,_hol~~; na cmeryeurę, osiada we Wronkach i zaczyna pisać. A oto tytuły 1. Puszcza nie na Tysiqclecie rę'kopi:;miennych zdradza Państwa swoich prac L. Skrzypczaka: 1965; 2. Dawne dzieje Chojna nad Wariq 19'66; 3. Moje wspomnienia, 1966; 4. Moje wspom- tajemnic, Polskiego, �Mater-ialy 7l:<;nia czasów 1967; 6. Wojna c:llch Powstania Wielkopolskiego 1918/1919, 1967; 5. Rodzina polsko-bolszewicka, 1968; 7. O wielkich rzekach świata romantycznym Ośrodek i dyskusje pięknem, wczasowo-wypoczynkowy 253 Lisieckich, fascynuJą- 1968; 8. Autobiografia, w legendzie 1!}80; 9. Cho_ino nad "VarLą. 1980; 10. Z;Jcie w cwwdo etnografii Chojna, Cl.. I i II, i anegdocie. Chojnie nad Wartą, 1981; 1'1. Materialy 1982_ O L. Skrzypczaku dowi·edziałem .się w roiku 1'979 'Wczasie ba-dań terenowych '.'1 Chojnk. Zainteresowałem się jego ,pisarstwem - rodzajem twórczości nieprofesjonalnej tak rzadkim w W ielkocplsce. W roku 1980 odwiedzam pisa,rza i zachęcam do -utrwal·cnia materiałów etnclg'raficzmych. L. S'krzypczak w roku 1981 przyjeżdżCl z preIe-kcją na posiedZlen.ie Oddziału P.oznańSlkiego PTL, w 'wku 1982 zostaje członkiem PTL. Poja'wiają się wówczas jego pra.ce w całości wypełnione materialami etr.ograficznymi. Podejmuje również .krytykę dotychczas'owych informacj i etnograficznych dotyczących Chojna a zawarty'ch w pu,blikacjach. Pisarstwo L. Skrzy.pc·zaka związana jest z o'soDowo;cją i losdlil! żyCif1wymi auto,m - jego -o,gromną ciekawością świata, przekonaniem -o wart0ści .pracy. chęcią przekazania doświadcz-eń, pragni·e.niem pozostawieniem śla.du po sobie. L. Skrzypcza:k wi·erzy w użyteczność pisania - chce oddać w tenspoiSób 'sprawiedliwość dziadkowi wyzu·temu z ojcowizny pod koniec XIX wi'eku, przyspieszyć bu· d'lwę utwardzonej drogi do Choj'na, rozsławić Cho'jno ja.ko ośrodek wyp,'czynkowy, sprawić przyjemrość i zainteresować czytelnika, Z1gromadzić matcriaiy pntrzebne do pracy naukowej. W jego tekstach własne obserwacje sąsiadują z informacjami uzyskanymi z ksiąŻDk i do'kume11'tów hi<5torycznych, wiadomości otrzy>ma_ne od b3bci i ~nnych ludzi z Chojna wY'stępują ·obok wątków fabularnych i oS'obistydl przemyślel'!. Owo pJłącz·enie obserwacji z oeer ą, otrzymanej info-rmacji z pomy~lem literackim a także dydaktyzm i bezpośrednia.ść w zwracaniu się do czyt·elnika nadają nieklórym ustępJm prac L. Skrzypcza,ka charakter współczesnej literatury ludowej. Przedstawiony t,u wybór fra,gmen'tów z prac L. SkrzypczaJka dotyczy Chojrna w gminie Wronki w województwie pil:s:kim, w dawnym powiec'ie sza.motulskim Wioski położonej na skraju Puszczy No1eckiej, na .słabYch glebach, oddZIelonej Wartą o·d zamożnych terenów rolniczych 'na J.ewym jej brzeg·u. Wi·oski do lier1<.wl1.l trudro dostępnej a jednocześnie od końca XIX wieku intensywni.e uczestmC'ącej w sezonowych wyjazdach do pracy w Niemczech. Na spe.cyficzme miej'ice mie'Sz-' kańców tej wsi wśród sąsiednich gru-p ludności zwracał uwagę już O. Ko'lberg. Oryginalna kultura i życie społeczne Chojna, konoentracja na sprawach wła'snej społeczrości, żywa świadomość historyczna, za.chowaneelementy fol'kl'o'ru, m. in. unikalny w skali Polski zbiór anegdot -o dawnych mieszkańcaCh wsi, zresztą niechGlnie rejestrowanych przez L. Skrzypczaka, nie zajęły należneg.o im miejsca w opracowaniach etnograficznych. Nie wyjaśniona jest nadal spraw udzi,ału osadników z Mazowsza w zasi'edlaniu wioski i innych terenów Puszczy Noteckiej w XVllI wieku i ksztalt·Q<waniu specyfiki 'kulturowej. nym Moja ingerencja w teksty L. Skrzypcza-ka była nieznaczna. Polegała na po-prav!leniu w kilku miejscach ortografii oraz wprowadzeniu niektórych tytułów. St3rałem się j,;,k naj rzadziej przerywać C'ią.głoŚćnar'ra'cji aulo,ra w wybranych do publikacji fragmentach. Pisarstwo Leona Skrzypcza'ka go·dne jelSt -uwagi etno,grafa z -dwóch co, najmpiej przyczyn_ Ukazuje wycho-dź,cę ze wsi przez całe życie silnie z tą wsią zw:ą· zanego, samouka, człowieka o światC"pogIądzie budowanym w kontakcie z rO~!1Ymi środowiskami i zlo'żone motywy po.djęcia twórczości pisarskiej. Dos~ar(;2:a i,nle- �Materiały 254 i dyskusje resujących mater:iałÓtw o Chojnie, ,k't6're jednocześnie posiadają ~echy literatury ludowej. Materiałów tak utrwalo'nych, że pozwalają nam Odcl.ytać spo..;6b myślenia i świat wacfltości ich autora. Zbigniew NAZWISKA, PRZEZWISKA Jasiew/cz i NAZWY TERENOWE W XX wieku ludność Chojna już nie mazurzyła. W Chojnie przetrwało 15 rodzin osiedlonych przed wiekami Mazurów, którzy siedzieli 'na gospodarstwach swych przodków do XX wieku. Podaję nazwiska tych rodzin: Radziej, Szwak, Mikuła, Piasek, Kajda, Rembarz, Gogołek, Książek, Te.rka, Kapka, Musiał, Helpa, Nowak, Szóstak, Jarysz 1. Każdy z mieszkańców miał jakieś przezwisko. Przezwiska te często pochodziły od imienia i tak, jeżeli komu było na imię Antoni, wołano na niego J,ajrut. Jeżeli mu było Franciszek, wolano na ntie,go Frąś. A jeżeli Andrzej, woł<łJnlQJędroch. Ale były w wi,oooe i inne pf1zezwiska, j3k Jeleń, Koza, Siwa, Górka, Kapturnik, Gorący, Grapa, Porcków Walek, Cicia, Rybak. Ja znałem osobiście tych ludzi, którzy te przezwiska nosili, aI'e już WS:ZYSiCy pormalrli a oZ nimi i przezwis'ka. W Chojnie można się doszukać 120 nazw miejscowych różnych odcinków polnych, leśnych, wodnych i gór. Ja niestety doszukałem się już tylko około 70. Reszta to jakieś małe odcinki pól, lasów, wód, gór i dróg. Ale gdyby sobie zadać trochę trudu, to i te odcinki dałoby się odnaleźć. Podaję nazwy tych odcinków: W wiosce: Zdrojek, Piaski, Gumna, Kozi Rynek, Waliszewo, Cegielnia, Leśniczówka - dawny dwór, Leśnictwo Pustelnia, Prom, Szkoła Polska, Przedszkole, Kościół, Dom Nauczyciela, Cmentarz, Cmentarz Niemiecki, Grób Zołnierzy Francuskich z 1812 roku; Polne: Chojno M.yn, Smugi, Grund, Dębnik, Radziszewo, Suche Lasy, Doły, Niedźwiadek, Kiesz, Malinie, Butka Lehmana, Butka Wodne, Butka czyli Biotko Zielone, Małe BIota, Duże Błota, Witoldowo, Kępiste, Bielawy, BJnuwnik, Czarnoszyna, Radziszywiec, Łęk, Ochodza, Ochodza Folwark, Cmentarzysko Łużyckie; Wodne: Jezioro Chojeńskie, Jezioro Radziszewskie, Jezioro Głuchowskie, Warta, Struga Młyńska, Zimna Woda, Stawisko, Przełazek, Kocioł, Kuchawnica, Struga Czarnoszyna, Strumyk; Leśne: Cmachowskie Lasy, Olszyce, Piaskowe Góry, Okrągły Dół, Stara Studnia, Bagno; 1 Nie znane są dokumenty potwierdzające osiedlenie ludności mazurskiej w Chojnie. Nie prz€'pTowadzono rÓWnież dotąd analizy nazwisk znanych z Chojna i innych terenów Puszczy Noteckiej oraz ludności chłopskiej z Mazowsza z XVIII \vieku (Z.J.) �MateriaŁy Góry: Góra Pustelnia, Góra Kalwaria, Mulita, Zagórze, Kaczmarska Góra. Zycie w dawnym Chojnie nad Wartą, PRZYWILEJ 255 i dyskusje Łysa Góra, Szubieniea, Góra 19&1, s. 42 - 44. LOWIENIA RYB W WARCIE Gmina miała przywilej, na podstawie serwitutu nadanego jeszcze przez księcia Sapiehę 2, łowienia ryb w Warde, każdy w miejscu graniczenia jego roli z rzeką, na wspólnej długości około 6 kilometrów. Było to dużym dobrodziejstwem dla nielicznej jeszcze ludności Chojna, bo gdy inne źródła utrzymania się wyczerpały, to w rzece kilka ryb na obiad zawsze można było złowić, nawet przy pomocy wędki. To też kaźdy mieszkaniec wioski był myśliwym, rybakiem i rolnikiem. Przywilej łowienia ryb w Warcie dopiero po roku 1900 został przez pewnego sołtysa, niedawno osiadłego w Chojnie, bez zgody Rady Gminnej, odstąpiony państwu niemieckiemu. Mieszkańcy Chojna tej krzywdy nigdy nie mogli temu człowiekowi przebaczyć i przy każdej okazji mu to wypomilllali ... Pamiętam ludzi bardzo starych, którzy się rodzili w pierwszej połowie XIX wieku i dziasiaj liczyliby sobie około 150 lat. Jednym z nich był Jan Ksiclżek, przodek wszystkich Książków, którzy jeszcze dzisiaj miesz:kają IW Chojmie. Zag:roda jego to za,budowa:nie, gdzie obok Marciniaka miesz:k1ał 'Qlstatnio Sylwester Rladzliej ... , stareg!o Książka slPotykałem latem prawie eodzienni, igdy siedzliał nad Wartą z wędką w m'iejscu, w którym jego ogród przylegał do rZietki, gdzie dawni,ej na po::listawie serwitutu miał 'prawo łowić ryby. Ale 'czasy się zmieniły i od czasu zaJprzedani'a p:r'awa łowienia 'ryb na Warcie p:r:zez wSlpomnialllego 'sołtysa, Niemcy ścigali t ych, którzy się dapuszczal:i takieg10 przestępstw'a. Toteż Książek miJał z teglo tytułu bardzo wliele niCjpr:zyjemno'śd, jalk sam 'o tym opowiadał. - Siedzę sobie pewnego razu nad rzelką a ryba ładnie bierze, aż tu nagle z krzaka wyłazi jakiś oprawca i mJwi: Guntach Herr Książek, drei Mark zu bezahIen. - Pytam - Co mówisz? A on wciąż to samo. Herr Książek, drei Mark zu bezahIen. Ja pieniędzy nie miałem, więc coś tam w książce zapisał i sobie poszedł. Ale po pewnym czasie przyszło jakieś urzędowe pismo. Go to może znaczyć? Czytam! Moja czybała! Dał do oCzyta!niaa tam stoj1al,o jla!k byk napisane. - Herr Książek, 2 AUlto'r po'twierdza, że wiedza o mazurskim pochodzeniu i osiedleniu przez ks. Piotra Sapiehę przetrwała w Choj,nie przekazywana z pokolenia w pokolenie i nie zos,tała wniesiona z zewnątrz. Podkreśla również więź Chojna, m. in. przez zawierane małżeństwa, z innymi "mazurskimi" wioskami w Puszczy (Z. J.) �Materiały 256 i dyskusje dn~i Mark zu bezahIen. - Za co? Przecież to była moja woda i ja miałem prawo łowić w niej ryby! Dawne dzieje Chojna nad Wartą na Tysiqclecie Państwa Polskiego, i\166, s. 40, ;,3 - 54, 56 - 57. WYJAZDY NA PRACE W GŁĄB NIEMIEC I ISKUTKI DLA CHU.JN,\ Dla ludności pochodzenia mazurskiego w Chojnie, która od wielu lat wegetowała i b2zodrobiny nadziei patrzyła w czarną przyszlość, zbliżały się szybkimi krokami lepsze dni. Bo czasy po zakończeniu wojny niemiecko-francuskiej z lat 1870 - 71 były nie tylko dla Niemców ale także dla mieszkańców Chojna czasem przełomowym ... Wówczas powstab wielkie za!potrzebowanie na ludzi do pracy. W tym -czasie dla mieszkań<:ów Ch ojna, którzy do tego czasu tworzyli zwartą i zamkniętą społeczno-ść, nie wędrując poza granice swej wioski i nie dopuszczając do wsi obcego elementu, otworzyła się nowa era. Z przeludnionej wioski wszyscy młodzi ludzie obJjga płci, a także nieco starsi, którzy posiadali własną zagrodę i kawał roli uprawnej, zostawiali zagrodę i rolę do uprawy rodzinie i wszyscy wyjeżdżali na prace w głąb Niemiec. BJ każdy był pot.rz-ebny, od silnego mężczyzny do słabej dziewczyny. Szczególnie poszukiwani byli rzemieślnicy, którzy byli dobrze opłacani. Pracy było do wyboru i jeżeli pracodawca był zbyt wymagający a .bo obniżał zarobki, rzucali pracę i szli do innego pracodawcy, gdzie byli mile widziani. D.a orientacji podam, że rzemieślnik zarabiał dzienlnie tyle, że mJgł kupić 50 kg zboża. Człowiek wyjeżdżający na prac-e w głąb Niemiec po przepracowaniu przykładowo trzech łat, wracał z zaoszczędzonymi pieniędzmi do rodzinnej w:oski i na działce otrzymanej od rodziny lub kupianej, budował sobi·e domek jednorodzinny, parterowy z cegły, pokryty czerwoną dachówką. Kob:ety znajdywały pracę w rolnictwie i szkółkarstwie a także w przemY3le cukrowniczym, bo usługi byly opanowane przez Niemki i Serbo-Łużycza:nki, które jako dJbrz-e m6wiące po niemiecku robiły w wielkich miastach Niemiec furorę jako ke:nerki, bufetowe, fryzjerki. Ludzie wyjeżdżający do pracy w głąb N:emiec przywozili do Chojna nie tylko pieniądze, ale także nową kulturę i nowy zapał do życia. LudZIe nabyli w Niemczech lepsze m miery, zaczęli się lepiej bawić i lepi-ej ubi,erać. Młody mężczyzna przyjeżdżał w nowym, modnym, dobrze skrJjonym granatowym ubraniu, Dziewczyny zaczęły się t:lkże mxl.nie ubierać w białe i różowe b:uzki i plisowane, granatowe spódniczki tro·chę pJniżej kolaJn i modne półbuciki. To wszystko starali sobie przy- �Materialy 257 i dyskusje swoić pozostali młodzi mieszkańcy wioski. Dzięki wyjeżdżaniu na prace w głąb Niemiec Chojno z wioski drewnianej, krytej strzechą, stało się znacznie wcześniej od innych wiosek z sąsiedztwa, położonych na dobrych glebach, wioską murowaną, krytą dachówką i wioską kulturalną·· . Ale nie tylko pieniądze i kulturę przywozili ludzie wyjeżdżający na prace do swej wioski rodzinnej. Młody człowiek po pewnym czasie pobytu w Niemczech, wracając do stron rodzinnych, przywoził z sobą młodą kobietę, którą tam w Niemczech pojął za żonę. A młoda dziewczyna wracając do stron rodzinnych przywoziła ,obcego człowieka, którego pojęła Z.l męża. I ehlJooiażrodzice nie byli ~ztegio ~zadowoleni, to jednak antagonizmów w tych rodzinach nie można <było zauważyć. Chooiaż t,en obcy mężczy:zna pozostał w rodzinie i wi,osce na zawsze obcym. Tych kobiet, które przywiozły sobie mężów z Niemiec, było w Chojnie bardzo dużJ. Poicrmkowlie ki,llku tych kobiet odegrali w żyCliu 'ważne ['lale ale dzis:aj w Ch!Djni<e tych nazwisk już się nie spotyka. W tym czasie zamknięta społeczność Chojna pękła i w drodze zawierania małżeństw poza granicami wioski do Chojlna napłynęło dużo obcej i świeżej krwi. A czas był najwyższy, że to nastąpiło, bo skutki życia i zawierania małżeństw w tak małej, zamkniętej społeczności, dały się już w kilku rodzinach mocno zauważyć. W niektórych rodzinach potomstwo przychodziło na świat karłowate i wcześnie umierało. W innych rodzinach potomstwo było niemrawe, bez chęci do życia. A w jednej dość licznej rodzinie wszyscy mówili w bardzo zwolniony sposób. Na takich degeneratów Mazurowie mówili - Zyje Maćko ciele, zyje, ale nie becy 3. Wielu wyjeżdżających na prace tam sobie brało żony, oczywiście z Wielkopolski, bo innych Polek tam nie było i po pewnym czasie osiedlało sil; w Niemczech na stałe. Dlaczego to robili? Bo tam znaleźli lepsze warunki bytu. A także dlatego, że obcemu mężczyźnie, Móry przybył do Chojna, ciężko było żyć, a obca kobieta, która przyszła do Chojna, w ogóle nie miała racji bytu. I te obce kobiety namówiły swych mężów do porzucenia swej wioski rodzinnej i osiedlenia się nad Renem. Materialy do etnografii Chojna, 1982, s. 46 - 49. JAK SIĘ ODZYWIANO Dla orientacji podaję krótki jadłospis. Śniadanie zawsze składało się z zupy mlecznej lub polewki z siadłego mleka. Do tego gotowane kartofle w mundurkach, które każdy mu3 17 Lud, Powiedzenie t. LXVIII to było używane przez babcię autora i od niej przyjęte (Z. J.) �258 Materiały i dyskusje siał sobie obrać i wkroić do zupy. W okn~sie zimowym, gdy nie było mleka bJ krowy były zaciel<me, gotowano polewkę z kapuścianki, do tego kartofle tarte. Dlatego w każdym gospodarstwie kiszono dv,rie beczki kapusty i mówiono o nich, że to są nasze dojne krowy na zimę. Do jednej z tych beczek wkłada'no kilka małych główek kapusty modrej, żeby kapuścia:nka nabrała koloru różowego i miała bardziej apetyczny wygląd. Dla odmiany gotowano zupę z tartego maku, do tego kartofle. Obiad składał się z zupy fasolowej lub gwchówki nagotowanej z sztuką mięsa, a gdy nie było mięsa maszczono smażoną, wędzoną słoniną. Dla odmiany gotowano zupę kartoflaną, bardzo zawiesistą, maszczoną smaż'oną słoniną, którą nazywano ślepe ryby. Do każdeg·o obiadu była gotowana kapusta. Gotowano także dużo ryb, a szczególnie zupę rybną, do teg·o kartofle. Pieczyste jadano na wielkie'święta lub gdy było świniobicie, wówczas jadłospis został urozmaicony. Bo bardzo często gotowano z płuc, wątroby, serca i nerek zupę, którą nazywano kwaśne. Do tej zupy wkładano suszony owoc śliwki i gruszki a gdy można było do tego dodać jeszcze świeżej krwi, była to wówczas czernina, bardz.o chętnie jadana. Kolacja znów z zupy mlecznej lub polewki z siadłego młeka albo kapuścianki, do każdej z tych zup kartofle w mundurkach. Jadano także dużo grzybów, latem świeżyc'h, zimą suszonych. Jadano także duż·o sera w formie twar·ogu, do tego kartofle w mundurkach. Chleb jadano tylko na wielkie święta. Sam wypiek chleba był w rodzime swego rodzaju uroczystością, na którą bardzo cieszyly się dzieci, bo każde z nich dostało jeszcze gorącą bułkę wielkości rozwartej dłoni. Bułki te nadziewano skwarkami słoniny lub też dojrzałym owocem: wiśniami lub śliwkami. W miejsce chleba Mazur-owie jadali dużo sera susz·onego. Było to rozwiązanie bez pre·cedensu, bardzo .praktyczne i dziś już nie stosowane. Ser urabiano w misce, z dodaniem soli i nasion koperku lub kminku, formowano gomółki, któ're nazywali kaskami, układali na desz,czółkach i suszono na słońcu. Gdy ktoś udawał się do pracy na polu daleko oddalonym od domu, zabierał w miejsce chleba kilka gomółek sera. Tak samo, gdy udawał się w dalszą podróż do oddalonego miasta. Materiały do etnografii Chojna, 1982, s. 43 - 45. WESELE W początka,ch XX wieku, które ja już dobrze pamiętam, takie wesela, na których jako chłopiec byłem wraz z rodzicami, trwały już jednak 2 dni i z powodu braku pomieszczenia zaprasza:no na nie tylko do 100 �Materiały i dyskusje 259 osób. Obrzęd weselny nie odbiegał wiele formą od ogólnie stosowanej w okolicy. Najwyżej tym, że kiedy tańce odbywały się na salce publicznej wydzierżawionej na czas trwania wesela, na salkę oprócz gości weselnych szła wię.ksZ'OŚćmłodych mieszkańców wioski ogląc!,ać, ale także się bawić, tańczyć. Z tą tylko różnicą, że goście weselni porozsiadali się przy stołach suto zastawionych butelkami z winem, piwem i wódką a także od czasu do czasu różnymi zakąskami, które po chwili usuwano ze względu na pył, który panował na sali. A goście nieproszeni musieli stać w pewnej części sali. Gdy obcych byl0 za dużo i przy tańcu panował za duży tłok, regulowano to w ten sposób, że od czasu do czasu drużba ogłaszał. - Teraz tylko tańczą goście weselni. - Ale bardzo często zdarzało się, że kawalerowie spośród gości weselnych prosili do tańca panny, które nie były gośćmi weselnymi, gdy tańczyć mieli tylko goście weselni. Ten obyczaj jest właściwy tylko dla okolic z,amieszkałych przez ludność pochodzenia mazurskiego i gdzie indziej nie spotykany 4. Takie wesele na sakeodbywał.o się z wielkim szumem wśród ustawicznego pokrzykiwania. - Ho wesele, ho nasze, hu ha! - A ,najbardziej pokrzykiwały panny i kobiety zamężne. Jedzono bardzo dużo różnego rodzaju mięsa i kiełbasy ,i pito bardzo dużo wódki, bo była bardzo tania. O wes,elu mojej cioci Kubackiej opowiadano bardzo długo, bo było to pierwsze wesele, które odbywało się na nowo pohudowanej salce do tańca w Chojnie, która do dzisiaj istnieje jako salka parafialna. Pan młody, który pochodził z okolic Wwnek, zamówił na wesele orkiestrę dętą, w Chojnie nie znaną. Gdy cały orszak weselny z domu weselnego udawał się na salkę i wkraczał do wioski a orkiestra zagrała jakiegoś marsza, to wszystkie psy w wiosce pozrywały się z łańcuchów i uciekły do puszczy. Przypuszczały widocznie, że nastąpił koniec świata. Bardzo ciekawe było pożegnanie gości weselnych, gdy wesele dobiegało końca. Gdy IpD dwóch dniarch trwa,nia wesela goście wesrelni zaezę1'i się przygotowywać do odjazdu, wszyscy weselnicy wyszli z domu na podwórze aby ich pożegnać. Parobcy przyjechali po swych rodziców powózkami, wtedy przystępywali do akcji drużbowie, tacy pijani, że 4 Autor chętnie int'erproeluje ten i niektóTe inne zwycwje oraz -uznane za in;teresujące pozo.stałe przejawy kultury jako związa'ne z mazurskim pocho,dzeniem mieszkańców wioski. Nie spotkał ich bo-wiem wc wsiach sąsia,dujących z Chojnem, IV których nie było ludno5ci pochodzenia m.azurs'ki'cgo. Sprawy wniesionych przez osadników mazurskich elementów kulturowych nie wstały jednak dotąd wyjaśnione. Prawo niepros2.Jnych ,gości -do ob.s'C!fJW1acji wesela i uczestniczenia w okreś!cnym za'kresie w zabawie weselnej znane było również na i'nnych terena.ch zachodniej i północnej Widko.pols1ki (Z. J.) �260 Materiały i dyskusje ledwo trzymali się ma nogach. Powyciągali z ukrycia długie, cienkie żerdzi€, do których na cienkim ikońou ;przYWJiązanybył mały S1nOl?€c:zek słomy. Te żerdzie z€ słomą nazywali półmiotłami i tymi półmiotłami wypędzali wyjeżdżających z zagrody. Te póimiotla maczali w bajorach albo udawali że maczają, ażeby odjeżdżającemu napędzić większego strachu. Odjeżdżający ICZęstobiegiem pędzili do swej pawózJki ci jak strzała wyskak'iwah z zagrody. Było to bardziej zabawne jak 'całe wesel'e, bo jak taki pijany drużba zamachnął się tym półmiotlem, to za każdym razem się przewrócił w bIota, więc obaj wyglądali jak nieboże stwDrzenia. Odjeżdżających drużbowie żegnali takimi epitetami. - Wygłodniałe psy, przyjechaliście tutaj nam wszystko wyżreć i wszystką wódkę wypić, ter·az w domu przez cały miesiąc nie będziecie potrzebowali jeść i jeszcze dlużej byście zostali, ale my wam damy na zapęd s. :::ycie w dawnym Chojnie nad Wartq, 1981, s. 52 - 55. POGRZEB Jedną z tych pr-aktyk, które przetrwały aż do XX wieku, było urządzanie pustych nocy. Gdy który z mieszkańców wioski zmarł, wówczas wieczorem schodzili się mieszkańcy wioski, przede wszystkim z sąsiedztwa, w domu żałoby i do późmej nocy odprawiah modły nad zmarłym. Odmawiano różamiec, <}'itanię.A na zalkończenie modłów, po półnJcy, częstowano uczestników skromną kolacją. Sam jeszcze brałem udział, będąc chłopcem, w kilku takich pustych nocach. Drugim takim chwalebnym obyczajem, przywiezionym z Mazowsza, było odprowadzenie zmarłego do granicy wioski przez wszystkich mieszkańców wioski i pożegnanie 6. Ten obyczaj przetrwał aż do 1918 roku. Do tego czasu zmarłych z Chojna składano na wieczny odpoczynek na cmentarzu w Biezdwwie. Bo tam była parafia i tam był cmentarz. Kondukt żałobny, któremu towarzyszyła prawie cała ludność wioski, udawał się do kapliczki przydrożnej w pobliżu pwmu na Warcie na mo5 Zwyczaj wypędzania gości weselnych nie było dotąd notowa,ny w materiaLch etno'graficznych z Wielkopolski. Moje bada1nia potwierdziły występowanie teg.J elementu obrzędowości weselnej w Chojnie i O'k,olicznych wsiach puszczańskich na początku XX wieku. Nie wyjaśniona jest dotąd geneza zwyczaju i jego związek z o'kreś-]OiIląg'rupą mieszkańców Puszczy (Z. J.) a l ten zwyczaj, choć nie znany w sąsiadl\ljących z Chojnean wioskach, 'Spotykany jeS't również na innyeh terenaeh Wielkopo,lski. Występował \V niek1órych ws:iach illie posiada1jącyc'h swoich cmealltalf<ZY (Z. J.) �Materiały i dyskusje 261 jej byłej posesji, gdzie obecnie dom nauczyciela. Przy kapliczce żegnając zmarłego chwalono jego cnoty i zalety, ba każdy miał prawo coś powiedzieć. Ale proszono często o wygłoszenie przemówienia dobrego mówcę "Kelnera" Nowaka, który barwnie potrafił podkreślić !zasługi człowieka, który na to zasługiwał. Ale w większości wypadków przemawiał ktoś z bliskiej rodziny. Potem odprawiano modły. Następnie rozdzielano pomiędzy odprowadzających, a szczególnie ludzi biednych i dzieci, duże kromki chleba grubo smarowanego masłem, a jeżeli zmarły był za życia zamożnym gospodarzem, kromki były obłożone wędliną· Na koniec obrzędu święcono cały kondukt i trumnę święconą wodą. Potem tłuczono naczynie od święco'nej wody a takż€ półmisek od chleba o cokół kapliczki i kondukt ruszał jeszcze 100 metrów dalej do promu. Większość mieszkańców wioski rozchodziła się do swych domów już od kapliczki a reszta dopiero, gdy prom odbił od brzegu. A tylko ścisły kondukt pogrzebowy, najbliższa rodzina i krewni, odprowadzali zmarłego aż liliacmentarz w Bie'ZdrolWie,11 kU,ometrów. Zycie w dawnym Chojnie nad Wartą, 1981, s. 49 - 51. CIOTY I DUCHY Było to wówczas jeszcze życie jak w bajce, które mieszkańcy wioski spędzali na polowaniu i łowieniu ryb tyle tylko, że wśród duchów, upiorów i ciotów, których było więcej, jak samych mieszkańców, chociaż nikomu wielkiej krzywdy nie czyniły. Ale zdarzyło się kilka przykrych wypadków, co było powodem, że strach przed upiorami i ciotami był wśród mieszkańców wioski wprost zabobonny. I po zlpadnięciu zmroku ludzie już z chat nie wychodzili i biada śmiałkowi, który to uczynił, zaraz cioty rzucały się na niego. Pewnego razu dwóch mieszkańców wioski, którzy mieszkali na zachodnim końcu wioski a pracowali jako fornale w majątku, wstało wcześnie rano i z latarnią udało się do majątku aby odpaść konie. Gdy wracali z powrotem i przechodzili obok wysokieje topoli, która rosła na miedzy pomiędzy Urbanm a Kęsym, od strony stoJoły zauważyli, że na wierzchołku stodoły cioty odprawiają swój sabat i jeden do drugiega mówi. - Widzisz je! - W tym momenci jedna z ciotów ciężarem swego ciała uderzyła w latarnię, którą rO'ztrzaskała, a na 'nlich samych rzuciła taki strach, że upad~i na ziemię i przez kilka godzin do białego dnia szli po kolanach do swoich domów oddalonych o 100 metrów. �262 Materiały i dyskusje Innym razem dwaj myśliwi, Radziej i Kopka, wracali z polowania na zasiadkę a północy z Małych Błot. Gdy przecehodzili przez Łysą Górę, pifZelecialo nad nimi sta,c1Jocio,t6w na m1otłach. Jeden z nich, Kopka, ściągnął z ramienia jednorurkę i wypalił za ciotami. Wtedy stało się istne piekło. Cioty zawróciły i zaczęły tłuc miotłami, że mieli wrażenie, jakby ich gęsi tłukły skrzydłami. Pewnego znów razu, podczas nocnego wypasu koni na łąkach koło Czarnoszyny, parobcy siedzący przy ognisku zup-ełnie wyraźnie słyszeli, że w strumyku kąpie się całe stado ciotów, bo nawet było słychać i kwik, ale nie mieli odwagi, żeby zobaczyć, co się tam wyprawia. Tylko się glowili nad tym, że te cioty, które sobie wyobrażali jako istoty bardzo brudne, są tak dbałe a siebie, że się nawet kąpią. Gdy się rozwidniało i ostrożnie podeszli do strumyka okazało się, że dwa konie, które miały przednie nogi powiązane tak się poplątały, gdy przyszły do wodopoju, że wpadły do strumyka i się potopiły. Zabob,)nny lęk przed upiorami i ciotami miał też i dodatnią stronę mianowicie, że dzi-ewczyny nie wychodziły wieczorami sam)tnie do koleżanek i dziecko nieślubne byŁo w wi'OiSicerzadkim wypadkiem ... Po opisaniu tych kilku bajek a ciotach zasłyszanych od mojej babci należy stwierdzić, że dawniejsi mieszkańcy Chojna mieli wyobrażnię bardzo bujną, co było powodem różnych anegdotek opowiadanych {) nich. Jeszcze jedna anegdotka {) duchach. Przewoźnikiem na Warcie był potomek osiedlonych w Chojnie Mazurów, Helpa. P-ewnej nocy ktoś długo krzyczał po drugiej stronie Warty. - Hop! Hop! - Gdy łodzią przybił do drugiego przegu nikt na niego nie czekał tylko łódż mocno zachybotała, jak gdyby ktoś do niej wsiadł. Po chwili czekania wracał z powrotem. Gdy przybił do brzegu łódź znów zachybotała, jak gdyby ktoś z niej wysiadł. Na pewno jak ów legendarny przewoźnik na rzec-e Styks, Charon, prz,ewlió,zlprrzelzr!z!ekęjakiegiO ducha. Dawne dzieje Chojna nad Wartą na Tysiąclecie Państwa Polskiego, 1966, s. 42 - 45. ROBACZYCA Pewnego razu trzech Mazurów z Chojna poszło oglądać, jak por-osła trawa na łące i jeden z nich zauważył, że w pewnym miejscu trawa jest wyżarta i m.Jwi. - Glądnijcie jeno kumy, jakaś robacyca wyźruła cały kawał łąki i tutaj w trawie leży. - Gdy się zbliżyli, zauważyli coś ksywego, zagiętego z ogonem, jak żmija leży w trawie. Więc kijami, którymi się podpierali, zaczęli bić robacycę, ażeby zamęczyć. Ale robacyca nie dała się zamęczyć, podskakiwała do nich i podskakiwała, a oni bili �Materiały i 263 dyskusje i bili. Im bardziej bili, tym bardziej podskakiwała. W pewnym momencie skocyla jednemu z :ni'ch na kark a drwgi, który był w pobliżu, ażeby ratować kuma, złap.ał robacycę za ogon, ażeby ściągnąć z karku kuma i podągn'lł tak mxno, że kumowi odleciał łeb. Gdy zobaczyli, że robacyca użryła kumowi łeb, rzucili się w popłochu z ksykim do uciecki i biegli w stronę wioski jak furie, oglądając się na b0ki, cy robacyea ich nie dogania. Oct tegocasu nie chodzili na łąki. Ale tylko jeden z nich dobiegł do wioski, bo drugiego dogoniła i zazarła. Gdy wpadł do chaty, nie mógł wymówić ani slowa. Dopiero po długiej chwili przemówił. - By ześ ty widziała Maryna, jak robJCyca zuciła siG na nas, taka duża jak byk a ślipia miała jak satun, a jakie duże zębiska a na łbie miała takie zgające. By ześ ty widziała jak wys0ko skakała, jak chata. Jajntowi zaraz łeb użryła a Frąsia zazarła blisko wsi. Ale jo się ,nie dołem, bo jo sedłem jak bana. - To ty chłepku jesteś hyrny hrycek - mówi Maryna. T<'I rob3cycą był zwykły sierp, który ktoś z ludności autochtonicznej zapomniał zabrać a którego świeżo osiadli w Chojnie jeszcze nie znali. Chojno llł80. s. nad Wartq. Ośrodek wczasowO-wypoczynkowy w legendzie i anegdoc'ie, 28 - 29. BYSIU Osiedli w Chojnie Mazurzy swoje nowo pobudowane chaty kryli trzciną lub słomą. W słomie po wymłóceniu zawsze pozostaje pewna ilość ziarna, które wiosną, gdy słońce przygrzeje, skiełkuje i dach się zazieleni jak łąka. Jeden 'z Chojanów postanowił tę łąkę na dachu wykorzystać. Miał w chlew,iku ła:1;n:egobysia i z rodziną uradzili, że bysia należy wciągnąć na dach chaty i ładnie sobie podeżre. Założyli bysiowi linkę na szyi i przerzucili przez dach chaty i gdy jedni bysia po;:ychali, drudzy z drugiej stmny chaty za liiknę ciągnęli. Gdy bysia podciągnęli 'Pod sam dach, bysiu wyciągnął długi jęzor, wtedy jeden z członkJw rodziny m:)wi. - a jus ni mne docekać as go wciągniemy, taki ma apetyt aż jęzor wyciągnął. - Gdy bysia wciągnę ii na dach, bysiu stracił apetyt więc mu zrywali tę oziminę, podtykaj pod pysk i się prosili. - No bysiu, no bysiu, taki miałeś apetyt, aż jęzor wyciągałeś a teraz nie chcesz żreć. - A bysiu się udusił. Chojno nad 1980, s. 25. Wartq. Ośrodek wczasowo-wypoczynkowy w legendzie i anegdocie. �Materiały 264 i dyskusje PUSTELNIK Na górze Pustelni żył przed wielu latami w ziemiance nakrytej chrustem i mchem pustel.nik. Stąd nazwa leśnictwa. Nikt nie wie, kim on był i za jakie winy pokutował chodząc po kolanach do odległego a kilkanaście kilometrów Lubasza pod Czarnkowem, do kościoła na odpust. Dmga jego wiodła grzbietem wyżyny, na której wznosi się góra Pustelnia, aż w pobliże Lubasza. Pustelnik żywił się rybą, którą każdego dnia schodził złowić do pobliskiego jeziora o nazwie Kuchówiec. Ałe pewnego dnia zdarzylo się, że żadnej ryby nie złowił i wtedy rzucił na jezioro straszną klątwę, ażeby zniklo z powierzchni ziemi. I od tebll czasu coraz bardziej zarasta różnymi wodorostami i trawą i prawdopodobnie w dalekiej przyszłości zupełnie przestanie istnieć. Straszna musiała być klątwa starego pustelnika, tak straszna, jak straszne być musi przekleJ1stwo ludzi umierających z głodu na naszej ziemi, gdy tymczasem wiele artykułów żywnośdowych się rozmyślnie niszczy. I wielu stworzyło sobie istny raj na naszej ziemi. Opowiadała mi moja babcia, że jej prababcia osobiście widziała pustelnika, który mieszkał w ziemiance na tej górze. Mieszkańcy wioski zbierając grzyby w lesie celowo zachodzili na górę, ażeby zaglądnąć do ziemianki pustelnika ale on stronił ,od ludzi i w ogóle z nimi nie rozmawiał, tylko dawał znak ręką, żeby sobie poszli. Był to mężczyzna wysokiego wzr'ostu, o szlachetnym wyrazie twarzy. Może jaki żołnierz powstaniec, który nie mógł przeboleć "ciężkiej doli uciemiężonej Ojczyzny. A może kochana kobieta zraniła mu serce, które przyszedł do tej pustelni uk'oić. Któż to może wiedzieć! Dawne dzieje Chojna nad Wartą na Tysiąclecie Państwa Polskiego, 1~66. s, 103- - 105. LEHMAN Lehman, żona z rodziny pochodzenia mazurskiego. Lehman to Polak <ll'e to niemiecki,e llIazwisko mniej tego czł,owi€lka s:npecHo jak jego charakter i sposób postępowania. Był to zawadiaka bardzo niezgo'Clny,w dodatku sadJ'lsta, który dręczył nie tylko swoje zwierzęta domowe ale i swoich domowników. Ze wszystkimi S'wOIimisąSiiedami żył w niez.g'od'?:ie. Nawet ze Stefaniakową, kobietą bardzo kłótliwą, a której napiszę w dalszej części opowiadania. �Materiały 265 i dyskusje Lehman był chlopem i kołodziejem, to też do karczmy zawsze chodził z toporkiem lub młotkiem. Gdy z kim rozmawiał, szczególnie gdy popił, tiC) nie tyłko 'Sam się opanslkał, aJe takż,e swego rOIZffiÓ'wlcę· 'Do też :nikt 'z l1Jim ni'e choi13łil'o'unawiać i przez to stawał się jeg'o wT'OIgi'em.Jego sąsiad ukośnie przez drogę, który prowadził zakład masarski, któremu Lehm.:m przez wiele lat mOCno nadokuczał, gdy umierał w średnim wieku powiedział, że musi umrzeć mł-odo tylko dlatego, że nie mOże żyć w sąsiedztwie ani zabić tego wstrętnego, obrzydliwego sąsiada. A był to człowiek potężny jak wieża. Pewnej niedzieli żona i córka Lehmana wybierały się na odpust do Biezdrowa, oddalonego 11 kilometrów i żona mówi do męża. - Tutaj w garnku, na kotlinie, gotuje się mięso z królika, gdy będzie miękkie, to najedz się a na nas nie czekaj, ba my wrócimy pod wieczór. - Gdy Lehman jadł mięso z królika i kotu rzucał kości do ogryzienia stwierdził, że tego mięsa wcale nie jest tak dużo, więc postanowił zjeść wszysiko a kobietom ugotować kota. Gdy k'obiety wróciły zoąoustu i jadły mięso a kości rzucały pod stół dla kota, bardz.o się dziwiły, że mimo kilkakrotnego wołania, kot nie przychodził. Gdy to wołanie kota nie miało końca Lehman się zdenerwował i mówi. - Głupie baby, zżarły żeście kota, a teraz wołacie. - Wówczas obie wybiegły na podwórze wymi·otować, h::J 'wówczas kotów jeszcze się :ni,ejadalo. Lehman miał konia i krowę. Gdy koń nie wyjadł nędznego obroku, to bił Ik'onia dUżą ;kiOl?yśeiądo mi'€Sza1ni'aobr,OIkuab'Owa, Iktóf1astała z.araz abak, ,za każdym uderzeniem mrużyła oczy i Lehman to zauważył, więc z k'olei bił krowę, krzycząc. - Ja ci na nieg'o pomrugam, żeby on nie żarł. - Krowę tak okropnie zbił, że jej pozbijał koś'ci biodrowe. Pamiętam doskonale tę krowę, jak kilka lat chodziła taka oszpec'ona bez iych kości biodrowych na pastwisko. CJwjno nad Wartą. Ośrodek wczasowo-wypoczynkowy w legendzie 'i anegdocie, 1980, s, 43 - 45. STEFANIAKOWA Stefaniakowa była kobietą bardzo kłótliwą, toteż wszystkie kobiety bardza jej się bały, a nawet mężczyźni schodzili jej z drogi. Jedynie mgr Stryczyński senior, właściciel apteki we Wronkach, bardzo ją poważał. I gdy umarła, to powiedział. - Dopóki Stefaniakowa żyła, to inieres jeszcze jako tako szedł. Ale teraz ludzie mało chorują i chyba będzie trzeba aptekę zamknąć. - Ale chorą to ona znów tak bardzo nie była, bo miałem okazję się Q tym naocznie przekonać. �266 Materiały i dyskusje Był piękny ciepły dzień sierpniowy, kąpałem się z kilkoma chłopakarni, rówieśnikami w Warcie, w pobjżu miejsca, gdzie na ostrodze wysuniętej około 10 metrów w wodę rzeki prała brudy Stefaniakowa. Z prądem rzeki płynęła duża barka 7 obładowana zbożem. Tych barek w czasach niewoli płynęło kilka codziennie wywożąc z Poznańskiego zboże w głąb Niemiec. Na barce siedział człowiek w średnim wieku i odpoczywał. Gdy b,uka zrównała się tym miejscem, gdzie ów czlowiek siedział ze Stefaniakową, człowiek ten odezwał się do Stefaniakowej w jGzyku polskim. - Kobietko, kłóćma się. - Stefaniakowa wyprostowała się i po chwili mówi. - Panie, o co my się mamy kłócić. Przecież się wcale nie znamy. - Wtedy człowiek z barki m.'Jwi. - Ty głupia babo, nie wiesz, o co mamy się kłócićl - Barka się już oddaliła i Stefaniakowa, chcąc mu dać dosad,ną odpowiedź, zerwała się i szybko pobiegła do następnej ostrogi, oddalonej około 80 metrów i mówi. - No ty łysy byku, ty mnie będziesz wyzywał od głupiej baby! 2ebym ja ciebi,e w moje ręce dostała, to ja bym tobie ślipia wydrapała! - Człowiek z barki nie pozostał Stefaniakowej dłużny i mówi. - Ty stara k,empo, ja cię .... Stefaniakowa, ażeby jemu dać odpowiedź, musiała znowu biec do następnejostrogi, a my chłopcy za nią i tak biegła od ostrogi do ostrogi na przestrzeni 1 kilometra. Gdy barka przepływała nieco bliżej ostrogi, to Stefaniakowa rzucała piaskiem i blotem do tego człowieka i bardzo się rozsierdziła. Taka była zacietrzewiona, że miała pianę na ustach. A konwersacja pomiędzy nimi się coraz bardziej za.)strzała i słowa padały takie, których w moim opo-. wiadaniu nie mogę powtórzyć. Stefaniakowa byłaby jeszcze dalej biegła ale człowiek z barki w pewnym momenci'e zaczął się głośno śmiać i szybko zeszedł do kajuty. My chłopcy bardzo żałowaliśmy, że piękne widowisko tak szybko się skończyło, bo znając dobrze Stefaniakawą przypuszczaliśmy, że ona pobiegnie aż do Sierak'owa, 11 kilometrów.... Tej wprawy do kłócenia się Stefaniakowa nabrała w ustawicznym kłóceniu się z sąsiadem Lehmanem. Nieraz cały dzień stali przy płocie, on z jednej strony, ona z drugiej i się kłócili. I nauka nie poszła w las. Po takiej kłótni Siefaniakowa wracała do domu przemoczona do suchej nitki, tak ją Lehman oparskał. Chojno nad Wartą. Ośrodek wczasowo-wypoczynkowy w legendzie i anegdocie, IR80, s. 48 - 51. Autor nie zamierzał nadać swym tekstom wartości źródła diale'ktologicz:neniekiedy stara się zaznaczyć mazurzenie. Tu używa literackich wyrazów ostroga, barka w miejsce używanych bona. szkuta (Z. J.l 7 go, choć �Materiały :liARIUSZ 267 i dyskusje BilUMANN Muzeum Narodowe, Poznań TRADYCJA - SZTUKA LUDOWALUDOWA KULTURA ARTYSTYCZNA 1 Pojęcia tradycja, sztuka ludowa i ludowa kultura artystyczna są terminami powszechnie używanymi przez e.ntologię. J,ednak brak im !precyzyjnych określeń, co podowuje wiele nieporozumień. Pierwsze z nich wiąże się z kategorią "tradycji". Wielokrotnie definiowano to pojęcie. Sensy tych definicji są do siebie zbieżne. Definicję odpowiadajqcą współczesnej etnologii dał, jak sądzę, J. Burszta 2. Wynika z niej wprost, że tradycja nie jest czymś stałym, lecz podlega zmianom, tak zewnętrznym jak i wewnętrznym 3. Dlatego twierdzenie, że desygnat tradycyjny jest jednocześnie synonimem stałości, działaniu nie podlegajclcemu rozwojowi, stanowi błąd, który może doprowadzić do fałszywych twierdzeń. Z pojęciem tradycji wiążą się dwa inne, stawiane często w opozycji do niej. Jedno takie zestawienie, to tradycja i twórczość. J. Górecki usiłuje udawadniać, że to GO tradycyj,ne, nie jest twórcze 4. Jak w takim razie wytłumaczyć wszelkie zmiany w kulturze ludowej? Czy zmiany te nie były twórcze? Jeżeli były twórcze to znaczy, że nie opierały się na tradycji, a jeżeli nie opierały się na tradycji to znaczy, że ni·e mamy do czynienia z kulturą ludową, czyli ona nie istnieje. Gdyby natomiast przyjąć, że nie były twórcze, to jak je wytłumaczyć? Może bezkrytycznym przejmowcvniem nowości z i.nnych warstw? Być może, niekiedy i tak bywało. Lecz wiadomo, chłop, to co przejmował z innych warstw, szczególnie w zakresie sztuki, twórczo przetwarzał zgodnie z zapotrzebowaniem własnej grupy społecznej. Mogą o tym świadczyć liczne XIX-wieczne rzeźby ludowe w Wielkopolsce. Trzeba jednak stwierdzić, że pojęcia tradycji i twórczości nie wykluczają siG \vzajemnie a nawzajem uzupełniają. J. Góreckiego, Nowe "Lud", t. 67: pozatelitarną, r,ie' ustrzegł się jednak błędu w pO's;taci traktowania kategorii tradycji jako cze"o3 stalego, nie podlegającego zmianom. Takie traktowanie tego pojęcia doprowadzllo autora do wysunięcia tez, których nie można akceptować bezkrytycznie. 2 J. Burszta, Ku!tura ludowa - kultura narodowa. Szkice i rozprawy, Warszawa 1974, s. 342. 3 por. ta'kźe K. Zyguls'ki, Wartości i wzory kultury, Warszawa 1975. 4 J. Górecki, op. cit. ... , s. 123. I Do napisania -niniejszego tekstus'kłonił mnie artykuł perspektywy etnologii w świetle problemu tzw. sztuk p:naelitarnuch : J 983. s. 121 - 154. Arykuł ten, wnosząc nowe spojrzenie na 'sztukę �268 Materiały i dyskusje Drugie zestawienie, to tradycja i współczesność. Już ich k'Ontekst występowania sugeruje ich przeciwstawność. Możnaby sądzić, że to, co w sztuce ludowej współczesne, nie jest tradycyjne. Może "współczesna" kultura ludowa nie istnieje, może wymyślili ją etnografowie. Trzeba sobie zdać sprawę, że "współczesna" kultura ludowa jest kontynuacją kultury "tradycyjnej", czerpie z jej dorobku. Przyjęło się uważać, że termin współczesność w etnologii ma oznaczać zjawiska kulturowe mające miejsce po 1945 roku. Nie jest to termin naj szczęśliwszy, szczególnie w odniesieniu do sztuki ludowej. Trzeba pamiętać, że kultura ludowa jest jedna, oparta na tradycji ludowej, aokreśienie współczesna kultura ludowa maże mieć tylko znaczenie porządkujące. Wszystkie te terminy mają ścisły zwi;tzek z częścią kultury ludowej zwaną powszechnie sztuką ludową. Aby sens moich wywodów był jasny muszę w tym miejscu zaznaczyć, że pojmuję sztukę ludową podobnie jak A. Kroh jej fragment, rzeźbę ludową 5. Musi zatem sztuka ludowa spełniać następujące warunki: 1. realizować zapotrzebowanie światopoglądowe i estetyczne ludu jako grupy lokalnej, 2. twórca musi byćczłQukiem grupy społecznej określanej jako lud i nie posiadać wykształcenia plastycznego czyli być samoukiem 6. Niespełnienie jednego z nich powoduje, że dany wytwór nie jest sztuką ludową. Jednak w przeciwieństwie do A. Kroha, nie robiłbym sztucznego podziału na sztukę ludową tradycyjną i współczesną. Jeżeli twórczość ludowa wykonana po 1945 roku nie speł,nia powyższych warunków, jest po prostu sztuką amatorską mieszkańców wsi (ale należy ją traktować jako część kultury ludowej). Oczywiście, że takie rozumienie sztuki ludowej w istotny sposób zawęża jej pole badawcze. W związku z tym należy wyłączyć ze sztuki ludowej malarstwo kręgu częstochowskiego, większość malarstwa na szkle i drzeworytów. Jedynie rzeźba ludowa jest w myśl takiej definicji najbardziej reprezentatywna dla sztuki lud,owej. Jednak J. Górecki 7 poszedł jeszcze dalej. Uważa on, że w myśl definicji A. Kroha nie istnieje tradycyjna rzeźba ludowa. Takie rozumowanie J. Góreckiego jest słuszne jeżeli przyjmiemy, że tradycja = costans. W myśl takiego rozumowania słuszne jest także negowanie istnienia sztuki ludowej. Jednak fakty zaprzeczają tej tezie. Na fot. 1 i 2 widać dwie rzeźby, które w myśl definicji akceptowanej przeze mnie trzeba uznać jako tradyA. Kroh, WspJłczesna rzeźba ludowa Karpat Polskich, Wwcław 1979, s. 8. e Celowo pomijam pojęcie stylu, któTe jest tak nieprecyzyjne, że trudno je traktować w odniesi·eniu do sztUlki ludowej poważnie. 7 J. Górecki, op. cit., s. 135. 5 �Materiały i dyskusje Matka Boska, rzeźb. P. Bryliński, 269 XIX w. wieś Olobak cyjne rzeźby ludowe. Jedną wykonał Paweł Bryliński w połowie XIX wieku, a drugą Jan Kozica po 1945 roku. O tym, że rzeźby te realizują zapotrzebowanie światopoglądowe ludu nie trzeba chyba nikogo przekonyv,'aĆ'. Kw-estia zapotrz€bowania €st€tycznego może być dyskutowana, ale gdyby rzeźby te nie realizowały go, czyż funkcjonowałyby do dzisiaj w kulturze ludowej? I ostatnia sprawa, obydwaj .autorzy byli rzeźbiarzami wiejskimi, którzy nie odebrali żadnego wykształcenia plastycznego. Każdy z nich tworzył w innym okr€sie. Rzeźby ich są różne ,pod \,-,zględem formy artystycznej. Mimo tych różnic łączyło ich nawią- �270 Materiały i dyskusje zywanie do tradycji ludowej i akceptacja ich prac przez społeczność wiejską·' Problematycz.ne jest samo funkcjonowanie gustu estetycznego chłopa, które ma ścisły związek z filozoficznym pojęciem piękna. Z jednej strony chł,op widział w kościele dzieła tzw. sztuki oficjalnej, uważał je za piękne, chciał .posiadać podobne wartości także u siebie i kupowal je od okolicznych rzeźbiarzy samouków. Podobnie przydrożne kapliczki, krzyże czy słupy były wykonywane przez rzeźbiarzy ludowych na zamówienie fundato-ra. Mamy tu do czynienia z klasycznym przykładem tego, jak zapotrzebowanie społecz.ne powołało do życia określoną grupę twórców. Można s'obie zadać pytanie, dlaczego chłopi nie zamawiali tych dzieł u twórców "oficjalnych"? Odpowiedź jest prosta, z tych samych powodów, z których nie czynią tego dzisiaj, czyli finansowych. Tak oto sfera materialna zmusiła do uznania (w ramach społeczności lokalnej) za piękne wytwory rzeźbiarzy ludowych. Łatwo dalej prześledzić, że zmiany gustów estetycznych wykazują powiązania (szczególnie w momentach przełomowych) ze sferą bytu materialnego oraz wzrostem świadomości. Jednocześnie trzeba stwierdzić, że rzeźby prezentowane na fctograf.iach udawadniają nieprawdziwość definicji A. Kroha i d;)\vodzą, że tradycja nie jest czymś stałym, lecz po-dlega stałej ewolucyjnej zmianie. Skupiłem się tutaj na rzeźbie ludowej jako na pewnym przykładzie. Pod·obnych konkluzji może dostarczyć także malarstwo, a przede \\'szystkim tzw. sztuka dekoracyjna czyli zdobnictwo. W myśl definicji przedstawionej wyżej, poza ·obszarem zaintereSDwania sztuki ludowej znajduje się większość malarstwa na plótnie. malarstwa na szkle, tzw. ludowej rzeźby współcz·esnej oraz wytwory prz-emysłu artystycznego przeznaczone dla wsi i miasta. Czy oznacza to, że etnologia nie powinna się tym zajmować? Nie, właśnie etnologia jest dyscypliną do prowadzenia badań nad tą problematyką. Zjawiska tego typu przyjęło się ostatnio określać terminem ludowa kultura artystyczna. Jest to, jak się zdaje, termin najbardziej ,adekwatny do otaczającej nas rzeczywistości. Pod tą nazwą należy r·ozumieć całokształt zjawisk plastycznych występujących na wsi z wyłączeniem twórczości ludzi chorych umysłowo. Wyłączenie chorych umysłowo jest celowe, gdyż nie tworzą oni dla jakiegoś konkretnego odbiorcy. Ich twórcwść jest efektem rozładowania patologicznych emocji i powinna raczej zainteresować psychiatrów i psychologów. Natomiast cała tWórczość artystyczna pozawiejska, której odbiorcą jest wieś (nie znaczy to, że tylko wieś) należy zalkzyć do wspomnianej wyżej kategorii. W jej skład wchodziloby n·ie tylko np. malarstwo częstochowskie, ale także oleodruki o treści kultowej i świeckiej. Z drugiej strony w skład ludowej kultury artystycznej �Materiały i dyskusje 271 • S·w. I.dz:i. r,zeźb. J. Koz'ica, 1961. w. Mi"orzy:n będzie także wchodziła tzw. plastyka amatorska wsi, której odbiorcą jest przede wszystkim miasto. Jednocześnie trze ba stwierdzić, że poza sferą zainteresowań ludowej kultury artystycznej znajduje się cała plastyka amatorska w miastach. Moż·e ona wchodzić jedynie w skład badań nad kulturą miejską. Podstawą do takiego określenia tego terminu ,są dwa zasadnicze warunki, które wytwór artystyczny musi spełniać aby zostać zaliczonym do ludowej kultury artystycznej: 1. Jeżeli twórcą jest członek społeczności wiejskiej, to odbiorcą może być członek innej społffZllości. 2. Jeżeli twórca nie jest czlo·nkiem społeczności wiejskiej, to odbiorcą musi być czlonek spoleczności wiejskiej. Termin ten ma szersze z,naczenie niż sztuka ludowa. Sztuka ludowa jest tylko pewnym fragmentem ludowej kultury artystycznej, która z kolei zawiera się w pojęciu sztuki pozaelitarne. W całym wywodzie J. Góreckiego zabraklo tego pojęcia, a raczej nie mogla ono powstać, gdyż jest sprzeczne z tezą, że tradycja = costans. �272 Jak wynika z powyższego, trudno się zgodzić z wieloma tezami stawianymi przez J. Góreckiego. Sztuka ludowa jest faktem, które~o nie można negować. Zgadzam się jednak z tym, że historycy sztuki i niektórzy etnologowie wprowadzili bada,nia nad sztuką ludową na manowce po,przez bezkrytyczne stosowanie metod badawczych zapożyczonych z historii. Dla badania sztuki ludowej czy ludowej kultury artystycznej konieczne jest stosowanie technik i metod badawczych, które pozwolą na wyjaśnienie rzeczywistych mechanizmów powstawania tych wytworów. To, że nadawano im i nadal nadaje się walory artystyczrne, jest cechą drugorzędną nie mającą decydującego wpływu na ich istnienie. Takie stwierdzenie nie upoważnia nas jednak do twierdzenia, że sztuka ludowa nie istnieje. Istnieje ona, ale ,nie w takim sensie jak to rozumieją historycy sztuki. Nie można bezkrytycznie przenosić na twórczość pozaelitarną terminu sztuka, który w tym przypadku należy raczej uznawać jako zdobienie wytworu mającego inną funkcję podstawową. Historycy sztuki jako dzieła sztuki traktują tylko te wytwory, które się im podobają (często decyduje o tym nazwisko autora). Takie subiektywne podejście nie może mieć miejsca w etnologii, która powinna przede wszystkim badać zjawiska od strony ich gen-ezy, wewnątrzgrupowej akceptacji i percepcji. Dlatego też celowe byłoby w odniesieniu do dotychczas stosowanego terminu sztuka ludowa (w dotychczasowym znaczeniu) poszukać inego pojęcia, lepiej oddającego problematykęotaczającej nas rzeczywist'ości. Wydaje się, że termin l u d o w a k u l t u r a a r t y s t Y c z n a byłby lepszy niż dotychczasowy. Nie powoduje on fałszywego sugerowania się pojęciami z zakresu estetyki, a użycie pojęcia kultura wskazuje, że chodzi o badania kompleksowe, nie zamykające się w samej kategorii piękna, która według filozofów i historyków sztuki istnieje obiektywnie, ale o tym, w jakim dziele ono istnieje, decydują w sposób subiektywny ludzie. W pełni zdaję sobie sprawę, że powyższy tekst nie wyczerpuje zagadnienia (nie było to zresztą moim celem), sygnalizuje on tylko niektóre problemy wynikające z teorii kultury. Jest on przede wszystkim polemiką z niektórymi tezami prezentowanymi przez J. Góreckiego . •• � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d0d389861f49d59751eae12251dc5953.pdf a3e92365c077ef7f502bf3e46c61402c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1880 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1744 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1984 t.68 Description An account of the resource LUD 1984 t.68, s.273-334 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 68, 1984 IV. RECENZJE l'cijeko:atutó bibliografia a varosok neprajz.i-antropolofjiai kutatasahoz et1Wgrafi.czno-aniropologiczna Z. Fejos, P. N iedermUlJ.er), (W siępna bibliografia dcni nad miastem) BLlJdapeSJt1982, S·S. 128. (red. ba- IV znanej .serii Folklor, Ta~·sa'daj.om MUve.sz,et (Fol'klor, Społecz'eń's:two, Sztuika) il/ydawa!wj przez In"tytut Ku.l 'ury ,i Oświaty w BUJdalPeslZcie,ukazała się ~1Jiezwykle cenna ws,tc;p:1a bibJog,rioafia etnograficzno-antropologicznych badań nad miasle:11. Jest to w ,pe'wnym sensie wY'ra'z dających się o:sta'tll1iiozaulważyć 'na IVę.g.rzech \w mniejszY'l'n s'to,pniu niestety w Polsce) zainteresowałl .dziejami 'kultury miejskiej jej pnemianami i Ws.pó!cz·esnym 'kształtem. Je.s't to wyjście dal'eko poza ramy ba'Jc.ń s(Jcjo-logii miasta i wla;;ciwym wydaje .się opatrzenie zainteresowań tY'ch nowym terminem. Urban. antropolog y bądź Grosstadtvolskunde to pojęci,a nie mają:e jeszcze odpowiednika w języku po,hskiJm, choć badania z zakresu tej problematyki były \\" Polsce już prowadzone, o czym między innymi Śiwiadczyć może prezento'vana bibliografia, która je przytacza. Choć genezy anLropoiogii miasta (czy etnog,rafii mia'sta, jak 'kto woli) możnaby szukać w literaturze dziewiętnastowiecznej (np. znamienne prace Engelsa na temat 'kultury kla'sy ro'bo'[niczej w Anglii), a za jej ojca uznać Maxa Webera, to jej rozwój dał się zauważyć dopiero w drugiej połowie wieku XX. Dopiero wtedy okre~lija 's'iq wyrażni·ej wobec socjol0,giJi miasta, demoogTafii czy h~s'to,r'ii, uja'wniając poje swoich zainteres'Gwar'1 i metody na tyl,e p'recyzyjne, aby być uznaną za odrę oną dyscyplinę nauk historyczno-społecznych. Autorzy wpruwadzającej bibiiografii węgierskiej dali wyraz w niej ,dwom co najmniej tendencjom. Po pi'erwszc, jak ,naj słuszniej uznali, ż,e kTZepnąca dyscyplina wydala jU7. wicIe owoców, które należy zebrać i u'porządkować. Po drugie, widZi\C genetyczny związek dyscypliny z i,nnymi (zwłaszcza historią, demografią i socjologią miasta) nie ograniczyli się do przedstawienia wyłącznie prac z zakresu ~Intropologji miasta, lecz ukazali j·e na He boga,tej Iiteratutfy wielO'dys'cyplinarnej. Stanowisko takie ma jedna:k nie tyJlko dobre strol:1y, ale i złe. Otóż można zadclćsobie pytanie, ja'kic względy decydowaly o przedstawieniu w biłYlio.grafii takich a nie innych pozycji sCJcjo,logicznych czy historycznych. Wybór jest dość arbitralny, a brak prac wspomnia,nego już Enge~sa, czy Webera, a także Molesa, Zrr'aniecki ego i wielu innych badaczy budzi zastrzeżenia. Wydaje siG, że autorzy zdecyciowa.jj siG gl6wnie na prezentację prac najnowszych, które istotnie występują "c! bibliografii w pelnym zestawie. Dla p~J.Jskjego użytkownika bibl'iOlgra,fii in'taresujące jeSJt, że alU'tmzy, wychod~ąc niejako od światowego dorobku, zwłaszcza amerykalls'kicgo. staraią s:ę wie1(0: uwagi zwrócić na prace nie tylko węgierskie (to oczywiste), ale także czeskie, slowackie, rumuń.ske i radzieckie (te ostatnie w zbyt wąskim, jak sądzę, wyb)rze). J <.IŻ Z przytoczonego zestawu prac wynika, że o's'iągnięcia (przynajmniej i!O'ściowoj badaczy z Europy środkowo-wscho·dniej nie są bagatelne. 18 Lud. t. LXVIII �274 Recenzje Oczywiście - jak to podkreślają autorzy - ich bibliografia ma b,l1~d'zo-,I'ótępny chaJl'a'kter. Uzupebni·ona, poprawiona i aktualizowana slta-nowić może cenrą pomoc warsztatową dla badacza, gdyż nie są jej w stanie zastąpić zachodnie bibliograf'ie, które nie uwzględniają, bądź uwzględniają w ograniczonym stopniu, doroł)ek badaczy naszego obszaru. Omówi€nie biblio·grafii węgi€rskiej chciałbym zamknąć sz,erszą refleksją. Wydaje mi się, że na'tul'a1>ną konsekwencją rozwoju po,l'slkiej etno,gl'afii, konsekwencją przekształcania się jej przedmiotu badail i metod, będzie -- podobnie ja,k ma to miejsce w wielu innych krajach ,śwaita - więk'sze niż dotychczas zainteresowCJllie problematyką miejską. W oparciu o wciąż ,doskonalony wa·rsztat pracy etnograf polski jest w s'tanie, a nawet ma obowiqzek, śmiało wejść na ob,szaT wciąż je~,zcze pomijany. Obszar nie całkiem dziewiczy, znany już nieco z badail innych dyscypI:!1, lecz fas·cynujący i wiele obiecujący. W podobnych wyprawach pomocne będą bibli-o,grafje, a w ich rzędzie ,takźe bibliografia węgierska. Bachti-n. Dialog. Język. Literatura, antolo~ia tek,tów w i c z a i E. K a.s p e r.s k i e g o, Warszawa 1983, ss. 609, :pod red. E. C z a p; e e- Czyt-eInik w Polsce byłsukce.sywnie zaznajamiany z poszcze.gólnymi p;'<icamJ ;liczwykłego badacza, jakim był niewątpliwie lVI. M. Bacbtin (lB9" - 1975). Przeklady różnych artykułów, fragmenty 'książek (a z czasem i one same) ukazY'.liać się poczęly od roku 1966. Dotąd trudno był·o jednak ogarnąć, choćby ~zkicowo. calokształt myśli Bachtinowskiej. Omawiana tutaj antol-ogia Jll~1 tt; lukt; wype!n:ć i ukazać problemy, którymi badacz ten zajmował się w ci'lgu swcgodlu,giego 7.ycia - - zwykle bowiem o-dból' Bach-tina do·ko1nywany jest od kątem jego idl'i krytycz:.0- i his,(.r)fycznoliterackich (jego koncepcja polifoniczności powieści, dialogu, czasoprzestrzeni itd.). Jest faktem, że literatura i problemy z "llią związane domiu: ..;ą 1\' pismach uczonego, ale nig,dy nie stanowiły teTenu aut.onomicznego, wpleciol:e sa w całokształt wizji kultury, ku której s-kłanial się Bachtin. "Nie należy (... \ wyobrażać so)ie dziedziny kultury jako pewnej całOŚCi przestrzennej, mającej granice, ale po'siadającej także wewnętrzne terytorium. Dziedzi,na kulturalna nic ma wewnętrznego terytorium: cała sytuuje się w granicach. (· .. l Jedynie p:'prze7 .. wJo.ią konkretnąsystemo'Wość, to jes't bezpośl'ednie odniesienie i usy-tuowanie w całości iu:Jtury, zjawisko ,przestaje być faktem, nabiera ważności, sensu, staje się jakby pewną mona·dą, -która odbija w sobi'e wszystko,sama się wc Wszys,tkim odbijają:"· Powyższy cytat oddaj e chyba dobrze to, o co BacMinowi chodzilo, stąd nazywa się go badaczem "na granicach" lub "integralnym". Jest zarówno literaturozn"wcą, jak estetykiem, filozofem i językoznawcą, a-ntropologiem filozoficznym i folklorydą, socjologiem i badaczem os'obowO'ści - hi:SJtory'kiem kultury i etnologiem wreszC!C. Dodać trzeba, źe na każdym z tych pól badawczych odznacza się orygInalnośc;ą rozwiązail i niezwykle wnikliwym i krytycznym po·dejściem do zastanych teorii. Odpowiedź na pytanie o podstawowe rysy teorii Bachtinowskiej utrudnia uodatk-owo fakt, iż część prac u'kazała się pod nazwis,kami dwóch przyjaciół uczo- �Recenzje 275 nego: Wołoszyllowa Miedwiediewa nie zo's.1a10 O's'ta'tecznie ,rozstrzygnięte ja;kim sitopniu są to oryginalne prace Bachtina, w jakim zaś zakresie jest 0Il1 jc>dynie ich wspólautorem. Ostatnio z,daje się dominować pogląd przypisujący je jednak Bachtinowi. Antologia, która została podzielona na dziesięć problematyzowanych rozdziałów, zawiera mniejsze l'ub większe fragmenty wszys'tkich ,podstawowych prac twórcy koncepcji dialogu: wydanej pod nazwiskiem Wołoszynowa ro,zprawy Freudyzm o;az (równ.ież pod tym nazwiskiem) Marksi~m i filozofia języka, dalej bal'dzo 7.nallej książki Twórczość FranCiszka Rabelais'go a ludowa kult'ura średniow1Ccza i renesansu, Problemy Literatury i estetyki, Problem tekstu. Próba analizy filozoW' ficznej. W :niniej.szych rozważaniach nie można, rzecz: jasna, dokonać przeglądu i omó'.vienia caloksz:tabtu myśli Bachtina (do tego nie upoważnia równi,eż znajomość samej antologii); proponuję zatem skupić się na tych problemach, 'które bliskie są etnologii, szczególnie traktowanej w persrpektywi,e semiotyczno-strukturalnej. Dotyczy to trzech pierwszy{:h rOndziałów: "Założenia wyjściowe", "W kręgu filozofii języka" oraz "KuHura. karnawał, l-it€óra,tu"a". Bach-tin traktował maki jako "osobny świat", który istnieje samoistnie obok zjawisk przyrodnIczych, przedmiotów techniki i produktów spożycia. Swiat znaków, świat kultury zatem, utożcamiał z ko,jei z rodzajami ideologii (właściwości'l tego, co ideologiczne, jest znaczenie znakowe), Pos,tulował ścisły związek między mową CI ideologą - związek dwustroli!ny: ideolo-gia nie istnieje poza materiałem znakuwym i żadell pro-ces mowy nie jest neutra'lny i-deolo'gicznie. Stąd wspólnota językowa je~-t pojęl:iem szerszym o·d pojęcia -kla-sy społecznej - w zna,ku ~low:J.Y'ffi krzyżują się różne ideologie i to nadaje mu poli'semiczny cha.akie,r a w ramach wspólnoty językowej wytwarzają się zjawisk dialogowe. Wszy,-;tkic znaki ideologiczne opa'rte są na słowie, mimo iż kai:da z dziedzin twórczości ideologicznej .,kszt<ll"tuje swoje &pecyficzne znaki i syml>o,le, n'ie dające się s-lo'sować \V innych c1ziedzinach. Znak wytwarza tutaj :swoista fu·akcja ideologiczna, z którą z:na-k wiąże się nil:ro:dącz:lie" . .J-e-dynie wiec słowo .posiada walor .uniwersalny, towarzyszy dowolnym systemom ideo-lHgicznym \Vszys-Vkie inne systemy są wobec niego wtórne. E,C!;zemplifikacją ogólnych założet'J badawczych Bachtina jest pra,ca Twórc~osC Francis~ka HabeLais'f/o, której fragmenty znajdujemy w antolo'giL Uczony sprzeciwia się tutaj wą,kiej konce.pcji ludowości i foJklo-ru i pro-ponuj'e rozszerzyć ją u kulturę ludowo-jarmarczną i ludowy śmiech w całym bogactwie ich przejawów. O"\'ą "ludow:) kultu,rę ';miechu" wywo'dzi ze średniowiecza i renesansu, kiedy to kulturze tzw. wyż.'izej "przeciwstawiał się oto cały niezmierzony świat form i przejawów śm'echu". Kultura śmiechu przybierała trojakie formy: (1) obrzc;dowo-widowiskowe (karnawał). (2) językOWe utwory komiczne (ustne i pisane) i (3) rÓżne formy i gatunki mowy jarmarczno-familiarnej (wyzwiska, klątwy). Formy powyższe są ze sobą powiązane i wzajemnie się krzyżują. Następnie przechodzi Bachtin do charakterystyki poszczególnych form śmiechu. Karnawał stał w pewnej opozycji do całej oficjalnej, kościelnej i feudalno-paI1.stwowej wizji świata, co szczegól:-lie widoczne było w średniowieczu, choć taki dwoisty aspekt doświadczenia widać już w naj wcześniejszych stadiach rozwoju ku-\itury. Karnawał więc "to drugie życ:e ludu. zorganizowane w opa'rciu o pierwias!tek śmiechu", Jest to życie św;ąteczne, ale szczególnego rodzaju. W przeciwień.stwie do święta oficjalnego karnawał nie miał na celu sankcjonowania U\s'talonego po'rządku świata, ale odwracał go. 18' �276 Recenzje W okr'esie 'ka,rnawalowej :kultury śmiechu "rządziła szczególna fo'rma swobodnego, familia'mego kontaktu między ludźmi, których w zwykłym (. .. ) życiu dzieliły nieprzek-raczaok1e bariery sytuacji s'tano,wej, mają t.k,owej, ro.dzinncj, ba,]"Jery \vieku i fLln'kcji społecznych". T,o czas·owe zniesiene hierarchii spolecznych pocią.gało za 5c,bą two·rzenie się szczególnego typu więzi,swoistego języka karnawałowych fonD i symboli. Tworzył się właśnie wówczas świat ,,na odwrót". Bachtin sta'ra s,ię zre'kons'ITuowaĆ ten swoisty system semiotyczny "znakó\IT ka,n:awalowych": zarówno werbalnych, jak i pozawerbalnych. Uważa, że twórczość Franciszka Rabelais'g,o nadaje się najlepiej do ulkazania zło'żo;ności kal'l1awału i kultury śmiechu w ogóle. Problemy to do tej pory mało zbadLme, Bachlin pruponuje badać j-e poprzez pryzmat znak.u. Jedna'kżc funkcja semiotyczna danego tekstu lub zespołu zachowań s:kła,da się u niego na funkcję społeczną, g.dyż poprzez ,-kreśłone prakty'ki łub teks'ty (,to drugi'e pojęcie ma sens zbliż'ony do tego, \IT jełkim używają go wspó1cz'eśnie semio,tycy z Tart'll) zaspo'kaja s'ię w danej kulturze okreśłone potrzeby społeczne. I tak n.p. ohrzędowe koronowanie błazna oznacza p0 niżanie prestiżu króla, co sltanowil.o jeden z punktów karnawału i poza funkcją .semiotyczną pełniło funkcję społeczną -- wesułego buntu, karnawałuwej walki z oficjah;ą ideołogią itp. Wydaje się, że au-torzy omawianej tutaj antologii pism Bachtina zby-t skromnie po'traktowali ten obszar jego zaiLteres·owań, który określić możemy jako teorię kultury teksty są zbyt wycinkowe i mni'ej zoriento'wanemu czytelnikowi nie pczwolą raczej uchwycić nici przewodnich łączących jego rozważania nadkultUTą jako taką z analizami poszczególnych jej dziedzlll. Uwaga taka nie odnosi się jpdnak do tych fragmentów, w któ'rych Bachtin analizuje krytyczmie różne kOllcepcje filozoficzne, estetyczne, językoznawcze - tutaj mamy bogaty wybóT wyp':'wiedzi polemicznych tego badacza; podobnie rzecz ma s'ię w stosunku do rozważaJ1 Bachtina nad marksizmem. Dobrym dopełnieniem wybo,ru orygrnalnych dzieł Bachtina jes;t druga część antologii, poświęcona rozważaniom nad jego dorohkiem. Szczególnie w.lróżnia się artY'kuł W. Iwanowa, który umiejscawia znaczenie myśli M. Bachtina dla współczesnej semio,tyki o'raz T. Todorova, ustosunkowującegO siC; z kolei do filozofic;:,nej .stro·ny "bachtinizmu". Z prac pols·kich auiorów o Bachtinie wymieniłbym artykuł E. K?Jspers:kiego ,Marksizm kultura dialog", który prezentuje najogólniejsze s'pojrzenie na konc-epcję hum-anis,tj'lki, jaką można wyczytać z ;pra:: Bachtina, Miedwiediewa i Wołoszynowa. Czy zatem antologia spełnia swój cel? Uważam, że istnieje jednak rozziew między częścią "tekstową" a "interpretacyjną". Jeśli w tej drugiej różni badacze powta'rzają nieu'stannie zdanie o po'trzebie calościoweg,o oglądu dorobku Bachtina, snują rozważania o drogach myślowych tego badaCza itd., o tyle dobór tekstów ·oryginalnych pozostawia ,spory niedosyt - nadal istnieje tendencja "p..ltrzcnia" na Bachtina jako na literaturoznawcę stąd og,romna przewa,ga teiulów z tego zakresu a zbyt mało materiału "integral-nego" Bachtina, co byłoby dla teoretyków kultury (etnologów, socjologów, ku!turoznc>.wcÓw i filozofów) niezmiernie cenne. Pocieszający Jest jedynie fakt, że dwaj badacze radzieccy, S. Bocza·row i W. Kożynow, dysponują sporym jeszcze zbiorem rękopisów M. Bachtina i, być może, l czasem uda się ułożyć spójrą antoJo,ię uwzględniającą 'rZeczywiście w odtpowiedmch proporcjach wszechs,tronność myśli tego uczonego. 1 Wojciech Burs;:-ta �277 Recenzje N. A. Er e ,ga -d z e, Oezerki po agroetnograHi Gruzji, Tbilisi 1982. Problema!tj'lka agrarna stanowi integralną część zainteresowail badawczych etnografii, zwłaszcza dotyczących 'tra,dycyjnej kultury lu·dowej, ~groe'tno'grafia tra.ktuje ją jednak ze swoistego punktu widzenia, który w pewnej mierze występował u nas w badaniach K. Moszyń;skioego na,d dawną kulturą Słowian. Zadalni'l agroetnografii przedis,tawiają się w ujęciu aUitofiki omawian.ej ksiąŻJki, j~k i innych eLtlografów g,ruziiJskich, ba'rdzo szeroko. Należy do nich ba,danie umiejętności i sposobów goslpo.darowania 'na r'oH w obrębie określonych zbio,rowO>ści einkznych lub regionów (obszarów kulturowych), a więc badanie ludowej wiedzy rolniczej, ludowej agrobio,logii i agrotec,hniki, narzędzi i sysiemów 1.lipraw, ~posobów pracy, J. także wiążących się z gospodarką rolną zWylczajów, wierzeil i obrzędów - przy uwzględnieniu wa'runków natural'nych: g1ebowych, klimatycznych. IroślLruny'ch i'U!. \vi'lże się z tym konieczność wykorzys\tywania różnych metod badawczych i ź;ródeł, korzystania takż·e z pomocy -innych ~lauk, zarówno hurnaniJstycznych jak przyrodniczych, jednym zdaniem integralneg{) traktowania badanej pr·obIematyki. Tematem książki Nelli Bregadze są wybrane zagadnienia z dziejów uprawy p.szenicy w Gruzj i, 7Jwiąza;nej z tylm wiedzy ludowej ora·z starego kalendarza agrarnego, obejmującego też określone zwycza.j'e i -obrzędy. Jes1t to praca w jakiejś mierze reprezel1tatywnad1a etnografiJi .gruziń'skied, która chętnie sięg,a w badaniach nad kul,turą swego narodu także do bardzo odległej przeszłości. Uwy'datniła to a..ltol'ka wc wstępie i w dalszych częściach książki, powołując się na dOl'obek sędziwego dziś promotora g'ruzińskiej 'radziec'kiejetnog,rafi'i, aikademiJka G. S. Czi1aja oraz j0g0 uczniów i współpracowników, .do który'ch sama też n,l'leży. Dla badati swych wykorzYSltała więc źródła -i OIPracowania historyczne. archeologiczno i lingwistyczne, o'P·r'lcowania i materiały dOItyczące geoekolo.gii i botaniki, a nawet. cntomO'logii różnych obszarów Gruzji. Stosowała wypracowane już przed kil:kudzioe~jęciu laty przez wybi,tnego hi'Storyka .gruzińskiego 1. A. Dżawachiszwilego za'sady badał'l komplckso'wych o'raz metodę kompleks'owo-historycznyoh .badali. tereulowy'~h G. S. Czitaji. Rolnictwo Gruzji ma długą historię. Najstarsze znalezisk,\ śladów pszenicy po(;hodzą z Vl tys-iąclccia p.n.e. i obejmują aż 8 z naj.dawniejszych jej odmian. co 'ys'kazuje na jeszcze bardziej odle,gle początki jej uprawy. W Gruzji wY'stąpiŁa ,eż najwiGksza ze znanych rozmaitość odmian tego zboża, które o-dograło tak po'.vainą rolG w historii cywilizacji. W toku selekcji dokonywanej przez tysiące lat 'sytwo:rzono różne, wartościowe odmiany, dostosowane do naj rozmaitszych wa'runkow naturalnych, od nizinnych do górskich. Aż 6 z tych odmian ma cha'ra'kter cndemiczny, wystąpiło tylko w Gruzji (np. Triticum palaeo-cokhicum). Nic więc dzi'Nnego, że ogromlla dawność iciągło'ść rozwo:jowa gruzińskiego rolnictwa jest dla badaczy gruziilskich pOT'Gtnym pOlIem badań, 'S'tanowiącym ważną część badań nad genezą i rozwojem gruziils'kiej kul,t-ury ludowej i narodowej. Btno,grafia, a w tym przypadku agroebno.grafia, pragnie przy tym :s.pełniać jakby ro-lę nauki scalającej wyniki badań także innych nauk Omawiana książka ~tanowi rodzaj podsumowania wieloletnich (o'd :1956 do 1981) badail żr6dłozna:wczych i terenOWYCh autorki, ,pr'owa,dz'onych w różnych regionach Gruzji, uzupełnioinych także danymi 'Z badań terenowych innych etnog~"afów. Rozdział 1. zawiera zwięzłe omówienie rozmai,tyIC:h u:praw pszenicy w Gruzji, wsrkazujc na uwa'runkowani'e tych upraw, spo'sooby wylkorzys.tywania zia,rna i slomy, na zalety i słabe s'trony ró~nych odmian ,pszenicy, zlllanych pod dzies:iątkami nazw. Przeds-tawia też ogólnie niektóre zabiegialgrotechniczne. Uwagę zwracfi: �278 Recenzje wielkiebo.gadwo IOI'm narzędzi orac:kich w Gr,uzjl, z,wiązanych m,in, z u.prawą pszenicy, których po<nad 30 zo.stało przedstawionych w J'ysunku na 2 'tabli:.:ach. Kolejny, II. 'rozdział został poświęcony .słownictwu związanCil11u z uprawą pszenicy. Jes't ono w Gruzji wyjątkowo bogaJte, a naj.starsZ€ nazwy pszenicy zostały zanotowane jeszcze 'U schyłku sta·roży'lnośCi (w tłumaczeniu Biblii ·do,konanym w V w.). Kalendarz ag'rarny oraz związane z nim niektórel.wyczaje i obrzqdy to temat dość obszernego, III. rozdziału. Bardzo duż·c zróŻ!nic<Ywaniegeockologiczne Gruzj; sprawia, że kalendarz ten wykazuje poważne odchylenia w cZ:lsie i różnice nawet w ohrębie poszcz'ególnych regionów. Autorka wskazuje na ogólne. wspólne c('{~hy tego kalendarza, 'który u:ks'ZJtaHował się jesz.:.:zc w odległych czas;lch pogailsk ich. Wykorzysituje też boga;tą literaburę ,po'równawczą, gruzillską. j'osyjską i wyjątktJ\Vll inną (francuską i angiel'Skąl. Przytacza dzie~iąbki nan •.. róż.nych terminów prac, sezonów, miesięcy związanych z cyklem ;prac w nllnict wie. Odnotować 'Lu warto interes'ujący i dla na's f,lkt, że .gruz iilsk i kalcnda'rz świąt agrarnych otwierała kiedyś data 4 grudnia, dzier'l poświecony starogruzióskicj bogini słor'lca, 'opiekuncl~ ludzi i zwierząt domowych - (Barbar). którą póżniej zastąpiła św. Barbara, pochodząca zresztą z Bli.s·kiego Wschvdu. Podo;.tawowe znaczenie dla kalendarza ;lgrarne.go miały m.in. fazy księżyca, a szereg prac zaczynano z koilcem pierwszej 'kwadry; w związku z ity;m au'to'rka \.vs·kaz·uje na możliwości ·racjonalnego ·t!umaczenia niektórych pozornie przesądnych zwycz,~jów rQlniczych. Obszernie omawia Z'\vią7.ki między agrarnym a staro-g'ruzińskim, ,po'gairs'!<imkalendarzem, wykorzystując te:i bogatą literaturq porównawczą. KaJendm'z starogruziils'ki przetrwał aż do ś'redniowiecza i zasl'łpiony został ostatecznie przez .kalendarz juliailski dopiero w XIV \v. Foczątek dawnego ,kalendu'TZaprzYJpadał na dziell 23 sica-pnia (według obecnego kalendarza) j określał początek prac przy przygotowywaniu pola po-d siew ozimej pszenicy. Warto zauważyć, że da:ta ta \ovykazujc za6'tanawiającą zbieżność ze znaną w naszym kal-endarzu rolniczym podoob'ną -datą przypadającą na dzidl św. Barilon'lieja, 24 sierpnia. Istnieje jednak hi,potcza, że ka!end;u:z s'tarogruzills.ki rtJZpoczynal si~ niegdyś, u swych początków, od innej daty, o,d Ic'tnicgQ przesilenia s!oneC7.nego, a uległ przesuniqciu na skutek swej niedokładno:;ci. Ob:iLel'llie i również na tle porównawczym omav,;ia auto·rka przypadający ,na początek roku ubrzęd Buika(lba, ·po.~·",vięcony u:mierającelnu i Znli..Lct\vychstaj~ccn:u bÓstv..,'u \·ve·gct~łcyjJ1ClnU, \V :"Lórym ważną ro·h: odgrywają przebierailcy (beT!':.,). podobni do ,;Jo\\'inl'lskic!l rodLlżników, Calość kOllCZY krótki IV. !'OLdL:al () gcc.gl'alicznej juk,111L<lcj: pi{'c'wotnych tlgnjsk rolniet.\va w Gruzji i genezie njc:r:~ór.Y<:h Odn1i:ln p . .;zełl~cy oraz z\vi~zie zakończenie. Istotne wydaje się podkrełlenie tu przez autor'kq wagi ;ćródd idoclekal\ t'tDograficznych dla wyjaśnienia genezydawl;ycho-dmian p.,ze:licy oraz ognis), iclI PO):I."':ienia się i uprawy. Z analizy kalendarza agrarnego i związanych z -nimI ,;;b;:Zl;dów wyprowa·dza dowody w.'ikazuj'łce na pierwotność odmian oL;:nycit. ::-.Ja oso!:ną uwagI; zasługuje metodol'ogiclllCl strona tej ciekawej ksiąLki. na'i.;wająca pewne refleksje i pytania wiąż,)cc ;;ię ze s'pecyficznym traktowa:1icTll etnografii, przypominają~ym ujęcia ewO'lu('jonis'i:yczne. E"nografia występuje tu IV ści,slej ~ymbiozjc L archeOlogią i hi:s'torią kultury. W książce nie starczyło niesLety miejsca na osobne zestawienie lite1'atury, w indei,sic za.;, ja'k i \v tekście, brak orygi;na!nego wpisu licll1ycn słów gruzilłskich, po'danych tylko w transkrypcji mIędzynarodowej i w alfabecie rosyjskim, choć .dołączono objaśnienie calego gruz.iils'kie-go alfabetu. Książki po'świt;cone etnografii Gruzji rzadko {jo nas docierają i TZad:ko są czytane (wyjąwszy jedynego jej znawcę 'U nas, dr A. Wożniaka z IHKM PAN, który �279 Recenzje przygo,towuje rozprawę o kultU'rze 1Juddowej Gruzji w XIX w.). Wal't<l więc pomy~leć <l wy,daniu po poisIku ,przynaJmnIeJ .tomu studiów z etnog.rafii tego kraju. kt61'y sItanowi! tak ważne ogni~ko ku~tury 'na pogran:i.czu Azji i Eu,~opy. Edward hYCI( G. 1'. S 11 e s a r i e v, Chorezmskije legendy kak istocznik ~:ll.ltOW Srednej Azii, Moskwa 1983, wyd. "Nauka", ss. 216. Piet raszek po isiorH religio=:- G1E'D Pawlowicz Snesariew, jak zapowiada tytuł, podejmuje temat legend o ~wjt;tych islamu w Chorez.mie, jako źródle poZll1ania kultu muzułmańskich świętych, .iego miejsc, 'związanych z nimi rY'~ualów Ooraz ich :s~ołeczneg<l znaczenia. Uwaga autora koncentruje się wokół historycznych prawidłowości formowania s'ię kultu "ci :1l0mcntu "kanonizacji" picrws·zych świętych środkowoazjatyckie.go muzulmall<kiego panteonu, po czasy n.iemal wspÓłcze<;ne. Caly folklorystyczny materiał mówiący o najbaTdziej charakterys:tycznych rrzedAawicielach tej grulpy świętych auto,!, zg'roma.dzil w latach 1950 - 1960 w Ob\\'odzie Chorezmskim Re!pubJi.ki Uzbeckiej oraz wśród ludności uzbeckiej sąs'ied!l'cj TurKmenii. Wyko-rzys'tal także bogaty materiał lliteracki. \\: trakcie 'prac terenowych autor opi.sał 135 miejs'c kultu, tzw. "mazarów", ]~otuj<F: przy 'tym związane z nimi przekazy lokalnej tra'dycji. Terminem "mazar" chorezmska s:polecz'ność ok,reśla pomnik-grobowiec, który zwykle posiadał charak:cryst~·C?I:ą formę kopca-mauzoleum. Mogła (o być skr·omna budowla z u·bitej glIny lub drewna. przypominająca dom mieszlkalny. Jednakże najba·rdziej rozprze~trz(',::onYll1 typem .,mazuru" w Cho·rezmie byłaczworkątna lub kolista je'dnoicbO',\-~1budowla jXlkryta ,kopułą, posia.dająca mniej lub ba'l'dziej udekoro·",'any portaL Randze o p;Jpu!arności świętego odpowiadała wielkość "mazuru" i jego bc.gacL\·o. Toteż zdarzało siG, że niejednokrotnie "mazar" przybiera l rozmiary "grl.·:n~lC-.i,!dadającej s'iq z l,icznych pomieszczeó <różnorakiego przeznaczenia. ,\ul<)" podkre;;la, iż szczególnie trudno bylo mu wyluskać spośród zebranego mat«~łu fakty hi~"toryczne, o wiele trudniej niż 'Z takich gatwnków literatury idei"'::": .. b~ pod:1l1ie historyczne czy byUna. Trudność tę, zdaniem G. P. SnesarieWGL >.c':<lj)iiku,je fakt pOWiąw'llia le,gend, na bazie których pracowal, z tak irracjonalny:,) ob.;zarem świadomości ludzkiej jak przesiąknięty mistyką i L:lJltazją kuE ŚWlq~.''C::.Zwraca jednak uwagG, że pod mistyczną skorupą ukryte są realia historycz:,('. pozwalające sąd7.ić o przyczynach 'i punktach wyjściowych po,szczególnych post,,,:: ''Jkalncj tradycji. a przy wątpliwej moż1'lwośCi schronologizowalllia tych zjaw~;ii:, prześledzić ich kolejne losy. Zadanie to, według G. P. Snesariewa, jes'~ c"udnić. ale realne .. JednakŻe uda je się z'realizo'Wać do'piero wówczas, gdy prze;;rr)''.\,(1(.iz:się szczcgólowe porównani'e treści legend, a przy tym 'Zesitawi 'się dane folklu:'ystyczne z faktami historycznymi, o ile takie w ogóle znaleźć można w Lle:·a~lI:·!.(' przedmiotu. ,JednakŻJe takie porównanie i zestawienie legend u,trudnia ,'ealizacjt; z~tloż(}nego celu. Legendy bowiem, jako źródło wiedzy o świętych Chorezmu, bardzo częs·(o ,powtarzają trzeciorzędne wątki, nigdy zaś nie podają zasadniczych tematów \v cal,ości. Takie to ,porównania, zdani.em Snesariewa, "naruszają logik~ budowy każ'dego obr.azu, wielo:kr'otnie pozbawiają -go indywi.dualnych �280 Recenzje znacznie niwelują zestaw ha,giologii. Cały skład motywów i temalów można uznać za »'koczujący« z jednej legendy do dxugiej" (s. 47). Bardzo często w legendach o świętych Chorezmu powtarzają się opowiadania, które wyjaśniają oko!icz;ności śmierci i opisują pogrzeb togo I'ub innego sufijskiego szejka. Mówi się w nich, że ciało zmarłe,go; po uprzednim przekazaniu uczniom lub krewnym, ukła,dane jes1t na specjalnym wozie, ,tzw. "arbu", zaprzężonym w byka a,lbo na grzbiecie wielbłąda, po czym pogrzebową prcJcesję kieruje się w dowolną stronę. Tam, gdzie zatrzymają się zwierzęta, g,rzebie się zwłoki i wznosI 6lE~ "mazar". W grUlpie legend taikich świętych chorezmskiego panteonu jak Ali, Kłycz, Burhaczeddii, których pro'totypami są poslta'Cie z OpOISUheroicznego, !popularne są Gpowiadania a lch bohaterskich czynach ('np. walka Z'(~ smokiem). Wówczas, gdy jedna legenda opowiada dwóch lub trzech świętych-cudoltwórcach, bardzo często pojawia się motyw ,swego rodzaju współzawodnictwa w dzieje tworzenia cudów. Kiedy indziej powstaje między nimi ostry konflikt, jak np. w legendzie o sulejma!t1ie Bakirgani i jego synu Hubbi, który mus'i uciekać z ,rodzinnego domu, Temat ten podejmuje cały szereg legend w różnych waTiantach. Ulubi>onym i często powta-rzającYm się m01tywem są opowiadania cudownych sennych widzeniach. \Vielu J;uctziom, najczęściej zamożmym, ukazują się Vie śnie zmaTli święci, informują i'cho miejscu swojego spoczynku (CZę1S1to za:pomniar:ym) i nakazują im w tymże miejscu wznieść kopiec, by ludzie zjawili ,się przy nim ze s'woimi biedami i prośbami. W legendach święci Chorezmu bardzo czę'5to wiązani S'l z lokalną .sieci'l 'kanałów irygacyjnych, które w cudowny spO;sób z'ostały zbudowane przy pumoLy świętej laski "pO'sochu-aso". O.sobna grupa legend wyodrębniona przez G. P. Snesal'iewa opowiada ,,"wit;tych z dynastii ir;zańsikiej, k,tórych działalność przy:pa,dła na Oikres od początku do poł'owy naszego tysiąclecia. Jednakże ich cudotwórcze do,konania. zdaniem autora. ~a nieznaczne, niezbyt orginalne, ograniczają się przede wszy:i'tkim do "sLatania różnych niemocy, a ich cele osobiste górują nad społecznymi. Legendy chorezmskie dają możHwOiśĆ, jak tWIerdzi G. P. Snesarie\\/,,;porzącjLe~ nia pełnej charakterystyki świętych, jakich dotyczą, a których trudno z uwagi na indywidualne rysy pomylić z innymi. Na przykład Jusuf Ham~ldeni wczasil' llOLnego święta "sajlja", podczas gdy w pobliżu jeg'o kopca ludzie śpiewają i we,elą s'ę, wychodzi niepostrzeżenie z mogiły i z uśmiechem obserwuje radujących ,;ię· Zaś Keczirmas-bobo tzn. "nie'Poże~nany", jest balrdzo surowy i okrutnie rozprawia s;ę z młodymi dżygitami, jeśli ośmielają się jechać na "arbu" w pobli?iu jeg') kopca. P'odobnych przykładów w pracy G. P, Snesariewa znaj dujemy bardm iużo. Zasadniczy trzon omawianej 'pracy s,tanowi dziesi<;ć analiz wątków Jegenda'rnych 'Związanych 'Ze świętymi Cho-rezmu. Należy przy tym zwrócić uwagę, że autor nie przyitacza tu całych zapisanych przez siebie teksItów, a jedynie ich f~'algmenty, co niewątpliwi'e zubaża pracę, a czytelnika 'zmusza do przyjęciarozstrzygnięć G. P. Snesariewa za obowiązujące. Praca G. P. Snesariewa jest jednak cie'kawa, a to ze względu na metodę \vidz,enia literatury ludowej przez pryzmat warsztatu historyka i religioznawcy, mimo że, jak z zaskakującą dumą podkreśla autor: ",zapisane (... ) relikty [,,:uHu mazarów świadczą o praktycznym znaczeniu badania tego problemu dla szybszego zwalczania (sic!) 'tego archaicznego zjawiska" (s. 4). l:ySÓW ° ° ° Wojciech Łysiak �281 Recenzje N. A. L a won lia", ss. 144. e n, Kare1skie narodnyje .zagadki, P:etrozawo,dsk 1982, wyd. ,.Kare- powyżslza praca Niny Aleksandrownej Lawo'nen uka'zała się w cy1klu opracowail folklorys1lycznych pt. "Pomniki f'Olkloru KareIii". Omawiana książJka jesrt c!o,skonałymdorkume'lltem zagadki ludowej, kltórą częS'to:kroć można spotkać zarówno w północnej, jaki południowej części KarEJI:ii jeszcze do dnia dzisiej szclgo. Opapta jes't o olbrzymi materiał archiwaJny, :tj. ręk'Olpiśmicnnyzbió'r przechowywany w Karelskiej FLlii A. N. ZSRR, maJteriały A,rchriwum Fińskiej Litemturyoraz źródła publikowane ta,I,;je jak, między innymi, "Słownik języka kare:lskiego" ("Karja,lan kielen sanakrija"). Materiał został wzbo:ga'cony o wyni:ki prac fO'lklorystycz1nych, prowadzonych w la'tach 1936 - 1940 {yraz w latach 'siedemdzies:iątych. Jak informuje aUltorka zbioru, ,głębakie zmiany, zachodzące we wSlPółczesnej wsi ka1relskiej, WpłYllqły, między innymi, na malejącą ·obecność zagadek w pe:pertu arze współczesnej IHeraolury ludowej. P.odczas gdy jeszclze w pierwszych dziesięcioleciach naszego wieku były one bardzo popularne, to dzisiaj już tylko nieiktó're spośród sitarszych ,kobiet pamiętają ich zmacz:ne ilości, chociaż o-becni'e ich s;ię !lie zadaje. Wiele zresztą follklorys'tycznych gatunków przetrwało na wsi ka'relsikiej do naszych dni. Oprócz zagadek w 'tradycji 'Us'tnej zachowały ,s:ię ba,jki, przysłowia, piosenki dziecięce itp. AutOTka zwraca uwagę, że dawny tra,dyCYljlly sposób przekazu zaga:dek ustną drogą odchodzi w przeszłość i nawet w północnej części Karelii, gdz.ie wśród starSL.ego pokolenia tradycja wciąż je-slt bardzo żywa, dzieci nie znają już za;ga'dek. W rezultacie terenowych ekspedYcJi udało się uS'talić ni·e tylko współczesny stanrep2,rtu,lrowy literatury lu.dowej, ale i ujawnić interesujące deta'Ie, ważne momenty, które towarzyszyły procesowi rozwiązywania zagadek w p,·ze.szloścL Zadawanie i odgadywanie zgadek bylo, z,daniem N. A. Lawonen, ogTa'l1iczone w czasie i odbywało siG, wręcz jako prawidłowość, zimą - przede \"rozyS't'kim W czasie świąt. Swiat zagadak jest swoisty i za'dziwiający, wiele w nim niespodzianek i paradoksów, Tylko w zagadkach spotkać można zjawiska i sformułowania, jak np. "morze w izbic", "oko byka na ścianie", "niedźwiedzia łapa w piwnicy" itp. Ponieważ, jak twierdzi autorka opracowania, nie ,i9tnieją ogóllne naukowe krY'teria klaoyfikacji zagadek, materiał usytuowany został według regionów, z,godn;e z tematyką ich odpowiedzi. Łącznie pracaOlbejmuj.e 1601 'tekstów zalgadeK. Wszystkie zositaly pO'dane w formie uproszcz:cmej transkrypcji ugro-fiils1kiej, obok =.aś przedstawia siG ich rosyjski.e tłumaczenia. Praca zawiera obszerne k()lmenta.rze, a ponadto każdy tek-st opatrzony jest szczegółową informacją źródłową. Ksi'lżka N. A. Lawonen, która jest pierwszym naukowym zbiorem północno- i połu:dni·o'Wo-karelskich zagadek ludowych, z pewnością zasługuje na uwagę, już choćby tylko ze wzglGdu na swój dokumentacyjny charakter, a też jako wzór do ]laśladowania. Wojciech Łysiak �282 Recenzje I<usskije epic::eskije piesni Karelii. hdanije Pietrozawodsk, "Ka,rel'ia", 1981, ss. 310. podgo'towiła N. G. C z er n i a j e w a, Zbi6'r N. G. Czernia.jewej stanowi bogaty zeslaw ro'syjsikiej epiki ~udowej: bylin, ballad J wierszy religijnych, z bardzo obs.zernego teryto-rium północnego ZSRR - Kare.hi z podziałem na jej historyczne regiony: Zaoneżje, Pudoż i Karol,,;koje Pomorje. O bu'dowie zbiJOrku, chara'kte:rze i ·kla·syiikacji _publikmvanych w nim materiałów, ilnformuje !krótka notka wstępna i obszerniejszy wstępny a[1lykuł Obylinnych ~kazitieliach KareW. "Rosyjska S'vkoła" f·ol.klo-rystyki wypracowała klasyczną formę wydal'! antolog.ii bylin według ,piewców lu,dowych ze słowem wpro'wadzającym o nich i z charakterystyką nie tylko wątków, ale i różnych wariantów. Typ takiego wydania został przyjęty jako WZlXI:COWy.Było to spowodowane tym, iż twórczość piewców lucto'wych 'Sitala się tra'dycją u·o.syjs.kich badań byli'l1nych. W artykule ws-tępnym N. G. Czerniajewa, chcąc dokonać prawidłowej ,systematyki prezCiIllowanych utworów foLklo-rystycznych, powołuje siG na róź.nych zbieraczy: XIX wieku, poczynając od P. N. Rybi;kowa .i A. F. Hilferdinga ooraz radZleckich folklQrystów - B. Tv!. i Ju. M. Sokołowyeh, A. M. Astachową, W. !. Cziczcrowa i illny';::-h. P,rzy rzym dla pa1,;r.zebs'woje:go :z.bio'rku a:u-tu.rka wyikorzystala najbardziej proste i produktywne wersje analizy wariantów, które zaproponowała .\. M. A-stacho'Wa w swoim wstępie do I tomu Bylin Siewiera, gdzie konfrontacja tekS't6w była przeprowadz.o:na wedłu,g wąUk6w kompozycyjnych i w aspekcie funkcjonowania -różmych styłów. A. M. Astach-owa dok-onała klasyfikacji 1u,dowych pIeWCÓW ,bylinnych według tego, jak oni przyjmują byliny i przekazują je, co w konsekwencji spowo·dowało .podział na trzy ·gru'py piewców: 1) piewcy - odtwórcy, którzy przejęli teks1y całkiem lub prawie dosłownie w ta'kiej wersji je odr\.waifZają; 2) piewcy, którzy opanowali og6lny schemat i w procesie wykonywalJia wypracowali swój lekst; 3) piewcy - .improwizato·rzy. Po'wyź.szy "po'sób dzielenia byVinnych wykoll<J;\vCÓW znalazł oW wiG'ks:wści .zastosowanie w badaniach nad bylinnym materiałem Zao'llcżja. Pudoża, Pieczary i Zimnego Bieriega. Wykorzystując to wszystko, N. G. Czerniajcwa pos·ta-nowiła rozpracować mechanizm przekazu ,i bytQwania teks'lów epicki,ch ja'ko tekstów folklo,..y~tyczllych, rÓżniących siQ s:t!'u k,tu1'alnie: i spos'obem fUll'kcjQnowania od z.llilnych nam zwykłych tekstów literackich i autors'kich. \VYCZLlW:ljąC w po'glądach A. M. Astachowej inercję literackiego poclcjscia do ioJo:d,-,:'u, ,\;. G. CzerHiaje\\'a "zuka w:;opa.roia u amelykal'ls-kieoh badaczy M. Pic:"riego oj A. B. Lo,da, którzy pos,ługują s'iG 'b;\'l·.d~iej v,;yraźllymi meoloda·tni lillgwi"tycznym" przy analizie 'lck<tów c,pici<.ich, łącząc je jed'r~oczcStlie z 'ril'zv,";ąz<wiami tradycyjny,mi. B.iorąc 'po'd U".va~ę ogólne poło,żenie s'truktu,ra!'nej _leorili tekstu, :'oJ. G. Czerniujewa p;'zopro'\\,<1oc!';ć:1a!,o-rcktq me,lo'dyk'i A. M. Astacho'w('j i M. Perrif'go A. B. Lorda ,i w ce1u "'KonfrO'rl'towunia róż!lY'ch bylinnych war'iantów zaproponowała ~woją wła.sną lypologię, roz.szerzając tym samym 'kqg chLlr;lkterystycznych cech, według ,których -różnicują się 'vc<ks,ty.Wykazała ona, że aby o'kreślić typ wY'kollawcy, należy przyjąć za pUlnkt wy,jścia nie 'tylko rozpięlośći różnorodność form zmienności 'ickslu,ale także 'materiał 'Po,dlegający afi,rmacji. ,Zbiorek zawiern 5-1 ,teksty; 36 bylin, 18 ballad -i 10 wierszy rełigijnyc-h. \Vszys'Vkie ,t.eks,ty z'os.tały o'puhlikowane po raz pierwszy, 7. celem przod!>tawienia r:1aksymallnej lkzby wątków wy$tępujących w Karelii, bio'rąc pod UWagq jakość pos'Zczegó;lnych wariantów. Przy wyhoorze 1,e'k'stów ,kierQwano siG także chęcią 1 �283 Recenzje wprowadzeni:< do :l<luki nazwisk nowych piewców ludowych. kt6rzy zasługują 11<1 UW,lgę dzięki swemu repertuarowi i swoiLS,tej interpreta'cji, Chodzi ,tu zwłaszcza o 1. A. Stiopanową, A. A. Po'rtnia,gina, K. Je. Remizową .i A. S. Ła,ginowa. Nowym wykona ',"com poświęcono wiele uwagi, dokonując analizy typolo,giclnej niektólfych tekstów epickich przez nich odtwarz2J!1ych, przy czym teks,ty dobrano talk, aby obrazowały różne kategor'e, wyszczególniDne na skaH :typa·logicznej przez N. G. CZl'!·.nia-jl'wą Prczento'wa'ne utwnry wYlPosażono w 11'iezbędne i.nfo~·macje, (,rkic ja·le 'nazwisko zbieraczu. przybliżony okres, w którym teks,t zapisano, nazwisko i imię prewcy iudowego, jego wiek, okoliczności w ja'kich ,p!l'z,ekazano u:twór, miejsce zapisu: :·egion. a ta,kże miej.<;ce stałego zamiesz.kania, Cały material rozbdo na trzy rozdziały, grupując teksty epickie wolkół 'reg;ionow hi<orycznych Kareli'i: Zaoneżja, Pudoża i Karelskogo Pomo-rja, a na!>tępnie przypiwjąc je poszczególnym wykonaw·com. Wszystkie prezentowalIle teksty opatl'lane są indywidualnymi przy'pisami, przed,<;t<iwiającymi krótki opis wą,tku, dotychczasowy stan badań nad nim oraz wykaz o,publi'kowanych wariantów. Cennym je.,t fak!, iż. przy 'każdym utwO'l'Ze za.chowaino nazwę dal'ą mu prze,z 'de;go piewcę. Jeżeli jednak nazwy nie spos6b było się doszu1kać, 'lub z jej treści nie można było wskazać co to za bylina, to \'1 nawia'sach po,dajes.ię jej !nazwę us'ta'loną prZJez nauk!;. Ci :akże uwypukla ~.it; elementy kontaminacji, jeżeli jest ollla niewielka. :-iowo~cją jest wprowadzenie literki "F", kt6,rą owaCZOil1a jest fonoiteka Instytutu Języka Literatury i Histo'rii Filii K,m~ls'bej A T ZSRR, co odgrywa dużą .rolę przy (1;,;.,zy;:h badaniach nad tymi utworami. Oprócz tego znajdujemy w 'zbioTku \·.'y,k"c .:,kró~ów, indeks piewców ludowych, wyszczególnienie ws'Zyst.kich wykorzyscanych tC'K,tów epickich oraz słowniczek wys'tępujących w tekstach dialektów, co pmw:,1:l :'<Jzpatl'ywać omawianą publikację jako kwalifikowane wydawnichvo p;~uko·\vt.', Wybór t ck s.(ów epickich do publikacji w zasadzie nie wywołuje wątpliwO'ści, p~Len:ysiany i tchnie dużą znajomością materiału. Niekiedy jednak 'poWSltaje t:-a()v(':"::2 py:anie, CiY jest to czysto orginalny .przekaz ludowego tekstu epiC'kie[O': \\' p;·zedrewolucy.i!lych dokumentach spo'tyka .się niezbyt ·dokładną f'iksację lit',WitÓW ludo\,,'yc:h, dlatego często publikuje się teksty fo·rmall/1ie opracowane i l1ZUpc);::O:1c. N()woprZC'kazanc zapisy tekstów należałoby 'traktować z ni,ewiclką dozą :::'ytyki. Kiedy dzisiaj zbieracz zac'Zyna rozpa,trywaĆ o byliiny, ballady iub ':meg.:. . .,i2aju twórczość folklo·rystyczną. informato'rzy próbują opowiadać przec~yta::y :ek<.l i d'o·p<:'lniaj<jgo zaslyszanymi wiadomościami, uzupełniają go. I tak na przykiatl Ksenia Jcgorowna RemizfJwa, wdowa po znanym piewcy N. :\. RemiZOW".', 'i:" Z!::!jąca ::lfab(':u, opowiadając lub ~piewając, stale pDwoł)"\vala się na mc;ż3.:;::O ela p:erw<;zc źródło. Ten z kolei znał wiele 'róLnych historii, z ,których ,""Fll ::~hdał byliny. \Nide też p!'Zejął od ,Jegora Siemina, którego Ksenia .Jegorow·· '18 :-:' ~dy n;e słyszała. Agrypina Fiod:)rOWlla Tr:.Jchawaja, znan:, ze zbioru A. M. Astachowcj Rytmu SiC'lclO'ru, ~Ó\\"l;CŻ nic zllaj'lca a1fa!;ctu, 'llauczyła się śpiewać od wuja Jelizarkowa ;\1L';';'cic',<, LlkowIcwicza, który będąc piśmiennym, C'Zytał byliny z książek. Ta c,oo:1<. :',icścisło.;ć w żadnym sto.pniu -nie pomni.ejsza wiel1ki€lgo znaczenia dla )'uu;;;: recenzowancj publikacji. Przeciwnie, ksiązka otwiera no'wy etap w zbierach-je rosyjskich pieśni epickich i należałoby tylko .sobie życzyć, aby i w innych reg>':;ac:n były publikowane podobne wydawni.ctwa, ;które staną się przyczynkiem Ula (,gó;':·.I1'osyjs'kiego zbioru pieśni epicki'ch. ;to< Zbigniew Kubiak �284 Recenzje S. N A 'Z be l e w, Istorizm byt,in i specifika folkloru, Leningrad 198~, ss. 328. Praca Siergieja Nikołajewicza Azbełewa stawia .sobie za cel własne :.lkazanie problemu hiJS'torycz'!1>ościro'syjskiego epos'u ludowego, tzw. bylin. Autor, w przeciw~eństwie do swych pOiprz.edników (.dys,k'usja na te'malt byl·in w rosyjskiej i ,ra·dzicckiej folklorys'tyoe trwa z górą sto lat), st-osuje w swojej pracy metodę histo·ryczną· Zdecydowanie odrzuca tezy zwolenników kierunku przeciwneg{) (np. Rybakowa), tj. tyc.h badaczy, !których za'sadniczym celem jest z'głębi,mie myśh ,przew(,dnie], zawartej w ,eposach. W rozumi'enilu howietrn tych naUlko'Wców byliny odzwierciedlają nie jednostkowe wydarzenia h ist,oQ"ii, lecz odwieczne ideały narodu. Azbelew natomiast uważa, że znakomita większość średniowiecznego eposu pozo,;taje \v ścisłym związku z realiami histO'fyelmymi; dlatego też pracę z jednej strony opiera l~a bogatym material'e histo'rycz'!1ytrn, z drugiej zaś fo1'klorystycznym, odw"lIując się czę.sto celem porównania do południowosłowiańskich pieśni historycznych. Zarówno fakty historyczne, jak też fakty folklorystyczne w pracy Azbelcwa nil' podlegają jednostkowej ocenie. Au10r zestawia j'e grupowo, uwzględniając s\\'oi,;tą zmienność historycznych wyda'rzeó w transmisji ustnej oraz ich transformacji w bylinach. Zdaniem Azbelewa, ludowa patrnięć hislto'ryczna funkcjonowała ',\' c,stnym eposi'e nie według prawa "e,pickiej świadomości", a ogólnejd'la fo·j'kloru '''pC'cyfiki twórcz.ego procesu. Prawie każda byhna skupiała Ipoprz·ez wieki jedynie ludowe ruzumienie wydarz'eń histoTycznych. Dlatego nie w.,;zys-tkic wydarzenia I'Zl'czywl',tc znalazły odbicie w byhnach, a tyl·ko te, IktóTych wyjątkow(}~ć Ultwierdziła sj~ \\' świadomości współczesnych, pow,stawiając w ,ten spo'sób ślad w zbioTowej !p~\mięci l~du.. "Byliinny epo's" jest zatem - uważa Azhel€w - efektem upamiętnienia \\'la~me i ty1'ko ta'kkh wyda,rzeń. Ludową świadomością i ludową ideą his·torii o·kreslor:y jes't wybór faktów odzwierciedlonych w "bylinnym eposie". W większej czy mni.ejsz'ej częś.ci przechował on hi.sto'ryczne i geograficzne realia w pL'wllym s\\'oi5ty;m zniekształceniu, wynikającym z ust:nej transmisji, t,O'1.e~zwykle Jego te~,1 "mieni się od stopu poetyzowanych oddźwięków realnych wyd<trzell i l,radycyjl~}TI1 poetyckich motywów" - jak pisze autor. Azhelew przypomina, że niejedllCJikrolni·e w ~amej ,dziejowej l'Zcczyxi,tuSCl bywały fakty !"'ozdzielonechronologiczniei .geograficznie, zbieżne jedn<t" ',,' ';\"')~ej ilSŁode na tyle, że - ,uogólniając - te.go lub innego motywu !lic 1l10ż;;a .•d'!lOsić Ik,u jednemu konkret.ll1cmu wydarzeniu. To wlaśni,e pozwalało ludowym ~)i("A'C'Dm wykonystać epickie dziedzictwo w nowej his1toryczllej rzcczywistosc:, cI ponad1to stosować znane już byliny przy budQwie osnowy 'nowo.powstających eposów. Ten wła~nie mechanizm sprawił, .że wiele "bylinnych" tematów może mheĆl'i)Zmaitedatowamia (czasem killka) 'Zależnie od liczby podobnych ,przeróbek. Ba,dając tematy bylin (53 tematy 'o ogórr'nej ;l:iczbic ponad trzech l.ysi<;cy \,'::\1'iantó\v) Azbelew dochodzi do wniosku, że fakty z historili nie od razu 'Zo,ta!y odzwierciedlone w byli:nach. P'rzeszło~ć ,początkowo naj pełniej wyrażona była ",\' rclacja<:h naocznych świadków wyda·rz,eń w formie liryc'Zno-epicokich pie~ni 'j opowiadall oraz hi~toTycznych podań i pic9n'i. Część tClgO, :u~runtowującego ,;i~ tradycją materiału przenikania do nowotwo'rzoll1ego byJoinnego eposu. nierzadko za opośTedl1'ic,twem :koIlltaminacji ,pOlprzedll1i'Clistniejących motywów i temató·,',. Pozostała zaś część .stużyla 'tyTko ,stymUilacji O'biek!tywizacj i i przeróbek wcześ-nicj po\"'stałych bylin. Azhelew stwierdza, że bylina wyikorzyJStywała motywy ,,'Posiro,nnych" fa;;:tow. Nie!ko'l1ie c'znie :musi.ala za·ś wiązać s'ię ściśl'e z wyjściowym dla ,tema,tu -..vydarze1 �285 Recenzje niem. Tym to wyjaśnia aut{}r 'Częstą współzależno,ść m,iędzy jednym tematem 'byliny a niezliczonymi wydarzeniami ,dziejowymi, potraktowalnymi marginalnie. Azbelew próbu}e także znależć przyczynę częs'tych przeróbek "bylinnych" tematów. Jogo zdaniem to z oddziaływania nowych wydarzeń historycz:nych t'resci stale aktualne. Takie wła,ściowości bylin, tj. zmiany funkcji w zależności od pot:-zeb audytorium, uzyskiwane przez akcentowanie 'czy to myśli przewod:niej, czy h rozmaitych dygrosji, cą skutkiem powszechni'e spoty:kanych i uznawanychosob!iwości procesu twórczego. To te wła,śnie zabiegi pozwalały przez wieki odtwórcom bylin pozostawiać prawie niezmiennymi same idee ,eposu, osnowę jego tematu i główne motywy. Dodajmy jeszcze, żle Azbelew zes'tawia w swojej pracy "fakty historyczne" przedsta wione w bylinach z fa,ktami latopisów. Pozwala to na wy1kaz.anie związku i współzależno'ści motywów bylin z epiw,dami latopi:sów. J'edinak osobliwość narracj i w bylinie jest taka, że jej analogie z lato1pisami mogą być tyl1ko przybliżone. Bylina bowiem w żadnym wypadku nie moż'e być 'traktowana jako bezpośredni,e odzwierciedlenie czy nawet odpowiednik faktów historycznych opisanych w latop;.sach. W rozumieniu a.utora - z Ipunktu widzenia ludowej etyki - w byl.inach odkładać siQ musiały wspomnienia o wydarzeniach najważniej'szych. Trudno zatem dzilvić się, że na wspomniane z górą trzy tysiąc'e wa'riantów, istnienie prawie każdej by!i',]y lączyćsię musi z faktami ro,syjslkiej historii. Azbelew zauważa zatem, podsumowując, że byliny w ogóle traktują o wy'darzeniach, które wycis:nęły wyraźny ślad na ŻyClU i świadomości ludu, a ponadto odnoszą się z zaufaniem do ll.ldowej pamięci, wzmocnionej przekonaniem samego ludu o 'konieczności utorzymania eposu. Ostatecznie powj,c'dzmy, że omówiona pra'ca Azb-elewa nie przynosi definitywnych roz.,trzygniGć w kwc.stiach sobie postawionych. Nie dowiadujemy się np., czy wI'im'ki, jakie wyeiąc;a autor na temat specyfiki folkloru mają być ObOWlą-:U.Jącymi clia wszystkich gatunków literatury ludowej, brak nam tu odpowiedzi na wiele pytaiJ, kórych jednakże samo postawi,enie uznać należy za istotne i waŻ/ne. Tak też możnaby siG zas'tanawiać, czy rozważan.ia ni. "poetyzacji faktu historycznego w ludowym epJsie", omówione przez Azbelewa (w rozdz. II pracy) na konkretnym przykładzie (pieśni i byliny o Michaile Skopinie) odnieść należy do arsenału wc;zystkich 53 tenutów bylin. Sam a,utor nie daje odpowiedzi kategorycznej, ale choć chciałoby się takej wyczytać, calą pracę Azbelewa uznać wypada za interesujące :lapl'owadzenie dla mlodych (szczególnie) badaczy na właściwy tor biegnący ku (Jslalecznym rozstrzygniGciom wpo'djętych przez AzheJ.ewa kwestiach. Wojciech Narodnaja kultura byt Belarusau. Tezisy dakladau. "Nawuka Łysiak Technika", ::'\'liiJsk 1982, s's. 40. 30 marca 1982 1', W Instytucie Sztuki, Etnografii i FolokJ.oTu Białoruskiej Akademii Nauk w MiiJsku odbyla się konferencja naukowa poświęcona ,kulturze luduwej i bytowi Bialorusirów. Tezy wygło'szcnych w czas·ie niej referatów zostały r,astępnie wydane w osobnej bro'szurze. Przytoczmy jej treść. �286 Recenzje We wstępie jeden 'z czolowy<:h dziś folkl·o'rystów białO'rm~kich, Anatol Flauu';;" podkreślił wagę badań na,d zabytkami ludowej kuHury materialnej, które os1a,(nimi czasy już niszczeją i giną. PO'dobnie ma się rzecz z zabytkami 'ku1tu'ry duchowej, za.nikającymi wraz z wymieraniem ich nOlsicieli. Dowiadujemy "iq, iż m1l1ski Instytut Etnografii i Foliklo[U ,przygotował 7-tomową edycję zabyl"ów his,tor~; i kultury białoruskiej i że dobiega końca 30-tomowe wydani,e tekstów folklorystycznych w serii Biełaruskaja N arodnaja Tworczaść, w której ukazały siq już 23 tomy, Zos'tało też utwoTZone muzeum kultury starobiałoruslkiej, Autor z,lznaczył, że kadycyjny folJkło,r jeszcze tu i ówdzie jest ku.ltywowany, szczególnie .piesllL Za.kończył swe wystąpienie postulatem utwo'rzenia cC-'I1'tral'llego archiwum z:,b~anych tekstów i zapisów muzycznych, z zadaniem nuwoczC'-~nej !chkl'l.')7."'kacjj j :kata!'ogowania. Wśród następnych ·referatów H, PiotTowslka omówiła dzialal11O'ść folki,'Ty~lyczną Oddz,iału Północ·no-Zacho.donieg·o Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego :l. siedzibą w Wi,lnie, rozwijaną w latach 1910 - 1'914, Sekcją l'tnografii i aTchee>logii teg!l oddziału kierował Eudakim Romanow, Autorka wyrniu! Ila główniejsze artyi<uly 7.amie,zczone w o'rganie oddziału pt. "Zapiski SiewicTo-Z<1parJnogo Otdieb Impieratol'skogo Russkogo Gieograficzeskogo Obszczes1wa", Okazuje się, że ·dzialalnosć Oddziału była ograniczona przez władze carskie, cenzura zabraniała dl'llKowa'nia tekstów białoruskich. Kolejn.o A, Akuńkowa scharakteryzowała niektóre prace znanego fol'klorysty bialoTU'S;kie·go Włodzimierza Dobl''O'wo-lskiego. Przypomin,\ jcgo) s.postrzeżenia na temat odrębności folkloru białopuskieogo od roc<;yjo;kiego, Róż:!\~! si~ on m, in. bogactwem swych pieśni i obrzędów kolędniczych, chudzeniem z 1!;',I':azclą i szopką, w której po'kazywano misterium bożonarodzeniowe, z postaciami Rodziny $więtej, Trzech Króli, Heroda i in, Poza tym folklor bialuru.,;ki rużn'l sil; ()ci rosyjs!kieg,o słabo rozbudowanymdzialem pieśni zapus'tnych, Z'l to prz·,,·,';y:!.szał go bo.gaclwem pieśni wielkanocnych (woloczebnych). W, Skida,n 'zaprezentował dO'l'obe:k folklorystyczny Grigorija Kaluzyl'';;':;L'go, działającego w drugiej połowie XIX w. Zbieracz tell, Rosjanin pracujący lla Białorusi jako nauczyciel, za naczelną cechę pieśni biało'ruskich uważal smuCl'k, wynikający z ciężkiej doli tutejszego ludu, sądził jednak, że dzięki carowi i jego ,.świętej woh" ta dola powinna się niedługo odmienić (pisał to 14 'k',vietnia 1869 r.), Jednakże mimo tych wiernopoddańczych akcen tów zapisane przez !\:,;łużyr'lskiego teksty pieśni wraz z melodią mają dużą wartość, L. Barbanowa zajęla się baśnią r:o\velistyczną w zapisach współczesnych. Zapisano dotąd penael 40 takich baśni. Są wśród nich wątki znane także u nas i na Zachodzie, np, (1 dz:cwczynie która trafiła do zbójców. I Kruk pokazał rolę b,]jarzy w zachJwarliu tradycji epickich w czasach dzisiejszych. Autor akcentuje świadomf~ v,prowadzanie przez nich elementów wychowawczych, Pytanie tylko, czy jest to autenty<:zny fo[Jklor. c-zy też preparacj,a t.r·adycyjnych tekstów wc·h<;ci s·po,doban,ia ",il; zbiL'raczom? A. Jankous'ki okr·eślił właściwości gatunkowo-fabularne ludowych anegdot białoru.skich, Lija Saławiej zreferowała 'Stan badań nad folkJoTem swego kraju prowadzo,nych po wojnie w Polsce. Wspomina o wydaniu tomu V - VIII Ludu bialoT'<.Lskiego Michała Federowsk.iego, {) publikacji tekstów ludowych w białosiockim tygodniku "Niwa" oraz w almanachach i kalendarzach białoruskich, wydawanych przez działające -u nas Biało-r'uskie TowarzY'stwo Kullu-ralno-Spolecz'ne, Schara,kteryzowała też artykuły pis,ząceg.o te słowa, ogłaszane na łamach "Ludu", StudIÓW polono-slavica-orientalia i w "Slavica Wratislaviensia". A, Litwinowicz do,kolIlał �Recenzje 287 przeglądu Iprac f()1!klory~tYC:D11ychMścisława Kamińskiego (l839 - 1868), zamieszczanych w czasopismach warsza wskich ,.Ty·g.odn~k Ilu,strowany", "Opiekun Domowy". "Bibli'otcka Warszawska", "Kłosy", "Prz'egląJd Tygodniowy", "Przyjaciol Dzieci". "ZQrza" i in. Prace te zostały tu ocenilcne wysoko. Z artykułu T. Cia,pkowej zapoznajemy.siG z wynilkami ~kspedycji folklorystów białorus'kich ·do przygranicznego obwodu pskowskiego, organizowa'nej w latach 1978 i 1981. Zapisano tam tek,ty ,dawnych pieŚlni weselnych, chociaż obrzędy !którym one t'owarzyszyły już w w;Gkszośei zani.kły. Kształt słowny ,tych ópieśni jest w pewnym stopniu białoruski, :n wet z polonizmami (np. "kochanka"). Część .drugą broszury stanowią referaty na tematy etno'zraficzne. 1. Czawkin ,kreślił północną ·g,ranicę Polesia wedle dan~h Cltnon~mii i historiografii. Biegnie (ma U1a linii miejscowości Lubań - Sal·iho·l's'k - N.acz Krzywo''>'Lyn - Dobromyśl __ Iwacewicze - Bereza - Prużany - Szerszowa. Ciekawe, że ludność: zamlCSZkująca na pólnoc o'd linii Dohromyśl - Szer·swwa nazywa siebie "Lićwinami", czyl'i Litwinami, ale to tyl,ko w przcciw-;tawieniu ·do Poleszwków, bo jako swą narodo'\vo,ść zaorów,no Poleszucy jak teT. ciż "Litwinowie" podają białoruską. W w. XV - XVII tNony dzisiejszego Polesia nazywano Podlasiem. Dopiero pod koniec XVIII w. us,talila .się nazwa Polesie. Tematyka po.]e.ska występuje też w referacie ~. Burakows.kiej, która zajęla się wyjawi'enit'l111 tradyc:yjny,ch elementów we współczesnym .poIcS'kim transporcie rzecznym. W. Bielawina przed.'itawiła kultur<~ duchową .ludności miejskiej Białorusi na przełomie XIX i XX stulecia. Stwierdziła, iż liczba Bialorusinów w miast.ach tutejszych nie była duża, stąd panował w nich język rosyjski. Wedk spi5u przeprowadzonego w 1897 r. w mia.-;tach guberni rnohylewskiej Białorusini u.sLlnJwili 19,7010, witebskiej -- 15,3, mińskiej 11,7, grodziel1skiej 9,0 w wiieńskiej -- 7,60/0 ogółu rnieszkaóców (.-;zkoda, że nie podano liczebnośc:i innych narodowości). Cechą charakterystycZllą tych miast był wysoki odsetek analfabetów, wyno.szący 40,10/0. głównie wśród micszkańców ludności miejskiej, na trzymanie się osobno pCJszczenie narodowościowe ludności miejskiej, na trzymanie .się osobno poszczególnych grup etnicznych w ich życiu kultural:no-roz.rywkowym. Szkoda, że ten ciekawy iemat nie zcst~lł pokazany konkretniej. Pw~lemami etnosocjołogicznymi miast białorU's!kich, ale \If odniesicmiu do Cz<!~cw dzisiejszych, zajęła się L. Rakawa. Pokazała mianowicie stosunki towarzys'kie wśród mlo·dzieży ,pracującej w mińskiej SJloczni, na podst~wie przeprowadzo'llych przez siebie wywiadów i ankiet. Ujawt~iła, że młodzież w większości wypadków g;'omadzi się w małych grupach przyjacielskich niezależnie od przyna,]eŻlno,;ci narodowuściowej czy zawodowej, Większo{;ć takich grup czas wolny spędza \If sposób kuIoturalny, zdarzają się je·dnak i takie, w których częstą rO'zrywką są pijatyki. AutorkC1 akcentuje fakt, że mlo·dzież miesz.kająca w miast.ach białoruskich nie s'tosuje kryte,rium narodowościowego w doborze swyc:h przyjnciół. Znowuż s'zkoda, że nie uzys<kaliśmy tu wskażników procentowych odnośnie owych narodowości. P. Rud wskazał na sir;ganie do tradycji ludowych we w5półczesnych "świębch p!O'nów", o'rganiz'owanych przez etatowych pracowników kulturnlno-o'światowych, nawiązujących do dawnych do·żynek o·raz kiermaszów dożyn:kowych, mających tradycję. ni·eslusznie zarzuconą w latach dwudZIestych naszeg'o wieku w ramach ówczcscnej walki ze "star'l obyczajowością". W. Fadziejewa zajęła się hisir.rią wyszywania ludowego b.awełnianymi nićmi, skupiając m~ in. uwagę na kolorach oraz 'nazwach nici. I w referacie osta:tnim T. Kucharonak porównał obrzędcrwość ra,rodzinowo-chrzcieJną sprawowaną we wsi Kłinok czerwiet1s'kiego rejonu obwo'du mińs.kiego na przełOl111ieXIX i XX w. oraz współcześnie. Dziś, obok �288 Recenzje zwykłego zapisu ,noworodków w urzędach stanu cywilnego, coraz częściej są stosowane 'zapisy UTO'czysJte,tzw. "oktiabryny" (od rosyjskiej ,nazwy "oktiabr''', czyli październi:k, miesiąc Rewolucji Październikowej). Przybrani kumowie "kładają \V czasie ni'ch śl,ubowanie sprawowania opieki na,d dan)"mdzieckiem. W całości swej ,omówiona tu pokrótce bro·szura zaznaj.amia nas z probl'ernatyką badań podejmowanych ostatnio przez białoruskich folklwys'tów i etnografów. Jak -twierdzili5my, jest to problematy;ka ciekawa i pożyteczna. Francis:ck Belaruski i Technika", teatr. Opr. M. Minsk 1983, ss. 512. narodny A. Ka l a d z i n s k i. Minsk 1983, SieLicki .,Nawuka W 'sygnalizowanej juź parOikrQlbni,ena 'tych łamac'h 'serii "Bicłarus1kaja Narodn<Jja Two'rc.zasć" (Białoru 'ka Twórcz'ość Ludowa) ukazał s.ię t'om :poświęcony teat:-owi I'udowemu. Zgodni,c z przyjętą w 'tej serii formą teksty poprzedzone są s2,kicem analitycznym, pió-ra M. A. Kaładzińs,kiego. Zasłu2ą autora jeS'~ m. -in. zarcjes'trowan;e wszelkich wzmianek a 'skomo'rochach, czyli bialo'ruskich a>ktora<:h ludowych, wymienianych w doikumelntachi księgaeh inwentarz'owych, sądowych, podatkowych itp., łącznie z'e znaną Metryką Litewską. Uwzględniono tu także materiał t'oponimicz.ny - nazwy osiedli, ulic, czaosem mogił, związanych ze s,komorochami. 1\azywano ich obocmie niedżwiedn.ikami, 'dudarzami, 's,krzyp'kami. Dokumenty pozwalają wnosić a istnieniu szkół skomorosznych w Siemi;lżowic na Mińszczyżnie i w s.morgoniach, gdzie tresowano ta'kże niedźwiedzic. Okazuje się, że skomO'ro'si 'uczyli ,niedźwiedzi nie tylko tańczenia i "przedstawiania", ale tf'Ż robót użytecznych: mielenia na żarnach, łowienia ryb, czerpania wo,dy. Niedźwiednicy białorus'cy zapuszczali się również na ziemi,e rosyjskie, p,'us-k:e, bawarskie i innych k'rajów europej-skich. Ich przed's'tawienia byly późil1iej naśladoVlane prZ'el młodzież. P.oza wi'dowiskami pokazywanymi w karclmach, na placach targowych czy wygonach wiejskich, skomor3i rozwe.sclali ludność w czasie kolędowania .na Boże NarD-dzenie i iPowinszowai1 wiel'kLunQcnych, a także na weselach, gdzie byli mile widziani. Sz.kic M. A. Kaładzii1sikiego w spa'sób zwięzły zapoz'naje ze wszystkimi form:lmi bialoruskiej te,atralności ludowej, mianowi'cie z elementami teatru WYSi(GPU.Jącymi w obrzędach ludowych, w intel'mediach sztuik granych w teatrzykach s7:kolnych, w przed.s'tawieniach teatrzyków kUlki,ełkowych (tzw. batlejkach) i \V sztuk~ch wystawianych przez domorosłe zespoły ludowe. Stanowi on syntezę dotychcza·sowych oopracowal1 i jest prz'ez to interesujący i wazny. Właściwy materiał tekSJt,owy Q.twierają obrzędowe pieś'll'i -kalendarzowe i rodzinne, któryoh wykonywaoJliu towarzyszyły elementy teatralne. Są to pieśni dialogowe, śpiewane podczas obrzędu na jpierw przywoływania, a pOltcm żegnania wiosny. W tym ostatl1lm cyklu znajdujemy wariant bJllady MickicwicZl Pani pana zabiła (s. 57 - 58), Po,dano też wybrane teksty z nadzwyczaj na Białorusi b02atei'o działu pieśni wiel'kanocnych (woloczebnych), O dawnym czasie ich powstania świadC7ą m. in. wspomniane w nich talary. W b. guberni mohylcwskiej wołoczebnicy no'sil i ze sotą skrzynkę .z figurkami ko:ni'ków, {)sadzonymi na kałeez'kach. N3 �Recenzje 289 L koników siedziała figurka jeźdźca. W czasie poruszania .skrz)'nki figurki obraca!y się. Było to więc podobiel1stwo polskich "kurków", z którymi chodzono na WielKanoc. Pieś'ni następne dotyczą póżniejs'zych świąt okresu wiO'sennego, lctniego i zimowego. Szczególnie pieśni kolędnicze powiązane były z akcj'1 typu widowis;kowego _ w;Jdzel1iem ,;kozy" i "nicd7.wi·edzia". Da-ny j.est o!pis "kozy" - sposobu przebIerania się za nią, a także "niedźwiedzia" i innej postaci. Wśród pieśni kolędniczyth spotyk;uny też wer~ję białorus'ką znanej polskiej pios,enki zabawowej .•GdzieŻeś ty byvial. tz.arny baranie" (s. 90 - 91), 'którą w 1920 'r. wykonywano -na Po!occzyźnie jako kolędniczą. Dalej podane są e'lementy te(utrall~e w obrzędach swatów i wesel, a więc po-sługiwanie sit: 'o,racjami., przebi-erani'e się .głównie za ,('(.wy;l' Cyganó,,'.". O<obny Tozdział stanowią zabawy i pieśTli k'oTowodowe, z elementami i;nscel!!z:1cji śpiewanych tek,tów, Obok oryginalnych, białoruskich, są tu pieśni zbliżone do po:,ckich, np. "Oj ty udaj .-dę, udaj się len", "JuwoTowi ludzie". Są też pie,śni wyrażnie poch,ldzenia rmyj;;kiego. Dalej p3dano opisy różnych zabaw domowych, ('partych :la di,tlogach recytowanych bądź śpiewanych, w -których występują określnne role, grane przez ·uczestników zabawy. W części drugiej tomu zgrupowane '"j scenki in<termedyjne z tekstem białoruskim. grane w teatrzykach szkolnych, mianowlci-e Czart Osmolejko, z pierwszej pe:łowy XVI! W., gr~lny w szkole jezuickiej w Krożach. Tu ehło'll biaIorusiki występuje w pozytywnym świetle. Następne intermedia pochodzą z połowy XVII i poczqtku XVIII w. Zebrane i podane ich pełne -teksty ułatwią s,tudia nad nimi. :-Jaj:otarsze z zapisanych tekstów szopkowych (Batrejki) pochodzą z lat 1880-:yó, Z;;uważmy tu dużą ewolucję języka białoruskiego w porównaniu z Lntermediami XV - XVIII w., widzimy mianowicie w nim silny nalot języka .rosyjskiego, m. in. i ,dlatego, że tekstysz'opkowe zdradzają proweniencję li,teracką. zapew(.c były pisane przez osoby duchowne, prawdopodobni,e przez wykładowców semi{cariów duchownych, a mo,że szkół bazyliailslkieh, jeszcze w czasie przed likwid,lcją unii, bo występująca tu os,oba duchowna nazywana jest księdzem. Nalot rusycyzmów wys,tępuje także w intermediach szopkowych, m. in. w dziedzinie musztry woj~kowej. Występują także elementy satyry, wyśmiany jest np. szlachcie rosyj3ki ("Wołski dwaranin"). W jeg.o majątku na osiem domów pal1szczyźnianyeh była tylko je,dna siekiera. W tekst~ch szopkowych zapisanych na Mohylewszczyżnie i Witebszczyź.ni~ elementów polskich ~potY'kamy ,na ogół mało. Czasem padają słowa 'z dawnych p:eśni wojskowych ("Prys'tall, prystal1 da wiarbunku, bendziem jes'ci z masłem kclrki" s, 286), Natomiast .kompozycja począbkowej części rel"i.gijno-<biblijnej, 7. udziałem Adama i Ewy, pastuszków, Heroda, Racheli, Trzech Króli, Anioła, Śmierci i Diabla podobna jest do jasełek pols;kich i niewątlpliwie ma genezę polską. Zostala widocznie przejęta z jasełe.k wystawialnych na tych ziemiach przez szkoły polskie, niewątpliwie za pośrednictwem Slzkół unickich, gdzie uzy~k.ały białoruską sza tę słowrą, W teokście szopki zapisanej przez Pawła Sz'ejna w Mińsku na początku XX w. śpiewana była knJęda polska "Ani-oł -pasterzom mówił" oraz "Trzej Króle j-adą z wio];,ą gromadą" i "W żłobie ]-eży". Ułaln z Uhmką śpiewają wa'fiant znanej piosf'nki l·udowej·o dzi·ewczynie hodującej gołębia, a Kupiec Wols'kii Frant śpiewają pols'kie pl"Zyśpiewki taneczne. Na scenę wchodzi także Krakowiak z Krakowianką i śpiewają kilka ku'pletów "kra,kowia'ka". Dabki pieniężne za przeds,tawienie zawiera tu ksiądz bernardyn. Cała ta szopka, jak widać, bytowała w środOwisku J9 Lud, t. LXVIII �290 Recenzje Bialol'usinów-.katolitków. W jej wariancie dru·.gim ułan spiewa znaną iPieśt1 woj.;okov;ą "Uł,ani, ułani, malowane dzieci". Również teksty "batlejki" apisane na początku XX w. na Nowogródczyźnie zawi'erają -tek~ty pie:iJni .polsIkich. W wariancie drugim większość postaci, w tym też i Herod, mówi po polsku, z akceIJJtem b ialo:1"ustk im. Cena kozy wyrażona IV talanich wskazuj,c, iż glówne patrtie tego tek9tu musiały powstać jeszcze w XVIII w., również w środowisku Białorusinów-katolików, może wśród szlachty zagrodowej. Jedtną z :takich "ba'tlejek", oglądaną w okolicach W:ołkowyska, opisał Miehul Federowsiki, a NaIPo'!eon Czarno,wslki ,zanQlto:wał teks.t z powia:tu nicświc.,k iCE!o.Pierwsza :ma genezę po,lską, druga stanowi mieszaninę języka po}skiego i rus'kiego, ale leż wywodzi się z 'pierwoVnego tekstu ·po'lskiego z tym, że zawiera także 'kol1'taruinacje z innych t€lkosttów wspomnianych wyż·ej. Podobnie inne zapisa·ne bądź zrelacjonowane teksty "batlejek" posiadają pos;:cególne epizody bi1dź zwr·oty. powta'l1zające się w utworach po.danych u.przednio. W jednym wypadku mianowicie w Doszycach b. powiatu borysowsk:eg,o "batlejka" miał.a charakter "talego tea'irzyku 'kukiełkowego, wys'tawia'l1(~go pra;klycznie przez ukrągly rok. l. przedstawieniami o l'óżnorakiej tematyce, z elemerutami sat)',y na stosu niki m]{:j,;cowe. Teksty szo,pkowe przedstawia.li ·teoŻ"żywi" ak,loT'zy. Były to jasełka., grane po polsk,u (z a'kcent'em białoruskim), bądź świ'eckie sceruki o'byczajowe. Jest jeden przcdl'iulk opis'u jasełek z "Wisły" (1901), z powiatu ·jjdz\k,ieogo. Opisanie ja<;dek w pow. słonimskim wydobyto z archiwum Michała Federow,<;kiego. Dział ostatni antologii zawiera warianty sztuki Car Maksymiliall, przedstawianej przezakto'rów ludowych, z pochodzenia rusyjsJkiej, <która w XIX i 'na początku XX w. zys'kała dużą po:pula-f!ność 'na terenie biał'O'l'uskim. "'a 'prz}'klad,zic ~£j sztufki obserwujemy pro'ces przejmowania prZ:e'z lud białolfuski elementów 1'0;;yjs'kiej !kultury ludowej, za ,pośrednictwem sluŻiby w woj'siku carskim, pracy w miastach rosy}sbch. a talkże 'kontaktu z Rosjanami,mie,<;zkającymi na tych ;:iemiach. Opracowana ,starannie przez M. A. Kała,dzit'ls'ki'ego an1to!ogia biało-ruskiego teatru ludowego będzie bardzo użyteczna przy ba'daniach 'komparatystycznych, podejmowanych przez folklorystów zarówno białorus:kich, jak też ukraińskicsh. 1'0f,yjskich i polskich, zajmujących się genezą i rozwojem poszczególnych form i motywów widowisk ludowych. Franciszek Legendy ti padanni. Skl. nika"., Mińs<k 1983, SiS, 544. M. H T Yn b ł a ol i A. H'u 'l".S Sielicki k i. "Na wuka i Tech- W dwukrotnie już omawianej na Itych łamach 30-tomowej serii "Bieła:fuskaja Narodnaj,a Tworczasć" ("Lud" t. 65 i 67) ukazał się tom zawierający teksty biab'ruski:ch legend i podań ludowych, opracowany przez dwu znanych folklorystów Michała Hrynbłata (zm. 1983) i Antoniego Hurskiego. Pierwszy z nich napisał �Hecenzje 291 wstęp charakteryzujący oba te gatunki, tym cenmeJszy, iż jest to pierwsza na gruncie białoruskim poważniejsza ich charakterystyka, oparta na tak kompletnym zbiorze tekstów, jaki stanowi prezentowana antoolgia. Hrynblat poinformował tak~e o polskich zbimaczach podań ej legend biał'Oru:s'kiclh, m. in. o Ka,zi,mierzu W. Wójcickim, k,tóry zamieścił ich kilka w znarnym zbiorz'e Klechdy, starożytne poclania i powieści luclv. polskiego i Rusi (1837), wspomniał :O korzystaniu z rtych gatunków przez Adama Micki,ewicza (w Swite.::iancc, Swite.::i, Grażynie i Panu TarJeus:u), Władysława SyrQlkomlę, Elizę Onzeszkową, a 'z pomniejszych pisarzy ,prz€z .T cll1a Barczews'kiego (Szlachcic Zawalnia). Legendy zostały umieszcz-one w trzech 'rozdziałach: Q ,pochodzeniu wszech-;-.viata, ziemi, człowieka, zwier,ząt i ro~lin; o ,po'chodzeniu plemion, narodów, klas i różnych zjawisk socjalnych; o Bogu, świGtych, wierzeniach i stnchJch. Już z tych niektórych nazw widać, że układacze tomu potraktowali gatunek legendy szerzej niż je.,t to na ogół przyjęte, włączając tu teksty nie zawierające elemenwstęp charakteryzujący oba te gtunki, tym cenniejszy, iż jest to pierwsza na zbiorze tekstów, jaki stanowi prezentowana anto10gia. Hrynblat poinformował taki różnych zjawisk .,ucjalnych; o Bogu, świGtych, wierzeniach i strachach. Już zaś do anegdot. Wprawdzie zastosowany tu klucz ma też swoją dobrą stronę, gdyż mamy zgrupowane wszystkie znane teksty na temat poch::>dzenia np. ptaków czy zwierząt, mimo że mają atrybuty forma,lne różnych gatunków, jednakże okresl:el:ie ich jako legend :przychodzi nam z trudno~cią, bowiem wy;różmikiem Itego gatunLu jest prz(~ieżnie tylko sam motyw, leaz także s,posób jego po'dania oraz przy'wiecająca mu idea. Wartość zamieszczonych tekstów jes-t o:C'zywi'~cic:niejednaikowa, zdarzają się \vśród nich utwory jawnie publicysltyczne, autorskie, a nie ludowe. szczególnie te. które powstaly w czasaoh nowszych, już po I wojnie światowej. Mo'żna by je [1azwać najwyżej gawędami czy anegdotami, lecz w żadnej mierrze legendami. Sądząc 7. Imio!1 święlych wy:'1tępujących W legendach (czy też quasi-legenda,chJ, jak też z innej nomenklatury, większość tego rodzaju tekstów powstawała w środowisku Białorusinów prawosławnych. W jednym z nich (nr 153) katolicy są nazwani "lach'\lmi" (w zdaniu: "bo sil'radu lachi sausi'm nie posciać"); 'można sltąd v:nioskować, iż powstała on po roku 1863, ,g,dy nasyłani na Biało'ru~ z Rosji popi zaczęli slzerzyć wśród wiernych nieprzyjaźń do katolicyzmu. Ale dużo też jest tok,tów z nomenklaturą białorus1ko-kato,lic:ką. Wiele z przylo'clOnych tu legend (właściwiej by było określić je jednak ja1ko lpodania) jesJt barodzo interesJujących, np. " rusałkach. Ciekawy jest też cykl opowiadań o wilk'olakach, który ws:zakże na·leży zal'iczyć do po,dań demonologicznych, a nie do legend. Podobnie ma "ię rzecz z opowiadaniami o czarownikach, wiedźmach, rzaczarowanych przedmiota,ch. Spotykamy tu także teksty przedrukowane z powojennej biało'stockiej "Niwy". Część druga tomu, zatytułow~na Podania, składa się również z trzlech rozdziałów: o zdarzeniach i o'sobach hi,SJtorycznych; o pochodzeniu m'iast, miasteczek, wiosek, uroozysrk, rzek, jezior oraz ich nazw; o s:ka:rbach zakłętych. Tu już nie mamy zastrzeżeń co do za1szeregowania ,gatunkowego podanYch tekstów. Wśród podań znajdujemy także polonica. Włodzimierz DobrowolsJki zapisał w końcu lat osiemdziesiątych XIX w. podanie o tym, skąd :się wzięły bunty w Pohce. Oto .po śmierci "króla-bohatyra" starszyzna polska pOJstanowiła, by nowego władcę wynalazł koń tamtego. Ten wybrał st.arca Wi'to'Lda (s'tarął przed nim na kolana). Witold dO'brze rządził pańs,twem polskim, a prz'cd śmiercią powiedział, aby w razie '1iebez.pieczeń~twa dla ojczymy - zagrać na'd jego mogiłą, a on ws'tanie i okaże 1~· �292 Recenzje pomoc. Po pewnym czasie zagrano - na pr6b~, bez przyczyny. Witold, przywołany z tamteg·o świata na próżno, rozgniewał się i prz'cklął przywołujących, slkazując Polaków na wieczne bunty. Zarówno to podanie jak też wick innych dowouli, iż układali je ludJZ.ie z pewnym wykształceniem i że zas'ięg ic:h twnrów był duży. W jednym z podail spo·tykamy Telacj~ z pojedyn,kl\l 'k;ról;l SteLm::! Ba turcgo z Katarzyną II, k·i6ra zwycięża w nim. Powstalo to ;po<lanie w XIX .'1.. W śr-rxlowisku pro rosyjskim. Podania o Piota-1ze I .po·siadają prawdopodohnie genezę l'osy}sk'l. Opowiadania {) wojnie ze Szwedami ,prz'edrukow:lino m. in. ta,kżt! z zapisów Michala Federowskieg'o. Podania o wojs'kach napoleońs'kich wyrażają ujemny stosunek do Francu.zÓw. Osohny dzial stanowią podalnia o m,l'gnatach - Ba-rwrzc R.adziwJ!łow~nw. Radziwiłle-Sierotce i "Panie Kochanku" o·raz o innych dziedzicach, przeds'lawionych pl'lzeważnie ujemnie za ucisk poddanych. WśrÓd po,dań {) powstaniu różnych miejscowości o-raz ich· nazw dość często przejawia się królowa Bona. Mickiewiczo' lo.g6w zainteresuje 9 podań o jeziorze Świteź, KOllCZą:y tom cyikl podal'\ {) ska·rb"ch w wielu wypadkach przypomina po-dobJle po.dania polskie. Antologia została 'WY'Posa.żona w imdeks motywów jak też o'sób hiS1tO-rycznycll i 'mito,logicznych, co :ułatwi studia :porÓw;1awcz,e nad legondami i ,podaniami, Szkoda tyl·ko, że nazwy osobowe i niek:tóre inne zG.'ltały ,umif'szczone nie w jednolitym systemic a!fabetycz;n)"m, lecz v': grupach tematycznych, co wymaga poszukiwań dodatkowych. Ale mimo tych wszystkich drobnych z,as>t.rzeżeń wydany starannie .tom 'legend i :podań .białorusIbch 'I1a:leży uznać .za ba,rdzo wartościowy. F'ranc'is:::ek BYLGi1RSKI dawnktwo: NJ1RODNI PESNI NAUKA I IZKUSTWO, OT BHATJA MILADINUWI, 1981, ss. 51+VIII+539. SYBRANI SOFIA Sielicki Wy- Z okazji 120 rocznicy ukazania się w Zagrzebiu zbioru braci MiladinowÓw ze Strugi wydano ten zbi6r w Sofii po raz już czwarty, JeSlt to fotokopia wydania zagrzebskiego. Redaktorem i autorem wstępu omawidnego zbioru s·ofij5kiego jest znany fol1kl'O'rysla bułgarski, a'ka·dem1k Petyr Dinekow {zredagował im ja1k wiadomo i trzecie wydanie sofijskie, które ukazało się w 1961 r.). KomCll1tarzc do tego wart~ściowego zbioru przygotowała Milka Miladinowa. Brasia Dymitr i Konstanty Miladinowowie nie zdążyli swego zbioru, jak wiadomo z'obaczyć, ponieważ gdy był on jeszcze w druku, zostali przez wladze tu1""c'kie aresztowani za "WYWfO'tOWą", "antypaństwową" i "sz.picgowską dzialal.nosć" na "rzecz Rosji" i zginęli w więzieniu w Konstantynopolu w styczniu 1852 roku. Zbiór braci Mila1dinowów traktowany jest prz·ez folklorystów jako wiarygodne źr6dło archaicznych wątków macedońskiej poezji lu·do·wej oraz czę~ciowo i bulgarskiej, bowiem z 674 tekstów pieśniowych, szósta część to lltwMy bułgaTskie, Te ostatnie teksty dostarczyli młodszemL! bratu, Konstantemu, gdy pobierał naukę na Uniwersytecie Moskiewskim, jego koledzy bulgarscySawa Filaretów, Wasyl Cwła'kow i K. Gerow. Utwory bułgarskie. pocho'dzą~e z terenÓw wschodnich Bułgarii, zebrali Ne·sz.o Bonczeworaz Marian Drinow. Macedońskie pieśni ludowe epickie, hajduckie oraz liryczne pochodzą �293 Recenzje głównie z rodzinnych stron 'z.bieraczy, ,tj, ze Strugi i OChrydu, a częsc 1: Frilepu i Kukll"zu, gdzie Dymitr Miladinow pracował jako n.auczyci'el. W mniejszym stopniu reprezentowane są i inne regiony Macedonii. Do zbi-oru bracia Miladinowowie włączyli także obyczaje weselne, zwyczaje i obyczaje kalendarzowe z terenów Strugi i Kukuszu, a ta'kże wier'Lenia lu,dowe, ~ry i zabawy, prz)'lSlowia i zagadlk1. Zrozumiałe jest wi~ ,duże zainteresov,"an1e tym C'iekawszym i warto';'ciowym z.biorem etnograf6w, folkl-oryst6w, filol'og6w i hi.~toryków, gdyż zawiera on wiele cennych informacji o 'kultu.rze duchowej Macedończyków i Bułgarów, ja'kich nie można znależć w p6imiejszych zbi<>rach. Był ,to pieIWSIZyzbi6r odsłaniający skarbiec kwitną~ej poezji ustnej, żyjącej przez <ClłUJgie wieki w eg'Zotycznych wsiach : miastach, gdzie szkół w języlku ojczystym nie bylo, a rolę nauczyciela i wychowawcy spelni,al folklor. Zasługi dwóch braci ze SiI;r1u.gisą nieza:przl'{,'Zalne, a:loowiem ich .działalność zbieracka utorowała drogę lkzmym le,h naśladowcom w 2 połowie XIX w, Zbieracze ci poTównan\ są z VUlkem Ka'ra'Ciziciem, :który ,dla świata odkrył bogaty foł~lor serbski. :'oJ ic więc d'Ziwnego, że nie ma pracy ll1aukowo-badawc'Zej t'raktującej o poezji ludowej Macedończyków i pozostałych ludów słJowiańskich Bałkanów, która nie czerpałaby 'Z tego oog,a,tego arsenabu ()Iry,ginalnych i uni.ka!Jnych wątków opiewających czyny ooha,ter's'kie głównych ooh<lJter6w epiokich średniowiecza orar. barwnych tekst6w pieśni lirycznych - obrzędowych i o s'!OSJU,rl'kachmiędzy.lu<:lzkich. Zbiór jest wciąż żywym archiwum, w kt6rym za'rejestirowanych zostało dużo motywów, często samorodnyc.h, nie s,po'tY'ka'l1ych 'l.l inll1ych późniejs'Zych ,z;bicraczy. Dużą wa'!'lość posiada omawiany zbiór jeszcze ze względu na t,o. _że zawarto w nim także sporo utwor6w ludowych, które nie zanikły dotąd z repertu;:.rów utalento'wGnych pieśniarzy ludowyeh w r6żnych regionach Macedonii. Jest to zaga,dnienie bardzo ważne dla etnografów i fol,klorystów, k!tónzy mn'gą ::iledzić l uzwój i wqdrówkę pewnych motywów poezji ustnej. Pona,dto zbiór braci Miladinowów dowiódł, że przez dŁug,ie wieki ikrążyły wśród ludności słowiailS'kiej, \-toczonej przez inne nGrody, przekazywan-e z pokolenia na po-kole.nie wiele archaicznych utworów, świadczących o bogatych tradycjach lud<Jwych, klóre mimo nacisku innych kultur ludów ościennych nie zanikły, Folklor był pancerzem, bror.ią2ym M.acedończyków przed wyna.r'odowieniem. Twórczość ludowa s.prawiła, że ten niewielki lud słowiailski zachował swój język, zwyczaje i obyczaje, tra,dycje i obrzędy oraz ::iwiadomość n<lJro'dową. OmaWiGllY zbi6r ,ruż przeszło 120 lat służy badaczom folkloru s łowiat'J.>kiego. Wiele utworów z tego zbioru .przełożono na ,różne języki europejskie, w tym na jqzyk polski, 00 świadczy {) jego Wa'l·tości i z(1aczeniu oraz o nieshl'bnącyc.h ~ail1'tl'resowa!1iach mjl(}~nik6w słowiańskiej literatury ludowej, .\L'IKEDONSKI PECZALBARSKI LOR "MARKO CEPENKO", SKOPJE NARODNI PESNI, Kole Simic.:ijew INSTITUT ZA FOLK- 1979, ss. 277, Wstęp i komentGTze do omawianej 'ksiąŻ'ki :napisał La'ZQ Karowski, którry jest zarazem jej redaktorem, natomiaSlt Trpko Bicewski o'Prarował oprawę muzyczną wwartvch ,tu 200 'tekl>t6w pieśn!:owYOCh,Na kOI'lCU'zbioru !podane sa nazwiSlka 54 �294 Recenzje zbieraczy tych pieśni ludowych, wśr6d których jest 9 pracowników Instytutu Folklorystycznego SR Macedonii. W przeważającej części zbieracze -- to nauczyciele. Ciekawy jest indeks 187 pieśniarzy ludowych, od których zapi.,ano zawarte w tym zbiorze utwory. Teksty pieśniowe pochodzą z SR Maced-onii, Macedonii Egejskiej Qraz z ziem macedońskich, wchodzących w skład Albanii. Nie j<'.,t reprezenlow<lI1<l natomiast część Macedonii Pirińskiej należącej do Bułgarii. Macedońskie pieśni ludo'we o emi,gra!I1!lach za'r,oibkowych powstaly :pod ,koniec XIX w.,kiedyfa,laemigr.a'cyjna zaczęła nabierać masowego charakteru, szczegolnie zaś po powstaniu Ilindeńskim (2 VIII 1903 T.) i 'po wojnach bałkań.sk ich. Młodzież emigrowała :POczątko'\Vlo<do RUJmunii, Serbii i Bul-garii, a ,p<>tem,do USA, Kanady. Australii i .innych kr,aj6w Europy zachodniej. Po 1912 r. Maced-o:nia nadal była krajem ni·esrpokojnym. Podczas wojon bałkańskich i l wojny świa-towej ziemie rnac:edoń.<;ikiebyły areną !krwawych walik. Do armii :kr6les'twa Jugosławii, Grecji i Bułgarii p<>wolano Macedończyków, !kt6nzy '0dda-li ~wojeżycie za cudze im:ter~y. K.raj ;pusto·szał, nędza zak·orzeniła się w każdym dom'u, licZJba wdów 'i sieroc rosła. a .poza prymitywllly:m rol'nictwem nie było ża,dnej innej pracy zarobkowej. Walka IU'MOk'i o swe prawa nar·odowe, o lepsze życic nabierała co'raz tu bardziej zorganizowanego chara1k,teru, a co za tym idzie, Izma'gały się prze~ladowania ludIlości ze strony władz 'zaibo'rczych. Z ;tej ciężkiej :sytuacji, w :jaikiej znal,az! się nar6·d n:acedońSiki aż do II wojny światowej, jedynym wyjściem była emigracja zarobkowa. Zawarte w 'Olffiawi.any:m Z}biOlrze,pie:ini 'ludowe '''l wz.ru.szający;rIl rejestrem ci"żkich przeżyć emigrantów i ich rodzin. Najczęściej Clffiig'ranci rekI'U:towali się 5p<>śród młodzieży, 'która do.piero co :zało'żyła rodzinę. Ile t-ra,gedii przeżywały ich żony, starzy wdzice i ich małe dzieci! Wiadomo bowiem, że wielu z tych mlodych ludzi nigdy -nie wracał<o, umierali na obczyźnie -!'UJbniektónzy 7.aikła·dali nowe -rodziny. Zma'rtwiellia, smutek, tęsknota - oto myśl pr.zewodnia tych pesymistycznych, utkanych przenikniętym cichym bólem, zma,ntwieniami, 'zgryzotą <kłopotami i :g'oryczą pi·eśni. Ta!ki'e oto uCZJucia ~ą :PO,dstawowym motywem tych wątkow. Wiele z nich przechodzi do b(liHad. KaŻ!dy z tych utworów jest c!cgiq !tragiozną. D'0 pows'tania Ins't)"tutu Folklorystycznego SR Macedonii (1950 r.) Ipie~lli o cmigra:ntach za'robkowych, tzw. pec,zalbarskie {peczalba w jGzy1k'u macedońskim oznacza zarobek), Itrafiały s,pOr.a,dYCZiI1ie w zapisach ,zbieraczy. Dopiero po 1950 r. <Cj 'one zbierane systematycznie, jak i pozostale gatunki i rodzaje macedońskie] twórczości ludowej. Świadec!twem tego jes't omawiany zbiór, :zawierający jedynie garść tych arcyciekawych i oryginalnych p'eśni ludowych, ktore powsLlj'l i \'.. naszych czasach, zasilając bo.gatą I'iteratur!; J.udową Mace-dolllii. Warto .z:1Znaczyć iż utwory te są nieznane u Ser,bów. Chorw.atów. Czarnogórc6w, Slowcóców i Bulg(l.[Ó\v. Każdy z tych utwo'r6w, których auto,rami sq matki, żony i sioe,tl y 'lJpiewanych. bohaterów, jest zamkniętą histo,rią ich przeżyć osobi's,tych. Zadell z tych te-ks161\' pieśniowych nk jest wykolnywany w nas1traju pogodnym, lecz ze sercem złamanym i pełnymi łez oczami. Piszący te 'Slowa był niera:z liwiadkiem, gdy na wbawach, na kt6rych uczestniczyli emigranci ·z USA, Kanady czy Australii, odwiedzający swói kraj po długoletniej nieobecności, gdy zabrzmiewała pieśń.,pcczalbarska" nil' magI; zatrzymać łez. Są ,to lamenty olpla'k'Ujących osób na,d swoim ciężkim losem, osobo k~6re zoS'tały -podyawione radości, a ich życie jest ,pełne trosk, trw6g 'i smutku. ł<helicz·ne wątki o za'sięgu ogólnokrajowym posiadają warianty. a większość - to samorodne wątki w IM6rych jest opi'C'\v<łUm cięi!ka dola emig.ralllta i emocjonalne pr:zeżycia członk6w jego To·d~iny. �Recenzje 295 W niektóryoh tc.k-'>ltachopowiada ·się :o iSlpotJkaniumęża lżony, gdy 'OJ1po kilku btach wraca do domu. Zo;,a nierozpozna'je go. Nieraz :mąż uspokaja małżonkę, że wróci ,po 10-ciu laltach i !pyta jaiki prez·ent 'sohi'e życzy by j'ej :przytl1iósł. Zona :jednak wo-li, by on ,z·ostał .przy ni-ej, Ulawet 'namawiago, żeby spr!zedał jedYlne:go rumaka i nie jechał do -dalckiego kraju (nr 10). Innym razem mąż jedzie do Am·eryki ; pyta żonę, czego .sobie życzy - by wY'sylał listy, pieniądrze allbo pr~~nie, żeby Ot! \l'I'ócildo Iniej. Zona bez wahania odpowia'da; nie chce l~s,tów, bo się drą, także nie chce pieniędzy, po·nieważ ro'Zchodzą się. a pragni'e j'edY'nie by on wrócił (nr !li' 166. 167, 168). Cieka'wa i'est interpretacja anonimowego pieśniarza IuD-owego, który przc'kazuj,e dialog między mężem ażemą. która nie chce go puścić same'go, lecz pragnie z nim. ;pojechać. Maż us'iluje pr.zekonać ją, że Ikraj, .dOlkąd się udaje, znajduje s·ię daleko, trzeba będ1Zie pr-zeplynąć .glęboką wodę. Zona od:powiada., że zmieni .się w rybę i /poplynie do ni'ego. On wymienia inlne przesZ/kody. Znajdują cię gęste lasy, przez k!tóre trudno się przedrzeć. K'ochającążonę i Ito nie odstrasza. Oznajmia, że ,zmieni ·się w leśnego ptalka i tP'0f.rUll'lie,do nieg-o. Ami silne i ,groźne wo.j.:ilkJo,które znajduje ~iG w kraju gdzie przebywać ma jej mąż, nie mo"Że zmienić jej dccyzji, a'!bowiem stanie się ona "jadowitą ŻJmiją" i przejdzie przez ;0 wojsko (nr 14), Często jedn~k żona przeżywa .tragedię,g,dy ,się 'dowia'Cliulje,że !'I1ążnie zyje (Inr 156; lubieni się z inną kobietą (nr 143). Czasami na O'bc,zyŻJ!1ie maż ciężko ch{)J'uje i nie ma -tam ani matki, ani rodzeństwa, ani też u1koQchanej, i:cby mu olpa'trzyli rany. nie O'tr;zymuje naw~t depesz i .listów (nr 41). Tęs<kr.otą żony poeta ludowy złagodzi czasami wiadomo,ś·cią, jaką dostaje ona za pośrednictwem gołębi, które ka1flmi "białą pszenicą", ż'e widziały one jej męża ~iedzącC'go nad Czarnym MO'f<zem,pis'zącego hs!t i liczącego peIne wiadra pieniądzy (nr 51). Wśród omawianych utworów I,udowych spotykamy kUka ba~lad () wybrednej n',a-tce, która zab'ija 'Syna w ubawi.e, że :przekaże wiadomość o dej nierrno:ralnym i.achowuniu się. Występuje tu tażc znany i winnyc.h Ikrajach motyw ballady - powrót bogaliego SY~la emigrail1lta zarobkoweg,o ,do domu, któ'rego matka nic ,poznaje i gdy on ::..lsrął, siekierą odrąbała mu .glowę, by zrabować mu złoto. TragicZlly 'koniec ,spotyka także .dwóch braci, którzy wracają już zamożni dl) domu, Kupują sobie 'rumaka oraz "ostrą szablę", Gdy zbliżali się do wio's<ki,Izapragl~ęli trochę odpocząć w pobliżu źródełka. znajdującego się pod wysokim drzewem. Tu podzielili z<lrobione pieniądze, z rumakiem też nie było kłopotu kto ma go wziąć, lecz szabla .,tala się "kością niezgody" i starszy uciął nią głowę bratu. Wówczas o·ctenvała 'się ścięta głowa, "matce możesz powiedzieć co zTobileś, 'ale gdy przyjdzie mój sy,nck, usiądzie ci na kolana i zapyta c·o wtedy mu po'wiesz? Brat-:nurdcn:a uszłyszawszy ,to bez zastanowi'enLa targa się na własne życie i umiera, Inna ballada opowiada o mężu. Móry wracając do domu zastaje żoml z <ko'chankiemi zabija ich 'oboje, Często niektóre pieśni ilustrują zażyłe, do;brc 'stosunki w 'rodzinie, SzczegóLnic plastycznie jest przedstawiona miłość matki, !która lnie choe źadnego majątku, żadnych bogactw, a jedynie pragnie, by jej syn pozostal w domu oj nie wyjeż,dżaJ. Nieraz ostrzega ona syna wybierającego się do ,pracy we Francji, że ".dzi'ewczęta francu~kie są diabel"kie i go oszukają" (nn' 7). Pieśni te. poza .problemami soQcjolo~kznymi i stosunkami rodz1nnYlffi'i ja!kie poTuczają, zbudowane są na t,rwałych fundamentach estetycznych, są żywą hi:storią naj nowszych, cię2:kich 'i tragicznych dziejów ludu macedo·ń'skiego, /kltóry 'rzad!ko przeżywal chwil'e 'szczęścia, radości 'i -spokoju, �296 Recenzje Poza ws;pomni,,"nymi wstępami Law KarowsIkiego i Trpko Bicewskiego. utwmy Ie nie są dotąd przedmiotem 'SIpecjalnych badall folklorystów jugosłowiańskich. Znaleźć można jedynie skąpe wypowiedzi na ic:h temat (V. La'tković, Nuroe/na knijiżevnost, I, Beo.grad 1967, s. 151; K. PenuszliSiki, wSltQP do: TTlldowi . .)emejni humoristiczni pesni, Skopje 1973, s. 11 - 12). Kole MAKEDONSKI .JE 1980, INSTITUT PESNI ZA NARODNO-OSLOBODUTEL.VATA ZA FOLKLOR "MARKO CEPENKOW", Simic.:ijew EOItHA, SKOP- s's. 445. Insttyut Folklorystyczny SR Macedonii wydał ·omawiany zbiór j.lko trze·ci,! po.zycję z serii "Macedońska twórczość ludowa". Wybór tekstów, wstęp oraz komentarze przygotował redakt'0-r tego zbioru, Law Karowski, natomiast Gjorgi Gjorgi.;ew jeslt autorem opracowalI1'ia muzycznego. Lazo Karows!ki we ws,tępie podkreśla nJ.lę 'ira.dycjj lu·dowej w pov;~ta\\'all!U tych utwo-rów podczas II wojny światowej, ·kj,edy lud maccdolISIki walozył pTzeciw~o okupantom faszystowskim. Czę·Ść .pieśni, opiewających tę wal'kę, układali U1talonfcowani pieśniarrze ludowi, rekrurtujący się wśród partyzantów na wz&r poezji pisanej oraz kadycji ludowej, zwłaszcza lPi'eśni hajduckiej i poezji rewolucyjnej ruchu NJbot.niczego. Zawarte w omawianym e.biorze teksty pieśniowe pochodzą w zasadzie z ziem SR Maeedonoii oraz z Macedonii Egejskiej. Utwory z terconów tej ·ostartniej częsci kraju zebrane były od Ma·cedończyków zamieszkałych w JUJg·os!awii. Słabo l'l'prezentow.ana jest natomiast Macedonia Pirińska (4 pieśni) oraz część "'lace-doni!. należącej do Albanii (3 utwory). Teks,ty z omawianego zbioru powstały w latachl'941 - 1945. Jedynie ;w z;clniach Macedonii Egejskiej, gdzie WS p6'lna walika Macedoóc.zyków i Greków prz(~ciwk'o mona.rchii Grecji i anglo-amerY'kanskim interwentom trwała do 15 -ierpnia )949 •.oku, lPi'eśni () wa.lc·e narodowo-wyzwoleńczej ,powstawały ·dłużej. Sipora ezęść tych wątków źyje wśród emigrantów politycznych z Macedonii Egejskiej. przebywających w .Polsce, Czecho:słowacji, Związ-ku Radzi.eckim, Rumunii, ·!\a Węgrzech i Bułgarii. La:zo Kar-ows'ki podak info·rmacje o .pie'l'\'v'szych zbiNac'zach j ba·daczach ,tych popularnych pieśni ludowych, które ISą najnowszymi tworami macedollskicj poezji ustnej zaznaczając przy tym, że i obecnie powstają wątk'i opiewające pOS/laC'ie i wydarzenia, związane z ·ruchem oporu lPo,dczas II wojny światowej. GłÓW!llymi hohaterami, których imiona przewijają się w tych pieśniach, są Tilto. general Aipos'lolski o-raJz 'Partyzantki i partyzanc'i, bO'haterowie narodowi, któr,zy własne życie oddali za wol11!nść kraju. Ka'f'O'Ws'ki ,poza analizą u;twarów zajmujc ",ię : ich poetyoką· S'zczególnie w~Tusza-ją :słuchacz.a za'kodo·wane w .pamięci Iwdu bcs,tiaLskic czyny (okupantów: W wielu utworac,h jes't m·owa o tym, :be młodzież chwyta za broó by walczyc z 'WI'Qogiemi oorwać kajdany niewoli. Znalazły się także pieśni hwmorysltyczne i saJtyryczne, w których "Niemcy znależli swój grób w Ras·ji" (II1T 2~8) lub, że "Niemców i Włoc'h&w nie ma j-uź w Afryce", "Dziadek Iwan (znaczy Rosjanin) faszystów 1 �297 Recenzje P.1iotlą zamiata" (nr ~.)91. Pic,;niarz ludowy kpi ta'kże z exkróla Ju.gosławii, Petra (nr nr 260, 261). Co ~ię lyczy meło'dii tyC'h pieśni, to według Ziwko Firfowa, kló'rego cyttuje Gjorgi Gjorgijew, pieśniarze, stosowali stare melodie, oryginalne lub zmodyfikowanr". Ulwory le, ja:k i we wszystkich poz'ostałych 'krajach Europy okupowanych przez fa'szystow~kich I i'emców, były zarbronione., dlate.go wykonywali je paT'tyzanci • lud na -s'potkaniach IOwaorzy:.kich i wyc·ieczkach. Część ·tych utworów przeznaczona jest do tailea. Omawiany zbiór zawiera 280 pieŚ!ni, 'które są iy1k·o częścią bo,g'atego repertuaru utworów parlyz<lrnC'kich, jakie pow,<;ltaly ,podcza~ II wojny światowej. Duża część zapisów spoczywa w a·rchiwum Instytutu FO'likl<JIrystyczne~oSR M'acedonii. Akcja •.bierania tyeh wątków w Ju'gosławii trwa, a iema,tem ,powaiŹJrl'iejszychprac naukowo-badawczych jeszcze one nie są nie ylko w J'Uigoslawii, lecz i w !PQzos:tałych krajach słowiailsk ich. Kole NARODN1:: VIC, KNJIGA 32+XIX+324. PESME MAKEDONSKI PRVA. ZENSKE PESME, Simic.::ijew SKUPIO STEFAN 1. VERKOBYLGARSKI PISATEL, SOFIA 1980, s's. BUGARA. Oma'wiana ksi'lżka ukazala się 120 lal po wydaniu w Belg1'a'dzie powyżlSzego zbioru Bośryiaka Slcfa;na Verkovicia, którego imię wywołało ożywioną dysku-sję po wydan'u \V Belgra·dzie w 1874 I tomu, a w PetershmglU w 1881 r. II ·tomu .głośnej mistyfi,kacji Veda Slovena. ZasłUigi jednilJk jego jako zbieracza i ,popu<laryzatora folkloru macedoń.>kiego .są niewątpliwe. On pierw.szy przedstawił złoty snop kultury duchowej nieznanego przedtem, nielicz:nego, zniewol'on€lgQ ludu słowial1skiego. Verković odkrył dla folklorys'tów bo.ga'te .pokłady orgLnalnej i bo'gatej pO€lzji i prozy ludowej Macedończyków. Wypa'da t,u wspomnieć, że t,en dyletant i zagorzały zwo!enni,k ruchu ilirskiOgD wy,dał jeszcz·e ·dwic ci'ekawe prace €'tl1'o.g'rafi'cZll1e: Opisanie by ta Bolgar, nasie!jajuszczych M akiedoniju, Moskwa 1868 oraz Typograficzeskoetnograjiczeskij oczerk Makiedonii, Pietier.sburg 1889. W roku 1920 natomiast z jt-go spuści;zny Rosjanin Piotr Ław,f'Ow wydał w Piol-rog'ro,dzi'e ,zbiór, zawierający 200 tckstów pie0niowych, o których wspominał ich wydawca jeszcze w 1908 rorku. \V rOiku 1932 zaś ltonże Ławrow wspólnie ze znanym folklorystą czeskim Jifim Folivką wydał w Pradzie obs1zerny zbiór bajek macedoiLs:kkh, zebranych przez Verkovicia. WszysItko to świadozy, jak bardzo był on 'zaangażowany w zbieraniu folklorystycznych i elnograficZlnych malteriałów na ziemiach macedoli:s:kicłf. Po·d koniec swego życia 7Jbieracz ów doznał, jak wiadom'o, du.żo rozczarowan z powodu wspomnianej mi.<;tyfikacji Veda Stovena. J.ego tragedia ponadto p:Jlegała : na tym, Ż'C iZ>di"adzilchlebodawców Belgradu i .prze-szedł na służbę rządu nowowy'ZW'olOlnejwtedy Bułgarii, inteligencja której wY'korzysltala umiejętnie stanowisko Veu1<ovicia, trarktującego MaeedończYków za Buł,garów. W -ten SjpO'sóbzaognił stosun'ki dwóch rywałów - Serbów i Bułgarów, włączając k.ultU'rę macedoń~ką dio bułganslkiej. Spór ten ,toczy :S'ię nada'I, jakkolwi€1k z'eh-ranc ,przezeń ma,t.eriały nie mają nic WSpól11egoani z Buł,gacr-ami,ani z SeI1baani. �298 Recenzje P'olza tymi ikłolpotami, jaikie J)rzeżył V€T1ković, ,nikt nie ,kwestionuje jego dorobku jaik,o z,bierac,za utwo·rów l'udowych, Swia,dectwem -tego jesot m.in. ·omawiany zbiór. On pierwszy wśród ZJbieraczy ,trafił na utalentowaną pieśnia'rkę ludową Dafiną, od której zapisał 270 t'ekstów ~do zbioDU włączYł 235 pieśni z jej repertIla'ru). Informatorka owa :p11zekalzałaVerkovicioWi :pieŚiJ1.io trcśc'i mitycz;nej, obrzędowo-kalendarzowe, ballady, miłosne, pr.zeznaczone do tallca, epickie i obyczajowe, zawndowe. wY'konywane ,przy p'racac'h polowych, hajduckie, weselne oraz hies:adne. Zbiór podzielił Ver.ković na ,dwa rozdziały. Do ·rozdziału pierwszego, któremu dał tytuł Pieśn.i żeńskie (Ctzyli hrYCZine) dał cały n~pertua'r Dariny, a do rozdq;ialu drUigiego włączył uslyszan.e utwory od innych .pie.~niarzy ludowych, wywodzących ,'ię z różnych stron MacedanE. Omawiany ,zbiór Stef.ana Velikovicia jest cennym ź-ródlcm macedoi1ski·cj :po·czji ludowej prizełomu 1. ,i 2. połowy XIX 'w., umożhwiający I.prześledzc.l1iieJ'lO<ZlITlJieszczenia pewnych ogólnoslowiall'slkich motywów na tych ziemiacharael zapoznanie ~ię z samo-r,odnY'mi wątkami,istniejącymi wylącz,nic tu, na ,poludniowo-wf;chodniej częścikraj'u. Kole MOMĆILO ZLATANOVIC, NARODNO PESNISTWO NARODNI MUZEJ U VRANJU VRANJE 19&2, SS, 330. Simiczijew JU2NE SRBIJE. W:s.półczesny follk!laryst.a }u'gosłowiallski, Momcilo Zlaianović, profesor Wyi..";ze,i Szkoly Peda.gogićznej w m, W1ranje, jest -znany nie tyl'ko ja:ko namiętny zbieracl. runa Hteratury ,ludowej na terenach 'Pofuooi'owcj Serbii, lecz Itakże i ja,ko ceniony badacz. Wyni,ki'em jego wieloletniej opra,cy ;poza licz.nymi artY'kulami, ogloszonymi na lamach różnych czasQpism na,uikowych Jugoslawii, jc~i omawiana książka. Wnosi ona 'dużo nowego do wciąż jes'zcze żywej iwórcz{)ściludowej w ojczyźnie Vuka Karadzicia, St'ojana Novaikovicia i SVe'tozara Markovicia. Polu·dniowa Serbia, to dekawy .skrawek Ju.gO'sławii. Niewola turecka trwala i.ldlużej niż na pozostalych ,ziemi'ach Serbii. P'oiożcnic geograficzne zaś sprzyjało utrzymywaniu kontaktów kulturowych z sąsiednimi mjast~ll11i maccdl1ll.c;ki:ni Skopje, Bitoia i Saloniki, W średniowieczu istniały tu male feudalne ,paóstewka scrbs:kic tzw. zupy P'reszewa, Wranja 'i Inogoszta aż do 1454 r. Niektóre regiony tego obszaru znaj· dawały się pod panowaniem Turcji aż do 1912 r., tj, do wybuchu I wojny balkal'lskiej. Podczas wojny a u:striacko-·tur-ecikiej w XVII w, ,duża cz<;ść !u-ti>llo'ścitych lerenów byla z:mu's'Zonao.puścić !kraj, :ponieważ 'były 'one teatrem oSltrych wa-i'k. Omawiana rksiąż1ka srkJ.ada :się z 'dwóch części. PieTws1zą część (s. 9 - 181) autor po,święea liryce ,ludowej ,okręgu W.ranje. Omawia tu pieśni obrzędowe tzw. łnars.koie, poświęcone ,O'bchodom święta Lazar.za, wiel'kanocne zabawy ludowe, pieŚd1i gjurgJjcwdeńslki-c czyli u'twory liryczne,poświęcone obchodom ,święta Jerzego, pakona p6;] uprawnych i zwierząt domowych, foIkl'or psz,czelarski orarz obrzę·dowe piśni wcse'lne Serbii poludniowej w porównaniu zodpowiedinikami macedońslki:mi, �Recenzje 299 !:'i,;zc :'ci ;,a';"'ŻC.0 obrzędach pieśniach pogrzebowych okręgu Wranje O!faz o żrliwiaT;.;kich z okolic Pczyni i ich wit;zi z macedońskimi. Os·obny rozdział przeznaczył ludowym pieśniom miłosnym pochodzenia miejskiego z południowej S€rbii. Pisze on ta,kżc IJ obecnym s'ta'nie -twórczoŚCi ludowej na ziemiach Inogoszta, obejmujących tereny między Wra.nje, południowej M(}<rawy, Gr,deli·cy. KUJkawicy i górami Obl'i'ka : Gro:;\. :,;) i< órych znajduje sięoLl<oło 40 wio·sek. W urna wianej książce 7Jna.jdujemy też cielkawy roz.ct-zi,ał o wpływaclh l~rY'ki !.ldo\\'ej :la twórczo'ść ·li'teracką pisarza serbsikiego, Stewana Sremca. Słus;znie lVI. Zlat<1I~G\·:Ć.podkreśla że w 'Pieśnia~h miejs!k.ich ,poludniowej Serbii zaw-apto wiele eJemC!ltÓ\\' z patriarchalnego sIPoleczno-ekono.micznego i ikulturowego życia. Właś!Iie ~e cec:hy poezji ludowej WY'korzYSltal autor Kasztany Stewan Soremac w :iego <twórczości literackiej. Zlaianović podaj.e daine z żyC'iorysu i działalności tego pisar~a ~.erbskiego, ,kt6ry m:in. 'iJlteres-owa-ł s'ię ,gwarami lu,dowYill1i >regionów pJłudl1:o\n~j Serbii i .znal dosikonale twórczość ludową ;tych terenów. Autor omawianej książki dQlkonuje po-r6wnania utwo--r6w literackich Sre·mca 1 mo'tywów pleśni ];<;'ycznych, które były jego inslpiracją. Zlaltanović 'po'daje talkże, że duży wpływ wywarła serbska liryka ludowa z ter'Bnów południ'owych na twórczość h 1.eraC'1\ąinne/go pi.';o,rza serbs1k,ieg-o, Bo,r'isava Sta-nkovicia. CZG~ć druga omawianc;j książJki jes't poświęcona 'S erb:>kiej Cipice ludowejpołudniov:ych obszarów kraj-u. Zademonstrował A'Uitoruu swoją el"udycję i dosikonałą znajomość tego gatun'ku po,ezji ludowej. Zajął sit; _r€lpertuarem niektórych ,gęśl.a'rzy. PLszc o warian,tach epickich utwo·rów I'u,dowych, żyjących i dziś w olk'ręgu W'ranje, v:ys:tqpu.J'jcych tkaże w ,z:bi·orach Vu'ka Karadziea i innyoh 7Jbieraczy serbsikich, co może s\\':adczyć o łąc'zJllośc-iżyda ku'Hurowego Serbii, niezależnie od różnych losów historycZ!lych., w jakich znajdowały się niektóre regiony IkTajlu na .przestrzeni 'ylic;ków. Ponadto au'tor dokonuj·e analizy pieśni epickich, w których .opiewani są bohaterowie średni-owiecza, m. in. król Stefan Dusan, junacy bitwy na Kosowym PoJu n'1! czele z carem Lazarem i caricą Milicą, chory Dojczyn, główny ·bohater serbskiej, macedońskiej, chorwackiej, hercegowi6.skiej, czarnogórskiej i bułgarskiej epiki ludowej - legendarny królewicz Marko, pochodzący z dynasti Mrnjavceviciów. wywodzącej sit; z Hercegowiny i panującej w lVI·acedonii. Obszernie omawia cykl tego władcy, jego czyny bohaterskie, przygody, życie .osobiste i walki z rywalami i wrogami narod·owymi - Turkami. Aulo:' CZt:sto nawiązuje do odpowiedników macedońskich, co świadczy o ścisłych więziach ;.;u ltUTowych sąsiadujących terenów !poludniowej Serb.ii i Macedonii. Utwory ('pic:<il', wedlug lVI. Zlatanovicia, pamiętają dzi.ś najlClpiej starsze o'soby, chociaż :liL' zawsrzc dokładnie. :\o\\-y;n ogniwem bohaterstkiegoeposu -serbskiego są pieśn:i opiewające wa,l-kę '.\·YZW,.'1el·lc:ząprzl'ciw'ko Turkom. Momcilo Zla,tanović poświęca tym ciekawym ,erb.i'ri.in1 pieśniom ludowym o dużym zabarwieniu lirycz'llo-cpick'im szczeg6lne miejsce .. Ogranicza -,'j(; 011 tyllko do utwolr6w, k,tórepowstały właśnie tu., na południu Serb;:' w jego ro>dizimych :stro'nach. Zaznacza, że wielu z tych boj.owniików 9CJczątku XIX w" biorących U'dział w pie-rws'zy.m Ipows'taniu 'ser·bSlk1m pod dowództwem Karadjodjevicia (1804), śpieszyło z pomocą także i powstańcom serbskim w Szumadii. Tereny IPołudniowo-scrbs'be, jak zaznaczono wyżej z'ostawały ·pod panowaniem TurcE dłu,gie lata po wyzwoleniu powstałych .ziem Serbii. Działalność bOjO\Uli;';:ó-·.\·sc-rbskich 'z tych połu,d:ni-owyc;h ten~nów była opiew.ana w licznych pieśniach ludowych. Tym właśnie utworom poświęca autoT specjaJny rOlz-dział. Osobny roz·dział poświęc·ono pieśniom hajduckim, zebranym przez Zlatanovicia '.'.- la:ach 70-ch. Autor analizuje hczne motywy tych utwor6w, iktó·l'e mają chaT'alk- �300 Recenzje ter lokalny. Z kolei rozpatruje nowsze plesm, opIewające walkę p 'zeeiwk" TU~'kom \V lata~h 1878- 1912, ,pochodzące rzJZiem Pn~szetWa, Bujanowca ,i PczYll1i. Omawi'aną ksiąiJke zamyka rozdział poświęcony pieśniom partyzall1:ckLm. powstałym w latach 1941 -1945. Omawiana książka po's:iada dużą warto'ść przede WSzyEtkim dlatego, że autor opiera Eię na własny~h hadaniach terenow~h. Wsztystkie teksIty pieśni ludowych z,ebrał sam wędI'u.jąc po wsiach ·Okręgów po1uduliowej Serbii, tak malo ]'('preze.ntovlanej w ?Jbio'rach i pracach folklorystów serbskich. Momcilo Zlatanović jeSlt dZli'św Jugosławii jednym '7. najpoważniejszych znawców i ba,daczy rodJzimego f'Oi1klo.I'u. W omawianej mono,grafii autor zademonstrował doskonaly, no'Watol~; ',\'arsztat naukowo-badawczy. Twórczość ludową nie zamyka w szczelnych ramach lokalny~h, lecz rozpatruje ją wnikliwie we wzajemnych powiązaniach temaltycznych i gatunkowych odkrywając zarówno cechy og6,lnoserbsikie, jak też i 'indy-,ddualne, właściwie tyllko ,ludności 7.amieszkałej na terenach ,połu'dnioW'€'j Socbii. _ adto autor często podkreśla więzi duchowe łączące Serbów pDludnia i Maced''>!1czyków, tak hogato i plastycznie odbite w ich fO'lkJmze. HATIDŻA KRNJEVIC, ŻIVI "\óOLIT, BEOGRAD 1980, ss. 309. PALIMPSESTI ILI O USMENOJ I'OEZIJI, Au/Lorka omawianej ks.iążki, HatidiŻa Krnj€vić, urodzi/a się w 1936 ;'. x F'CJJ1:icy (Bośnia i Herc,egowi·na). Jest absolwel1'tJką Wydzi.alu Filowficznego U:n;',\'l,'rsy·tet'J S",rajewskiego. Studia z zakresu lit€'l'atu.ry jugoslo'Niańskiej i fLlozo.fiiu~;o!lczyla w 1961 roku, .po czym została zatrudni'ona na stanowisku asys'ten1ta przy ';,atedrzl: li;eratU!r jugo.słowiailsk'ich w Sarajewie, w 1971 mku obroniła pracę dokjurską w Belg'radzie, g-dlziepracuje w I;n'Sty;tucie LiteratUry i SZ1tuki. OgJo-s·iła dotąd .:lasto:;pujące 'prace: L Muzulmaitskie pieśni ;:: Rękopisu crlangen, wydaną .przez Serbs;ką Akademię Nauk i Umiejętności w1969 r., 2. Jest wspóau-torem pracy I)leraturn ludowa, wydanej w 1972 r. w Sarajewie, 3. Ballady ludowe Bośni i II crco{lowiny, która się U'kazała w 1!ł73 r. w Sarajewie i za kotórą o't-rzymaJa nag'fodo:; ..Svjetlo:;li". 4. Pieśni ludo·we, wydane w Sa,rajewie w 1~73 r.i 5. l\.n.tolo(7ia ballad l l:<iowyclt, wydana w Belg'radz'ie w 1978 r. Wszystkie prac,e Hatidży Krnjević cechuje wnikliwa analiza nauikowa. Stosuje ona iprzy ,tym nowoczesną metodę ba,dar'!, polegającą na gruntownej in!erpretacj; ll]awis.k socjool'Ogicznych i history~znych, o·dbitych w folklorze ojczystym. Pierwszy z ;rQ'zdział6w po'święoony jest ba.Jladom ludowym i no, i tytuł O na[;,.:ych balladach ludowych. Autorka zaznacz'a, że Lem gatunek poel.ji ludowej nie doczekaj s'ię w Jugosławii jeszcze ipoważniej'Slz'ego o,pra·cowania monograriczJl1ego czy synt€tyczmego. ROZłPal\lrujeona tu źródła ba'llad ludowych, omawia dotychczasowy stan zbieraotwa a takŻ'e cechy -i artyzm tych Uitworów. Słusznie twierdzi, iż ba.lla-da nie opiewa junaka, jak to czy.ni pi~śi1 hoha·ens'ka, lecz opowiada ona oJ człowi,eku, który nie zwycięża, lCCiZ!przegrywa. Ballada, według Krnjević, uczy, że człowiek jeslt najwi~ks'zą tajemnicą, nos.zący wsohie i raj, i pieklo. W T()zpięwści międrzy rajem a świat'em podz'iemnym znajduje s.ię caly śwj'u.t ludzkiego istnienia, �Recenzje 301 .:;kąci 'J~'.vierają siG wlizyst.kie drogi ·do różnych kierumików działania. Boha·terowiJe ballad \'.',liczą więc sercem i duszą przeciwko .nielud;zikim i niena'turalnym poczyna· n:om. przeciwko wszystkiemu Co przynośi hanbę, ws.tyd i poniżenie.. Stąd Wy!płYWi' wniosek, i.e pos'lacie wystt:;pujące w bana·da'c:h lud'O\vych, to o60by uozuciowc, nosiciele zarówno dohrych, ja'k ,też i złych cech l-udz'kich, pl':5tacie o kra!'lcowo odmiennych char,I'!,'terach i mDra].ności. W roz·d,'Ziale tj"m 'przC'lWija .stię slu'szna myśl .'\uturki, Żt' bohalerowie ballad gO'lowi są po.nieść oharę moral'ną i że są nastawle!!i cluchrm'o cierpieć .i zginąć. SenJ.~ballad ludowych Is,poc'Zywa na nagromadzonych wiekam; du,św.jaclczeniach ludzkich. Utwory te ilus,trują sl-osumek człowieka wobec życia. mi.luści ,i śmierci. Są, inny'mi slowy, z'wierciadłem historii rozwoju uczUĆ ludzkich wo!.iec wszyst.bego 'co dobre i zle, uczą, iż prawda ujawnia .sif; nawet wtedy. gdy boha'lersrkłada w ofierze własne życic. Swoją treścią ball.ada .ujawnia c;c:,pien;<l. \ragic,z.'ą wizję życia ludzkie.g{), a śmierć inlerpreto">vana jest jako 1'0:l/aj waH,i przeciwko humanistycZJnym pO'Sjtaw'O'mczłowieka. Temat ballady ludowej przewija się także w rozdziale Stosunek Vuka !':aradżicia do pieśni "na mied~y". HaHdża Krnjević pisze tu, że zbieracz ten zalirzał balla'dy ludowe do utworów ,poś'rednkh między lirycznymi a bohaterskImi (;tąd i używany tmmin "na miedzy"). Według Karadzicia, utwory :te nie są wykO'!lywa:1e jak bohaterskie, tj. przy akompaniamencie gęśli, ani też śpiewane są jak pic-.;Ili liryczne, a są 'lylko recytowa,ne. Ballada zawiera elem,enty :zarówno liryczne jak i epickie. Krnjević naliczyła w z.bi,o'rach Karadzicia o!k'Oło 200 ballad ludowych. W kolejnym rozdzi.ale 1\uto'l'ka omawia poopulail'ną balladę Hasanaginica. Jaj.; v\'jadomo, utwór len ogłosi! po raz pierwSlzy Włoch Ałber'to Forti's w 1774 T. w I tomie swojej książki Viaggio in Dalmacia", wydanej w Wenecji i odtąd ballada ta siuż.yła jako wizytówka Serbskiej poezji ludowej w wielu krajach europejskich. Hasanaginica dcczckała się licznych przekładów, a Adam Mi~kiewicz w swoich prelekcjach paryskich podkreślał, że była ·ona jednym z najleps.zych przełożonych utworów ludowych, z którym zap:nnała się Europa. BaHadą tą zachwycali s·ię m. i'1. Goethe, F·r, Mi'klosic, Vatroslav Jagić, Matia MUI'ko, Gerhard Gesemamn i wielu innych badaczy ok,resu międzywojennego i powojennego. Krnjević ust'osunkowuje sit; krytycznie do wypowiedzi niektórych badaczy i analizując warianty balł·.•dy JIasanauinica podkreśla ciężki los mMki, jej czułe serce do dzieci, które musi opuśc:ć. MacierzyJiska miłość w tej balladzie jest subtelna, głęboka. Jest to utwór, w którym rozbrzmiewają oddzwięki cięż:kich pTZeżyć ludz.kich. ~as[(~pny l'odział omawianej ksiąŻJki llos:i tytuł Smierć Gmera ·i Merimc 1,Lubienica La:::a Kosticia. Pisarz s'erbs'ki, Laza Kostić, porównywał bohaiterów lej ballady o Omerze i Me-rime z hoh:a'terami szek s,pirow,sikim i; Bracia Moriciowic historia i poezja to kolejny rozdział ksiąiJki. Moriciowie, to pC)s,tacic his,torycz:ne XVIII którzy jako stali bywalcy karczm i obierży Rośni. prowadzą2 życie pełne gwałtu i przemocy, zostali s'tr<leeni. Ich działalność jednak weszła do poezji i legend ludowych, podobnie jak zbójnika J -ln;)3ika. Krnjević słusznie zazr acza, iż historia nie wie, czym bracia Mariciowie zasłużyJli na takie przl'dłuż.'one życie. His,toria nic wyjaśnia, dlacwgo tylko ,oni wśró,d po'zos·tałych straconych za podobne czyny ·slali s'ię po,pul<1'fnymi bohaterami w po,ezji ludo\Vt'j BoŚini. Na pCW!O zawdzięczają lo jakiemuś ll,tałenlowanemu pieśniarzowi ludowemu. kóry był ich zW'olenni,kiem. Do poezji ludowej zostały przetrans.portowane wydarzenia z ich działalności. Zachowąło się doląd kilkadziesiąt ballad, w których jest mowa o ich tragicznej śmierci. Szlcavierka dzieckiem Adama to następny omawiany utwór ludowy. BalL.lda o szwagi.erce Koviljce należy do rzadkich motywów, [ja które nie natwf:il \v., �302 Recenzje Vuk Karadźić. Utkana treścią religijną ballada owa opowiada o pojęciu życia Judzkie.g{) i jego wa,rtości. Utwó.r ten 'zapisał Milovan Ja,nković i ogłosił na łamach czasopisma "Danica" w 1865 roiku, 'Po śmierci Kar,a,dźicia ("Danica", broj 19, 1865. 5.450 - 451). Drugi zapis teg'o utworu dokonał Pero Djordjević, który ,znal pierwszy zalPis i pozwolił sobie ma pewne zmiany. Boaillaida'o:powiacta o slpo'Lka'n'iu Koviljki z siero'tą Mir'ki'em, od którego dDwia,duje się o ,ś'mien:i jej ;;yna Ma.r1.nka. Krnjcvic po,ró'Wlnuje oba wall'o.ia'DltyJal!1(;v.icia i Djoor,djeviC1ii do-chodzi do wnios!ku, że drugi za,pis zmienia a'rchaiczność niektórych form, poetyczność starych wyrazów, a rJajważniej sz.e, i.e zlJ1i,eksz'ta!ca ,pojęcie ludowe o tragic7.l1ym łosk ;:"\'i~\z;I:!ym :ć cierpieniami wojennymi. 11.:0 Andrić o Vuku Karadziciu - io na"tępn,y roz'dzia·! Ol1W,Wi<lllej ksi.ąi;K'.i.Autopka podkre.~la duży wlPlyw jatki wy'war!y Z!biory Ka.ra,d:'6lcia na twórczo~ć htel'~lcką Andric-ia. K'olejny 'rozdział opowiada () bohaterze epi'ckim Aliji Djerze'lezu z XV w., o'plewa'nym w folklorze Bośni i w powieściach Iva Andricia. Następnie Krnjcvić pisze a bohaterze epic'kim Tale Licaninie, z.nanym przywód2y us'K<)'kóv.;OTaz 'Jbszl'fllic zajmu'je się zb.iorem Rękopis Ernalgen. Rękopis .ten .był dotqd przedmi'o'C'm licznych ba,dań, ale nie j'est on jeszcze dokładnie zbadaJ1Y. Zawarte w nim ,pomad 200 tekstów pieśniowych są różne pod względem treści, ;-;lylu, j(;zyka, :ndryki i ar-tyzmu. Jak wiadomo, Rękopis Erlangen pochodzi z XVIII w., a wydany .zastal do,piero w 19125 r. przez Gerharda Ges·ema'J1ona. JC'sl tD pam'iG'tni'k autC:lTlyc,znych norm żyeia pa-Lriacr-chałnego ludów jugoslowiat'lski-ch. Anonimowy zbic~·acz. jak pisze Krnjvić, nie wyb1erał tekstów, w~ród których spo'ra c.zęŚć - lo pic,,!!: otres(;j erotycznej i frywolnej. Ta os'tatnia grupa utworów ludowych nie weszła dl) wydanegD przez Ges·emanna zbioTu, ,poll'ieważ uwaiał. że ·nic na,dają siG do druku. Krnjević pJdkreśla, i.e zbi'eracz Rękopisu Erlanfien zebrał te utwo'ry, które żyły wówczas wśród loud'll, 'są więc to wątki zapisane 'przed ,ukresem l'omanytzmu. Krnjević zwraca szzcególną uwagę na florę i faunę, które tak b,)ga[p p,'zclł;ij:lją l'ię w u'tWD·rach ze zb1or,u Erlangen, odgrywając ważną palę artys'[ycz·ną ja.kD symbole. Podaje Dna taokżes!owa pochodzenia o'rientalnego. zawarte \V tych u\"';(Jrach ludowych. Hatidza Krnjević pisze taUde 'o Ji.rycznych ,pieśniach ludowych z Rękopisu Erlangen, wśród których zabrakło obrzędowych. Przeważają na tomia ..;, wory miłosne oralZ teksty pieśni'oWoe o stosunkach międzyludzkkh. Omawiana k'siąŻJka jes,t pOlzycją wartościową, ciekawą, i na pewno jest dobrą wizy-tówką bogaiteg'odorohku ambitnej badacZJki ,rodz'~mej twórczości lud,owej. Jest to ogniwo prężnej folklorystY'k.idzis'iejs,zej Jug{)s!awii, która rozwija się bujnie 'UzYislkującl~ympatyków na calym świecie. u, Kole "Culture Populaire Simicijeu; Albanaise" oW 198:1 1[. zacząłs,ię ukazywać pod powyższym 'tytułem nowy albański rocznik etnograficzny, z;awi-era'jący tłumaczony na j. francuski wybór a'rtykułów publikowanych w p6łroczniku "Kultura Popullore", wydawanym od 1980 r. przez Instytu't KulitUTY Ludvwej Akademii Nauk L8R Albanii. Fo.rma obYldwu tych czasopL~m �303 Recen.zje Iwi'elko~ć. ok la;dlka, układ treśd, ilus'trade, rodzajPaJpieru) }estj.d~n:tyczna. Akademia Nau;k LSR Alhanii w)'dajeo'd 196,2 r. ,tak,ie znany już rocznik (do 1'980 r. ukazywał siC; z :przerwami) "EJtnografia Shqilp1a,re" ("Etnografia Albańska"), który ma od 1976 'l". również swą wersję fra:ncusko,ję·zyczną: "Ethnographie AlbaU1aise". W wydanych do 1982 r. 12 tomach "Etnografia Shqiptare" .ogloszono razem H2 artykulów, obejmujących ,prO'blemat)'kę r·od-ziny, Zwyczajów, umiejętno·ś,ci, sZltuki hlGOwej. mieszkania, ubioru. rolnictwa, (prawa Zwyc,zajowego, gier i zabaw lu·dowych, mitologii ,i wierzcń itd. Część z nich 'Z'OlSItał.a pÓŻ!Il·iej prz,edruikowana w "E'thnog,raphie Alb'lIllaise". Wydawanie ·teraz równolegle 2 e'bnografk,znych roczIlLków w języku obcym jest zjawis,kiem raczej ni'ezwykłym w praktyce wydawniczej ir.nyc.h 'krajów Europy i może świadczyć zarówno Q ,pragni€ln-iu szera1kiego :'.::JOpularyzowania alba ils'kiej etnografii oraz wi'eidzy o ku-lturzc ludowej A·lba:nii !.a.granicą (choć f.ranc·uski nie jest 's'zeToiko 'znalny), ja.k i a wysokiej ,randze c tnagraJii w Albanii. Przedmowa do I tomu "Cu1'ture Potpulairc AJbana'us:e" zawiera m.1Jn. zwięzlą c!laraklcrys.ly,kC; dolychczasowefo r.ozwojua,lbańsikiej e-L'llograHi i jej programu, którą warto w s,krócie przytoczyć. Etnografia i fol'klorys tyka a,lbań.sika ukształtowaia się dapier·opo wyzwoloniu kraju i utrwaJeniu władzy luodow,ej. Oddzielne placówki r.a.u'kowc dla ob'll tychdyscyp!'!n powstały w 19'47 r. przy dawnym InS'tytucie Nauk. W 1943 r. otwarto ,pierwsze w :kraju muz,eu'm archeoiolgicz:n-e i etnograficz.J1{~.Póżniej elnografi<J znajdowala się oT.gatnizacyjnic o-d 1962 T. W Ins:tytucic Historii j Językoznawstwa AN, po podziale zaś togo ins1tybutu w 1972 r. w IJ1.S/tylUcie Hi.9tOrili, natomiast f'oJ.klorystyka mieściła się w Instytucie Folkloru, który pYNsta! jeszcze w 1960 I'. W 1979 II'. 'utWOTW'lly z·ostał IIl151tytut Kultury Ludowcc) :\N, który obj,j! rozdzielone .dO'tąd zakłady etnografii i folklorys,tyki. Wieloletnie b<\dan.ia ,pozwoliły I'a ;zgromadzenie bo·galych m a!teria łów , st.anowiących pods1tawę dla coraz liczniejszych publikacji. Oprócz artykułów w "Etnografia Shqiptare" opublikowall1-o do 19-81 r. 6 tomów prac ·do'tyczących siZtoUlkii rzernio.sla ludowego, folkloryści zaś opub}i-kowal,i 50 t·omów pro.zy i ,poezji ludowej oraz 16 tomów llcelo'dii i ,tariców ludowych. Obecnie w Instytuc·ic Kultu~'y Ludowej pr'zyg'oitowuje <ę wielotc.mowe wydawnictwo pt. Dziedzictwo kuLturowe ludu albańskiego, które objąć ma także a'Has etno,grafic,zny Albanii. Badaniom kultury ludowej w szerokim z'akresie, od f'ol'kloru po sztukę &toso\'ia·r.ą i rzomiosla ludowe, przyznaje się szczególne z;na'czenie .z·e względu na rolę dziedzictwa ludowego w działaniach na rzecz konsDlidowania narodu albańskiego i jego socjalistycznej kultury. Przeciwstawia się je "agresji kulturalnej mocarstw" oraz zewnętrznym, obcym naciskom ide·ologicznym. Upowszechnianie w najszerszym, możliwym zakresie tradycji i wartości dzedzictwa kulturowego .ludu stanowi "czc;ść skladową walki lu·du albańskiego w ·obronie i umacnianiu niezależności narodowej, w budowaniu socjalizmu i doskonaleniu życia .socjalistycznegon arodu" (s. 4). Podkreśla siC; w związku z tym, że etnografia i folklorystyka albańska opierają się na gruncie marksizm-leninimu, dlatego ich zadaniem jest nie tylko określone poznawanie naukowe, lecz takżc rewolucyjne przekształcanie rzeczywistości. Uwzględnia się mocno podł{)że historyczne, bada się prawidłowości rozwoju kultury .ludowej, dążąc do formulowania wniosków dła praktyki kulturalnego i społecznego życia ludu Albanii. 1 Celom ,tym ma służyć także Inowe czasopi:smo. "W centrum je!!:Q uwal.!!: i znajdują się dawne tradycje kultury ludowej, ich znaczenie dla naszych czasów, ich ewolucja, wzboga'canie i perspektywy", uwzględll1iać będzie ono talkie dorobek kulturowy AlbańczY'kówżyjących poza granicami kraju, świadczący 'O oJ'y.ginalności �304 Recenzje l ;sile twórozej ludu a1hańskiego. Angaż,J\vać s'ię bc;dzie 'W wal!kc; ,.przeciw duchowi kosmopoHtyzmu i ,5zowinizmu su!permoc<\rs!tw, które dezawuują postępowe wartosc; kultur 'na,rodowych" (s. 5). Publi'kować będzie artykuły na tematy teoretyczne j metodolo,giczne, dążąc m. in. do uo.gólniania dO.świadc,zeó albańskich. Uwzględlllana będz'Ie his,to,ia folklOTystyki 'i ·etnografii albal'Lsikiej, a talkżc obce badania i badacze ludowej kultury Albanii. Redakcja zaprasza także zl:gran!cmych albani,tów do pubHkowalnia artykułów, s.prawozda11 i materiałów 'naukowych dotycz,jcych albańsikiej kultury ludowej. W nowym czasopiśmie będzie też miejsce na pu .. blikawanie materiałów z za.sobów archiwalnych, recenzji, bibliografii oraz informacji ·0 ważniejszych wydarz.en:ach z życia naukowl'gQ kraju. Zawartość pierwszeg.o tomu oma wianego czaso'pisma ,po'twicrJ.w za.pcl\viedz: Redakcji. Zawiera on 9 artykułów o d·oŚć rozległej tematyce, dział materiałów folklorystycznych, 'recenzje i informacje bieżące. Ze względu na trudną dmtr;p:~ość tt'go czas'c;pisma (jes't w bibliotece ZG PTL) jak i bardzo rzadkie dotą.d pojawianie .,;e j;nformacji () etno·grafi.i albaIlskiej, wa.rto niC';:.()bliżej zapoznać $lię z jego tresc;ą, zaczynając od prz'edstawienia a'l'tykułów. Alfred UC'i, Narodowy festiwal folklorystyc:::ny 1978 r. a aktlwine:ayadnienit; T.aul<. etnografic:nych i folklorystycznYch (s. 7 - 24). Ogól:nD'krajowc festiwale folkJorystyczne są 'or,ganizow.ane w Albanii CD 5 lat, w3 etapach (wieś - region kraj) z finałem w Gjirokaster, gdzie uczestniczy 26 reprezentacji okrt;gowych liczących :po 60 - 70 osób. Autor zwraca uwagę na występowanie [aBdoI'u czystego i ara,nżowanego, a następnie przedstawiaoib.szernc rozważania na temat sytuacji j prz'robrażeil' f;ol'Kloru w waru;nkach szybkiego l'ozwoju gos·podar.ki i techniki. Hivzi Is.lami, Albańczycy na świecie (s. 25 - 43). Jest to oparta <ldo·Ść ·boga<tą r6żnojęzYCową litera'turę przedmiotu char<:llkterys-tyka ro.zmi.eszczenia Albaflczyków, głównie poza obecnymi granicami ,państwa, ze siwzegMnym uwzględnieniem .Jugosławii. Artykuł zawiera sporo rz'eczowych ,danych histo'l·ycz.nych i statystycznych. Beniamin KI'uta, Zarys polifonii albańskiej i niektóre zagadnienia jej genezy (s. 45 - 75). Do artykułu dołączonych jes't 5 teKs'tów pieśni z nutami. Qemal Haxhihasani, Wkład prof. Eqrema c;abeja do badania ludowej kultury albańskiej (s. 77 - 86). Iinteresująca charakterys'ty.ka dorobku naukowego wybitnego a'bańskiego historylka kultury i fol!klorysty (ur. 1908), .który !puhlikował ,kilka prac rćwn.iei 'Zagranicą w jęz. niemieckim i francus'kim. Emin Riza, Miejska architektura ludowa Albanii w XV III i XIX w. (s. 87- 111). Au,tor przedstawia m. in. typologię tradycyjnego budownictwa miast alhańskich, 'załącza 1 mapkę i 11 ·ilus'tracji. .Jorgo .Janajoti, Korelacje między zbiorowym a jednostkow)lm wkladem w tworzenie rapsodu ludowego (s. 113 - 132). Analityczny artykuł zawieraj<.jcy liczne fragmenty nowszych tek.stów folklorystycznych w tłumaczeniu na jr;z. fLll1cuski. Pirro Miso, Sharkie instrument mu::yczny i jcoo funkcje (s. 133 - 151). AutoT omawia s>pecyfiozny, a I:bańs!ki '~nstTument s'trunowy -o różnej liczbie sotI'un, od 3 do 12, podaje liczne zapisy molodii i akordów granych na tym instrumencie oraz 2 fotografie. Andromaqi Gjergji, O pochodzeniu i dawnOŚCi niektórych elpmentów ubioru l'.ldowego (s. 153 - 169;. W opa'reiu o porównawczą analizę niektórych elementów l"oldowej odzieży albańskiej ze starożytnymi zabytkami ikono,graficznymi .przedstawia autor tezę o iliryjskim pochodzeniu tych elementów. Rrok ZOjzi, Shtjefen Konstantin Gjec;;ov wybitny patriota i badacz kultury �Recenzje • 305 /"uLowej. W pięćdziesiqtq rocznicę śmierci (s. 171 - 184). Ze względu iIla nikłą u nas znaiomość hiSitorii albailskiej etnografii warto nieco szerzej streścić informacje autora o tym uczonym i działaczu, wybitnie zasłużonym w walce o odrodzenie narodowe Albal1cz)"ków na przełomie XIX i XX w. Urodzony w 1874 To na terenie Kosowa, UkOllczył w 18n 1'. szkołę średnią, a w 1B96 r. s,tudi,a duchowne i został i-;:o,[{;dzem,franciszkaniniem. Na szereg lat oddał się nauczaniu dzieci alballS'kici1 IW prowincji, ucząc różmych przedmiotów. Wcześnie zanął dz.iałalność I'iteracką pl,ząc utwory poetyckie, dramatyczne i powieści, .tłumaczą~obcedzieła na j. alball~(,i. wśród nich Quo vadis? H. Sienkiewicza (prawdopdobnie ·z j. włoskiego). W 1900 ~'. napi,sał utwór poetycki zwrócony do narodu albańskiego, naśladujący :VTarsyliankę. Pisał prace historycznedO'tyczące .s;1;aroży't,noś'cii późnego średniowiecza, interesow~lł się dziełami mistrzów sztuki albailskiej. Czynił poszukiwania w archiwach, w ,tym włoskich, prowadził badania archeologiczne. Ważne znaczenie ".\' jego zainteresowaniach badawczych miała ,kultura ludowa. Swe badania etnog:'aficz!le zap')czqtkował około 1900 r. badając zwyczaje pOIgrzebowe. a później we.selne oraz .szeroko kulturę społeczną ludu. Pozo.sta wił z tego zakresu 5 nie wydanych tomów prac i niewiele drobnych publikacji. Interesował się etnogenezą Alb,u·lczY'ków. Najwiękme uznanie zyskały jego s·tudia nad albań~kim prawem ~..vyczajowym, w 'których kontynuował wcześniejsz'e badania G. von Hahna. Jego dzieło Zwyczaje prawne z Lek Dukagjine miało istotne z:naczenie dla poznaniE'. rozwoju prawa albaI"lskiego o,d starożytności z uwz,g,lędnieniem elementów rodzimych i obcych, a 'także .ct'lapoznalllia struktury s.połeczeils1twa albańskiego, zagad'l:el1 \vła:mości i dziedziczenia, prawa rodzinnego itd. Dzieło to wys'zło w całości pl) śmierci S. K. Gje<;ova (w tym również w tłumaczeniu na jęz)"ki obce); o,n sam zginął w 1929 r. na terenie Kosowa, dokąd przenió3ł się w 1924 r., by pracować wśród .swych rodaków za granicą p.tilstwa. W dziale "Materiały" (s. 185 - 200) zostałyogslo",zOine w tłumaczeniu na j. franclIski fragmenty ludowego utworu balladowego Constantin i Duruntine 'Oraz 2 informacje dotyczące ognia w tradycji ludowej, Dział "Krytyka i bibliografia" zawiera 3 recenzje (w tym po,ch1ebną recenzję ,,:siqżi\i aulora greekic,go J. P. Guikasa o greckich A1bailczykach i ich pieśniach) oraz zć,ta wienie 82 publikacji z :zakres'u etnografii i folkJ.orys,tyki aJbailskiej, ogło'i:Ollych w 1979 r. W dziale "Życie nauikowe" !znajdują się stosiun'kowoobszerne informacje na tem,) t: a) udziału delegacji albailskiej (z 10 refera1tami) w IV Kongresie Międzynar'oci(,wcgo S'lowarzyszonia Studiów nad Europą P.ołudniowo-Wschodnią (13 - 18.8. l S7::, c\nkaraJ, b) nowo otwartego muzeum historycznego w Librazhd, c) nowo c,twClrlego muzeum ~redniowiecznej sztuki albahSikiej w Kor<;y, d) działalności In.,tylulu Kullury Ludowej w okres'ie 1976 - 1D80, e) II Międzynarodowego Kongresu Folklol'u Tureckiego (Bursa, 22 - 28.0.19'81), f) IV Tygodnia Kultury A1ballslkiej we Wło'zf'ch (11 -18.8.1981), g) IV Festiwalu Gier Ludowych (9 -11.10.1931, Shkoder), h) ek:;pedycji badawc!zej Akademii Nauk RLS Albanii na terenach zamieszkałych przez Albahczyków na KalClbrii (lato 1981 r.), i otwarcia krajowej wystawy kultuy ludowcj w Shkodeor. Kronika infmmuje o krajowej konferencji nt. budowniC'twa socjalisItycznego, o uroczystym posiedzeniu zorganizowanym przez Akademię Nauk dla uezczeni1a :iO rocznicy śmierci S. K. Gje<;ova, o sympozjum nt. krajowego festiwalu iol'klorystycznego 1978, o uroczys'tym posiedzeniu dla uczczenia stulecia śmierci Zefa Jubani (hisItOTyk, ekonomista i foLklorysta albailsild XIX w.), o konferencji naukowej 211 Lud. t. LXVII[ �306 Hecenzje w stulecie urodzin prof. A. Xhuvani (pedagog i jt:;zykoznawca), daje też ob<;zeme [nfo'rmacje o 7 rozprawach kandydackich z zak-rcsu etnog.rafii i fol-klo.rystY'ki 1 oraz 9 'dwbU1YCihinformaocji o wizytach obcych uczonych i artys'tÓw. Przedstawiony po.krótce pro·gram nowego czas·opi.sma i przegląd trcki jegi) pierws'Zego tomu 'lJdaje s'ię wskazywać, 'że etnografia i fo·l'klory&tyka albar\s'k:t o'ó'iąg\l1'ęly SPOlro w c'iągu minio'nych 35 lat, 'Zwlas'zc'Za w dzi·odzinie groma'ozcnia mat'erialów ,i liczby publika'cji, w tym obcojęzycznych. ArtY'kuly publikowane \IiC francuski·ej wersji są prZlejrzys'te, rzecz·owe, cpapLe 'na konkretnych danych. zasługują niewątpl.iwie na uwa,gę bada,clzy zainteresowanych kulturą ludową Albanii jak Fólwys:pu Bałkańs,kiego. Edward l'i('tras~ek lon Vladutiu,Creatori populari contemporani din Homania, Bucuresti i 981, ~.;. :i czarno-rbialych i'J.ustracji. St'reszcwllia w języku allgi(;[o>·:-im. francus'k im i ·niem ieckim. 2;14, 129 kolorowych Roz.patryw.<l'nie ws,pólczesnej twórczości ludowej w opa·rciu II nauliwwe met-ody i ka·tego-rię wartosc'i tradycji ma poważne zlla·czc-ni-e w żyC'iu w"'PÓłCZL\'mym i .!u przys·zl·o.ść. Chodzi o odpowi·edż na pytanie, jak zachować tra·dycyj'ną kullun; : ;ukie pl'lzewidywać db niej perspektywy, a także, ja,ka jest jc-j warto'ść \'1 0gólaonarodowej 'kulturze. I:s'totne przy tym jest poznanic motywów powstawania w;'p6!czesnej twórczości, jej roli w dzies'iejszymspolecz€óstwie, nadto pOlllOC.... v popuia·· ryzach SlJtu·ki ludowej, w jej propct'go'Waniu i zbyciu. Dlatego zachodzi k0'!1i{~2L,loŚt zdobycia wiedzy poprzez badanie ,tych zjawisk i ·odpowiednie ich wy:K-o:-:: y,; ta nie. Auto·r uważa, że pozna,nie przyczyn tworzenia ma większe znaczenie, aniżeli poznanie samej twórczośc·i. Również ważne dla niego je,; t po'zna'Jl'ic relacj i III :ędzy twórcą a konsumentem oraz znacz·e-nia fUJn!kc'jii wartości estctycznych \\')'1":01'6','1. Jeg.o zdaiem' pro·ce.s wórczej aktywno';ci w Rumunii nadal jes powszcchny ; żywy IV kilku dziedzinach 'i uczeslllliczy w nim wielu ludzi. A'utor pragnie .zatem nie tylko bliżej zapoznać czytelnika .z obecnymS'tanem ludowej d'zialalno'ści twórczej na te'fenie Rumuniii, -ale także dać odpowiedź :la JY.>stawione uprzednio pytania. Całość więc swego opracowania p:'ezcntujc w dwóch częściach, które poprzedza obszerny ws'lęp, Omawia w nim aktualne z<1'da':liaHau,ki w badaniach etnograficznych nad wspóleze.'mą działalności,) twórców ludowych oraz zastanawia się, jakie są źródła jej użyteczności. Wy.'iuwa przy tym podsta- lato tytuły tych rozpr·aw: S. Shkurti, Aspekty sposobu życia chłopstwa regionu Vrug; A. Dojaka, Małżeństwo UJ .l!banU; A. Gjergji, Albańskie stroje ludou;e; S. Selimi, Liryka w ludowej choreografii albańskiej; A. Muka, Mieszkanie u;iejskle Maless!e k. Tirany i jego mIejsce w typologII albańskiego mieszkalnictwa ludowego; A. Onussi, Tradycje garncarskie w Alban!!; P. Thoma. Mieszkanie wiejskie w Albanii północnej. Warto dodać, że rozprawa A'. Gjergji a strojach ludowych została ocenia tak pozytywnie, iż przedstawiono wniosck a uzname jej za podstawę dla przyznania jej autorowi stopnia wyższego, doktora nauk. Oparta na obszernej literaturze i materiale dokumentacyjnym, obejmuje ona problematykę stroju ludowego Albanii od XIV do XX w., przedstawioną na 291 s. tekstu i 115 s. ilustracji. �Recenzje 307 \\'OWC problemy odnoŚonie ewol'ucji w,s'Półczesnej rzeżby, wyrobów z d·rewna, malars:'wa i tekstyliów, porównując z wyniikami badań europejskich N!1o~rafów, na których powołuje .się w licznych przypisach. Czę~ć pierwsza, którą z;a'tytułował "lu.dow,a twÓircz·oŚć pla.styczna oW czasach współcze.mych", dzieli się na 5 rozdziałów. Uwzględniają one takie kwestie, jak: współcz,e:;,lle kadry twó-rców ludowych plastyki w Rumunii, możliwości utrzymania ludowej twórczości, proces k:;ztałtowania ludowej plastyki, statut twórców .ludowych we w.;półzcesnym pań:;twie rumuńskim oraz aktualne formy twórczości ludowej różnych rzemieślników i rękodzielników, np. pracujących w drewnie, tkających, ha1tuj'lcych, zajmuji.lcych się wyrobem ceramiki, obróbką metalu, rogu, kości, kamien ia oraz wyrabiających obrzędowe maski. Rumul1scy twórcy uprawiają swoją działalność sami lub przy pomocy rodziny, w swoich \varsztatach, w domu lub w obl'l;bie zagrody. Inni współpracują ze spólazielnią UCECOM .. bądź podobnymi j€dmEtkami. Pracujcic w domu, w procesie tworzenia maj,} wiele swobJdy .. kszcze w niektórych rejonach produkuje się wylącznie na użytek rodziny i najbliższych. Są to takie wytwory, jak: stroje, tkaniny, przedmioty z drewna, którc wykorzystuje :;ię także dla celów dekoracyjnych we własnym środowisku. W innych okolicach wyruby twórców rozchodzą siG znacznie szerzej. W wielu przypadkach ujawnlają one nieprzeciGtne talenty i wówczas wyroby nabierają swoistego cho.ra.kteru. który wyróżnia je od podobnego lego typu przykło.dów. Spóld7.ielnia UCECOM odgrywa ważcą ro'lę w procC'.si-e r07A\io.iu ws,pólcze:mej twórczości lu'dowej stawiając przed ,nią określone zada'l1'hl oraz. 'inspirując 3'~tywność twórców niektórych re.gionó,,:,. Zbyt wyrobów odbywa siC; albo za jej po'śr;)dnictwem, albo bezpośrednio w domu, albo przez organizacje turystyczne, czy inne in'itytucje kulturalne. Najlcpszą prcz£ntacj'l wyrobów ;;ą wystawy mc,z"",dne. konkursy, fc.'itiwale. :\Iiemale znaczenie w tym względzic mają wystawy międzyI'ClI'odow-l'o·raz fesltiwa·l "Ci:ntarea Romaniei". Autor uw'lża, Ż1.' wytwory sztu'ki ijludowej winny być ",vzważane łlie 5'1:ko obiekty . ;ame w subie, lecz jako odbicie st'usunków między ludźmi. Chudzi mu r;rzedc ws:zYSitkim () relacje .pomiędzy wytwórca'mi ku!'turo'wych wartości ~ ich u.i.ytkownikami, a także w obrębie całej ,groma,dy. Ważnym nośnikiem jpst tutaj tradycja. TradY'cja w ludowej kulturze je~,t wykła:dnj'kiem nie ty/'ko samego śr,,~d{)wis'ka, ale dziedzictwa przekazanegu przez przodków w postaci przej'lWÓW materialnego i duchowego życia. Wzbogaca ją zjawLslko nowej twórczości, która wzmacnia i za· pewnia nicprzerwaną eiąglQść :kreacji. Tra,dycja jest ważnym środkiem komunika·· \','ania .siC;pomiędzy minionymi pou<Oll'eniami a obecnymi w ich pracy i podni·eta'ch. Zdall1icm autora siła tworzenia jes't częśc'ią 'i bagaż,em tra·dycji. J,ej permanentność zmusza do uwzglc;dniania i.s~:niejących pierwiastków pDzeszlości i 'terażniejsz{)'ści, Dzięki niej współczeSni 'twórcy ludowiwyrakSltają ponad T,zcmieślników i nie mO' gą być z nimi identyfikowani. Ich dziedzicllne .skłonności zawarte są w wyrtwo,rach, które 'odpowiadają potrzebom śTodowisu<ai zdobn:iczym J}rawom rumuńsibej sztuki ludowej. Tcndencje naślaldownic-twa są widoczne, ale przeprowadzeni.e HnE granicwejpomiędzy 'tWODzC'niem a imi'tacją jest 'trudne. Jednak iprosta kOiPia tTadycyjnego wytworu UI'Le może być uważan'a za dziełu twórcze. Wiolc u:-zemiosl w R'umunii zostalo 'l,dominowanych iPl'lIez oddawanie pieT\':szeńJstwa lokalnym tra,dycjom i oibecnie s:ię je [pOnawia, .-\utor ;)Ikcentuje waia1e mi ej sc·e, jCllkie zajmują we w$lpÓłcze5nym s:połeczet\stwie rumuIL9kim 1'U'Clowitwórcy. Wyras,tają oni pou1ad dotychczasowych a,no'l1'i:mowych i dzięki t€omu ,pra.ce ich .zn.ane 'są szerszem'U ogółowi. Na !pil'."l'Wl<;'Ze m-iei'sce 20* �308 Recenzje wysuwają się tutaj przy'Jdaody malaT:stwa, rzeźby, ,grafiki i plastyki ,}brzędowej, dalej wyroby z ·drewna, ceramLka, wyroby z me{alu, rogu, kości oraz kamienia, ti;:aniny i odzież, hafty na $Ikórze i suknie, na,dto akcesoria 'używane w zwyczajowych obreędach (.np. kras·zanki). Druga część :książrki ,po·;więco·na jest wSlpółczesnym twórc'om ludowym Rumunii. Wymieniani są 'oni tutaj z 'imieniai nazw1s1ka, po-dany jcs'Ł ich życiorys i dziedziny twórczo,ści ,o,raz fo,w'grafie samych {)'Sób i ich wyrobów. Auto'r prezentuje ich kolej,no według dziedzin twórczości. Sil ,to: twórcy ,pracujący w drewnie (12 osób). 'twórcy zajmujący ::dę z'do::J:niotwem i 'S'zyc'i'em~trojów ludowych (15 o<.:ób), ludzie zajmujący się haftami i apliJkacjami na 'Slkórze (10 osób), ,gamcarze (16 osób), '.vytwó-rcy mas·ek o'brzędnwych (3 osoby). Aur1;Qrw,lkazuje na ich kulturowy wklad w śro<1o·wisko, w którym -żyją. Udało mu się to ,uchwycićd7.ięki osobistej znajomości l wórców. Przez wiele lat ohsenvowal ich Jjrzy pra'cy, p,;'zy sprzedaży, przy wyjazdach na ,targ, na d'oroc'zne pr,ze,glądy, a jego ,kontakty osobiste znajdują wyraz w odpowi'ednich ilus.tracjach twórców. Xa ko,niec warto po-dkr·eślić. że oma-,\ria:na 'praca uw,zglę-dnia bogatą biblio.graHę w zakresi'e s!Z'tu:ki luduwej ni·e tyl.ko opracowal1 rumul'ls'kich, a.te zagranicznych. z różnych k,rajów europejs'kic!h. Barbara Polsko-rosyjskie pod red. Mariana zwiqzki Leczyka, spo!eczno-kuituralne Warszawa na pr~el(Jmi(' XIX Bazielich i XX wieku, 1980, ss. 398. Hist'oria .po:lsiko-rosyjslkiJc.h 'kon>taiktów ISlpole-c'zno-'kul't'ural'nych jest ·tą dzie-dzi;ną wiedzy, -która stanowi tema.tyczne sYIlTlpD'Zj,a naukuwe i k'onferencje organi,Z'Owane na przemian w Pohce i w Związku Radzi-ec,kim od ro,ku 1965, tj. od chwili powola,nia Pols'ko-Ra,dziec'kiej Komisji His'tO'I'ycznej. Ja,koby na uboczu głównego nurtu tych prac podejmowanych prz·ez ·tę Komisję organizuje się również innesympozja polslko-ra-dziec1kie ;poświęcone pro-blematycc pols'kich ba·da"1 etnograficznych na Sybetii czy kOl1't;:uktom polsko-ro,syjskim w dzi,edzinic geo.!o.gii ·i gen.graiii I. Ta~ ~'ię bowiem s;kła.da, że w historii obu narodów mamy wi'ele ,przy.kładów wszech~lronnej lączno~ci społecznej, kulturalnej, ,politycz.nej i 'naukowej, a ,każde sympozjum z {ej dziedziny w znaczący 5po<sób wzbogaca :naszą wledz(~ o tych kOHta!l\.tach. Talk jest również w przypadku omawianego tutaj tomu wydanego przez KS"i<:jż,kęi Wiedzę, zawierającego artykuly dwudzies,tu jeden polskich i radzieckIch :1utorów 2. Ks·iążka je-srI.pokłosi.em konie;,encji wl'gallizolVa,nej IV roku 1076 w Kra- 'w dniach 28 wrześni,a do 6 października 1969 roku odbyło ~i(: w Polsce Sympozjum Pol~.ko-Radzieckie poswi~cone historii rosyj~ko-polskich1<ont"kt6w w ciziccizinie geografii j geologii. Materiały tego spotkRnia naukowego opublikow'ane zo~tały w 5pecjalnym tomie ·pt. Hts.orla kontaktów POlsko-rosyjskich w dziedzinie geologii t geografii, stanowi'lcym 82 numer "Monografii z Dziej6w Nauki i Techniki", Wrocław 1972. Poclobna konferencja odbyła ~ię w 1972 roku w Leningr'ac\zie o czym ~zczeg6lowo zobacz w: Jlussko-polsl<ie su.jazi ill oblasti nauk o ziemIe, Moskwa 1975. W odniesieniu do hi~torii kOnLoktów polsko-ro~yj,kich w zakresie badań etnogr'aficznych zobacz: His:orta kollta"tów poIsko-l"Osyjskicl! UJ dziedzinie etnografii, "Monografie z Dziej6w Nauki i Teehniki", t. 103: 1976. " Tematyka tych referat6w jest nast~pująca: Wladyslaw A. Serczyk, Polltyczne, gospodarcze t spoleczne przesłanki polsko-rosyjskiej wspólpracy na przelomie XIX i XX w.; Wiwlanna Witt, Zwiqzki mi"dzy polskq a rosyjską .literaturq na poczqtku XX stuleCia; Iness-a �Recenzje 309 kGwie prz.ez w'spomnianą ]UZ Polsko-Radzi,ec'ką Komisję His,torycrzną, 'działają'cą rod patronatem Akademii Nauk ZSRR i polskiej Akademii Nauk. Konferencja pod nazwą "Polsko-rosyjs,kie związki kulturalne drugiej połowy 19-1ego i począt<ku 20-te,go wieku ze szczególnym uwzględnieniem wydarzeń rewolucyjnych w latach 1905 - 1907", wniosła wiele nowego do problema<tY'ki po'lslko-I'osyjsikich zwiąZJkow ~połeczno-kulturalnych będąc jednocze~nieodzwiercioedlcniem lUlk jakie w tym temacie posiada nasza hislto'fla. Ową lukę wypeł.niły w pewnym stopniu zamieszczone w recenzowanej 'książce o;prac·owania takich znanych uezonych pol:skich i radzieckich, jak: Władysław A. Serczyk, Wiwiana Witt, Juliusz Bardach, Władimir Djakow, Ma,rian Jakóbi,ec, Nikołaj Bucharin i innych. Książkę poprzedz,a wstęp profes'ora Ludwika Bazylowa, ,który wprowadza Czytelnika w 'i:s'tQltęproblemu pod-' kreślając, że jes't ona rezultatem reaInej, ściskj i wieloletniej już współpracy hi~toryków polskich i radzieckich, ws,półpracy, która "ni.e istniejąca w dawniejszym okresie, przybierać zac:zęła różne, lecz konkretne formy niemal bezp()lśre,dnio po za'kończeniu drugiej wojny światowej, Nowe s'to:sun'ki polityczne otworzyły niewyczerpane ż'ródło nowych możliwości w dziedzinie nauki - mogliśmy wreszcie oderwać się od 'tendencji poznawczych przenikniętyc'h na wskroś uprzedzeniami i - wyk'or.zystując nieporównanie szetrszą niż kie~y'kolwielk przeditom płaszczyznę badawczą, przys<tąpić do obiektywnych badal\ nad dziejami narodu rosyjskiego i innych, przede wszys'Vkłim są3'iadujących 'z na·mi na'rodów ZSRR (... l. Największe o::iągnięci<a oS'tatnich dziesięcioleci - prawdziwa przyjaźń między narodami musi opiera'ć się także na znajomości ich historii, Trzeba nawzajem poznawać swoją przeszłość i cenić w niej wszystko to, co ma ,niepowtarzalne znaczenie. Z -takimi intencjami pracujemy) one też przyświecały nam przy oddawaniu tego zbio'ru do druku". Tak więc w wyniku połączonych wysiłków specjalistów polskich i radzieckich otrzymaliśmy interesujące kompendium wiedzy, a tematykCl zamieszcz:mych w k.siążceopracowań jest wielopłaszczyznowa. Najogólniej rzecz biorąc, problematyka książki da się ująć w trzy grupy problemowe. Pierwszą z nich, o charakterze społeczno-politycznym, tworzą referaty poświęcone problematyce polsko-rosyjskich związków rewolucyjnych. A że związki te były dość ścisłe, przeto i treść poszcze- J ażborowska, Problem rosyjsko-poLskiego sojuszu rewolucyjnego w postępowej myśli spolecznej Hosjl i Polski w przeddzień i w okresie rewolucji 1905 - 1907 r.; Jerzy Ochmailski, Rola Feliksa Dzierżyńskiego w rozwijaniu rewolucyjnej wspólpracy mi<;dzy SDKPiL a SDPPR na poez.I(ku XX w.; Jan Sobczak. Rewolucyjne zwiazki polsko-roS'ljskie w latach 1905 - 1907; Nikolaj Bucharin. Hosyjska post<;powa myśl spoleczna a ksztaltowanie się koncepcji polskiego ruchu u yzuoleńczcgo na etapie prole:ariackim; Wladimir Diakow, Tematyka polska a historiografia rosyjska na przelomie XIX i XX wieku; Juliusz Bardach. Problematyka polska w 1ibera:ncj his oriografli rosyjskiej schylku- XIX początku XX wie:<u; N. L Kariejew, Margarita Byczkowa, Polskie źródloznau:stwo w Petersburgu w końcu XIX w.; Władysław Bortno'A'ski. Aleksander Pogodin - przyjaciei Polaków i popuiaryza_or historii po:ski u; Rosji; Jerzy Róziewicz, l'o:skie środowisko naukowe w Petersburgu wiatach 1905 - 1918; Swietlana Falkowicz, Ze studiów nad rosyjs <o-polskimi zwiqzkami kulturalnymi 1905 - 1914; Marian J·akóbicc, Spoteczeńs,uo polskie uobcc lLeratury rosyjskiej w czasie rewolucji 1905 - 1907; Bazyli Bialokozowicz. Polska w pOezji rosyjskiej na przelomie XIX i XX w.; Artur Kijas, Dramat rosyjski na scenach polskich na przelomie XIX i XX w.; Anna Czekanowska-Kukliilska, Muzyka w polsce i w Rosji na przelomie XIX i XX w. Zarys problematyki; Gregorij Stiernin. Niektóre problemy rosyjskiej kultury plastycznej na przeŁomie XIX i XX w.; Maria Lewańska, Ba'et rosyjski i polski. Sceny pe,ersburska i 1Larszawska na przelomie 1Lie.<óu;; Zygmunt Luk,awski, Rola polskiej i rosyjskiej prasy spoleczno-polltycznej w ostatnim dwudziestoleciu XIX w.; Gerard Zeberek, Polskie organizacje akademickie i gimnazjalne w Kijou.ie na przełomie XIX i XX w.; Stanislaw Alexandrowicz, PoLacy w rozwoju awiacjt rosyjsk.iej do 1914 rok.u. �310 Recenzje g61nych oprac'owań jest intresująca. Dotyczy ona np. różnic zachodzących pomiędzy polskimi koncepcjami ruchu narodowo-wyzwoleńczego, a rosyjską myślą rewolucyjną na etapie prolt:tari.ac'kim, które omówił historyk moskiewski Nikołaj Bucharin. W jego konkluzji polski ruch socjalistyczny na pierwszym etapie swojego rozwoju w szerokim zakreSie wykorzystywał doświadczenia rewolucyjnego narojnictwa rosyjskiego. OdbIciem tego jest, zdaniem autora, program ideowo-plllityczny ,proletariatu, w któ.rym odnajdujemy istotne związki z pewnymi koncepcjolmi walki rewolucyjnej Narodnej Woli. Jest to temat sam w sobie interesujący, wiemy bl'wiem dobrze jolk bardzo przenikała się wzajemnie ,działalność spiskowo-rewolucyjna w Polsce i Rosji i jak ścisłe były związkjosobowe rewo.]ucjcmistów poL'ik:ch i rosy jsk;ch. Ponadto ciekawie rysują się ~akże konstatacje dotycz'lce polsko-rosy j,kich związków rewolucyjnych w przeddzień i w okresie rewolucji 1905 rdku, stanowiące przedmiot rozważań lnessy Jażborowskiej z Moskwy i polskiego historyka Jana Sobczaka. Wówczas to, jak nigdy ,do tej pory, nawiąz-ane zv:stały szerokie wzajemne kontakty rosyjskiego i polskiego proletariatu, które w latach późnicj.szych zaowocowały między innymi tak znacznym udziałem Polaków w Rewolucji Pażdzierni!kowej i obwll1lie jej ZJdoby'czy. PoQIstac:iąpowSizechnie 'znaną w dz,i,ejach tej walki jest Feliko; Dzierżyński. Pewnemu fragrr.ent9wi tej działalności puświt;cony je.st też w książce szkic Jerzego Ochmańskiego traktujący o roli Dzierżyńskiego w rozwijaniu rewolucyjnej współpracy między SDKPiL a SDPPR na początku 20-tego wieku 3. Nie najnowsze jednak ustalenia Ochmańskiego złożyły się na treść tego szkicu j myślę, żeo jego opublikowaniu zadecydowały raczej względy nośności politycznej tematu, aniżeli jego nowatorstwo. W sumie jest to artykuł bt;dący powtórzeniem znanych już z biografii Dzierżyńskiego faktów rzuconych na tło współpracy rewolucyjnej między wspomnianymi już powyżej plrtiami. Tak mniej wiGcej rysuje się problematyka artykułów, które za1iczyć można do nie wydzielonej wprawdzie wyraźnie w książce części, którą tworz,! artykuły traktujące 'O połsko-ro.syjskich kontaktach rewolucyjnych. W sumie ·stworzony został interesujący p.rzyczynek dotyczący polsko-rosyjskich związków rewolucyjnych, uzupełniający w istotny sposób naszą wiedzę o tym wycinku rzeczywistości hi3t:Jrycznej. Wydaje się, że z-awarte w tych opracowaniach fakty i ustalenia będą mogły być jeszcze wykorzystywane w dalszych analizach tego problemu przy pisaniu Szcz€gółowej monografii wzajemnego przenikania się ideologicznego rosyj.;kJego i polskiego ruchu rewolucyjnego końca 19-tego i początków 20-tego wieku. Gorąco zachęcałbym autorów do szerszego rozwinięcia w przyszłości wł<lśnie tych problemów, na pewno interesujących i dających szansę uzupełnienia bi<lłych plam. Jest w tej k.siążce także interesujący zestaw artykułów poświęconych zagadnieniom z pogranicza historii nauki. Temat to ,do dzisiaj mało znany, a w dziejach kontaktów polsko-wsyjskich rozciągający się na wiele dziedzin. Wielu bowie'TI Polaków pracowala do roku 1918 w różnych instytucjach naukowych ówczesnej Rosji, a już wr<;,cz fascynujący jest wkład Polaków do wiedzy o geologii i gcogn[ii Syberii. Wnieśli też Polacy duży wkład do badań etnograficznych za Uralem, temat to 8 W roku 1979 ukazała slo:; Interesujaca publikacja poświl'cona F, Dzlerżyi\skiemu, której redaktorem naukowym był prof. dr Jarosław Ła~osz. Ksi'lżka ta pt. Ff'~t"(,. Dzlf'rż"ńs',i życie I praca, Wrocław 1979 zawiera interesujpce opracowania ukazuj'lce F. Dzicrżyńskiego jako d7iałacza gospodarcze"o, organizatora aparatu walki z kontrrewolucJ'l, działacza party jnego I inlernacjonalistp. Mimo bogactwa materiałów i nowatorskiego spojrzenia na postać F. f1zierżyńskier,o, książka ta nie wywołała wirk,zego rezonansu w literaturze przeń miotu. Należy wire odnotować tutaj jej ukazanie się I zwrócić na nią uwag.; badaczy polskiego ruchu robotniczego i jego związków z rosyjskim ruchem rewolucyjnym. �]{ecenzje 3Il jednak rozległy ~ posi,adający już swoją lekturę przedmiotu.Wpra,wdzie jest to literatura, która podkreśla w większości znaczenie tego dorobku, nabomiast sprawa syntezy tego zjawiska czeka nadal na opracowanie 4. O tym jeunak brak je.>t informacji w omawianej książce. Natomiast sprawy, o których traktują artykuły zaliczOlle do grupy tematycznej z pogranicza historii nauki, dotyczą historiografii, źródłoznawstwa, poł6kiego śradowi5ka naukowego w Petel'sburgu, a także działalności wybitnych hi.>toryków rosyjskich Nikołaja Kariejew.a i A'leksandra Pog-adina. Każdy z tych tematów opracowany naprawdę interesująco poszerza panoramę połsko-rosyj.;kich związków kulturalnych. Na pochwałę wręcz zasługuje artykuł Juliusza Bardacha poświęcony problematyce polskiej w łiberalnej historiografii r06yjskiej schyłku 19-tego i pocz'ltków 20-tego wieku będący wł,aściwie charakterystyką życia i działalności naukowej znanego historyka rosyj.>kiega, Nikołaja Iwanowieza Kariejewa, który przez pewien czas był pwfesorem Car6kiego Uniwersytetu Warszawskiego. Równocześnie Wło,dzimierz Bortnowski kreśli interesująco portret popularyzatora historii Polski w Rosji, Aleksandra Pogodina. Jest to interesująca opowieść l) tym niedostrzeganym na ogół w dotychczas·owych dziejach kontaktów p31.'iko-rosyjskich, hi5toryku rosyjskim. który zrobił przecież tak wiele dla wzajemnego poznaniasi(~ dwu sąsiadujących naro,dów słowiańskich. Ba niezależnie od wieloletniej niewoli i określonej polityki carskiej wobec tzw. Prywiślańskiego Kraju, historia kulturałnych związków polsko-rosyjskich jest znaczana pOostawami postępowych warstw ówczesnego społeczeń.,;twa rosyj.skieg,o i określ-onymi tendencjami, jakie w środowi.skach tych tkwiły i realiz.owały się na rzecz Polski i spraw pCJllskich. Znajduje ta między innymi swoje odbicie w artykule Jerzego Róziewicza traktującym opolskim środowisku naukowym w Petersburgu w latach 1905 - 1918. Ten znany już współcześnie badacz stosunków polsko-rosyjskich wprowadził nlS tym razem w atmosferę polskich spraw naukowych w Petersburgu 5. I przyznać trzeba, że nagromadzone w artykule fakty składają się na fa.,cynujący obraz pr;)blemu tułaczej nauki polskiej. Nakazuje to .'inuć pewne refleksje i nad tym, dlaczego do tej pory tak mało wiemy z tego zakresu. Dlaczego, tak jakoś się składa, że dzieje polsko-rosyj,kiej współpracy n~jczGściej ujmowane są przez badaczy w kontekście współpracy rewolucyjnej. Wiemy bawiem dzisiaj, że w.spółpraca ta rozciągała SIę na wiele dziedzin i o niej należałoby też pisać szerzej, jeśli nawet tu i ówdzie "idealna współpr,aca rewol ucyjna" która najczęściej wyziera z dotychensowycn artykułów - przyćmiona z'ostanie niewolą, zesłaniami na Sybir i katorgą. Myślę, że temat to również ciekawy i nie chodzi mi '0 eksponowanie martyrołogii naro~łowej. powinniśmy bCJlwiem zw.aźyć i ten fakt, że za caratu tak samo jak Polacy, cierpieli również rdzenni miesz.kańcy Rosji, a każde wy.,;tąpienie przeci w carskiemu samodzierżawiu karane bylo z całą surowością. I chociaż w historii kontaktów polska-ro.>yjskich sprawa współpracy rewolucyjnej posiada określony wy· mia:". wydaje siG jednak słuszne, aby kosztem tego rodzaju badań nie zanie ibywaĆ innych ciekawych spraw jakie w dziejach n~szych naro·dów występowały. Problemów clI) zba,dania powstało nada.) wiełe i przyjmując za wskazanie wypawiedziane , Zobacz m\Pdzy innymi: A. Kuczyński. S1Jberujskie szlaki. ,"Vroclaw 1972; tenże, Udział Po'akóu; w poznawanill S1jberti w XVII u:ie'<u na tle staropolskich wiadomości o 11ldach Rosi!. •.F:tnof!rafj~ Polsk~". t. 23: 1979, z. 1; W. Armon, Polsc" badacze kultUT" Jaklltów • .•Monol'ra'ie z Dzi<:j6w Nauki i Techniki". t. 1J2: 1977; Z. Lukawski, Ludność polska w Rosji 186,1- 1914. Wrocław 1978. , l1ndacz ten ma bogaty ,'oroloek dotyczący kontaktów polsko-rosyjskIch l po'sko-r~dzieckich w dziedzinie badań naukowych. Zobacz mipdzy innymi: .T. Róziewicz. PO'sko-Tadzi~ckie stoslLnki 7lall!Wll;C u' latach 1918 - 1939. Wrocław 1979 gdzie zest~wiona jest ważniejsza bibliografia prac tego autora. �312 Recenzje we wstępie do recenzowanej książki stwierdzenie L. Bazy10wa potwierdzić należy, że istotnie no,we stosunki społeczno-po,Jityczne z naszym wschodnim sąsiadem, jakie zaistniały po roku 1945, "otworzyły niewyczerpane źródło nowych możliwości w dziedzinie nauki (. .. ) prawdziwa przyjaźń między narodami - musi opierać się także na znajomości ich historii. Trzeba nawzajem poznawać swoją przeszłość i cenić w niej wszystko to, co ma niepowtarzalne znaczenie". O tym, że są to sprawy ciekawe i warte prześledzenia, przekonuje nas np. pomieszczony w omawianym tomie ·artykuł J. Róziewicza. Wiele jest jeszcze innych ciekawych artykułów w omawianej tutaj książce. Należą do nich między innymi opracowania tworzące trzecią warstwę tematyczną, którą jest problematyka związków literackich w prozie, dramaturgii i poezji. Związki te rozciągały się również na inne dziedziny życia kulturalnego, tj. na balet, muzykę i plastykę. Zajmująco o tych sprawach piszą: Marian Jakóbiec, Bazyli Białokozowicz, Artur Kijas, Griegorij Stiernin, Anna Czekanowska-Kukliń.ska i Swietlana Falkowicz. Siłą tych artykułów jest, oprócz dokumentacji naukowej, wywołanie u czy t elnilk a ref.le:ksji, tej jednej chwil:i zasta,nowienia nad tym wS'zystkim, co kształtowało te tak ścISłe związki kulturalne polsko-rosyjskie, nad potrzebą badania tego procesu i uświadomieniem sobie, jak bardzo mało jest on do dZisiaj znany. Wiedzao tych polsko-rosyjskich kontaktach jest jeszcze nadal ·skromna. J cj zdlążków szukać należy w końcu wieku XIX oraz początkach XX, w rozproszonych po różnych czasopismach artykułach i paru zaledwie książkach autorów polskich jak i rosyj.skich. ,l',ie negując absolutnie wartości tego, co do wiedzy tej wniosły epoki poprzednie, trzeba jednak stwierdzić, że właśnie dopief'o w Polsce Ludowej penetracje tej dziedziny stały się częstsze i nabrały charakteru działalności systematycznej. I nawet wtedy, gdy oceniając aktualny stan badań nad przedmiotem skłonni jesteśmy przede wszystkim skrupulatnie wynotować, częste jeszcze niestety -białe plamy, trudno nie dostrzec tego, co do tej pory już zrobiono. I ch:Jciaż omawiana książka w przyjętej formule prohlemowej, określonej jako pOilsko-msyjskie związki społeczno-kulturalne, traktuje o tak różnorodnych sprawach -od sp:'a w ruchu rewolucyjnego, poprzez balet, muzykę, literaturę i rozwój lotnictwa - mimo tego swoistego silva rerum pozostanie ona poważną czą.stką naszej wiedzy o polsko-rosyjskich kontaktach. Przedstawiona tu książka jest z całą pewnością pożyteczna dla profesjonalistów i amatorów. Pierwsi mogą czerpać z niej przekonanie a potrzebie dalszych studiów nad tym szerokim problemem, drudzy natomiast wzbogacą swoj,) wiedzę w tym temacie. Wydaje się wszakże, że jest to temat interesujący ogół naszego społeczeństwa,a obszerność zakresu problemowego sprawia, że konieczne 5<) dalsze ~tudia w tym względzie. Antoni K a z i m i e r D o p i e r a ł a, Adampol-Polonezkoy. Poznań 1983, ss. 157, i1. Z dziejów Kuczyński Polaków w Turcji, Nie da się zaprzeczyć, że Adampol, osada założona w 1842 roku z inicjatywy ks. Adama Czartoryskiego jest fenomenem. Pisano o niej już wiele. nie przypadkowo też 'W ostatnich latach ukazały się na jej temat dwie książki. Pierwsza to re- �Recenzje 3B porterska relacja J. S. Łątki (Adampol. Polska wieś nad Bosforem, Kraków 1981), druga 'to prelca przed.;tawian.a poniżej. Pisząc o książc'e K. Dopierały nie sposób odwoływać siG do refleksji z lektury książki Łątki Obaj autorzy korzystają z tych samych źró.Jeł, lecz jakże inny robią z nich .użytek. Do ,spraw tych wrócę jednak po pewnej dygresji. K. Do'piera1d pisze (s. 19), iż Adampol był "pierwszą polską wsią, osadą powstałą poza granicami nie i.:;tniejącego państwa polskiego". Jest to, w świetle infOl'macji, jakie posiadam, twierdzenie nieścisłe. Polske wsie, których mie'Szkańcy w całJści lub w znacznym procencie pochodzili z terenu Rzeczypospolitej przedrozbiorowej, bądź z terenów rdzennie polskich pod. zaborami, ~stniały już w XVIII wieku na terenie WGgier. Wszelkie źródła potwierdzają podaną jeszcz·e przez J. Rechmana wiadomość, iż wieś Derenk zasiedlona lOstala na początku XVIII wieku przez 'osadników z terenu Polski. Obecnie jesteśmy w stanie sprecyzow3ć tę datę. Miału to miejsce dokładnie w 1717 roku, co. odbiera paLmę pierwszeństwa Adampolowi. Ale -oczywiście fenomen Adampola nie polega na tym, że jest to, czy nie jest, pierwsza polska wieś poza terenem etnicznie polskim. Fenomenem jest tu utrzymywanie siG polskości w warunkach najzupełniej temu nie sprzyjających. po'wiedziałbym nawet, że były to warunki, w których ,owa "paiskość" nie powinna się była wytworzyć. Wróćmy jednak do porównania prac Łątki i Dopierały. Obie traktują głównie o -dziejach Adampola. Gdy jednak K. Dopieola analizuje zastane źródła' hi.:;tJryczne oardzoostrożnie , to Łątka dzieje "p::>lskiej wsi na·d BO'sforem" pisał częściej sercem niż umysłem. Zdaję s'obie sprawę, że cel obu prac był różny. Rozprawa Dop:erały to solidne dzieło historyka (ale nakł3d 5 tys. egz. 0, znakomi,cle udokumentowane, choć nic czyta się go zbyt łatwo. Łątka napi'>ał reportaż, a:le z ambicjami naukowymi. Dopiero dziś, po ukazaniu się pracy K. Dopierały widać,że zbyt cZGsto ponosila go fantazja, że ni,ejeden raz zabrnął w mało przekonywujące interpretacje. Można powiedzieć, że Łątka w swojej książce utrwalał mit AdampJla, gdy tymczClsem Dopierała. jak sam pisze, chciał "wyjaśnić wiele ni-epJTozumień, które nagromadziły siG w literaturze przedmiotu". I zrobił to w moim przek:maniu znakomicie. Jeg'O T'ozprawa ma ·ogromny walor w sferze faktu historycznego. Mniej in'ponująciJ natomiast wygląda ona w sferze przekazu i interpretacji zj3wisk kultury. Sądzę, niezależ;nie od wyrażonych już braków pracy Łątki, że autor ten lepiej niż Dopierala "czuł" Adampol, lepiej rozumiał jeg:J kulturową specyfikG, trafniej zarysował ową opiewaną przez tylu piszących "polskość" tej osady. Z racji swoich etnograf;cznych zainteresowań z wielką intuicją wyodrębnił ową sferę problematyki kulturowej, którą bardzo mało zajął się z kolei Dopierała. Chodzi tu, dokładniej mówiąc, o sferG życia codziennego, sferę obyczaju, życia rodzinnego i towarzyskiego, sferę etosu grupy. Źródła historyczne niewiele o tym mówią, konieczne bylo zatem sięgnąć do tradycji ustnej. Oddzielenie ziarn.a od plew wymagało zastosowania .aparatu krytycznego, którego nie posiadał, jak się zd3je, żaden z autorów. Można powie·dzieć, że z pewnego punktu widzenia obie prace, chJĆ b,k różne, uzupelniaj,! siQ. K. Dopierała dal wzorowy zarys dziejów Adampola, Łątka zaś nakreślił szerok:e pole problematyki kultury jego mieszkańców. Ale tylko n1kreślił. Konieczne jest pogłębienie badań kulturyadampolan, ch::>ć wcale nie jest pewne. że b.ldacz, konkretnie etnograf, będzie dziś w stanie, wykorzystując na wet wszystkie techniki badawcze właściwe swojej dyscyplinie, na tyl~ poszerzyć bazę źród- �314 Recenzje łQwą, aby w ()lparciu o nią nakreślić obr,az specyficznej kuHury Adampola, Widzę spare trudności takiego przedsięwzięcia, ale wy·daje mi się, że powinno być podjęte jak naj.;zybciej. Czas wyjść poza stereotyp, poza pisane do znudzenia reportaże o "polskiej wsi", poza peany nad zachowaną w niej polskością. Trzeba ukazać k.;ztaltowania s':ę owej Jpo'bJku~ci we wsi, która,' będąc tWOlfCmpewnej koncep2ji pO!litycz.ncj, s{aJa się fenomenem kulturowym. Stała się wręcz wyzwaniem dla badaczy życia spolecznego i kultury. Dziś Ada,mpol, jak wynika zarówno z uwag Dopieraly jak i Łątki, ~Jaje się gwaltownie tracić swój osobliwy charakter. Uświadamia ndm to jeszcze raz, że podjęcie intensywnych badal1 etnografi'cznych w tej wsi nie może być odkładane na CZilS nieokreślony. Chyba, że chcemy .aby Adampol powstal tym czym je-st, tj. legendą· Ryszard I z a b e II a J o oS t, Osadnictwo kaszubskie Lubel.;ki, Lublin 1983, ss. 147, iI., mapy. w Ontario. Katolicki Kantor Uniwersytet O początkach osadnictwa kaszubskiego w Kanadzie, w prowincji Ontario, pojawialy się, jak dotąd, artykuly jedynie o charakterze przyczynkarskim. Dopiero recenzowana praca przedstawia zagadnienie całościowo; przynos·i nowe fakty, stare zaś przejstawia w nowym świetle, prostując wiele blędnych przekonal1. A o'to fakty. W powiecie Renfrew i jego najbliż.szym sąsiejztwie znajduje się do dziś zwarte skupisko ludności polskiego pochodzenia (czwilrte już p:J'k-llen:e potomków osadników-rolników z Polski), glównie kaszubskiego, zachowujące język i obyczaj ojczysty. Skupisko to liczy ok. 7 tys. ,osób na ob.szarze nicco 'Ponad 10 tys. km2. Obszar osadnictwa kaszubskiego zajmuje skraj zasiedlonych terenów tej części Kanady, tj. północno-wschodniej części prowincji Ontari,o. Ka.'iz·ubi byli tu nie tylko pierwszą grupą osadniczą wśród imigrantów europejskich, ale w ogóle pierwszymi oso·dnikami tych obszarów, niegdyś ZJmieszkiwanych przez indiańskie plemiona nierolnicze. Kiedy w latach pięćdziesiątych ubieglego wieku postanowiono zasJiedlić te tereny, na wysłane do Niemi·ec oferty (bezpłatny przydZlai ziem'i!) odljXJwiedzieli kaszubscy mieszkal1cy okalic Bytowa. Emigracja kaszub.;ka miala charakter polityczno-ekonomiczny. Niedostatek Kaszubów był wynikiem ucisku i wywłaszcz€11 na kO'fzyść kolo':llisltów niemieckich. Ponadto ludno~ć ta bvła prześladowana i wy;naradawia'l"a; odbierarno jej ję:zy1k 'i wiarę przod1k6w. Emigranci .szukaJi mi;ej's'C'a,gd'zie rcs'PC'ktrwano by ich pr3Jwa ,do w)--lnan:ia, mowy i tradycyj:nego styl<1lżyci']. Miejscem takim byla Kanada. W roku 1859 przydzielono ziemię w prowincji Ontario pierwszym 14 osadnikom z Polski. Był to początek kaszubskiego (głównie, ale nie wyl<jcznie) o.sadnJctwa polskiego na tym terenie. P:Jczątek istn'enh zbiorowości, która trwLl do dziś. Książka Inbeli Jost jest znakomitym, niezwykle sZ'eroko udokumentowanym studium dziejów osadnictwa k:łszubskiego w p"lwiecie Renfrew. rozwoju owego osadn'ctwa, jego obecnego stanu. Autorkę najbardziej interesowa! okres n'ljwcześniejszy, najmniej znany; okres, wokół którego narosło wiele nieparozumień i nie- �315 Recenzje j.asności. Jednakże, obok informacji o początkach osadnictwa, w .pracy I. J'ost można znależć wiele kapitalnych wiadomości o kulturze osadników, jej przemianach i obecnym kształcie. "Kaszubska grupa k:.wadyj"ka - pisze autorka - choć przywiązana do ziemi i tradycji, ulega p'lwszechnie istniejącym tendencjom ·do przeno'szenia się młodych lu·dz·i do wic'kich metropolii mi'ejs,k1ich. Znaj.dują tam 'p1'<J.cę,Lepsze wa,runki bytu. a zo,ww'iają poza sobą karni{~n,is-tą Zliem'ę ,i u'o-dzinne zagpo·dy". Prnces ten z,J.peWJle je'",t ,nieuC'hr'o,nny. Powiat Renfrew staje się .r,eklfe.acyjny:m zapleczem dla rosnącego Tor'onto. Po w;:;ta ją tu ośrodki wypoczynkowe, ze.społy domków campingowych, tereny myśliwskie i coraz liczniejsze zajazdy. Wszystko to przeznaczone je.st dla mieszka!'lców miast. Rulnictwo na tym terenie, mało korzystnym pod uprawy. dawno już ustąpiło gospodarce leśnej. Dziś turystyka staje się jednym z pod . ,;Ławowych źródeł utrzymania malejącej liczby stałej l'udności. Nie trzeba wiel'kiego daru przewidywania, aby wy'obrazić sobie dalsze lo'sy tego obszaru, do niedawna zapóżnionego cywilizacyjnie, co bez wątpienia miało wielkie znaczenie dla utrzymywana się tożsamości etnicznej i kulturowej zamieszkujących tu Kaszubów. Jest rzeczą niezbędną, aby przed nieuchronnym końcem istnienia kaszubskiej twiedzy kulturowej w Renfrew, zebrać jak naj.szer.sze materiały na jej temat. Materiały nie ograniczające się jedynie do problematyki o05,adniczej, ale wiążące się z całokształtem kultury. Wydaje się, że czas najwyższy, aby przeprowa,dzić szerokie bJdania językowe (obecna gwar'a osadników!), fol:klorystyczne i etnograficzne. Wiele już zresztą z tego zakresu zrobiono (np. J. L. Perkowski, Z. K.:Jmorowski, J. Kucharska), trzeba jednak Zf0-bić znacznie więcej, aby ja.k najpełniej udokumentować ,dzieje kultury polskich Kaszubów na terenie Kanady, zanim grupa ta rozpłynie się w plural.istycznym społeczeństwie tego kraju. Książka I. Jost nie:iie kapitalny 111aterial dla dalszych studiów. Należy żałować, że inne z'.V.arle zbio·rowości potomków osadników .z Pol.ski J1.ied-oczekały .się poóoobnie rzeczowych i kompC't,crl'tmych oprac'owa!'l. Mam bu na myśl~ m. in. osa,dni<C'iwD p:JIsi-::e w 'okol,ic.ach Stevent Point w SJtal:'li'eWisconsin (USA), polskie osadnictwo rolnicze w M.i,s.iones (AI'gentyna), bra,zyl'ij,Sikiej Pa.ranie. Sąd7ę, że s'zeroko zakrojone badania nad trwaniem i przemianami kultury polskiej czy polonijnej zbiorowości emigraCYjnych należy wzpuczynać od podo,bnych przedsięwzięć. Ale, to oczywi.,;te, na nich poprzestać nie można. Ryszard Dzieje Polonii 1983, ss. 500. w Ameryce Łacińskiej, Praca zbio,r. pod red. M. Kuli, Kantor Wrocław Ukazała siG już dziesiąta pozycja Biblioteki Polonijnej wychodzącej pod egidą Komitetu B.lctania Po,lonii PAN zatytułowana Dzieje Polonii w Ameryce Łacińskiej pod red. Marci:la Kuli, potwierdzając renomę .serii. Praca jest zbiorem artykułów, któ~c mogą zainteresować nie tylko historyków, ale także przed.o;tawicieli innych dyscvplin biorqcych udział w tzw. badaniach polonijnych. Tum powstał jako rezultat studiów przeprowadzonych w lat3ch 1976 - 1980 w rilmach prob),cmu ,międzyre-sorto'wego "Przemiany P.o-lonii' /MR/IIIIIO okoor'dy- �316 Recenzje nowanego przez Instytut Badań P.olonijnych Uniwersytetu Jagielloń.<;kiego. Prowadziła je grupa młodych historyków .pod kierunkiem redaktora prezentowanego tomu. Działalność grupy zaowocowała dziełem, któr'e po,sz.erz.a znacznie naszą wiedzę o dziejach Pol·onil w Ameryce Łacińskiej. Jak łatwo się zorientować, znajduje to wyraz w uwagach wstępnych redaktora, ambicją autorów było ·oczyszczenie wieJzy 'o Polonii Latyno-ameryk'll·Ls.kiej z wieloletniego nalotu nienaukowości, polegającego na uporczywym i nieobiektywnym po,akreślaniu pozytywnych stron egzystencji emigrantów, raczej ich sukcesów niż porażek. W licznej stosunkowo literaturz·e na tem.at P.olonii P.ołudniowoamerykańskiej - przeje wszy.stkim - ·dominował publicy.-;tyczny optymizm. Braklo obiektywnego spojrzenia, wyważonych sądów opartych na wiurygodnym materiale, odpowiednio zweryfikowanym. Spojrzenie takie przynos.i dopiero omawiany tom. Pierwsze w dziejach nauki opracowanie całościowe problematyki pojawienia s.ię i two<l'Zenia Iprze'z P.o,]alków w Ameryce LaciiJskiej z.bi(How(}ś~i polollli.j'llych stanowi doskonałą bazę dla dalszych studiów nad kulturą owych zbi'uf-Qwości, ni~ stanowi zaś ich uwieńczenia. I o tym trzeba pamic;tJć poJcza,s lektury po•. ;zczególnych szkiców zamieszczonych w tomie. Ko·ncentrują siG one przede w.szystkim na zagadnieniach demograficznych, .przy pewnym upośledzeniu mimo deklaracji a!ltorów - zaga,d"l~·er1:k,ultury' i j.ej przemian. ·Ograniczen.iem pracy je:9t również fakt, iż prezentowane w niej wnioski ·oparte są niemul wylącznie nu archiwaliach znajdujących się w kraju i materiałach publikowanych zarówno u na3, jJ,k i w innych krajach. Być moż'e, po·sze.rzenie bazy materiałowej a zwlac';zcza przeprowadzenie badań wspólezesnych (trzeba tu d~dać, że szkice ukazują sytu<Jcjc: do cZ<Jsów drugiej wojny światowej) zmieniłoby lub bardziej Upwwo!11ocniloby pewne dość ostre sądy na temat miej.sca P.olonii w strukturze ekonomicznej i kultu;'ze poszczególnych krajów Ameryki Łacińskiej. Zgadzając się z więbzością sądów autorów, ,a zwlaszcza z ogólnymi Z'l1()żen i·ami bad,ań prezentowanymi przez redaktora tomu, mam jednak wątpliwości, czy twierdzenie, iż "generalnie grupy polonijne rysują siG ja.ko sku.pi.sk~ sLd:>e, u.,;yLIowane nisko -na skalach dorobku. materialnego i prestiżu (s. 22)" nie jest nadto radykalne w świetle dość jednak wąskiego i jednostronnego materiału, j"kim po.służyl·i się badacze. W ogóle sklonność do pospiesznego i zbyt łatwego fer,lwania sąC:ó·w zdaje się, w moim przekonaniu, nieco obniżać wartość publikacji, skądinąd świadczącej o niesłychanej pracowitości autorów. Na szczGście nie .';'jdy, lecz zgromadzone fakty głównie zainteresować mogą czytelnik<J. Credo autora wstępu i jednocześnie reda.ktJra tomu zd<Jje siG być wyr<Jź;nie określone w następujących slowach: "Nie podzielam n<Jcj.Jnalistycznej p')stawy, którą często są obciążone badania etniczne. Z mojego punktu widzenia ważne jest, jak było i dlaczego tak było. Ważne są prawidlowości procesów migracyjnych ... Interesuje mnie przede wszystkim dramat ludzi, polegdj<.jcy na tym, że wyniki hemicznych nieraz wysilków nie okazały się do tych wys.il'ków adekwatne. Ze wzglę,du na ~dram.atyzm "ytuacji, którą przeżyli, ci ludzie zasługują na 'Szacunek nie mniejszy, niż gdyby osiągnęli niebotyczne szczyty". Slowa, którym można tylko przyklasnąć. Jednakże w dążeniu do obiektywizmu za wszelką cenę można latwo popaść w skrajności. Aby nie nazwać czarneg3 białym, łatwo można n'e dostrzec szarego koloru i wszystko mieć za cnrnp.. Wydaje mi się, że dobrze zr'obiłoby badaniom Polonią brazylij3ką czy argentyńską dOplSZczenie do głosu zainteresowanych. Wciąż zbyt malo wiemy o życiu i kulturze, świadomości wspólczesnych przedstawicieli owej Polonii. Być może ich spojrzenie na własne dzieje, ich refleksje przyczyniłyby się do wyważeni.;> sądów, które efeme- �317 Recenzje ryczne i optymistyczne niegdyś, dziś zastąpione zOiStały nader pesymistycznymi i ponurymi. Czy prawdG a dziejach i sytuacji socjalnej Polonii da się Q,dczytać jedynie z materialu źródlowego? Dotychczasowe doświadczenia zdają się temu przeczyć. Wśród artykułów na szczególną uwagę etnografa zasługują zwłaszcza rozważania D. Łukasz i R. Stemp10wskiego o polskim ·osadnictwie chłopskim w argentyńsk'm Mis'iones od końca XIX wieku do lat trzydziestych wieku XX oraz art y'kul E. Anu,zew'k;ej o ?o"podarowa1niu PCJ'lon;'ihrazy'lijskiej. Rówll'iież uwagli M. A. Ignatowicz przynasz,\, j.ak i poprzednio wymienione szkice, kapita'lny materiał dla etnografa, a także uświadamiają mu co najmniej dwie prawdy. Po pierwsze, że źródła archiwalne mogą stanowić doskonaly materiał dla analiz stanu kultury zbioL)wo";ci polonijnych (także chlapskich) i jej przemiallo.raz, po drugie, że analiza historyczna -- prezentowana przez autorów zbioru - nie wyczerpuje treści źródel, że przydałoby się tu także analiza stricte etnograficzna. Nie uwlaczając nic hi.iturykom, niektóre interpretacje zagadnień ocierających siG a problematykę etnograficzn,! brzmi'l cza.sami dość za.skakująco, a nawet P,) prostu nai'wnie. Nie jestem przel:o:{:uy. aby .,tradycyjny" konflikt wieś-dwór przerodził się istO'tnie w wa·runkach brazyLijskich w konflikt chi op-inteligent (s. 407). Również teza, iż obrzędowość narodowa zaczGła nabierać nadrzędnego wobec innych typów obrzędowości charakte"LI i że w ,niej syntetyzował siG kulturowy bagaż wniesiony przez emigrantów (s. 410) choć bez wątpienia interesująca, w 'pracy brzmi mało przekonywująco, gdyż nie jest poparta żadnymi argumentami. No, ale w ten sposób ujawnia się pole badawcze dla innych dyscyplin. Dobrz'"' .sie .sblo, że powsLlla praca o niez,miernie szer(JIkim zakresie i ambicjach 'syk;'aczających poza możliwości jednej dyscypliny badawczej, praca obejmująCd nrówno uZleJ'e Polo·nil Poludniowoamerykań.skiej, jak i kulturę i jej przemiany . .Jakn etnograf widzG kontynuację podobnej pr::lcy jako wspólne działanie historybl. socjc}loga i etnografa. Perspektywa historyczna, choć niewątpliwie cenna i niejako po,dstawo\va. wydaje się w pewnym momencie zbyt wąska i ograniczona. R1fszarcl G a br i lici.·L·ilej: l' i 13r z ę k, Benedykt DUbowoki - żucie i dzicl.o, Lublin Kantor 1981, ss. 445, 66 . .Już we wstępie należy zauwazyc, ż·e recenzyjnej rekomendacji nic potrzebują zarów:]') bohakr k.,j'jżki, którym jest znakomity polski przyrodnik i badacz Syberii, Beiledykt Dyb,)wski, a także jej autor, w tym przypadku Gabriel Brl!ięk, profc.'o;· zwycujny, zoolog i hydrobiolog, który napisał wiele prac z dzieJziny hist."ii nauk: ·przyrodniczych. Tak wiGc ·otrzymaliśmy rzecz ciekawą, pisaną ładnym jGzykicm, wncJSzilcą wiele nowych faktów i uściśleń do biograf1i tego uczonego. Dzialaluość naukowa Dybowskiego jako przyrodnika r'ozciągala s.ię bJ'Wiem na wiele dziedzin i dorobek ten jest należycie udokumentowany przez historyków nauk przyrodniczych. Najpelniej informuje o tym praca Krystyny Kowa-lskiej i Anny Miklaszewskiej-Mroczkowskiej pl. Benedykt Dybowski. Materiały biograficzno-bibUog 'aficzne. CZGŚć I (Memorabilia Zoologic.a 1960, z. 5, ss. 99), zawierająca wykaz 343prac B. Dybowskiego oraz 208 'O nim. Ale mamy również l inne książki po- �318 Recenzje święcone tej postaci J 'aż -dziwić się należy, że tak mal,o do o Benedykcie Dybowskim jako badaczu ludów Syberii. Na ten towo pisałem w .swoich Syberyjskich szlakach, ale etnograficzne bowskiego winny doczekać się wreszcie rzetelnego i nal~żytego tej pory napisano tem:lt bardz,l skródokoniania B. Dyim opracowania. Z całą pewnością bowiem nie może zadowolić etnografa takie tylko stwierdzen.ie na łamac'h ks';ążki, że: "Ba!rdzo pow,ażne ;zasłu,~i położy! Dybow;;,kiw dz·;edzi'::lie et.nologii i etnografii. Podróżując po Azji styka! sic: z wieloma narodami, plemionami i rasami LudZJkimi, .któJ'e bardz'o .szczegółowo O'pi;suł w swym Pamiętni!;I", oraz w ,ks,iążce o Syberii i Kamczatce. Najwięcej umania wyrażal uczony dla licznego, prężnego i zarajnego narodu dauryjskich Buri<ltów, najwięc'ej uczucia żywił dla nieszczęśliwych, żyjących wśród wielkiego ucisku i wyzysku, a bardzo szlachetnych wymierających Kamczadali, najgłębiej z.aś przejmował się dol,! bc:dącyci1 już u schyłku swej egzystencji Ajnów. Dybowski za.służy! soię również na polu językoznawstwa. Jako lekarz okręgowy na Kamczatce i Wyspach Komandors.kich dociera! niekiedy w celach lekarskich lub przyrodniczych także na wyspy s<!siednie, należące do archipelagów Aleuckiego i Kurylski,ego, gdzie stykał się z róż,;ymi ludami i plemionami (... ). G!ę'00!kO ubolewając nad 'l,!'.agedi·ą Kamnad:ll.i, Dyb:->\\'s:":i postanowił ocalić prz'ed zapomnieniem chociażby wied:.':£;o jego wymarlym j(;zy,ku i opracować słOWnIk ludów kamczuckich". Nolens volens to zamarkowanie etnograficznych 'zainteres'owań B, Dybowskiego jest wyzwaniem dla etnografów, którzy kreś'iąc udział Polaków w poznawaniu kultur ludowych i pierwotnych świata, powinni w historii tych badań utrwalić ten dorobek poddając go wnikli wej ocenie. Zanim jedtLlk to nastąpi - a z zamiarem takim nosi się ,autor tej recenzji prześl'eJżmy należycie udokumentowan,! na kartach książki 'drogę naukową naszego bohatera, która zak,)ńcwna w OJLldz'lllej P'O'bce w 1930 roku (data śmierci B. Dybowskiego), .rozpoczęła . ,ię po,dcns zeslania syberyjskiego w roku 1"364, póżniej natomia~t wiodła pJoprzcz Kamczatkę, od r~k;J 1884 aż do chwili śmierci koncentrowała się wc Lwowie. Skoro n,t pZJcz,!li{Utej recenzji eksponowaliśmy w książce ,,;zerzej brak oceny etnograficzncg,) dell'obku nauko'wego B. Dybowskiego, wspomnieć zatem najeży, że je,-;t on wartościowy dLI wspólczesnych rekonstrukcji katalogu kulturowego ludów sybcryj3'kich. Bo oto oprócz tego, ŻJe tu i ówdzie na łam,ach książek wspomnieniowych B. Dyb;,wskicgo znajdujemy interesujące informacje etnograficzne dotycz<lce ludów sybery j.skich, to cenna w dniu dzisiejszym jest jego kołekcja etn,lgraficzna przywieziona z Kamczatki, która -aż dziw bIerze - nie doczekała się do dzisiaj należytego jej opracowania. Kolekcja ta, stanowiąca własność Muzeum Etnograficznego w Krakowie, składa się z :]jcznych wytworów kultury materialnej i w naja,gólniej.-;zych zarysach informuje o sposobie żyei,a Itelmenów ,j Koriaków pod koniec XIX stulecia. Ponadto Dybowski zgroma,dził również bogaty mater.iał językowy doty'czący narzeczy ludów kJmczackich - Helmenówi Koriaków - 'Oraz Ajnów zamieszkujących wyspc: SZC:mszu wchodzącą w skł,ad archipelagu Wysp Kurylskich. Zamarkowany tutaj wkład B. Dybowskiego w poznanie języka i kultury ludów Syberii jest wystarczającym dowodem uzasadniającym koniecz:no,ść systematycznego 'Opracowania teg~J dorobku. Na tzw. skrzydełku -obwo.luty recenzowanej książki znajduje się taka jej rekomendacja dla Czytelnika: "Książka przedstawia koleje życia oraz działalnf)ść patriotyczną, naukową, pedagogiczną i społeczną Benedykta DybowStkiego (1833 - 1930), jednego z największych uczcmych polskich przełomu XIX i XX w., żarliwego patrioty, zesłańca sybirskiego, odkrywcy tajemniczej f.auny Bajkału, reformatora poglądów na jej i misy jez,iornej pochodzenie, badacza :przyrody i ludów Kamczatki. �319 Recenzje wreszcie wieloletniego i wielce zasłużonego profesora Uniwersytetu Lwowskiego Człowieka, który do wielu dziedzin wiedzy przyrodniczej wniósł nieprzemijające wartości. Był on w owym czasie jednym z najwazniej.;zych autorytetów naukowych i moralnych w Polsce". Tyle krótkieg() tekstu anonsującego problematykę książki i charakteryzującego jej bohatera. A czytając jLj raz po raz znajdujemy potwierdzenie tych osobistych przymiotów B. Dybowskiego. Ksi'lżka liczy siedem rozdzialów, które stanowią odbicie pewnych znacz'lcych okresów w życiu B. Dybowskiego. Rozpoczynają ją opisy młodości, tj. lat górnych i chmurnych, a dalej idą na.stępujące po sobie etapy życia, takie jak powstallcza służba w latach 1862- 1864, pobyt na Syberii Ii bada[La Bajkału przypadają:e na la'ta 1864 - 1877,pobyt w kra,inie Kamczadal>i w l,a,ta,ch 1878- 1883 i wreszcie okres lwowski obejmujący lata 1834 - 1930, 'k1i,edyto praca naukowa łączyła siG w żyoiu B. Dy'bc'w,,'kiogo z gexą:ą pasją społeczniik:astwa, dzięki którcmu w całej rozciągłości podkreślić należy zawarty w VI roz:.lziale ks,iążki podtytuł "szermierz post<;pu". Takim był rzeczywiście ten Wielki Uczony, który tępił zło, indolencjG władzi znieczulicę społeczną, stawiając w życiu ludzkim na pierwszym miej.icu zdrowie fizyczne i psychiczne oraz uczciwą pracę, niezależnie od tego, jaki ona Ibl'sila char<;kter. Pisał o tym z pasją w swoich artykułach publicystycznych, ganił ,i chłostał brak rzeczowego zainteresowania się władz różnymi spra wami, ważnymi z punktu widzenia społecznego. Był zdania, że zaniedbuje się wychowywanie mlodzieży i dowodził, że naj..-;kuteczniej można na nią oddziaływać po,vzez osobisty przykład starszych, dla których "sanktuanium stanowią: ojczyzna i rodzina razem wziGte". Wiele możnaby tutaj przywoływać aktualnych po dziell dzisiej,;zy polemicznych sporów i publicystycznych wystąpień B. Dybowskiego i żałować należy, ;~e obecnie w tak skGimercjonalizowanych czasach wspólcześni uczeni nie wł;jczaj,j .sic; do naprawy Rzeczypospolitej, a jeśli już to czynią, to często na 'Op3k. W ksiqżcc, któr'l tu omawiam, jest wiele rzeczy pic;knych i udanych. Autorowi należą siG słowa uznania ZG podjc;ty trud i osiągnięte rezultaty. Tak napisać książkę o Wielkim Uczonym może tylko człowiek o niepoślednim wymiarze i głębokiej 'osobowości. Ze takim jest zacny autor, osobiście nie wątpic;, bowiem nie tylko z notki na obwolucie prezentującej go znam jego ważkii udział w oddziałach partyzanckich Armii Krajowej na Rzeszowszczyźnie, a później po roku 1944 jako organizatora życia n:wkowego w wyzwolonym Lublinie. Kto wie, czy te kraj,)brazy własnej młodości, zakorzenione w pamięci autora, dramaty poważne, doświadczenia rzeczy niepojGtych - śmierć, wojna, głód, nie tworzyły wewnGtrznej motywacji przy tworzeniu tej z pasją napisanej książki. Trud autora doceniony przez wydawcę, który po.starał się o ładną szatę graficzną i staranne doprowadzenie dzieła do końca. A już przekonywującym dowodem na to, że kSiążka jest udana niech świadczy fakt, że zniknęła ona z półek księgarskich j.ak przysłowiowa kamfora. Antoni A n n a Łaj m i n g, Młodość - Wspomnienia, Gdańsk Kuczyński 1980, ss. 175, tablic 2. Po ukazaniu się pierwszej książki wspOlffinieniowej Anny Łajmillg zatytuło,watlej Dzieciństwo można siG było spodziewać, że następna książka będzie równie frapująca. Tak też się stało, gdy na rynku księgarskim pojawiła się niejako drug,a �320 Recenzje c.zęsć wSIPo,mniet'1,za'tytułowana Młodość. ·K,sliąŻ:kata ma ,Szanse; stać s.if; b~~t,,€'lere:n p3mię'bn,i.kar'sk,im, 11a mialrę tych jaJkie przed l!aty .stanowily w":pomn'i'e.nia Karola .Małłka czy Augusta Necl,a ukazujące ;przebo·gaty obraz codz;ie<l~ności za,boru prusskiego. A.uto:rk,awslpc,mn:.eń jes ikaslZ.uhską pj'sarką ludowę, IklÓH~jlos o,d dz.ieciń-s·twa związany byl z tą ziemią. Tutaj wychowała sir; bacząc pilnie na w,'zystkie sprawy miejs:c-a i czals'u,- Zafascynowa'r1a ,z.ioemią rodz,;'Ilną, jej historią, ludźmi i spo'scbem żyo1a, kreśl,i ",zel"o'ką panoramę s'wsunków ';;>polccznych, Ipolilycznych ~ go."po'darczych Kaszubs.zczyzny, jej dziec,it'1'slwa i młodości, kiedy Lo s7jukałaswe~<) m:ejsca na tej ziemi. Pisaa-ska swob-Gda, w,spoma"<lnazdo!nośc-ią s.p()st.rzegaJ~ia, czym i tekst 'wO"pomll'ień bardzo żywym. Aźycie to nie należało do la·twych, podobnie jak jej ws.pólzio,mrków. Na życ,i.owej ,dro,dize autorki d7Jia!-(J·s:':: b-ar·dzo dużo. Spadalv ,la n'ą różne przykre dośw-iadcz·enia. I chooiaż wko1mp8lI1·owanc są one w tekst ws'pomnień, nie .stano-w.ią jednak czegoś szczególnie ekspon-(Jwanego. Ot pJ prostu zda wuloby się, że autorka stwierdza fakt: taki mój 1'05. Ta ·opowidć {l wla,;nym życiu utrzymana jest w tonie ogromnego wewnętrznego zrównoważenia i dużej p;Jgody duch'l. Ale ten jednostkowy los nie odbijał się znaCZclCo {}d losu inych pr'o!stych Kaszubów osiudlych na tej ziemi i podlegał tym samym prawidIom wynikajc\cym z p'lnujących tu warunków geo.gr.aficznych i ,pruskiej niewo·li. Ożywienie historii Kaszubszczyzny poprzez zapisane we ws.pomnieniach f.akty i z·darzcnia jc.';t zi:l!pewn€ tą ideą, która zr·odzila się w umyśle au tDI'ki świadomej ważno~ci tego zapisu. Autorka praktykuje niejednokrotnie w tej książce zapis bezpośrednich do·świadczeń życiowych, które rezonują w tych partiach tekstu, gdz.ie pojawiają się pewne ogólniejsze sądy i opll1ie. Jest to j,akby szereg okrążeń tego samego tematu po różnych turach pisars!kiego 'tralktu, w którym zawiera :się analiza re,lliów historycznych i kompc'zycyjny opis kD-ntelks.tów kulturowy'ch, l'osy czlowieka i je'!o wspólbraci. V.~'siPół!braćmitymi są dla auto~;ki jej pobratymcy, Kaszubi, :naród twardy, aml}i1tny i przywiąza.ny d() \Swego ma·tecznika. I tu ,przy okazji przywi,\,zania do tej ziemi wa'rW wS'Pom~lieć o tym, co bardz·o wyraźnie wyzi·era 'Z tekslu wspomnieil. Jest to z'Jrysowana - wy'raźniej wprawdz'ie w Dzieciństwie - jakaś odległa wilZja państwa polskiego,oczekiwania na to pańshvoi wyrastające z tego oczekiwania anlyprus1kie przekonania. Trzeba Lurtaj jednak wspomnieć, że w ujęciu auto·roki ,.Prusa·k" to przede 'W'szycs!lk'i1m urzędnik, nu'uc.zycie! w s·zlko,le, po.siudacz Z!ieI11S'ki,zwany junk-rem. wójt lub policj-ant. To byli przeds'tawicielc władzy.uosu'Jiający silę i przyslowiowy ,,pruski p05łuch". Prosty lud. ni.emiecki współżyjący rz. Kaszubami, to 'po 'pnJ-SJtu są~i€dzi, w ·O'dniesieniu do których aU\(J-rka nic formuluje os'trych sądów :i opinii. To tacy sami ludz'ie, którzy orzą zic-mię, sieją i zbiNają pl'Ony. W tym małym tyglu etnicznym nie l'ysiują -się ja,kieś ,szczególnie \vażne konf!i'kty społeczne. Wprawdzie na len temat niewiele jest i!1Jo'rmac}i wc w-,Ipomnieniach ; jeśli już o nich mowa, to oscyl'ują one wokół ro'dziny' Heringów. Nielatwo jest w grun6e rzeczy ująć w :zwięzłych zda.niaeh charakter i problematykę ksią±ki, prz.ejść p:)prze:z wszystkie warAwy opisywanej rz~~zywislo~ci. .Bo.gactw-o na·gromadz·onych fa·któw c·zy;ni cało.~ć niezmiernie z'ljmuj<jc<j. A.c nuleży \\·spo·mnieć a jednej zasadniczej wa-rs-lwie tej oks'iąLJki,dZ'ięki klórej u·znana ona została za ważny dokument dla etno'grafów zajmującYch siG Kas,zubami. Wa·rstwą lą jesit ,rozciągujący się w tekście obraz życia wsi k;\szubskiej i w gruncie rzeczy :0mu wszys,tJkiem-u poświęcona je-slt cala książ1ka. a czym więc pisze Anna Łajming? Pr.zedewszYSltkim osobie, eo wia,domo; ale i o domu, zwłaszcza o wsi ka·s7.uhskiej, którą :zna, iPi:s:ze też a ISentymencJ'e do 'rzeczy ii SJpraw, które odeszly i które nie wrócą. Niera,z są to obrazy naprawdę fascynujące -nie tyJ,ko z uwagi na ko-ns,tlru!kcję l,iteracką olpisu. Czytając je widzi ~)jr; 'Slpo!ecwośćka'szub:sk'l, jej �321 Recenzje ~prawy j ,problemy. Dobrze pamięta ·autoo1ka rreezy wydawałoby się ·drobne i to zarówno te, które dotyczą jej ·osobi·ście, jak też ·i te, k'tóre odno.szą się ,do ogółu ,połeczności kaszubs:kiej. Oto .np. 'pisze, że raz w tygodniu zjawiał się we wsi "wÓ:z Wirowiós.bego z Bru's po g,rzy'by, przechodzili żebracy, pOlgor,ze,lcy, s'zikla'rze ze szklem na plecach dOtPY'tując się oSItan 'c}kien,domokrążca Knyba, Móre:go kobiety. jak zaws'ze, obstępowały, bo to, co z sobą DosH na plecach, W'szys'tko by im s'ię przydało. ale cóż, (kiedy nie miały pieniędzy. Najpierw wysłuchać musiał, jak "ten agent od tego ognia" ,sromotnie ich osz'li!kal. Knyba często wstawiał u nas połowę towaru i wracał, by prz,enocować, a lpotem r-ustZał w inną5ltronę". Podobn)"Ch obrazów wsi i j,ej życia mamy w k!siążee więcej. BaI'dz·o ,to w.szysit;';0 'ban\',nc, .real,istyclJtle 'i .dzisiaj j.uż ·odległ'e. Stąd 'biJerlJe sw.e ttworzywo 1,i:t€Jf'ackie autorKa, wY'koorzysluje cały dOT{Jhek obserwacyjny .swojego życ'ia i jawi się na,m j,)ko wytrawny 'kronikarz. Uka'za11a przez nią wieś kaszubsIka ,to wieś, w której na każdym Il,ieoma,] kroku ocieramy s.i·ę o ,dziewiięt,nastow.ieczne j-eszcze fOTn1Y go~lPodarowania, zwyczaje i 'obyczaje. Na .szczegółną uwa.gę za'sługuje :podkreślenia maJej Q1twC1I'tościI~ej ,społeczności na "nowe", pochodzące z s'zerok1ego świ'ata. Rzecz to zrozumitała. To ,nowe najczękiej n06<iło pJ.1u;s'kąprowienliencję. a co ,pr'U'skie, to liie Ia'hvo bylo aikceptowa.ne przez Kaszubów, Lepsze ;było wła:SJne, 'pochodzące od dziada 'pra,dziada z wła5'nego go's'poda-rstwa i roO'ZJumia'nego bu .nie tyJko jako z,agroda, ale Kas'zubszc:zy'zna. Wieś Kaszubska rządziła się więc własnymi IPT<1wami, zwyczajami, w której ,gr-omada Ikaszubska rOZJsądzała'>kwestie Slpomne i wyrokowała zgodnie z uświęconymi przez ogół normami postępowania. Ten autentyzm joest1;najcenniej'Slzą warstwą Iksiązki. HOLiCiąga się ()In nie ,tyliko na tZjawiska kultUTy matel"ialncj, ale obejmuje również s,wyom zasięgiem życie Slpołecz,no-duchowe wsi. A poliadto niektó're partie tc'kstu okraszone są .piękną mową 'ka6zubską, tą, która przet:'wala do dzisiaj mimo różnych zawieruch dziejowych, a już wręcz fantaSityczne s<1 listy, !które pi'sane ,były do aultor'ki ,przez jej matkę. Jeslt więc to książka autentyczna swym tematem. Stro,ną '1uteracką tego pisaro:t"liazajrnowaćliiq nie będę. Podkreślić nat'omialst chcę, że nowa iksiążka jec;t wymownym świadectwem, jak teg,o rOodzaju li,teraot,urla ws'pomniemiowa w.zbogaca !i<iSZą wiedzę () złożonych proces,ach 'kulturowych dzi,ejących 'się na wsi .polskiej. \V 'książce lej mamy bowiem przebogaty obraz tej kultury i dobrze s'ię Sl!.ało, że <,trzymaliśmy jeszcze jedC'Jl obraz Ka'lizubszc,zYZJny tohnący awtopsją. Owa m'oz:aika spra iii .j pro'blemów zawa'J1tych w omawia rej 't·u Młodości Ultkanej z własnych '.\i~pl)mlliCI1, może się wydać komu.; malo 'efektowną - 'zwłaszcza jeśli idzi·e a lite,'<icką ",,'artość k'siąż.ki. W każdym bądż razie otrzymaliśmy wariościowy ,za,pb pilm;(;C:l człowieka. 'którego udziałem było to wszyst'k-o co opisał. Z -recenzyj'Jlego obowią";·;u Wlą"ZilITl wiliC tę ksiąi:kę do interesującej literatury trak,tują;:ych I) Ka-szubach Ci) dZ;C'j,l(:h. zwlao;zcza. że do dzisiaj nic mamy syntetycznej książ,k,i lU ;ten temat. Antoni I Z b i g Jl i e iii W Ó j c i k, Aleksander Czekanowski. Szkice na Syberii, Lublin 1982, SiS. 314, ilustracji 57. Kuczyński a ludziach, nauce przYfJorl:ie Przypuszczać należy, że ·nowa seria Wydawnictwa Lubels1kiego poświęcona szikic.Jm a !udziaol:h, na'uce i przyg,o-dzie będz.i-e miała wielu cZY'telni,ków. Ukazały się jUl '.v :yrn cytkludwie !książki ,obrazujące życ'ie i twórczość wybitnych polsikich 21 Lud, t, LXVIII �322 Recenzje badaczy SybeTii. Ni·e:;łabnąc.e zainteres'owa:nie owymi publi'kacjami swi.adczy o tym, jak wiele znaczy dla czytelników poznawanie losów polskich badaczy Syberd i warunków w jakieh k.ształtowały się ich dolkonania lI<l'ukowe. Nie bez znaczeni,a jes't .tu.taj rzetelna analiza tego całego dorobku, której Z· całą pewnością nie zastąpią i.nfo'rmacje ·encyklopedyczne, populan1e artY'kuły czy opracowani.a pos'więccne pewnym wycinkom dzi:ała.lno·śc.i naukowej określonych postaci. Ola refleksje, jakie na'SlUwająs.ię w Zlwiązku z wydaniem kolejnej monografii "-'i ramach tej serii. Jest to ksążka o Aleksandrze CZJokanows:kim pióra Zbigniewa Wójcika. Awtoil" reprezentuje tych sposród ludzi na.uki, którzy, posiadając wniikliwą wiedzę o danym t·emac,ie, po,trafią popu.la"ni.e o nLm pil3ać. ZhLgniew Wojci;;: jes't praeowni'kiem n'3'u1kowym Muzeum Ziemi POlskiej Aka.demii Nauk '\\. Wa,rszawie. Z zawodu jest geologiem i umiejęt:nie łączy badania geologiczne z 'histurycznymi. Napisał wiele prac naukowych i popularno-naukowych z dziedziny geologii, a za'jmowanie się historią .nauki :stano'wi jego pasję równą tej, jaki) je"l dla ,l:ego c ho·dzeni'Cpo gmtach i ta.ternicotwo. Dobrze więc się stal0, Le Ig.eolo,g'zpa'Sją hisrtoTy1ka, a 'przy tym 'grotołaz i taternik, zo'Stał autorem monografii o A. C.zekanowsk im, zes'łal'lcu z ro-ku 1863, .który l;zięki tzl'l.en1tOWi,niezwykłej praeowito ś'ci i .przyjadołom z.umieszkałym w Rosji zapisał się trwale w dziejach nauki światowej. Pomijając w tym przypadku wiedzę gcolo·gic;ZJI~ąa,utor.a,Która pomogła mu należycie ocenić doroobek naukowy A. CzekanO'i.\'sJkiego,myślę, że w:>.pomniane już "chodzenie po grotach i gÓl'u'Ch" miało leż ;,ieba,gatel;ne znaczenie dla oddania .atmosfery w jakiej doro·bek tell kczialtował się. Chodzi tutaj .przede wszys.t'kim o warutI'!Jki geo,grafi'Czne panując'e na Syberii, \\' których baodaez nasz prowadził swe pionierskie .prace. Najugólnicj rzecz biorąc, mamy ,t,u do czynienia z czymś w .rodzaju dos'konalego rozumienia co to Z;llaC .y 'HI-'Sto'pniowy m.róz i :pr'owadzenie w tych warwJ1Ikach okreś'lo,nych badali \\'SI'6(1 dzj.kiej tajgi, z daLa od osa,d ludzkich, bez &rodków lącz.noŚC-i i ;komunLkacji. Tutaj iqeba było być ,zdanym wyłącznie ll1a siebie, na ws.półtowal'zy·s.zy 'Ila .'wojąpasię i upór. Dzięki temu ro'zumieniu tr-eśćk:siąi:ki staje s.ię mni·cj przegad:l!la, ,': ~tórej nieraz jedno ,krótJkie zdani'e, charak,teryzuji)ce wa'runk,i terenowe, daje c,v:ęcej aniżeli spotykane tu i ówdzi'e ubogie opisywactwa aulo'rów tzw. ksiilŻl\k populamo--1l3u;kowych. Obraz ,ty'Ch waruników jest bardzo .pojemny. W jego ·obn;b'e mieSeI "ię zarówno cała his'toTLa pojedyncz·ego życia bohatera ksi']i;ki, ja'k 'też i dzieje podo-bnej mu społeczności sybirackiej, która za zesłanie placiła tej zi'emi j carowi jej p:>znani'em i przybliżeniem społecznośc'i ludzkiej, dzis'iaj, rzec by można, zhumanizo\\~ani,em. Droga do takiego ujęoiatemaiu nie była prosta, a,ni ła'tw3. PrzygC)'towywał się autor przez wiele lat, bowiem już wc:ześniej w licz;nych artykułach zctjmował się osiągnięciami badawczymi ludzi ,pracujących w szczególnie trudnych wa"unumch po1i<tycz;nyc,hj terenowych, 'ZwY'kle n.a wygna!liu. Książ.ka Z. Wójc.~ka jest :petna ocirnies'ień, lpełna ,głębokiej zależności myślowej od jego ro'zJ.egłej 'vied:zy w temacie, prostuje ona pewne mity-l<ege.ndy związane z Syberią i osobą boha-tera ,książki W.5'zys,tkie tezaJety książ.ki powstały w opa'rciu oneteIn)" war3?Łat n.au,k<O'wyo 'dosikonałą ori'entację w literaturze, zarówno polskiej, jak i obcej. Otr,zymaliiŚill1y więc mon01graj'ię, której walory ,pozllawcz'e i !\vychowawczc "ą ogTomne. 7 -Przejdźmy zatem do falktów. Otóż już na w:s!tępie obala Z. Wójcik mit - :pod którym powstawał kiedyś i autor rt;'ej recenzji ja1koby wIadze Oddziału Syberyjskiego Rosyj's!k,iego Ce:sarskiieg'O Towa.rzystwa Geograficznego w lrk,uc:ku wnosiły og,romny wkład IW organizację badań przyrodniczych i elnograficZil1ych :prowa,dzonyC!h :przez !POlsilóch Izesłańców na Syoorii. Okazuje s'ię, że jest to ".yliko �Recenzje 323 pól prawda. Owszem, Towarzyslt\v·o interesowało się tymi badaniami, nieraz je inspi'i·owalo. Ale np. w odniesei:niu do osoby A. C:zekanowskiego uściśla autor ten lakt, pisząc, że tenże w więks.rości wlasną pracą za'rabiał na życ:ie i możność prowa·dzenia działalności na'ukowej. Rzeczą naturalną j€'S't, że Towa;rzyslwo w Q!kre:~lony SipOsób iinte'resowalo się tymi lu,dź,mi wi,d;ząc w tym także i interes dla s'iebie. :\'i·e tn-eba jedn<.ok przec.eniJać r.oiZITli,aa-6w tej ;pom,o.cy. Jej char;<.lIkler był j'OOL"'akbardziej o·s·obowy, aniżeli instytucjonalny. To wlaśnie osoby .związane uczesitnictwem wc wladzach Towarzystwa, C'zęs'to b,łl'dzo wplywvwe oz racji pełnionych wówczas s'!anowis.k w u'I'zędach syberyjs!kkh i instytucjach wojskowych, pomo'c taką o'rgan1zowały, co ożywiało życie na Syberi!i, za co Moskwa da·rzyla ich należytymi względami. Konkretyzując, pomoc ta wynikała '7A1pewne częściej ze względów natury pralktycznej aniżeli humanitarnej. Wiadomo bowiem, ja.k bardz·o 7ie-mie syberyj.slkic .pozbawiQ'ne były :in'Leli.gencji, nie mówiąc jlUż iD ludziach pr:zygotow;<\!nyC'h do had,\)'[ na'U1kowych. Skoro więc w gronie zesłańców znajdowali SIt'; taocy, ·którzy zdolni byli do prowadz·enia talkich badań, dlac:zego więc nie mi,ano im poma'gać. :;,kor·o i tak ich wiedza w konsekwencji przynosiła korzyś,ci tej władzy, która 7;eslania te (jekretowala. Powróćmy jednak do głównej tematyki ksiązki, sikładająciej się zdwLizasaodćliczych części. Pierwsza dotyczy kompleksowej bi·(),grafii A. CZekaJl'O'.vski'ego, w której spro·sl')'Wa.no wiele mylnych sądów i opinii zaikonenionyc.h ',t; ,dotychczasowej litera,turze jemu poświęconej, Jak w zwierciadle odbijają się VI niej ,,'szys'tkk etapy życia tego badacza, który poło'żył niepodważalne zasługi do wiedzy o ,geolo·gii pewnych obszarów syberyjsIkich. Na ma'rgine5'ie tychza.s<\,dni'czych badali pvczynił także A. Czekanow~ki pewne 'obserwaocje etnogrlafic'z,ne j języ:k{)'we, a 'ich OCC'lly do'k,cnał G. M. Wasdewkz w arty,ku!e Etnografis::eskie nabljudenija i lin0wisticzeskie zapiski .1. L. Czekanowskiego, wchodzącym 'VI slkład pracy zbi·o.rowej 7atytułowanej li. L. C::ekanowskij. Sb.ornik nieopublikowannyc/t materialow A. L. C'::c!;anowskij. Sbornik nieopublikowannych materiałow A. L. Czekanowskiego. Stati o e[jo nauc::.noj rabatnie, pod red. S. W. Obrucziewa wydanej w Irkucku w 1!162 roku. O sprawach tych m~urkuje tylko Z. Wójcik W swojej książce, a szk·oda, bc·wiem ich pełniejsze omówienie s·tanowiłoby jakże wa:r!ościowe dopelni.enie do llau.kowej biografii tego badacza. SądzG, że ki·edyś trzeba będziJe przybliżyć czy1elllikowi p0!'Skiemu .te elnograficz.ne spostrzeżenia A. CZelkanows:kiego, podobnie jak ;cla'cje dotyczące kultury .J.a'ku,tÓw zawa.rte we Wspomnieniach o podróży !ll.eksandra Czekanowskiego na rzece Olenek w 1875 roku, pióra Zygmullrta Węg!o.wSlkiego, który uc'zeSltniczył w tej wy.prawie. Wspomni€lniia te ·a:ru'kowane są w całości w omawiDnej książce. a ba:rd'zo pobieżnie potra!kto'W,ał je Wito,Jod A.rmon w s'\\'oim opraeowaniu pl. Polscy badacze kultury Jakutów, w którym to aa'bilralni:e roz"trzygał pewne :-lprawy, na co wska:zywał,em w recenzji tej pra'cy 1. Tutaj przy okazji podnieść należy jeszc.ze jeden błąd za,warty w pra,cy W. AI1mo:na. tym razem dotyczą(~y rękopisu Z. Węgłowskie,go. Błąd ten .prostuje Z. Wójcik n<1 łamach ~'.vojej książki. Chodzi tu między innymi o lekst tych Wspomnie71" przedrukowanych przez W. DyhowsJkiego w jeg'o wspomnieniowej 'książce pt. O Syberii i Kamaatce, Lwów 1900, które zdaniem W. Armolna są pełniejS'ze o'd rękopisu .znajdującego się w zbil()'l'ach O=łineum we W·rocławiu. "Po po·daniu przyikła,dów dQtyczących ;różnic w tekście Armon uz.nał - pis'Ze Z. WójciJk - że wersj.a Dybow~kiego jest ,pełniejsza i głównte na jej ,pod<;ltawie ;przeprowadził .aIllalizę interesującyrch go l A. Kuczyński. reeenzja z pracy: W. Armon, Polscy badacze kultury Jakutów, Monografie z Dziejów Nauki i Techniki, t. CXII, Wroclaw-Warszawa-Kraków-Gdańsk. publikowana na lamach "Ludu". t. 61, 1979. 21' (w serii:) 1971 �324 Recenzje lre~cj. W .pewnym stopniu zatem, będąc bardzo hlb'ko od ustalenia prawdy o rzekomych ,dwóch wersjach, auto'r ten zOSlt.ał.zwiedziony - podk'reśleni'e m'oj-e - autorytetem obu n azwis'k. Zupełnie nieoczekiw.a.nie źle odczyta] date; na n;ko:pis'ie, przesuwając jego .powS'tanie o pięć la!t. A 7Jatem jego uwagi {) pracy W. Si'cros'zew"kie,go 2straeiły zU'Peł!I1iemoc a·r~um€'ntu". Ty1e lnajogólniejszyc·h uwag o monografii poświęc·onej A. Czeka.nowskiemu. ze ,zcz,ególnym zwróceniem uw,,)~gina pewne waTto.:iciowe dla etnografa nowe u,iwlenia Z. vV6jciika dO'tyczą~e Wspomnień Z. Węg]ows'kiego, które są ka.p~talnYlffi źródłem tra'k,tująeym o e'tni{)lgrafii Ja.kutów. Aby jedna,k możl'iwie pelnie za,re,kc:melndować ją czy'lelni:k,om wSIpomnieć jes'zcze należy o części dru.giej, gdzie zes;tawione zostały sZikice biografie,me badaczy Syberii ,po'dąż.ający'ch szlakami A. Czekanowslkie:go. Jcs't więc w .niej ·umowa o Janie CZJCTsk:iJm, Leonardzje Jac-zewslkim, K.arolu Bohda!no,wilczu, Ko.nstantym W'OIosowicz'u, Wł'Od:zimiefZ;u Oborucziewie i Edwardzie VQln To,lIiu. Oni w.szyscy bylipr.wde w:szY.''!kiom kon tynua,toram i d zticla g.eo·lo.g,icznE::gona Syberi'i roz:po·częl-ego przez bohatera omawU'nej k.siążJki. I IW konicc rzc::zą właściwą je:S1tstwi,erdze~1:ie. że 'silą 'tej ks,iąLki, oprócz szeregu uś'ciślcń i spoS/trzeżeń sprostowan lub Zig-ol.anowych fakJtów z bio~ra,fj.j A. CZClkanowslkiego, jes1 wywoła'nie re.fleksji. To wszys:tko bez wą'tlpi'Cnia decydu.ie o .iej wartości Antoni Księga liuSltrował humoru ludowego. A ,n·d r z e j C;z e c 7. Kuczyń.ski Pod reda'kci<l n,mkową D o r·o t y S i m o n id e s. o ,t. Warszawa 1981. 8° ss. 292. Niczwylkle lżywe W o.slal.nich lataoh ba,dania folkl'l>rys·(yczne owocują WCląZ .nowymi dokona,ni,ami i to zarówno w poslaci rozpraw m(:<llograficznych, s'!udiów ja';':; .i ,różr:ego rodzaju edycji tcks,tów ludowych. Poważne ,osiągniqcia w zakresie przygotowywania talkich edycji pos'ia,da opD;!siki o 'rodClk naukowY,stworz:ony przez prof. Dor.o,tę Simonides, wybitnego ba.dacza folkloru w",pólczesnogo, autorkę S'zen:gu. zillaczących dla nau'ki prac naU'kowyeh oraz '<lntnlogiitek:i'tów ludowych, m. jn. Benl śmieszne i ucies:ne, Gadka :::a gadką. 300 poduA i o)Jowie:;ei :: Górnego Slqską, Skarb [Jarncu. 10 Humor lue/owy Słowian .::uchodniell. N~lj!10WSZa, do'syć ,,.pękata", bo licząca 'okoł,o 30 arkuszy wydawni,czych antologia przygo·lowana podrcda'kcją Doroty Simonide's, u'kazal<l'le; nakbdL'm Ludowej Spółdzielni Wydawnicz:c>j w nakła-dZCi 40000 egzemplarzy. a wiqc ja.k na nasze 'm·oŻJiwoŚci wcale :porzyz"\''v'oi,tym.Gndzi się w tym miejs<:u zazIK1C'zyC.że dzię'ki li:"ilonym s:ta'raniom j s er-dcc-z'!1cj trosec W Sipamniarnej firmy wydawniczej ,otrzymaliśmy ju<: szereg zrna'komiC'ie przygotowanych anto]·ogii;oI0 ki·]:!.;:l tytulów: Strachy na smugu. Bajki. opoc::yńskic (1974); A. NC2'€'k. Demony. ]Jurtal; i i stolem!!. B(tEnie kas~ubskie lcu:skiej, dania (19,7). Niewyc::erpany (1975); r;rod:iel-lskiej tatr:::ańskic KS1ięUll (1976). humol'u Kumotry ludowego (a'ut'noka ws>tę<pu,.koJmentarzy, 'Chodzi tutaj 1,canlja, Pctersbu.rg dzbań. i Polesia o pracG 1896. W. (1976); Baśnie Zbójnicki diobla. ::iemi dar. OpowieŚCi miilskiej, Polskie ludowe smoleń.skiej i słowackie Slqska mohyopowia- Opolskiego jes;( dZ'1ełem zes:pol,u\v s'kla dz:ie: D'Jroo!.a Simonide.'i pi·ec,za ,na,d całością edycji), Janina Haj.dou'k-NijakmvSieroszewskiego pL .Jakuty. Opyt ctnograflczeskogo lssledo- �Recenzje 325 s'ka, TerCl:>a Smol,ir'!Slk,a. Zawier;a ona 427 'tekstów Ir'e!pT€:zen'bującyoh, Igdy ,idZ!.1eo wyznaczni'ki gatunkowe, struktury ,proza1tof;Slkie umownie nazywane aneg,doiami, facecjami, kawałami oraz szeroko pojętymi ,opowiadaniami. Spoiwem, który łączy ('we toks'ty w jednącało~ć, jesot tutaj humo'r, "spo,ntanic:ziJ1a, żywiołowa i nie ikClll-' trolowana dz·ic-dz'in.a twórczości ustnej". Humor ten, jak trafnie zaluwa~a Dorota Simo,ni,des, "najczęściej i .najdQob~tni'ej dmorLSltJ'u;jesię w Ikawałaoh, f.acecja;ch, a.ne'gdotach, dłuższych humoresikiach czy dykteryj:kach" (s. 5). Wi·'lidomo powszechnie, iż stosunek zbieraczy -czy .bad-aczy Jolkl'oru do opowiadal1 komicznych był przez d~wg'i czas ,niechętny; posta'wa talka wywodz,iła się z okresu romantyzmu, 'kiedy to w folklorze szuikano przede wszystkim w arlto.sci irleowo-mol1alnych, patriotycznych i narodowych, w -k,tóre humor'csJm była T,aczej ubo,ga. W t,ej sytuacji, jak ,ni'ec·o ironicznie zauważa r.eda,ktoTika :ks'ią2lki, "opowieść komiczna ;;.t·a,nowiła wówc.za.s ,podziemie fo.l'klolfu". Gdy l.i<ięma Ina uwa,dze p~:rwyżS7e s·twierdzen.ie, dochodzi się d<l przek<lnanba, iż Dorota Siunoni<des wyratnie dowarlościoowuje opowiaod-ail1'iehwmorystyczne, anegdotę, która jeSit dla niej "gatumki,em wyją,~:koW() podatnym na uws-półcześl1Jienie, aiktualizacje i dopasowywanie się do każdej apolki, środowilSlk,a i sytuacji" (s. 9). Doro1ta Simonides, jak to wynika z uwag wstępnych do Iks'ią;ijki, postawiła przed sobą .nLczwy'kle trudne i ambitne zadanie: ,dać czytelIJJi'koWli w m,iarę typowe tCtksty z wSlzystkich regionów PoLs'ki, ·i to teksty dawniejs'ze jak i wSlpólcze.sne. Gdy j·dzie o "dawność", au torika nie wykracza poza wiek XIX, wychodząc ze slu:szr:ego chy'ba założenia, że tekSltys;ta:r,sze wSlkutek bariery jęzY'kowej, arch3lizmów kulturowY'ch i do~ć zawiłej fonmy, są dla ws,pólczesoneg'O·czytel'nika "ma~o !komiczne lub ,zgoŁa niezr,ozumiale". Przelkonalni'e to wydaje się słuszne gdy się weżmi.e pod uwagę fakt, iż książka wyda,na ,zlostala z myś.lą o ma:so'wym odbiorcy, a nie badaczu-folkloryście. W poszukiwaniu oclip<JIWiedniego dla oa11:t-ologii"materaIu" sięgnię<to do wielu zlódel, m. 'illl. do zbiorów Kolberga, "Materiałów Antrqpo,logic:zno-A,r·cheo'}ogic-zmych i Etnro·grafi.cznych", "WisIy", wyzy:slka.n<l niektóre tek >ty za.pisane .prZJez L. Maliw)wSlkiego, J. S. Bysotronia, K. Nitscha, S. Bą.ka, A. Saloniego i wielu 'iruny.ch. W C'ntologii zdecydowa'nie dominuje humor ws(półczesl!lY, co .s,tanowi kolejną zale,tę ks;ążki. Dorota Simonides dążylado 'Slpr-o,stania w alntologii trzem wymogom, wysuwall1.ym,przez wielu współczesnych foliklo.rystów: a) by prezentow.ane teksty pochodZJiły z ,n.Lebwdzą:ych wą':'Pliw-ośCi ź,ródeł; 'b) by cechowały je "koffiii.zm i aortysltyc:zne walory przekazu"; c) by uw.zlędnić w.szystkie regio'l1y kraju. Realizacja owych za.mier.zer'! nie zawsze okazala :się możl'iwa, bowiem nie każdy te'ks.t dał :slię "podporządikować" wSlpomni·alllym .klrytedom. Niektóre tek'Sity kaszlubs'kie czy inne, jak s'lwimd:za au-lork.a an:to,lo,g,ii, okazały 's'ię mało komiczne Lub mlalo komunilka,tywne. W tej sytuacji zdecydowała się ona, i chyba slus,znie,na "pre.ierowani1e względów estetycznych przed tOp0graficznymi" (s. 8). Okaza~o się, iż dwa pierws:ze wymagania naj pełniej real'izuje humor śląski i <ln też został w antologii wyra żnie uprzywlejowa.ny. Na szczegóLne podkreślene zasluguje f.akt, ż bardzo wiele tekstów ś.ląskich ukaZJuje :się po ł'<1Z pierwszy w druku. Zos.tały on€ z.ap·isane w latach sześćd:z~e.s,ią~ych ,i .s.iede.mdZlies'iątych. W:ś.ród za,mLes:zczonY'C'h tekstów śląski,ch pJI:CIa.d 150, co łatwo 'Sprawdzić w wylka,zi-e Źiródel, z.ostało utrwallonych przez DOT'otę Si:ffioniaes. Wohręhie 'alntolog.ii za.sltO'sowano ,llIumerację teksitów według z.asady numerous currens, jednalkże ,ulkladają .Si;ę {)Ine w .pewne z.espoły wyznaczo'ne p~z.ez motyw (wątek) i zo;s'tają ws.pa'rte -o ni-ezastąpioną jaik dotąd systematykę Aarnego Thom- �326 Recenzje psona. Zbiór otwierają opowiadania (1 - 9), które D. Sima-nides zaHczyla do bajki komicznej mającej l-:iezwykle odległy mdowód, bo sięgającej czasów antycznych. Dru£ą grupę twolrzą wys'tępujące często w folklorze po,J,skim tzw. bajk:i ,o głupim Ix.tworze (11 - 24), niekiedy diable. Szczjeg6l:nie często pojawia s'ię tutaj wątek zawodów chIopa z diabłem; w opowiadania,ch ze Sląska w miejsce diabla wprowa(hony zostaje górnik. Są to opowiadania wyrażające odwiecmy konfli'kt "dobra" ze "złem". Kolejny zespół (25 - 79) to opowiadania osnute na k:1l1wie pewnych opozycji, napięć czy sporów społecznych, ro'dzą2ych Siię z odmienności postaw, zachowań i ty;pów umysłowoŚCi ("my" i ,;oni"). Tutaj dosyć wyraźnie slychać echa ':ąsiedzkich :sporów, wc1Ś!ni,wzajemnych a'l1'imoz.i'i i megalomanii dzielnicowej czy ,.parafialnej". Do'Syć liczną grupę tworzą opowiadania humorystyczne zgrupowane wokół mo,ty'wu par rnalżeńsrkich (78 - 145) z niezwykle ciekawym tekstem nr 148 o dobrej żonie. Następny zespół (146 - 165) to kawały o głupiej babie, niezwykle żywotne w całej Europie. Kolejne g'rupy tematyczne: złodzieje i oszuści (164 - 229), s.:częśliwe przypadki (231 - 250), kawały o głupcach (251 - 267). duchowni i służ.ba YCJścielna (268 - 324), łgarze i łgarstwa (325 - 338). Konstrukcja werbalna zadecydowała o wyróżll1iiern:iubajek łańc'UsZikowych (339 - 352). Osta'tnią glrupę opowiadait 1worzą teksty ·tematycznie róż.ne, nie dają2e ,się zamklnąć w klasyfikacyjnych sehem", tach. Tutaj m. in. znalazły się 3Jnegdoty (kawały) z życia górniczego, reprezenr,ujące f'olklor robo,tniczy. Książkę uzupełniają: wykaz źródeł, indeks motywów i wątków, słowniczek trudniejszych wyrazów. Lektura opowiadań humorysrtyc;znych zamieszczonych w antologii Dorroty Sin1a-nides inspiruje do "l'ielu przemyśleń na tema'tistoty komizmu ludowego, jego różnych odmia,n, typów, jego zróżnic.'owania .ś-Todowiskoweg,o i regionalnego. Prezentowane czy'telni,kowi opowiadania i humoreski rreprezerntują sobą modele pewr.ych sytuacji społecznych, w których śmi,ech jest formą poznawania, odkrywarnia i opanowywania rz·eczywis,tośd. Ludowe, humorystyczne spojrzenie na świat często odbieg,a od uta,rtych schematów i stereoltypów my'ślowych, proponuje irnne rozwiązania wielu sytuacji, zaskakująco odkrywcze. Humor l'udowy ma przeważnie cha.rakter pra,l§matyczny, zmierza do konkretnych rozwiązań, r'a,d i przestróg, rzadko natomia'Sit bywa zabawą dla zabawy. Niesie też z sobą głębokie przekonanie, iż mądrość ludzka, spryt, dowcip, inteligencja to narzędzia, dzięki Iktórym człowiek jest w s'tanie pokonać wszelkie przeciwnośC'i Iosu. I wreszcie uwaga ostatnia. Trudno nie podnieść faktu, iż omawiana tutaj ksiązka posiada lniezwykle staranną szatę g.raficzną, zlnakomicie wkomponowane w tekst ilustracje ko,lorowei rysunki oraz ba,rdzo interesujące rozwiązania typograficzne. Trudno się przeto dziwić, iż jeslt to już "pozycja" praktycznie nicos:iągalna J:<: rynku wydawniczym. Władysław E d war nad polityką d Koł o d z i e j, Wychodźstwo zarobkowe z Polski emigracyjną II Rzeczypospolitej, Warszawa 1982, Hendze! 1918 - 1939. ss. 291, Studia ił. W okreslie od 1871 do 1913 roku z terenów, z których z czasem powstało Odrodzone Parlstwo Polslkie, wyemigrowało na stałe ()k. 3,5 mI. ludności. s.zacuje się, że z zaboru pruskiego wyemig.r·owało 20% ludności, z zaboru austriaekiego 13"/0, a �Recenzje 327 z zaboru rosyj'sikiego prawie 110/0. Są t'o l:iczby ogromne. Masowe ruchy Jn'Lgracyjlne na przełomie XIX i XX wieku były pOI:ężnym i brzemiennym w skutki zjaw~skiem społecznym. Nic więc dziwneg'o, że rządy klraj6w, z kt6rych wyjeżdżali emi,g'ran('; craz tych do 'k'tórych zmierzali, musiały prohlemom migTacji poświęcić wieje vNagi. przyjąć w solo'Sunkudo nich okn'eś)one s.tall1'owislko. Przykładowo, do pierws:zej wojny światowej rząd amerykański, mimo pewnych f,ucisków wewm;trznych, ułatwiał emig,rantom osiedlanie się na swoim terell1ie, Polityka USA wzglGdcm emi,gracji była niezmiernie liberalna, a :pęd ,do tego kraju h;dności europej-slkiej wręcz żywiołowy. Kr,aje emigracyj,ne (m. in. Roosja, Au'S'tria i :-';iemcy) mialy do zjawiskacmigrracji zaTohkowej stosunek C1mabiwaJentny. Z jed:'ej ~troł1Y emigra'cja rozwiązywała wieje pr,oblemów. z 'któryani od dawna OOry!ka110 się hcz;;iku·tecz.n-ie (przeludnienie 'Wsi i jej postępują<:a ra,dykalizacja), zdr'u,giej jednak żyvviolowe ruchy emigra,cyjne de:zor.ganizowały ,gO'siPOdarkę, pozbawi.ały państwo rekruta i1tlP. Pal1stwa z,a!borcze w za'Sa.dz:i.enie zdobyły się na prawne wregulowan,ie zj.<lIW,islkaem.i,gmcj.i. Em.iglf'Cl'wano, w zaJ.e:żmości od c,zasu i miejsca, Ie~;alnie (to dość rzadko), bądź ,półlegalnie, al,OO i w ogóle nielegaln:ie. Opinia s-połecze11slwa pol:s1kiego wohec emigracji była podzielona. Widziano w niej sza1nsę dla przeJ.udnio.nych obsz,,,"r6w np. GaHcji, ale także lękano się osłabienia polskiego żywiołu na terenie np. zaboru rprus1kiego. Pol.itycy Ireprez,entujący interesy obszarni,ków byli przeciwni odpływowi taniej siły roboczej, 'kręgi postępowe natomias't uznawaly emig'rację z,a zło konieczne i w,zywały do alkcji roz,tacza11'iaepicki nad emigrantami. W istocie, -pows,tawały or.gani'Za<::je zajmujące s'ię tyml problemami, uchwa.].ono akty prawne biorące emigranta w obronę przed nadużyóami, ukazywały się pisma adresowane do ka·ndydat6w na emigra'nt6w, pełne dobrych 'rad i zaleceil. Wybuch pierwsz'ej wojny śWliatowej odsulrął na k,jjka la't zagadnienie emigracji na plan dalszy, ale przecież s,am pr'oblem pozos'tał. Z nową sJłą, w innych już jednak w.aI"U'l'1'k,achpo,litycznych, ujawnił .się w Odrodzonej Pols,ce. Ks:ążka Edwarda Kołodz,ieja stanowi niezmierni:e pasjonujące studium emigracyjnej -polityki wła,dz II RzeczY'Po"spo\iltej, .na przestrzeni ponad 20 lat. Polityka ta. choćkształ'towala się róż·nie w rÓŻll1ych o!kresa<::h, miała jeden trwały element. Trafia w sedono autor pisząc: "kolejne rządy II Rzeczyposp01itej, nie będąc w ,stanie zapewnić wszyslLk,irn swym obyw.atelom pracy i chleba, widr-dały rozwiązanie 'problemów względnego pn-eludnienia 'kraju w masowej emigracj,i". To ,dążenie n.u!b·afiiał,o na zmien.ione już jed,pa'k c,ta·no'W,i!s.kork.rajów uilTIlirgracyj,ny'ch.JeŚl1'i '11'iCd:z]ysię one .na przyjmowanie emig'rantów, to w i'lośoiach ,ograniczonych, dalekich o,d nadziei tych. którzy wemig.racji widzieli możl,jlwość f01zw;iązal1JiaweWlnętrznych problem6w Polski. Jakkolwiek emigra'cja z z'iem ,polsiki<::h w okresie ,ffi'iędzywojennym była o wiele niższa niż życzyłyby sobie tego kolejne rządy, to przecież i ta,k w tym czasie na emigra<::ję za,rorbkową udało się pOlna,d 2,2 mI. obywateli, z czego ok. 610/0 do krajów europejskich i ok. 3£% ·000 krajów zamors'ldch. Nawet uwz.ględmają::: reemigrację. dość z,pacz:ną, straty migraocyj1ne PO'Lsk,iwyniosły 'oik. 1 mln, osób. Ozna('1.a to, że II Rzeczpo,spolita wyzbyła się tylu właśnie obywateli, na ogół najbardziej ~rężnych, cZYl'nych zawodowo. Miało to określone konsekwencje społeczne. R7ądy II Rzeczypospolitej, z powodu npieszale przebie~ającej reformy rolnej. borykały się z przeludnieniem wsi pols,kiej, jej postępują('ą proleta'ryzacją. MiliollÓW zbędnych rąk do pracy nie można było skoncentrować w słabo rozwijają-:ym ,,;~ przemyśle. Powstawały zatem fantastyczne plamy kolCl'nizacyjne pols'kim elerr:entem chłc,ps'kim obszarów Ameryki Południowej (BrazyHa, Argentyna, Parag- �328 Recenzje waj), czy Afryki (Ang'ola, LiJbcnia). Obok ni'ch, niemo':iJliwyCh do zrealizowania, trwały niemal codzienne S!po'ry z krajami 'iffi'igll'acyjnymi, które miały ,na celu uzyskani,e ffi'iejsc pracy dla tysięcy cm~g'rantów polskich we Francji, Ni'emczech, czy Kanadzie. Rządy II Rze·c-zypospol,itej mi,ewały osiągnięcia, a'le po,nos'iły ~..akże Iklę:.ki witych bOja,C'h,,g'dyż 'syt'ua'cj,a ,po,Lsk'i,ego'emig'ranta .z'lileiał,a sci,;le od ,s\\'ia'lo'Nej koniunktury, a ta była w okresie rn:iędzyW'Ojennym zmienna. N~e waham ~ię nazwać kS'iążki E. Kołodzieja pas.}onującą, choć jes't ,przy tym solidnym,dOlsikonale podbudowanym materiałem. naulkowym s,tudium. P:rzynosi ona ogroffilną i'lo:ść materiałów faklograficzJDych, i:nformacj i mało lub wręcz z:upelnIe njeZJnanych, wygrzebanych z archiwów ambalsa,d i m'in:icstenstw. Awtor chętn;e p:m;łu'guje się tabelami, ,których uważ,ne sbudiowanie ,daje doda:\ikowc infoJl"macje. Uważam pracę E. Kołodzieja za jedną z IPodlS1awowych oll"ktur .mo"gących posłużyć do zrozumienia dz,iejów s.polec.z,eństwa pO'ls'k;j,egoII Rz:eczY'PoSiPoIHcj.,a zwlaszcza polSlkiej wsi, klónadawala ok. 60% em~grantów w tym o"kres'ie. Opi'erając się ,głównie na urzędowY'ch SItatystykach autolr niic mial pełniejszej moż!oiwości ustosunkowania slię do problemu :niere.jcstT'owanej ,emigracji nielegalnej, :Lp. do Niemiec czy Stanów Zjedr.oczonych. Zdaje mi iS'ię, 'i'e jesli ,chodzi o te ostatnie, 'to ~stnieje możliwo'ść o'kreś,lenia - przynajmniej w przybl,iż.e.llJiu- 'ilosci Po!a;ków, którzy .przybywali do USA :nielegal'nie. Otóż, wyjeżdżający w okTesie międzywojennym do Ka,na·dy emigranci (;poJliotykaoi'ffi'~gr.acyj,na teg·o kraju była ·bardziej liberalna), niemal na~m~nnioe pr:t'elkraczaH .nie'l'egalnie gnanicę Sta.nów Zj'edlloc~.onych. Wielu z nich zostało w USA :SlChwytany'ch ,i deopDrtowany<:h ,do P{)łski. Ślady tych zdarrzeń bez wątpienia ZJnaj.dowa,ć się muszą w -dokumentach za'rów'lo pols'kich, jalk ·i amerykańslkich. Wa,rto temu zaga,dnieniu poswięcić więcej uwag:. Wydaje mi się również, mimo c,ałe~o uznani.a ,dla ,pracy E. Kolodzieja, iż z~rzytem było zamykanie jej naS'tępują:ym, nieprawdz'i'wym w świetle empirii twie'rdzeniem: "Złikwi,dow.an~ wychodżstwa za'r'ob'kowego, tergo bolesnego pl"'Oblemu spole='J:igo, możliw,e było jedyni·e 'W ,dr'odz·e zasaiCllniczy.chzmian Uostl'ojowych w polsce". Sądzę, ,że 'wychodiź'S'lJwio,z.a'robkQ'we,legal.ne, 'bądź jeśli iPaó'stwo pl'a'gl1'ie problem "rozwiązać" adminilstracyjnie poprzez zakazy - nie.legalne. je-srtzjawi:stkiem bardzo 'SlkomplikQw,au1ymi trwalYm niezależnie o'd ustrojów. Istnieią liczne teorie na'Uikowe mające na celu wyj'<lJśnieni.e, dlaczego ludzie miogrują. Godne uwagi są zwła,szcz:a Iteo<ri'e pullpush (przyciągania-wypychania), 'teoTia de:: yz:ji czy socjaLnej równowag'i. Teorie te, lącząc motywacje ekonomiczne z Ipsycho'logicznymi, 'zdarzają $oię aowodZJić,że w.gad.n.i'enjom em,igracj'iz.arobkowej n"llU'ka sw.iaLow.a, a ,i iPoJska bez wąLpienia ,także, ,poświęDi w p.rzy;szłośc-i c'o ,najmniej równie duż5 .\1'\\;1<\,'."i. Ci) dcłychczas, a może nawet 00 wiele więcej. Zagadnienie to ma ·dziś, ZWhlJSZc~aw świetle helsińskich us'taleń, wymi.a'r ·równie pohty.cz:ny, co i ekonomiczny. W ka,żdym razi'e pr'oblemu m~gracji ,zarOlbkowych, w s>ka1i świaltowej, nie dia I~ię zbyć sloganem. Są to jednakże zag,adnienia wyJkr,a'czające .po'la problematykę podjętą IV znak'omi,tym i godnym .poleeeni'a stud'ium E. K'orodizieja. Ryszard Kantor Wspomnie,nia chłopów powstańców 1863 roku, Opracował, przedmową i komentarzem oIPa1trzył El i g i u s ,z K o z ł o w:s:k i, Wydawnictwo Literackie, Kraków _ 'Wrocław 19'83,ss. 285, ·PolSlkie powstania narodowowyzwoleńcze za'owocowały 'dziesiąVkami, ,tysiącami Eawet :pamięt.ników, 's-pisanych przez uc=tników histOlrycZil1ych wydarzeń. Stano- �Recenzje 329 wią one w;l'żne źró,dlo ba,dawcze, wydane nieJkie,dy w Ispoil"ych na'kla<C!,achs1tanowią intereslującą lekture dlla szerokich ,rzesz czyte1Jniików. Pamięini1ki chlopów-ucz€'stników XIX-wieczmych wal'k 7Jbroj:nych o wolność naszego ,kraju należą do rzad!kości. .'~ie o'ZJlacza iooc'zywiście, że chlopi w w<l'1ikach tych nie ucz:cstn~czyli, cihoć wiadomo, że utracona Rzecz.posp:Jlita bardziej była im ,ma'cO'chą niż matiką· Zarówno p.ows1tanie LiSitO'pa,dowe j,aJk i Styczmiowe upadło 'głównie z !powodu nie 'rozwiąza'nia przez jL'gO organizat,cil"ów 'najwa,żniej.s'zej kweS11:iiSlpołeczll1ej ub:egłego wi€'k,u na tereni'e zaborów;kwestb chłopsl!l:'iej. P'ows.tal1li,e LisiolPa'dowe prz,esz!l) dl) hist()lri'i j,alko zryw szlacheClki, który nie prZlC'wdził się z powodJu hraJku rozwiązań slpolec.z.noprawnych w wojlnę ludową. Ni,e s!iało się nią również PoWS'tan-ie Styczniowe, choć radY'kalne ug,rupowanie "czerwonych" z,dalwa~o liobie Slprawę ze znacZlen'ie ,reJ.mm agran1ych dla przycią,gnięcia do ,powstania ,mas chłOipsikich. Bo.IeSlily prohl,em upO'śledzenia ch ł<Jipów, potencjalnych obrońców .ojczyzny, Ich llls'ka śWlia,domość 'n.arO'dowa ujawniały się najiba,r,dziej podcZlas wa.,llk na.rodowowyl.woleńc.zych. "Ko,rdii'aln 'i cham", g,orz/kie dai gahcyjsikiie.j ,irabacjoi", 'po,lsiki chłolP na uslu.gach r1o,syjs'kiegociemiężyciela, od<z!ierająy IPoleglych powstat'1ców, dono<S'zący {) ,'clcha,ch poW'siahczych oddziałów. J,alkżesz to bO'II€:sne.Tralgioczne konsekwencje egoizmu klas1owego ;polskliejszla1chty, ,która ':;miala .s,ię uważać ona i tylko ona za naród. Wspomnienia chłopów powstańców 1863 roku w o-praocowaniu E. Kozlowlsik,i.eg'o są l'ek>l;u'rągodną uwa.gi i reneks<ii, malte'rialem Ido ZlI'ozum'ioenia zło'żoności procesu nabywania przez pO'I~ki lud świaldo'mol;~cina1rodowej. Zawierają ,one wszystkie znane chłopsJbe lpam.iętniki z o'k,resu PowsILania, Stycznilowego. W-szys.t:kie cztery, z czego dwa w 'ogóle przez chl'Opów nie pisane. Autorem ,króLkiego ws<pomnienk\ o,bej:mUJją0ego kiUka epizodów z <czasów pow,tanu,a jest Jall1 Ci'sz,e'k, chłop z Czarn€lg'o Dunaj,ca. Mając 16 lat opuścił gimnazjum bochcńsikic i udał 'się do wojsik :pows.ta !'l czych. Odbyl krótką kam:.panię, a po 'f ozpros'Zel1Ji,uoddz:iału ,przeikroC'zył granicę ,CliUJSltTiadką. ZapoZiI1a1 się z więzieniem,slką,d uciekł, ,by znów walc'zyć. Ranny dostał s!ię do 11liewo1i i (wst.al wywieZliony na Syb:or. Wrócił !po ,k'i·lk·u !'aJla'eh - j,ako pod'danyau's'ta'lj,a~'ki - w Ifamach am,nestii. Był znanym dZliała'czem 1"uchu ludowego na Poodha-lu. Z ko'l'ei w tomie umies1zczony Z'O:siałwłasm{),ręczn:i,e napj,s.a.ny życiorys Ma:rcina Remibacza, urodzonego w Szczurowej 'kolo Brzesika. Część tego ży.c'iolrysu 'Z'3wiClra i:1.teresują~e informacje 'z pobytu autora w GOSdZCZY, obozie Lu'dwilka Lang>ieWlicz<l Ol'az ~pizody buteWlne. Trreci 'pamięllni<k, cihyba najbardziej interesujący, jC':;;t relacją Ignaeego Jana Dry,gas,a, paif'o':Jka ze ws'i Zimna Wo,da w pow. krO'loszyt'1S1k.imw Wi'ellkLm Ks-ięsltwie F-oznat'1slbm, s,pisa,ną przez W. Zakrz,ews;kiego. Ukazuje ona działania wojenne pOldczas powstania widziane oczyma s'zeregą:weg,o uczestnika, ,a także okres więz.lt'i1ia Dryga,sa w Cytadel,i, ,mi,es,iące ślectzt'wa ,i katOlfIgę. Dzięki :intehge:lcj,i tego nieuc!ZO\l1egochł'opa, jego zmysłowi oohserwacji, pOwstal,o dZlieło godne uwagi, ciekawo zarówno jako dokumenthi'SJtoryczny, jalk i pasj-o<J1ująCa Iektura. Pra'ca zawi'era wiele szczegółów o !kulturze ludów syberyjskich, wśród których Drygas przebywał wieje Jat. OSlialinie opracowanlie, którego bohaterem jest Bartloo<mi,ej Nowak, zwany potocznie BapUkoioem,chłop z Jaksic w pow.i1nowroclawsJkiq, 'olfgall1izato'l'chłopsikiego po's,pc,Jitego 'rusz'E'II1iana tym o:szarze, budzi sporo wątpliwQlŚci. Nie jest to p:rmjętnik, lecz opis -dzialalności Ba'rtka .na ile prawdziwy? dany prrez Mail"celego Kuj.awę (Połczyhskiegol. Zawiera interesują~e fragmel1Jty obr.a'Zuią-e 'st<o6'Unekchłop6w ctopowSllani,a, ale też strony peIne nudnych i mętnych wywodów, niez:byt wią- �330 Recenzje żące się z głównym bohaterem. E. Kozłow5lk,i <:hyba zjbyt zawierzył warto'śei oopracrowania, nie dokonał s!krMów, w wyrl-~kuczego teks't ten, sta,nowiący .połowę tomu, \\'J1Taź-nie zawodzi czyt,e1nrka. Choć uczestniczyło w Powstaniu StyC'zlniowym wielu chłopów, t·o udział ich uie o:dlpo,wiadał .rzeczywistej .siłe, Jatką stanowili. Prz.eważali hcz·ebnie wśród warstw zamiesz'kują.cych .zabory, lecz ni,c czuli się częścią na,rodu. Byli s:tol,,;,rn:kowo łatwym materiałem ·dla zaborczych mani,pu1acji. PowS'tanie Styczniowe upadło, gdyż .nie przeprowadzHo siG w ruch rz,eczyv.riście narodowy. Miało jednak ogromne znaczeni,e dla dalszych losów zarówno chlopstwa jaki reszty narodu. Było wielkim krokiem na drodze bu,dowania chl«ĄPSlkiejświadomnśoi na·ro.dowej. PosuniGda Rządu Narodowego' w kwestii agra.rnej, choć nie z.<l'<;ialyzrcalizowane,:mdY'kalizm "czerwonych", a.gitacja wśród chłopów, wszystko to złożyło ,"ię na ·ważne dla przyszłości doświadczenia. Mógł n.api'Sać .po 1864roiku bohaterski generał Ha'U'ke-Bosa-k: "Teraz jest Polska, ojezy.z.na nasza, nV'·dy nie zginie! Teraz - .są Palacy! Nowych 5 mWonów! A więc Polska jest i będzie!". ]\;;:i:ał na myśli falkt, iż 'Oto .nastąpił czas ,przeł,omu, po:ruszyły się masy ludT:Je, poznały swoją sHę i one to w przy'S'złośc'i przejmą na swe b~U'lk,iwalkG o niepodl~glość ojczyzny. To.m ,pamię1:mJiików chlopSikich z Powstania Styczniowego uświadamia na.m, j.akie siły tkwiły w n:aro'dz'Le, lecz ujawnia ·nam ta'kŻJe f.alk;t, jak 1mudno było je U!Duchomić w ówcz,esnych wal'unikach SIPOłeczno-polityc.znych. Ryszard Wspomnienia o Ignacym Solarzu "Chrzestnym", wybór i opracowanie Ni'ierzwińska-Szybka, przedmowa opatrzył J. Chałas,iilski, szawa 1983, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, ss. 426 Kantor Zo fia War- "Ohraz Uniwersytetu IJud-oweg·o Sola:rza - ·pisze w przed:mowi€ do omawianego tomu wspomnień i artytkułów J. ChałaSlińs'ki - dalek,o ·odhiega od dzis'iejszego pc,tO'cznego rozumienia uniwersytetu ludowego utożs.amianego z ~nstytucjami upowszechniania wIedzy, szerzenia oświaty wśród dOf'Olsłych, zwalczania analiabety:zmu i popularyzowania O's:ią.gnięć .nauki. Te e],eme:nt y, w mniej,szym lub więk's'zym zakres;e, występo.wały również w UL Solarz-a. Idea uniwersytetu ludowego w pojmowaniu Solarza była jednak bliższa koncepcji uniwe.rsytetu - uni1)ersitas - jdko '.vspólnoty umysłowej niż jakiejko1wi'ek ~ns'tytucji sZJkolnej nauczającej [... J. W koneepcji uniwersY'tetu ludowego Solarza zawierała się i·dea polączcnia pracy fizycznej i pracy umysłowej, idea przeciwdziałania utrzymywani,u się 'i umacnianiu :nte!'igencji jako osobnej e1i,tarnej warstwy społecznej". Pi'erwsze uniwersytety ludowe powstały w polow:ie XIX wieku w Dani'i a pncsl.czepioll1'o je na po'lski grunt w roku 1900. Były to instytucje preferujące dZlat:Jność wychowawczą; ioch celem bylo k.sztaliowanie ludz.kiej O!sobownści, a nie dO'starc7anie ~nf()rmacji. ZnaJkon;'icioe i.deę ·uniwersytetu l'udowego, w warunkach polsIkieh, ~'(;haraktery:zował sam Ignacy Solarz pisząc: "Wiejski uniwersytet ludowy chce uczynić z chłolpa czławieka samo,dzielnej myśli indywi,dualne.i, pragnie by chlop pOZJbył się duszy pańszczyżnianej, a obudził w sobie tę da-ut:.ą, drzemiącą, uczYl1lł �331 Recenzje ja \v{jjną, czującą "wą go'dność, rrówność :s,połecz:ną, świadomą swych wartości chłops'klch i zadań", Wiejski Uniwersytet Ludowy w Szycach pod Krakowem, .z którego nazw,} ~ojaJ'7.Y się działalność Ignacego Solarza, został powołany do życia w 1924 rOiku przez Zw,jązek Polskiego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych. Do jego pows'tania przyczynili sIię główni·e Aleksander Patkowski - 'pedagog i społecznik OiI'azEUlstachy NO\vickL zn,nvca dUllskłch uniwersytetów ludowych i tłumacz słynnej książki .'\, Hollmanna pL Uniwersytet ludowy i duchowe podstawy demokracji. Na dyrelztora uniwersytetu powołano inżyniera agronoma Ignacego Solarza, syna chł,;pa 7 okolic Jasła, Okazał ~ię on właściwym człowiekiem 'na właściwym miejscu. Uniwersytet w Szycach istniał do 1932 f'oku i ze względu na radykalizm glro"la pedagogicznego uległ lilkiwdacjL Nie załamało to Solarza. Założył w oparciu o młodzieżowy ruch ludowy (Wid) uniwersytet w Gad, w powiecire przewo1rskim, który stanowił kontynuację poprzedniej ,placówki, Dopief'O woj,na ,i 'olkupa<:ja [olożyła kres is,tnieniu ~Tip.i,kiego Uniwersytetu Orkanowego. Niedługo później, bo na początku 1940 r()(;L:, 'stil ł Sol'arz wezwany Ina przesłuchanie w siedzibie g'cstapo w Jarosławiu. Do u,;·; nit' :pst znane ani miejos'ce, ani data joego śmierci. Na prezentowany tom składa się bardzo zr6żnicow'any materiał. Mamy tu wybór pism Ignacego Solar:za, które dają wyobrażenie o jego ideach, o celu je:go pracy i o meto,dach. Obok tego zamie:sZJczone zos:tały wspomnieni-a bliskich ws.p6łpracowniJków "Chrzestnego", w tym także jego żony, Zofii Solarzowe:j, org:lllIlato"id zajqć kulturalnych w Szycach i Gaci, autorki słów do szeregu pieśni śpiewilnych podczas okupacji przez zbrojne oddziały chłopskie (BCh). O placówce prowadzonej pl zez Solarz.a, o metodach dydaktycznych tam stosowanych, a przede wszY9nkim o nie:powtarzalnej atmosferze, jalko tam panowała, wiele dowiedzieć się m·ożna z licwych i serdecwych wypowiedzi wychowanków. Uzupełnieniem pracy są wspomnienia ga.clkich ludowców oraz wybór wypowiedzi pis<arzy, pedagogów i spółdz:ielców na temat działalności Solarza. Mamy tu m.in. wnilkliwe uwa,gi Aleksandra Kamińskiego, Leona Kruczkowskiego, J3IU Wiktora, Hal,ilny Górski'ej :i wielu inny.ch zJllanych pos,taci międzywojPrll''''5'o życia kulturalnego, Pracę zamyka z,est.aw Hstów adresowanych do IgaaccF(o i Zofii 801anów oraz KandeIarium życia i dzialallności Ignacelgo Sola:rza, autorstwa Tadeusza Pilcha. Ten wszechstronny mater'iał stanowi kaipitalne źródło do z['ozumienia roli, jaką odegrał VI proceslie emancypa'cji polskieg'o chł,opa I.gnacy Solarz i jego uniwer'sytet. Ic.ea, aby "wprowadzić masę ludową do czynnej i głównej roli twórczej w nowej historii" stanowiła w koncepcji Solarz'a :i innych działaczy ludowych po-dstawę budowy prawdziwej demokracji. I dziś, po wiełu doświa,dczeniach hilstorycznych, nie straciła ona nic na wartośc,i. Omawiana pra,ca nie tylko stanowi i~totne źródło do poznania idealogii kulturalnego ruchu ludowego; stanowi także gotowy zestaw wz'orów konkretnych dzi:ałań, ukazuje dobitnie, jak należy wychować świadomeg'o swoich zadań, swoich możliwości i ograniczeń działacza społecznego. Ukazuje także, jaką rolę w kształtowaniu współczesnej kultury wsi winna odgrywać przeszłość i tradycja, w odpnwiedni sposób adaptowana w procesie ksz:tałto,wania świadomej i niezawi'słejo'soboVlości ludzkiej. Wspomnienia o Ignacym Solarzu są hołdem złożonym pamięci i czynom wybitne«n działacza Iudowego ruchu kulturalnego. Treści w tym zbiorze zawarte me straciły nic na aktualności, przeciwnie, zdają się nabierać nowego wymiaru, stają siG. a może po prostu zawsze były, treściami wspó!cze.snymi. l. Ryszard Kantor �332 Recenzje J a n'u (lraticzny, IS z Z d e b' 'k i, Cmentar.~ zasłużonych WarsZ'awa-Kr,a!ków 1983, ss. 92. iI. w Zakopanem. Przewodnik bio- Parafię w Zarkopan€'m utworz'oJ:1J()w roku 1845, a jej pierwszym probil6ZCZ"lrl zO."tał 'ks. Jó:z;e!' Sl'ol.arzczy'k, "ĄPQ'3Wł Podhala". On -to w rO<ku 1848 na -gru,n-cic of,iarowaJ!1ym -przez Jana Pęksę załJożył pierwszy cmeI1itaQ',zw Zakopamem, ,:mzywany często "Pękslowym Brzyzrkiem". Na c:mentatrz'U tym spoczywa kil/kuset 'stalych mi,eszkańców ZaikopaI1i~go oraz kiJlkudzies'iędu przybyszów, którzy zaurocz'Bni Tatrami s,pędzHi lata u lich ,,;'tóp, :by w !końcu ."poc-ząć ,Sł11C1m wie:::z,nym ·w ,ich bliSlkości. J·eS't w Polsce -tysiące eomen'lauzy, niektóre z n-ic-h sta'ly 'się .na'rodo wymi satl~tu:lriami, a ioch :z;uaczeJl!iepodkreśl'one z'ostało falktem 'Uzrnanlia je za zaby,tki ,kultury. Od 1931 roku za;by'tki'em !kultu.ry jest talkie Istary c,mentarz zaJko'p'iańslkli.,lilia;k'torym od dawna chowa się wyłącz,niJe ludzi 'zasłużonych dla tregionu. Istnieje pouadlto drugi cmenliarz w Zakopanem, zalo-iony w ,roku 1908 'i tam rÓWlnież nie brak grobów lud'z,i wybiitnych (KIlimek Bachleda, Mieczyslaw .swiC'fz ,i in,), ludzizwiązanych z d'z,i'ejami Zakopanego. Wa-rtoby również opracować .przewodl1ilki po tym cmentatrlJu. Jaik w1laldomo, z zamiarem .opm.cowa<ni'a ffiOlllJografili sta're:go z.u;kopiui1's·k;e,go (:rnentarza -nasriI s:ię dł-ugoletni dyr-ek'Lor Muzeu.m Tai:rzaJisk:iego. niezapomniany .Tulius·z Zbolfowsli{i. Z,erbrał om wiele i:nleres'ujących mat,erialów biogl'afkznych i choć 'swojej pra'cy ni'e ukończył, ,to prz,eclież ZJOst'awił Inastępoom przetarty sz]:a,k. S'kifomna objętościowo l'ecz bogalta w ltreść Ik.s:iąika Janusza Zdc.bosikicog,:stanowiąc'a rodzaj pr-zewo<dn~ka biog-raficZlnogo, upierając srię na dolk,on;a.nj'achJ. Z;bo,rowo;lkiiego. W. Paryslk,iego, R. Tal.ews1kiego i wielu ,inu1ych zJIlawców dz.iejów kUlIlury Zalkopar:-ego, stanowi waŻiny kpok na drod:'"e do 'Opracowania wyczerpują2ej monografi,i zabytku tak ważnego dla ;po,l~kl~ej!klul,tury. Aut'or ujął w 'kil<ku-dlJiesięciu bi'o<grr·amalc'h, :pOiPI"z~d'zollly·ch królik'l 'his-t-(Jiriącsam:2go cmentarza, około j.edrną trze.;::ią Złl1.anych,nam -dzJi:śz n-azwi's:Ka i dolkonail ~m.urłych, ,po'2howanych na sta,rym -cmentarzu w Zlafkonanem. Są wŚTód nich 1PO'.sta<:ic bik :znaUlle, ja!k Stanisł'aw Witkiew,ilcz, Wła,dysław Orkan czy Tyt,UJs Chał'urb:iils1ki; Ind7Jie, którzy trwale zapiSlClli sóę w ,d.zJiej.ach!kuLtury -ogóIno nalwduwe-j. Są także postacie o lroan-dzeregionalnej, bądż nawet talki'e, które ZJlia;nesą jedynie wytrawnym s,z,pera<:zom miłośnikom ,dzi'ejów Za!kotPanego. Na -cmenta'l'zu ,pochuw:.mo wybitnych artys1tów, śmiałych przlewocbJl!iików ;gólrrsli{i'ch,praoowi<tych lUld~JZ<l1awcow, \V ybri-tnych~pO<TtO'wców, skrommych l-erkairzy,dzialaczy towarzystw rc-gionalnyc'h, ,1 także oia'ry gór. Wszy,,<:y oni, choć w rówym stopni'u, tWOJrzyllidzieje Zarko.pa,nego, tPJ w pewnym oikresie ·kruHura.llnej stolicy PO.l::;Jk.i, zwanej .nie bez przyczyny "Polsi;{imi AternamJi". Zarkorpane pr-z'eżylo w -ciągu stu I,at oszałamiający awans. Stało SIę Z z.abitej deskami, ubogiej góralskiej "diiedzliny" mekką a,rtystów, by w na'szych już <:zasa.ch stać się chyba il1ajchętniej ,i najl<i.cznriejodwied.zarnym let,n,isik,iemfi zimowisk'em w P,uls<:e. OczywiiŚcie można 'się "S'P1i,eraćczy ruiekierdy zbyt s1króbowy .sposób ,prcZ!entowania przez au,tora pClszcz,ególny<:h po.st.wi da czytelnrikowi wy'oibrażeni,e o ich ,roli w ży~iu kultuI'3illnym i spolecznym da.neg'o okresu. W :molim przekona'niou autor na ogół, co nie bylo z wielu względów pr'o.s'te, prawidłowo rozmieścił akcenty, .najwięcej miejs<:a pośWlięeając tym, którzy byli rzeczywistymi budownriczymi legendy i 'Wielkości Zakopanego (Chałubińs'ki, Witkiewicz, -ks. Sto'l-arczyk); lnie .zapominając jednaik o wybitniejszych przedstawiCiiela<:h gÓimlslkkh rOldów - soli tej zie·mi. J. Z,debsiki ;zręczmi,e pOisł,użył s,ię cytatami z Htemocrk.ich·dzieł przybl<iżając w ten �333 Recenzje :,posób czyteln'i'kow:swoisly na'slr6j, :ni,epoiwlat'zalną .aln1o;s·ferę s,ba,re:goZ:a1bolpanego, kt6rego enkklwą po dziś dZli·el'ljest cmen,tu'rz na Pęk'sowy;m Br:zyŻ1ku. Dzięki omawianej :,siążeezc'e,za.wieTającejtaikże iplaJl cm€~"tarza oraz 'Sizereg Uuslracji Iprz'edsta\Viają~yeh n3'grobk i (nie<któf€ z >D,ich.~ą prawJd:d'Wymi dziełarmii 'S'ZtUlki),c,zyteJnik będzie mógł lepiej pOl'us:zać się po tym, lak drogim sercu miłośnika Zakopanego miej'cu. Oczekując na wyczerp'ującą monOigrraf:ię ,sta,r-ego za'k'opiańSJkiego cment,arza z wiejkim uz.naniem. także zasrzatę edytorsiką, ,powi1tać nałeży jej Z1\viarstu'lla,biog":lficZlly przewodni;k JaniU's'ZklZdebs:ki,ego. Ryszard Kaplic:ki, fiuury i krzyże pr:ydrożne tyzm Diecezji Ta'l1DOWiskiej19,83, t. r na terenie diecezji tarnowskiej: Kantor Schema- tek!st, 's, 789,1. II ilu:stracj~ 11477, Kapj,lez.ki ,i ik'l'zyżc przydrollllc 'S;} wY'marZ'Onym tematem zali.n>teresO'w.ańws:zy>St;;:ich milo~nnków tnłdycyjnej kultury lu,doowej. JednaikŻ<e 'wZO!l1O'WO opracowanych materiałów jest w ,Ht'era'turze tego przedmiotu ba,rdzo niewiele. Wciąż [1!ie za:stą.pio.na ks'iąż:~a Tadeus-z.a SewerYll1a, Kapliczki i krzyże przydrożne, 1958., jest w .lej dziedZ2irti'e:prawdz.i'Wym wyjąVkiem. Cały szereg o,gólnych o:pra,cowań pojaw.iający'ch ;;;ę glównie w "Polskiej Sztuce Ludowej", zarysowuje jedynie to .z.a,gadnieJJJie!i to do'~ć JragmentarycZJn.ie. Zdecydowany bralk olpraeowail 'obszerniejszych o większej szczegół()wo~cii niż chociażby Katalog Zabytków, powoduje duże trudnośc,j w poznaniu tego temaitu. Na tym tle oma'Wia.rua 'pozycja jest publiJk.acją zUlpełll1iewyjątkową i bez wą1.pie,nia Slul':1iesię wielkim wyd.aJI",z,eniemw 'tej idZli'edz:i:nie. Dwutomowe o!pra.cowanie jest wym:iJk:i·em's:zel'oilw :przepr'owa,dzonej a!k,cj.i,inwentaryzacyjnej, no i przede wszY'stkim w'ielik.i'ej pas'ji ikrs. Jana Rzepy. Dostrzegł on l doccnił przydroż,lIe kaplicz:k i jako: n'ierozerwa,1nc ,elementy pol's'kj'ego :krajoprazu. cdhicie :'.\'órczego ducha i upodcbail aTtyl'itycznych ludu Ol'az wyra'z jego żarliwej 1':ialY. CaL :it;C'ja .ilnwe'lltaryzacyjna z3,pob:iec ·miała bez,powro1inemu n,i,;zczen.iu wielu obiek tÓ\\' i uwrażJ'iwić ,;zerOlkic 'rzesze spoleczeós'twa oraz :księży, pracujących na terenie diecezji, aby swojącp.j'eką objęli ró'Wnież !i te "." pomniki wiary, sztUfki 'i hIsturi:". lmventa,ryzacja pnzwolila dotrzeć niemał do wszystkich ·ohic!któw 'UsY'tu'cwanych l:a tc·renie diecczj.i .i uzys'kać mak;Jimum 'Od nich !imJorma-cj.i. Roz,poZJlano s',:ereg nieznanych dotąd zabytków oraz wiele nazwi!srk twórców ludowych, Zwrócoj'C uwagę :la z::p::mnialne. 'opuszczone .i Tliiszczejące niekiedy pamiątki 'ku'lt,u. Zebra:1C materiały. ,które wydano w dWÓCihczęściach tekst ,i 'ilustracje, uporząd;;'Jwano i przygotowano 'Wedlug nast<,'pujLlcego schemat,u: -- pod \\'Zglqdem t.opograficznym z alfabelyeznym podz.iałem dekal1'ató'\",', .- pod \\'zglqdem rzeczowym wyodl'ębn'iając różne :kategDTie ohiektów: Ika,plic·e, kapliczki murowane w ksztalc-ie slU!pa, ,kap !'iezki 'drewn'ia'lle w kS'zt<aJci~ 'slup'l. k:lp'.:Cz;,jszaJ'kmvc, 'ka,pUcziki ina po,stument,a'ch, ,k,alpliczki w skale, kapliczki groty. figury, krzyże, 'krzy:że-fi,gury. Czę~ć opisowa 'zakol'lcZ'CJ'Il;ljest ,dodaVkO'wym'i i:n,formacjamli na temat w~z,e!l'iunków Trójcy :iw., Chrys'tu;~a, Matkii BQ,;k,iej 'i 'Pos'zcz.eg6lnych świ'ę'tyeh, które ma}duje: siq przy 'dwga'ch j .polachdiecezji ta.l1now~k'iej, a nie uwzg>lędn:iornych w poprze- �334 Recenzje dnim podZia1e. iRoz,pai,rz,ono tu :posągi, hgurkli, ;płasko.rz·eżby ,i obrazy, nieinóre 'ilustrując, co daje możłiwość poiZ!l1atnia.najczęściej slpoty:kanych przedstawień i.konog.raf1cznych. Tabela prezentuje również zestawienie statystyczne występowania po-szczegó-lnych form. SkoiI"O'widzartystów 'i ifz·emieśl.nikÓw :wwie'rający ok. 800 ;l<1Zwisk or-a'z skorowidz miejscowości kończą 10m L Część iluSltracyjna popr;zedzou1a jest ws1ępem dr Mariana Kou'nC{:'kiego ,)raz l;ctą bi:bliograficz,ną. Zaprezentowana ,dokumen'tacja iilu:si,racyjna - 1477 fotografii, obrazowo uzmysławia og.ro1mzebral1ego mMe'riału. W hist'ari'i naszych za'inlereSJOwail tym 7.:I.gadn.itniem nie było dotąd tak bogai,ej poZycji. Mowa więc śmiało pow-iedzie6, że pra-c.a 'ta,wY'oana alalkia'd<..'IITI KUirji DiecezJalnej w Tarnolwie,zważywszy na minimalny nalkład 1800 egz., jest zupełnym "białym ,k,r-uk,i·em"na pólkach tych srzczęśliwców, 'którzy ją posia,dają. Imponujące bo·gaciwo mater.ialów dos'kona.le opra,cowanYCih 'i wyda'nych ,q,Uir)wić może wspaniały, godny naśladowania przykla·d ,j dla innych diecezji, a na pewno -dla istniejących, dysponujących ,s:z.erszy.l11i śr·odka'mi ,i możlliJw·ości,,~' i'lSlyiucji naukoIwych. Wito/d PrZeW0?1l1,i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bf21bdaa9671ab4e2c85db318a5162ef.pdf ebbb3da6bd77a1012f5cbd8f5e966e95 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1881 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1745 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1984 t.68 Description An account of the resource LUD 1984 t.68, s.335-414 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 68, 1984 V. KRONIKA JAN ARNOST SMOLER {1816 - 1884) Sto lat mija od śmierci Jana Arnosta Smolerja, a pamięć o tym wielkim działaczu łużyokim jest wciąż żywa nie tylikJ wśród Selribów łużyckich i we wszystkich krajach słowiańskich, ale i w całym świecie. Wiele jest przyczyn tej popularności Smolerja. Niewątpliwie największą sławę w kraju i za granicą przyniosło mu wydanie fundamentalnego dzieła Pjesnicki hornych a delnych Serbow. Ale na wielkość tej postaci składało się całe jego pracowi te życie i bezgraniczne poświęcenie ideom, którym służył wiernie aż do końca swego życia. J. A. Smoler urodził się 3 marca 1816 r. we wSli Łućo (Me>rzdoTf)w północnej części Górnych Łuży,c. Ojciec jego, Jan Karol Smoler (urzędowo - Schmaler), był nauczycielem wiejskim w Łuću, a od 1821 r. we wsi Łaz (Lohsa), gdzie pełnił również funkcję kantora przy ewangelickim kościele. Tutaj Jan Arnost rozpoczął pod okiem ojca nawkę w wiejskiej szkole a l"ównocześnie naukę l"ysunku i gry na skrzypcach. Tutaj zżył się ze środowiskiem wiejskim, wówczas jeszcze czysto łużyckim. Poznawał więc tradycyjne obrzędy i zwyczaje lud Ow€, słuchał pieśni ludowych i niekiedy notował teksty tych pieśni i ludowych bajek. Poważne zainteresowanie językiem i folklorem łużyckim budziło się w młodym Smolerju dOlpiero w gimnalzjum w Budziszynie, do którego "'ostał iP'1"Zyjętyw T. 1830. Pod Wlpływem ,lektury, koleżeńsklich dyskusji i bacznej obserwacji ówczesnych stosunków i wydarzeń politycznych w kraju, budzi się w nim nie tylko dojrzała świadomość narodowa, ale i tragiczna świadomość zagłady, jaka zagraża Serbom łużyckim, ich języ- �336 Kronika kowi i kulturze. To były dla piętnastoletniego Smolerja motywy jego wchodzenia na drogę działania sp'Ołecznego. Za zgodą swych władz szkolnych organizuje wśród kolegów-Łużyczan zespół samokształceniowy w zakresie języka i kultury serb::>łużyokiej. Sp::>tykali się więc, by czytać teksty łużyckie, poznawać gramatykę, zwiedzać zabytki dawnych Łużyc, śpiewać pieśni ludowe a nawet zapisywać teksty pieśni i bajek ludowych. Lektur·a GoHfrieda lIerdera Stimmen der Volker in Liedern pogłębiła jeszcze zainteresowania Smelerja pieśniami i bajkami ludowymi, potwierdziła głębJlki sens zbierania i wniikania w ich sens i f.ormę, skoro "najwyższa i naj,pł.odniejsza mądr.ość pochodzi zawsze od ludu". Poza tym niemały wpływ wywierał na niego nowy pastor przybyły do Łazu w r. 1835, Handrij Zejler, wielki ,poeta i działacz łużycki. On to umacniał młodego Smolerja w jego zainteresowania.ch kulturą ludową i w jego woli działania społecznego. Studia we Wrocławiu Po ukończeniu gimnazjum w r. 1836 Smoley rozpoczął studia teologii ewangelickiej we Wr'ocławiu. Wkrótce jednak, po obowiązkowych zajęciach, trafiał na wykłady filologów i histor)'lków. Słuchał więc wykładów wybitnego germanisty A. H. Hoffmanna, zbieracza :pieśni, w tym pieśni polskich na Górnym Śląsku. Dzięki niemu znalazł Smoler dodatkowe a interesujące z'ajęcie w bibliotece uniwersyteckiej. Uczęszczał też na wyiklady histolfyka A. Stenzela, 'znawcy hilSt:l'rii Łużyc. Obaj pwfes-oT'owie in.'1lkŁanialiSmolerja do 'Opanowania innych języlków shYWliań1skich, głównie polskiego i czeskiego. I tutaj, podobnie jak w budziszyń::>kim gimnazjum, Smoler gromadzi kolegów Łużyczan pr~g'1ących uczyć się jęz)'lka ojczystego. Zes,pół ten przekształcił się niebawem w Łużycko-niemieckie Towarzystwo Badania Dziejów i Języków Łużyckich. SmaleI' został sekretarzem Towarzystwa, a od 1'. 1839 - prezesem. Jemu też :przypadł zaszczytny o.bowiqzek wygloszenia referatu na oficjalnym zebraniu Towarzystwa w ·obecnosei władz Uniwersytetu. Tematem referatu były lużyckie pie.;ni ludowe. W referacie, wygłoszonym w jęz. niem:eckim, Smoler dJikonal z dużą wnikliwością analizy swoistych cech melodii i tekstów pieśni łużyckich, nieco uwagi poświęcił kantorkom okolic Łazu, wreszcie przeczyitał tE:!;~stydziesięciu pieśni łuż)"c!kkh w myg'inale i pf/ze1kładzie na jęz. Iniemrie:oki,bez up:ększeń, na:bmiast ,z tr0':5;kąoo.didanie auŁe'nLyczuego ducha w 'sło'wach łużyckich pieśni. Referat Smolerja był dla Łużyczan wydarzeniem dużej wagi. Po raz pierwszy w oficjalnym wystąpieniu postawiono przed poważnym audytorium a,kademickim problemy ludowej !kultury Serbów łużyckich. Była �337 Kronika to zapowiedź dalszych prac Smolerja w tej dziedzinie a zachęta dla obecnych tam młodych Łużyczan. Wystąpienie Smolerjapodnioslo jego autorytet i pozyskało mu nowych przyjaciół, m. in. znanego uczonego fizjologa, Czecha, prof J. E. Purkynjego. W jego gościnnym dla słowiańskich studen tów domu poznał i za.orzyjaźnił się z polskimi stud-en tarni, pisarzami i uczonymi, ze studentami czeskimi i południowo-słowiańsikimi, tu wreszcie miał dostę,p do bogatej bibli:oteki uczonego. Przyjaźń z Purkynjem była dla Smolerja naj cenniejszą szkołą życia. Codzienne rozmowy z wielkim uczonym i patriotą czeskim otwierały oczy młodego Łużyczanina na dynam:cznie rosnące ruchy odrodzenia narodowego wśród Czechów, S;owaków i południowych Słowian. Smoler dostrzegł przed własnym życiem wieLkie zadanie do spełnienia. Dojrzała w nim zdecydowana wola działania dla budzenia świadomości narodowej Serbjw łużyckich. W tymw duchu nawiązywał listowne kontakty z towarzystwem łużyckich studentów w Lipsku i z budziszyńskim stowarzyszeniem gimnazjalnym, które ;przyjęło nazwę Soóetas słavica Budissinensis. Zachęcał do wytrwałej pracy nad języki€m i literaturą, do zbierania i zapisywania pieśni, gawęd, ,przysłów i bajek ludowych. Budził miłość do wszystkiego co jeszcze żyje w narodzie, do języka ojczystego, pieśni, obyczaju, a szacunek dla dziejów i pomników narodowych. Dawał w listach przykłady odrodzenia narodowego u innych narodów słowiańskich i tym ożywiał za,pał mlodych do działania. Swoje ferie między semestrami poświęca Smoler wędrówkom po całych Łużycach. Poznaje również DO.ne Łużyc€ i tam w spotkaniach z pastorami i nauczycielami wiejskimi przekonuje o potrzebie budzenia świadomości nar.odowej, obrony przed germanizacją, znacznie silniejszą pod rządami pruskimi niż w Saksonii. Pełną zachwytu, ale trafną o,pinię o Smolerju wyraził w swoim liście wr. 1840 zna!ny sl'alwista rlQlsyjski, lzim31ił Sriezniewslki, zktbrym ~rmlJler jako przewodn.:ik wędrował ,po Gó:rnych i Dolnych Lużyca,ch: "Smoler jest przykładem dla dOfoOsłych i młodych patriotów ... Chce poznać swoją Ojczyznę, ale .nie z zewnątrz, a w całkowitym zespoleniu z nią. Dlatego wędruje po całym kraju,a wszędzie czuje się j.ak w własnym domu ... Och, gdyby każdy naród europejski miał po jednym Smolerju na tyle ludzi ile jest Łużyczan i gdyby ci mieli środki po temu, by udzielić światu swych doświadczeń, o i eż szerzej otworzyłoby się poole działania dla historii, filozofii i filologii. Zazdroszczę im Smolerja ... " Pieśni Górnych i Dolnych Łużyczan Zamiłowanie do śoiewu i zbierania pieśni ludowych Smolerjowi od najmlodszych lat, by z czasem przekształcić Referat wygłJszJny w r. 1838 na zebraniu Towarzystwa 22 Lud. t. LXVIII to~warzyszy[.o się w pasję. świadczy już �338 Kronika o jego dojrzałym i głęboko ,przemyślanym stosunku do łużyckieg,o folkloru. Sz'Częśliwy zbieg okoliczności sprawił, że Smoler znalazł się we Wrocławiu w środowisku uczonych, zamiłowanych w folklorze,. m.in. w pieśniach ludowych, w śwdowisku młodych patriotów słowiańskich, którzy wśród ludu odnajdywali nowe, przebogate wartości narodowe. I to w niemałym stopniu sprawiło, że gromadzenie ,pieśni, gawęd i bajek ludowych stawało się dla Smolerja patriotycznym obowiązkiem. W języku ojczystym i w folklorze widział nie tylko bezcenne skarby, które trzeba chronić, ale i tajemnicę trwania i życia narodu. Smoler zresztą nie był odosobniony w gromadzeniu pieśni; zbierali je H. Zejler, J. P. Jordan, B. Markus, a nawet Niemiec, Leopold Haupt, sekretarz Górnołużyokiego' Towarzystwa Naukowego w Zgorz'e1cu. Z jego to inicjatywy Towarzystwo ogłosiło konkurs na zbiory łużyckich pieśni ludowych, w ,którym w r. 1838 uczestniczył bezimiennie również SmJler. Smoley zdecydował się wydać drukiem mo'żliwie pełny zbiór łużyckichpieśni ludowych. Zaczął więc porządkować i opracowywać swoje matteriały, k'or'Zystając z ceI1Jnyeh,~ad Ipr'of. HoffmalI1na. W lecie 1839 r. zapadło decyzja o współpracy z L. Hauptem. Pieśni miały być wydane w języku serbołużyokim i niemieckim, Haupt zatem miał m.in. czuwać nad formą przekładów niemieckich. Smoler z niezwykłą pracowitością przystąpił do uzupełniania zbiorów, do gromadzenia tekstów i m-elodii pieśni, zapisów bajek, opowiadań, legend, przysłów, opisów obrzędów, zwyczajów oraz obiektów kultury ludowej Górnych i Dolnych Łużyc. K,::>rzystałrównież z pomocy swych znajomych i przyjaciół, których odwiedzał w swoich podróżach po kraju. Doskonalił równocześnie swój warsztat folklorystyczny. ZapoZ'llawał się z dawnymi i nowymi wydaniami niemieckich pieśni ludowych, ze zbiorem słowiańskich pieśni ludowych Ce~akowskieg:o, ze zbiorem słowaokim Kollara (Narodne zpiewanky), ze 'zb:'OI'€ImseT'bSlkichpieśni Vwka Karadzića, z pl€'śniaani słoweńskimi, rosyjskimi, ukraińskimi i ,pn.skimi (Wacław z Oleska, K. W. Wójcicki i in.). W latach 1841 - 1843 wyszło w Grymie (Grimma) dwutomowe monumentalne dzielo L. Haupta i J. A. Smolerja Volkslieder der Wenien in der Ober- und Niederlausitz, Pjesnicki hornych a delnych Łuziskich Serbaw. W pierwszym tomie Pjesnicki zam:eścił Smoler 331 pieśni góriIlołużydki.ch IZ 237 melodiami. Popnzed'za je w~tęp, w !którym auto'r, -ohJik og6.1nych informacji o Serbach łużyckich, charakteryzuje pieśni pisząc m.in., że czytelnik ... , w tych samorodnie pJwstałych i wyrosłych a wśród ludu zasłyszanych .pieśniach więcęj prawdziwej poezji znajdzie, niż w tysiącach sztucznie skomponowanych, wygładzonych i wykończonych wierszach dawnych i nowych czasów". Są w nich ... "dźwięki czy- �Kronika 339 ste i świeże, często pełne tajemniczości i głębszych uczuć [... J kwia.ty leśne i polne, którrych barwa i woń upiększają pełną trudu drog~ pasterza i rolni!ka". T'om drugi (Proznicki) zawiera 200 tekstów pieśni dolnołużycbch z 80 melodiami. W obszernym "Dodatku" zamieścił Smoler 18 bajeik górnołużyckich, legendy, przysłowia, ~pisy zwyczajów, obrzędów i zabobonów, sIJ'is grodzisk, informacje o dialektach łużyckich, wreszcie nazwy wsi w jezJ'iku niemieckiJm i w obu językach łużyckich oraz mapkę Górnych i Dolnych Łużyc. Pieśni Górnych i Dolnych Serbów łużyckich wzbudziły duże zainteresowanie i uznanie w kraju i za granicą. Recenzenci podkreślają, że jest to nie tylko jeden z największych zbio.rów pieśni ludowych, ale i pierwsze poważne dzieło z dziedziny łużyckiego ludoznawstwa. A. M:>sbach pisze w "Tygodniku Literackim": "Ilo,ść pieśni ludowych tego małego narodu budzi podziw; przewyższa prz,ecież polskie i morawskie pieśni nie tylko liczbą, ale także różnorodnością. Smo.Jer podniósł wartość zbioru przytaczając identyczne lub podobne pieśni innych ludów słowiańskich ... " Polscy przy jacie Smolerja, W. Maciejowski, R. Zmorski, J. Lampa i inni przyjęli z radością wiadomość ,Q wydaniu pieśni łużyckich. Lampa, autor zbioru Pieśni ludu śląskiego wielokrotnie wspomina o wpływie dzieła Smolerja na jego warsztat foLklorystyczny. Również Oskar Ko~berg zetknął się z Pjesnickami Smolerja, głównie w okresie prac nad monografią Wielkopolski graniczącej dawniej z Dolnymi Łużycami. W tece 39 materiałów Kolberga znajdują si~ przekłady tekstów z "Dodatku" d·o II tomu, z opisem wesela wraz z pieśniami weselnymi i innymi fragmentami. Z bardzo dużym uznaniem pisali o dziele Smolerja Czesi, Słowacy, Rosjanie, a nawet Niemcy. Ta opinia powtarzała się w ,późniejszych i obecnych monografiach Sm:>lerja. Autorzy podkreślają, że tym jednym ogromnym dziełem Smoler zasłużył sobie na trwały pomnLk. Studia filologii s10wiańskiej Zainteresowanie Smolerja językoznawstwem slowiańSlkim rozwinęłc się za.pewne w okresie, kiedy rozpoczął naukę języków słowiańskich IPolskiego i czeskiego a później i rosyjskiego, a takie w trwałych kontaktach ze słowiańslkimi ,przyjaciółmi. I stąd wywodzą się u Smolerja pierwsze próby rozwiązania bardzo trudnych u Łużyczan problemów pisowni. Ewangelicy łużyccy posługiwali się frakturą, przy tym dla odrębnych w tym języku słowiańskim głosek stosowali znaki diakrytyczne w bardz.o dowolny sposób. Stwarzało to w dużym stopniu sztuczne bariery językowe między katoJikami a ewangelikami. �340 Kronika W r. 1839, po konsultacjach z Zejlerjem, P. Jordanem i Purkynjem, Smoler opracował .pierws,zą propozycję zmian w pisowni górnołużycki·ej Opierał się w dużym stopniu' na pisowni .polskiej i czeskiej. Zastosował te zmiany w wydaniu pie3ni łużyckich. W 1'. 1842 wydal broszurę p.t. Krótki wykład ogó~nych zasad pisowni (Krotke wulozenje powsitkowlleho prawjepisanja). Przez wiele lat .powracał Smoler do spraw pisowni obu ję7yków łużyckich, ale już w oparciu o wiedzę zd;)bytą na studiach slawistycznych. W r. 18-12 powołany został na stanowisko .profesora filologii słowiańs.J,;,iejUniwersytetu we Wrocławiu Czech, Fr, L. Celakowski. Smoler skorzystał ze styp·endium i ,po dwuletniej przerwie powrócił do Wr-oclawia, by rozpocząć studia slawistyczne. Pogłębiał swoją znajomość języków słowiańskich, szczególnie języka czeskiego, co ułatwi lo mu nawiązanie przyjaznych kontaktów z .pisarzami i działaczami czeskimi. Smoler zdobył wkrótce przyjaźń i zaufanie Celakowskiego. Toteż na zaproszenie ,pf1o feso:rawyjechał z nim do Pragi. P'Jlbyt w Oz-echach miał dla Smolerja ogromne znaczenie. Chłonął wszystko, c'Okolwiek mógł przenieść na grunt łużyoki. Interesował się działalnością takich instytucji narodowych, jak Czeskie Muzeum w Pradze i założ·ona przez Muzeum Martica C.eska, wydająca dzieła U'c:zOony>Ch -c~eskich. Obserwował aktywnJiŚć czeskich działaczy 'Thaf1O'dO'Wy>Ch, IIlIauc:zyC'i'eli czeskich uczący>Chh2~płatnie języ!ka ojczyst-ego. W Tumowie zachwycał się przedstawieni-eJn teatru amatorskiego z udziałem czeskich studentów. l W służbie narodu Po zakończeni,u letni-ego semestru w r. 1845 Smoler opuścił Wroclaw na zawsze, ch::>ciaż stypendium kończyŁo się dopiero w marcu 1846 r. Trz-eba głęboko 'wniknąć w motywy 'i idee życilowe Smo:erj'a, by Ipojąć sens jego zasikakujących decyzji. Zakończył studia teologiczne, ale nie ;zamknął €Ig!ZamiillemdypllOlffiowym. Wiedział bowiem, że jego życie nie będzie zwiqzane z parafią: postanowił służyć całemu narodowi. RozPacz'lł studia filologii sl'Owańskiej, ale nie -fa to, by zdobywać dyplomy czy stopnie naukowe, do których nie brakło mu zdolności. W rodzinie języków słowiańskich wraz z zabytkowymi tekstami staro - cerkiewno - sbwiańskimi odkrywał z radością tysiące więzów z językiem ·ojczystym. W litefaltura.ch słowiańskich .oonajdywał wątki bliskie jego nar-odowi. Odkrywał je w [pieśniach, legendach, bajkach rudowych ez€skich, słowackich, po:skich, rosyjskich, ukraińskich. Jego studia języldw i litera tUl' słowiańskich, jego więzy przyjaźni z ucz-onymi, pisarzami i działaczami czeskimi, słowackimi, po:skimi i r-osyjskimi miały również swoje głęb::>kie podłoże patriotyczne. Zdobywał przyjaciół dla swego narodu, �Kronika 341 gromadził doświadczenia tak bardzo przydatne w jego działalności po powrocie do Łużyc. Te d:>świadczenia wyniesione z Wrocławia i z pobytu w Czechach umiał Smoler wykorzystać wkrótce po przyjeździe do Budziszyna. Z zapałem kroczył w nurt życia społecznego, nawiązywał i odnawiał dawne kontakty i znajomości. To m.in. z jego inicjatywy spotykają się działacze łużyccy, H. Zejler, J. Smoler, Mosak-Kłosopólski, K. Pful, J. Wanak, M. Cyz i i'nni, w dn. 18 kwietnia 1845 r., by podjąć decyzję o utworzeniu Macierzy SerbJłużyckiej (Maćica Serbska). 8moler podjął się utworzyć i redagować organ Macierzy Serbołużyckiej (Casopis Towarstwa Maćicy Serbskeje). w którym miały być publikowane artykuły naukowe, teksty literackie i materiały folklorystyczne. O utworzeniu Macierzy Serbołużyqkiej i jej zadaniach w organiwwaniu życia społecznego, kulturalnego i naukowego pisał Smoler w "Nowinach Tygodniowych ("Tydźenske N:>winy)"). Dzień 18 kwietnia, pamiętny w dziejach Łużyc, zapisał się w pamięci jeszcze jednym wydarzeniem, przy którym ujawniła się aktywna i twórcza poslawa Smolerja, udzielająca się Jego .przy ja ciolom. Występ chóru na zakoń·c:z,enlepierws:zego zeibrania nasUln.ąłslZtCzęśhwąmy51, by 00 rdku urządzać !P'Ulbjozne k':>noerty, na których wykonywano by sbwiańJSIkJie alei ll1!iemiecikieplewa. Smoler wspó-ldzialał ;z 'orgaln'tzatOlfamiikl().rucelftóiW. K. A. Kocorem, Ikompozytorem i dyrygentem i H. Zejlerjem, poetą, autorem tekstów pieśni i oratorów, wśród których największe uznanie zyskały oratoria "Wiosna" (Nalećo), "Wesele łużyckie" (Serbski kwas) i "Żniwa" (Zne). Coroczne koncerty .nazywane "świętami pieśni" (spewanske swjedźenje) stały się odtąd tradycyjnymi imprezami kulturalnymi Łużyc. W 1'. 1847 zakończyły się prace nad organizacją Macierzy Serbołużyckiej l jej organu, ikwartalinika "Casopis Towarzys1twa Maćicy Serhskeje". Ma,cierz Sebołużycka sku,piała łużyckich u'czonych, pisarzy i działaczy. Jej autorytet wzrastał wśród Serbów łużyckich, szczególnie po r. 1848, kiedy wystąpiła do rządu saskiego z żądaniem wprowadzenia do urzędów i szkół języka łużyckiego. Smoler zdecydował się pozostać w pracy dziennikarskiej, widzą-c w niej najskuteczniejsze sposoby oddziaływania i budzenia życia narodowego. Redagował "Casopis Maćicy Serbskeje" i publikował w nim szereg swoich artykułów z dziedziny ludoznawstwa i językoznawstwa łużyckiego, m.in. Pozostałości starodawnego nabożeństwa u Serbów łużyckich (Powostanki ze starodawneho nabozinstwa w serb. Łuz, 1848), Serbołużyckie nazwy ptaków (Serbske ptace mjena. 1856/57). W r. 1847 Smoler przyjął dodatkowo redakcję słowianofilskich "Jahrbucher ful' slavi. sche Literatur, Kunst und Wissenschaft" wydawanych w Lipsku przez �342 Kronika Jordana. Wkrótce wykupił to rpismo i wydawał je wraz z wychodzoącym dwa razy w tygodniu "Slavische Rundchau", podającym aktualne wiadomości polityczne. W ten sposób Smoler starał się zacieśniać więzy kulturalne swego narodu z innymi krajami słowiańskimi i wiadomości o życiu Serbów łużyckich przekazywać do wielu krajów Europy. W oikresie wzrastają,cej fali Wiosny Ludów, z którą Sm::>ler wiąże duże nadzieje, przejmuje z rąk Zejlerja redakcję "Nowin Tygodniowych" ("TydźenS1ke N::>winy"), a po ,przejęciu w r. 1850 wydawnictwa, przemianowanych 'na "Nowiny Serbołużyckie" ("Serbske Nowiny"). Uzyskuje zatem zna,cznie szersze pole działania, docierania słowem pisanym do rodaków w kraju i za granicą. Nie omijały go oczywiście konflikty z władzami, nieporozumienia i zawody. Nie sprzyjały mu w jego działaniu, nieliczne wprawdzie wśród Łużyczan, środowiska konserwatywne i zbyt lojalne wobec władz niemieckich, nieprzychylnych wobec ruchu narodowego Łużyczan. Smoler nie zbaczał z drogi wiodącej do celów, które s'obie skrzętnie wypracował w ciągu wielu lat studiów we Wrocławiu. Zdobywał tam wiedzę i doświadczenia nie tylko z ksiąg, ale i w długich rozmowach z uczonymi, pisarzami i działaczami, z przyjaciółmi wśród Polaków, Czechów, Słowaków i Rosjan. Był przyjacielem wszystkich Słowian i to manifestował w swoich artykułach, ale nie był zwolennikiem idei modnego wówczas panslawizmu. Smoler uczył się od swoich przyjaciół słowiańskich tajemnicy budzenia życia narodowego, samodzielnego życia narodowego, by jego niewielki naród, owa "zapomniana wyspa" słowiańska na morzu niemieckim, mógł trwać i rozwijać się mimo braku własnej państwowości, a nawet przy nie~pirzyjających mu stosunkach politycznych. Tym ideom służył Smoler w swojej pracy dziennikarskiej aż do końca życia. Dla młodych pisarzy łużyckich zorganizowanych w stowarzyszeniu "Lipa Serbska" stworzył Smoler w r. 1858 przy" Nowinach Serb::>łużyckich" .,Dodatek" ("Mesacny Pfidawk"), a w r. 1860 'organ pisarzy łużyckich "Łużyczanin" ("Łuzican"), przemianowany w r. 1882 na "Łużyca" (.,Łuzica"). W 'r. 1872 roz.poczyna Smoler wydawać organ młodych pisarzy "Lipa Serbska". Pismo to redagowane do r. 1881 przez największego poetę łużyckiego, Jakuba Barta Cisinskiego, miało poważny wpływ na rozwój literatury serbołużyckiej. Zagadnieniom nclUkowym i kulturalnym Słowian !poświęcony był wydawany przez Smolerja i Pjecha tygodnik w jęz. niemieck,im pt. "Slavisches Centralblartt, Wochens1chrift fur Literatur. Kunst, Wissenschaft und nationale Interessen des Gesamtslaventums". Pismo to zjednywalo Serbom łużyokim sympatię i uznanie u wielu słowiańskich działaczy narodowych. Najwięcej troski poświęcał Smo~er w pracy dziennikarskiej ochro- �Kronika 343 nie mJwy ojczystej. Podjął się nawet w r. 1850 nauczania języka se!fhołużyckiego w budziszyńskim gimnazjum, a w r. 1851 wydał dla celów szkoLnych Małq gramatykę języka serbołużyckiego (Mała recnica serbska). Wielokrotnie występ{lwał w {lbronie prawa do nauczania i używania języka serbołużyckiego w szkole i kościele, zgodnie z ustawą z r. 1848. Smiałe wystąpienie Smoleria w obronie dzieci łużyckich nie przygotowanych do konfirmacji z powodu braku łużyckiego pastora wywołało ostry konflikt między pastorem Ri.illingiem a Smolerjem. WlProcesie przed sądem powiatowym w Budziszynie został skazany na rok więzienia za wystąpienie publiczne przeciw władzom ,kościelnym. Na szczę.ście sąd apelacyjny w Dreźnie uwolnił go od winy i kary. To wydarzenie pobudziło Smolerja dD dalszej działalności w tej dziedzinie, m.in. do {lStrego wystąpienia ,przeciw inspe!ktor owi szkDlnemu w Kamjencu (Kamenz) z powodu lekceważenia przez niego ustawy oprawach do nauczania języka ojczystego młodzieży w szkołach wiejskkh. Sprawy kultury i życia kulturalnego narodu były, rzecz jasna, zawsze w cent'rum zainteresowań i zaangaż'owania Smolerja zarówno w pracy dziennikarskiej, jak i jego udziale wżyciu spol'ecznym. Zawsze z entuzjazmem pisał o twÓircwś<::iliterackiej, muzy,czn.ej, o "świętach pieśni". Z jeg.o inicjatywy w T. 1851 ,powstało w Budziszynie towarzystwo kultuti.'alne "Budyska Bjesada" organizująca, na wzór czeski, koncerty, przedstawienia amatDrskie, zabawy, wycieczki. W.zory tego towarzystwa przeszły do okolicznych wsi i przyczyniały się do powstawania chórów ludowych i teatrów amatorskich. Były zresztą popularne takźe wśród łużyckich robotników w Dreźnie i Berlinie. Ogrom pracy nie pozwalał Smolerjowi na dalsze prace nad folklorem łużyckim. Zachęcał jednak do dalszego zbierania i publikowania pieśni ludowych, bajek, opowiadań i wszelkich ,prac z zakresu ludoznawstwa łużyckiego. Przewodniozący Maoierzy Serbskołużyckiej W r. 1872 J. A. Smoler z·ostał wybrany przewodniczącym Macierzy Serbołużyckiej. Do licznych zajęć wydawcy i redaktora przybyły nowe i bardzo odpowiedzialne zadania kierowania tą dużą już organizacją Górnych Łużyczan. Jednym z ważnych zadań była wówczas budowa domu Macierzy, w którym winny pomieścić się bogate juź zbiory, rozmieszczane z kDnieczności w prywatnych domach, biblioteka, obrazy, rękopisy, a poza tym redakcja, dru'karnia, którą Smoler zakupił w r. 1875. sale obrad. Pierwsze zbióflki środków na ten cel nie wysta;rczały. Nieco większe sumy, które wpłynęły z zagranicy, pozwoliły na zalkup clomu w śródmieściu. Ale ten dom tylko w części ,odpowiadał potrzebom �344 Kronika Macierzy. Powstawało więc trudne zadanie budowy nowego domu i szukania pomJcy u słowiańskich przyjaciół. Rozpoczęły się więc podróże Smolerja do Czech, do Rosji,a w r. 1875 wraz z M. Hórnikiem do Poznania. Zwiedzili tu Bazar, wzór dla przyszłego domu Macierzy. Poznaniacy gościnnie przyjęli przedstawicieli bratniego narodu, ale własne trudności finansowe związane z budową Teatru Polskiego nie pozwoliły im na wydatniejszą pomoc. Ostatnia podróż Smolerja do Warszawy, Kijowa, Moskwy i Petersburga w latach 1881 - 1883 również nie przyniosła spodziewanych efektów. Budowa "Serbołużyckiego Domu" przeciągnęła się aż do pierwszych lat dwudziestego wieku. Po r. 1871 znacznie pogorszyła się w Niemczech sytuacja mniejszości naroiowych. Szczególnie zagrożone były planową germanizacją Dolne Łużyce. Toteż szczęśliwym wydarzeniem dla Dolnych Łużyc było założenie w Cho'Cie'bużu w r. 1880 dorlnołuży;ck,iego oc1dziaru Macierzy Łużyckiej. Inicjatywa wyszła od Polaka, szczerego i aktywnego działacza na rzecz Łużyc, adwokata kaliskiego, Alfonsa Parczew1skiego. Niestety, szersz'ej działalnJści w Dolnych Łuży'cach Smoler nie zdołał już rozwinąć. Ostatnie lata życia przyniosły mu niemało kbpotów politycznych i iinansowych trudności. Z ostatniej podróży zagranicznej powrócił chory. Zmarł 13 czerwca 1884 roku. POIgrzeb Smo1lerjla był wie]ką manifestacją żałohną ludu łużyckliego. PochJwano go na Hrodźisku w Budziszynie. We wszystkich krajach słowiańskich pisano z żalem o zgonie wielkiego patrioty i działacza narodowego Łużyczan. Warto w tym miejscu przytJczyć kilka zdań z biografii Smolerja, którą napisał jeszcze za jego życia w r. 1883 wspomniany wyżej, Alfons Parczewski: Smole1r czuwał ... całe życie wpatrwny w jeden cel, natchnion)' wielką, wzniosłą miłością kraju ... Jest coś ni-ezwykłego, posągowego, w tej długoletniej, do jednego celu skierowanej pracy SmJlerja. Im mniejszą i uboższą ojczyzna, tym więcej szanować trzeba wielkość przywiązania do niej... Biedne, nieszczęśiiwe Łużyce niczego dać nie mogą, a przecież Smoler życie całe im poświęcił ... Miłość ojczyzny nieszczęśliwej, zagrożonejzgulbą, wypełniła całą duchową istotę Smo1le1rja... Nie było s,prawy ogólnego znaczenia, nie było pracy narodowej, do której by ręki nie przy~ożył. Życie Jana Arnosta Smolerja zlało się zupełnie z dziejami odrodzenia Górnych Łużyc". Kazimierz Fedyk �Kronika 345 JUBILEUSZ 50-LECIA PRACY NAUKOWEJ DRA STANISŁAWA BŁASZCZYKA W dniu 14 marca 1983 roku w sali renesansowej ratusza poznańskiego odbyła się uroczystość z okazji jubileuszu 50-l.ecia pracy naukowej dra Stalnislawa Blaszczyka zorganizowana przez Muzeum Narodowe w Poznaniu, Instytut Etnologii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze - Oddzi,ał w Pozna'niu, oraz Spółdzielnię Pracy Wytwórcaw Rękodzieła Ludowego i Artystycznego "Folklor" w PoznaJniu. Uroczyste zebranie otworzył doc. dr Henryk Kondziel,a, dyrektor Muzeum NarD,rioweg,o w Poznaniu, który w imieniu -o,rganizatorów powitał Jubilata, podkreślając Jego zasługi w zakresie badania w:ielkopolskiej sztuki ludowej dzi,ałalności muzealnej. Omówienia działalności naukowej i muzealnej Jubi'lata [lrz,edstawrili: doc. dr Bogusł,aw Linette: "Sylwetka naukowa i dor,obek dra Stanisława Błaszczyka" mgr Zbigniew Toroński: "Działa'lność muzealna dra Stanisława Blaszczyka". Po referatach Jubi,lat został odzna'c7!ony Odznaką Honorową m. Poznania a także ,otrzymał listy gratulacyjne od Wojewody Poznańskiego i Pr,ezydenta m. P,oznania. Również został wręcz-Dny dr St. BIaszcz)"kowi medal pamiątkowy MuzeullU N:a,podowego w Po,znal'liu. Następnie odbyło się skladanlie Juhilaito'wi giratulach i upomi'l1Jków, które ,roz[loclzął w ,ilmieniu I:ns'tytutu Etno;]lOig.i-i UAM prof. dr Józef BUlr:';lta, dzli~ląC ,s'ię ,re-f!eksja'mi ,i trwają'cej ponad 30 lat wIspólnej !pra'cy 113ukowej i terenowej, orl,\,z zo'st'aly otd'ezyrtane nadesłane telegramy gratulacyjne!. Po złożonych gTatulacjach zahrał gło,s Jubi.lat. Mów'ąc a 9wym żyC'iu Izłożył hołd swym lrod,zlicom, k1tórzy wychowa'li ,go w ,duchu pOlszal'lowanJia _pou!slkości'i Ibradycj,i na,wdow'ej. Podz.ięko'wał leż swej żOln,i'ei dzieC'iom, że oienpliwli'e :zno:sJill'ijoego dług.ie wyjazdy oW teren i z,jmowanie \SiięptI!a,cą .na'ulkową. Dr St. Bł.aSizCizyrk :podkreślił, że JegoZCliinteresowania kuliturą ludową 'tr:wały od cza,sów m~()odoś2d,le2Z dopiero po lalach z\\1iązał siię ;profesjemaInie z etnog,raf,ią. Na zakończeni'e Jubiolat wspomniał o problema:ch,których nie udało mu ,stię z-reali'z:o'wać,m. ,~n. ukończenia remontu hudY-l1k u Etnog.rafic:znego w POIzlna.niu. Uroczysto'ść Za.kOllCZCHlO spotkaniem towarzyskim. Z okazji uro'czy:,;tośoi z.organizowana została okolicznościowa wystawa wybranychpublikacji Jubilata, którą przygotowali prac,ownicy Oddziału Etnograficznego Muzeum Narodowego w Poznaniu. Dr SLmislaw Blaszczyk urodził się 14 czeI'wca 1906 1'. W Konam'ch, w dawnym powiec.ie rawickim. Dzi:e:C'iń,s,twoslpędzone ma ,wslimiało wpływ 'W ,późniejszyrn ok,rcsli,e ina zainteresowania etnOrglraf,ic'Z,ne,choć :po ukońc,zeniu glim.nazjum wybrał l.itudia pOllonistyczne, a po stud.iach pracował jako nauczyciel gimnazjalny. Zainteres-owania kulturą ludową spowodowały, że -dr Stanisław Błaszczyk wo:]ne chwile poświęcał wędrówkom po ws,iach południowej Wielkopolski, w czasach których zafascynowały Go przydrożne rzeźbione krzyże i slupy. Tym właśnie "bożym męk,om" p:J:święcił swe pierwsze artykuły. Po II wojnie świato'wej dr Stanisław Blaszczyk związał się z muzealnictwem, .i w tym 'Okresie ukończył studia etnograficzne. F,ormalnie od 1 stycznia 1950 1'. został pracownikiem Muzeum Narodowego w Poznaniu, w którym do końca 1975 re>kupełniłfunkcję kiefoOwnika oddziału etnogr.aficznego. Działalność naukową rozpoczął dr Stanisław Blaszczyk w 1933 r. pracą p.t. Staropolski przekład "Sylwii" Mairet'a, 'Opublikowaną w "Pracach pokmistycznych Studentów Uniwersytetu Poznańskiego" nr 5. Następne jednak !publikacje �346 Kronika wiązały się z problemami JwLtury ludQwej. Do dni,a jubileuszu ukaz.ało :>il: drukiem 120 prac dra Błaszczyka. Należy IPodlkT,eśI.ić,że w ,głównej mi'erzc publikacje dl'a St. Błas:zczy<k,,,dotyczyły Is'ztulki ludowej, j,ej !Pfzeo!>r,ażeń, ·a także !teoo1i wtuikJi Iludowej. Zajmował się J'llhHat ;z'Włals:zcz:a wielikCJiPOl:siką .s'z.tu.ką·l,udową. Wy-dają w 1975 r. proZ'czM·u.zeum Nar·od'Owe w· -Poznaniu mon'Ografua Ludowa plastyka kultowa w Wielkopolsce jest uwieńcz'eniem wielołetnich badań Autora, a zar'azem fundamentalnym dziełe'll o sztuce ludo,wej w WielkopoLsoe. Oprócz tego -dł' S1. Błaszczyk ipubłik,ow_ał 'prac-e dotYCz;lce innych dziedzin' ,kultury ludowej, a także problemów muzealnictwa. Dr Stanislaw Blaszczyk związał się z muze'a'łnictwem od 1949 L, .a formaInie od 1950 r. i w tym zakresie ma olbrzymiezaslugi. To właśn.ie JubiLat, poprzez swój -ofiar.ny wklad 'Pracy, swą pasję zbieracką i znawstwo przedmiotu, potrafił zgromadZJić ,gno's obecnych :muz1ealiów W Oddz:ia,j,e Eltno,gtr'af'iczmym M'Uizeum Naa-odoweg,o w Poznaniu. Sytuacja 'dz1ału 'etnoograficznego po II wojnie światowej .była trag.iczna. Zbiory etnograficzne, które w 1~39 r. wynosiły ok. 3500 eksponatów, faktycznie zaginęły w czasie wojny. W ramach rewindykacji wróciło do Poznania tylko 45 ekspona'tów. Początkowo dzi,ałetnograficzny mial siedzibę w Rogalinie. Tu 24 lipca 1949 r. została otwarta "tala eks,pozycja etnograficzna, nad której przyg-otowaniem współpracowal z 5 osohowym zespołem ·dr S1. Blaszczyk. OtwaroIe stalej wystawy poprzedzone :rostało ba-daniami terenowymi, w czasi'e których po'zyskano eksponaty UJmoż1iw,iające z-org.a.nizowanie ek'spozy-c.jli Z chw,i1ą zallJroudnierm.aow Mu.zeum dr S. Słas'z,czy;k kOiD'tynuO'wał na .sze'roką -skalę badania terenowe, w c.zaL<;Iie których zdobywał przedJrnio'tydozbtioru muzealnego. PO'c:zątk'owo ;był jedy;nym pracown.ikJem działu etnogroaficzne1go, a .dopier-o :po kilku latach powiększał się zespół pracowników w dziale. DZJięki inicjatywie dra St. Błaszczyka ,dział etnogr,aficzny przeni·esiony został w 1957 r. do P'Oznania. Tu ,po kilkuletnich staraniach uzy'skał budynek przy ul. Grobli 25, który od 1964 r.stał się siedzibą Muzeum Etnograficznego. Stan techni·czny teg,o budynku był zły i dlatego od 1972 r,oku rozpoczęły się :prace remontowe, ,któ1"e mają by~ zakończone w 1985 r. i wówczas będZJie można urządzić stałą ekspozycję etnograHczną. Dr Stanisław BłaszC'Zy>kw czasie pracy w muzeum z-onganizowa! sZ€reg wystaw etnograficznych, m. in., wystawę wielkopolskiej sztuki ludowej w 1961 r., która była też eksponowana w Kosza'linie j Lublinie, a także wystawę w:ielkopolskiej sztuki ludowej w 1974 r. z okazji 25 rocznicy otwarcia pierwszej powojennej stalej wystawy etnograficznej w Rogalinie. Oprócz tego Jubilat pomagał 01'g.aniwwać etnograficzne ekspozycje muz'e.alne w szeregu muzeów w Wielkopolsce. Dr Stanisł,aw Bła,sz'czyk swą wiedzę przekazywał studentom pr-owadząc od 1960 r. wyikł.ady z za.kresu sztuki ludowej j muzealInietwa na Uniwe~sytecie im. A.. Mickiewicza w Poznaniu, a także w <latach 1974- 197'1 na Uniwersytecie im B. Bieruta we Wrocławiu. Jubilat brał też. aktywny udział w ·organizacjach związanych z etnografią. Jest długo'letnim czJ.orrkiem Polskiego T,owarzystwa L'lldowGznawczeg{), którego Walne Zg,r'omadz.eJrl'iew 1983 r. na,dało Mu tytuł członOm honorowego. Jest też czł-onkiem Komisji Etnograficznej i Wydziału o Sztuce Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Wiedza, umiejętności i doświadczenie dr,a S1. Błaszczyk-a były powodem, że jest członki-em rad naukowych Muzeum Narodowego w Poznaniu, Narodowego Muzeum Rolnictw,a w Szreni.awie, Muzeum Pierwszych �347 Kronika Piastów na Lednicy, :.l także WojewódZJkiej Rady Ochrony Dóbr Kultury w Lesznie, Komisji Kwalifikacyjnej Twórców Ludowych ~rzy M.inisterstwie Kultury i Sztuki, Tcre-nowej Artystyc?nej Komisji Kwalifikacyjnej. T3Jkże czł,onkowstwo Jubilata w redakcji międzYl1lar'octoweg,o czasopisma etnograficznego "Demos" {Berlin-Drezno) i zespole ba,dań pomników przydr'ożnych austriackiego towarzystwa ludoznawczego świa,dczą o uznaniu Jego głębJkiej wiedzy ,j umiejętności. Dzi,ała'Lność i wiedza dra Stanisława Bł3JSzczyka była zawsze dQceniona, o czym świ·a.dczy ,p()siadanie przez nieg,o szeregu Qdznaczeń państwowych, m. in. Krzyża Ka-wałerskieg·() Orderu Odrodz,enia PO'lski. Przyznano ,Mu też nagrodę im. Oskara Kolberga. 'Przechodząc w 1975 1". na emeryturę dr St. Błaszczyk z'Ostał honorowym ku"toszem Muzeum Narodowego w Poznaniu, który to tytuł nadał Mu Minuster Kultu'ry i Szlufki za ogn}mne za:slu.gi w 'c:za'sie pracy w M'uzeum. Jest to jedyny przypadek w powojennej historii Muzeum Nar'octowego i ,dlatego cieszy ten fakt, że to właśnie etnograf został w ten .sposób 'uhonoro1wany. Na zakończenie niech mi będzie wolno powiedzieć, że Jt.:bilat nadal pracuje nad problemami, które były 'pasją Jego całego życia. Obecnje dr Błaszczyk nadal ws,półdziala przy oprac·owywaniu Atlasu języka i kultury ludowej Wielkopolski, pows'lająceg{) jako ws'pó]ne ,dzieło IJlis!tytutu F1iJllJ'l.olg,ii Polslk,iej ii InstytultlU Etnologii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza, ·oprac-owując .kartogramy z komentarzami do kolejlnych 'h~mów. Nada.l służy On ra:dą, lpomocą ,i doś<wiadc,zeniem swym anlo-dsz~'m ko!eog,oan~nacującym w muzeach. Zbigniew XlII EUROPEJSKI KONGRES SOCJOLOGII BUDAPESZT, 25 - 29 VII 1983 TOToński WSI, KO!1ues len zgromadZi iI tr'zy.stu 'kli,lkuodz.iesięoiuuc,zestm'ików ,ze wszy-sbk.ich al'emal państw europejskich ,i kil,ku spoza Europy. Najliczniejsze były r~rezenta·cje trzech państw socjalistycznych: Węgier, Rumunii i Polski, które też dostarczyły łącznie ponad połowę ze 145 zgłoszonych ref.eratów (odpowiednio 32, 23 i 21), przy 9 referatach ze Zw. Radziecki'eg-o, 8 z RFN, a mniejszej jeszcze ich łiczbie z inych krajów. Obrady odbywały się w siedmiu grupach roboczych, glównie 'w jr;zyku angielskim, a także francuskim i niemieckim. Nauki etnol'ogiczne reprezentuwało nie więcej jak kilkanaście osób, w tym z Polski tylko a'utor tego sprawozdania. W kilku referatach zostały uwzględnione treści dotyczące kultury chbpskicj wzgl. kultury wsi tradycyjnej, w kilku lub kiLkunastu dnnych przedstawio.nc zostały różne zag,adnienia sp.Jłeczności wiejskich bl,iskie również za,interesowa'niom etnografów. Niektóre z referatów wartQ więc tu Iprze.dstawić. Rolf; kultury tradycyjnej we wspóJczesnychprz·emianach wsi uwzględnił referat M. Frykowskieg·o(Mass culture and culturaL traditions ot village), zwracający uwagę :na zna-2z;e~,'lekulturowej reil1't~giraocji s:połeC-ZIIl.Q.~ci w,iej-skich. Podab.ny temat poruszyło ·dwóch referentów rumuńskich. C. Radu (Mass media tacteur de changement dans La societe rurale) pod,kr.eśhił ambiwałentne cechy "deruralizasjl" woi i niebez,pi'eczeństwo .kry.zy.s·u jej 'toż:s:amoŚ<ci.kul'turowej. zaś M. Marfea (euItH re populaire et vulorisation critique des traditions et coutumes) zwrócił �348 Kronika m. in. uwagę na fakt, iż taki.e znaczna część mieszkallców rumuńskich miaot puzostaje nadal wierna wiejsikemu obyczajowi i ceni tra,dycję ludową. Kilka referaotów, głównie autorów węgńerskioh, dotyczyło baJrdzo !ils:totmej·problematyki sposobów, i stylu życia oraz systemów wartości ludności wiehkiej. Zespół ,ba,dawcrz.y: E. Ha.J1Iku'S1S, R. Mauchlin, L. Fusotos 'i A. S.zakolcsuy pr:zedslawił wyniki szeroko zakrojonych badań reprezentacyjnych na obszarze całych Węgier. w których wyróżniono szczególnie zagadnienie różnic &połeczno..,ku'1turowych rpomiędzy miastem ~ ws.ią (Interactions between socia-economic factors, way of life and value orientations). Z referatem tym łączą się tematycznie r·ozważania M. Hoppala (Way of life as model and/or cultural paradigm) nad sposobami życia jak,o częścią składową kultury; przy okazji autor wyraził krytycz.ną uwagę o mało dokładnym ujmowaniu pojęcia sposobu życia przez węgierskich etnog,l-afów. PQrównanie dwóch oclJmiennych systemów wartości, jakie 'ugruntowały sję pod wpływem 'PI'OC'e5Umodernizacji w dwóch wsiach węgierskich, znajdujących się w różnych warunkach eko,logicznych, zawier'ał ,oparty 'o badania etnograficzne referat T. Javor (Two viUages two value systems). Typologię robotnLków wiejskiego pochodzenia i chłopów-,robotników w południowo-zachodnich Węgrzech onz propozycje charakterystyki ich spo'sobów życia dał Z. Karpati (The changing way of life of peasant-workers on the way from vmage to town). Ze społ·eczneg'O oraz 'k,ul,turowego pUJIlk,tuwJLdzenia Ln'ter'esujące 'są Wlnio'Sikri 'Z badań na,d świadomo'ścią swego miejsca w społeczeństwie węgierskich r·obotników rolnych, przedstawione 'Przez M. Sozane (Self perception of agricultural workers in Central 1lungary); według autora nie wykazują oni określonej świadomo'ści !klasowej ani wal'stwowej - uważają się z'a żywiC'ie1i .nalI'odu,którY1m :się ni'cźk ,pow'odz,i"tle k'l&rzy są też świadQmi ich niskiej oceny z .powodu ciężkiej i brudnej pracy. Godny uwagi był też referat P. Juhasza i B. Magy.ara (Some remarks on the position of the Hungarian and Polish small producer in the seventies), który dał próbę porównania sytuacji drobnych producentów chlopskich na Węgrz€ch i w P·olsce. Specyficzntie polski temat konstruowaIl1ia przez ludność wiejską, rzemieśl.ników ja,k i rolników, licznych ciągników malej mocy ,oraz narzędzi i maszyn rolniczych od wyorywaczy po kombajny zboż,owe, przedstawił E. Pietraszek (Biiuerliche VerbesserU1~gen und eigene Konstruktionen der landwirtschaftlichen Geriite und VR Polen und ihre soziokulturelle Aspekte); wzbudził on .,;pore zainteres-owanie jako objaw niedowładu przemysłu, ale z drugiej strony uzdolnień i zaradności polskich chł,opów. Z referatów autorów zachodnioeuropejskich warto w~p;)m.nieć referat Szwajcara T. Abta (Landesentwicklungspolitik und Dorfgemeinschaft), który m, in. uwydatniał "niszczący wpływ" postępu materialnego na życie gminy-społeczności wiejskiej, a także referat Fina O. TUQmi (Integration and participation in the village community: discussion on possibilities and limits of classical sociology), który przedstawił ujęty z ogólnego stanowiska problem integracji społeczności wiejs,kich na tle 'krytycznej oceny teoretycznego dorobku s,ocjologii, a takź,e 'historii, etnologii i fil.ozofii. Także ~ilka innych referatów, ·dotyczących m. ,in. zagadnien rodz.iny i :sytuacji kobiet 'Wliej:sk:ioch, było bl'~SikrichwSisiPółczes.nej pmblema'tycc e'tnogr.aficz.nej. Schlepper in Treścią koilku referatów były ważne porównawczo zagadnienia chłopskich "połeczeń.stw Azji i Afryki. Wśród nich wymienić warto referat H. vander Breemera (M. Sahlins et les Aouans de Cóte d'lvoire, deux conceptions difJerentes de sousproduction), ,który omawi.ał z·agadnienie niepeł.neg-o wykorzystywania moi.li- �349 Kronika waści produkcyjnych przez pewne ,plemiona .afrykańskie, ;przedstawi,ając poilemiczne uwagi w stosunku d·o książki Sahlinsa Stone Age Economics. Uczestnicy kongresu mieli też możność krótkieg·o, bezpośredniego zetknięcia się z węgierską wsią w trakcie .półtoradniowej wycieczki na połu·dnie Węgier, do k0mitetu Bacs-KiSlkun. KaŻida ,z pięoiJu ,grup (wg podz'iału Ina autoka,ry) zwiedzała ill,j gminę, zapoznając się z jej gospodarką, .3prawami socjalnymi i oświatą, a także z warunkami życia ro·dzin. Dobrym wprowadzeniem do tej wycieczki była niewielka, ale hardz.o dobra w swej treści wystawa .poświęcona historii węgierskiego rolnictwa i wsi w ostatnim półwieczu, od 1933 r. ('ln . .in. z dobrymi, "etnograficznymi" fotogratiarmi) i dostarcz·one wszystkim uczestnikom zw.ięzłe materialy dotyczące treści wystawy. Po dr'odze zatrzymano się pierwszegJ dnia na obiad Vi dużej g'ospodzie przy niewielkim muzeum wsi węgaerskiej (skansenie) w m.iejscowosci Laj'Osminsze, gdzie podziwiano widowiskowy pJkaz strzelania z hatów przez dwóch konnych p.łL5terzy, .ale do zwiedzenia skansenu nikt nie zachęcał i tylko kilka osób zaglądnęło przez ,okna do oświetlonych, lecz za~kniętych wnętrz. Na drugi dzień, w dużej wsi Hajos, wystąpił niewielki miejscowy zespół ludowy, który przy akompaniamencie dwóch harmonistów pokazał kilka obrazków tanecznych związanych z uprawą wina. Byli to potomkowie niemiec'kich kolonhtów z XVIII w., którzy zachowali je.3ZCz,eniektóre elementy swej tradycyjnej kultury, w tym melodie w rytmie Hindlerów (tu usłyszeliśmy, ku swemu zdumieniu, swojską melodię, znaną u nas do słó..v: Pij, pij, pij hrae:ie pij), ale w gospodarce (bardz'o rozwinięta upr.awa wina), częściowo też w .stwju i języku ulegli madziaryzacJi. Organizatorzy Kongresu zaprezentO'Wali niewątpliwie dobrze węgierską socjologię wsi i węgier.ską wieś w.spólczesną. Węg:ierscy etnografowie uczynili to wcześniej przez liczne swe publikacje w odniesieniu do węgierskiej wsi tradycyjnej i węgieró>kiej kultury lud·owej. Poziom jak i wartość ,informacyjna węgierskich referatów zasługiwały niewątpliwie na 'uwagę, pJdobnie jak poziom gospodarczy ,j ład przestrzenny węperski.ej wsi, hędący widocznym dowodem ciągłości jej kulturowej tradycji. Edward Piet raszek KOMISJA FUTUROLOGII MIĘDZYNARODOWEJ UNII NAUK ANTROPOLOGICZNYCH (COMMISSION O.L'JFUTUROLOGY IUAES) Wśró::i komisji działających w ramach IUAES przej.awia szczególnie żywą działalność Komi.sja Futurologii, utworzona przed kilku laty i kierowana przez etnologa indyj.3kiego B. K. Roy Burmana. Informacje ,0 jej działalności publikowane są m. in. w biuletynach Unii (lU AES Newsletter), redagowanych przez E. Sunderlanda i zamieszczanych .systematycznie od 1982 r. w "Current Anthropalogy". Program działania tej komisji ·ohejmuje śledzenie tych działań i proce.-;ów wspólczesnych, dziejących się w kulturze jak i gospodarce i polityce, które mogą mieć poważne znaczenie w kształtowaniu przy.szłosci. W kwietniowym nume~ze biuletynu z 1983 1'. (5/83) znalazł się podpi.3any vzez B. D. !"Tiller krótki apel komisji do ogółu etnologów interesujących się futuryzmem i1ntropoJ.ogicznym (anthropological futurism), o zgłaszanie udziału w spotk:Ollliach p1nelowych i sesjach XI Międzynarod.oweg·o Kongre.3u NAiE (Quehec-Vaneouver, sierpień 1983). �350 Kron.ika Antropolo:g6w4uturoIog6w określa się jako tych, kt6rzy poszukują właściwych środków w celu a) interpretowania, przewidywania, konfrontowania i uzg3dniauia potencjalnych skutków dokonujących się aktualnie ingerencji społecznych, politycznych, ekonomicznych, ideologicznych technolog.icmych i naukowych w systemy kulturowe ludzkości, oraz b) r'Ozpoznawania i ukierunkowywani,a potencjalnych oddziaływań wzg'1. skutków, jakie mogą za sobą pociągnąć reaJkcje lud6w spoza kręg6w kultury zachodniej na przyszłe kierunki rozwoju politycznego. ekonomicznego, ideoIogicznego, społecznego, technologicznego i naukoweg,o. O działa]nQś.ci tej KO'misj'i na IX Kon:!Tes,ie nie :posi:n,damy jC~'Z.Cizesto,ownych ma'teri,lłów - podobnie jak malteil1iałów dLa całego Kong'resu. Wcześniej, w latach 1980 - ,SI Komisja Futur'Ologii {)I'ganizowała .;potkania i seminaria pod wspólnym hasłem ,,okna ku jutru". Odbyly się one w Indiach, Malajzji, Tajlandii i USA z udziałem gł6wnieprZie~:k;tawicieli trzeciego świ.ata. Tematem dyskusji były zagadnienIa 'przyszł,ości pluralizmu etniczneg·o i nowych ruchów etnicznych, przyszłości plemi'on w systemach państw narodowych, przyszłości religii i nowych doświadczeń religijnych oraz przyszłości ws.i i środowiska wiejskiego w warunkach zagroż,enia cywilizacyjnego. Arualiz·owano też współczesną rolę i potrzeby nauk &połecznych, oceniając krytycznie ich założenia i funkcje. Według s'prawozdania zamieszczonego w numerze 3/82 IUAES Newsl·etter s,twierdz'ono, iż ..obyczaje i ,et,hos ,paUlk spolec"ZJnych uk·s:z't.al'!Kl'\valy"ię w warunkach industrializacji Zachodu, opartej na eksploatacji zas,obów w krajach pod panowaniem ko'łoni,alnym '" Nauki społeczne miały wówczas umacniać r,olę elit. " Współczesne nauki społeczne nie m'ogą być kontynuowane na stary :-;posób. Nie mowa pozO'!31tawi1aćnlieliczil1ym :zJadani,a 'old'Zwi.eroi-edJl:a.n.ia złożoil1)"Ch s'P,aow społeczeństw ... ". P.odobnie krytyczne uwagi o naukach społecznych, wśród nich także '0 etnologii, dały się słyszeć wcześniej na X Kongres,je NAiE. Na posie::lzeniu Komisji Futur·ologii, odbytym w ramach Interkongresu w Amsterdamie w 1~81 r., postanowiono zorganizować na XI Kongresie NA,iE se,;jc; plenarną nt. "Wyłaniający się jeden świat ci preferowane jutro" oraz powołać na tym kongresie komisję antropol,og.ii i jedności nauk o człnwieku i jeg.o środowisku. Przewodniczący ,komisji podikreślH ,potr:zebę innej, 'niż wnie:s,iolna przez Zachód. fil'(),Z'[rfiii życia, obejmującej ludzkość i przyrodę. Przyszłości wsi ipolityoe w stosunku do niej wstała poświęcona dyskusja zorganiz·owana w maju 1982 r. przez Komisję Futurologii i WydzLił Pracy Społecznej Uniwersytetu w New Delhi. Na tle sytuacji trzeciego świata omawian~ głównie problemy Indii. Podkreśl.ono m. in., że przy 'planowaniu rozwoju wsi trzeba widzieć wyraźnie podsystem wiejski w ramach całeg·o systemu sp0łecznego.Perspektywy rozwoju wsi. ujawnione w krajach liberalnego kapitalizmu, ZSRR oraz w Chinach nie mogą być obowiązujące dla trzeciego świata. Zdobycze wsp6łczesnej cywilizacji powinny być udostępniane obszarom wiejskim bez ich fizycznej urbanizacji lub wyludnienia. W różnych miastach Azji obserwuje siG wzrost więzi pierwotnych ,a także proces jakby chłopienia (peasan.tization) życia ml'ejskiie""o. co dowoc17,i siły wiejs.k'ioh zasad życia,. Altema'tywą dla życia w ,duobnych, rozprosz.o.nych wsiach może być nie życie w dużych miastach, lecz w większych ws,iach wyposaż,onych w niezbędne dobra cywilizacyjne. Z,godni'e z ethosem demokratycznym trzeba zachować równowagę między kO!liecznością a wolnością w planowaniu rozwoju oraz kontynuować oparte na idei Gandhiego równo'ległe popieranie przemysłu i rolnictwa bez faworyzowania miast. Zwracano nego rozwoju też uwagę na silną zależność rozwoju wsi od uwarunkowań og61gospodarczego i polityki oraz na ·odmienność i względność wybor6w �351 Kronika dokonywanych na różnych tpozioma(:h. Niektóre n<lrmy ethosu narodowego, jak równości społe(:znej, są dalekie od urzeczywistnienia nawet w ramach samej rzeczywistości wiejskiej, dlatego w Indiach "tra·dycyjne wiejskie s:p0łeczeństwo musi 'umrzeć, aby miUony uciśnionych istot ludzkich mo,gły żyć w po'Czu'Ciu godności". W kraju tym wzrasta ciągle licz,ba bezroliIlej i niezatrudnionej lu,dności wiej"kiej, dI,a której nie :ma też miejsca w miastach, \Perspektywą dającej się przewi'dzieć przyszłości jest r.aczej stagnacja niż istotne zmiany, zwł.aszcza na lepsze. Dzieci głodujących będą także głodować. Zwr6c<lno uwagę na potencjalną rolę młodzieży ·d:la ZJdynamizowani.a procesu r'ozwoju, bez czego "przyszł-ość wiejska może się stać postępującą degeneracją, równolegle do degeneracji miast". Podsumowując dyskusję pf7ewodniczący zebr.ania M. Mohanty stwierdził, że szczególne :ZlooCiZ€l1Iie dla wielkich mas IUId'nośc,iw;iejskuej m:a wtal3ciwe .z:0:r'g<łJ:"i'z·o'W3nie sił społecznych i sprawiedliwy podział zasobów, które mogą w całości wystarczyć dla całej ludzkości, a wyk<lrzystane być powinny tak, aby zapobiec nędzy i różnym formom uza'leżnienia, "Przyszł,ość wiejska nie jest odwf<ltną stl"Oną przyszłości miast, jest raczej odzwierciedleniem przyszłości całego społeczeństwa" - stwierdwno w zakończeni,u sprawozdania. Silne zaabsorbowanie dramatyczny:mi problemami wsi trzeciego świata, skupiającej więk3ZOŚć jego mieszkańców,znamionuj,e nie tylko prace Komisji Futuroiogii IUAES, l·ecz odzwierciedla w pJważnymstopniu zainteresowanie etnologów z tamtych krajów ,losami ich ludów i kultur w warunk3ch zderzenia z kulturą Zachodu i 11arastającymi zagrożeniami ze str,ony cywi!.izacji .przemysłowej. Dominu.je CO'Dazwyraź.n..iej iIl'i,ep~ikój 10 b:iIO'logkzne waJI<u,nlkiiprzetrwania społeczności, plemi'on i 'ludów, dla których perspektywa rQzwojui dobrobytu jest coo najwyżej pożądaną możliwością. Także ku'ltura duchow.a z zagadnieniami wierzeń, mitów, sztuki, f,olkloru ujmowana jest jako własne dobro 6ł·abszych, zagrożone przez cywilizację białych. Etnolodzy je,d:nak, jak to przyp;Jomniano na po,przednim kongre3ie NAiE .. który obradował pod hasłem "Wyzwanie r,ozwoju", zbyt mało znaczą na tym św,iecie, zdominQwanym ,prz'ez wi·elki business, .aby g,o z,mienić, lecz i ,oni próbują coś czynić w tym kierunku, starając się ·przynajmniej upowszechnić wi·edzę 'O ·dramatycznej sytu.acji większ'Ości ludów i k>u-ltur trzecie€o świata. Edward Pietraszek SESJA NAUKOWA NT. ORGANIZACJE POLONIJNE A TOZSA'MOSĆ NARODOWA ZBIOROWOSCI EMIGRACYJNYCH {LUBLIN 21 - 23 XI 1983 R.} Rosnące zainteresowanie dla szer'Oko rozumianej pr,oblematyki poloonijnej przejawia się m. in. w coraz czqściej organizowanych w ostatnich latach przez krajowe placówki nauk'Owe sesjach ,poświęconych dZ'iejom 'zbi,orowości polo"'ij.nych. lich kulturze ,i jej prze:nianom. Owe sesje ujawniają stan i potrzeby badań nad tymi zagadnieniami, przez co dają okazję do refleksji zarówno historycznej, jak i czysto praktycznej; umożliwiają formułowanie i krystalizowanie planów ba,dawczych .na przyszłość. Niezmiernie interesującą sesję teg'O rodzaju zorganizował Katolicki Uniwersytet Lubelski w dn. 21 - 23 listopada 1983 r. Sesh poświęcona była bardw szeroko rozumianym zagadnieni{)m wpływu działalności org,anizacji po'lonijnych (wszelki,ego rodzaj,u a.le 7.WłaS;ZCZia reLLg,ijnych 'i ikulturalnych) .na utr,zy;mywanie się �352 Kronika tożsamości nar·oodowej Poj,oniL N.a 6esji zjawili .się .licznie g-oście z.agranicEni, byLi 'to ludzii'e .zaaJ1Jgażowani w działalność ,po·lo.nijną, ,którzy 'cizJiJel'ild ·się wła,,,nymi d-oświadczeniami i przemyśleniami. Ci, którzy nie mogli przybyć os-obiście, nadesłali tok.sty wystąp~eń. Krajowi badac.ze ,przedstawili maieniały () chau'a'~iefQ:e ba,rdziej systematycznym. Aczkolwiek głównie ·omawiane byly organizacje polonijne Nowego Świata, a zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie, znal,azły się także - choć mniej liczne - wystąpienia poświęc·one ,P,olo.nii australijskiej oraz zbiorowo,ściom polonijnym w kraj.ach europejskich. Na se3jiprzedsta wiono trzy wystąpi·eniao ch:uakterz€ogólnym oraz 25 krótszych lub dłuższych komunikatów. Oczywiście, nie sposób omówić tu wszystkich wystą.pień, choć wiele na to zasługuje. Ograniczę sit:: do ;przedst<lwienia referatów '0 charakterze ogólnym. W niezmier.nie interesującym r€fer.acie J. Balka'larz '(Lublin) ,przedstawił doktrynalno-prawne stanowisko Kościoła wobec funkcjonowania -organizacji etnicznych. N-owe prawo kCll:1,or1iJazne (nie zOtSiało jes'zcze wprow.adzone we wszYtStkich krajach) wiele uwagi poświęca emigrantom, ich prawu do zrzeszania się w organizacjach etnicznych, pr.awu do zachowania, rozwoju i obrony dziedzictwa kulturowego. Z tych założeń 'wynika wiele konkretnych i nowych obowiqzków kleru, który włączyć się ma, w duchu uchwał II Soboru Watyk,ańslkiego, na zasadzie partnerstwa (a nie danego z góry autorytetu) w działalność świeckich stowarzyszeń o cha,rakterze etnicznym. P. Taras (Lublin) w rzeczowym wystąpieniu omówił tr'<'ść pojęć kultura nar')dowa i etnicz.na or.az kulturowa i etniczna bŻs3imość. By/'o to niezbędne, gdyż wieloznaczność wymienbnych terminów mogla utrudnić r·ozumienie wielofunkcy jności organizacji pol'onijnych, których wszystkie funkcje w k.o.n:sekwencji zmierzają, jak się wydaje, do zaspokajania -podstawowej pCltrzeby ich cz/onków, .potrz.eby identyfikacji z grupą, identyfikacji z jej tradycjami i teraźniejszością kulturową. Preleg·ent mówił o dziedziczeniu desygnatów kultury, o jej przekaźnikach, zwlaszczao języku. Scharakteryzował identyfikację jako proces i jako stan. A. Brożek (Kraków) przedstawił referat pt. "Historyczne uwarunkowania powstania j f\ozwoju orga,nizacji polonijnych". W swym niezmierni·e interesującym, a .miejs'cami nie wahalm IEI~ęt€l!!() ",'t'W'~erdZJićnQwato·!"skim WY'S:ąpieTI'iu, A. Brożek lJWlróai,łiUWa.<1ęna ,stain świ.aod:omości .narodowej emiglra,ll'tów o;ra'Z na iCth ikuiturę pol:.tYc:ZIną.Czynniki te miały decydujące znaczenie dla ·k!ształtowa:~ia s!ię i charakteru o'l'ga11lizacji p::>JoTJJijnych.POWlsitawały one bądź 'slponianiczU1oie.bądź w spo.sób k;j·erowany; cel ,ich działallnoŚtCi zwrócony był ku Slamej g.pupie, bądź - co było częste - ,ku kratj'ClWliro,::J:z.innemu. Zda·ni·em referenta. or,ga'n:,zacj-e !polon-;jne były w znacznym stopniu rezultatem odtwarzania struktur życia społecznego w kraju macierzystym, ale także dowodem wzrost~1 św.iadom;}ści narodowej emigrantów w sytuacji dias:pJI'Y. Manifestacja tożsamości etnicznej i narodowej pO'przez tworzenie i uczestniczenie w -organizacjach był·o reakcją na niespełnianie rosnącycha.spiracji rzecz imigrantów w nowym miejscu -osiedlenia. Prz·edstawiJne komunikaty dają się uszeregow3ć ze wzglę:lu na obszar, któreg·o dotyczyły. NaJwięcej powiedziano na s'esji o -organiz:.lcjach polćlnijnych w Arreryce Północnej (13 wystąpień). L. S. Malinowski prze:lstOlwił działalność Zjednoczenja Polsko-Narodowego w Brooklynie, J. Gill omówil dzia/llność Związku Podhalan w USA; o Centrali P{)lskich Szkół Dokszta/caJijcych mówi/ J. Woźniak. Dowiedzieliśmy się wieie o akcjach podejmowanych p~zez Centrum Pols-ko-Slćlwiańskie, Katolicki Klub Dyskusyjny i K% Przyjlc:ó/ KUL-u w Nowym J-orku (E. Altmajf'r), o młodzieżowych organizacjach i klubach kulturalno-o·świa- �Kronika 353 towych w New Jers·ey (K. Tarla); o Komisji MłodzieŻJowej Kongresu Polonii Kanadyjskiej (W. Perchał) o polskich ·organizacj.-lch kulturalnych w Bridgport (F. Lachowicz), 'O St·owarzy.szeniu Kombatantów w Kanadzie (M. Szczeciński), o Radzi·e Ko,ol'dynacyj·nej Polonii Świata (J. Kaszuba), czy ·0 Konferencji Księży Polskich Wscho'dniej Kanady (R. Kosi.-lrz). Do najbardziej interesujących w tej grupie należały wystąpienia W. Wnuka (parafia św. Trójcy w Winds·or i działające w ni·ej ,organizacje poJ.onijne), J. Dobranowskieg.o (ZwJązek Polaków w Kanadzie) oraz A. Halasa (Organizacja Polskiego Kościoła Narodowego w USA). W więk.;zości przypadków ,o działalności wymienionych organizacji mówiLi jej aK tywni członkowie, niekiedy zało.życiele czy 'Wli,el,oletnipreze:s.i. O Polonii eurvpejskiej mówiło 10 uczestników konferencji. Kilka wystąpień miah charakter historyczny: T. Musioł omówił ·działalność kultur.alno-oświatową Polonii niemieckiej w latach 1920 - 1939, A. PoniatowSlka (Warszawa) prz·edstawJła wystąpienie n.t. po'lski·e środowisko berliń.<;kie w koncepcjach II Rzeczypospolitej. O współczesnych problemach PO'lonii w RFN mówiła - na przykładzie Hambul1ga - 1. Zwak, {) Danii traktował referat Z. Tko·cza i k'Omunikat W. Zdunka. O Pol.skiej Macierzy w Anglii mówiła A. Podhorecka, o polski'ch organizacjach re1.igijnych we Francj.i R. DzwonkowskL A. Nadolny przedstawi! działalność Związku P'Olaków w Austrii po II wojnic światowej, a jedynymi wystąpieniami na temat Polonii w okrajach socjalisty·cznych były uwagi W. Osajdy o organizacjach polonijnych na Zaolziu oraz T. K.ani o walorach kalendarzy wyd.awanych na Śląsku Cie.>zyńskim jako źródła do badań aktywności Polonii wCzechoslowacji. O Polonii austra'lij.>kiej i jej działalności mówił.a A. Achmatowicz-Otok, a ') T,owarzystwie P,a1.s:kimw BeriS'so {Argentyna) M. Więckowski. Prz·edstawione wystąpi'enia wzbu·dziły żywy oddzwięk, oJecz niestety dyskusja nie mogła siC; rozwinąć, gdyż 'ol-ganizatorzy przesa'dzili z ilośc.ią wystąpień, których było o wiele :wdużo w krótkim cza.>ie. Jak zawsze w wypadku podobnych imprez naulmwy,ch, absorbujących kilku.>et uczestników z kraju i zagranicy, należy zadać .>obie pytanie na ile ziściły .się zamiary organizatorów, czy spotkanie miało konstl'uktywny charakter, na ile poszerzyło wiedzę. Jeśli, w przypadku s,esji lubelskiej, głównym celem miało być poinform.owanie uczestników o różnorodności polonijnych organizacji, ich bieżącej działalności, to cel został w pełni osiągnięty. DowiedzielI,iśmy siC; sporo o rosnącej aktywn<Jści PO'I{)nij amerykańskiej i austra'lijskiej, o niezwykle szerokich planach kulturalno~oświatowych Polonii 'angi'elskiej, o trudnościach organizacyjnych lVe Francji i RFN itd. W wielu przypadkach wypowiedzi przedstawiane na sesji przekraczyly wymiar inf.ormacji, były próbą uogólnienia, niekiedy konkretnymi pr·opozycjami 'pr.ogramowymi. Były gło'sy wskazujące na konieczność zmian prog,'amów działalności. Za najważniejsze uważam opinie mówiące o zmniejszaniu 'óiC;roli j(;zyka pobkiego w przekazie polskich narodowych treści kulturowycho;"az te, które wskazywały na koni·eczność oparcia działalności <Jrganizdcy jnej (ta;)), gdzie je.-;t to możliwe) na szerszy'ch, pona-detnicznych plaszczyznach, np. uniwersytetach, ogólnokrajowych pr-ogr.a.mach ku'ltura:lnych itd. Jednocześnie dominował pogląd, z którym w pełni tru-dno się zgodzić, ż·e w dalszym ,ciągu w wielu krajach podstawowym środowiskiem, w którym przekazywane są i powinny być treści .';!użące poglQbien.iu t·ożs.amości .etni·cz;neji narodowej Pol,onii, jest parafia pol'onijna. W -ogóle problem roli 'parafii w życiu IPolonii w pr7.iC.>złości .i w"pól:'zc'nie wy,daje s·:ę jednym ,z Ikluc:zowych w :S!z·en)ko:f.Qzumi'wnych ba,dam'iach pol.unijnych. W niejednym wystą'pieniu podkreślano zmaczenie folk'loru, j-ego kultywacji 2:1 Lud. t LXVIII �354 Kronika w utrzymywaniu etnicznej t'ożsamości Polonii. Wydaje mi .s.ię jed.nak, te - iak dotąd - zbyt rzadko wychodzono tu poza sformułowania ogólnikowe. W istocie .Q fa[lklllol1z,e paloo'I1JijnymI1Jiewiele wie.my. Fo-l,klo'r przeniesiony przez pierw'sze .pokolenie emigrantów jest już przeszłością. Twierdzę, te powstał na jeg,o bazie ów mał,o nam znany fQlklor polonijny, wielce zróżnic·owany w zależności od kraju, w którym się kształtował. Niestety, procesy przekształcania się folkloru polskiego w polonijny uchodzą uwadze badaczy, co uznać na:leży za niekorzystne zarówno z punktu widzenia teorii naukowej, jak ,i praktyki kontaktów Polonia - :kraj macierzysty. :Sesja :lube1Sika nie wniosŁa nic nowego do ,ba·dań nad dziej,ami org.anizacji pll;lonijnY'<:h.Stała !5lięjed.na:k ,w.aiwą ,pr€7Je:1ltacjąobec,n~o kh :s:ta,nu, u'kazała 'larów·no prężność Pol,onii, jak i jej trudności. Dała wiele materiaIu do refleksji odbiegających od głównego tematu, refleksji o przyszłości Polonii. Być może, działacze JPOlonijni obec:n:i w Lublinie wyniosą ,ze IsiPotkan.ia wskazówki i s.ugeSltie do cta'!szej 'działa,lności. Byłby to jeszcne jeden powód do uznania ~sji za udaną. Ryszard Kantor SEMINARIUM NT. CHARAKTER NARODOWY ,POIJAKOW A ROZNICE MIĘDZYZABOROWE (SZELĄG KOŁO OSTRODY, .30 V - l VI 1983 R.) Instytut History:czny Uniwersytetu Wr-oc!.awskiego Ośrodek Badań im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie z-org.anizowały niezmiernie .interesujące seminarium poświęc,one z,ag.adnieniuistnienia i funkcjonow.ania charakteru n:u·odowego Po'!aków. Seminarium zgr·omadził-o ikilkudziesęcu uczonych, główne historyków, zajmujących się tymi problemami i dało ,okazję do szerokiej dyskusji. Przcdsta wiano 10 ,referatów, .które podobnie jaki towarzysząca im dyskusja dały bez wątpieni.a świadectwo doniosłości problematyki i jej ,aktualności. Łącznic w dyskusji wzięło IU/dz'i.al35 oUc'zestników, niekltórzy wiclolkrQtnic. IStefaln Kienij'cwoicz w wys,tą.pieniu otwieI'ającY'm 'seminarium (Charakter narodowy P01aków. Mit czy rzeczywistość?) podzielił się z zebranymi re(lcksjlmi i wątpliwościami, jakie nasunąć się mogą hi.storykowi(i nie tylko), g.dy stara siC; uporządkować swoją wiedzę na temat charakteru jakiegokolwiek nar·odu, a P.olaków w szcz,ególności. "Ni·e znam metody naukowej - ,pJwiedział mówc,a któraby zdołała udowodnić, że ogół członków jednego nar.odu wyróżnia si!; ()d innych ,określonymi cecha:ni charakteru .. , M1mo to warto zajmować siC; charakterem narodowym, ponieważ przekonanie o jego istnieniu gra .poważną .rolę w historii". Główny walor wY's-tąpJicni.aS. Kieniewic>z'a polegał na ·uświa,domicmiu słuchac·zoon, że jeś'li charakter narodowy istnieje, to jest on zmienny w czasie, a owa zmienność 'W bliżej j,eslzcz'eni'eolkrreśl'ony Slposób wią'i;es.ię z hilstor6ą ra'l'odu-. Jeśli hCl<daInia ,cha;rakteru l1JaTOdowego l1Jie mają :slprowa.dzać Isiędo bada'l1Jia s'tercoty,p6w (w tYlm talkże a.U'to,s;tereO'tyiPÓw),lecz :ich 'I1Ja.duzę-dnymcelem j-es't uczynienie poję<:ia tego kaitJegOI'lią'za.równo wyj,aśl1'ia'ną, jak ,i wyjaśll'i.ają:ą (poprzez hi.storię j samą hilstori-ę), :t,o.nal'eży im dać mocną bazę 'teoretyc:zną i Źiródłową. Jalk dotąd, hisiorycy są od 'teigo da'le-cy, Stef,an Bednarek w interesujący. lecz pozostawiający także spory niedosyt s.po:sób, ukazał słabości rodząc·ej się dopiero teorii charakte.ru narodowego (l'•reto. �Kronika 355 problemy badań nad charakterem narodowym Polaków). Jak to często bywa i tym razem zainteresowanie problemem znacznie wyprzedziło naukową refleksję nad jego naturą. Nie ma zgody na to, czy charakter naukowy jest fenomenem p.sychicznym, czy kulturowym. Czy charakter narodowy istotnie ma być obiektywny, czy tylko .subiektywny. Są to dość zasadnicze pytania; bez odpowiedzi na nie nie spo'sób zajmować się pr,oblema.mi przez seminarium poruszanymi. Jak się zdaje, cZGŚć uczestników spotkania prezentowała pogląd, iż chamkter narodowy ma byt realny i wpływa na dzieje, część, że jest tylko niejako funkcją świadomości narodowej i ci raczej skłonni byli do hadania stereotypów. Wystąpienie S. Bednarka uświadomiło słuchaczom, że używane przez wiele dyscyplin pojęcie "charakter narodowy" nie ma waloru heurystycznego. dologiczne Choć bez wątpienia :uczestnicy seminarium doskonale zdawali sobie sprawę z metodo,logicznego niedopracowania podstawowego pojęcia; poję'Cila wokół którego toczyły się obrady, dalsze wystąpienia ni,e skoncentrowały się na zagadnieniach metodologicznych, lecz ukazywały próby opisowego określenia (czasem tylko zilustrowania) treści terminu, a także przedstawiały bazę źródłową do tego r.()dzaju prób. Jacek Kolbuszewski w wystąpieniu: Charakter narodowy Polaków w literaturze pi<;knej udowodnił, i.e literatura może być pomocna w badaniach autostereotypu narodu, jak i po prostu charakteI'u narodowego, lecz z zastrzeżenim, że będzie zawsze źródłem niepełnym i relatywnym. Literatura artykułuje stereotypy i bywa ich nocs,icielem. Bywa ich kreatorką i rejestr.atorką. Ni,e moż'emy nigdy stwierdzić w jakiej roli występuje. "Poszukiwanie odpowiedzi na pytanie o kształt narodowego charakteru prz,ez pryzmat literatury pięknej siłą rzeczy - podkreślił J. K,olbuszewski - pJlegać musi na pewnego rodzaju preparowani'u tej odpowiedzi, z pełną w dodatku świadomością, iż może to być odpowiedź niepełna i nieobiektywna. WeryHkacja prawdziwości wszelkich tego r,odzaju 'sądów dokonywać s,iGwiGc mw·;j poza obszarem literaturoznawstwa". Grono znanych historyków (J. Molenda, J. Bardach, A. Ga'los, L. Trzeciakowski) pokusiło siG o próbę określenia różnic charakteru Polaków z,amieszkujących wyraźnie wyodrębnione obszary zaborów. Próbowali o,dpowiedz,ieć jakimi cechami różni,!:i się od sicbie Polacy zamieszkujący Galkję, Królestwo Pobk,ie, WielIkopolskę i Wielkie Ksic;.stwo Ltewskie. A także - niej,ako pośrednio ukazywali warsztat historyka, który przemyślenia swoje opiera na konkretnym, przecież jednym z mQżliwych tylko, zespołe źródeł. Wystąpienia były błyskotl.iwe, .pełne znakomitych .sformułowań i pasj'onujących .szczegółów, ale miały według mojego przekonania jedną słabość wspólną. W stosun:<owo małym stopniu uwzględniona zostałaoczywisL1 prawda, że to sytuacja polityczna, ekonomiczna czy kulturowa modelowała zachowania i działania 'ludzi w poszczególnych zaborach, pl)wodowała ujawnienie siG takich nie innych cech w określony'ch ,obiektywni'e sytuacjach. To zaborcy tworzyli ramy, w których cechy potencjałne charakteru narodowego mogły .się ujawnić. Wystąpienie L. TrzeciakoWlskieg,o ukazało obiecujące perspektywy, jakie niesie badanie charakteru narodowego rpo'przez rekonstruowanie systemów wartoś,ci poszczególnych warstw ,społeczeństwa w ściśłe określonym momencie dzie}owym. System wartości nie jest czymś danym lSPOłeczeństwu, jest funkcją jego obiektywnej sytua,cji. J. Żarnowski zajął się w swoim wystąpieniu (Uwagi o przekształceniach charakteru narodowego Polaków w procesach integracyjnych II Rzeczypospolitej) zagadn'enlicm ujednolicenia slię cech na,rodowyeh 'W Odrodzonei Polsce, zaln.iJkalnra materialnych i świadomośdowych różnic między poszczególnymi zabor,ami. Zda23" �356 Kronika niem preleg.enta, które wywołalo po,lemiki, w okresie międzywojennym nastąpil w Polsce wyraźny wzrost samokrytycyzmu Polaków, ujawniło się dążenie do dorównania innym narod,om, zaszł,o ujednolicenie tradycji hi.<;toryczno-kulturalnej ('dz':ęki :';y6temo'W,i jed.nolt:R.go :5!Zlkro'rt ktwa) oraz UiPOW:s,z€chniłosię myślenie 'kategoriami ,interesu całej PoLski. A, Brożek (Elementy polskiego charakteru narodowego w warunkach diaspory) zwrócił. uwagę na fakt, iż w zbiorowościach -emigrantów pol.skich za granicą wyraźnie następowały transformacje cech uZtllanych za należące do pobkiego charakteru narodoweg,o. Transf.orm,acje te przebiegały w dwu 6trdach: w sferze etosu pracy i bytu materialnego ·or.az w sferz,e systemu wartoś,ci ideowych (kultura polityczna). Sądzę, że 'Uwagi te mogą stać się punktem wyjścia do badań nad charakterem nawdowym Polaków () ty1e, że uświada'miają nam, iż c'cchy charakteru narod·oweg·o są wtedy widoczne i łatwiejsz,e, do uchwycenia, gdy występują w kontekście z cechami ,odmiennymi, nieraz skr,ajnie, repr'ez,entowanymi przez inne na'cje. M,o,żna powi,edzieć, ż'e w warunkach diaspory cechy nar'odowe niejako się 'obiektywizują. Na zaJkończenie T. Szarota - rezygnując w -ogóle z 'POjęcia charakteru narodowego - omówił wpływ wojny i okupacji na aut()stereotyp !Polaka. Żał,ować na'leży, że org.anizatorzy seminarium z góry zał'ożyli, iż czasową barierą dla {)IJl1awianych zagadnień - w 'Przypadku wszystkich refer,atów jest rok 1945. Nic je.>t rzeczą możliwą .omówienie wyczerpujące tematyki referatów, a zwłaszcza licznych i pasjonujących wątków poruszanych w dyskusji. I.'3tnieje nadz,ieja, iż materiały z seminarium oraz rejestracj'a oby pełna! dyskusji ukaże się niebawem w ,druku. Na tym miejscu po{nielę ''';ip' kilkoma uwagami i refleksjami, natury zarówno ogólnej jdk i szczegółowej. Sądzp" że seminarium spełnił() swoje zadanie. Ujawnił·o ogrom trudności metodolog.icznych, któr'e należy rozwiązać, aby z pożytkiem dla nauki baodać tzw. charakiter namdowy. UkazaŁo także, że .istm·ieje bardzo s'zeroiki ma,tm,ja! fa·:dog"3ficzny dla tego pr·oblemu, na który skła.dają się rejestracje działań ludzkich i ich rezultaty, bowiem w ten właśnie sposób wyrażają siE:: najczęściej owe r6żni,)ce nawdy cechy charakteru. Gbawi,am się jednak, że historycy - choćby llajśw.ietniejsi - patrz,) na problem charakteru narodowego d-o·Ść wąsko, poprz,ez dosh;pne im źródła. Jako że źró.dłotwórcze były w przeszł'o:ści warstwy wyżS:ZJe,są oni sklol1ni do bad<lJ!1ianie tyle charakteru .narodowego PQlaków, ile r.aczej chdrakteru okreś"lonych warstw: s,zlachty, j,nt,eligencj.i, b<ulfŻ>uazj;i.Aby jednalk mówić o cha,ra:k,tcrze naTo·dowym w sensie dynamicznym, należy zag,~dnienieto wyraźnie powi.)zać z procesem kształtowania sip' nowoczesneg,o narodu polskiego. Proces ten ukazuje jak Polska z pań.stwa, g.dzie .istnia! jeden naród (szlachta), sta'wa!.a siG nar,o·dem wielostanowym, mimo iż pozbawionym państwowości. Cht.opi np. przez stuJ.eci.a ni·e byli częścią nar'odu; 'staIi się nią w oJueśłonym momenci·e dziejowym, wnosząc nie tyl:ko określ·ony kultu.r·owy bagaż, ale także właściwe sobi·e cechy, nawyki, .system wartośei. Dzisiejszy charakter narodowy Po'lak6w - jeśli i.stnieje, a zJd.aniem nauki je"t danie .o,dpmv.iediZlina ·to pytanie - ,ZJdaje>się ,być ,ko.n.gl!omeratem sprzecznych niekiedy cech, co wiązać można z przenikaniem, z.apożyczaniem, upowszechnianiem siG tych cech w obrębie w,arstw, klas i stanów, które tworzyły i tworzą naród . .Myślę, że potrzebne \Są w:SlpóIne badania historyków, socjoł·ogów, psy·chologów i etnografów nad f,ooomenem, jakim jest char.akter nar·odowy. Jeśli istnieje cha·· rakter narodowy i jest zmienny, to istnieją także czynniki możliwe do okI"eśle- �357 Kronika nia, którc owe z,miarny po'Wo,dują, Ujoawn:ie1r1!i·e :ic·h może 'mieć wi'elką Walf'LośĆtakże pozanaukową. Nie cho·dzimi tu o ·plytke S'ocj'Otechnkzne recepty, czy potakiv,l.anie władzy, gdy bł<;dy swoje uspr.awiedliwia np. warcholstwem naro,du, lecz o fakt, iż myślenie a narodzie, o joego charakterze, a histQri.i, je.st zawsze w równym stopniu skierowane w przeszlość, jak i w przyszł·ość. Ni·e jest dziełem przYPJJdku, iż dy.skusjc o c1uralkterz·e narodowym Polaków wybuchały zwykle w momentach dla narodu krytycznych. Ni-oc;ły obok ebpjacji także bardzo potrzebny powiew optymizmu, powiew nadziei. Seminarium w Szelągu J1ie był·o miejsc·em, gdzie rozwiązano choćby jeden problem. Raczej pomnożono problemy. Ogromny walor teg'O spotk·mia tkwi w jego inspirującej roli. W moim .prz'ek·ona.niu bylo to spotkanie Q randze niezwyklej, którą być może w pelni uświadomimy sobie do'piero po latach, spotkanie, ważne nic tylko dla hi.'itorii, alc dla wszystkich dyscyplin humanistycznych. Ryszard Kantor 211-LECIE SKKT-PTTK IM. WINCENTEGO POLA W POZNANIU I ETNOGRAFICZNO-FOLKLORYSTYCZNE ASPEKTY JEGO DZIAŁALNOSCI. " . ° . Patron Koła byl ni·e wizytóWką czy częścią narzwy, ale po to, by mob:illiw'wać, by bŚĆ jego śladami °.. pewnym wzorcem dzialaLnośc'i, a na .polu ·etnografii zachęcal młodzież do zajęcia się .i tymi sprawami ... " Jer:.y ••. Sobc:ak Ta półf"'rmallla g~'upa krajozlnawozych wo,lontarius:zy Licząc.a prrec!iętnie od 23 cie ,19 człorrtków zo'Sltała z.ałożona 17. 10. 1963 of. j jest prowadzona dotąd przez na'llC7.yC'irela, który przc.z~_aczyl na ·tQ znacZ!llą ,część SIWego wo'ln.ego CizalS'U. W przectiągu tych20 lat 355 zmieniających s;ię czlQlników pozo~tawiło P'O S'obie niezł.e dzi-edzljctwo: ~61 wycieczek i 13 obozów wędrownych przemierzając przeszl.o 4500 'km rozmaitych rngionów PRL, uczestnicząc w :różnych po.żytecznych akcjach i imprczach oraz setkach zebrar'l i zbiórek, org<JJl1JizującId!:l'iesiątki wybranych ·tema·tyczn.ie ulroczystych wleczorn.ic ,i 'kilk'a wystaw, mawiąwjąc szc<r-eg ciJ€'kawych -kontaktów, z,dooywając mullum odzJ!l·ak i :k'illk.a:J1Jagród,'1°cdagując stalą gazetJkę gaiblotkową, a od 1979 r. un,ikal.ne 'Pl.s,emko 'krajo7.Jna1wcz,e(:którego wys:zło dotąd 9 numerów), zaś przy 'tym wszystkim llicprucrwanie dokumentując swą ż)"'Notność. Dzialall1Jość kola od-hila ·się echem w .dzies·'ą'[.k.a'ch publik.acji, a nawet audycja~'h PR (7X) i 'wi,dow:is'ku TVP, lecz 'koronnym śla,dem tej pracy j<est edycja "Kro.niki Koła", 'l'eallizowana rękcdziclni,czo przez jeao 'kroll1iiikany, a która może być po['ówl.:oana W pe'w:lym slbpniu ze ś:r·edniowiecZJnymi dziela'mi Benedyktynów, jeś!Ji nie eo do a!f'tyzmu, to na pewno d1akładu .pracy, tym ·t.rudniejszej, ,i:ż jes't tworem - In:ec.ierlplilwej z.aw,s",e młodośc,j, 'wspolma,gal1Jej j-edJna'k 'doświadC'ZJerJ;iem opiekuna Kola. Pracowlioi k,olnikalpze tego "jedncegz:e:illip1a:rzow:eg'o wy,dawni.otwa oiąg!eg'o" zoilustrowai',i i gęsio :zapi·sah przes'zło 2000 s'tron w 10 tomach 4° IZ'Ostawijąc po sobie swo'iJst y 'i erginal'ny, choć wycinkowy ·d:okumOOlt nals'zych czasów. Spójrzmy na Ite, ik.tÓir,e świadną 'O tych a1spektach działalno·śd, nc!szą~ych cechy związane z etnog1raHą i foj,klo·wm. Gr,omadJka tych realnych entuzjastów 'swego k,ra'ju i pożyrtecznergo 5pędlanra woln1eg,o ezasru dIG poznwnia jelgQ oblic'za 'i przeszłości dO'pr·acowała Slię w tym o'kresie swoi"ltego 'i 'S'W(}j~ki'egoze5·polu P'O's,tęP'Owatlliai dzi:ałalności 'rodząc bez- �358 Kronika wiednie wla,Stl1Y "qucus'i-f'o']klor",pows1tały <dzięki ,tw6rczemu i:ndywidual~zmow,j 4 osobowego .zarządu, <like·optowanemu w SiIX)'sóbni,eSlkrępo.wany li spontaniczny przez t-; mini-s:połeczność 'uc'z.niows:ką. W wiekki·erUJnikowych :wiult:eresowania2h z.nala'zło E'lę ni·e tylko zapOZlnal1lieslię z ,dor:ob'k!iem patrona Kola, a,le 'i CZlołowyc,h etno:glf1afów Polsiki historycznej (.główni:e O. Kolber'g) 'z'e >szcz.eg6Iulym - 'co ?Jrowm'iale - uwzględnieniem Wielkopo.ls'k'i.i jej przeboga'te,g,o :f.ol.kl,oI'u. Prz,ed 'każdązz3p'I.anolW3!I1ych ·imprez og;lądan.o 's'laTe wydawnidwai :;p:ewniki. W'.p6'nie uczO'c,o ,,"q i~p'ewano :pieśni ludowe TOZp:1Mywanego aktualni,e ,rogli'onu. \Vklokro~niezwiedzano mUZl';). izby! 6kon.s.eny regio,~all1e, 'spra'wdzająe nabyie .uprzednio w lu7.ny:::'h~awędach i'nformacje 'ju.QIk:rywa·jąc ·dla s'ieb:i'e .nieZlnClneci'okawo-st:ki. z.godnie z chętn,ie przytaczanym w p:s.maoh Vli,n~. Pol.a p')w,jo(~dzell!i'2m:" ... ct haes mcminisse ivxa/;it ... *" Poni·eważ opiekun, jalk ,i niektórzy członkowie Koła :n:e byl.i pozbawieni umi.ejętności muzycz;;o-jp~aSitycz,ny,ch ;PClwls,ta'wały Iswoi!~'le dz,i>CI;k,l,wk.sU1e trawestacJe, a ,nawet Ip~.senoki z·e slowami, bo czyż natchnienie do utwouów choćby małych - nie u,dziela siG głównie w al'mo5·fe'rz,e .ra'dos':1.ej, Il,ics·~,t'ęipo'wanej spontaniC"zlDości. U.prawiano i bardz;j'ej Izaawans'Owo;.nc po.s:Zlukiwanoia 1 (l'op:enie !Znam:on -tol.salmośC'i .p8przez :regiona1i;zm (np. ma'zurs.k,i :\IT. Kajk'i i '1:1.).Chcą~ d,)jŚć . iS'to'iyi ducha rcg.ionu zapomawa>l1Q się !selektywnie z twórc.z,o,śC'i<\pi's.a:rzy i podaniami H'.gionu, <l .nas<ę;p::,ie ·od'bywa.ło sjq je-o 'zwiedz.:Hl:ie .zodnajod:y"wa I:f.''ffi eharakterystyc'znych motywów .i !pl-z-eod!stawic:i·el,i (m. 'i'n. Sital1'Yfl.isa.k, pi~nińsk:i, Eug. Bieol3Jwski z Wejs'un, H. Struta w MOTg::Hl'tlll~).z CZf.ogl(J wyn':J,ały Ol,ohne wi·cc,z"·c·i'ice tematyczne, a na wet oprac.awani.a mOllO·graf,ioz.ne. Wybió-re:zym elementem stricte etnograficz;nY'm było zo'rgani'zowac:iei ,pDzepr·owaldz·ell:i'c 16 dal. ob-m,u wędrownego ze stałej ba,zy w Chockieży po<d iki.ocu:n. :zawod. ·ctu'bo,gtrafam~'l' D. Vva!,j.?6ry a::J.solWel1'tkii UW, ik't6'l1a'wy::nst!".Ulowała mło(»dz,~ż IN terenowych po;;·z.ukiwal:li<1.~hetnogr.-fo,lklo;ry:~·tyC'znyeh. Owo pOZJna~val:,ie z autops,jiruiepowtarrzalnc-go ,piękna swego k,raju p:Jz!stawiłQ tej ,gru.p~e ,ugJ'luntO'wan1ie tO'ż5.amo~c'i1 U1,iez;d!ar;l!e WOIPc1'l1nien,'a:odInail€lz.ienie wla<s:nelg·oik!odu, owocujące ,nadal w ,sla:mo,Dzutny;mz koJej Ikontynuowaluiu pc}Znanego - w młodo.ści - działal1oiiU.Jer,zy Sob-eza,k 118:p'sał Z ja1klj'ejś okazji: " ... dumny jes1tem z tytih l:u·c,zii -to jesl( 'dlla ml1lie najw'ększąsa,tysf.alkcją ... ", a niżej podpi'sany !'lii·e mniej, 'iż "ci ludzie' :nada,i,i mu swe honorowe czlodw'S'two. Można zaJryzylk'O'wać ISIPO'S·t'Tlzeżenj'e, że wdo:Yi'e kOl1oSu.mpcjli,'rozchw:ania idC'aló~v i ,wzorców prz'cdsta'wi'ona tutaj migawk:a dz,iałalności SzkoQl.n~giQ Koła KrojozlTI. TUlryS't. PTTK im. Palla w POllJ:laill].umą)że :stanowić, jeśli nie m-o.dc'I, to ;·p:,.a'w-d.zoalY pm'ktycznie .przy,kla·d insllY'nktu 'samozachowawcze.go ,i ,pożY'teczlUogo, a <.::e:kawego modus vivendi. Czlomek Rady Opi·elkuńerzej "Izby Pami~c,i :Wince-go Pola" w SO:Jiesr,>:ew,je Adam ŻYDZI W TARNOWIE - WYSTAWA MUZEAL. O rKu'II1JUifJz,e J}GIIlSlkJcih Żydów wj'emy dz,iś mniej, świata slta,rożytnego czy ·dalekich kulturach Nowego k~iążki Prz,eunysława J3:uTcharda I .posłużył jalko mott.o ·zeum Okręgowe w Ta'flnowie wys,ta:wy pośWlięco'nej • Wyimek z H01"3cego: " ... I to przyjemnie I Przemysław Bu'rchard, Krok za rogatkt, Pol A. ID'iż o zma·rłych kul;iwrach Swi,ai.a. Powyższy cytat z .zou·'gani:zowanej przez MuŻydom. To druga z kolei jest wspomnieć ... " Warszawa 1964, podpis pod zdjęciem po s. lH �359 Kronika wystawa w ,tym muzeum poś'więoOitlia prezentacji kuLtury mnlle]'SIZ06CilnalfolClowych. PJierwsza do'tyc,zyla ey'ganów w Polsce 2, ta z ko,lei., ukazując Żydów, ZQ.,tala pomyś!,uKI jalko ·ekspozycj.a iJlustru,jąc.a temat w .zasięgu ['·ąg:ionallD.ym.Jako że zarówI'o m'iasto, ja·k ,też 'l'cg1'on bOIg)a,te'są w .paJnią,tka ży-d:ows'kie, natomiast Żydom 'W Po:lsce o,gólnóe p),święcone ,ą ekspo,zycje w Muz,cum J'Udia'~slj;Y'cZlnym w Krakowie ora'z w Żydowslkim Instytucie Histo,rycznym wWars:zawie, takie !po' traktowanie icmatu wydału :~,ięnajbardz,iej iU1'·,eresujące. Podo.):}nic jalk w przypa,dku tematu cyg,ańSlkLego, Tównj'eż u Itematży·doW'Siki lobudzil ogromne za1inter€'S'owall1i'e,nie tyJ'ko 'IN .g;raJllic.ach regiloll1Ju,i nue tylko w g!'anicach Pols-h. Jes.t to ,dowodem szczegó1neg;o 'zalLnteresowanila problematykil m.nlicjs:zości ·etnicz.nych, któr'e wzroslo .po Hl80 To wraz z ser.ią publilkacj:i w polskich czas'opismad1, tra1ktującyc,h teJnat w innym niż dotąd świ,etle. Wystawa tdrnOW"Ka była ,też po<'wierdzen~om, j,lJk !prawdziwą była ref1ekiS'jla P. BUJI'chaTda "przed bli~kodwudz:i-estu lat, Wy<;tawa czyn.nabyław m.ie:;,iącach hpliec WTześi·el\ Hl82. ZłoIżyły :się ind r,.ią g;romadzone o,d .szeregu lot systematyczni'e eks'pona,ty materialn,e oraz zachowany w muzeum dość pO'każny zbiór -dokumentów miejsiki'ch dotyczących spraw żydowskich, .a ta'kż.e zbi-rrry osób prywatnych. Uzupelnieni,em' były 11'ielkzne pr'zec!m-ioty WYip:~życz.Qone z innych muzeów sąsliednich. Losy Ży,dów w Tarna'wi'e byly typowe dla SikutpislkżydowsIkich w imnych Iffi'ia"tach prywatnych RzeC7,po,Slpolitej. Stąd 'leż .it11'10rs'u;jąoe Iffiożebyć blii:sz'e omów.i€nie ich his'ioTij w op<lJr<."iu '0 ek.slp8nowane 'na wys!tawiedoku.menty i przedmioty. Zydzi 'osiedlili się w Tarnowi'e prawdopodobnie w XV w., gdyż z tego ,okresu znalny jest pierwszy do,kument wymieniający Żyda z Ta'rnow.a (Judeu~iU Kolepa do Tarnów) 3. W począ:lkach XVI w. skupisko żydows~'ie -nie było jes'l'cz,c liczne, slkolI"'opod;t.lki pladli wraz tZ Zy,dam'i IkrakOlwskimi i ,ka.Zlimieu'sikiJmi 4. W koń,cowych lra'tach tegoż. wieku jes't j-uż tu jednaJ< slpora gmina ,żydowsIka, o czym świadczy zalożenie \v tymczatsi'e cmentarza w pohl.i:sikiej wsi Po,gwi,zdów (obecnie dzielnica m~a!slta.) O~'az wybudowanie renesaln~'o'Wej .sy na,gogi w pohl!iżu rynku 5. a f.a·kta'l'h P:J'wyżs.zych 'i.n.fo.nrTI-O'wa.ł IP)ś:redn~{) uka,zalny na wystawie ·dokument, w którym ko.lejny wklściciel Tarnow,a (Tar,nów ·do k<ońca XVIII w.był mia.sll-em prywatnym)nad]je ZydQm pewne .przywileje. Dokument .ten wystawiony przez Stanisława Koniecpol'slkiego w 1676 r. jest powtórzeniem wcześniej's'zyeh nadań z l;:.t 1637 i 1581. Odpowiedni fragment 'tego aktu brzmi: "Przejrzawszy pr,awa i .przywileje Zydów ta.r:nows,kich, chcą2 aby niez,gody m'ędzy ch:r-ześctijal~y i ży,dy 1::'rIlows·kich. nie wszczyn.alysię, ale aby Żydzi pa-cifice bez turba6ej ża,dnych zażywać mogli, .przeto umyśliliśmy niez.gody między chrześcijany i Zydy mieszczany ta'mow!slkimi ,us.pokoić i wieczni'e umQ;I1zyć. P~lll1o tedy wejrz,aJwszy w prawa od przodków naszych Zydom nadane, chcemy to ,mieć k,oniecznie, żeby Zydzi do urzędu miejslki,ego pooląani o żadne sprawYl1'i'e byLi, ale tylko ,zamkowemu sądowi po,dlegali. Zeby wszelkie towa.ry przedawać hezpiecmie mogli. Tu,dz~eż 'i g{)_ nalki .palić i 'one s'zy.nk-ować. Talk ·też bóżll1Jka ja,ko kierchal mają być w pokoju za{;howane, czego urząd miejsiki przeSltrz'egać ma" 6. W C'ią~'li tego stul,eda, Zob. Anna Bartosz. 'Jan Lenick, Tarnów S. 32 - 33. 2 • Maurycy Horn, Zydowskie!(o Instytutu • Archiwum • Tamże. Cyganie i ich kultU1'a wystawa, ..Lud" za czasów Lellwttów Iw:) Dzieje miasta Najstat"Szy rejestr osiedli żydowskich His!orycznego", z. 3, 1974, s. 13. Muzeum Okręgowego w Tarnowie (AMOTl, w t. 64: 1980, s. 352 - 3')5. Tarnowa, Tarnów 1911, Polsce MT-AH/D4/52. z 1507 r., "Biuletyn �360 Kronika od nada.ni'a pierwslz>elg,o pmywilcju, iSlprawyżydow:ikie c;z-C'zcg61.nieostro występują ,spo.z.aek:spanowd.ny,ch Ina wYS1t'awie dOlkumentów. Żydzi d'Otma,g.ają :s'ię swy.ch wcześ'ni,ej nadia1n)'JCh !praw, ,m!i,esZJczalni,cstaTająs;ię u 'kolejnych 'dZiied:ZJiców wyjedinać ja!k .najwięcej 'ogranicza'jących Ży,dów a;któw. Ta'k więc jes:zcze w 1633 ,r. ks·i'-lżę Włady'sław Dami'rnk Os'brog,>Ik:i, j,a1kże w iJrm'YJn miejSJou 'SIPrzyjająl.:y Żydom .piISIUI,aby zadowolić mi,cs'ZJozan: "Żydów aby więc'ej nie pnzyjmować ·i aby byl:i j.;:lIkz dawna pod -ju~'ysdy1kcją miej,ską ,i Ipoda:bkli W:Szy·S'tk<ie,'Lak ,k,róleW!slkie jalko 'i mi.C'j-ski,eplaoili, także żeby w Żladne prZJkupsltw,a i handle w mi·eścj.e na ,przeszlkodę innych Imiesz.C'zan ruie uda'wali się" 7. W 1635 r .. mieS>ZiCza'D!i·c 'ta,j",Jl0WiSl.:y,zwra.cają s:ię do rk!s.ię:'ia IZ proścą, aby za'bronił handlu li palenia polf:zahk:i .powołując 's!ię Iprzy tym nla !g.eneralny s,tatuą z 1538 r., :k'tóry 'Po::;.tanawiJał: ",alby Ży:dowie Imimo .paota j-eśh które z imia!s-ty mają, mies.zCiZal1Jam ,ku;pie:twa nie -odejn1JowaLi ,ani .się :niem baw:ih" 8. Proszą dali ej arrie~ZJczani'e, mając nardzieję ,na 00fnrięcie -danych Ży·dom rprzYWilejów: "aby w mieśc.ie na,szym Ikupiectwem sIię nLe bawiLi, ty:llko aby na sramej hchwLe podł.Ulg starego zwyc:zlaju ,z>CJiSltawali" 9. Ks,iążę Władysław potwi'er,dza Imi'es'zclzalnlom pl'lZywiil,eje, o@raniczając je Żydom. Tak ,czynu jeszcz'c klil,k,aik,f'atni,e "IV la'1:a'ch następnych >.ie Z<awsZJe jedrnaik cierpliwie czytyw.ał slUiPloiokd 'jednych i 'sika'rgi drugich. Na 'kokj;ną sikarg<; mieszczan w paż,drzierruTIku 1645 'r. oci:pow,iedz:ilał ·bar,dw krótko: "Zydów ja1k,eśC1ie sami 'dobrowo.1nie ·dro iPfiaw [... j ,przY'Puś'Cibi, talk -d'O c.~z.a'S'u0iel'pieć ·ichmu:S1icie" 10 Na wnLO<S1C1k dU'cho'wieństw,a ·uunowsikiiego w ·s'1:yC'.zon,iu 1654 r. książę Wła,dysław 'ogła.sza ".aby Zydzli żadrnych ,gruntów chrześc'ij,ańsik-ich od dnia 'tegl() 'i na potym ni.e :siku.pyw,aE, wn.i }em żalden ;przedawl3ć <ni,e ważył SIę, nli!cch :'.iię więcej Ini,e fr<OZ'szerzają. Prawa Ii mandata, jakic jeż'eli 'na 'S'zlkodę ,mias'ta ode minic ad mallie na,fEl!la -otrzy.mali, te we wszystikJim ,aa1tihiluję" 11. Przy talk !Ziffiien.ioa'jącej 's:ię łasce pańSikiej .sta!f·ają lSIiGZ)'ldz:i, [liezaoJe'Żl1Iieod Iksliążęcy,ch !prZyWilejów, ,pakJto'Wtać z m,ies·zczalIlami. Obszerną UU11'OWę.z 'rajcam'i Ikl,rno'WJsikiU11Ji Zlawar1i Żydz·i w 1631 r. W ·umowie tej ok,r.eśl·one zo.S1tały 'powi.lllności podta1Jkowe Zydów wyplywające IZ racji 'lliybk'Owa1n.i.a 'cmental'z.a wc wsimiej'slk!Lej Pogwizdów. J!edl1JD'clz,eśl1!ie .za.'; r1aj-cy mTIej.scy ,gwaiI'<lJJ1'towa,j<j ZY'domzachowa;n:ic spoik·[),ju cmenta'rza, który., ja'k z 'treśd u1mowy wyniika, bywał hez:czcs'zc:z'ony przez chrzcśc:ijaln. O !zabezpieczel1li'e ISIPo1koju'k,ieT'chału 'ZJabieg'aIi Żydzi częs'1;o, ,a .gwarancje talkie składane lim były m. -in. 'i przez ik.s:ięci,a KO<lltiet'po·ls.kiego, k'1:ÓTYw~n.nym .nie urs'zan.owania 'miej:soea !kultu ·gToZlił Ikarą 500 !zIp. Prawdopado:bnti-e - malo s1kuteczn.i·e. Do general;ruej umowy z .rruiast€'!11 ,dochod'Z!i w maju 1670 r. Umowę 'lE; wtwierdził książę Alek.sander Jran'uSlz, ,syn Włardysława Dominiika. Umowa la śd,śle OIkreśla s'tOSUlllk.i z cecha,mii kupi'ec'1:wem, 's-po'sób :użytkowania wo,dociągu .miejskiego, podkreśla zakaz przyjmawania 'obcych Żydów, :a p~z,ede w,"zys't'kiTIm {Jikre;La powinnośc.ii ,podatkowe Żydów, 'które są nader wylso,klie. I talk z 13 domów, jalkie posiadają Zydzi .na terenie miasta, placić mają blis'k'O 1/3 wszel'kilch rpodatkórw miejsJk'ich, a ,także kOU1trybuej-i ,na wypardeik 'WJbaT;gnrięcLa'l1!ieprzyj.aciela. Eą to już Ilaj-g-orsz·c lala w histortii :miast'a. T.arnów j-est wYll1li~slzclZonyp:ClżaramIi, najaZJda,mi o.bcych wojsk, z.araJzą· Choć :mi.als'to jes't uWOilniolne od podabków, 'Chyli 's:ię w 'l'U!inę. W tak.i·ej sy;tualQji ŻydZJi Wiidzą !szansę 'wy1k'UljJ!ie.n:ia0puSltoszałych domów 'Czy -placów w oón~b.ie nl'iasta. Zwraoają :Slię do urzędu mliJa'S'ta o Ipoz'w'olenie z<llku:pu domo:st 'i os:iedlenie 1 AMOT, , AMOT, , Tamże. I' AMOT, 11 AMOT, MT-AH/D4132. MT-AH/D41242. MT-AHID41244. MT-AH/D41146. �Kronika 361 się w obrębie murów. W ks,ięgach miel}slkJilchz'a1cho'wały się talkie [lI'oiśby. Oto wlięc w lut)'lm J 736 1". Józef Zelmanowicz [prosli o ,pozwolenie kU[pl11aod chr'zcśe:ijanJina domu przy Brnlm'i'e Pil,zneilSlkiej, gwa1ralntujqc ,płaćk ,poda1tkJi,'k>()ntrybucje, 'cle. proporcjcna,lnie z .iI/mymi mie.szczanamii. Zobowiązuje 's'ię 'również: "bUldynJków ,górnych nie wysli'awiać, tylko dolne według dia'wnego wymverzenia ;placu ii proporej·i Idomów kaitoheki'ch drewlllianych" 12. ,Zgoda mieslzc'zlaln,uzależlllwna była od z,goidy zWlierzohiności za1mikOlwej,do Ik1tórej zainteresowany zwróoił się z odpowiednią 'sulphlką. NiewątplliW'ie dobrze opła,c:olny kS:ląże zawLadomił urzą,d 'r,aidziecki: ",mia'sto ItO przez u'S't,aW'iczne ogniowe ,poża,ry tudz'ież przez inne nieszczęśl'iwo,śc'i diUiŻiojest ,SlpU'sto.szone,i do olSltaltl"liejjuż ,prawi'e przychioidz'i ruiny, że w Im,ieśc.ie zClnnześe:ijarn nli'e Ima Ikto ,prG'Wiie[publliciz,nych pIacić podatków, w'ięc .zapobiegaljqc t'ej dalszej 'ruinie, chcę aby przez większą ludzli, w:przód chrzośdjalll, a ,in defedo tych, iprzynla'jmni'ej Zydów os,iedlić telż miasto ad prisbimulll et florentienelll1 kiedyk'Olwiek przyjść mo:gło Is'tatum" 13. Kolejno Zydzli zajmują opuszcz,ollle ,domy kalt:O'lickie, CiO }ednalk z dawna ZJalmieszlkałym Zydom niezbyt o,dlPowlialda!o. W tymz.rujnowa1llym mieście obaW'i'aIi s,ię konikurencji przybyszów, :toteż ich 'sprz,eei'w niekiedy uci~s'zać musiał samdziedz,ic. Incydent nade.r dramdlt)'lCzny ,zdarzył siG w 17:37 iL, kiedy to pobito nowo >QIs1i,ed'lającego siię Żyda, 00 barwni'e 'rela'cjonuj;e tC!kSltks.iążęcego oSitTzeżeni;as'k~erowane:godoslPołeczności żydowskiej. "Sta'flsii ży<diows'cyikahału dowiedziawszy się {) kOrl'trakc,ie, z l1'i'el11awiści temuż Samuelowi Ahralmolwiczowi ku,pować tego.ż domos1tw<a ,zlalkaznl.i, 'a ,gdy tego odstąpić nie chciał, napr:zód zna'c'znie zbiWlszy więz:ić w ikunlie, a p01tem ikląlwą na n'iego ciGżJką wydali i w hOiżnicy ją pflZy świlecenliu świec cza'r1rl)'lchi Itrąbii.erl'iu w trąbki publilkowal,i" 13. Mimo to w latach losliemdzlies'i,ątych tegoż wieku było już w mi>cście 30 żydowskich domów. I choć Zydz,i z'Clwi'Stnie pilnowa1'i swych iinteresów prywaltnycih, 'DOj'edinaiki la'S micesta nie był im oc,·.jętny. W,idząc jeg{) opłakany sItainsami deikla'rują ,p~:mO'cf.jnalnsową. W rOiku J 738 z:awalrta z,ositała nas'tępu,jąca "Umowa ,między ,m,aglilsl1Jr1a't,em Tarno'wa a całą s'Y'1la,golgą": .,Pirzy ta1kichmias'ta Ta,rnowa podulP:udłego dolegll,ilwo'śC'i,a,ch,gdzie wlsizędzie pustek pełno, (jedini) pDwy'micTa'h ludzie, (drudzy) T'z,emiosł,a popr.zes1tali tI"obii,ć,ja,ko też 'z mia'sta powychodzi'wszy pUSlto place, ,dOimy, ka'm'ienioe pozostawiiaH. 'Tudzież nakupcolch wcale ,zeszło, żadnych hanldlo1Wców, Ik'upieetwa 1 j.aik'i:egoikolwi,ek pożywieni'a ubog,i,e chrze.;djańlstwo nie ma. Wlięc sama 'synagoga ta'rnows'ka uwa'żając i zm'iarkowawszy dDibrze, że talk ,podupadłe m'iasto Ta'rnów nie może wysllarczyć do za.spcikojenia C1ięŻJk,jego podatku, OpTÓCZzłoItych polski,ch ,dwuset porzwa,lajq złotych dwadzieścia punktualnie O'ddawać" 14. Żydz,i czynią to w 'interesie mia:sta, ,aile też swoim osobi,śde. Oto bowi.em podejmująstarall]i,ao ,przyjęcie .swej młodzieży do cechów, ,na 'co nlie godzą Siię mieszczanie. CzłOil1!kowiecechu -rzeżn'ików, na propozycje Zydów, odpowiadają p',smem z',ltytuł'O'wćlilly,m:"CzeJnu Zydzi nie ,mają ;z nam,i w rzem'io,śle przys:tojlnlie li ;gruntowlllie P11I'tiClUPOW:aĆ". A oto wyją'tek Z teg'o ;p::slma: "g,dyiby Zy,dów w cecihu !swYim mieJli, :k't6Tych jalko świat stoi niikędy ,nie było nigdy ,i nile maiSZ 'ich w żadnY1m cechu opis,any'm do tego cza'su. Albow:ie'm czeladż wędrowna nalsza wlzlgrarr:dzona by ,była i 7Jarz,ucliwsz:y 'im to, że z Zydemeś :się pzemiosIa uczył, za czy;m maj ąc my takąs<wmotę mu:s'ieEby'śmy nie uczyć cz,e'ladzi li nie posyłać do Iudz:i" 15. Aby AIMOT, Tamże, " AMOT, " AMOT, l! 13 Acta cons. Tarn. p. 223 - 224. MT-AH/D4/2C,2. MT-AH/D4/464. AD 1730 p. 222. �362 Kronika swe racje ·tY1mmocl1Iiej po·dlk,reślić, IzaZ!naczalją .mi.eszc.zanic "dłużej Ichrzcścijanl1liż Ży,dów w Tarnowie", koilc<zą zaś ży.czen;iem, "a.by 'ich lkoiedy'kolwiclk Z;,I IrKljmniejszą okazją z lITI'i«ls·tajatko :Z Bochni i PilZl11:a,·00 daj Panie Bo'że, wypędzono" 18. MilITIa tyc·h zalb:egów od lat czterdz;iestych XVIII wiekuz.aczynajq w T.u'!1o·wi·e pows'ta.wać ·żyd'O'w'slk:iecechy .Y1zem:ieślnicze. Zajęcie Tarnowa przez Austri'J.ików, .po:7.bawiel1lie odz.iecizlicz·nychpanów praw prywalinych do mkllsta, powo'duje usbanie wzajemnych korespondencji. Życie Imiasta, a także Żydów, regulo.wane jeslt generaJny'mi ustawami lPai1.c;twO<:lwym:i. ReguIO\Va!ne ba'rdzo ;sz.czegółowo. Rząd ausltri:<J.'ck'inakazuje Ży,dom przybranie llaz\\"is!k o niemieckim brzmicni,u, r€lguluje ,s!t,o'sun'ki/kah.ału :z miG.stDm, a t'a,k~c I.yc.i'e prywatne Ży.dów, m. '~n. sprawy zawier.Mlia n.ałżeńSltw,.przechodze<ntia na wi,,,,q ~-{atolic:ką, s:p:oawy meJ·dowania 'S:ię,c'3lz'ko:l.nictwai't·p. W ,dobie a'U'~on()UTIkzlł1ej, w drugiej poł,owie XIX w., mics'zczar,ic żydowscy zasiadają w rudlZ!ie .miejSlbej i Vi każdym urzędei,c mają swych prz,c<ci's':aw'icic'!-i pTOpOlfcjQlnalnic .do ,chrześcija11. Wla,dz.e au,itriack.i,c staTają s:ę dbać o ,slPlkój ·i bBzpieczcil,5rtwo Żydów. K'ic-ciy wybuchająroozfuchy antyżydowsJkic, r'opolrty policyjnc pełne 'S4 uwa,g odnośni'e ,de1,j'k:atrego !agodZlClJ1lj,a mapięc,ja, wyłapywania agi1tato.rów antyżyocio'wskich, uśw:iadam:iania 'społeczeństwa, 'zwłaszcza na w:;,i i 11a prz-N;micśc.j,ach. W I,alt.ach Isiedemdz,ies'iątych przez Galicję IPrze<t<l'C1za 0S'jęfa-Ia uC'iokitnierów z :Rosji, ,gdzie wtedy 'Sz:cz-ególin1ena's.lili!y ·stiępo·gromy żydowlSikic. Częić Z)"dÓw zn.alazła s'Chil'oJ1Ji€ł1':-e w Tarnowie oj okol,icy, aczk{)lwielk policj.a ni.eehę'bn'i.e wi.działa te napływają::e elementy, m.ctjąc ,do';ć pro'b!];emów rz wł.asną lu.dil'o;c;ą· W dru'g!iej poŁowie XIX w. bo,g,aci Zydziza!k:laodajcl szereg fabrylk, ~I~l'c:pów, powsitajes!ZiPital ży>do'\Vostki. Buduje się 'też o'lbTzym'ą .sY1na.goę. której budowa t~wu z prZJerfw.ami 'kilik,a'ci'zdes';ątklit, a ulkollC701l10ją -ci-opie'ro w 1903 r. Był 10 jeden z ibaTdi?JiejcharaJkte'rystYlC"Z.nych elementów architektury mia5.lt:1 do 1940 r. W tym też czasie .pols'taw,io:no s:ty'l.olwy :budy,nek mikwy, który ocalał z ,pogrom'u niemie::ic:iego. Okres dzi€'więtm,a:sto<\Vic!~:~nejhistori'i reprezen'!Jowalny był na wystaw·je skifomniej niż wielkii wczes.n1iejos'Zc.Były oto główil1lie zdjęcia bożlI1icy (Nowcj), oraz jej pa'oj-ektów, 'od kltó,rY1ch'o'Staltecz:n:ieodstąpiono; łaźni 1 domów w dzielnicy żydowskiej. Były ,też d01k'llJmenty obra'Zują~.e udział Zydów w żydu miars'ia. J·edna ,Slala po,święcona była maTtYI'o'logiitarnoW's'kiC'h i oko'licwy'ch Żydów. Kiedy nadszedł wrz;es,i.eń 1939 L, W T:arnc'\vie zam:eszkoiwaŁo 25000 Zydów, co stanowił·o pona·d po~owę mies.Z'kańeów m.iasta. Ich 1'05 był z Igó.ry prz.ez Ni'emców przygoltowany. Eksterminacja POSltępowala stopniowo, aż do :zupełnej za.glady s'poleczności żydo'Wskiej. W paź·dziel'llIilk'UToku 1'939 na!kaz,ano ll'(),s<'ćO'pa"I!<.i'Z gwiaz·(ą. Ko'lejno o:gra'l1liocz:anoich ;najpro,'its1z,e prawa i swobody - :zakaizal1Jod1!o·slz·enia futer, po,dróżowm1'1a, ehoodzern:ia -ehadnilkami, z;ablokowanoich konla bankowe, narka,Z'<.1inO OZl1JrukoWRITie 'sklepów żydow'Ski.ch .gwia,zdcl, zam'knięto sZikory ,żydowskie, wp;,owcudwno ·obowiązek rCiężJkjej pracy. DlaszczegMneg.o .po'gnębienia Żydów spalono w początek h~tQ;pa'dta w.szy:;tikie boiJll·iee, domy modlitwy i bibliot.ekG. Tny dU1:i pło;nę!a NQlW<aSyna,goga, któ.rą m·a .koniec wY'.sa,dzol1lOw powietrze. Żydz·i mielii w po"c:zątkaeh 1£40 r. q)u~dć mies'zkl<J,nia przy 'głównyc'h ulicach 'miast:!' Ich m:en~c ze'stalo Ha:o'owalne przez Niem'ców. Ponieważ ,nokazano Żydom rolniko'm clprowadzel1'ie się do mklls1. wydz'ielcnych dla Jepsz,e~o lich kontroJowall1lia, w czerwcu 1942 r. w Tarnowie znalazło siLę ok. 40000 Żydów. Wówcza.s o·dbyla s~ię 'krwawa lilkwi,dacja p:Jłmvy tej ludnr.,śei. Prz.ez tydziień 'od 11 - 28 czerwca mordowano Żydów n.a tarnoWSlkim ·k'ircho.J.e, bito i TOZII! Tamże. �363 Kronika strzeliw,m" na Ryniku, ulicach i w m,j'eslzlkan'iach. Część ich wy1wi'eziolJlQna ś,m,i,erć do Bełżca. POIzOl,stołych20000 zlamknięto w utwoTz,onym w dniu 19 cze'rwca getde. Terror. ciężka pra'ca, głód, ci,erpienia towalrzy'szyły życiu ,na :terenie getta, poza którym groziła natychm,ia:S1towa śmierć. M'imo, iż za ,pomoc Żydom gr'o,z:ila rórwnież utratażyc'ia, poma,gano i,m w m'iarę m'o,żJ.iwośd. Dc'starczano żywnmić, leki, zaop,ltrywano w fałszywe dokumenty i świodectwa chrztu. Znaczną pomoc w tym za'('!'e,s:icświadczył urząd pa'wfialny przy ka,tedme talrnows:ki'ej. :\rie było to jedna'k dz,iałan:ie 'S'kuteczlne na większą ska.lę. Ko'lejne a1kcje HikwidJcyjne odbyły się we wJ';Zcśniu i j,i's'topadzie 1942 1'. Ponad 9000 osób wywieziiono na śmiicrć do obozów zagłady. Kolcjnohkw'idowano getta w okolicy Tarnclwa i ,tu spędzC\,no rcsz,tki :ludności żydowsIkiej. W lecie 1943 r. byIo na 'Z;mn:iejslzolJlymobszane gett<.l blis;ko 12000 Żydów. Ich osta'~eczna za,głada nastąp.ła we w.rześniu tego rOiku. Ci, którzy nie 7Jginęh na miej,scu podcza,s przygotowywan;i,a tiranspoJTtu, przeżyli r;'iewie!e dłużej. Cel,em i,ch podróży był Oświęcim ,lub PIa,,,zów. GettQ ,tarnowskie przestało i,stnleć 17. Z tego okrutnego cza,su pochodziły eksponow2ne fotogrMie prze,dlSltawiające Żydów w ta:rnoWSlkim ge!tcie, obwieszicz,enie niemieckie grożą2e Polakom śm;erClią w przypadku po,mo!cy Żydo'm, liczne dokumenty jak: :spisy :z:arekwiirowanych Żydom s.przc;tów, spilsy 9puszC!zO'nych pmcz ,nichm'ieS'zkml, :k!sięg:i ,meldunko'we iVp. llu:;tracją tego cza.su było() duże zdję2'i,e wnęVrzaspa,lonej bóźnicy z XVI w" z której do dziś zachowała się mO'cno zniszczona, murowana bima. Część wys'larwy prz,ez:naczono na wyeks.p~)Qowal1'ie kultowych aikcesor,iów, ,k'ló,re po cz(;.ści zachowały :się w zbiora.ch muzea,l,nych, częśeiowo z!Q!s'1aływypo,życzone od o,sób prywa'lnych, a :także z ,obecnie funikcjonującej bóżnicy ta1rnows'ilkej. W jednej ::ali, z .zabytkowym'i renesa,nS'owymimalowidłaini, zaa'ranżowane zo's'tnło wnętrze bóźnicy, 'z bi,mil, ,pilrechetem, świeez.nika.m:i, pulpi,tem na 'księg:i i tacę WTaz z jej przybraniem. W gablo'la:ch znalazły slię atary, ta,sy, tef1l:iny, s:w1'all'Y,zwoje Pisma Swię'ego itp. Oddziel,nie POlkilZ3)J10domowe 2:kces,(J'ria Teł:ig:ijne: la'mp'ki i świeozil1iiiki'hanukowe. kubki 'kiduszo'.v'C, serwetkę pod 'macę, balsaminki li inne naczynia ,i .prz.edmioty. C,lłość wys1tawy li'lustf'Owana była o'bralzami i ryslunkami o trp,śC'i żydowski'ej autcrstwa tarnowslkioch ma'la'rzy: AIQjzego Majchra i Ju1:i,ana Grabo'W's'kiego. ZW'i'edz:lj ącym tO'wa!:'zys'zyły o,dltwarzanle z ta:śmy malgneto.fonowej pieśni żydowskie. W efekcie dużego za·interesowanlil3 tematem wysltawy wszczęto stara'nia utworwni2 na terenie woj. t2rnowsJkieg'o muzeum żydows:kie;.',o. ISltnieje szansa na utworzenie takiego muz,eum w :Cą''}'rowie Ta,rwllwsiki'ej, gdzie aiktualn:ie TemO'll'tuje się je'dyr ą na 'tym terenie :Sy1J1.a,go.gę z polowy XIX w., .pierwotnie z przeznaczeniem n? dom ku'ltury. Adam ETNOGRAFICZNE ·WYSTAWY CZASOWE ZORGANIZOWANE Bartosz W 1982 ROKU MUZEA War s z a w a, Pańs!twowe Muzeum Etnograficzne "Swiątecz;ne zdobnictwo 17 Aleksandra Pietrzyk, Z dziejów zagłady "Zeszyty Tarnowskie", 2: 1970, s. 14 - 21. ludności wnętrza" żydou;sklej w regionie tarnowskim, �364 Kronika Scenariusz: B. Ogr,oidowska,opr,awa ,Plastyozna: K. Burnatc)<wicz. 'Eb!po:(ycja: 18. 12. -81 - 30. 04. B2. Ok. 400 eksponatów. Katalog, pJa1kat. ",Po'ls>kie shoje Judo.we" Scenal1iu'sz: G. Tka,czyik, E. P.i1s'koOrz.E'kSfPO'z)'cj-a: MU'zC"um Ok.rę·gmve Po'dla,s,j,kej. Ok. 350 e!ktSlponatów. KatnJog. "Stroje Judowe lindiian Ameryki Łac:iillsJkiej" Seoena'rius'z: T. WalendJZJiak, Oiprawa plastyczna: 03 - 40. 05. Muzeum Etno'gr.aficzme w TOl'uniu. "Kultura "". Ei·alej A. Bednarek. Ekspozycja: ~6. Afgani!Stanu" SC611<lJri;u:s:z i ·opraw.a plaSJtycz.nla: M. Sz'tral1i-ow;i'c.z. Elk,<;<pO'Zycja:.maJ"zec - C'Ze<fwiec Muzeum .Ok1rę.gowe w Radomiu. Ok. 150 ek'sponatów. F:OJder. 'W"półolfgaTlJiza'Voof:Muz·eum Oklf(~g'owe w Radomiu. "Wie'1k'anocne Scenal1~usz: T. kwiec,ień - 'ilmpres'je" Amhf'o:z,iClWi!clz,,opTawa maj. 800 foto'gramów. "Broń plalS'tyczna: K. Cho'j.nacki. Bk'PDzycja: wyspi,a1rzy Pa'cyfiJku" SCCllw':riuJSJz:B. KohutDlic'ka. E!kspozycja: 16. 04 - 15. 07 w Muzeum EJtn()~rafi.oznym we W,roiCławi'u. 116 ekslPonatów. ln,f'or,mao1Jo,r. W'slpóJO'r.ga'llJiza'tolf: :VT-uz·cum Etnograf'iczne we \V'f<Odawiu. "lVla!<lu's'UWoi ,rzeŹJba T.adeusza Żaka" Scena.rl'1.ls'z: B. ETber, A. Kurzątlkowslk,a, OIpr@wa plastyczna: R. Gryga. Eik:~zyc'j.a: 25. 06 31. 08. 45 ekSIPOIlaltów K.a ta log. W.s,pólor.ganizator: .:'vluwclm -Narad,owe w Kielclach. ,.Naby!iki po-zaeu<rorpe<j,Slk.iePań.S'twowego MWZC<U'll1 Ebnogra<f;jc'Zl1<elgow WaTszawi;e z lat 1972 - 1r!l82" Scena!l'iusz: B. Kohuil1Jiclk.a, !oprawa pkł1s'tyczna: zycja: 9. 07 - 30. 09. 435 ekspol1latów. Katalog. "Malowanki Powiśla H. GałąZ!kl<l, R. Gry'ga. E;,'s;po- Dąbrowskiego" Sc,ena:rius'z: Z. Sz'ewc'zyk, komisarz wystawy: J. Mj,gdał, opra.wa pla·,;.tyczna: K. Burna1Jowi'C'z. EJkspo<zycj.a: 8. 10 31. 12. Ok. 170 e!k;;.po'na1ów. Ka'ialog. WS!pół-or.g.a;ni.ZJa<t'Or: Muz·eum Ebnogra£icZine w Kra'kowi,e. Departament Biblriotek, Domów KUltUTY. "Twórczość partrz - Plock, Muzeum .rzeźbiarska "DoToberk ar'tj'lSityczny - Wla:dysla!W.a Wójc·jka" Mazowieck.ie Odd:ZIiału Mazowi'eC'kiego Scenariusz: H. Ma,ntol'S!ka, ()prawa 30. U. Ok. 60 ekslPOl1atów. WOJEWODZTWO BIELSKOPODLASKIE MUZEA B i a l a P o d I 'as k a, Muzeum Okręg'owe ,;Polskie pa'tirz - S T L" .placS'tycZil1<a:R. Gryga. s1roje ·PańtS1wQlwe Mu,'Z'eum Etnograficzne, luodoowe" War:;.z<lJWa BkSlpozycja: 15. 11 �365 Kronika "Tkanina podla'sika" Scenariu;:z: C. Wn;biaik. Ek'spozycja: ;lego. 18 eksponatów. 19 - 20. 06 i\'k'c1demia Wychowania WOJEWODZTWO Fizycz- BIAŁOSTOCKIE :vrUZEA B i :1I y s t ej k, :v1uze'Um Ok!ręgowe "Ludowe ,obrzędy bialo,&tocczy:zny" Scenariusz: M. Łobacz,oprawa ,plaIS1tyc,zna:W. Cieśla. Ekspozy,cja: 28. 05 1. 06. BieNk,i Dom KUltUTY. Ok. 60 eksponatów. W:srpółorgani:zator: Biel s!ki Dom KuHiUry. "Sztulka 1udO'wa białostocczyzny" Scenari:usz: 15. 07. 81 - Jakubowsika, opralwla pl<lJstyczna: A. SZYima1niuk. Ekspozycja: 4.04.82. Ok. 300e!ks,ponatów. Pla,k·al\. H. WOJEWODZTWO BIELSKIE MUZEA B i e ], k o Bi a I a, Muzeum Ok'ręgolWe "Ludowe 'tradycje Sce:Jariusz: teatru B. TUT!1Jo.Ekspozycja: ludowelgo :na Podbe:s1klidziiu" 14. 05 - 14. 06. 60 eksponatów. "Lalka aDli'ffiowa:na w zbiorach Muzeum Archeo.J.og,icznego i EtnOlgrai,icZJnego w ŁodZii" Pi1trz - Archeo'l·O'gkzne i Etnograficzne Łódź, Muzeum "W.spółczeslll.a sztuka ludowa województwa ka,w'wic.kiego, opo1s.kliego, częstochowslkiego i bielskiego" pa tn - Bytom, Muzeum Górnośląskie. "Najnowsze :naby1Jki Muzeum Okręgowego w Bielsku - Białej z lat 1974 - 1982" Scenariusz: J. Konio'r, konsultacja: 83. 2.')0 eksponatów. Plakat. "Rzemiosło B. Turno. ludowe "Sztuka ludowa okresu Ekspozycja: 28. 09. 32 - 10 -20. 11. Z.S.Z. Induk,taBiel- Swoiąt Bożego Narodzenia" 18. 12. 82 - 28. 02. 83. Z. S. Z "lnduk,ta". C i e ' z y ~l, Muzeum Scenariusz: 3. 02. i jego wy'roby" ScenC;l"lusz: M. Dlok, J. Kc.nior. Ekspozy·cja:7. ,ko Bi:lla. 70 oksponatów. Scenariu:c;z: J. Konior. :lG eksrpona'tów. Ek.spozycja: .,Zdobnktwo ciie:i:zyilsfkiegostroju :ludo,wego" M. Oczkolwslki. EJksIPO,zyCj.cl: 1. 07. - 30. 08. 202 eksponaty. �366 Kronika W lis ł <li,MuzeU!m Be:slklidzlklie "Ob11Zędo.wIQ;5Ć Bo,ż,o-Na,rodzeniowa i Noworoczna w tw6rczo;5ci PawIa Dr.agoa»a" 1'5. m. 81 - 2·8. 02. 82. 28 ek'Sipo'nar1.Ó'W. Ekspozycja: ż y w i e c, Muzeum "P'ClIklcm1kunslQwa wystawa ludowego zdoblli£'twa KJwiaty żyw!~ec,jde 19B1" bibutkowego Scel1JaiI'iU!SlZ: M. Mer·es, opraJWa plastyclzl1la: B. ROIsiek, J. Gołąb. Bk::jpozycja: 23. 02. 82. ,180 eks;poalJar1.ów.Wc,;półOlrgan'i'zator: Spółdzielni·a P'racy .RękodzieŁa Ludowego i Artys1Y'cznego ."Milenium" w Kralkow,ie. 28. 12. 81 - "Po'kO'nikuI1SOwawy:s1:awa J'z,eźby l'udowej" Scel1la:riu:SIZli ,oprawa plastyczma: L. Grajny. Ek~p'ozycja: 2. 03 eksponalt6w. WSlpó1-0I'gan'Lza:tor: 'fuwanYJ5t!wo Miłośn:ików Ziemi w ŻY'wou. ,;Po'kOlnJkulf:Sowawystawa 18. 0-1. 140 Żywi1eck1iej malar.Sltwa na sz'kle" 8cenari.UiSz: L. Grajny, 'O'Poow1apła.stycrzna: K. W'i:łc:zyńsl1d. L. GrajalY. Ek!Spozycja: 20. 07 - 5. (}9. 136 ekspona1t6w. Ws[pÓłorr.gall'1iJz,a,toT: WojewódZlkli Dom KultUiI'Yw Bliel'Slku Białej. INSTYTUCJE NlEMUZEALNE S u c h Cl B e s Ik'i d 'zk a, Tow<lTZys'lw>QMiłośnJilków Ziemi Suslk'iej "Wys1t'Clwa twórcZQśC'i l;u'dowej i e1kiSponatów etno,glra.fkZJnych Ziemi Sltslkdej" Scel1JariUlSlZ oprawa p'la:SJtyczna: A. K'rze~z.orwSJki. Ek~pozycja: p0'l1at6w WOJEWODZTWO 1. 05. 150 e:,~- BYDGOSK[E MUZEA C h o jn i c e, Muzeum Regionalne "Pokonkursow'a wys1;awa twórcz o;5ci ludowej 1 Kaszub" Scenari'UJsz W. Tryborsika, OpJ'alW<l'pla.",tyC'zna: Ł. Wa'rpił1sika. kOllo;uHacja naukowa: MU!lZeum Etnograficzne w Torun~lU. Elk's;po'zycj.a: 30. 05 - 24. 08. 100 eksponatów. Pla'kat. T uc h I() I a, Muzeum BOifÓWTuchOlIs!ldch "Hafot kaszubski z IterenóM' Bo'rów Tucholskich" Scenalr!iuslz.: M. 15. 06 - Rioisentf'l~t,er., opr,awa 30. 09. 29 ek,slpona,tów. pkls'tyczna: "RzeźJba ł'udowa ze zlbior61W M'uzeum SCe'llJari'US!z: M. Rosentreter, 5. 10. - 31. 12. 23 eksponaty. opr.awa Eo OlszeW's,ka. E'k!5iPOzycja: EtnOlgJ"aficwego w Toruniu" 'pl'astyC'z.na: E. Olszews'ka. EkWc'Zj'cja: �367 Kronika WOJEWOIlZTWO CHELMSKIE MUZEA C h e ł m, Muzeum Okrę,gowe "Rzeźba ludowa li ;L'kull'ina z a'egjOll!uśrodikowo-'W<>chodini·cjPol'siki" pa1rz - Luib\lin, Muzeum Ok,rę:gowe WOJEWOOZTWO CIECHANOWSKIE MUZEA P u ł t u s Ik, Muzeum Regiiona-lne "Twón:Z'ość Kurpiów Białych" Scenari'usz i konsuHacj.a: J. Śll1Jiegocki, oprawa Ekspozycja: lipiec. 97 ekl'lpona:tów. Plak'at. WOJEWODZTWO MUZE <pia:stycz:na: M. Ru.tkielwicz: ELBLĄSKIE A E l b l ą g, Muzeum "Meble i sprzęt domowy na Żuławach" ScellaTliusz: K. LasikoW'S'ka, orpra,wa plastyczna: A. Zdan:owslka-Hosbeli'll. Ekspozycja: 11. 10. 81 - 25. 02. 82. 82 eksponaty. W·s:p6łorgani·za'to·r: Dział Et'l1ng'raficzny Muzeum Na:rodQwego w Gda ilsiku. K w i d z y 1\. Muzeum Zamkowe "Ceramika w Malborku, DQliny Kathmandu" Scellal'iul;z: Z. Film'slki, olpra;W,1 plasil.yczna: - 31. 12. 226 ek:spon:,lty. "Rzeźba sakl'<\,l'!la twórców Scenariu'Sz: Oddział w Kwidzynie H. SamploW'ska, oprawa - 15. 12, 75 eks:ponalów. S. Cz,erny. ludowych 15. Oi) Dolnego P.ownśla" plastyczna: WOJEWODZTWO Ekspoz,ycja: S. Czerny. BkspozyCj.'I: 1. 06 GDAŃSKIE MUZEA Gda 1'1 s k, Muzeum Narndowe, Oddział Etnograf'iJi MI Oliwie "Rzeźba ludowa Pomorza" "Rzeźba ludiOwa Pomnrza" Socl1'a'l"iius'z:T. PrzaŁa, oprawa pl'astyczna: 81 - 20. 06. 82, 300 e1ksponaotów. Plalkat. W. Czern~iew:ski. Ekspozycja: 19. 11. �368 Kronika Koś c i e ź yn a, KasrZiubslki Parnk EtHlolg'raiiczny we Wdzydzach "Współczesna ,patrz - sztuka ludowia Wdzy!dz i olkollk" Gdial1s!k, WOjewÓdZiki Ośrodek INSTYTUCJE KwHury NIEMUZEALNE G d a ń s ik, Wojewódzki "Rzeźba Ośrodek Kultury WhldYlsława Licy z. Wdzydz Tucho'l:slkich" SCeina1riuC'z: K. SZiałaśna, Oipra'wa Iplalstycz:na: H. Blaszko'w:ska pozycja: 16. 05 - 28, 07. 55 eiks[)olnatów. "W'S'półeze'SlJ1iaSlz!tuka ludowa Kaszub - Gregm. Eks- Środkowych" Scena'riusz: K. 8załaśna, o,prawa :plalstyczna: J. Śpiewak. Eik,s,pozycja: 24. 06 ~ 31. 08. Miejski Dom Kul.tury Kairtuzy. 120 eikC1pOIll<l.tów. Wspólorlganiz:ltor: M,iej siki Dom Kultury. "Współcze".na~ztulka ludolwa Wdzydz Ii okoli<c" Scena'riusz: K. Szala:śna,opriawa plastyczna: J. Spiewak. Eksipozycja: 22. 07 - 31. 08. Kalszubsiki Pank Etno;gr,af,icZlny we Wdzydzach. 52 e'k,sponaty. Wspólorganiz:a10ir: Kaszubs:kii Pa'rlk Btnolgriafilczny. "Rzeźba Izajasza Rzepy" SC'eJ1~riusz: K. Szala,śna, 'Cypr,awa plaistyczrna: - 31. 08. 80 eklspolnlCltóW. "Drewniany świait Zygmunta J. K. SzałaśDia, O[lr'<lIwa pla's:tyczna: - 15. 11. 35 ekspoml.Jtów. "Betlejem Ekspozycja: 31. 07 Ek'spozycja: 16. 10 Bu:kowskiie.go" Soenariuslz: pa'trz - Śpiewaik. A. F:ularczyk. poll~ki'e" Torul1, MUlzeUlmEtn,ogr:ai'iczne WO.JEWODZTWO GORZOWSKIE MUZEA Go r zów W i e I k o P o I s k i, Muzeum "Dziecko patrz - Torur1, Muzeum M i ę d z y r z e c z. Okręgowe w sztuce ludo,wej" Etnog,raficzne Muzeum "Pokaz pisanek '.i pahn wielkanocnych" ScenarliiUsz: J. Pota,rslk,a, oprawa plasityczna: pozycja: 3. 04. - 24. 04. 82 ekspOIllaJty. R. Po!ta'Hski, Z Bącz,kow,;'ki. EK.-;- "StaTop:J10ki pi:enl'iik świą tecz:ny" Scena'r~itl!Siz:J. Potarsika, oprawa plastyczna: pozycja: 21. 12. 82 - 15. 02. 83. 96 eksponatów. R. Polarski, Z. Bączk'Ows,b. Eks- �369 Kronika WOJEWÓDZTWO ,JELENIOGÓRSKIE MUZEA B O l e s ł a w;i e c, MuzeUim CeraD:lli!ki "Ceramika B.o'lesł:awa Roman()IWekiego" Sce'I1.<.lirÓ!Uf;z: T. Wo1aJl11in,QiP'rdIwa plas1y<:Wkł: S. Wo}da. EJkspozycja: 21. 08 - 8. 11. 58 ekL';lpOlIl.aJtów.Fol<der. W:SlPÓł<Xl:gall1izaJtorzy:Sp6Mziell!1lia "CeramiJkJa Art ystyozna". BolesłJawiCl1d Ośrodek Kultury. MUZEA K a I i s z, Muzeum Oklręgowe Ziietnli KaJriJsiIciej "Jano:S'ilk W S'ztuce ludowej KoI"O'Illka W'j'rOby 7. liści kuk'lllrY<lIzy" Sc€in:a:riluISZ:M. ŚC'isł.a, A. Ja!błoń:slka sik!L EkSlPOZycja: BiluI'o Wystaw H. 05 - Artystycznych Wa~ny, oprawa iPlast~a: P. Rondial<eIks!P<JlTható\V. Plakat. Wsp6łorgaJIlli:za(toT: w Kall,is"Lu. 15. 06. 300 "Haft patrz - Toowl, ludowy" MooeumEtrJiogJrafioz:ne "IOO-Jecie wypnawy Stefana Szo1oa-RogozUńs:ki~o do AfTy~i ZacihoolIlJiej" Scenariusz: M. Susła, M. Zoacha<rowslka G<>łuchow&'ka, o.praw:a plaSltyczna: P. RoncJ.alli;,ki, T. W'aJI"da. EkslPOlz)"Cja: 14. 09 - 7. 11. 15,9 ek,slPOnat6w. Pl.afkat. W'1P6łolI'lgaJl1l~z,at'Or: Muzeum Etno~af1iczne w Kra!kowie. w reg1oll'liie ikaLisik~m" "Sztu!k:a 'ludowa Sceooriu:s!Z: B. F'i,mn,gier, <JiPI"<lwaplastyclZlllJa: M. Czyżalk, kOllliSultacja: M. SCIi.;:la. Ek~pozycja: 18. 11 - 22. 12. Wojewódziki Dom Kul1un-y w KaJLiISzu. 5'9 elkspolill'tÓW. W'SlPÓłorga'l1Jizator: Wojewódziki Dom K'llIltlUiry w KaJliisrzu. "Tradycyjna ISIZO!Pkaikirakow6lka" ScenaJ'riu~,z: A. JC'ZJi,erska, OIpr,aw,a plastYCiZllla: W. OzWmil!1J3.Ekspozycja: 20. 12. 82 - 16. 02. 83. 17 eksponaltów. K,altalqg. P'L3Jka t. WSlPÓło!l"'gantirza~Q1r:Muzeum HistorH Mias1a KmikolWa, 1 WOJ"EWODZTWO KATOWICKIE MUZEA B Y t () m. Muzeum GórnośląJSikie "Wsp6łc'Z,esna sztuka liUdo'wa" Scen<!'l'iu;;z: K. Kac7Jka, M. litpa-KU!Czyńsk.a. EkJSipozycja: zeum G6l1nof>ląslkic w By;tomiu, 1'8. 06 - 18. 08. Muzeum 1ł Lud, t. LXVIII 12. Ol - 26. 04. Mu- Okn:gowe w B.iellSiklU �370 Kraniku BiJałej. 404 ekó;iponalty. Karta'log. PIraika,t. W~6łmganiz,at(Jrz.y: MiniJStersrtwo Kultury i Sztuki w Wars:z.,awi'e, W)"dział Kultury i Sz,tulki Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach, Spółd:z.,ie1JnJia Rękodzireła Ludowego i Art)"S1yc-znego "Cepelia" w Wams7Jawie. "Powstall1lia Slą'Sdde w plastyce n~rofesjonalllcj" SCe1W.TVUrSlz: K. Kaclzka, ikQmislarz: E. Pa'ld.cy. ~kSII)(nycja: 19. 02 -25. :zreum w RybniJku. 52 ekspona!ty. Ka'talog. Plaikalt. W:sp6łmganiza'tor w Rybniku. G łJ wic e, Muzeum "SZ't:U!ka ludow,a Scenalllvusz: G. P'f'Zybył, qprawa 347 eksponatów. R y b n i ik, MuzeUlffi Śląska 01eszyńsiJde.go" plasltyczmra: A. Ha~ko. EkiS[)ozycja: "POWlstamia SIą:sJde w plastyce paltrz Z a b J: Z e, Byitoim, Muzeum nieprofcsjona'llI1ej" M'u:zoum ,;Obralz Sląslk;a w malarsrtwi'e nrleprofes'jolnallnym" "z naszych Ekspozycja: roibotruiczycrh tm,dycji" ScenariJuLSlZ: J. Paw1as - K,OrS, oprawa pla:stYC'Zlna: J. Kozak. 09. 82 - 27. 02. 83. 1'12 ekS!POua'tów. Itnforma101l". EkJS!PO!zycj'<I:24. NIEMUZEALNE K a t o 'W li,C e, :K;a1owicikie Towax:zySliwo ;,Biały SpołcoZil1lO-KuHul'ahnc haft śląski" Soonoo:U!SlZ: Oz. Rzuoidlo, opraWia pl,astyczlla: J. Przy:pkowslki, A. Dy~a'c:z. EkspozYC'ja: 17. 05 -31. 05. 25 eiksipo:na1t6w. Ka,ta'l'og. WOJEWODZTWO INSTYTUCJE 27. 07 - 3. II. GóTHOŚ'ląslkie SoenariUiSIZ: J. Pawlas - KłUS',oprawa plasrtyc7_11Ja: W. Pr,awdzi'och. 2, 03. - 17. 07. 98 eksrpona1ów. Ilnfmmat'oT. INSTYTUCJE O·L MuMuzeum konsulta<;ja: KIELECKIE NIEMUZEALNE K i e l c e, Tow.axzys1Jw;o Przyjaciół PQ,Jsklilego "Wystawa Gónniotlwa, Huinic:t wa 'i Prz,emy.slu S1.a,ro- twÓirCÓW lrt.VdQWychIkielecczyzny" S'CieJOOJrilUJS'z i opralWa plaSltycz,na: K. SC'iwLarsika. Ekspozycja: 4 - 5. 09, !'iOWd Słupia (wystawa w plenerre). Ok. 300 ekLSipOIl1>aJtÓW. Współ<lU"ganiWatOlr: Wojew6d'Z!ki Dom KuJltury KJielce. �371 Kronika WOJEWÓDZTWO INSTYTUCJE KOSZA.LINSKIE NIEMUZEALNE K () s z a l i n, WQjewódzJkJi Dom Kultury "Rękoa:uiJeło lrudO'Wei tWórC1ZJOść pamiątlktalrSlka" Scenariusz i oprawa rpllastY'c=a: R. K,oołiorwSlka.EkstpozY'cja: 9. 07 - 10. 08 153 eksponaty. Katalog. WslPÓłorg,a.nizartorzy: AIf,t RegliJoll1- Sopot, Kosl'z.al.iń:ski Odamał PTL, Mf\l:ueUlm0Ikrę-g;orweKosza.Ji'l1. WOJEWÓDZTWO KRAKOWSKIE MUZEA Kra k 6 w, Muzeum Eltinogra:fiiCzllle "Dialbły W poiJJsikJiejkf\lllJtumzeluJdowej" S0cma:rtiu!Slz:W. Grąocz;ewsikJi, oprawa ,plastY'Cwa: A. MścriwujeWSlk,a-Wajda. konJSultacjJa: M. Beier:sclJ<J;rf.EJk!SlpozY'cja:30. 11. ,8.1- 10. 03. 82. Ok. 200 ekS(pO~ l1Iat6w. PlaJkalt. Folder; 1'6. 03 - 3. 05. Muzeum RegiOll1a1nJew MY1ślel1liJca~h.78 ekspoll1a:t6w. "Ma'jjka Bosika Częstochowska w SlZtuce ;ludu ,polsk,iego" Scenari'UiSz: A. Jacher - TyszJ.!:O'Wa,M. Be:ierr:sdod, opra,wa plastyc:z.na: A. Mściwujewska-Wajda, L. Wlajda. EkJSiPozycj.a: 8. 10 - 5. 12. Ok. 1200 eks\POnartów. IGtalog. WystaJwa z Mu':ueum Zabawek z Norrymber:g.ii "Nolfymber>ga w KrakIQW,ile" ScenaJ1i:us:z: L. Bayerr, W. Schmidt, oproawa plastyczna: F. Oolrier, Ikonsu,ltacja: W. Schmidt, M. Bcierrsdorf EkspozY'cja: 20. 12. 82 - 10. 04. 83. 1253 ekSpOfr1alty. Kata'log, foLder, pLalkat. WSlPÓłoI1ga:ruiJzatorr: Muz;€Um Zrubarwek z NOIfJ'1ffibergi. Kra k ó w, Muzeum Histo:rY'czne Mias'ta Kr<l1kowa "S:oorpk:ikmko-wskiJe 1'982" SCeI'1a:r'iJUiSZ: T. PetrY'k, oprawa - 30. Ol. 83. 87 eksponaltów. IpLalstycz'oo: A. za,Jińslka. EJkspozycja: M y ś l e :n lic c, Muzeum Reg10nalllle "Di<libły w lPOl~kiej kultu'l'Z€ ludowej" patrz - Kraików, MUZJeum Et:rrograf.1cz.ne "Tkani,na dekorracyjna Ek.9!pOzycja: 5. 06. - 29. 06. 54 ekSipO'Iliaty. WOJEWÓDZTWO MUZEA J a s ł o, 24* Muzeum Re~ionaLne w Polsce" KROSNIENSKIE 5. 12. 82. �372 Kronika i WS{pÓłcz€tSJIla iI'Zeiba "Dawoo Scenariusz: 06. Jasielski K l' w z'bior.ach M'llJZeum K. A. Stwirui, IQIPI"awa iPlas'tyczna: Dom Kudtlury. 60 ekspo-naJt6w. Reg1OinallJn€ogo w J.a,ś;]~" MaC!iej'Szy1k. o S iI1 o, MiwzJoom Okiręguwe ,,Rzeiby hllOOWIe WłJaidysława z K1aarilie'Illicy Górnej" Chajca Soonarirusz: A. KoS!iek, Qprawa pl,a.sltyc=a: K. Rusiżel. F)k,spozycja: 09. Wsp6łorrgaIt1iz3ltor: MU!Zeuan Okręgowe R~eszów.. . Sa 5 - 25. EklSipozycja: iI1 o ik, Muzeum fudO'WU1ictwa en - 12. Ludowego "Stara SceTIJa["!.iusz: 23. miedź" R. Gnzą'dz.ie'la, -<JIP!'aWia plaS'tycm.a: A. SzcrepkoW'Sikli. fEkisIpozycj.a: 30. 05 - 30. 10. 428 ek5/P'OilQif.y. Katalog. WO,TEWÓDZTWO J. Wójw"\V'1cz. LUBELSKIE MUZEA Lubl'in, Muzeum Okręgowe "Ludowe wyroby dre'WlI1liail1e" ScenaIl1iusz: E. Kępa, oprawa plast)'C'Zna: K. Wlitaro~a. Ek\SlPOzycjl<l: 13. 04. . - 30. 05. 130 oeIklSlP<Jll1i<łrtów. Składall1lka. W.sa>6łor.gall1!irzattor: StoW.aTZysiZen1e 'Dwórców .LudowyOh. .,Rzeźba ~ likiMliina Polski" z iTe~on'UśrodkOlWO-WlSChodflli.ej E. Kępa, D. Powilańs!k:a - Marvur, qprarwa p1<wtyc;z,na: K. WdrtJkowSIka. BkspozY'c'ja: 5. 08. - 2łi, 09 w Muzeum OkręgowY'!ffi w Cheł!ffi~e. 220 c'k,,,po· Ina't6w. K'a1taiLog. Wsp6łorga'IllizatJoir: Muzeum Okręgowe w Chełmie. S0enariUJ.';Iz: Ł ę c z 'n a, MUZiewm Lu'bellJS/kiego Zagłębia "Lęcz.na &enamUJ.sz: ~ycja:l0. W ęg1owe,go ośroclIkliem ił: Sliooz.ibą 19a1I'TIcarstwa" J. Pa!luch, opf;aw:a plastty~zl1.'a: H. KobiałJm, 09 - 10. ;12. 38 eksponatów. Suda.danlka .. ' WOJEWÓDZTWO w Lęc-z.nJej kO'!1sull".lC'ja: J. Gurba. ŁOMZY&SKIE MUZEA C i e c h a n o w li e c, Muzeum Holndctwa im Kl'Zys'ztofa Kluka "Si€lT'pe'C'ka rzeźba ludowa" Scenari·usz: T. Czerwiill,-ik!i, oprawa .pla15tycz.na: - 10. 04. 202 ~k.s{p()(lllity. Ws,p6łOlf,ganJ.za'tor: w SieI1pCll. L o m ż a, W. Bo<gutdki. Eksrpozycja: 15. 02 Muzeum ;j, Pal"lk Etnograf,iczny Mu~eunn Okręgowe "W.spółczesne lu<iOlW€ m'ala.rstwl() na szikle" �373 Kronika patnz - Toruń, Muwuan EtrnlQlg)rai1i.<:me "WytwórozOiŚĆ !domowa. KuriP.1dwSlka Puis=za ScenaTium: A. BłachO'wsllci, oJ)1'awa plmstycz.na: 20. 07 - 1. 10. 1'15 ekJsip<mat6w. WOJEwOnZTWO Zielona" S. KędZJielaWBIki. Eksp0zycj:a: LOnZKIE ~UZEA Ł 6 d ź, Muzeurm A.rchOOlQgkzne i Etno~ficZll1e "ZbLo!fY Dz:ia~u Kultur .MiejslkiJch MuiWUllTIA!fchoologlicznego Ii EtnogrrafLc:ZIl1ego w wOOi" ScenariUlSrZ.: E. Wła-dylkowa, 2a. 01. - 18. 04. Folder. Muzeum 0(pl<łiWIa:p1a:SltY'cz:na:Cz. Chmnc7.y1k. Eks[pO'Zycja: "Nowe naibyjjki Arrcheologicznego ci E1m.ognrl!iczmego w Łodzi 1981 ('ot1wtg1!faiia)" EkS[pOzycja: 28. Ol - 18. 04. "Rzeźba lu!dowa P'oWsikd. Środilmrwej" Scenar,iru.'>Z: B. Wróbtlew$ka. E!<;'S[pOzY'cja: 30. 03 23. 05 w MUlZJ€iU1ffi w ~ezinacho W,~p6łoll"~ndzaitOT: MUIZeUIffiw Brzezli!nach. "Lal!k'a alllJi'ffiowall1aw z.bllioll"ach Muzeum Archoologicznego i Etnoglra,fiiczrnego w Łodzi" ScenaLrius,z: B. Mienicika,OIPrawa plastY'czna: A. Łabieniec. Eksrporzycja: 22. 05 - 13. 06 w Muzeum OkiI'ęg·owym w Bielsku Białej. 140 eks[pOnaitów. WslP6łO!fganizatm: Muzeum Okręgowe w BidSIku Bi!ałej. Muzeum "Hafty chiń~kie w zbiorach ArcheologicZIllogo i Et:llJograficz.n.ego w Łodzi" SC€!l1a,riusz: W. Nowom. ,EkS!PQzycja: 1. 06 - 09 w i Aparatury Trakcyjnej "Ema-Elta" "Sztuka Fahryce Transforrma1oir6w Chin" Sc'enarriusrz: W. Nowos'z, oprawa plastyczna: J.ZieHńslki. - 13. 12 IW Pańslllwowym Teatrze La/lek w Łodzi "Arlekin". "Sztuk>a i rękod~ieło Ekspolzycja: 1. 09 - EkS!PQ'zycjG: 14. 10. - 5.' 11 w' ·ludowe Podhar},a" Sce<nan~UJsz:L Bernasińska, A. TwaroowsOm. KMPiK w ZdJuOOkiej-Wol.i. FoldeT. "Kultw,az.bLiJża narody" Sce'nGIT"illi<;lZ: W. Nowosz. Ek's,pozycjla: 6. 11 - 30. 11 w DzJi'eln:icowej Bibll~otece Publicznej Łódź Śródmieście. "Wiej'S!kie zwyczaje i obrzędy vimowe" Scena['Q!U'SiZ: Z. Ma~k, oprawa plGlStycz.n.a: J. ZlieHńs!k!i.ElklS[pO'zycja:15. 12 - 18. 02 Teatrze w,lek w Łodzi "AIl"lekriln". w Państwowym �374 Kronika WOJEWÓDZTWO NOWOSĄDECKtE MUZEA N <lW Y S ą Cz, Muzeum Okil"ęgowe "MalarstW<l Ni/krifoa.-a" SCeIlJarrws:z; T. ,J~błońJslk.a, ,oprawa plalSityC7.i11a:J. Czech. Th6tporzycja: 16. 02 - 31. 03 Muzeum 'DartrzańSlklie Zakopalne. 57 'eksponatów. Wsp6łorr,gani.rz,atoT: MUZieum 'Da:tr'zańsk'ie im. T. Chałubińsik:iego Zaikolpane; SCea1arirusz: Z. Tatikow.sfkra, O[pl'awa plas'tycZiIlJa: J. DUlborwkz. EikSlpolzy{~ja: 17. 08 - 15. 10. Muzeum Ok,ręg'owe Pi'ott.r!k6w TTybumalrS1kli. 141 ekrSpoO'naJtów. Proik.at. WSIP6lorganiJro'tor: Muzeum Oklfęgowe P101Tików Try.b1.lJl1aJ1Slk':i. "K<JtrO<l1Ik:i &>IOOws:kie" Scena'riusz: M. Brylaik - Załllisika, opTaJWa 'plastyczna: B. Nalgierow.a, M. Kroh. Ekspozycja 1. 06 - 30. 00. Ok. 70 '€Iksporiat6w. Ka:ta,log. pla!ka1. 16. 07 - 30. 09 Szczal\WtiK:oaMuzeum Pi€ll1liń;Sik:ie,o;pralWa .płaSltyczna: J. Bien:iaik. "Swiątki z Paszyna" Scenal';iusz: A. Bartosz. Eks.pozycja: ,1i:piec-SJierpień Muzeum Okręgowe w Tairnowi€'. Ok. 100 €Ikspo:nat6w. Wsp6ł'or'~all1:izart;oT: Muzeum Oklręgowe w Taa'no'\ville. "W !klrę,gJuTeof1iJa OCliepIki" Sce!l1a'ri'UJSIZ.:A. Kroh, S. WiJsłocik:i, oprawa plastyczna: A. KTOh. Ek'Spozyc~a: 10. 07 - 31. 08. Ok. 40 €lkSfPO:nat6w. KatalO;g. Ws'1JÓrorgJallli.zaiorzy: Kr,aikoWlSki OddZ'i~ł PTL, Wydział K1uJiwry i s:z.tuki Urzędu Mliasta Kra/kowa. "Współczesna Oprawa plasty.=a: - 30. 09. Sądecki Muzeum Okręgowe tlkaJ!1Ji:naludowa rogiJOOlu Pi,OitJr!kowrSikri.e~" B. i M. MagieooWJie, M. BTyla1k-ZałuSlka. Park BtnOrgJffid'icZl!1Y.Ok. 40 eks.po:nat6w. w PiQl.rikOlwi€ TrybulllaJSlkri.lffi. Ekspozycja: 1. 09 Wsp6~olrgatn.izatoll": "Po kOilęd>Z.ie" SoeIllalI'1us:z: M. KI'oh, oprawa pl'asrf.yclzna: M. Kroh, B. i M. Maglierorwie. pozycja: l. 12. 82 - 31. Ol. 83. ak. 80 ek,sponat6w. Katalog. Eks- R a b k a Zd r 6 j, Mil:Leum im. Wł. OTik:ana "Szopki ikolęd'Illicze" Scel1~I!"'i.USlZ:Z. Rak, B. PSalfsiki, oprawa 20. 01 - 25. 03. Ok. 20 ekspoJ1at6w. "W spółc7.esna Scena'flius:z: Z. Rak, B. Psaa'siki, 4. 04. - 30. 06. 35 eks,p<lII1a t6w. plastyczna: W. Kopytek. :rzeźba ludowa" oprrawa pla6'tyczna: W. Kopyttelk. Eks!pOzycja: / 1 S :z. c z a w n i c a, Muz,eum P1enińsiklie .gowego w NOlWym Sączu Ekspozycja: im. J. S z<l,lay:a. OddJzilał Muz,t'"um OkTęgO- ••KQironikd BobowsIkie" paw:z. - Nowy Sącz, Muzeum "Rob6tkri Okręg·owe ręezne ZofiJ. Wiercioch" Oprawa plastyCZl!lJa: J. B~eniek. B. Węglarz. ek.srpona·t6w. "Haft regionalny Heleny Ekrspozycja: Zachwieji" 2. 11 - 30. 11. Ok. 40 �375 Kronika OpraWia .pktSJ1.ycz.na: J. B:iJell1iielk,B. Węglanz. 20 ek,spOlIl.at6w. BkiSjpO:zyc}a: 1. 12 - 30. 12. Ok. Z a ~ o p a n e, Mwzeum Ta'brz.ań.sikrieim. T. Chałubińslk!iego "Ma:lalrstwQ na s:zlk.lieAnny P'i:toń" Scenall'jusz: H. Sl"C'dJniawa, qpI'aw,a ,plas'tycznJa: E. Ro,clJz.ik.EkISiPO'zycj;a:2. 01 - 15. 02. Ok. 60 eIk'SIPO!Ilat6w. "M.aJamtwu pailrz - N.iJkifrojf,a" NOlwy Sącz, Mu:z€U!Il1Ok['ęgowe "Z,dohienue UlhioT/ugóraJi na P.oidJtaitr·zu" Sc€lI1a.rllusz j <:lIpr.awa.plastyczna: H .. i S. Zurow.sICY. EJklSpolZycja: 1. ·10 - 30. 10; 6. 12. 82 - 27. 02. 83. Ok. 150 elksponaftów. Z ubr zyca G ó If n ,<l, Mu:zeum - Orawslkj P;aTik Etnoglfafk:zny "D M<mi3ików i w Dz:iedJii.nie" SC€ll1all'1ius.z ,i oprawa pla.styczl1la: J. Piłiah, konsultacja: G. Herziig - Wolsik'a. Ekspo'zycja: 3. - 30. 04. Miejs~i Oś'radek Ku1tury w Nowym Ta,r'riU. Ok. 80 L'ksponatów. Katalo'g. W.spółOifgaruizator: Miej,slki OŚT'OideikKJuI;tu:ry w Nowym T.argu. "Helfódelk: li.j.eg1orzeźby" Scena'r:iJuS'z oprawa plalstyc,Zlllił: J. Pilich, Ekspozycja: 19. 06 - 30. 12. 65 ekspon1atów. INSTYTUCJE ,kioll'lJSułtacja: G. H.erzig-Wo/lsfi!:a. NIEMUZEALNE M a ok6 w P o d h a l a ń s koi, "Makowi-auika" wego i ArtY\Sltycznego "Białe hafty Sp61dzJielw P.rocy Ręlkodz'iela Ludo- lfeg'ionaJne" ScenaTiusz ,j IQpra.wa plastyc:zna: H. Czerny. Ekspozycja: 8. 06. - 15. 10 dw6r w StryszoW'ie ,k/Ka,Iwar,ij Zebrzydow:slk:iej. 103 ek5Jponaty. F101der. WOJEWOnZTWO OPOLSKIE MUZEA Opo l e - B Ii. erik o woje e, Muzeum Wsli OpoLskiej "Opolslk.Le k'ro'S'zonki" ScenariuS'z i qpr.awa ek.sponatów. pla.styczna:E. wystawa Michna. pokOUlikU!f's'o'Wa E>kQpozycja: 2. 04. - 1. 05. Ok. 100 "Opolsikii SItrój llll,dowy" Scenalriusrz ,j oprawa plastyczna: E. Plr6chniClka. Ekspozycja: -144 eksponaty; 17. - 31. 12 MUiZ€'U!Il1 E:ta1ogn-aficZd'J.e Wrocław. ° po l e, Mu'zeulll1 Sląslka o.po-lskiego "EJ.emenrty zdQhniczie kobi'ece~oSlb'o.ju na Opolszczyźnie" ludowego 20. 06 - 15. 10. �376 Kronika ScenariuSIZ: E. Wljas-CkoohoJska, oprawa plliasitYClZna:M. Coc, E. WdJas-Grocholslka. EkSlpOClycj'a: 10. 116 - Hl. 12. MUQ:eu:In w NamYlSloWlie. 143 ekSiPQll1a'ty. "Gody li 7JapUi5.tyna Opolszczyźnie" Scenailin.llsz i qpT<aJW<l. pla:s<tycr.wa: E. W'ijas-GrochoJiSlka, M. Goc. Elk..<;ipQ.7.ycja: 15. ;12. 82 - 31. 03. 83 Muzeum w Namysłowie. 57 ekSlPcm.a-tów. "Qpo,lsika ceramika ma,!jowana" SaenarilUJSz i 'QIpI'"awa plastyczna: E. W:ija:s-Groc'hOllska, 15. 12. 82 - maj 83. 121 ekSlPCJlllatów. WOJEWÓDZTWO M. Goc. Ek\;ipoz.ycja: OSTROŁĘCKIE MUZEA O s etr o ł ę ik a, M!l1,wum Okręgowe "KJwr;piowslka IP'las.tylka obrzędowa Łyse 82" SC€lnaTiusz: W. Pawlak, M. Ols'zew;s;k'a, opr,alwa ,p1<lJstyczna: A. 01ech{)wiSiki. .EJkspozycja: 4. M. ZbirOlI'ClZaSZJko,ła Gmill1lllla w Łysych woj. Ot."kołęokie: 100 eksponatów. W:;półOlI'ga[lli,za,t()[':MllJZeum Qk'ręgoWle w Łomży. "Tk,aCltw{) i ceraaniJka [la KUiI1Piach" ScenaTilusz: M. 01srLElws:ka, OPTalWla pIaJs<tycIZJna:A. czerwiec-lWrzesień. 20 eksponatów. Olechowsik'i. Ek:spozj'1cja: "KUiI"'Piowsk:aSlZ1'uik:aludowa" SoonarilUiS:Z:J. Ki€'lialk, opraw,a p1JaSJ1;yczna:A. OIe<:ho'w:Slk:i.Ekspozycja: -UstQPad Muzeum RegionaJ11l1ew PI'ZlaJS[lY'szu,50 ekspoIl1.atów. WOJEWÓDZTWO liJpli'eC- PILSKIE MUZEA P li ł a, MUiZeUimOkręgowe dm Stanisława StasrLica ,,,Sztuka ludowa 'i amaioTSk:'a wojewódz,1.wa pilsikiego" 8cenarillJSlZ: J. N'iedźwiecl<Ji, oprawa ,plas'tyczJm: M. Kałużna. Eks:pozYClj,a,:20. 01 - 15. 04. Muzeum im WiJdora Stacholwia'k,a Tlr:zcLanki. 90 ek!>ponat6w, WiSipółorganizator: M'u,z,eum im. Wikltora Si,achowia.lk'a TrzCiitCll!1Jka. T ,r z c i a n k a, Mwrewn im. Wilktora Staohowiarka "S:z:tu:ka 'ludowa lP'at.Dz.- i ama1or:s1ka wojewódzJtwa Pila, MUZieum Okręgowe im Stanirsława pH'S!kieg<o" StasiZica •.Ludowema1la.fl5Jtwo na .szkle" patrz - Poznań, Muzeum Etnogralliczne "Od kłody ScenariUSlZ i oprawa plastyczna: ek;wonatów. Inf·ormator. do komody" G. Cybu.lska. Eks}XYzycja: 11, 07 - 21. 11. 359 �377 Kronika WOJEWÓDZTWO PIOTROWSKIE MUZEA Op Q C Z 11{i, Muz~um Reg,ionarlne "Sztulka liudowa OpocZlIlliatn" Sce.llJum'USJz:J. P. Delk.olWsiki. Elk:sporzycja: 22. 04. 82 - 15. 0-1. 83. 190 eokspclII1<1- t6w. Pio 1.r k ów TIf Y b U!Ila l li k .'i, M'uzeum "Wybrane OkIręgowe daJie~ny ,W'o,jewódiztwa srl,tu/ki ludowej ,piO't:rlkow\Slkirego - (rzeźba, rg,ar;ncalf'S/two, !k<>walSltWlO" Scenari'l1iSz: plalSi)'lCllll1'a: J. Dubowicz. Z. TatkoWISika. 16. 06 15. 08. 167 ek:S!PO'na.tów. Ploalkai. W:sIpóŁoiCIgawatoTZy: Mu- Z. EJk~poi.yeja: zeum Tail.ilmwslk<a, OjpI<iwa v; ToonaiSZQfWlUeM:afZO'W1i.elClkim, Muzeum Ręgiomallne ..Ma'larstwxJ part.mz- W Opocznie, MUiZeum Nowy Sącn, Murzeum Nilkli1'ora" Oktręgowe "Sier-a<drz/ka l'zeźba P'iJW'OilSika, opracowanie Ludowa" ~diapltacja: J. 27. 11. 82 - 18. Ol. 83. 63 eks[pO!I1aty. Plakat, "Wl'q)Ólcze'Sna t'ka!1iiJna iud()(wa pa.ttrrz - Regiiooa1lne w Rad<>ms!ku. Nowy R a d o cm li k 0, Sącz, Muzeum plaISltyc~: J. DUJbrowl~cz. EJkspozycja: f:O'Lder. regionu piJo'tlI1kow,<;Ikriego" Oklfęgowe MUiZeulffi Regiona:lnie .•POItSlkat!kaJ1!ink'l luoowa" Qpra'\\t1;l ,pla.<;t~zna: Z. Helfleue<r. 'EJkSlPOrzy'C'ja:30. 03. - 5. 05. 54 ek;siponaty. WS(pÓl00'ganJiJzator: MU7Jeum Etnolgraf.ic1JI1e IW KraikVW'ie. "Rzeźba Oprawa ludowa plastyc7Jna: WSlpółOlfga:n~artor: regionu wieLuńslk:ieg-o Muzeum ZLemi Wieluńlslkiej, "Ma1l<lJDStwo KatalrZYUły OpraWIa plalSltyCIZJna: Z. "Rzeźba He!lfeuer. pl,astyczna: Z. Helfeuer. Gawlowelj" 15. 06 - 2. (}7. 20 e!k~'>IpOll1attóW. BtnOrgtI'afiC'znre w 'doziedJzi!Ily twórczości pJ;astyc:ZJOO:Z. Helfeuer. Muz.eum Muz'euIffi Eks;pozycja: wojewód:z.twa Oprawa OkręgOlWle w Sieradzu. ~udoWia Z1iemi RadomszczańSlkfiej" "Wybrall1e Wsp6ŁorgarJIilza1orzy: Muzeum Bk:S\POZycja: F{)ildea-,p11aik1ait. W~pó~oI1glanJizaltor: Oprawa i siemdik.iego" EkspolZ.ycj1a: 20. 04. - 3. 08. 126 elkspolllJai6w. Z. Helfeuer. Kralk:,Q'W'ie. 4. 08 - 6. 09. 60 ek:s'ponratów. ludlowej piotT.ko\ViSkiiego" Eik's;pozycja: Okrręgowe 5. 08 - W PLo:trkowie Regronalll1e 'W OpoCZ'l1!iJe,M,UiZeum w TOIffiastlowie 30. Q9. 100 eik:SipOll1aiów. TrybunalSlklim., Muzeum Ma.ZiOWiecikdro. "Ii!1diall1rie A!1Jd6,w i drżiungl'i peTlUwiań.s'k!iej" Sce=i'U.<;tZ !i oprawa pla.sitycwa: J. Łalpot1. EJkSlPOzycja: 2. 12. 82 - 10. 02. 83. �378 Kronika 114 eikspo!l1Jaltów. Fo,Idel!". WSIPÓłolr,gal!l:ilz'aitor: MUlzet\m S:zczeai;nie. T '0 m a s ·Z NaT()dowc Oddz:iał w ó w M a ·z o w i ·e c k~, MI\lZetlJ!11 "Ludl()I\VG,tlk,amna Tawska Ii brzezil'ls1k.," SC'e'nalI1i;usrzi O\PTawa plastycilIl1a: M. Ja,strzę.bslka. Ek",pozycj.a: 16. 02 - 31. 03. Ok. 35 €lkSIPoll1art6w. W~półorlgJall1ii,~atiQT:Spółd~i'eln:i,a Prz€ll'IlY'słu Ludowego i Ar· rtysltyccZlnego "Twórczość Mazowielclk,a" Tomaszów Maz;owi.eck'i. "SzJtUJka lUJdowa wo:jewódzitwa p1ortrlkows.kieg·o "Tzeźba i CeT·alln1ka" Scena"-,h.L.";z: W. BoigUiTa1t, ooprawa pla~ycZi!la: !K. Ka'Ciilk. Ek~pozycja: - 11. 11. 111 e1kCSlponaltów. WspÓłorgi3l11Jirzalt0lf: 'MuzeUJm Okręg{)we Tlrybunałcslki. WOJEWOOZTWO 15. 10 - Piotr;k6w PLOCKIE MUZEA Ł ę c rzyc a, M:uzeuan "Rz;eiJba w d['ewrruk K'alZimi,erza Kowal~kI1ego" Sc.el!lUlriUiSz i olpraJwa plastyc'Zl!la: K. Kowaiski, W. Grabszewski. 23. 06. -26. 09. Ok. 70 ekslpolI1atów. Katalog, plakat. "PQfPlenerowa wystawa rzeźby Ekspozycj':1: GrotmliJd' 82" SClell1Ja;rliusrz.:A. DlJużewslka-SOibcza1k, oprawa plaistyciZJla: ip<lzycj.a·: 12. 10 - 15. 12. 17 ekspOlna:tów. Płalkat. S. Staniis<zewslki. Eks- P ł 'o c Ik, MUlZJoom Marz.iowieclkie "Kultura lUido'wa re.gionu gąbiń.sko-sa!l1Jilidd.ego" SCena1T1U'SIZci. Qprawa plastycZ:I1Ja: W. Dowlas:zewicz. Ek.'lpozycja: 29.04 - 20.05. Murz'eum ,i Pail"k Etnog'rafi.crmy w Sierpcu. 72 eks,p()lł1;aty. Ws:pólorgJ<J:rJ'iz.ator: MuIleum i Pa,rk Etmogr-aficZll1Y w Si:erpcu. "Twórczo,ść pa:tmz - TZJeibiar:s:k,a Władysława WaiI'S!zJalwa,Państwowe Wójci'ka" Mu.z.eum Etnogll'afic'zne "Dwyczaje 1 obrzędy ·okresu :z:i<mowe,gQna Mazowslzu" Scenall"iusrz: T. Baraniu'k, <ltpr.awa .pl.ac9tYCZll1a:Z. Sa m••itk-Zaremba, 140 eksp01nat6w. Katal'Olg. T. Za.reunba. S rl, e r 'P c, Mu:z,eum i Paaik EtnQ,grafie'ZII1y "Sztuk'3 !patrz - PłOClk, Muzeum "R'zleźha ludowa ludowa iI'eg;iOił1I1\l gąbińsko-l~,all1iC'k'iego" Mawwie(~kie w prywatnY'ch .vb'io['a'ch koile,kcjonerów sier:peck/ich" Scenari:uslz: J. PiQltrQlwSlki, oprawa ,plamycrzlllu: K. Pieha, k,oU'l;$Jultacja: T. CzerWJńSiki. Bk'Sipozycj.a: 26.05 - 17.07 w Si·erpec'kLm Domu KUJ1tUTY, 107 ekslPOIJJa1ów. "Po1J.Slkaepokii .piastowskiej" �379 Kronika ScenartiJUlsoz:T. Czerwirrslk'i., oprawa p1astycZJnJa: J. PiOJt'l"oWSlk:i. Bhpozycja: 7.06 - 30.08. 24 ekspona'ty. "Mala:r:9two lila szk!lie Ha,lJill1y BLei!1ieik" Sce.nariuSiZ ,i o:pl'uwra plaSltycrnna: G. CzerwJiitsikra, !koll1,s:u<1tacjla:T. Czerwińsiki. Ekspozycja: 28.09 - 5.11 w Sierpeclkim Domu Ku,lil:,UlI'Y.70 €Ik.spoll1altów. Katalog. "Rzeźba l'Uido<waMawwSlza" SCe'nmiusrz: T. Ozerw'ińslki, Oip:mrwa iPlasltyc.zna: T. Bochell1, ik'ons'ult,aci'a: F. Mtidwra, FJk.'i/POzycja: 23.11 -23;1'2 w Bibl.iot€ce Miejslld'ej w Sierpcu. 18 eikslPOtJ'18,tów . .,Swlpkti ś'WIiąteeZJTIe" Scenalri,usrz: T. Czerwiń~d, opraWia plasttyczoo EkSjpOzycja: 21.12.82 - 20.01.83. 40 ek'spona,tów. WOJEWÓDZTWO ~ !k<msu1tacj:a: M. Pro/kopek. POZNAŃSKIE M U Z Ec\ P o 7.na ń, Muwum Ei!Ilo~l'afic.zne, "Ludowe Oddiz'iał MIUiZ€'um Nra!flodowego W POZilla'n'iu mailaI'Slttwo na s.zJlde" Soenari:USlz i oprawa pla'srtYC'U1a: M. Ba'Uiman. Bks.pozycj'a: 311.04 - 31.06 W Muz.eum im. W. Sta'chowialka w T'r'zdancle. 76 elkISlpO!Ilartów.Folder. WSlpÓłOlI'gianlizator: Muzeum tum. W. StachąwiiJa!ka w Tll'zcrialnce ",Rzeźby Pawła Brylińsikiiego" Scenatriusrz.: Z. Toro ń-sild, M. Ba1uman, OIpraWia plas'tye'z'l'lla: K. J<lJs:iewim. Ekspozycja: 31.08 - 3.11 w W ielkopoll&k:iJm Partku Etnog!ra'iicz:nym - Muz.eum Pi€ll1Wszych P.iastów na LecLrbi.cy. 20 e'kL'5lP'Q1Ila1tów. ,,Plasiylk:a lu,dowa P'oZillianJia d ok-ollie" ScerltaTiJUSIZ:M. Ba'Utrna'il, oprawa plaJS,tyc~na: D. Strzelookla. EkSJp()'zyC'ja: 25.09- 5.10 w O:ilro'diku Kul!tulrY dl,a Miasta i Gminy W Mos:illlie. 43 eksponaty. sz ,j' e n i ~\ W a, M'UJzeum Narodowe Rolmtictwa "PI'laJCe Stowarzyszenia Plastylków Scenalrliill:Siz: S. Ols'z'ewski, o,prawa - 31.08. 183 eikS\POO1Ja>ty. KataJo,g. A!ffialtOlI'ÓiW 'z Wrocławia" plasltycJZlna: R. Fab,iański. E!kspozycja: 20.07- "Po1stk'ie wiatraki" Scenari·usz: M. SielrSJz.eńs.ka, op!raw,a plaJ5Jtyczna: R. F'a1biatrlJOWSlkii,Jm'IlJSultacj-a: F. KlaczyI1s,ki. Ekspozycja: 21.09.82 - 31.01.83. 60 ekspolnatów. W r z e Ś n i <l, Murz.eum Regionalne 'um Dzd,eci WT7.eŚ!rIieństkich "Rzeźby Scena,riusz: Ekspozycja: ze Swiętego" Z. Łąkow5!k'i, oprawa 13.11.1!,2 -15.05.83. plastyczna: 45 eks.ponatów. WOJEWODZTWO MUZEA R a d o m, Murzeum Ok.TęgOwe B. Musiał. RADOMSKIE �380 Kronika "Życie i t.wÓJrczoŚć J. Klocha'l1JoWSlkiego w rz.eźbfue i ma'lalI"sltw,ie lu'C!QlWynn" A. Wadawedt, -oprawa' ,plaSltye:vna: A. Waclawelk, R. Poglone1ska-Wojtaszek. Ek'SlPO'z.ycja: 24.06 - 16.10 w P.UJ!1IkClieWys.tlaf\VlOlW)'mw Zwo!'€'ni:u. 78 eik:s(poo1.a tów . Kaltalog. Soena.rtiI\l.SlZ.: "V tRejoJWIWy Prr";zegJlą!d:PJa!SltY1kiN:i€pr.ofesjona1nej" ScenariruJslz: J. Mamu[", G. KwapiJS>iewiJCz, oprawa ,plastyC'Zll"1a: J. M~uu, R. PoIgorzelslm-W{)ljtasz'edt. Eks[pOIZycja: 20.10 - 15.12 rw PUJ!1Ikde Wystawowym w 'ZJWI(}'leniu. Ok. 70 e1kSiPO!naltów.Ws\pólocgamzat<xr: Mliejsko-GmiJnny OŚirodek K,UIlltu:ry w Z'WJOIlen<Lu. R a d o m, Muzeum Wsi RadO!IIlSkiej ,,Rzeźba ludowa Stan:i5ława Den'kriewdcz.a" Scien<llI'li,u:sz:S. Ros,ińs1ki, A. Waclawek, <JiPI<liWlaplaS'tyc.z!l1a: A. Włodau1Z. \{(JIJl1ii'sam: M. Ju["ecka. EkslPoz)"cja: 3.04 - 30.06. 151 eikSIPo'l1la,t6w. Kata1log. Elk5IPorzycja: l'ipiec w "Starej Ko:r,degalrdJzrle" w Wa·f'S<z.UJwie;s:ielr,piJeil w M UJZeunn Mi<asta Zgierza w ZglieTZ!U. "CeraaniJka ludowa Ziem~ RadomSlk,iej" S<:€lrlmtiJusz: M. J'ul'ooka, qprawa plastyc'z11 a: A. Włod.aTo'z. EkJs.porzycja: 1-1.06- 5.07 w Gm:iJnnym OŚlI"OdlkiuKu:lrtwry w PirzyslUJs:Ze. Ok. !lO €Ik.SiJ)O<I1aiów. I "II-e OgólnOlp01skie BienJnalle Kowalstwa Ludowego" Scenariusz: S. Ros:ińslkli, opmlwa plaSltyc'zJDa: A. Wł,od-anz, komiL5lalflZ:A, Wacławelk, M. JUTec'ka. EJksporzycja: 3.07 - 30.0'9. Ok. 200 e1kSJPOna.t6w. Ka'l-a'log, .plak,at. EksipOZycja: paidziernJiJk liSltopad w "Stalrej KO'l'degalrdzie" w War.srzawie, g1"u,dJz.ień82 - styczeń 83 w Muzeum Miasta Zgierza w Zgierrnu. INSTYTUCJE NIEMUZEALNE Ił ż a, WojewódJzika Sip6łd~ieln!ia Pracy Prz.emysłu Lu'do'WegQ ,.Chałupnik" ,,LUJd~lwa 'ceralmiJka w pr'aicorwn~ach. młodych galfnca1rzy" SCena;rtuSiZ: S. Roffiń.s<k:i, opmwa pia.s<t:yc7Jna: Z. Pilasek. EkS/pozycja: w Muzeum Etnoglr.aficwym w Iłży.' 110 ekSipona1ów. Ka1taJlog. S o I e c nad W.islłą, Gminny Ośrodeik 1{,U'ltulry "R~kodrzieł() Scenarrliusz: M. Bolikowa, - 10.07. 6 eksponatów. Z w O :1e ń, Ośrodek qpra'Wa 2-l.11 - 28.12 naszych ikob'iei" plaSityc'z:IlIa: A. Ka~yńsika. Elks<pozycja: 31.05- K.utlltmy "V Re,giOill3ilny Ptrizeg'ląd Sztuikli Nieprofesj'OI1a'ln-ej" Scenariu'SiZ 'i Qlpr,awa ,plas:tycz'rJJa: J. Ma7Jur, G. Kwa.pisiewicz. ElkSlPOzycja: 20.10- 6.11. w Punkoie Wy:st:aWIOWym w Zwoien:i'u. 120 ekspo;na,t6w. Platl<:at. WOJEWOOZTWO RZESZOWSKIE MUZEA Łań c ( lU ,t, Muzeum Zamek "SztuJka ludowa d1rolic Lańouia" �381 Kronika Srenaxtius'l i oprawa plaS<1;y<.-m.a:J. Majewslk:li, zycja: 27.09.81 - 3'1.03.83. R z e li IkO'.ru>Uf1ta!cja: K. .RuszeJ. Ek~- rz 6 w. Muz.eUlJ11 OIkll:ęgQfW1e "Ma'LM"S/two Antoniny JalkuJ:jiczlkowej" 23.03 - 26.09 w Muzeum Ok:ręgrywym w 59 C'kSjpO(l1attów. W\5PÓ~OO1gall1lizartoll': Muzeum OkiI"ęg(JfWe w Krośnie. Sctma[''iI1]~z: KJrośnie. K. RUSlZel. ElkslPOzycja: ,.Ma1aif::nwo Scenariusz: lu<CllolWa XIX wieku" i llWeiba K. RU&LeJ. EkSiJXl'Zycja: 20.06 - 6.10. 250 ekspo,r1!ilIt6w. WOJEWÓDZTWO SIERADZKIE MUZEA Wi e J u 11. Muzeum Ziemi Wieluń:sk:iej "Rzeźba Scenariusz ek~t6w. j ludJow,a RegiOJ1U Sieradzkriego" oprawa pJa.9tyclZI!1a: B. Wihrś. EksrpozY'cja: 9.08 - 12.09. Ok. W'SiPÓłorgani2atOT: MulZeuJlTI Okręgowe w Sieradzu. WOJEWÓDZTWO 200 SKIERNIEWICKIE MlJZEA L o w : c z. Muzeum NarrodOlwe W WarszalWlie, Odd:ziJał w LoW'iczu "Dywany pat"·z - Touul1, Muzeum dwu,oslI1Qwowe" ErtnOlgrajjiozme "Ad<llPtaJCja ludJawego ha,fi!Ju łowickiego" Scenariusz: M. ClZyżC'WSik,a, H. Niedz.iels1ka, oprawa pła,srtyczna: Sz. Sz.klliP. ko'1lsuJ'!.acja: H. Swiątkowslki. EkSlPO:ZY'Cja: 30.07 - 8.09. 95 e'ks,p<.lil1a't6w. Kalta,l'O'g. WSJpół()lrga1JlLzator: Sp6łdz:ie1niiJa ."SIZ1!U!ka Łowicka". zyr a if d Ó w, Muzeum Okręgowe ..50 lat Amat'Orsikic.go Zespołu w Lipcach Re.gionaluwgo lim. WI. Reyanoll1rt.a Reymoll1toWiSlklich" S<:cllarius:z: B. DzierżanJo:w;;~a, E. Po,tyń~ka, opll'a'wa ;pl,a:~tyclzna: M. Za.k[·:zews~i. EkspoiZY'Cj<a: ortlWalr:C'ie 19.09. IW lzJbli:eRerg:i'OII1alnej w Liirpc,ach ReyanO'l1ltowsik~:ch. WOJEWÓDZTWO SŁUPSKIE :\'1 U Z E c\ By t ó 0),', :Y.!uzeua11Zach{)dllLo-KaSiZUbsiku€ Scen.aritlSlZ d QlPrawa "Sztulka 1udowa Kas'Zoub" pla:styc'ZJIla: P. Cieleoki, J. KOiPy,dło'WlSik'i.Ek~rzycja: - 241 1. Ok. 140 e1kSJPO'natów. 26.06- �382 Kronika WOJEWÓDZTWO SUWALSKIE MUZEA P i s z, MUOOUJnReg!i,olt1allD.re "Sztuika hlldo'W.aIWojewództWla SlUw.alslkiego" Scell1!a1rfiu:s1Z i oprawa 84 ekSlPO'naty. INSTYTUCJE plastyczna: M. Kulęg1orwSikIi.Eks,po'z)"Cja: s,tyczeń-I:'.necień, NIEMUZEALNE G i ż y c iko, Miej,Siki Dorm Kulltwry ,,1 Wystawa P'oiko'l1lku:reorwaPllasrtytki Obrzędorwej 10 tematyce zimowej" Opraw.a pllaSlt)'czna: B. Chludzińslka-Grąz:iewicz, ikonJS'Ultacja: B. Chru{}zińska-Grąz'iew1 CZ, Z, J8Jrosz,ek. Efi<::slPo:z)'cjla: 5.02 - 12.02. 230 eksponatów. W",półorga'l1JiJroItOIf: WojewódZlki DQm KuJtwry w Surw·ałJkach. I S e j n y, Mli,ejs:klo-GmimlllyOŚlrodek Kultu:ry "pi[,ezlenltacje'8:2 - Przegląd Scena:rilUslz i Qpmwa elk6ponaliów. p:rac twórców ludowych plast)'ClZlt1a: M. Ka!npowicz. WOJEWÓDZTWO i ,plastyków BkSIPozycja: aJIrul'torow" 26.11 ~~U1. 91 SZCZECIŃSKIE MUZEA S'Z C'Ze c i Ill, Muzeum NaTodowe "KuHu!l'a Indian Andów ,i dżunigLi IPe:ruwiańsJkiej" ScenaT~u"z: J. Łapott, oprarwa plas:t)'lczna: D. Boehlllke. Ekspoz)"Cja: 7.11.811- 18.04.82 w Muzeum O'KU"ęgOWymZJiemi KaIi'slkiJej w K,a:Lislzu;29.06 - 14.09 w Muzeum Okrr'ęgowym w Sie:radzu; 17.09 - 17.11 w Muzeum Ziemi WieluI1slkiej w WielunLu; 20.11.82 - 3.03.83 w Muzeum Hegiona1nym w Ra;dom~ku. 221 dkLSponatów. Forder. INSTYTUCJE NIEMUZEALNE S z c z e c i n, W,ojewódiZlki Dom bCuIltu['y "Wojew6dZJka Wy:st,awa Pla st)'lcznej Twó[,cZJości Ludowej i AmarU)[;:iKiej" Seelllariu6lz: H. Ore.>lk:a,olprr-arwaplastyczn,a: S. Wojda, lk-orlJSult.acja: Dział gtJl{)gralf'ii Muz€lU'm NalI'Cl'doweglQW Szczecinie. Bks:pO'zycja: 1.12.82 - 9.01.8.'3.300 ekspolIlaJtów. l WOJEWÓDZTWO INSTYTUCJE TARNOBRZESKIE NIEMUZEALNE Ta'l'nobT1ze,g, WQjewódJz:ki DQm KultUTY "Ogrody z modej W)'lQlbra~nIi- malarstwo E1eo.nory Bery" �383 Kronika Scel1i3rJuSlZ:J. Myj~;k. Eks,pozycjoa: 20.01 - 20.02. 20 ek's.ponattów. "Dawna 5z'OjplkaklfakoW'Slka" Scenami'l.l.5!Z:J. Myjaik. o;pra,wa .pla$tyc:zna: H. Bilecka, T. Sl.a:>iz.ewSlki.EkSJPOzyeja: 1 - 12.03. 16 eksiPo.nat6w. Ws!pćło1)gtanJiza1<olI1zy: Mu7.e'UIffiOkiTęgowe w Sam.do.miemu. Muzeum Hi'SJtolfy=e w K.ralkow1e. ..BLo.gosł<llWienis7.az.el'O<Ścią- malalrstwo Jana KaZ[1.oc:k~ego" Sc(),n.aril\.lJ$z:J. Myj,aik. EkspOIZycja: l - 30.03. 25 cc1{s!pO'l1a:tów. Ws/póło:rgall1li.za.tor: WojewócWk'i Dom Kulltulfy wRzeSIZowie. "BłogQf;łialw:ienislzczerościią -żhiol'owa wystaJwa malalfzy tzw. naiwmych" SeetnalfllU'SiZ:J. MyjaJk. Ekspwycja: 16 - 30. 03 w Zakł,aJ<io.wym Domu KuLtu'ry w GOl'!Zycach; 10 - 30.05 w S'tas<wwl'iJk'imDomu KJu,ltUlfy w StaSJZflwie. 15 eksponaltów. W,,,półor,ganizal1.·omy: Zakła,do:wy Dom Kultury w GO!rzy:ca'0h, StaslZowski Dom Kultury w Stm~!Zo!WIie . ..Błogoslawieni Isxczeroścuą - ma,lalfs1!wo T'eo.fila Ste'lma,cha" Scenaa:ulU:>z:J. Myjak EksJPO'zycj,a: 9.04 - 20.05 w Domu K,ultUlfy w J'a11JOWlie LubeblkJm. 20 ckSJPOnatów. W,s,półol'lganlizaJuOfI':Dam KuIWil"Y w Janowie Lubelskim. "SZ.tuk;'1 ludOIwa i fo~k,l·o·rwoóewódJZitwa tamnooI'zeskiego" Scen.ari·lIJSIZ:J. My}ak. EkISiPO:zycj,a:1.05 - 30.05 w Gminnym Ośrod1ku Kułtury w Zdziłowicach. 30 foto,gTatlili. Wsp6łol'ganirzator: Gminny O§,rodek Kultury w ZdLilowicach. .,Aktualny s,tan kultury ludowej w wojewód:ztlWlie taTnobr.zesildm" ScenamiJu'SiZ:J. Myj-aJk, o,prawa plastyc.zna: Ekspozycja: 2 - 15.05. 60 eks.ponat6w. M. Bob<rorwiSlka,M. Pi'leclm, J. Gawel. "Nas.:ze S'UKCesy na Og6olno'PO<lsik:imFelSltiwalu kapel w Kazimienzu" i śpLewaikó,w lu'dowych Scenall'i'IJsz: J. Myjalk, opraw~ plta:S1tyc;zna:M. KąCika. Eksrp<)lZycja: 10 - 30.05 w JanowSlkim Domu Kulrtu.ry w Ja'nowie Lubelskim. 50 C!k:sponatów. Ws.półoTga'l'lri;zator: J~,nowsik'i Dom Kultury w Janowie lubel.sl]dm. "WIanki sob6tkowe" SeC>llaaWiS,z:J. My'jak, oprawa p],aiStyczna: T. S1.arszewski, konsulta.ej,a: .';izeJ..Ekspozycj<l: 20 - 24.06. 15 ek'spOJllatów. K. R'Il- "CeiTam1ka figur,a,lna Ka.rol,a TtomczY'ka" 8cen:ari'UJS:zi ~plfaw,a plla's'tycZlla: J. Myjak. Elks[)Ozycja: 1 - 15.07. 30 ,ekSJPO!l1aiów. "GusŁa 1aiSowlaclkde" z wridowi'slk,a follkUorys~yc;zn(),gofoloifC\polfltaż Mamialna ŁaibiJSrza Scen:ari'll5JZ: J. Myjaik, oprew,a plasty=a: H. FiJecka. Ekspozycja: 1 - 30.09. 30 fotO:gr.afii. "SzJakami kultulfy !JuJd.owejfutOT~taJŻ Janowskd·e" &e.nal'ius'Z: J. Myjafi<.ElkSlPO<Zy:cja:1- 30.10. 40 ·f'CitografiJi autorotwa: A. DY'la, M. ObaiTIZaa1lka. M. ŁabiJsza, �384 Kronika WOJEWODZTWO TARNOWSKIE MUZEA T a 'r fi 6 w, Mtuizeum OkJrę,gowe ,,Mala(l'Sltwo na saJkle Joilanrty Pęlksowej" ScenalI1ilu.sz: A. Bartosz. kat. EkSlp<o<zycja:30.01 - 1.9.04. 266e1kJsipomatów. KattJ<-l<1og,pla"Świątkd patrz - NOf\\o-Y Sącz, Muzeum z Paszyna" Ok!l"ęgowe WOJEWODZTWO TORUŃSKIE iVIUZEA B il"o d fi i c a, M urz.eum Reg.iJolnawne "P'OISlld haft patirz - TOIr,uń, Muzeum ludowy" Etnog:raficrme "Podha;la~ m.a'la,rst'wo na szikle" pań:nz - TOil"uń, Murz.eum Etnog)rati'OZ'Ile Gr iU d IZ i ą d Z. Mu.zeUlll1 "Po;ls1kiihaft ludowy" patrz - Toruń, MU2etlJ1l1E!tn<~grafic;l111e T o il"U ń, Murzeum Etno.glliad'icz.ne "W,isła w :sztuc,e ludowej" Scena[·riusa.: A. Blachow.siki, oprawa plals'tyczna: J. W.a,Ś\ko. Ekspozycja: 13.03- 205 Muzeum Z~iemi KiuoawsJkiej i Dobrrzyńsbej we Wlocła'wlku. 83 elkSpoill<l.lty. W'SIPÓło.rganlirz.art'Oll': M'urzeum Ziemi Kurjawrsudej i DoIbirzyńsikliej we Włocławlku. Scena'riusz: A. BŁachOW1sikri,opralwa p'!-aISJtycZlna:H. Masrzkiiewicz. Ekspozyoja: 21.07 - 23.09 Muz€lumE1mo,g'raDicznym w ZiielOl!1ej Gó,rze z sri€ldrz,ibąw OChlli.. 88 ekiS!PCIDatt6w. Wsp6łolliganizatoil": Muo?}eum Etnog1wfiicz:ne \II ZieLornej' Górze z siedrz.ibą w Ochli. SC€lllarius'z i 'Oprawa plastyczna: A. Blachow:Siki. Eksrpo;zycja: 15.10 - 4.11 TQII,vanzysJtwo Sztuik P,ięknych - stalI'~l KOIrdegaTda - w W a,rsza wie , "Tw6rczo<ść Srtallli'Słiawa Korr;py" SC€llla.riusz: A. BlachoWisiki, 0iPTawa pJas1yciZ;na: A. Bednarek - 30.05. 93 ,E'k~a1:a;j;y. ImlOn'martoL "Dziiedko w sztn1c'e ludowej. Tw6rczość Eks.poz.ycja: Hl.O:l·· dla dizi:ecka" &ena[Wum: A. Błachowslki, CJlPiI'aJWa plastyoma: EikSlporzycja: 20.03 - 4.05 Mu:zeum Otk.ęgorwc w Go:IZowire W'iel:koopol"ki'm 112 e:kspOlllal16w, "SlJroje Ii ~doby part'rz - W·,wsza'\'Ja, Państwowe 1nJdiaJn A.merrylki ŁaCJińls,ki-ej" Muwum "WSpólczes1lle ludowe EitJ1JOIg1raficzne mala!"Stwo na szkle" �385 Kronika Scen,}rius,z i oprawa plaiS1tyczlla: A. Błacho'\Vslki. 'Ekslpozycja: 2.04 - 10.05 Muzeum Okręgowe w Łomży. 43 eksponaty. W:spółorgaDliz,atm: Muzeum Okręgowe '.v Łomży. "Dywany dwuos'no'\\Towe" Scblariusz i o!pi'awa plastyczna: K. Tursika-Skol\\'If1onek. Ekspozycja: 5.04 - 26.07 :\Iuzeum w Łowiczu. 34 ek!srponaty. WSpółO!figanizaltO'r:Muzeum w Łowiczu. Scenariusz: K. TUfSika-Skowronek, opr'arwa lpastycz'na: Z. Fiszer. Ekspozycja: 12 - 28.10 Muzeum Okręgowe 'w Simadzu. 33 eks;pona1ty. V!siPóh:~rga'!1izator:Muzeum Okręgowe w Sieradzu. "Haft ludowy" Sc<'nar'iu.sizi oprawa pla~tyczilla: K. TUfSlka-SkO'wDonok,.Eks'pozycja: '14.04 - 14.06 Muzeum Oku'ęgowe w Przemyślu. 63 eksponatów. Ekslpozycja: 24.07 - 15.09 MuZl'um Ok'ręgowe w Kaliszu. 70 ek:spollla,tóW.WS\lPółorganizator: Muzeum Okręgowe w Kaliszu. Ekspozycja: 24.11.82 -15.01.83 Muzeum IW GruchiądJzu. 82 ekspo,laiy, Wopółmgalni,zalto'r: Muzeum w Grudziądzu . .,Kultura Ilnaterialna Paluk" Scenarriu:s,z i Olp1"awaplastyczna: 1. vViron:kow:;lka.Ek.sipozycja: 15.04 - 15.09 Muzeum w BiJslku;piu.108 eks!pona1tów. "Malarstwo ludO/we na szkle" ScenarilU!sz ,i oprawa plas!tyczna: A. Bla,chorwslki. EkslpOlzycja: 15.04 - 15.09 Muzeum R€lgliorna,llne w Brodnicy. 47 ekspo'natów. "M. C.llIrie-SkłodO/wska w rlz:eźbie ludowej" ScenariusiZ i OipDawa plaIS1tj!1C~na: T. Nemere. ,',la'wowa nr 8 w TOTuniu. 9 ek:slpon~\tów. Erkslpozycja: 'l - 30.06 S~oła Pod- "WyClinanlka ludowa w P1oI1Isc,e" Scenariusz i oprawa plas1tyc:zna: L. Tyczyńs.k,a. Ekspozycja: 2.06. - 10.07 Muzeum Okręgowe w Zamo£ciu. 91 ,eksponatów. Ekspozycja: 11.06 - 2.07 Zakładowy Dom Kultury "Przą'mkzka" w Toruniu. 28 eks,ponatów. ScenaU'iusz: A. Błacho'wsk,i, opraw.aplastyczna: T. Neme'l"e. Eklspozycja: 18.11 - 9.12 Klub "Pegaz" w Toruniu. 36 eksponatów. Scenariusz: L. Tyczyńs1ka, opDawa plastyczna: F. KukHński. EkstplJiZycja: 6.12.82 - 6.01.83 Muzeum Ziemi Kociewskiej w Stro.ga'rdz'ie Gdańs.klim. 78 ekspona'tów. W,~półorogarnizaitm: Muzeum ZiJemi Kode'MSkiej w Starogardzie Gdańslkim. ,.Malowany fajans wlocławsiki wCizoraj i dz:iś" Scenariusz: J. Dąbro'wsika, J. Łukasiewicz, oprawa plastj!1c'zna: J. No,wierslk,i'. Ekspozycja: 11.06 -10.1. 566 eksponató:w. WspółOlr:ganizato[': Muzeum OkręgO'\';'e we Włocławku. Plakat. "Współczesna rzeźba Ludowa Pomorza" Scellarius'z i oprawa plastyczna: B. Dudarewiclz. Ekspozycja: 23.09 - 4.11 Muzeum Ziemi Kociews1kiej w Staro,gardz.ie Gdańsk,im. 57 eksponatów. Ws'półorganizator: Muzeum Ziemi Kodews.ki:ej w Starogardzie Gdań,s.klim. "Rzeźba ludowa Borów Tucholskich i Kalslzub" Scenariusz: A. Blachowsiki. Ekspozycja: 5.10.82 - 31.01.83. Muzeum choli. 64 ekslponaty. Współorganizator: Muzeum w Tucholi. "Białoruski '25 Lud, t. LXVIII haft ludowy" w Tu- �386 Kronika SC€lnaa:iruSiZ i orpraJWuplastyoz11a: K. Tuns\ka-SJmwrOll1'ck. Ekspozycja: 40 Msponatów. "Betleem ludowe" 15.10 -15.11. Scooariusz: A. Bła'chowski, oprawa pl,as'tyc-zna: K. SzałUtSna. A. Fulaa·czy;". E"$!pozycJa: 10.1282 - 7.01.83 Wojewódzki. OŚirodek KuJotury w Gdań:S!ku. 30 C'bpO'na\tów.. WSIPÓłIQlrgaTIliJz<lJtorr: Wojewódzki Ośrod€lk Kultuil'Y w Gdańsku. "TwórcZoQ'ść rudowa ScenariJUsz i oprawa ,ponatów. województwa to'ruńsik1c.go" plalSl1.yc:Zl1Ja: L. TyczyńSika. Ekspo:zycja: "Tra.dycyjne 13.11 - 5.12. 90 c'k, węd'k<lQ's1lw,ow Pol~ce" Scenaa-iruslZ: W. Ous'zewsiki, o<pI'aw.a !plastycZJl1a: J. Pietrzyk. - 15.03.83. 250 eksponat6w. Plakalt. WOJEWÓOZTWO Ekspozycja: 1112.32- WLOCLA WSKIE MUZEA W 10'c la w'elk, Muzeum Ziemi K'uJja<w"kic.j,j DabI'zYI1slki~!j "Wisła Ipalt:nz- T,()l'UI'], Muzeum w sztuce ludowej" Etnograficzne "Sv\urka J,udowa Kujaw ~ Z.i€lm:iDohrzyilsJd-ej" Scoooaa'iusz: I. SW'ięch, oprawa plasty,c7Jna: J. Now,i·erski. Ekspo'Zycj.a: 15.07 - 20 250 eks'Poll'lat6w. Katalog. 09. Ok WOJEWÓDZTWO WROCŁAWSKIE MUZEA .,Reg·ionalne palr·z t. 67 Etl1Jogl'a:£icZineWystawy !patrz t. 67 Etoog:rafiJc7IDe Wys.tawy ,pa'trz t. 67 Ebnol~aficzne ,,6 tysięcy "XVI W.ojewódzki la.lki świata" CZaJSlowe.zoI'gani'zowane lat ceramiki Czasowe L .lJU·d 1983. z.org.a.rn.:wwa.rl!cw 1981 1'. Lud na Sląs,k'u" Prnz-cgilą-dPlastyiki WySltawy Czasowe "XVII Wojewódzki rw 1981 1983. Ama,\olfsrkiej" 7Jorrg.anoi.z-owć\iI1Je w 1981 r. Lud !l983. PrzegIląd Plastyki Armatorskiej" Scenanirus:z: S. Szmi,dt, oprawa plaJSltyc'Una: T. W'wńsJki. Ekspozycja. 18.09 - 17.1 O. 180 eks'PQnatów. WSlIJÓł,o([lglani,zatQlr: WO'jew6'dz:k'i Dorm Kuhtu.ry we Wrocła·wiu. "Broń paltI'rz - Warslzawa, ;patrrz - Opole - Wyslpiaorzy Pacyfiku" Pa]lstwQlwe Mu.z,eum Etnograficzne "Opolsikie slrroje ludowe" Bier!kO'W'ice,Muzeum Wsi Opolskiej �387 Kronika WOJEWOOZTWO ZAMOJSKIE :VIU Z E A B i l g o raj, M~lf,OOIffi Rzemi,osł Ludowych "MaLaTSliwo Ludowe zamojszczYZJ1Y" E,kspozycja: 1.03 - 15.04. "Zdoibnictwo obrzędowe" WOJEWOOZTWO ZIELONOGORSKIE MUZEA Z i e lon a Gór a, Muzeum Etnograificme 'z siedzibą w OchIi .,Rękodzieło ludowe i artystyczne wojetwództwa z1elonogórs1kiego" Scenariusz: B. Łakoma, Ok. 250 eksponatów. oprawa plastyczna: S. Para. Ek'spozycja: 15.05 - 15.07. "Wisła w sZltuce ludowej" ,pM'rz - Toru l'!, Muzeum Etnograficzne ,.Ludowe obrzędy i zwyozaje dOlrQlcznew zlidonogórC<"iem" Scenariusz: 82 - 23.05.83. S. Bydalek,oprawa plas1tyc'Zna: H. Maszkic,d·cz. 285 eksponatów. Katalog. WYSTAWY ZAGRANICZNE ZORGANIZOWANE EkSlpo:zycj:d: 15.10 W 1982 ROKU CZECHOSŁOWACJA Bratysława "Miikolaj Kopernik wpolSlkiej rzeźbie ludo-wej" Scenari:ulsz i oprawa plastyczna: L. Tyczyńsika. Ekspozycja: 1 - 14.04 Ośrodek Informacji i Kultury Polsikiej w Bratysławie. 74 eksponaty. W'sp6ło.rgan>i2:ator: Ośrodek InformacH i Kultury Polskiej w Bratysławi'e. "Pol,ska wycinaJlIka ludowa" Scenariusz i oprawa plastyczna: L. Tyczyńslka. Eikspolzycja: 1 - 14.04 Ośro,dek informa'cji i Kultury Pol:sk<iej w Bratysłaiwie. 95 eksponaltóv,,'. Wsp6łorganiiZa·to'r: OŚirodek Inf'ormacji i Kul,tury Polskiej w Bratysławie. Zilina "Milkołaj KopeT111kw polskiej ScenarliUSiz 25' oprawa irZeźbie ludowej" pl1a.styczJlla: L. Tyc'ZyńS!ka. Ekspozycja: 10.04 - 4.05 Dom �388 Kronika Związków Zawodowych. 74 elksponaty. i Kultury Polskiej w Bm1tysławie. W:;półoTlganizat01': O~ode[k Informacji "Polska wycinacr1Jka~udowa" Scenaa-,1u6z i oprawa pJa:s1ty'C:Zna:L. Tyczyńska. Eks;porzycja: 10.04 - 405 Dom Związków Zawodowych. 95 eksponatów. Współorganizator: Ośrodek Infmmacj,j i Kultury Polsbcj w Bratysławie. FINLANDIA; Oulu "Dzieciom poprzez lalkę" Scenariusz: M. Pinińslka. Ekspozycja: 7 - 27.07 WspółorgaQ1!~za'tor:BLb!l1otelkaMiejska w Oulu. Val's BiblJi<Jrt.eUl:a Miej'Sika w Oulu. a "DZiiedom poprzez lalkę" Scenar1usz: M. PinJińs1ka. Ekspozycja: Wsp6locg.ankaioT: Muz,eum w Vassa. NIEMIECKA REPUBLIKA 3105 - 27.06 MUZCiUlffi w Vassa. Folder. DEMOKRATYCZNA Berlin twórców "MalalI'sltwo nadwne województwa katowickiego" 8cenar1U1S1Z:K. Kaozko. Eikspozycja: 21.07 - 9.08 Oś,mdeik Infotrmacji i Kultury Polslkiej w Berlinie. 49 eksponatów. Katalog, ilnfocrunatolI'. WspółoTganizator: Oś.rodek In.folrmacji ,i Kultury Polstk1ej w Bea'linie. Iwonna Grzelakowska KONFERENCJE, ZJAZDY I INNE SPOTKANIA UWZGLĘDNIAJĄCE PROBLEMATYKĘ ETNOGRAFICZNĄ W 1981 ROKU M i ę d z Y 11 it r 'U d o wa 'Se s j a n a u k o w apt,. "Ku:J1tura i slZtuka lu,dów raddeckich republik Azji Srodkowej" (Warszawa, 23 - -6 kwietnia). Or~anizatorzy: Muzeum Azji i Pacyfiiku w Warszawie, Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków Minisrterstwa Kultu1ryi Sztuki. Referaty: Z. Ja s,jeWlic:z,Sztuka stosowana Uzbekistanu a procesy przemian spoleczno-kulturowych w II pol. XIX i w XX w.; N. Syczowa, Sztuka dekoracyjna ilzji Środkowej i Kazachstanu; J. Ps~rusińska, Sztuka bylych �389 Kronika do historii sztuki wspólczesnej narodu kirgiszbiorów Muzeum .1zji i Pacyfiku z kręgu mu<.ulmańskiego Azji Środkowej; T. Majda, Wątki literackie w malarstwie miniaturowym Azji Środkowej; Z. Nowak, Odrodzenie Bibi-Chanym (stan obecny i możliwo.~ci rekonstrukcji słynnego meczetu Tamerlana w Samarkand=ie); F. \\'okroj; Właściwości populacji nomadów nad Amurem przed. półwiec.:em (z badań prof, S. Poniatowskiego); M. Bero, Wkład Leona Barszczewskiego do poznania kultury ludów Azji Środkowej prezentacja zdjęć i przcźroezy; Z. Now.a·k. Tradycje Omirbeka w.~ród. Karakałpaków; E. Ro:sochacka, Kolekcja rod.:iny Kulczyckich .icrko źródło do badań nad kobiernictwem orientalnym. Sesji row·aU'lzyszyŁoo~warcie wystawy w "Zachęc·ie" pt. Sztuka ludów Azji Środkowej i Kazachstanu l.organizowanej przez Min. Kultury ZSRR, Min. Kultury i S:ztuk'i PRL, MLbzewrn Sztu:ki Nal'odów Wscho'du w Mos;k'wie, Muzeum AzH 'i Pa.cyf,i:k)l w 'Warszawie i CB\VA. Uczestnicy sesj.i wzięli udJz,1ał w wycieczce do Krakowa gdzie o'g.ląciali Q-rienta'1ia w Państwowyoh Zbiorach Sztuiki i w,z;ięLi udział w Spotkilliliu 'Z prof. Jerzy SzabloO"\vsikimora.z do Zakopanego gdzie oglądano koIc:kcję dywanów ze zhiqrów rodziny Kulez.yekich z'najdującą sdę w Muzeum Ta'trzails'kim. afgańskich kiego; Kirgizów Z. Ananicz, - przyczynek Komunikat n/t i e S e m i n a J' ,i li m E t n o log i c z n c ,po,ś\vięco,:~ fitoOrga.n.iza.torzy: PollStki'e Towar.zy.sJtwo Ludo-zlla\vcz(' Oddzia-l Etnograf H Un:irwersyt€·tu W'l'Ocła'l'\'s!kie~o wr,8Z z Kołem Refer.aty: H. Bwrchał"'d, Możliwości archeologii w ~lJk"'.'sie badań nad ziołolecznictwem w pradziejach; J. Dąbro'W:~ka, Ziololecmic:wo w .~wicCle "Flora Silesiaca" H. G. Mattuscki; R. Sa,chs, Ziołolecznictwo ślqskie w ś'wietle "Stirprium et Fossilium Silesiae (1600 r.) K. Schurenchjelda: W. Ci"ov.'ski. 1\. Paluch, Surowce kumarynowe stosowane w ziololec,:nictwie ludowym na lerc'rtie Pol~ Skl; T. Mars.zewski, Problem identyfikacji i pochodzenie rnalabathrum; A. KowalSika-Lewi'cika, Znajomość zióŁ leczniczych i ich użytkowanie wśród ludności wielkiego miasta w 1981 r. na przykŁadzie Krakowa; E. Szychow.sk8- Baebel, Elementy II O g ó 1 n ,o p o 1 s k terapiii ludowej (1,8 VII). w Rze~zow'ic, Ka,t-edra N<lJuko'wym Etno'grafów. magiczne fitoterapii ludowej Terlc;:ika, Wykorzystanie .:iół na przykŁadzie w medycynie Kujaw ludowej i poludniowych 'W K(ts,~'(b, W. Lubelskim. S e s j a p op u l a r 11 o 11 a u oko w a pL "Fo,liklor Górnego Sląskn" (Op<>lc ;~ IX). Organizatorzy: Oddział PTL w Opo'lu. Opolskie Tow;:hJ.·'zysi1.woKulturalr.o-O.Ś>wiatowe, Muzeum Wsi Opo·!skiej. Referaty: D. Simonides, Zadania i drogi rozwoju folkloru na Górnym Ślqsku; H. Wewł,owska, Obrzędowość doroczna na Górnjjm Sląsku; T. SmoliilJ~k<\, Przemiany w sztuce gawędziarskiej (na przyklGd:ie folkloru śląskiego); J. Hajduok-Nijakowsika, Świadomość historyczna w tradycyjnym 'olkU)r:e ślqskim; B. Zura:kows!ki, Wartości estetyczne folkloru. JugoOslowiańsko-polski-e sympozjum pt. "Ro:dJzi.!ta PO],.->K,l i: jugoslawiailska w świetle badań etnologicznych" (Poznań, 21 - 23 IX). Orgaul.iJzatQl',zy: Katedra Btnogrr-afi'i UAM w PoznanliJu. Refemty: Z. Jas'iewicz, Polskie etnologiczne badania nad rodziną po roku 1945; P. Vlahović, Organizacja rodziny i iycia rvdz'innego we współczesnej Serbii; D. Drljaca, Starszeństwo (seniorat) małżon.kl w TOdzinie wiejskiej migrantów sezonowych w ostatnich stu latach; Z. S,ta.szC!Zlak,Ob"rzędowość rodzinna jako wyraz przemian obyczajowości wiejskiej; Z. Divać, Transformacja obrzędowości rodzinnej w warunkach współczesnych; M. Malesević, Obrzędy (rytualy) B. Walendows:ka, rodzinne związane Przeob1'ażenia z menstruacją, rpligijności rodzin weselem w i pierwszym środow'isku wiejskim; porodem; B, Li.- �390 Kronika nettt', K,tU ura muzyczna rodzin wiejskich w Polsce; A. Brenc.z, Hodzina wiej:;ka u środO'wisko mieszkalne; J. Bursata, Wietoaspektowość etnografic.:nych badcni nad rodziną; N. Pavković, Teoretyczno-metodologiczne podejście do badait nad jugosŁowiańską zadrugą z XIX i pierwszej polowy XX wiekn; L Kovacević, Podcjścz.e metodologiczne tv nowych badaniach nad ::adrugą; M. Rad'Ov<llllOW·ić, ProbLem etnologic: nych badań rodziny w świetle współczesnych mirjracji ludno,~ci; J. Bcc1l1ars~~i, Z badań nad pr::ekazem ku.lturowym w rod:inic; D, Bra-lit, Znaczenie .~Iruktury wieku w 'rodzinie w badani.ach kultury duchowej: M. Bw::h(J'IV,,'ki, Systemu teartości /0.' rodzinie. Próba o~;reśLcnia problematyki i .:all)~dl /porctyc: nych. Ses~a mu,zeologiczna pt. ,,50 lalt w ,;lui-bie ll<:\luki i j,ulhlry 193\-1931" {ł-<ó-dż, l Xi. OrgaJlJi7.atorzy: Pallstwowe Muzeum Al'chcJogi,czne : Elnoglrafi'cznc w Łodzi. Referaty: B. RymaS>7.cwSiki, Nauka jako ins/ntment pracy mu:eów polskich: K. lVIaku:.sk:, Teoretyczna koncepcja wspó/c:csnc[1O mu.:eum etnoflrafic:nego; /\. Kanwis.zc':·, Muzealne pracownic Iwnserwuu;1'skic, icl,. cde i ::adanin; M, Piniil.''ka, LalkG widowiskowa w mV:'cum T. Ła,,;cc7.ew,;I~a. 7.:n.by/r'l.: mu:'ect1n.l1 IV ró.::n)<ci! aspektach cL ;lllalności wychotva wczej. S te m; ;1 a kr Gljo z n aw c z c p.Jl .. ,Sladam.i WiJ;cc:l\lte-go Pola w WielOrganizatorzy: Komisja Kr,ajo7.Jlawc:za ZWPTTK. K·omitd Osie<iłowy Gdal'll;k - Sob~es'zewo, O dd'zi'ał PTTK StOCZl1i G·d'Il'rs1<icj. Rada Opi'C'kuJ1C:Z;1 Izby PamiĘCI: W. Pola. i<opois-ce" l' ,i u m (29 Xl). S e s ~ ,{ p.t, "S.wiat 'DJadzmysło1wy w p{);bkiej k'UJtouJ.'zc l,udowej" (K,raków, 30 XI). Or;gaJ'lLzato'rzy: PoLslkie Towarzystwo Luo,olznawClzc, Mu!zoul11 Etno·g!raficzn.e w Kra!kowie, Referaty: U, Lehr, Zmora, strzyga i wampir w wierceniach ludowych Beskidów: A. Szyfer, Demony donwwe i inne w Polsce Północnej; B. Buranu'wS!ki, "T>1orou:a Polski d:iewica" i SrocJ.1.wwej; A. roznosiciele KowaIs:ka J. Kamocki, ludowych: Świętokr:yskiego. \V K"rkow.ie Sesji .:ara211 W -Lewid<a. Zycie pozagrobowe towarzys,zyło wier:cniach ludowych Wllobrażeni.a .':mierci tv w!er.:eniach o~warci,ewy""tawy ziemiach wierzeniach mics:kańców w Muzeum w poJsil<ic'j klll·lU'1~I.C' lu·drnvc.',i. pt .. ,Diabły na w re:ionv Etno,gYaf.icz,nym Z;lg,a-dn.i('nW d("mono,]ngi<:zne ~\'Vku1ttli~'Zt? hlc1()/\\"ej:'. Z e b:' r..,j ,; Komisji EtnogTaficznej Oddziału P_-\:--; w Krakowie: D. Tylkmva, Farma.kologia ludowa mieszkaitców wsi /-:.ur])ack icll CG Polsce; ;\. K0',\'aLska - Lewicka, Cz:osnek tv kuchni, medycynie i m.anii, 2-4 fI J. Kłimas,zewsoka,1Hetoda geograf'iczna i .iej~astosow(/71i(' u: et/loomjii. ó n r. :3: III. nego Folklor Cz. Robotycki, 28 IV. l\I.Ko·n:-ec-ki, badail ;;lanll i stanu kresu budolcnictwa !II. Pak ropka. czasu strajkn. Problem syntez.y zachowania; ludoweoo. UJ 26 V. L. Dzi~gi,el, łVspó/.czesna cje bu.downictwa Polsce. Omówienie polityka rozwoju tv .'wiell<' ludowego J, Czajk'o"Nski, Najnowsze książek prof. rolnic:cgo akwa/- publikacje: za- 1. Tloc:ka i doc. Libii i jej implika- Ewa Karpiil.ska kulturowe. 14 X. .\. 7 xn. Fento:l,' R. RCliillus" Scotland's Postać changing lemkowskiego countryside. znachora - baczy, Grażyna �Kronika ZARZĄDU 391 SPRAWOZDANIE GLOWNEGO POIBKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO ZA OKRES OD IX/1982 DO VIIJ/1983 ~a 58 Walny:m Z'grQlmadz.eniu Delegatów PTL, obJ·a·drującym w dui.ach 10 -12 wrześn·:a 1982 r. w Kahszu, wybrano nerwy skład Zaną:du Główneg.o w o'soba'ch: dr A:1:1;: Kowa,l.ska-Lewicka - p.rezes, di!' St:mi:sław Chmielowski, dr Ma'rek Ga\Vqc';": Niceprc~zesi.mgr Antoni Kuczyll,slk,i sekcr'e!ta.rz 'generalny, dr Ewa Fryś-Pi.t...tra.szkOiwa - z-ca sekretaa'za genel'alnego, mgr Gr,z.egorz Skalski - ;;ka'fh:1ik, ck J:mus.z Bohdano'wicz - z-ca slkar1:Jln,j,ka;członkowie ZG: prof. dr Józef B:.<rszla, mgr Zofia JeŻ-Jarec.ka, d!f Janioo Nijakowska, .mgo[ KaLina A11!tonQWd'~'Z, mg':' L.lgen~u<:z Jawn:'ski, dr .Janusz Ka,mook'i, mgr Ma'r:ia Gołubiko'W. mgiI' Marzena Sc:iisła, mgr Irena Lechowa, m!!ir KrY'Sltyna Kac'zko, mgr Aleksandra Tys,zkowa, doc. dr hab. Jadwiga Kucharska; z-cy członków ZG:mgr Jan Palka, dr Krzysztof .:\1a:'<:u1.',;';:. mgr i\1aria Parnowska. Główna Ko,misja Rewizyjna: doc. da: hab. Ed'walrd P·ieLa'szl'k ,-- pnewodniczący, mgr Józef Lech - sekret'arz., ,doc. dr hab. !'.·n:drzej ;V1i,k(jL:jC'lY~ - członek, mgr Magda,lena KOipac-z,mgr Stefan Lew - z-cy człol!1ików SlId Ko-leżeibki: p,r·of. dr Ain.na Kubrzeba-P.ojnarr·Oiwa - przew'OodJniczący, pro·f. dr Doro·la Simonide-s, prof. dr :Yl<uriaPriiffemwa - człoJliko-wie, dJ: Lo'ngin lVIa,Licki, doc. d:', hab. i\'Iari.a Gladyszowa - z-cy c,złoa1,ków. \V o::\1'e"ie s:pr:nv(ndawczymodbyło się s,iedem po'siedizel1 Pre'ZydiiUm ZG PTL, \vi-;tórych ~lczes,tlliczyła większa ..ść cz!-oników P,re:zydium. W oikresie tym odbyły się :ówllież dwa po,siedzenia Za.rządu Głównego. Na SIledem Prezydió\v ZG PTL dwa odbyły <ę poza tCirenem siedziby Zarządu Głównego. Od S'tyczJlia 1983 roku ze \\"Zglęc!u :1,) póJro'CZny pobyt skarbHiika ZG PTL mgr e. Skalskiego na stypendium z:lg;',micwym, w czynnościach ·urzędowych w ramach Zarządu ,zaS'tęp()1wal go dr Janu<;; B'Jhdanowicz, statutowy zastępca skarhl1Ji,k,1. \V styczniu lS83 ]'.odby!o się w ł,odz.i wyja·zd<Ywe Prezydium ZG PTL. podczas i;ló;'cg., Z;lp'JZnalll) sil; szczegółowo z pracą O';'1"od!ka 1nforma~ji; Dokumenta.cji Etnog,'"ficz!;ej i wspólllio przedys1kutowa.no plan pracy tej jednosItki na rok 1983. Ostat:,;c w okresi(' sprawo,zdawczym .posiedzenie Prezy,dium ZG PTL odbyło -s'ię 7 ',VU('ś;','a J ga3 ,. \V Lat'1cucie, na 'którym omawiano przed,e wszystkim sprawy z:.vią;:~',.~ćz bieżącym W;llnym Z.gromadzeniem Delegatów. Tym sprav,mm poświęcone był" leż 'l'>tatnie \\' okresie "prawoozdawczY'm pO'siedzenie Z3Jrządu Głównego PTL 8 ·.\·:·ze21i:1 ł983 r .. na którym Zarząd zapoznal slię do:kla'dllie z pracą PI'CZy-di;,m~. ";:ccpldwał ją : zaleci! do . .;'Z,zce-gólowegr)przedstawienia 'N,l1ne:nu Zg.romc..ldzelJ:u Dl'1egalów. Pj~:"dlo czlonkowie Prezydium ze PTL wizytowali dwukrotnie redakcję "Ludu" i ..Dziel \\'szys-lkich Os.kara Kolberga" oraz Ośrodek Dokumentacji .l Inf-oormacj: El:wgraficzncj \V Łodó, redakcję "Literatury Ludowej or·az -.I Od'dzialy tef.C1II)\\·e l'TL. Wi'zytacje te miały na c,el,u bliż-sze z,,'po-znanie "ię ze ,;pccyfiiką pracy :ych age-nd Towarzystwa, poz,naalie ,i·ch kł01po'iów i bieżącyc,h problemów. Na Prezydiach ZG ohradujących siedmiokcr'o<tn:ie :om,aw~3'n.obieżące slprarwy Towarzystwa i jego agend, do których m.in. n,\!leżały: sprawy wydawnie,ze,dys:trybucja wyda'-.vnie:w, sprawy osobowe, polityka finansowa Towarzystwa, działalność biblioteki i ODiIE, \vi'zy:lacje Oddzi,ałów, orgaln.izacj,a Wa'lnego Z.g'f'oma·d:zenia Delegatów, sprawy IO'Kaluwe -biura i 's'ekn:"talfiatu ZG PTL maIZ Bihl,io'teJki i A:rchhViUJl1Nauikorwego, �392 Kronika działaaność naukowo-<popuuacr·yzacyj.J1ia, wreszde k'westia nowych człol1Jkó\v :]"J1Orowych Towar.zyshv,a. Ponadto us'taloil1o, ż'e po.s:zc,zegóLn;ic.zlol~]k()lw,ieZairządu"bcjmą opiekę nad ~~g€lndami Towa!!',zys1wa. I 'ta,k prac.ami Oddr,dal6w opi,c.kuje ~ię dr EW<l-Pietras·zko·wa, \vydawnic-twamJi mgcr' An'toni KUC:':Y(lSlki,bibl,ioteką dr Marek Ga1vlięClki,ODilE 'mgr Grzegor,z Skal'SkJi, opiekę nad u!!'ch.h,,"um n:loll-kmvym powic'J'Zi!no mglr B. Jankows:kiej, a ,dr P. Dekow~k,i ·slprawuj.e orpi.cUi:ęnad Kołami Mil<:.'ników FolkloT'u, 'W 0pocu1i'e, Łodzi i KaJ,i:szu. Sprawy, które były przedmiotem po,slicdzeil ZaTÓ\WlO ZG, j,li1~ ; 1'1'c'zydiuil1l, WY1llikały częściowo z toku .rea.li.zacji wnJioslk6w \V.a.l!:C1goZgl'O'ma-dzenia D:.'IL'g~ltóW z l'O:kU 1982 O1'az były wyzn.ac.zane 'koniecznością po.rząd'iwwaJllia bieżących ~rudnQsci, a tafkże stanowiły reallizację sta'tUltowych 7..adia(1Towa'rzystwa. Prz)bliżaj'lc niektó.re z tych soprawmających ważące znac.zeni'e ,dla pracy TO'walrzy.,iwa i jc'go agend należy .podklfeślić, że zal'ówno Prezydium jalk ,j Zarząd Gł6wny 'uzn;lly za taką kwesJtię ba,zę lokalową Za.rządu Głównego Towarzystwa i j('go w'!'{Jclu·, ••• ·<dch agond. W 'tym przedmiocie i.sitni:eją howie'll z:rhl'cz.ne zaniedbania .. Starano ;;Q(,: zatem Zllik".':ido'Vv,ać . Je zabiegając u mi'cj-sc'owych władz adrniil1i5ltracyjnycih ;niasta i wojewódZJtwa W1"ocław~kiego, a talkże w Oddozia,le PAN we Wrocla'\VILu oraz \V Uniwersytoci,e W1'odawSlkim 'O 1'0., aby w remontowa:JlY.J11 obe{:,nie -budy:';';u przewoidzianY'm dla Kat0dry A·rchO(Jlog.ii i Kalted,ry E·!;no.grafi· Uniwersytetu W"ocła,\"Sikiego pl'Zewidz.icć ,również pewną powi·enchni(,: dLa potrzeb Towarzystwa. ::włas·ze.za j{'go Bibl,io:wki, Archiwum N.lukowego o'naiZ reda.kcji po,;;zc7.egól':·;Y':!J.cerii wyda'wl1Iiczych. \v <,kiresie :-:.prawozci:a'wc,zym dokonano również rogulacj.i placowych -,vobe'~ ".cób <z'3hudn.lonych w poszczególnych a,ger]da:ch TowarzyS'twa, tj. \V bi'urze, ODilE OT"Z dwukrotnie w Rodakcji DWOK. Uposa.żenia praco'wni:ków zatl1udll1io'l1ych ',\' To'\vaPAN i opierają :j.ię ina t.abelach pla'c 'Obowiązujących a'ldualnie ie p,lacó\\·ki. PolSik.ie Towa'r'zY'stwo Ludoznawcze należy do gru·py l.o'l.•. m;rzys'tw dZ:~ILljącydl pod olpieką m.erytoryczną Pols:kiej Akademi,i Nau.k. Jeg,o cele to: prace ba ci·a"\'cze, IPLl'bl,i;kowa'l\,j,eetnog.raficznych pmlc llau.ko'wych 01"a,z l'(Jz'Pow~z.echniallie ·.\·ie<J,zyo .rzys,twiic ni,eodbiegają od wynag,rodz'eó jalk,ic sltos.Qwaillc ;;ą przCiz inlIC' placówki !kuI:tuTze ludowej i konieczności jej ochremy. PTL li,czy obecni:e 1128 l'zbnków, "kupionych w 22 Oddziałach: Gdails,k, KaLisz, Katowice, KOMa,lin, Krakó·s. Lt·.'zn~. Limanowa, Lublin, Łarkut, Łódź, MSiza.na Dolna, 0pOole, PoznalI, Prz.cmy~l. RZt,,:zÓ\\". Sanok, SZ'czeci,n, T.OToUf1, Wa'rs'Zawa, Wro'C!aw, Zakopane, i Zielona GÓn. Towarzystwo działa w op,uciu {) statut, któ.rego picrw'asza .pow(lje!ll:.~i 'xeL-;ja zostala opracowana w 1~47 1'. Po szere'gu drobnych 'zm.ia.n, dos,tosowuj;jcych .go do aktual:nej sytuacji, .obo'wiąz.uje ostatnio ~tatu<t wydany 'IV 1·970 Toku. Xatomia,t nowa wersja statutu znajduje sdę w przygo,towa1ni:u i po ostatec.znej konsultacj,; z Biurem Organ~zacyjno-pNn\111YI!TI PAN zostanir rprzcdłoożQn.\ Walnemu ZĘl'n·;n;,d7.eniu do zatwi€'I"dz·e-nia. 2. O -d -d ozi 'a I'y ·t e l' en owe Oddziały terenowe PoliSikiego To'wacr-,zystwa Ludoznawozogo skupiają członków zamie:srzkałYich wdanej miejs'cowości i okoHey. Różna jest ich J.i'czebnuść, różne także - w z,aJeżności od zain1eI'e:s'owoar'! czlo,nk6w - metody pracy. Je-d'ne prowadzą działalność na,UJkową inicjując i orgaln.izując bwdan·ia terenowe, publ,j'kują rezultaty własnych ba'dail, U1rzą'dzają 10lkalne l'ub ogólnopoL kie sympo.zja rproblemowe. 1I1Jll'€Odd:z.iały srpccjalizJują &ię wpo.puJ.aJfyzacj.i wiedzy o KuJ,tUJf,zeludJo.wej, orga- �393 Kronika niz:ują odczyty i ,po,ga,danku, zajmują ""ię O~hTQU1ązabytków sz'iu'ki i budownictwa ludowego, prowadząporadnidwo z z.a;kresu folkloru, zbierają eksponaty dla muzców czy i'lb pamiątek. Wiele Oddziałów wsp6ł,pracjue ści.śle na tym polu z innymi miejscowym.i ,insty'tuc}'1m:i ku 1ltura,lnymi i spolec.ZJl1ymi. Szc:z.egółO'w.e :o<prawozda1nia z ,d:z.iała,hwśc:i Od'działów 'Pil'zedstawuonc 'loiS1tały Walnemu Z-g.nJU11a,dzclhiu przez ich pnoostawiC'ieli. W o,p'inii,i P~'ezydium i ZG PTL tyliko część Oddzi-ałów prowadz,i IpraVv-iJdłową odziałalno·ść. Nidkiór€ Oddziały nie .przeolrze.gają tc,nmiinów ·rea,lrizacj:i o.gólnie kierowarnyoh 'Pism ZG, aIe mają talkż.e duże 'la);egloŚor:liz tytułu n.ie!pklccni.a slkładeik coz1'oU1ik:owsikich, 'nie nadsyłają Siprawo'Zdali, p!,anów i nie utrzymują bieżącego kO'!1ltaiktuz ZG PTL. W tym wz;ględz.ie wyrr..ienić należy Oddziały: koszalllińs.k,i, lim anowsk,i, przemYiS1ki, '"a'nocki, s"Lczec.ińsik.i. Do naj lepiej pra,cujL}cych Oddzuałów n'a'leżą: KLl:\uwi<ce, K,ra'ków. La ńc.uft, Łódź. Opo,le, Po'wali. Utrapicniem wręcz w d7.iralalności niektórych Oddziałów jest sprawa bieżące'go o!placan.i,a ,'kladek c złonko ws'k ich. W przedmioC'i€ tym największe z:'1l~gh)l~oi po,siadają Oddzialy: Limanowa, Lublin. Przemyśl, Sanoik, Szczecin. Wa,rszawa. :3. S ck c j c p r o b lc mo \N c 'l K ,ol a Z a i n l e :1' e , (l wali Sekcje 'te \wOol'zą ezłO'lukowie PTL\ IkltÓQ'ychłąoz,! wspóLne zainlerersO'wania naukowe, bądź też dorr'aźna po.\rzeba opracowania jakliego'ś k01nlk,rctne·go zo'gadil1Ji'enia, przy czym Sekcje plYwstają p'JlZa sltruktUlrą Od:działów, natom~ars't Kola Zai;n,lere-s,owaĆ1 - pl'zy po'szczególnych Oddzi,ałach. Nue mają one stałego cha'rakt'eHl, zawiązują s,it: wówc,zas, kiedy jest na 11,i-e:za.po'\rz:ebCl'wa:n.ie"p<)1c-c,z,ne,a prZJesl\ają isrLn,i'Cć, 'K,i·codyzaimkrcs'QoW<lnici zapal uClzC'sr(ni'kówosłabnie. W~róct kół n~ja'k\ywniej w o';1atnich k1J1achdz<iala'ją Koł·a Zai'nter·C'SlQwań KultUr<j Or-mi.a-n przy OddJZ.ia.le Wars.zawsJkum i Kr.aiki{l'W"kim o·raz Kolo MilośTl.ików fol·kohJlru Łodzi 'Przy OddL.,ia!e Łód",kim. SZlCzególna u'waga należy się SekcJi Korespondentów TetreI1owych. powstałej w 1976 r. N,deżą do niej milo::'nicy ro,dzimcj ku.j1Uiry (-nie tyl:ko czlm~k(;'wie PTL), dz.iałacze społeczni i Iku!.turahl.i, J.ud7Jie,róż.nych zawudów (wielu ·rol'ni!!ców), Tóżncgu wiC'~u i wyksztalccnia, których łą~,zy wspólna idea utrwalania dla ;potomności wszelkich przejawów tr·adycyjnej kulltulry ludowej. Obc'Dnie Seikcja ta zrzesza około 170 kOlres'p<):Ildcntówz 42 województw, a ich praca 'Dopa·rtaj'C'SJtwyłączl!lJile na działaniu spole,cznym. Sekcją Ko,respunden1ów Te['enowych uip.iekuje sdę 'ohecnie Oś'rodek D01kum~mtacji i Informacji EtnCl'g,ra'ficzlnej PTL w Łodz.i, u,], Jar,a'cza 7S. 4. S praw y 'w y d a W]l i c ze Przewijająca s.ię przez obra'dy poprzedniirch Walnych Zgcr·o:ma.dzeń Towarzy,stwa spraw·a kryzysu wydawl1Jic.wgo pa·djęta 'Zos'tała pr-zez aktualny Z'a·rząd Główny i w wyntiku .przepr-owa dz,onego Toz.pol7Jnania pos'tanowi<Jtl1o dzial,a'lność tę rea1ktywować podejmując szereg przedsięwzięć organiza,cyjnych, :zarówno wewnętrznych ja'k i zewnętrznyoh. Z p:l<przedniego ra:po'tu o sta;nie wydawlll.ictw PTL pr:nedJ.oiŻ'one;go na Wa,lnym Zgromadzentu w Op<).J.uOI1'.a,z 'kontynuacjli tego problemu pl1z€wijająceg-o s'ię przez obrady ostatniego WZD w KałlisrZJuwynikało w sposób jedn'07J1ae.zny, że katasU'ofa1l!lJa wręcz sytuacja w zak['e"ie polityki wydawniczej Towarzystwa wymaga jeooo'Zl1acmegoQ ·j.ej f.07Jwiąronia. W ·tym kioer'U'nik:uszły też po~zC'zególil1e punik:ty �394 Kronika Uchwały 58 Wa.l<neg.oZgromadzeni.a Delegatów, obradującego w 1982 roku w Kaliszu, z'obowiązujące nowy Zanąd Głów,ny do pod'jęahl ra·dyik:a·lJ1ychdzi·alań w tym względzic. Stąd też :SJPrawom tym poś'\lnięco-ne zo.~tały drwa Pre-zy;dia ZG PTL, na: których tpr,zeanaliJzowa:no dolkładaxie zaistn.iałą ~y;tuacj<;. Okaz.ało s'i<;, że na 9 s'e.rii wydawruic'zych, ik1óu'ymi dys.pOlnuj'e ZG PTL, tyko ciztery ikomi,tcty Tcdakcyjne ty'ch .serii, a więc "Ludu", "Dzi,eł W:szystklk:h Oskara Kolherg/a,', ,.Liter·atury Ludowej" i "Ló·dzkich Studiów Etnograficznych" pracującf;ektywnie, w wyniku czego poSizczególnc tomy tych serii ukazują siię w miarę systematycznie. OpuJ1'ov,:alJlaz09tała sj'ltuacj,a k,ryzysowa w wy;da'waniu .,Literatury Ludowej". Równie '(l.ptymi,styc1zlnieksdaltuje Is,ię Lsytuacja w redakcji "LódZikich Studiów Et no.g;raf.ic·mych". W ,dkres'ie sprawozdawczym ulka.zal soil; 22 tom tych "Studiów" za rok 1!l82, na,tomias't w produ:kcj;i znajdują s,ię 'vomy 23 .i 24, a różnym siopniu wiawa.n-sowania -pr.ac wyda'Wll1iczych. Na ,"zcz'ogólne podkrc~lC'nil: 7.as!u·guje t:utaj (Jperaty"""ność zC'S'polu redakcyjn:eg<J "Lód,z.kich Studliów Et-nogra licz.nych" w zakrcs'ie zabe.zp·ieczania s{)bic ~'roodik6wfinalls.owych lnu wydal1li'c pos'zc.z0g61nych tomów. lam gdz.ie jeodnak .powstaną o,kroeśl'o;netrudnośc.i w zak,resje pchwgo ,IXikryela :kosztów dI'lu!ku, ZG PTL s!ua!ra! s,i<;będz!i'c łagodzić jc po,przez do'Jacje wlasnl', u"~y\\'ając na ten cel środki wygospodarowane .przede wszysvkim pCJprzez sprzcda;j '\\'yd~lwJlijC'tw Towa,rzystwa i dalszą ich sys'iema,tyczną or'az plaJ1io'wą akwi7.ycj,;. POSltępUOący ciągle s'tan zaawanJSowall1ia prac .redak'cyj no-edytol'sk,jch występuje rów·n;ież \To.' redaik,cji Dziel Ws:ystkich Oska.ra Kolberua,kicr.owalwj przez prof. dr Jó,zefa Bursztę. W o,k,rcs.ic s;prawo,zdaw.c:zy;m .nic uikazał się jednak żaden tom DWOK, w drulk'1.lnatomias1 znaj-dują s.ię tom 59, cz. I zatytulowany }'v]ateriuly do etnografii Slowian Poludniowych i Zachodnich, cz. 1 - Łużyce o'raz tom 67, cz. I Z3,tytułoW'a~ly Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu joriepi.anowym i jest to ta' a sama sytuacja WY'ciawnic za , jaka pr'zeti'slj;aw:iona byloa na 5B Wa,i-nym Zgromadzeni,u w KJa·lis<Zlu. W rama'ch wznowi·eń DWOK dorbj,og,ają !końca ,prace polii,grafic.zmc nad calośc'ią 7-·tom(~wego wz,llowier:;ia Wielkiego Księstwa Po::nańskieuo,a ll3Jklad 1500 ko·mplclów po,sli,ada pe~nc 'obłożenie z'amóv,lien,i><lmi.W Pracown.i Kolbergowskiej t,'wają prace redakcyjne na ,tomem 37 - 38 DWOK, nad tamem 47 Che!mskie-Pr:c7Tl);skie, tomcm 59 cz:. II Materia./y clo ctno[/rafii. Słowian l'oludniowych i Zachodnich, tomcm67 cz. II Pieśni i melodie Ludowe w oPJ'Ucou;(milt fortepianowym, tomcm 68 pL Utwory woka!.ne i wokaLno-instrumentalne "'I'a,z tnml'm Gil Utwory instrum<'nia!.nc Oskara KoLberua. wyniku szczegółowej analizy sy-tuacj'i \-vY'dawniezcj w ramach po~zczególnyeh ser.ii oka!zalo 'Się, że tyt'uły scr;ii:.,P.race Etno log,j,c.z n c", ,,!'r'l;lCe i Ma:terialy Etno.graficzne", "A-LIas Polskich St.r·00ów Lu d'O>\vyc h" , "Arehi1wum Etnr;graficznc" i .,B.iblinteka P.o;pula!rl1onaukowa" po's!ia,da!y za,leglośe-i wy·dawn1icze od 9do ;) lat. Teki red:llkcyjnc były pus·te, brak bylo rz.eczo'l.v'cgo zaintl'Te'S'ow~lln-iasię ich pr:.\Ccl prze·z po,przedni,c kolegia redaik,cyjne. W wyni<ku ta,biej sytuacji zdecyduw;1ll") się na zmianę tych 'komitetów redakcyjnych powołu'jąc nowych rl'dakt'JT'ów na~zcl';1ych poszczególnych tytułów. Aiktuałnie redaktorem nac·zcJnym "Prac Etnologicznych" j.es't pr·of. d~ hab. ZbigJniew J·as.icwi'ez, "Prac i Materiałów E.tnog'r,aficlJnych" - doc. dr hab. Edwa,r,d Pielra's,zek, "Biblio·telk:i POJpu!31rnonau kowcj" - doe. d;' hab. LC.'izek Dz.ięgliel, na1'cmiast "A,rchiwum Etno·graficmego" - dr Janusz Kam·ock,i. W okresie s;prawo·zd.awczym zais·tniJa'ła również zauia,na na stanow.j,s.ku red<lJktora naczelnego "Łódzkich Stl1d.iów Etnografioznyoh" i funkcję 'tę pelrui doc. dr hab. Jadwiga Kucharska. POiZ'ostal:c reoda1k'cje iklierowal1Je są przclZ byłych rcdaktcorów, tj. redalkcja ..Ludu" i "Dz.iełW'slzys-tok.ich Osikara Kolbeng·a" pTz·ez prof. ,dr JÓ'zlefa B\l!l1sztę, re\"1 1 �395 Kroniku ..Lj'lenl·t.ury Ludowej" pr.zez pro1. ,dr hab. Czesława Hernasa" a redalk!Cjja "Atlasu PolskLch Str'o,j6w Ludowych" pr,z,e,zdo'c. dr hab. Ba,rharę Radelich. T,alka obsada pcsz.crz:egól'nych iTcdakcjli PiTzedłożona xl()'stala przez Prezydium ZaiTządolWli Głównemu PTL w dniJu 20 Jis1wpa,da ub. r,olk'U i uzyskał'a jego ,ail~,cepta·cję, przy czym postanowiono, że w skład pos7.c7ególnych !kOllnoi,tetów.redakcyjnych wejdą z ramienia ZG PTL dwie osoby, lj. prezes - dr Anna Kowalska-Lewicka i sekrelarz gcncraJllY - mg.r A.nton<i Kuczyt1~kj, by na hieżąco uczes.ln;iczyć w polityce wyda,wrLic7.ej i ra.u~m z 'ko,mitetami red'alkcyjnymi pl.anować ją i do.s:kona,lić. Ca!:J,scio;1,vopoJi,tY'ka wydawnicza PTL, jej J'ozwój bieżący i iPe'l1s'pktywy ounawiana byLi .na specjalnej na,ra,dz.ie reodoa!ktolrów pOls1zczegó.jlnych sCirii, która o'dlbyła się .; marCa 19H3 ro,ku. Wówczas ,też za'twierdzono plan wyda;1,\"n.ic,zy na rok 19ę3 i przyj<;lo pewne ustaleni,a na lata iruJ.S tę,pnc. Alktua.hni·e w prodUlkcj,i znajduje się X tum ..Prac Eolnologicznych", zatytułowany Wieś środkotvego i 61nocnego Afganistarw, autoi'stwa Ma,rka G:n.vt:;c:ki,ego. Planuje ,<;,ię,że t-om ten uikaże się w rOiku b-i<'ż;lcyrn. W przygotowaniu redakcyjnym dO<:.dr L. Dz;ięgoiela znajduje s,ię Xl 1'om .,Prac Et'~'o,!o.gic,znY'Ch"pl<lIHJWany do wy.dania w <[\)Ik'u19'8-1, zawielrający materiały ;'. .'e,'.:; nau;,owej, i<,wa.rzys,zącej 58 \Va,lnemu Zgrromadzen'Lu De.Jeg'a'lów w Karhszu, uzupel:J'.):,yo artykuły prozellJ!;ująoe W:Sipółczesl1e !badal\1.i~ !i ,obserw.acj,e et'nog:·aficz·:;(' prłHva'ozone przez Po,ła.ków w różnyc,h rejonach świata. Na tom ten ZG PTL pooiada .dotacjt:; w sumie 200 tys. :zł., ,pr'Z'eka,za,ną prze!z Ureąod Miast.a K,ali:sza. POl1ac!t', 'W ,ramach "BibH()itek,i PopularnonaukO'\vej" u:każe sliEl w roku 1984 praca doc. dr hab. Jacka KoHl'u'szeW:Slkiego,zatytułowćlna Wiersze z cmentarza. /lnaka ;vs)Jólc~esnej e)JląraIiki nagrobnej, w nakładz1c 10 :tys. egz. Oprócz lego w ra:nach ~ej boibohotek i pla'nujc .s.i~ wy'dać 'W Jatach następnych następując'e .prace: Wi::,~ ,I.' krajobra:::ie Janu.na Bogd"nowskiego. Budownictwo i s:::tuka Górnej Gralcy :\larialna KO'rI1L"C.kit'.go,Encyklopedia wiedzy o kulturze kulinarnej ludu pO{Sf:'l'(IC, Ja:\a De.kowskiego. Polskie :::abawki llLdowc na tlp e1~ropejskirn .]"·1'I:1 BU.'a'~a i Bogdany PlicholVs.kiiej. Do ..Biblioteki Popula,rno'lla,ukowej" ,planowa.na jeslt na roik 1985 praca ,red. 'vIaig'}rzaty GoliClki.ej-Jabłorls.kie:i, poś'w,ięcQna sylwetkom pols,k>kh etnografów, będąl'a z!):":'E'm esejów op:\rtych o wywrj·ady z wyhiklY'm:i, wSlpółczesnymi dnograrbktii1 f:1111:. DopcJ:,'ając ionformacj,j o <1ziala.lno·sei wyda\vnLcz.ej w ukresie; ;;proawozdawezym 'cI-'a)·.',"' nalata na;sotęplle podać jes'zcze Q1'"leży, że w roiku UJ83 wydano Ku1uiur: cq;(/((wlliclwo P'1'L o,ra;z informator dz.iałaJllO':;C~Pol!lkie'g'o TOW,ll'Zystwa Ludo,::;::·,'.·cl.e:;o,klóry z:tpewne przyczyni się ,do żyws,zego zainl.e.resowania naszych czrn~:I;,Ó"\- iJ.;-acarn.i na uk()I\,\,y=m i i -o;rg.aniz.~~.cy}n~tmi To\var-zy.st'vva. AK tua":)" s'tan zaawansowan.ia pr-ac 'l'eda'kcyjnych ':Jraz auior<.;ikich pozwa,ja '-I'-AicrdLić. i.e w."t,:\\\·iOIlC do planu wyda.wnkzeg·o :n.a ro:k 1985 ,prace .pt. Strój pod}wie{!!.'};: "amach serii ..Atlasu Polskich Strojów Ludowych" i Warmińska wieś Brqsu;aic/ u; woj. OIS:::tYlisldrn w l"'<l'mach "Archiwum Etnoog:rafiJCz;negoo"ukażą się "\. pl<l!~"'",1!)yomterminie . ';:·;.l/_ ° '1,' .J. D\!' :,' y b u c j a IVy d a \V n ic t w Podając oec-ni'e dotychcz.a.,ową pralktykq w zalkTes,ie dy'sirybucji wydawnictw wjasnych PrezY'dium ZG PTL uznało, że pr'owadz.o,n.a była ona w la'tach ubie.głych nic zawsze planowo i chalraktery,zorwała :się d'Użymi łuk.am·i w 'za/kresie na·sycenia pote:lc.i:,!:~ych odibior'Ców j'niol1macjami o możliwO<icia,ch zakupu Ik'S'iąże!k wydawa- �396 Kronika nych lprrzezPTL. Wobec tak'iej sytuacji w pr'zedm.iude tyrn opracowa::'J "ze;'eg przeds.ięwzięć 'o~'ga[liz;a{;yjnych a cha,rakte:i',ze akwizycyjn)1m z.ubu'wi<l~ująC przy tym Bh1TD ZG PTL we Wrodawiu ·do prowad.zen.ia tej dz,iałalnośc.i \V Slposób :<y.-i(~matyczny ,i o;pera'tywny. InfOol"1macjea1kwizycyj.ne rozesłano ,do s·zeregu placów€<;';:nau!kowyc·h, kullturallno-.oświatowych, muzeów, 'lQlW,llrZystw regiun;lillych itp. Pona,dto objęto nimi przedSJiębiolrs~wo "Dom Ks,jąŻJki" ·i to ,zarówno w ,.ieci k"·:ęg~l:r,;.k;(;j;a~ i anrtykwa,ryczn,ej, a w po,rozum,ieniu z dyreikcją "Domu Ks,iążiki" wc WToclaWri~ stworzono stały punktsprzedraży wydav,nnictw PTL \v K,s,ięgarni Naukowej ~.\'e Wroc1aw.iu, eo l'ównież przyczyni S!ię·do w.zros'tu ;z,bytu na,szych tytulÓw. W Q'alInach ,d.z,iałaLnuści akwJizycyjnej zo.ragniZ'Owa.no alkcję pod na z,w'! .,Każdy Członek PTL poslia1dacz.em b ibl.iotec 7.ki etno'gl'·af.i'cz:nej", w cr'amo;lc,hktórej paprzez Oddzklły skiero,wallloo do nasrzych członków Ust akwizycyjny wraz 'z "ata logiem. Akcja t.a była realizacją Uchwały 58 Wa.lnego Z.g;rO'lTIa.dzL'Clli1a De!ega-ló\\' l'ol<-:ie,!?,o Towarzys!twa Ludcl'Zmawczego, obradującego w Kali.szu, zobowiązującej Biuro ZG PTL do pojęcia slz.erszej dzi'aalliności na rzecz a!kwizycj>i wyda wniet \Ii ,właSllych. których zapasy były dość waczne, s'twall'z.ając przy tym l'>woistego irodzaju:rudności magazynowe, W ooC'enieZG PTL akcja ta prowa,d.zOlna sysLeInatycu1ie od <paź,dz.iern~k~,1982 r. przyniosła poważn,e re-z'ulta'ty, a zapasy ma.gaznowe \V n.iL'!których tytuLlch :zmalały ,dl()'.:w,ieLk;olścrl. 1100 egz" tzw, żelaznego .Zapa,iU. Ważne są 'rez'u!taty :f.:::~l!l,,{)'\\"e proward:z,onej .akcj,i, które z,amY'kają s,ię sumą ::l45 tys. zł.. ~'kła,dającą się z \\'pływów w IV kwartale ,roiku 19,82 wynoszących 123 tys. zł. rJralZ z wpłY\lió\\' l pólro,'za 1983 r. wynoszących 122 tys. zł. PklnO'W<lny zyslk oZ tytułu ,sprzedaży wydawnictw o1ue~l'(r.llY zastał na wk 1983 wielkością 1 520 tys, zł., a stan jego wy;i-:o()nanh na dzierl 30 czerwca 1983 r. wynosi 722 tys. zł, tj. 47,5% założonego planu. Dr,tycr:czasowe wpływy s,tanow·ią najwyż.szy wskaźJl1Jik ,ze ~o.;prze(k\ży.ja:ki uzy;;kan', ..,. n-;u'l',ie ost.a,tni,ch lat dz,iałałnośc.i alkwizycyjnej. Przy okazji dys'trybucji wydawnictw ws.ponU1i-eĆ!1~t1.L'ży, że w orkl'e«"p,'a\\'ozdawczym zlikwidowanym został ciągnący s'ię o,d szeregu lat problem n;('I,Q,p'J\\·ied· n:iego magazynowania książek w jednym z pormie,zczet'l magazynowych. ',\-"bec po,djętych sta,rail na,stąpiło przem.ies.zclzc-ni,c książek z tego ma-ga'zynu do 'P'Jmieszczcń przy uL Przyby5'zews1k,iego, dzimża.w.ionych od Uniwersytetu Wrocł,l'.\· ...i;::ego, g'dzie w'slkutek 'Z.a.insblowania 'Dowy-eh regałów wygus'po,dar-owano dodat:·;·',·.\·ą powierzchn,ię .stwa,17..ająC,poprawę wctlf\unkÓrwmagazy.now~'!lia \Vycl~n\'n;ct··.'.-. 6. O,ś~'ode:k Dokumentacji ,i Info:rmacrj i EtnogTaficz:',e; O~rodeo'k z sie·cliz,ibą w Łodzi prowadził .diZJiała,l'l1ośćstaiutowaą zgodni,c :. planem pT;acy, zatw,ierdzollym przez Prezydium Z.arrządu Gl. PTL. W okrres·ie lS,prawozdawc'Z,Y'Il1w ramach ,pracy Ośro·dJka, pl'zy wSlpól'Pl'a~y Kom!iJtetu ~,a<U'kEtnologicZlllych i jego fL.'1ansOrwym ,popa.rciu, u:końcwno drugą część btibliogr,afi.i et nogtralfii po:lsik,iej za la'ta 1961 - 6'9 i prz.ekrazano ją do druku oraz rozpo,częto prace na,d bibliro'gJrafią etno,gorafii polslkiej za lata 1976 - 79. I'o::wdto na,da'l gr,omadzoHoO bi1bliog'rafię T'eirospektywną za lata 1926 - 1939 oraz ukohcZl,110 bibIi-o,grafię zawa:rto·ści "Literatury Ludowej" za laia 1957 -1982, a talkże podjęto wslG>pne prace ,zwliąz.aJllJez .przygotowaniem inooksów ·doo-biblio,grafii etnogT,afi.i p(l!sk.i'ej za lata 1961 - 69. Za:r;ząd Główny wid.zu pilną po1ll'zebę uk,ioerunlkowan.ia dals'zej pracy Ośrordlk.a w -przedmiocie do·klUmentacji bibliograficznej etnografi.i 'PO·1s1k,iej z c<wentuałnym objęciem tą bibHogrra!£ią cza.sopism tal~Lch jak: "Zi·emi.a", "Wisła", "Bi:blio- �397 Kronika teka \\\WSizawstka"i innych. Sprawy te, talk ważne z punktu widz,enia wa,rsztatu nauKO'wego, będą szczegółowo uzgadni,ane ,z Kie'[Qwnictwem Ośrodka, przy planowa,niu pracy na r'OiKUJ84 j łata nasr:ępne. Dopełniając tych informacji dodać należy, że w ramach współpracy z ODiIE Ośro,dck przygotował dla "Demosu" 35 st:reSlzczeń aU'torsUd:ch po,lskich o:prac,owań etnograficznych o'rn zwmyitikował 22 ni'emieck,ie tlumaezeni'a i przy,'otował 160 pozycji dla International" Volkskundliche Bibliographie za lata 1981/1982 w liczbie 200 no'lck bibliograficznych. Oś"odE~lkwspółpracuje sŁale iZ Komitetem Nauik Etnologicznych Polskiej Aka:lomii Nauk i na jego zlecenie prowadz:i prace nad 'slownik,iem etno;g;raficznym. W okresie sprawolzdawczym prace Ośrodka w tym zaikresi'e koncentrowały się nad 6 tematami: budownidwo, 'wnętrze, st'rój, 'f'olni'C!wo, pożywienie i cera'm,ika. ŁącZlliie zgromadzono 200 nowych haseł ,maz 1010 wypisów z Uteratury. Ponaldto Ośrodek prowadził działalność doikumentacyj1no-inf'o1rmacyjną w zaik,resie działalnośći etnograf,icznej w Polsce ();l'az przygotował d]'a kroniki "Ludu" mater,j'ał na temat etnograficznych sportkail odbytych w 19'31 roiku, a ta,kże koordynował (prace redaikcyjne na rzeclz fra:nc:uskLego pisma "Świat w obi€iktywie". 7. B i b I i o t e k a N a u:k o wa cim. J. C z e k a n {)iW S k ieg o Integralną częścią Towalrzystwa jest biblioteka ZG im. Jana Czekanow.skiego, mieczcząca się we Wrocławiu. Nad działalnością hiblioteki z !f,amienia ZG op:ekę sprawował dr Marek Gawęckti. W oikresŁe sprawo,zdawczym Iksięg·o'Zbióa-7.l\vięks:zył się o 456 vo1uminów: - .zakurpi'O'no126 voluminów -z wymiany otrzymano 30'9 vQlum'inów - z ,darów 7 voluminów - z p,wduikcji PTL 14 vo<1llminów Bibl,iolteka '11i.czy14555 vol. czasopism Ii wydawnictw ciągłych olra'Z 15775 vo,luminów dzieł zwa1rty:ch. Na']eży pod:kreślić, że biblioteka nie miała trudności z finan/Sami na zakup książek. Wydat,kowano na ten cel 39726,zł, a pOlna1ditopostanowiono brać udzjał w aukcjach antykwary'cznych, ktMe dają możlirwość 'uzupełniania zbiorów bibliotecznych. Pods.tawą po'więks'zania kSlięgolzbio,ru, obok za'kupów, jes't wym.i,ana wydawnictw. Biblioteka prowadzi wymianę z 40 instytucjami krajowymi 160 ,ins'tytucjami zagranicznymi. W ostatnim okres,ie nawiązano wym.ianę z 10 nowymi placówkami za granicą. Należy podkreślić, że wym.iana zla'grankzna jest w zasadzie jedynym źródłem pozys,ktiwania czasopism e'tno.g["afkznych i wyda'wniotw ciągłych. Tą drogą otrzymuje TCl'czn:ie 160 tytułów. Publikacje wy'dawa1ne przez PTL ,d0'2Ii1e:wją poprzez wymianę do 36 k'rajów świa ta. W tro'Sce o zabezpieczenie cenny:ch zbiorów hibliotecznych OIprawiono 133 voluminy ks,iąże;k, a dz,i,ałalność ta będzie kontynuowana. Na wniosek ZalfZądu Głównego PTL mgr J. Kło<dnicka opracOi\vała nowy schemat katalogu rzeczowego, który po merytorycznej ocenie będzie podstawą nowej klasyfikacji zbiorów bibliotecznych. mgr Antoni Kuczyński Sekretarz Generalny Zanądu Głównego PTL �398 Kronika PROTOKOŁ Z 59 WALNEGO ZGROMADZENIA DELEGATOW POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, ŁAŃCUT 9 - n. IX. 1983 R. WZD o<dlbylo się w s'aH DOImu K\.IJHury w Łańcuc,ie. Obrady oL\',,"arzyi Kierown:ilk Rejonoweg'o Oś.rodJka P:ra'cy Partyjnej w Łailcucie Rys'za'rd Fus, 'który w imieniu .gospodarzy powoi/tal Prezesa PTL, Zalrząd Gł6wny Towar;zystwa, ticzestnuk6w WZD or,a,z zaproiSlzonych gości: Wicewojewodę Rz,eszow5:kiCtgo - Józ,eia Kr6l,a, Dyrektora Wydz. KultUlfY i Sztuki Urzędu Woj. - Adol'fa Gu:be:rnatta, Z-cę Kier'G<wIl'iik.aWyd,z. l Ta,uki Oświ'a'ty i Kultury KW PZPR - KrzYSlz'tofa JDdllak:icwicJZa, Naczelnika Miasta Łańcuta - Władysława Gwi,z,daka, a także przed.,tawideli radia i prasy. Nas:tę,pn,ie głlos zabrała :dr A. Kowails'ka-Lewic'ka, Pr'e<zes Towa:r:zystwa : ~aproponolWała na przewo<dn:isc;ząccg'o Walnego Zgromadzenia prof. dr J. BUrsztę· Do stołu proezydial:nego poprosiła ['ównież prezesa Oddzj~llu Łailcuckie.go Franci-sz'ka Frąc:Zlk-a,deleg,ata :z Łańcuta J. Micała oraz Rys:za'rda FU$a. F. F'rączek d,dękującza wY'rói;nieni'e popros>ił ozwo,lnienie go z uczes,lnictw~\ w PrC'Z.y.dillrrllZjazdu zoe "vvzględiu na liczne zajęc,ia, wyni,kające <Z ob'O'wiąvków ·goS!poclar·za. PIraJ. dr J. Bu:rszta otwor.zył WZD ws;pomruen.iem o zm.,n·łych czło~~:kac:hnac.zego Towarzystwa. W ostatnim roku odeszli od nas: - Wand,\ Cie.siC"lsika'l Kola M.iłośn1kÓw FolkloiJ'u 'z Opoczna, mgr M.iros!a'wa Jas'lrzęhstka z Tomais.zmva ~IClz,.. doc. Fm:n:ai:szek Kotula z R,zeszowa, mg,r Aurelia M,io,doucho'Ws:kaz Wa:rszawy. mgr Aleksander Oles'zezukz Lublina, eLr KClz.imj'erz Piet-k:i<ewiczz Wa-rs:za!wy, Jal'~ PIIJCil'ISikiz Zakopanego - m~ Edyta Star·ek z Wars.zawy, prof. dr Be-r.na.rodSych1<J.oz Oddziału Gda ilsJd ego. Zebrani chwi.lą cisrzy -uczcili ich .pamięć. P·rof.d[' J. Burszta pono,wnie z<lJbTał.głos i .zaproponował 'n~\prz·e\\·().dl~jc;:ąceg() Komisji Uchwał i Wniosków d:r J. Kamocik.i1ego IZ Oddziału Krakow~'kit·.g(!. Delegaci zatwierdzili :kandydaturę. Pona,dto do komis'ji weszły: dr KrystY'n,~ :'>brna'k z Lublina i mg'r Ursz,u],a Zębalslka z Kraikowa. Ko,lejnym .punktem obrad było odczytanie przez ,dr Stanisława Chmielowsk<ie,goprotokol-u z 58 WZD. Protokół ·został przyjęty hez zastrzeżeil. Sprawo:z.danie z rocznejdziała]ności ZarządJu Głównego i a'i~eoJldT,-jwu-rzystw.a przedstawił SekretJa:r.z Gener'alny PTL mgr AMoni Kuczyilski. ?-.'astęp;1ie mgr Ma,ria Niewiadomslk.a zlo'żyła spraw-Oozdan1e z pracy Ośr-odka D(;kumentacji EtnOografiaznej PT'L w Łodzi, a mg:r Jan P.ałka 'Z działalnoś·ci Red.a·kcj.i DZ'ieł Wszys,t,kiochOskara Ko']berga w Poznalnlu. Sprawozdanie finansowe odczytał Za,stępca Skalrbnika PTL dr Jamuslz Bohdanowicz. Przewodniczący GKR -doc. dr E. Piei\Jraszelk pr,z.CJdstawi! sprawoz·danie Głównej Komisji Rewizyjnej PTL. Stwierdził, że roc:zny bilans działalności Z:.trządu Głównego wypadł pozytywnie. Do wł.aściwe·j ~·ea.J.izacji planów i o's:ą<:\a,nia pomyślnych rezu]'tatów podejmowanych powa,żnych przeds,ięw'Zięć przyczyniają sIię: duże zaangażowanj'e i aktywność Prezyd,ium, dobra ()Irgan.ilZacja i przyjE;ty styl pracy oraz systematyczna wsp6łpralca Prezyd1um ,z. Biurem i agendami Towarzystwa. W 'dalszY'm cliągu 'ohrad s.prawo'Z.da·nila zlo'żyli przeds,tawiciele Oddz,iałów: :gdails'iikegoQ,ka:lL~k.1eg'O,katowickiego i ikra:ko:ws1kiego. Na tym pieil'Wszą Część obrad za,koilczon<J. �Kronika 399 W ewstic .przerwy ueze&t.nicy WZD 'zrw;j,edz:i'lJi wysJtawy w MiejskJi'ej B,jbliQ'Łece Publicznej: "I~udow,a twórc.zo'ść literack'a H!,gioml łańcuck,iego" i "MalaTstwo gnlpy "Ziemia" ", Po przerrv,'lie do'żyl,j sprawozdania p.rzedslawic~ele Oddziałów w Lesznie, Lublinie, Łańcucie, Mszanie DO'lnej, Łodzi, Opolu, Poznaniu, Wr'Oc1aw,iu, Rzes~owie" Wa,rszawie i Zakopanem. Na tym część ;"pr'~woz:dal\vczą WZD z,aikoilc:zono. P!fzysl!ąpiono do nas1tępnego pUil1Jk,tuWZD - nadania członk06twa honQrowego PTL ,du'oWliSia\lli·sla'wowi Blasoz,czy:kow.i,proof. ck Józefowi Gajikowi i prof. dIr FT,amci..'iozkorwi Woikrojoowi. Prof. dr J. Burs:zta ,poi'nfonmOlwał ze1:Jlr,a,nych,że OddJzia,ł Poznański PTL przedłożył Zalnządow.i Głównemu wniosek o nadanie :go()ldno~k,ihonoroweg,o' człoQnka PTL doktOifo,wi Stanisławowi Bła:szc.zyiko'wi. Dr Stanisław Blaszczyk (ur. 14. VI. 1906) jest dlugołetnim i za,służonym czloniki,em Towarzystwa. Wiele 'lalt pracował w Zarządzie Głównym PTL. W ,pełnie<l1Iuu'swy'ch fun:kcji wy,kaizał wysolk1e umiejęlności onganizaocyj'ne, :sumienność i kompetencje ,w sprawach Towarzyst.wa. Jest znanym i cenionym specja1>istą w dziedzinie kultury 'ludowej, głóW11Ji'eWiielkopolski i Ziemi Lubusli-;:iiej,zlw!as'zcza w za,k,res:ie ~'>ZJiuk,i ludowej. Walne Zgroma.dzcl1Jie zatwi€troClziloten w.niose!k jednogł,o,śnie. NalS'tępnie dr A. Kowa'lska-Lewicka po-inforrmowała, że Zarząd Główny PTL uchwalił zI,v,róc,ić się do WZD z Iwnio'sikiem ,o nadanie członikoiStwa honorowego p rofe'ioOlf owi ,dr Jórzefowd Gaj;kowi. Pr:zedstaw,iła zehranym sylwetkę pro.fesora, . .JÓzef Gaje'k (.ur. 12. II. 1907 r,) wiele llflt życia pO'ś'więc,ił pTacy w T()Iw"drzys'tw~e. W ,19415 T. IN Lublinie wraz z iJlTIym.iczłon:k,a:mti dawn.ego Zia'r,zą'du reaktywował Towarzystw'o. Dzięki Jego ",tail'aniom pTlZewiez.iono cenną biblio;Jeikę ze Lwowa do LubIlina. Niewą~pliwą zasłu!:'ą pf'ofesoira było u'twolI1zeni'e 6-ciu nowych serii wydawniczych: .,P'wc Etnolog,ilcznych", "Biblioteki PQPularno:na'U1kowej", "Atlasu Polstkic:h St'rojów Lu.dowych", "A,rchiwum Etnolglroad'icznego", "Literatury Ludowej", "Łódzbch Studiów Etnograficznych". W okresrie 22 lat działalności wyg'zla większość wydawnidw Towarzystwa. Spo,śTód wieilu inicjatyw J. Gajka nal,eży wymienić pomysł j'eedycj.i Dzieł Wszyst.kich Os:ko'ra Kolberga - jes't redaiktorem pi,enN's,zego tomu. Waios'elk przyjęty zo,sltał jedno,głośnie. Dr Stanisław Chmiel'O'Ivs:k.i przedstawił sylwetkę prof. dr Franci'SZlka Wo'kroda. Prof. dr F. Wokroj (ur. 1906 r.) ·jest dbugo'le1Jnim i zasłuż'onym czł'0n.kiem naswgo Towarzystwa, Przez 40 lat aiktywnie uccze,stn.ioczyłw pracach Zarządu Główne,go i Komisji Rewizyjnej PTL. W latach 19,80-1982 ,pełnił funkcję Prezesa Polskielgo Towa'rzys-iwa Ludl(),znawczeg'o. W ok,resie tym patronował wys,Hkom Za1rządu Głównego, zmierz,ającym do ożywienia działa'lno'ści wydawniczej Towa'rzystwa. Walne Zglromadzenie jednoglo,śnie za,twierdz.lło wniosek. Prof. Burszta poi.nformO'wał, że Ina'sltępne Wallne Zg,romadz1clnie odbędzie s.ię na Kurpiach w {.;omży lub Ostrołęce - z'wiązane będJzlie ,z ulfoczY'S,t'Olściami100-lecia urodzin Adama Chętnlilka. W części dyskusyjnej obr,ad głos zabrała drr' A. Lewiclka. Podik:reśliła, że Oddziały PTL są ważnym o.gniwem dz:iałalnoŚCJi Towa,rzystwa, informują o pracy człon'ków we wszyst.kich 'rejonach kmG'u. Zarząd Główny. pra.gnąc nawiązać bliższy kontaikt z c:złol1Jkami, opracował iniocmMor o działa.IlJ1ości Towa,r,zyslwa m'az Katalog Wydawnictw PTL, które to mateniały otrzymał ka,żdy członek. Z tych też pobudek 8 w,r'z'eśn,j:a br. o godz. 17-tej o'dibylo S1ię S[poVkanli,eczłoi!1ków ZalI'ząodu �400 Kronika Głównego() z przedstawicieliami Oddziałów. ?-l,a z.cbrau1iu nic byłodelcga'tów :~ dzicsięc,iu Oddziałów. Prezes zaapelowała o czł'onJków o ścisłą więź i rzetelne ws.półdziaałnie ,z Z.alfządem Głównym, pClPrzez regulan1e o.pła'ca.nie ~'klad€ok, telrminowe składanie rapOlrtów finans'owych ,i sprawozdań z dz.iała,lnol;;ci oraz z.głasz3ni,(' &WOich bolączek .i -kł0iPO'tów. 2'<astępnje głos zabrał dcl,egalt z K'r<likowa ,reprc:zclnL\nt Sekcji Ormian 'IN sprawie wys<okościs.kładk.i czło,nkows:kiej. StwierdzH, że składka j.est bardzo niSlka i proponuje podwyżs,zyć ją na 150 zł roczini,c. Pndziqkował ZaiI'Ządowi Głównemu !za opiekę <nad ś'rodowi,s,kiem .miłośników kuHury ormiań,k;icj i polinform.ował a ,przygotowywaniu II Zjazdu Ormi,aU1. Przegło<sowano wysokość składka ciZłonJk.oiWskiej 150 zł wn.iosc'k urpa,dł. .:'a tomia-s,t ;propo'zycja prof. BU'rs1zty, ,alby sik1adlka ro·czna wY'IwsHa 100 zł zQstała przez W,a.lne Zg.poma d.zeil1ie za'a!PI'obowana i będzie Obo.Wiiązywać {J,d l stycl.'1ia 1984 r. Mgr Malflia Parnowska zabrała głos w spr,awic nowehzacji statutu TowarzySitwa,. W odpo'Wiedzi Prezes PTL po.informowała, re Prezydi'um ZG z,decydowaIo, że ·projekt zmian ,<;tatutowych zostanie przedło7.JOny Walnemu Zgl"O'rnadiZ<cniuw 1l'Oku przyszłym. Wcześniej prDje'kt sta'tutu z po'Pr.awlkam.i zositanlC pnzesłail1Y do .zaDpiniowalnia do Biu'I'"03Organ.liZJacyjD{J-Prawn.eg,oP AN. W końcowej częśai (Jbrad ·d!!' Janusz Kamoelki .prz.C'd'Sl!.<lWił 'w omieniJu Komisji Uchwał i Wnjo'Slków 'P'rojekt uchwały 5·9 W,a,JU1ego Z,g.romaodiz€lnia Dele·g'atÓiw. Uchwała ta została jednQgło'&nie przyjęta. Z iko·łei ,da' Ewa Fryś-Pietras'Z'k'oW03 tPI'zypomniała zebrmlym uC1hwałę z Ka'!isza o wpłatach pien.ięŻinych na konsetI'wa'cję na.grobka Oskar.a KO'lbeq~a i Pa:uJogo Zegoty. Wlieczorem odbyło s.ię sipotka,n.ie tDwa[,zySJkie Illcizes'tniik6w WZD. W czasie spotkania tPI'zeprorw,adzono ,zbió["'kę pilenięŻl1ą na !konserwację w/w gT·o,bów. Zebrano 10 tys. zł. O g'odr.>:.l7-tej luczestnicy WZD spo1Jkal,i s'ię nla wys:tępach z.esipołów foJlkJorysltY'Ciznych. Wystąpił Zespół Pieśl11.i ,j Tańca "Gro,r],zlisz.c,zaki" z Grodziska Dolnego oraz Zespoły Regionalne z K,rzemienicy, Futomy i A;Jbitgowej. Hl września odbyłas'ię wYClieczk,a etnogTaf.iczna na tmsie Mcdynia-ZaJesie, Raks,za\\'a-Kąty, Brzóza. Zwiedzano praco1wll1liegarll1ea['slkie i zabawka,rskie. 11 \\.rześni.a odbyła się Sesja Nurkowa .po,d na1zwą: "ProbJema:tY'ika sPOłeczU1{)-'ku1tuLt'owa Ziemi Łańcucki,cj" z nastę.pując)'1mi irefera,talmi: - doc. dr Maroia Biernac!k,a, Oświata a spoŁeczne i kulturowe pr::eobrażenie wsi łańcucko-przeworskiej; - -doe. dr Józef PółćWlia['telk, Przemiany kańców - mgr wsi okolic Andrzej Łańcuta w warunkach na przeŁomie Karczmarzewsiki, XIX Wspólczesna życia i mentalności miesz- i XX wieku: obrzędowo.~ć cyklu rocznego na Rzeszowszczyźnie; - .dr Kr:zylSztof R'uszel, Kultura l'udowa wsi łańcuckiej - problemu i potrzeby badawcze; - mgT Stefan Lew, Markowa jaką znam; StaJl1Iislawa Piekło, Ośrodek garncarski w Medyni GŁogowskiej; Jan Micał, Ośrodek wytwórczy zabawkarstwa w Brzózie Stadnickiej. Pr'otOlkołowała: Protokołowała: A. J. Gerlach-KŁodnicka �401 Kronika UCHWALA 59 WALNEGO ZGROMADZENIA DELEGATOW POLSKIEGO TOW,ARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, OBRADUJĄCEGO W DNIACH 9 -11 WRZEŚNIA .1983 R. W ŁAŃCUCliE KOIli';"'ja uchwal ,i w!1iios:ków wybrana na 59 WZD w ,,'kładzie: d~ Janusz Kamocki - ,przewodniczący dl' Krystyna Marczak - ezło'nek mg,r Urs,zu!a Zęba Iska - czł<Jllek po ,,:czl"gólowym za,pc;-znal1liu .s.iG ze s!pr<1'wo'Zldaniem Za'rządu Glównego PTL z.t okres \lD IX/lfl'82 do VIII/1983, wYlgło:s,zo'nym .prz.ez Se;k,rC't'arza Genc'J'alnclgo {l,raz wysłucJlaniu dy,s.kusji i uwz,glęc!Jl1Iieniu wruiosllcÓlw.złożonych do :komisji, stwil"rdcz<! że: i. Walne Zg,ro.madclcUlie Deleg.atów doc'enj,a dQltychcz.a;sową 'lJT,ucG03Tu'dika Dokumentaeii i Info'rmacji Etnu,graficz:nej w .za:k,res,ie O;pracowywal1li'a b~bliografii etnograf!: polskiej, przy ścislej ws,pMpracy z Komitetem Nauk Etno,logicznych, RoZ'.'vijaj'lc dotychczasowy zakr,es plrac bibLio.g,[',af,jcznych ,; dokumentacyjnych !pQ"()\vadzonych w ODiIE, Walne Z,g,romadzenic Delega,tów ·z,obowiązuje Ośwcieik do przed,ta\"jcnia sz'c'zególowcg,o programu działalno·ści na rze~z op£aco'\vania bj,b1:i>ografi.i ozawar·!ośc'i etnfJ!grafic'znej cza'sopism: "Ludu", "Wi~ły", .,Zolemi'·, ,.\Vędrowca"itp. Bib,liogJrafie te będą publiikowa:ne w rama.ch 's'er,ili "Archiwum Etno,g.raficmego" . 2. Wobcc li ieSikuteczno:ki wciąż iPonaWiia~lYClhap€lli o pun.ktualne 'l'e'gul(}wal'1ie :"kładek, Walny Zjazd w'leca, aby pr.zy wy.z,n,acz.al!1liu}.imitu delegatów .po·szczegól·ny·ch Odd;~iałów na Zjazdy Towa'r·zys.twa, brJ';aa1opo'd iuwa,gG jedynie licz'::Jc: C.Zh:i"ów Odclziaiu, który mają a,ktualil1iie opłaconą sikł,a,dikęc>złon:k'olWOSlką. 3. \V:tiJlY Zjaz.el Delegatów uważa za stosowne wydar',ie materiał6w ses~j nau](0\\'(') Proli[emaiyka s]Jolec:no-kuLturaLna Ziemi Łańcuckiej stanowiącej ,integra'.ną cz';~ć JoraeI 59 Walnego Zgroma·dzenia Delegatów, wzbogaconych 'pr·zez zap;.' impa'z ~"\\'ilrzysz<)eyeh temu spotkaniu. W pr;z'edm'io.c.ie tym na'iei.y Po!/,o5ta'wiĆ ill'LlcjalywG Oddz.i,alowi ŁaIiC'uc'kiemu, przy jednoczesnym wspieraniu go ;nery to:,yewic i. 0rgan:wcy}nic prze? ZG PTL. -l. \,' ~\V'iązku z 'przypaellającym w ,r·oku 1905 jubileuszem gO-lecia Towa.rzy~t\\'Ol ; ·;I)-lecia wZllowienia jego dz,ialalno.ś ci :po drugiej wO'jn,ie ~wia·t<J\'·ej a Z«raze:n pnyjęcia jego dl)jsicj~z.ej nazwy, WZD widzi pilną potr.zebę -,>zczeg61owego oprac,,',':"::i:i pro'gramu tego juhileu'szu ·i z'aalkc'entowa11iu w nim ro,li PTL w h'stori: ·i ~()ZW(]ju c;tnog'l':lfii po l's,kkj. Obcho,ely ,te p~iwi.nny odbywaćs'it; w Lublinie. do :có:'cgo Towany,two zoslta!-o przeni'es,ionc ze Lwowa i gdz,ie 't'ec:ktywowałc· swoją d;ć;al:l1n(}~ć IV HH'i r., twonąc tam ,z:a:razem pierwszy oddział PTL po \\rojnie. W,L:ni~Ć tego jubileuszu wymaga o,pr,,",cowania przez ZG szc,zegółowego programUJbl:hi"clów ii przedstawienia go do z:wtwicDdzcnia ina (iO-tym \Valnym Zgromadzeniu Dc!·ega'tó,w o,raz powołaruiahom.orowC'g{) Ko.mite1u Obchodó\\' 'tego jl1bilel;"'~" 'poś>ród za'służonych etno'grafów, Prz€'w()IcJ;niezący Komisji dr Janus:: Kamocki 2~ Lud, t. LVXIII �402 Kronika WYKAZ ZAGRANICZNYCH DZIEŁ ZWARTYCH BIBLIOTEKI POLSKIEGO TOWARZYSTWA LU DOZ?'IAWCZEGO WE WROCŁAWIU ZA LATA 198<1-1983 Ang'.<lIraoo Fl'aIl1C€scO Antonio: Firel'czc 1973, ss. 353 Vita tradizionale dei e pastori contadini Calaon'si, A.rta populara aromanilor din Dobrogea, BucUlr,esU 1979, ss. 38, tabl. Bmanova Magdalena: Zemed.elstvi starych Slovanu, Praha 1980, ss. 395 Bern,ci.t R. M., BeI'IlJdit K. H.: Mir pervych Avstralijcl'v, Mo:s:kva 1981, ss. 444, 11. BibUographia Ethnographica CU1·patobalcan,ica. Sva:e!,' 1 Lid,ova architektura, Brno 1981, 5'5. 119 Bibliogmphie d'etudes balkaniques, vol. XII - 1978, vo-1. XIV - 1979, vol. XV - 1980. Sof,ja 1980 - 1983 BibUographie der Ungarischen Volkskunde 1978, 1979, 1980, Bu'dapest 1979 - W81 Bidea Ovidlu: Istoria folcloristici romdnesti, Bucaresti 1974, 5'5. 586 Bos'ić MUa: Ribarske sprave i alali u Vojvodini, NOVri Sad 1982, ss, 127 Brautigam Herbert: Gefas:; und Figur. Keramik aus Amerika und /lsien. Dresdea 1983, ss, 100, II. Brom lej J. V.: Etnos a etnografia, Brotis,lava 1980, ss, 332 Braml'ej J. V.: Sovremennyje problemy etnografii, Moskva 1981, ss. 388 Br,ounlej J. V .. Kasuha M. S.: Brak i sem'ja u narodov JugoslClvii, M()l-;'kv,( ,9a~, :ss. 2,37 BrollZJini Gi0VCllHli B<J,ttista: Cultura popalare. Dialettica e contestualita, Bar: 1980. ss. 301 Bulgarische Volksmarchen. Hrsg. Vadav Frolec, Diisseldorf 1971, ss. 293 CataloCjo illust1'ato deUa mostra etnografica Siciliana ordinata da Giu:se;p.pe Pi'\!'!\ , '1 ,P'a'!ermo Ul68, ss. 94, il. Chozjajstvo 1'979, i byt zapadnosibirskogo 246, i1. i lamai,:m 55. Christianstvo 1( korennogo krejstjanstva naselenija Sibiri X\'II-nacala (XIX XX 1'" ;\luC',f,\'<1 - XX), Lening,rad 1979, ss. 225 Chri!Aov Crur.b:ł.o: Bolgarii 1300 let, SOLia 1980, ss. ,271 Dancu J'wJ.i:ana, Daneu Dumitru: Die bauerliche Hinter[Jlasmalerei in Humanielt, BerJ,i1l1 1980, s:s. 156, ta,bl. 150 Dadu lor d,an , Stwesou S, G.: Dictionarul folcloristilor. Foldorul lite[·ar romanesc, Bu;cur,eS'Li 1979, ss. 5lJ;1 Demo Ondrej: Z klenotnice slovenskych ludovych piesni, Bra,tis 1,\'va l 9.H 1, "," ,108.i l. Dite a tradice lidove kultury. Ridi V, Fralrec, Brno 1980, ss. 183 Du;nare Nicolae: Arta populara din Muntii Apuseni, Sibhu 1981, ss, 97 DudCikova Maria; Presporsky 2von. Bratislavske baje, povesti a historicke obrd:ky, BrM.iSll,ava 1981, ss. 176 Egenter Nold: Bauform als Zeichen und Symbol. Nichtdomestikalcs BClu.en im Japanischen Volkskult, ZUrich 1980, 56. 421, H. Elements de tradition orale et h:istorique en Boudhisme Tibetain bo'UiI"g 1980, ss. 87 Enzyklopiidie Etniceskije des Mćirchens t. 3, zesz. 2/3, 415, BerI.in 1981 processy iEtnografija v stranach Juznoj Ameriki, Mosikva 1981, ss. 531 i archeologija Srednej Azji, Mos.kv,a 1979, SIS, 178, il. Etnografija Karakalpakov XIX-71aca!o XX v., TasZkeJ1it 1980, ss. Sakya, St~·<l.-;- �403 Kronika Ewers John -Apache C.: Murars in the Round. Painted Tipis WaschingtQlI1 1978, ss:. 55, tabl. of the Kiowa and Kiow(J- Indians, Fochi Adrian: Coordonate sudest europene ale baladei populare romdnesti, BucUJresti 1975, ss. 270 Focsa Gheorghe: Tara Oas:ului. Studiu etnografic. Cultura materiala vol. II, 'Bucuresti 1975, ss. 437 Folklor i istoTi.ia, SO'fia 1982, ss. 29'1 Folklor Moldovenesk. Bibliografie 1924 - 1967, Kis'inev 19'68, SIS. 122 Folklor stran Magriba. (Alzir, Marokko, Tunis), .'\nnotirova.nnyj btiblLogTafiees!kij ukaz:a!tel, Moskva 1979, ss. 133 Die Frau in der Bauernkultur Pannoniens, Za,greib 1982, S5. 159 Gedenkschrift filT Leopold Schmidt (1912 - 1981) .::um 70. Geburtstau, Wien 1982, '55. 100 Georgieva L, Moskva D.: Zenata v savremennoto balgarsko selo, Sof.ia 1rli31,ss. 16~ Geschichte der Sorben. Band 1 - 4, Bautzen 1975 - 1977 Getreidebau. in ost- und mitteleuropa. HISlg. L Ba1ass1a, Budarpes,t 1972, s,. \,5:3 Grebonscikov S. M.: Belorusskije tancy, Minsk 1978, ss. 239 Gribova L. S.: Dekorativno-prikladnoje iskusstvo narodov Komi, MOSikv,a 1'980, ss. 237, i1. Gunda Bela: Ethnographica Carpatho-Balcanica, Budapest 1979, ss. 426, iL Guseva N. R.: Chudozestvennyje remesla Indii, Moskva 1982, ss. 237 Holban Eugeln, TomaseLli-Bo1ban Angela: Arta populara din judetul GaZati, Galati 1974, ss. 285 30 godin Institut .:::aFolkLor "Marko Cepenkov", Skopje 19 80, ss. 87 30 Jahre Institut filr sorbische Volksforschung 1951 - 1981, Bautzen 1980, ss. B7 Interetnicke 1!ztahy Vo folklore karpatskej oblasti, Bratislava 1980, ss, 351 International BiblioUraphy of the Social Sciences. Anthropology \'01. 23 - 1977, London 1981, S'S. 5,69 lonesc'll Grigo're: 11Tchitectura de teritoriul Romanici de a lunuw. veacurilor, au-o cu:resti l 9'82,s..<;.711 Is lietuviu etnogenezes, ViLnius 1'98:1,ss. 115 ,Jauabeva Tatjana: Petr Dienkov. Biobibliografija, Sofia 1982. fiS,.289 Jerabek Richard: Plastika lidovych tvllrcu., Praha 1981, s:s. 70, il. Jerabek Richard (s kolektivem): Promimy jihomoravskć vesnice (Nci.rodop!sne stu-die.:: Brumovic), Brno 1981, ss. 189, iiI. Just Johannes, Kail"pinSlk;iJi..irg'en: Siichsische Volkskunst aus der Sammlu-J1.g des Museums filr Volkskunst Dresden, Le~pz.ig 1982, ss. 314, il. Kaarrma Melanie, Voo1maa Aino: Eesti rahvaroivad. Estonskaja narodnaja odezda, Tallinn 1981, ss. 461, il. Kerba.ge Toufi:c: The rhythms of pearl diver misic in Qatar, Doha b.r. "".81 Komorovfilka M,lrta: Slovenske crpaky, Bratis,l.ava 1980, s:s. 143, d.l. Kompleksnyje problemy istorii i kultury narodov central naj i jugovoStoC1Wj Evropy, Mos~kva 1'979,ss. 287 Kostjum narodov Srednej Az:ii. Istorikoetnograficeskije ocerki, Moslkv(ł Hl79. 'ss. 237 Kratovo stara architektonsko urbanisticka sodrzina, Skopje 1980, :'IS. 1'1<3, H. Kulturno blago Vojvodine. Etnologija, NovI Sad 1980, ss. 37, 11. KU1'o.glo S. S.: SemeJnaja obrjadnost' Gagauzov v XIX- nacale XX V., Kiś'inev 1980, ss. 135 1 26* �404 Kronika Lal1l. J(J"eI: Krippenknnst Marburg ,in Schelsien, 1981, IS.>. 199, populaire Yougoslave, Belgrad 1980, iS'S'. 113, il. peuples ouratiens. Leur culture, leurs traditions. Vart Lcs 1980, SIS. 372, i1. Lidova slavebni kultura 198J, s'S. 3711 Ludovc śperky a o:doby Ludovy v ceskoslovenskych Magyar SIS. Karpatcch Martin na Slovensku, rextil. Martin J 981, Nepraj::i Lexikon, Red. uj. Pete:r Haj-dlu, Budapes,t a pfilelllych 11:emich, BnlO 1982. s.'. 100, i1. 48, Q'1. Red, Or,tutay G yllllla, T. l A-r~, T. 11 F-Ka, Budapest -1977 - 197f} M"ly'e'l' AÓ',ian C.: Peasants Berkeley 1973, S'5, 233 Mead Si,dney E,: The Old in Ute Reliuion Pacific, in A the of F.;ji S/udy Brave RUiraI Soc·C'1.y, Illd,iCl7l Berke'ley .'Vew World, 1977, Sf'. 189 Medan Medan Melzer V'1'/9i1: Cintcce epice, Cl:uj-Na:poca 197!\ sos. 717, Vi'rgil: Folklona copiiiar, Cluj-Naip:lca 1980, ss, 32ll M,il<lś: Sbirka vysivek : Jizniho Kyjovska ve tondu Krajskeiw Vlastivedneho .'I1u.z:ea v Olomonci, OJomouc 1980, ;;.>. 40, iJ. M e'moria Saecnlaris Sakari Pii.lsi. AuJz·eichllungen V{l11 ei'ner For,schun,gsre.ir.-;e nach del' nord-lichen Mon gQiIci im J.athr·c 1909 '!'Jcbs,! Bibliogra.phie-n. Bearhe,itct Harry Halen, Helsinki 1982, s's. 202, i1. Melllghin \Vilfried: Kellen, Romer unrl MU:lchen l'9ll0, ss. 299, i1. Museums of Etlw,ographic SocioloUicol MU2ej ukrainskoi kulturf. .;::.5. lO.)~ dL Oored! i obrerlen folklor. Ondrejka ;';:limenl.Povesti u Sviclniku. Sa<;t. T. I. ZJvkov, a :::resti :' rIolin Germancn Nat.ure . .l\rchaolo(Jie in Homania, Putivnik po Sibiu ss. 179, i1. Sv,idnik 19&1, J971, (·kspo:ic·ii. Sofia 1981, ss, 347 stredoslol"t"Tlslqjch, Geschichte, lmd MarliJn 1981. ,-s. 147, Pa'P'ah'1.gi Tache: 1\ilic dictionar folkloric, Bucurest,i 1979, SiS. 545 Pecsch Rei;ihDird: VolkskulIsl. Uwmd/ im Spicr!!'l ]JO[JH!.cir(')' l3i!nerc! (les 19 Jahr/iu)!derzs, Berl'~n 1978, ss, 164, i1. Phil:.ip" Ge,)o)'ge Hanvoud: Chiefs and Challcn~Je)'s. /",!ian U"sis/nnc(' rind Cooperalion in Soutiwl'n California, Berkeley 1975, :;s, 225 fJirinsky l; raj. Etn<>grafs'ki, folklo.rni i jcz;i,kQ\'j :proućvanija, Sof.ia 19ao. ,. 687, il. Polcryje isslerlovanija InsUtuta Eino[}rafii 1978, MO'Slkva l!l80, ss. 26~ Problemy is/orii i etnourutii Ameriki, Mos'kva J979, ss. 278 Probierni! sla vjallskoj etnoorafii (k 100-letiju sa dnia r()~rknUe. ci C)lU korrespmzdent,,; A:V SSSR D,J(, Zeleni71[JJ, Leningrad 1~17:1, ss. ~:39 I'remc?1!! :~tr1or1Jch traelicli 1" s11casnosti. T. 2 Socia!islickć /cTCijiny. B!'aUslava 1978, neportoiTp. s:" 331 ,l'efuc!!':; qu·cs (x\r s. - balkail.iques 1945), Sofia 1966 - 1975. T, 1 - lIis/oire (;t's peH))lt's balK:ani- 1983, ss. 571 He'Volucni promeny jiiwmoravs/cćho venkova. Red. V. Frnlcc, UnlO 1980, ~S, 23'1 Savić :VI.: Istorija na bal[Jorskija narod. FotO'lipno iz:danie, Sof ja 1981, ss. 128 Schindler !vIargot: Die Kucnringer in Sauc und Legende. WiEln J9981, ss. J59 Seliscev A. ;\1,: Polog i negovoto balgarsko noselenic, Fotot. 'iz,danie, Sofia 1981, ss. 439, il. SeEsccv A. ~I.: Slavjanskoto naselenie 'V Albanija, Sofia 19~1, ss, 352 Seme,jnaja obr.7adnost' narodov Sibiri, Mosuwa 1980, ss. 237 �405 Kronika Stein.i'tz Wo,Jf,gang: Ostjakologi.sche IV - Beit rage ;wr Spracr,wisit. Stories of Men. Reports on the Ainu Folklore. T. II, Sapporo 1982, ss, 2'65. Szlilagy,i Miiklós: A Hemad halaszata. (Die Fischerei am Fluss Hemad), Musikole senschaft und 1980, ss. 89, 'ii. Wyn: A Bibliography Thumas Band Arbeiten. Budapest Ethnographie, 19BO, ss. 493, Br,idgend 1982, '>S, 160 GembloiUx 1979, 'Ss. 292 Tryzna D. S.: Belaruskija dyvany i gabeleny, M.i>nsik1f}Bl, ss. 126 Tschechische VoLksmii.rchen. Hrslg. J<lJI'omir Jech, Berli:n 1961, ss. 5911 Tuwinische Volksmii.rchen. Hrsg. Erilka Taube, BerlliJll 197B, ss, 412 USltinova M. J.: Semejnyje obrjady latysskogo gorodskogo naselenija L' XX V., MO>Sikva1980, ss. 164 Vajgand G.: Etnografija na Makedonija. F'o·tot.i.pno izdanie, Sofi.a 1981, 35 104 Vaprosi na etnografijata i foLkloristikata, Sofia 1980, ss. 197 Veleva M'<""ia, Da:nceva-Bla,g'ojeva Sneżana: Bulgarische Volkskunst. Trachien und Schmuck, Saha 1981, ss. 174, H. Viehwirtschaft und Hirtenkultur. Etnogruphische Siudien, Budapest 1969, ss. 9Q3, li. Vikto,rova L. L.: 1\1olngoly. f'roischozdenie naroda l istoki kultury, Mosk;'u 19S0, ss. 222, il. Vuo're1.a Toivo: Kansanperinteen sanakirja. (A Dictionary of FoLk Tradition) He1'Slinki 1979, ss. 542 WU·iam Eurwyn: Traditional Farm Buildings in North-East Wales ;550 - 1900, Caerffi.li 1982, ss. 334 Wy,pych Konrad: Deutsche I~ehnworier in del' polnischen Bergballsprache, Gissen 1976, ss. 267 Za zivota a bojov Lud!l Uhrovskej doliny. Narodopisne studie, BratLslava 1977, s.s. 504, :il. Trends in ethnic group Traditional relations in Asia Music and in Wales, Oceania, 11. J. Gerlach-Klodnicka MAGISTERIA, DOKTORATY I HABILITACJE Z ZAKRESU ZTNOGRAFII PRACE Uniwersytet PRASOL Jolanta, Obrzędiowo,ść J. Klimaszewska. MAGISTERSKIE J.agieUońSlki - K,r·ak6w 1979* Bo'Ź.ego N.ar·odzenia w Rabce-Słone, pr'of. dr 1980* BANAS Ewa, Obrzęd weselny ,i pierwsze etalpy pożycia małżel1s!kiogo 'Dla f'o,]slbm Spi,S:zu w XX wieku (ze szczególnym uwvględni'eniem aspe!któw makowych). Studium wsi Łapsze Nliżne, prof. dJr J. KI,imas:zewska. BĘBEN Euvenia, Monografia Spóbdz"ielni Ręko'dz:ieła Ludowego i Artysitycz.nego "Opols,ka" w Opolu. Ocena dz.iJałaIności, prof. dJr R. Reinfuss. BIAŁAS Irena, Obrzędowość lna'rodizinowa w aSlpelmie rece!pcyjnym, ,prof. ck J. Klimaszewska . • Uzupełnienia z lat poprzednich. �406 Kronika DUDZIK Krystyna, UrządZJetrlie wnętrz i mebla:rsiwo u Lach6w Sądeckkh, prof. ,dr R. Reinf.llJS,s. DYBA Olga, Społeczno-kultuJ1X>lWeuW<llf'U!l1lkowan:i<a i znaczen.ie ffiJUzy;kina SpiSiZU. prof. dr J. Kl:i.masz,ewsku. MlRGA Andrzej, Stereotyp -górala we wsp6łc.zesmej społeczności cygańskiej na Polsk,im Spiszu. Studium ooi,edla eygańSlkiego w Cz.a~:nej G6rze, prof. <k J. Klimaszewska. NOWAK-WOŁEK Elżbieta, Pożywienie pOltomk6w oSlu,diniik6wz PolSlkoiwc wsiach Derenik i Instvanmajor 'na Węgrzech, prod'. dr J. KJ,imuszC'wS!ka. RAJ-HERI.-\i'T Li,diu, Obr,zędy naiTodzrinowe i zachowania zw,iązane z ,dziećmi i w:e,zJesną młoc1ośc-ią na Polskim :SpitSZfUw XX WIieku ze s,z,<:zc-g6Inym uwzględnieniem aspekt6w zn3Jkowy'Ch. Stu,dlium wsi L3IPsze Niżne, prof, dr J. Kliima:s.zewSika. ROBOTYCKA Mar,ia, Zamagux.ze Spisikde w pracach () ah.aiTaiktC1fzckrajoznawczym ,i etno,graficznym, pr'o£. di:rJ. Klimaszewska,. SOBCZYK Ma'ria, Formy ,dysta,nseu społecznego wśród mieszik:al'lc6w Nidzicy, prof. dl' J, KI iJna:sze'W5'ka, CABAN Danuta, Da~' w oibrzędowości naiTOdzrill1owej,(pcr"of.dr J. Kl,imaszews'ka. CYBULKO Zona, AnaIiza mechaniZJffiutwo.r,zenia się, trwaJ11aa i wygasani,a utoryte tu (na przy,kładzi,e autoll"ytetu diział'acza), prof. ,d:r J. Klima,s'zc\v'.,;ik:a. GĄSIENNICA MAKOWSKA SANKUNAS Barbal'<lt, Wsp6łczCS1ne kowa,llStwo w Zako.panem na tle tradycyjnego kowałsltwa po,dhalal1l$lkliego,,prof. dr R. Reinfuss. JOST Ma,ria, K.uJ.turowa i społec:zna roJa odpustów na PoL<;:ki:mSpi~'Zu w XX rwieku, prof. 'dr J. Klimaszewska. SIKaŃ Jacek, .Kaplkz5ki, '!<'rzyie, figu'ry przydrożne. Ana.liza strukturalna zjawisk z ZJa;kresu świa,topoglądu rel<igijnego, prof. dr J. Klimaszews'k,a. SŁOWIK Francislzek Ka,zimierz, W,ielki Odpust Lipcowy w Tuchowie. Amalka wybra:nych zjawisk, prof. dr J. Klimaszewska. SMOLICKA Anna, Ośrodek kamienia'rs,k,i w Łys,inie, prof. dr R. Reinfus's, STARZEC UnSIZJUI'a,Ro,zw6j Ikol,olrys'tyc:zny z,alPask;i występującej na w:schód od Kielc, prof. dr R. Reinfuss. SZLACHETKA Ewa, Udział społeczności wios:kowej wsi Zawoja (woj, biel",koiel 'w obrzędz-ie 'weselnym od 1~20 ,do 197,9lI'OIku,prof. odirJ. KlumaszC'WSlka, 1982 DOLIŃSKI Wojcilech, ZbieractwO', łowiectwo, lI'yboł6wsiwo na P'olsik~m SpiJszu w XX w. na przykładzie 'Wsi Łapsze Niżne" pr'of dr. J. Klirna~ze'Ws:ka, DUSZEŃKO Elżbieta, Pobaba fo,rma pomo'ey sąsiedz:kiej ,na przykładzie prac budowlanych we ws,i I'steboo w Bes'kidz,ie Sląs1kim, ,pro,f. 'dr J, Klimaszewska. KOZIOŁ Iwona, Kultu.ro.wa interpretacja dewiacji, prOof. ,dr J. Klimas'Zew~lka. MIODOWICZ KODlsta,nty, Wspólczesne koncep~je problemu lolkaJ.i,zacji pie.rwotnych ,<iedZJibSlowian, prof. dr J. Kl<imaszewslka. POBIEGŁY Elżbieta, Zwyczaj stawiania "maja" i jego funkcje społeczne w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem Orawy, prof. dr J. Kl~maszews.ka. SKRZYŃSKA Urszula, Swiadomosć his,toryezna mieszkańc6w wsi na WZY'kładzie wsi Wielopo,le Skrzyńskie (woj. rzeszowskie), prof. dr J. Klimaszewska. �407 Kronika SKUP HenTy"k, Wi,enenie w urOik'i na Podhalu li OTawie na Ue poróWll'1awczym Pol~ki, prof. dr J. Kl.imas·rews,ka. \;\;EWIOR Te.rCó;a, Tkanina ,pa:siaiSla w Częsltochow.5lk,i<em,prof. duo R. R.e1nfu.s'S. Uniwersytet Łódzki 191H DOMIE0lIK Malg,orzata, Ziwyczaje ,i obrzędy w żydu ITodzinnym i zawodowY'm ludności 1<aswb~k,i'ej CJikolke BY't,owa, ·doc. dr halb. J. KuchaITsika. GAWROŃSKA Dan'uta., Poglądy na miłość, małże.ńs,1Jwo, l"O'd·zi,nęmieszk,ańców wsi Zabo's,t6w Duży, dr W. Ba,ranows,ki. H:\CZKURSKA Jolaln<ta, Budownictwo ,1Judowe j'a'ko Wj'lznaczlniik społeCiZne,~o zróżnicowa'n<i'<1wsi (na przY'kładzi'e wsi Łaźnilk.i 'W ,gminie Z,duny, \V wojewódz,twic S1ki erni·ewidkoim), dr W. Baranowski. :vIARKIEWrCZ Andrzej, Po'stać fabrj'lkanta w oczach jego pracovv"U'1ików- r~'Zywistość i wyobrażenia, PI'o!f. dr B. Kopczyńslka-J-aworSlka. NARCZEWSKA Anita, Tr,a,dycyjne wyposażenie domu m1ies,Zik,a,lnegowe 'Ms'i SŁupia Stara w woj. kieleckim na ,prZiełomie XIX/XX .wieku, dr W. Baranowski. NOWINA-SR.OCZYŃSKI Stanisław, Ro,la ,ta'rgów IW .go.sipo,ct<ar.Sl1:Wlie wiejsiklim, ·dr W. Bar,a.nowski. PAWLIKOWSKA Aleksandra, Funkcje zabeZJpi'eczające magii, dr W. Ba:ranolWiS!ki. PĘDZIK Ba.rbar,a, Emigracja sezonowa Kaszubów bytoWSIkich w dr,ugiej połowie XIX i w pierwszej połowie XX 'Wiei<u, doc. dr hab. J. Kucha:rska. ZUBRZYCKA Teres'Cl, Działalność ka.5'zubSlkich zespołów amatorskich we. wsiach okolic Bytowa od ,okresu międzywojennego, doc. Idr ha.b. J. K u<:har ska. 1982 AZIS Sylwia, Wierzenia demonoJ.ogic.z,ne. ludnoścJ kwszu:bs:kiej ,(lokolk Bytowa, d,(lc. dr hab. J. KucharsIka. CZERNIK Piotr, Roloa i zlnaczenie a<lk'Oholu we współczesnej kulturze ludowej (na .przykładzie reg'ionu opoczyiJs,ki.e~o), prof. dr B. Kopczyńska-Jaworska. KWINTKIEWICZ Sławomka, S·pędizanIie c'Z,a.lSU wolneg,o przez młodzież cr"obo,jm:iezą -dzielnicy Widzew w dwu.dzi.esto,l'eci.u międzywojennym, :pro-f. dr B. Ko.pczyńs>ka Jawors'ka. MISZCZYŃSKA Elżbieta, Studium os,obowośei ,garncalrza i dzialacza ~łecZJIlCtgo Stefana Konopczyńs:kiego, dr W. Bara,nowski. PAWLAK Elżbieta, Rola ik<ościoła w życiu ŚI'odowiSlka ·robotniczego w o:kre-sie m'ię.dzywojennym - na przykł,a.ctz'i'e par,aiii św. Ka~imierza w Łodzi, prof. d~ B. KopczyńSika-Ja'worska. PIRA Teresa, Zmiany obrzędowości i zwyc,z,ajowośoi weseLnej (:na przyfida:dzie ws,i Michowice), dr W. Baranowsk.i. PIWOŃSKA Jolan!Ja, Obrzędy widowis,kowe cyklu ,'Zimowego na przy<kładz'ie swpk.i zakopiańskiej, prof. dr B. Kopczyńska-Jaworska. SZCZEŚNIAK Tomasz, Tradycyjny model wychowania w rodizlinie Ikasz.uhslkiej ",kolic Bytowa, doc. dr hab. J. Kuchars;k,a. SNIADECKA-KOTARSKA Ma.gdalena. Tkani;na w 1mperi'um Inków oraz wśród Indian Quechua i Aymara Andów Peruwiańskich, doc. dr hab. J. Kucharska. WALASZCZYK Malrek. Walki zwierząt w Afganistanie, dr K. Wol-ski. �408 Kronika WALCZAK Anett'a, Społecwnść SirkJhów dawniej a dz.iś, ,dr K. WOII.sik<i. WĘGLIŃSKA Dorota, Pozycja społec!zno-rordZJintna zamężnej kobiety Ipracującej IW ,wodowiI:Jk!uł6dlJkim, ,prof. dtr B. KQPczyńs1ka-Ja,wQrslka. U 11i wen, y t ·eIt ~m. A od a ID a M i c k .i e w i c z a Pozll1ań 1981 GRZELIŃSKA GrażY'na, Kul,t "Huaoas" - il11liejsce i funkcja duchów 'Jpie:<ullczych w wierzeniach Indian Kecz.ua, prof. dr M. FrankowSIka. HENICZ Bożena, Ba,datnua Lucjana Tu;r<kows'kie.go nad .ku Itur"ll11i lud(J\V)'lffii BlUsIk,iego Ws'chodu; lie szc:zegól'nym uwz,~IGdnieniem 'kultury rolniczej P,a]cs'ly.ny, !prof. dr J. Burszta. JANCZ-KOSTUCH Ba l' b<łJr,a , Ceramika IkrasZlUbsllwda'wnnej icLz,iś, pmf. ·dr J. B'.IIr<i'z'ta. JAROSZ Wa,lderualf, Tradycyjne z,awody .wędr1"Owneow Polsce i ich 1,\'sl)()1czesne lpr.zeobrażC!llia (9itarze, ,kłódkarze, obroażni,cy), doc. dr hab. Z. Staszczak. KAŃCZUGOWSKA Gabriela, Przesllrz'ei1 w kulburz:e ludowej w aspekcie :;,'eli,gijnym ·i magicznym, prof. dtr J. Burszta. LACHOWICZ Regi'na, W's;półc'z,e5na 'Obycz.ajowoŚć mie"z:kallc6w ws.i CZ<ln:lI!i:owic 'kolo Poł.czY'l1Ja-Zdlfoju,prof.. dr J. Bur:szt,\. LECZYCKA Wuktoria, Badrania na'd sytJuacją kobiety w Ra,dz,iecKiej Azji Środkowej ,i w China.ch. Próba ,reko:ns'truikcji założei1 balda'Wc:zych, prof. dT Z. Ja",iewdcz. LEWANDOWSKA Jolanta, EkotY'P klUH:urowy Pałwk, prof. dr J. BUl'szJa. MICHALIK JAN, Ork.ies,tra W~uściańs!k,a Ka,mla Namysł'owSlkiego jalk0przy'klad folkloru mUlY'Cznego Zamojsz;c'ZY?JIlY,prod'. dr J. BursZita. OLSZEWSKI Wojciech, Dystans etniCtZny PO'Joacy- Cy,ga:n.i-e1l<1prl)'lklad7.ie ,dziel,nicy Poznania, doc. dr hab. Z. St<lJs\Zczak. RAFALSKI Mardn, Wędkarstwo ja'ko zjawilsk,o kulturowe, pwf. dr J. BUL'zla. SOBCZAK MalriJa, WierlZerua ,llud6w Afryki Gw1nej,Slkiej w proces'ic lPl'z.emialr; reI1igijnych :i slpoleczno-,]mltwrO'Wych, prof. dr Z. Jasi,ew,i,c,z. ,\10,' AWRO Elżbieba, Islam <1:kultura i żyC'ie Slpo1ecwe Iranu między 'wa·dY'Cjąa mooderniz.aeją, pmf. dr Z, Jasiewicz. WOLNIEWICZ-KUKUŁA Elżbieta, Stereoty;py etnografk1!l1e j etJ1Jiczne w polskiej literaturzeetnograficz.nej XIX w., prof. dr J. Burszta. ZAWIDZKA Iwona, Badani.a nad !kon.taiktem kulturowym na terenie AmerY'ki Południowej. Próba .us·ta.le.niaSlta'l1'OIwiS!kbada'Wc:zyc,h prof. ,dr Z. Ja'Sliewicz. 11982 BOBECKA AlekSlandNI, Z~pół regliorn<1llny "TorŚ'tok.i" l ·PięcZJkolwa. Monografia etnograficzna; ,prof. dr J. Burslzta. BUDZYŃSKA Violetta, Malarstwo na szlkle w Pa.szynie, prof. dT Z. Jas'iewicz. BUDZYŃSKA-RYBIŃSKA Barbara. Fo-lklor na anterenie l'Oiz,gł o'śn i Pols.kieg'o Radia w Bydgo'sz.czy w okresde Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, prof. dr J. Burszta. GEMBICKI Pdotr, Re:g·ionaliz;acja Szwecji w 'świetle atlasu etnograficznego. (Atlas over Svensik Fo1kkultur, z. 1, 1975), doe. drr hab. Z. Stasz.cz.ak. �Kronika 409 KOSICKA HainIDa, Wybrane elementy poży'wienia i lich stereo'iypowe zalSlz!ereg{)wanie etniczne 'w Europi'e, doc. drr halb. Z. StalSzc'Zalk. KWASNIEWSKA ADina, Enkulturacje dziee:~a w rodzilni'e wliejskliej. (Na podstawie badań we ws;i PUka), proef. du:-J. Burszta'. MORZY Ma ł,gona ta, Gru,z,ińslk'a rodz,ina wiejska ,drugilej [pOlowy XIX wiieiku i początku XX w., prof. drr' Z. Ja's,i,erwi.cz. PASŁAWSKA Mał,golrza'ia; ŁOPATKIEWICZ Tadeus:z, Małe formy arch~te;ktury sakralnej w łClmkow:~kich W1s,iachBeslkidu Nliskiego, prO'f. dr J. BurSlz,ta. RODOWSKI Mapek, Uczestnictwo w kuliturz;e wybranych kat'e:gm"ii rodzin. Na przykładz'ie mia:sta Wschowy, prof. eLl' J. Burrszta. ROSOCHACKA Ewa, Kol'ekcja Włodzimlierz'a K'ulczY'cki'ego w zbiora'ch Muzeum Tairzails'kieg{) jako źródło do badar1 nad kobiernk,bwem orientalnY'm, prof. dr Z. Ja:siewicz. SCHMIDT Jocek, Pc}chodzenie ludnośc,i PoIinezjli, pr{J'f. dr Z. Ja,sieewicz. SCHULZ Stefan, Koncepcje ludowości w rrneblamtwie poI/skim, prof. dr Z. Jasiewicz. WAWRUCH Ha:IllJla, Przeobrażenia obQ',zędowości wes'ell1lej na wsli lubalr,tow:s'kiej, doc. dr hab. Z. Staszczaik. Uniwersytet Warszawski 1981 ANDRZEJEWSKA Dorota, Ana,liza 'obnzędu weselnego z punktu widzenia jego forma2ji .społecznych oraz roLi ja'ką pebni w procesie !inte~racjli społeezno,ści 11,()lka!;ncj. Iprof. dr Z. SOlkolewicz. DWORAK Janusz" Smierć i obrzędy pogrzebowe w 'kultuTZle tradycyjnej społec1z'Ilości wi'cjskiej. prof. Idr A. Kutn.e!'::Ja-Pojnalrowa. GODZIMIRSKI Jalkub M., Post w polskiej kullturz,e ludowej XIX i XX wieku. prof. dr Z. SOlkolewiez. JAWORSKA Grażyna Z., Symboliczne ,funkcje pożyczki w pols/kiej kulturze ludowej, prof. dr Z. So!kOlle'wlicz. KORULSKA Ewa, Przemiany wzorca elstetycznego. Wzory, poglądy, modele, Na !prof. drrpods'iaw:e anaillilzy urządzenlil<1' Wls:p6łezesnego domu :wiejskiego, W. Dynows:ki. KOZŁOWSKA BaQ'bara, Pr.zestrzei1 dO'ffiu próba anaHzy pozafwnkcjonalnych zna'czdl, czynności i zdarzer1, prof. dr Z. SOlkol'ewicz. KUREK Mirosława, Real,iz;acja jednos,tkowych po,i,Dzeb estetycznych we w.s[pólczesny>mweslelu we ws.i Sta'rog,ród, do,e. dr hah. M. Po!kropek. MARCHLEWSKA Magda,lena,Św. Piotr w tra,dycyjnej kultur:ze ludowej, prof. dr W. Dynow9ki. NATANSON Maria Anna, Pocho,dy m'alslz,ka,rw 'tradycyjnej 'ku1turzc ludowej, proef. dr W. Dynowslk-i. NIEMCZUK Henryk, Tradycyjne budowniC'iwo wsi Klon li prohlemy Ije!go ochrony, doc. dr hab. M. Pokwpek. OLSZEWSKA Bożona, Tradycyjne kontaMy ha[]jdlowe 'i ich przemi'a'ny we wsi płd-wS'ch Polski (na przykładzie wsi Tnalśniów woj. k'ro,śnieńsikie), ,prof. dr A. Kui.rzeba-P'ojnarowa. PIOTROWSKA Barbara, Symbolilka codziennego pOSIłku, prof. dr Z. SOlkolewic'Z. RATYŃSKA Bożena, Rodzina a społeczność lokalna, prof. dr A. Kutrzeha-Pojnarowa. �410 Kronika TRAWKOWSKA Joauma, Z. Sokolewicz. Znaczen'ie darów w obr,zędowości rodz,innej, prof. dr 1982 CIARKA Ryszard, Sposoby zabijania zwierząt, prof. dr Z. SOlkolewicz. EIZELE Wanda, Karczma w tradycyjnej .społeczności wiejskiej, prof. dr W. Dynowsiki. JACKOWSKA Aleksandra, Sztuka ZaJ.ipia, prof. W. Dynowsk'i. KWIATKOWSKA E·wa, Sylwetka twórcza, życie i OIsoho'wość Jana Berna,siewicz'l. iT!Zeżbia!rzaze wS'i Jaworznia Ik. Kielc, doc. dr hab. M. Po'k,ropek. lVIANTORSKA Hanna, Tendencje rozwoju W'spółc.zesnej rzeźby ludowej na przykładzie Ludwiika, Adama ·i Malr,i'i S'zczepaniaków, doc. dr hab. M. Po;kropek. ORZEŁ Danu1;a Anna, Plecionkarstwo na terenie rpołudnioW'o-w:schodniego Maz'O'wslza,doc. dr hab. M. Pokropek. ROGALSKI Ry'szaird, Budo·wnidwo inwentalrskie we wsi Wola Żarczycka, doc. dr hab. M. Po!k:ropek. SZKIŁŁĄDŹ-POROWSKA Małgolrzata, Postać kowala w polsk,iej bajce u.udowej, prof. dr Z. Solkolewi cz. WASILEWSKA Wiesława, Demonologia domu na tle ['oku obrzędovrogo, prof. dr W. Dynowski. Uniwerstytet Wrocławski B'olesława Bieruta Wrocław 1981 W roku tym nie złożono prac magisterskich. 1982 BODANKO Krzysztof, Satyryczny wizerunek chłopa ,i urzędnika w prasie polskiej (1971 - 1981), doc. dr hab. E. Pietrasze:k. BOHDANOWICZ Renata, ZWYClz'ajezwiązane z urodzeniem i wychowaniem dziecka w latach 1945 - 1982 (:na przykładzie wsi Zachowioc, gm. Kąty Wrocławskie), ,dr H. Wesołowska. BUCZAK Alicja, Pieśń ludowa we wS'i Kraśnica Wielka w woj. Wl"odawsJkim, do'c. dr hab. E. Pietraszek. MARCIŃCZYK-SIDEROPULAS Dorota, Realia etnografkzlne w folklOil'z,e WaU'mii i Ma,zuU',doc. dr hab. A. Dyga·cz, dU' J. Łu!'owska. PAŹDZIOR DOil'ota, Wiejskie sposoby ,leczenia i pielęgnacji kobiety cięiaunej i dziecka w wieku niemowlęcym 'U La SO'Wiaków,dr A. Paluc'h. SZYMCZAK Andrzej, Karol Piegza jako przedsta'wiciel samo'rodnego nurtu ba,dań nad kulturą ludową Zaolzi,a, doc. dr hab. A. Dygacz. PRACE Uniwersytet DOKTORSKIE Jagieloński Kraków 1982 MAJ Małgorza'ta, Wesele jako 'obrzędowy przejaw obrzędzie. P'romotor: prof. dl[ J. Klimaszewska. więz,i społecznej. Rola daru w �411 Kronika W pracy ,pa,djęl'o pr6bę Oik<reślenia i'Sto!1;y~ Zlnacz,enia ,daru otb.rzędOlW€lgo,a 'więc p:'lC'kazywanego w ."ytuacji szczegóLnej "przej1ściowej, Ikiedy koniecznym staje się s,c,a,icllie sprzeczności po,wstających ilek<foĆ 'na:s.tępude IZJffiim'1a"·SJuanu". Scalenia dokonuj·e się poprzez szereg dz,i,ałań iryiualnych. Pr6by tej dokonail1o na przykładzie we,c!a, dJ'am.a,tycznej projekcji sytuacji jednolstlk.i i gI'UiPy w 'k'onfrontacji z "ohcym" (zar6wno w wymia,r,ze społecznym jak i na granicy - ISpoleczll1'ośća ota,czają~y ją orbis exterior). Pr,zywr6cenie r6wnowa@i w rel,acjach "swo,i" - "obcy" na ws.zyst:ki.ch plas1zczyzn:ach odbywa się poprzez daJ', co sia.rano s,ię wy/kazać a'nali'z:ując rytuał da:rzel1'ia w poszc'zeg6lnych f.azach akcji weselnej, krąg os6b w tym ucz;elstniczących, a talkże .przes.1!rzeń 'Olbrzędową w jalki.ej się to real.izuje. Bazę ź<ró.dłową pracy stanowiły publ,iikowanc opisy obrzę,dów weselnych w Polsce .z ~'3t od poł.owy XIX wieku do chwi·li ohecnej m.az ma1te.ri:ały z ba'd.ań ·t.er,enowych prow.adiwlnych we wsiach ka:rpacokieh. Un.iweirsytet Ł6dzJ<i 1982 GRi\BCZEWSKI Jaoek, W·iz.eruil1€1k Maitk·i BOlsk1ej w Iwyob['ażeniiach lludu po:lisk'ie1go. Promu,tor: prof. ·dr B. Kopczyóslka-Ja'Wo['ska. Praca jest próbą z.asto:sowa'nia mebody f.enomenologicznej .i s[['uk,tuTaJnej <:!lla rekonstrukcji jod'nej z form ś'W'ia,domości ludowej.PrzCtdmiotem :pmcy byłla po<sl1:ać Matki Boskiej - sl1:wol'zen.iemożl'iwie pełnego ,O'brazu ltej postaci w jej ludowym wizerunku. Praca ,po.wstaŁa w oparciuo maJteri.ał źródłowy taki j:ak prace publilkowane i nic:pubHko'w.ane, wywia·dy. Rozważania og:mrucw:ne były do teren6w PoDsrki w jej przedu·.ozbioTowym iksziałóe. W pierwszej części pracy pr:zedstawi()lDy jeslt zarys historyczny !kulItu 'maryjnc:go <lo chwili obecnej. Dalej auto.r omawia święta doroczne .7,e wSlkazall1'iem ich elementów charak<terrystycznych, tworzqcych .pewien obraz świata - ludowy wilz·erunek Maiki Boski,ej. WY'kazano wiele archetYIPO'wych icdei izwiązanych 'Z Matką Bos,ką .takich ja'k jej pa·t['onalt iro,ln.ioczo-wegeta'cyjny, rodzinno-macLerzyil.slki. Inr~ą część ana,Lizy Izajmuje 'rozpa1orzeni'e przekaz6w języ1kowych dla 'lJlJallezieni'3 tOipOSówtakkh j,alk: Malfiii Ws'ta.wiennicZJki, MarLi WS'PomO'życ'ielki, Flory. A'nal,iza Iludowych dOI'ocznych Ohl1Zędów m'3:Tyjnych j.alk !powstałych przekazów uja.wniła poszczeg6lne wą1Jki, jakie złożyły się na ludowy wiz:erunek Ma,t.ki BOSlkiej. Wątki te tworzą pewną c,ałolść, Ikió,rą mO-rna ,okreśLić }alko kionotety·· czny konst.rukt jednej z form ślwi:a:domości l,udowej. PIOTROWSKI, Malrcin, Zespoły follklo<rystycme w życiu WSiPółczesnej W1s>i. Studiium wybr<1·nych zC'SipolówPo] s,ki CentraJlnej. Promoto,r: prof..d~· B. KOIXzyńska-J,a:w,oJTSlka. Praca omawia funkcjonowanie ,zespołów fo,lklory.stycznych w życiu wS'i, ~ch ramy organiz,acyjne, miejsce w społeczności loka]'nej, znaczenie dla różnych form życia zbiorowego we ws·i. Obok tego zajmuje się cha1rakteryslt)'lką członlk6w zespołu, ich motywacją do pracy w zespole, sytuacją ro·dzinną i za'woldo'wą. Omawia sytuacjq w trzech wyhranych zespala'ch - w Lipcach Reymontowskich, Mąkolkach i Lubochni. Gł6wne ,różni·ce w fU'l1lkcjonowaniu ,zes,połu ,poleg.ają na ZJir6żnicowaniu o:'ganizacyjnym i co za tym idzie i finans'()w)'lm zespołów a także pewnej specyfice wyni.kajqcej z różneg·o s,topnia autentyczności <fepertuaTowej. CzłonJkowie zes:połów to ludzie przede wszystkim mlodzi, aktywni, społecznicy żywQ u'czestniczący i w innych formach aktywności s.poleczmej ·i politycznej. Is't'o.!'ne dl.a funokcj.onowani'a zespołu jest -lalkże posiadanie prężnego an.imatora - kierownj'ka, .którego dzialalno:ić \\<Il'ull!kuje żywnotn.ość pracy i trwania ze5połu. W za·koóczeniu autor zawiera �412 Kronika wniosdd dla 'OIf.g·an.i'za'torówżycia :kruItlulI"aUnegow.d mają;:,e na celu u.spra wnicnie tego dział:ania poprzez więk:szą elas'tyc'ZlTIoJŚći poparci-c ,dl'a od'dulnych ir:.icjatyw miesz:kańców ,wsa. U n i w e II",s ylt e t :im. A oda m a M i ,c'k lic w ~c Z Poznań d - 1981 MONIAK Andrzej, Dwie slpołeczności wiehkie a traidycja kultu,rowa (z bado!1 w województwie ,kosz.all'ińSlk,im).PrOlmoto,r: !pro'f. dr J. Burslz:ta. Pl13Jca jest typem antr'clpol{)gic:znej rrnOIl'olg'r,af,i'ipr-ooOJ.emowej 'i .do,tycz.yo",vóch S\POłeczi!lośc.i lokal'nych na 1erelnire woojciwóodztwa ikoosz.aliós,k'iego. Pods:II,l'wowym problemem ba,dawczy:m .poodejmowany,m w 'Pracy jeslt oklwślenie mcchan.izmu trw·ania i funkcjonowania tra dycH krur!rlurowej o'm:z jej wpływu n.a io"",pólcZCIs<ną neczywiJstość wiejską. Badania au'tora ·dotyczyły dwóch '~'Pr.lcc;Z'ności wiej,;;kioch. ·które przeszły od 1945 roku ten .sam etap ,roIzwojowy. Naczelnym ,zalg.ac!Jn.icnicmjC",;".tradycja ku.l,tur-owa Ifoz;patrywana w powiąza.niru z całokształtem 7.jalwi'sk 'g"'SPOd,ll'czych ·i :Sp<J·łccZiIlo-,ku)ilwrowy'Ch. SADOWSKI Wojciech, Tradycyj.na ,k,u:!t'u·raregionu pOCiho-dzcl1iaw życiu \\·.;półc.zcsnym 'rodziny osadnoitków z Biralolfm,·i na w.si w Gorr.z.owslkiem. Promotor: pronf. dr Z. Ja.s'ierwicz. Celem rOZJważań autora }cs:t ,przedstawiJell'ie przeob.rażcl1 wku.Jtur.ze ~ życiu QPnłecznym o·sadników 7. Bialo-rusi zamiesz'kałych w Gorrzowskicm. Wniesiona przcL noich Ikul.tura lI"egi~:mupochodzenia, {)Ik'reśhła bowiem proc-cs adapta<:j'i ·do Eowych w3Jrunków i Jntegra.cji ,z .innym.! grupami osadników. Zmuszeni też,zo.,t'lh do ardaptacji .i fUlI1.kcjona.Ineg,o[)orW'iązania wielu ,elementów :Slw'O'jcj'kultury l nowym :tery10'riwm i nowymi WarriUillJkam.i spolec 7Jnymi li poLitycznymi. Istotnie do \'larlości swoj-ej kuHury. Dokonano tym .samym próby analizy przyczyn j nasu zanilkania jednych wątków kuM,urorwYoCih, 'przy równoczesnym ożywieniu i 'rozwoju ,l1rugiich. Zamiarom tym towm:zysizyla chęć pokazoan,ia stopniolwego procesu dosloiSowania s'ję t,radycH do w:spółezesllo1ści, dos,tarcze:ni,e ,danych dla teoCJlr'i,i przemian ~p()łeczno-kultu,rowych. l Uniw·ersylet Bielfuta Wrrocławski Boleslawa W.rocław il'979 *' KUREK Jlan, Obrzędowość ,doroczna i rodz.inna we wsia'ch Besu<;,idu Sląslk,iego. P,romotor: pr·of. dr Z. Scikolewicz. Celem pracy joest ·próba OIpi·sa.ruiaprocesu oibrzędowego ·i ukaz·ania jego !Stlałego schematu (wzoru struktur.alnego), obow·iąz.ując·ergo w większoścli 'obrzędów a wyprowadizonego z analizy 'Cl!brzędowości dorocznej .j .rodzinnej. Zgodnie z zas'adami stru.ktura1neg,o Po&tępowa'nia badawczego, autor dąży do wyodrrębni,enia z całej akcji obrzędowej najmniejszej jednos1t:ki zonaeząc'ej, tzw. "zdarzenia obrzędowego", zaś .strukturę oblfzędu modeluje z cZlterech :stałych elementów, ·tzw. fa'z. Jedno• Uzupelnleni'a z lat poprzednich. �413 Kronika cześniepDdda'noana[i,zie wierzenia, opowl'escl, balj'ki, modlitwy i pieścr1Jioklreślające, najogóln,iej mówiąc, świa>iopo,gląd górail'i beslkidzkilch. Łączn.ie :z dz1ałaniam,i obrzędowymi, przekazy 'te sltanowią, ~danem aU1tolra, wielosystemowy 'i w,ielolP'o:z,iomowy te<kot ::Cl1iotyc:zny, w którym z,arkodowana jest ludowa wiedza o świecie i c:złowieku. Praca opiem&ię 'na wynikach badań aut'ora prowadzonych w Hesk1dz'ie S'ląlskim w latach 1970 - 1976 jak również na publirko'wanych ma'terialach opisowych odnoszących "iG do lalt'1898 - 1920, czyli do O'k'reslu IPoipr:zedzają2e:go na tym terenie istot ne zmiany ty:puekono,m'iczHego, polityc'Z'ne,go i adminils1t'ElcY'jn.ego. PRACE Un i w er s y t et HABILITACYJNE J a g ,j e l IQ iJs k i Kraków HJ80 * ZA:\IBRZYCKA-KUNACHOWICZ Anna, Zwyc,zajawe formy współżycia społeezneg'il, Studiu:n ws'i Ows'i,zc:ze na Slcl'''ku Opo1:skim, P,rzcrlmiotem za1:ntcre:s(}wania autoTk'i jest pro·blem kszitalto'wainia s,ię z'c\:sad w;;p61życia między ludźmi i jego przejawów ku:iturowyoh. W Oipracowaniu po·djęta zoiS't;t1apróba zweryfikoiwonia hip;)tezy. że n1e zaW'ize 'i nie wszędzie narastający naci-;k czynni'ków .po:zalokalllych mnsi zdominowaćinte@rujące dizli,ałania czynnilków Jokalnych, tym s,amym wywołując rO'Zlluźll'ienilc ,Qotychcz.a.so,wego współżyda w spDłeez!Io,ic: wiej'skiej. Micszikańcy wSii ,majclc o'd la't liczne i róź'noroid:ne Ik'olntalkty poz;l!I).ka1'l(' mogą poz,o,talwać zS'oibą w .z,alcżnościach mających ch:arkter brwały i unorm',)\\';r:Jy, kt6re Tealizują s,ię w olkreślonych kręgach s,połecznych. Należą do nich ;.;:reg' k rewniacze,.są.;iedzkiie. rówieśnic7Je mhJ>u:zieży, współpracujących go.spodarcz0, w.spó!:lic rpr,acujących za'f()bkowo 'i członlków zrzC'szeń. KaŻJdy iZ tych k'ręgów został opisany po,d kątem taikich cech jalk: mOitywy ,i zasa,dy doboru partner6w kontaktó\\'. liczehność iP:rirtneTów, charakter lko'l1'talk'iów (codz,iennc. o:dśviiętne), sytuacji ',\' jakich następuj,] oraz ich treśC'l. c\naLwjąc W7.0Ty zacholwaiJ obowiązujące w każ.dym .z krę,g6w przyjęto, że na \\islpÓłczesllY ich wyraz skbdająs,ię równieź treści uksz:taHowane w pnc'S'złości. Odwol;ll:', ,ię zate·m do nkładów istniejących wprze.szlcici za'równo w badanej .;polccz:""','; jak też po"::ukująr iln<rlo·g'i'iw publi'ko\i\'anych materiał:1ch z regionu Ślą~;":a 198Z Hy .swrd, Ubiór --.strój ;';'0's1iu111.Funkcjc odzienia w tradycyjnej .spolecz:.",ci wiejskiej w XJX \Ii. i w puczątkach XX wieku na obslzarze Polski. W pracy autor poprzez ukazanie ·twoL.;enia i zmiany funkcji ludovvcgo odzienia. próiJli,,' akazać przyczyny po-'.\".;tawani,;l 'w ok,rcślonych warunkach systemu symboliczneg", ;:H'ln;ącegoszcn'g istotnych fun:kc,i'i. który w zmienionych układach eko:lOmiczlh-'po!eczllych i p..sycholugicznych uległ ,daleko :i,dącej ,redukcji. Prac",;-;'kla,da się .: utcl'ech :rodziałów; w I przeds,taw.io;Jlo zalrys sianu badań na,d odzieniem ludowyn~ ~\. Pobce i wypunktowano te 'sJabości, które 'Sprawiają, że analizo funk~j:i odzienia "cit zabil'g'iem w wielu pun'ktach hipotetycznym. Rozdział II traktuie o gone.zie. :','zwoju ,i ,zn1ier;zchu .stroju Iudowog,o, przy czym najwięcej uwagi po'święcuno z;lgC\dnieni(]lm k;zta1tOlwania :s'ię Ha hisitolrycz.!1'o-spolecznego 11::1którym za,rY1sowano g\\'a1towny rozw6j a potum i 'upa,dok 'odzienia !]:udowego. Ro,z:dział II wY'PeJ, KAi\TOH • Uzupełnienia z lat poprzednich. �414 Kronika niły ro'Zwa.iJania na -temat .str>uk1tury funtkcj.i odzienia ludowego. SprL'CYN\WU:0 w nim pojęcia: ubiór, S'trój, k06itium a 'taiIde TO!ZJpatrywa.no'sytuacje ~poleczl.ne !p(Hiczas !którY'ch iUjmvniały się f.ulIltkcje odzienkl. Rozdział IV przynosi uwaigii ~1;a -temat 5U)OłecZl1egożycia otrodY'Cyjnej ;s,poł€cZiIlośe<i\,,"iejSlk.iejw <!<:'ontekściefunkC:')no"""ania odZJien'ia ,ludowego. U n iw e r s y t e t i m. A d am a M 'Ic ucie w i c z a Pozn<lń 1982 DZIĘGIEL Lesrz.eik, Wieś wsiPÓkzeSiIl€lgO KU1r.dY'stanu .iJraClkiegou .progu ,:1oJoQ'0rJllz.a.cji. Plfaca 'lirak'tuje o ,gos!p[)darce i życiu 'COdZiiennym ws!pólczes.nego chlo'pa Ku'r,dyjslkieg'o Regionu Autonomicznego w Iraku w m'omencie, kiedy na wieIŚ srlY'bko zaczęły ,doderać ludogo<dni,enia c~m,iZlacyjiIlJe i dobroby'tw wyniku ilfaekiej koniun:ktU1ry na.fto'wej 1<11;70-tych ora.z świadomej promocji gos[po,darczej tClgO ob;;zaru dokonywanej przez rząd z ;przyczY'n pol.itycZQlych. Hrzełamywanie się ,tu'udycyj,;Jych form bY'towanila i ich częścliowa co il'1ia,jmn.iejl!TIOdwnizacja ,iłustrorwanc są '::0 przyikŁa,dach z doz.iedziny !produkcji i kOll1:SiU'mpcji. Część l zawiera 'o.p.is geCJ;g.raficzny badanego 'O'bszaru GPf'Owincjc Arb;,:, Sulnja·· nija, Do huk), jego zaludnienie i hisltorię a takl.e język i ['(:l.igJię Iu.dnosc.; zamiesztkującej te 1eroClIly.Anal.iza dawnych .i współczes,nych struktur a<gu'a,rl1yc!:stallo<\\"i wprowadzeniie do częsCli II, w której ,a'UtOifukazał ro,lnictwo z punktu wi.dzenia wiesnialka 'kurdyjskiego i jeg'O zoa'g!fodę.Ta cZGŚć .pracy obejmuje Illa's'tępują(:l' dzialy: upr,awa l'oś!'in, chów zwierząt, dieta i wyżywienie w pf'occSlie przemi,an, zagroda wiej sika (plany, techniki budowlane, f!unkcja poszczególnych elemen1ó\\·.I. '.\'JlętTza domów mie'S,zumlnych i 'budowli ,i:nwent.al~sk,ich; Ubiór, .higcl1a i kosmc.ly:"a; Ręlwdz,ieło j handel; Tradycyjne wychowanie w ['odzinie 'kurdyjskiej i rol'a :;zkoJnictwa, sytuacja mężczyzny ,i kobiety w Zlm.i'ooiającej ,s'ię rzc'Czywisto'ści Jiraku pólrwcnego. MonOigrafia powyższa pows'tała w wyniiku badań terenowych auto'ra w 80 wsiach i miasteczkach, w Lrzech sezonach ba.da'w'Czych: 1977, 1978. 1980 a .ponarllio ,:1.<1 bazie liter<:ltury i ni,epubhkowanych eac.spC<1~tyz terenowych, Maria .Viewiadom.,i-;'J � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/49e584012d8995beecd99c4918497ba8.pdf 24c00669002c28c69a20c73112c48209 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1882 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1746 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1984 t.68 Description An account of the resource LUD 1984 t.68, s.415-422 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 6B, 19B4 VI. IN MEMORIAM KAZIMIERJA ZAWISTOWICZ-ADAMSKA (lB97 - 1984) Pogorzeb [pI'ofes.<Ju·Ka.oin.ie,ry Za wi;.s·towi,c.z-Ada.'mskicj odbył ,;;ię dwwua:s'l-ego 1ipca 19Bł T., prawie w ,sauno .połudJ]iJe. ad 'k1Uk,u wi IW Ladzi :pa.now:ały UiIJ3.ły i fala .g.o.rąca palralliŻJow.ala miesz,kaJ'tców odwy'ikłych ood 'u;pałÓ'w po ,d'1wgich tygodniaC1h ziunna·. Skupieni ma Sl-arym CmerJ]taJflz'Uodruchowo l&zuJka.liś.mycieruia li iyllko t.i, którym ceremon.iał wyznaczał miejsce bo1LSlkoot wa.r tej moguły, is'barl:iwy1.Twale w ,palących prom'ieniach słOIka. Pr.zySlzlo n3iS w ielu, nawet ba,r'liw wielu, mirmo 'uriolpÓ'w i upał·u. W olJ.'s.zalku ża~obnym Iprzewa1ia,Li jednalk lludziie 'S'ta["s,i i odoJjIf'z,ah, którzy prwkJroc.zyli już i9WOją smugę cienli,a ,i ,dla któ1rychCiZa.s !miał ~nlny M'ymiarr. Niie zabrakło też ll1a.s- o;sl(iaoi'l1oioch ,s'tuodentów Zmalrłej, z któlfymi m'irała zajęcia przed odej.ścioem na emery t lIirę. Byl<iśmy w tym ,grr'o:nie lS'lo.'iurrJikow,omłodz.i, a.le przecież i l1<l,szetwaHe s,lraclily już mlod~eńC1ZY owal!, [pOd OClZamuprzybyło nam zma'l's!zc:zek, a w·Lolsyn.ie rntiały już tej bairwy CO 17 .1:a,ttemu. I pewnie dlatego żarl śC'i'S'kał:serca, !bo $lkUIPieni na omenta,r.zuczuliośmy głęb<Jko, że 'Oto od s,zed,l Człowi,eok, który .był Śiw.ia,dJkie:ffiIlra;szej ornł{)ldo'Śclii że m'ier,zą'C poD ludz.ku, prwk,roczyJoiśorny j·uż połoIwę nasz.eg,o życia'. Pamiętam pierws'zy wy;kła,d z Pr<Jfesor Z,awoisoboowieoz-Ada;m.s!ką. 0Ja .1 ~'oik studiów w 19'62/63 r. przyjęto wtedy [pięć osób ,i 'j'uż ta rn.iewielka .liczba ll1iCll1'ZlUCała !k,am-era,!:ny,.l1lioeomiJ.,1 intymny r<Jodrl3Jj:kontaktów z owylkłado1wcą. Ka'te.dir.a Etnogrlafii mieśc.ił.a ,się w gmachu Bibli,orte'k!i Uniwc,rsytecokriej 'przy Izbiegu 'uEc Matejki i Na:·utowicza. Wykłady odbywały się w jedynej -sal,i wy,kłaldoweoj, zbyt przes'tronnej dl.a pięciuOIsób, ,a na wykładowcę czekaliśmy ,zwykle ow hoUu, który Isłużył nam zasza!tnię, !P<Jczeoka'!niq,i salę 'reklrca'cyjną. Co pewien C'ZUiS!ktoś :z nas za,giądał do bib 1'io.[eki zu:kłu,dowcj połqcz.onej 'z palk,o'joem a!sytentów i sipl'<1wdzał, C!ZY"Babci!a" już ,przyszła. Panią profesor Za'wi's'toiW'ic:z ~otarrslioSlwdenci ;na:zywa:h między :i'dbą .,Babcią" i s,zybko za·c·zęlJi.~my~'ch llaŚ<l,aJd:Olwać. W:koró'tce ,mieLiśmy olkaz1ję pfiZ.'ekonać s'ię, że "Ba:bc.i:a", w6wc·z,a;s w wieku 65 klit, miomo 'c.iężildch 'życiowych oprzeżyć i naodwyręŻJolneg,o z,drlOwua, promi'eruiowała eoner,g-ią ii ·tJwó·rczymi pomysła,mi. Na <ten iP:er~zy wy<klad 7. na:mi :ze "Wstę,pu odo €ltno~nrfli.i' przYlS!Zła w slz,al1'ej gaTsoll1oce i białej blUzce. W tym okres·ie życ.ia nos,ila rzeczy białe, szare i czarne i ni,gdy nie widziałam Pal1Ji P,rofes'o'r w Mlk'ni IW iin.Il1Yll11 Ikollo:l1z!e.M,iała barodzo dT<Jhną, 9rozUopłą, ptrawie dziew"C:zęcą Iigrurę -i pięklne siwe wło:sy 'o rmlecznej balrwie. Mówiła rvv-yraŹinie, jasulo, !ZatPewne osotarają'c :się, abyśmy Imorgl,i z te~o poieTwslZe!go w życiu uniwC["sytecikiClg{) Iwykła.du wYl1lieść jak najwięcejkmzyśoi. P'amiiętam, słuchałam zachwyc'OII1a, że wszystko ·l1oz.umialaomi naldążyłam z no'towiClll'1lierrn. Po:tem bylo tych 'kontalktÓ'W corraz więcej. DOiSrzływ)'lkłaody rz e1.:nQg,rof1iJi l~iPOłecleós'tw lPilC["w,Q'tnych,e1n:ografii Po.lsku, ellJnro.g,raJJiii Słowian O-lU!Z!Z 'tradycyjnej i wspók;z·e.sll1ej Ik'u.lltuTY1u-dowej. PieJ"'\V'szy eg,zamin ISlldardall1YIPr'zed P.mią Profes<JT w)'lpadł <:Ito1p'ier<J 00 III r. studiów., w s'emes>ta:'.zeziom<Jwym. Był to. egzamin rz etno.g'raiVi PolISki. Piani P·rofesoor miesum~a samotnie od -chw.Lli w<:!Oowieńs1lwa,za,]·edw.ic kilkauloaśC!i'emli.nui odlfO.giod ka'ted.ry, Wy,goooiej Jej był<J eg;zamMLowaoćiIllaiS'W 'domu, tym ball'd~iej, że 'Clg:zamimy c;lągnęły !Się ,dług<J, a Profesor !pytała nals odokłaodll1lie. O wyznaczonej godzinie 'nuci~kahśmy ·dzwonek przy drzwiaoh na paT,terze ,dormu l �416 ln Memoriam przy ,u1'iJCy BucZJka 30. ,prze.z długie lata 10'3·ok ll'<1zv",is'k,aloikator'k,i w,icoliała 1l,\ dcrzwiach ,urzędowa ,t.aibUic.z.ka,inf.onmując'a, że wł,<tś;nie 'tutaj mi,eśd iS,ięOtdidJZilał Po~s.k!i'ego Towa:rzys'tw.a Ludoz.na'wczego. Prz.ekrac,zaliśmy IprÓ1g .j wchodzliliilmy do ni('wie~k.iego, pr:zytuM1Jie urządZOlne.gomiesz!kani<t, wYlpełni'onegomeblam.i z "Ładu", 'książkami li łudowymi śWlią!Jk1ami.Sia,dywaij,iśmy pnzy !I1liewielikiun bUJUTec.zku,ŚJW'iadOIrI'l.ipowagi 'ohw;iJli, ol~oun,T1i'eISltTemOWa!l1li. Pani Profesor uśmiechała slię. :zadav.:ala lPytania i oie:rlPlirwie clzek;<tła Q1clip'owliedz'i. Zwy'k']e po'tem wY\\1iązywala S'ię dłuższa nnrnowa 'i zdenerw'Oiwanic 7.:l1Jiikało bez śladu. Dziś żałuję, że lnie umiałam 'w~'edy ·Z tych rozl"nów więcej sk.o.rzystać. M:i,alam lliepowta'r.wJir:ą okazję, aby pytać Panią Profesor o żydc intelektualne WaTSzawy, a Jejs1udi'a w FriflJl,andiii i FrranCj,i,O wiel.kie IP(),silaoi'eIpolls:kiej nauki, z k:tó,rymi s,ię .styrkała. I:Ież IZ 'tych TOZlmów można byłoby wY'l1Jicść, ileż u'trwallić ... Pal1Ji P,rafc,so.r IZnała .za'ilnteTeiSOWaJli<tka:ż,deg;o z na's 'i dYSJkn~tl1<ie:starała <;;'ię nimi ISlteor'ować.Pamiętam jak w 1966 T. za:l>rała mn:ie, M"u'lio!G WiL~r.u'S:zclwsiką i Elę Król,iikowsiką do Zalko,panego n.asYlTliPo:zjum f'Olklorystycz.nc. Obrady toczyły 'srię w domu wczasQlwy:m ,Podhale", doo,koła byla piękna rn,roy.:na 'z.ima. Za'kopane pęka'lo o'dgo.ści, a Ina ina'S!Zym'syrn:p8zjum poj·a'\V1ia·łys,ię v.s{)by ·z.n,me ·nam z kklury 'i S'CCny. PiieJ'w~zy r·,ł\Z zobaezylam wówczalS Zofiię S()~arzową, MarynG Okęck<j-Br-omkową, Jadw.i,gę Hryni,ewic:c:ką i Jana Sztaudynge,ra. który cały CWi' pUnic przysłuchi""'al csię obroa,dolm. Na .owym :syn1p01zj'Urn S,pi'0I'a'IWsiG oczywlisc.ie '0 trI, G) jest. a eo nie jes't folklor-ern ;i Pani Pr-ofesor ZawJs.tc"W1iczwygłoIsila odczyt ;pod zna.mi€<nnym :tytułe!m "N:i'ep()lJ"o();zumieniai .propozycje", 'k'lóry wniósł 'luieco bodu IW rO'zr1amię\.n.ione głowy dy:slk1uta.ntów. Cało,ść mater:iałów -z tego il1Jte'resującClgo 5JpOJVkan.ia zamieścił p.olem "Teatr Ludowy". HekQ'oć jes'l'em w ZaikollXllnemi ,pr-zechod'zG uli( ą K(lśd u-sz1ki obok domu "Po,d'ha'le", przypominam sobie to sympozj·um i słyszę Jana Sztaudynger,a jaik iPoasumo'wał .zawli,łe 'dysputy jed'll'l tylko f.ra'szką: "Nic żądajcie od folkloru, by :był ja'kiegoś ;koloI'u". Wmi.m·ęu,pływu lat, po skończeniu :studiów widywałam P.cu",ią Profeso,r COlTa.zlTzadziej. ByJam tylko jedną ·ze 'sltu:dentok, która pOSizła wla:sną dr.o.gą. Pa'miętam jednaJk. ja/le Pa:ni Pn}f,esor ,eicszyła siG, k,iedy udał'o mi s,ię cnś o -el.no'gr,afii wydru'ko\\,nać lub :przeprowadz,ić z niąwywia-d. Nie .~zc'l.Gdzila m'i wó\vezas .słów .pełnych ser-decz,nośoi li c.jt:lpła. Os'ta'\.nl~a wlieJoka gab z udzil,alem .,Babei" odbyla slię ,we wrze~l1iu 1977 1'. z o-j,azji 50-llecia ,pracy ,neuJwwej Pa'ni Profesor. Zjechało wÓWCZ.:l',do Łodzi m:ló'stWi) przyj,lciół uczll1Jiów.i wspólpracowników. P,rofes,olr była w do-s'k,cmalcj [(H·mic. ~\'ZTcl~Iz,ona;śm·i,:ila .s.iQi .c'ies-zyla razc·m z nami. Os.ta'Lnie, n.a,pra wdę o.,;ta-\'l1:e w'''po.rn:nielloic Wi'lLe s.ię dla mnie 7. zupc!l1i-e janym, nieK'wnym n.i-kr.mu wyd:arZJeniem. v\' _zimie, po jubileus·z·u wralcalam :P(),cljąg:icm Z Warszawy. Wysiadłam o 22-g.iej na DwO'rc-u F',cbrycznym i lYJc!ubnie jak pozostali pa"ażc1'O'wic 's·złam .z trudem po ,ohlodz.o:nym chc'dn',k'u. UI·ice po'k.ry'le były dosj.(),Wnie jcd" ą tafią ·lo·du. Nagle wśród .palSażerów ,z'Ob.\czyłam I'rofC'''.()T Z·aw: stor,V'ic 7.. k·tóra ,nic mogąc u:tlrzyma,ć ,równ:owa,gi, :z,djęła buty 'i siąpała Ipol'u,d\zie w samych lyllko P81'1czHchach. Do'la,rłam do Niej, pomoglamsię ubrać ,i po-wuj.i. kurcccorwo tr;:ymając s,ję jedna odr.u~iej dOls:zły,;my do do·mu. Kiedy w 'dniu ;PCl'grzeou, 'w upaJny lj.pc,OiWYd'loiCl'lr·e,ktDr UJ\iiwC>l'-sy'letuLódz.k,iego wy,lic'zal :va.slugi :i 'odZinalczerui'a ZIma'rlej powiaŁo mi ~1agle t-amtym mrozem ,;pr,zed bt. Zobarc!zylam s't-alT<szą:pa.nią be,z tytułów naukowych. ls,ple'.l1d1XÓWi doo,tojeńs:vw. Wlidz'iałam rnaJoeń,ką, s.iwą kohietę, be.z'ra,dll'ą w s'wej !S-am-otno'sci. s1:oJącą w no'cy, :pośrodku wielk;ie,go miliasia w 'Pończochach ,na nblDd7Jo,nyrn chod!nli'ku. I .poczułam, że wła-śf!\ie v':1Jedy była mi bar-dw blilska. Mal[jor:ata Galicka-Jabłońska �In Memoriam MIROSŁAWA 417 [''ci KWIATKOWSKA-JASTRZĘBSKA Mg'!' :'''lirosława Jastrzębs,ka, zwana "Mirką" - pierwsza asystentka w Katedrze Etnografii i EtnoIcrgii w Lublinie nie żyje. Z Jej o,wbą wiążą się \"ispomnien.ia pienvszych powujennyc-h wysiłków i prac wokół C'tnografii KUL i UMCS, Polskiego Towarzystwa Ludozn<lwczego i mnóstwa organi'zacji typu rL'giona:!nego i muzealnego. UroclZOII,1 w 1921 r. w Gąbinie (PlocKie), ukol\czyla w ł93!J '!'. s.zkołę średnią w Warszawie i lu zastała Ją II WOjD::l świalowa. Po up'ldku p()wsta1nia znalazła siG w KrGżnicy pod Lublinem, a tuż po ł lą') r. zI1al,lzła zaIrudnienie w Związku MUZyKÓWw Lublinie Graz na Kato1iekim Uniwersytecie. Tu -rozpoczq!a studia na wyd.dale hUITl,1'Ilistycznym na :;ocjologi'i, ,\ po pienvs.zym roku studiów ,przeniosła siG JW U;VICS i rozpoczf;la .,;·tu'dia w Katedrze Etno·grafii. wówczo<; należącej () wydziału biologii nauki o ziem.i u:vrcs. Pll stud-iach w łalach 1946 -195ł r. uzy.-kała, niemal ja,ko pierwsza. d~'p/,m magi,stra elnografii. Miro'sława była jedną z pierwszych muich studentek. \\'y:óżl1iała siG ogro!TIn'l pilnością, pracowitością i zdolnuściami; skromna i uczynl\C,;)ył,] przcz w ..;zyslkich bardzo lubiana i te cechy dominowaly w ,Jej charakte:'c' ·~o :{OI\C~1. \V ukresie 19·j(j r. rozpoczyna swoją dzialalllość w PolSKim Towarzy'·. ,"iv Ludozn<.lwczym, bierze udzi.,l! w trudnej pracy uporządkowania bibhotok-i To'.\'",':·zyst\va. wywiez.ioHej w latach wojny ze Lwowa do Krakowa i lam porzuc',;l~·. w nieład.zie i zlli"zczcn'i-u w okre.sie wojny, aby - z kolt'i znależć się w LU8:;':":e. gdzil' w żmud.llcj bezillteresownej pracy z udziałem w;;zy:;tkich niemal słuch,.'~'2Y i pracowników naukowych w Ka.te-drze oraz wszystkich lubelskich e;no;;'·,.:·ów zosIala uporządkowana. W pracy tej, a 'zwłaszcza w pracy nad,'katalogo''''~:''':-~~Jll biblioteki - oddała wielkie usługi, w ten s'pu.,ob zaliczyć J'l trzeba do pie:·"'.-.zydl i niezapomnianych członków Towarzystwa i katedry c-tno.grafii KUL i L'.I\1CS. Nic sposób pominąć również w tym miejscu mgr. Józefa Jastrzebskiego, Jej :':','eża, bqdącego ro\vnież w (}wym czasie ,n.a studiach w Lublinie. Po 1957 r. pr zell o";'i s'iG Mirosław,] wraz z mGżem ,do pracy zawodowej ,\. ,,:,,<1raktel'ze et!wgra,fa w Muzeum w Toma's'zowie Ma.zowieckim i tu opiekuje siG b;'::Jl~joteką i .zbiorami muzeum 'przyro>dJn'iczego. a w '196!J r. uzyskuje tytuł ku,'~-:'.o:za. Okres tell, lo uk-re'S gromadzell'ia biblio·leki i prawidłowej inwenta·ryzacji zabytJ].:ów o·raz groma.dzcnie l'kspIHlatówetno'gQ'a£>icznych. Było tu możliwe dzięki wy"',:,,ietmu us<połecZlnieniu Obojga małżol1lków ol entuzja.s1ycznej współpracy z towany< '.','dmi regionalnym,i oraz młodzieżą regionu Rawy Ma'zowicc'kiej, Brzezhn 'i 0P'k:l.:;1<1. Przcz ,wiele łat Mirooslawa prowaoz,i1a S'tudium regionałne przy :vIuz("Um - '''''y27 Lud, t, LXVII[ �418 In Memoriam gla ..-';Ld!a 10. odczyty. PraCOW<lhl Spóldz.ie'lni ·pc;;ka,:r.y. ·~·,tycioCcz.ki dla ~l.,kól 'harcen=1.\\'a Wl\Lt' 1':-<1-(':y :\Tazowiecikiej. Ten glębOiko reg:ionu typu .Ją auża Kom.isji oraz Ludof\vych w Q<ipo;wicdnich .pny Trybul~alS'k'il11, pf'<u:y. .i badawczych i Byla jest zlącz:oJlych świetla.Il)'lITl w Toma,sz,o'\\".;c OpUC:7Jb:e. [·ego :Vla.z-ow.ieek,wn . -- Wyooiak Kultu-ry \\' ,pracy i SI:luki d7Ji;Wlll:gH. ż·e byLI zmal·.jej2-l pr.acy ·.V lej .z-o.s'lala leż przcwod:,i- X1982 et!llografa Urzędu \\'yrói,IlIin'na obok 1' .. ;z etnogu·,a.f.ią zdiu·mi·cw<i h"gaciwo pnzYlkła<dem w Ri,wie orgallL.lz.aejaeil i ;;:towm·,zyszCll. nic więt: ;~L'q,r;o- ezlo::;·;:'·:I'. f'JT.fll Lyd'<1 :ku i IUl' T·.vego tetl11'atyki wieloma oidZlI1>aozeniami i :pochwalami. W życ.iorysieś,p. Mi:roslawy Ja;strzębslkciJej, lla'..:iko'wych w Ikonta;k l placówek s\\ll()jej Artystyezll'o-EJtnogll',l'f'ic:znej Wo.j·e·.vó·dz:kieg:o w PioiI:kov.',ie .d'o \\riel-u żywy e:nl'I'g-ia :: ukochanie 'lk~Y·,\·l~ym AT'tys'lycznt~go J·e.i u~nożhwlal ':-e..g") i ..d.-(>·.\·a'l~zY,~7.e(l byla ';,{Ól"cgo I •.udnwego Twórców T.rybu1nals1kim cechclwał.a T'\V·P - .~to'~·un{.~h::!.\'hrosJawy Mazowsza Stow:ar.zyszenie Plot'nk'owic .czącą Rękodzil'l'a ~połecz-ny IpJd-zach. co: ::1Po!L"czr~ic w :pr·ac 'x'''ipół- ['ol"m wc w,~pók/.l''''lym żydu. Cześć Jej pamięci J. G. WYK.\Z WAŻNIEJSZYCH PRAC ETNOGRAFICZNYCH M. OPRACOWAŁ MGR JOZEF JASTRZĘBSKI S;Y"'I:o:danie .:: prac w bibliotece l. XXXIX, 1952, s. 532 - 536. Polskiego Towar.::ystw[l .J ASTRZĘBSKIEJ Ludu:nawc:cf/IJ, "Lud" 1961 Wrri.::blj zabwgi z magiczne ..U}'~:ci:ic Studia Ci.;;£:.:nle ,.Lo:iz,:-:ie Studia "P!·c,.ce i i wigilijnym niektórych 1962 wsiach Ma terialy pow. :\Iuzeum r 9 - powiecie brze::iiLskim br:c:i7"tsl;ief/o . i rawskie:·/f). lJ)Joc:y liski m, .,Lódzkic 1965 ::wiq:ane la:nowskie okresem Areheolog.icl.llcgo BrZeZiiJ'Fkie, T w t. IV, 1»62, s. 199 - 202. 1964 :: Herodami w pow. br:e:ii!skim l. VI. 196-+, s. 185 - 193. wier:'enia E'.:'·'g'l'aficz.na" w Etnograficznc" 7.'J.'",c:aj chodzenia d:,,; S·.ll·ograficzt1c" z dniem l. Ill, 1961, s, 79 - 93. Etnograficzne' scodrokach po Z'.I:')c:aje związane 1965,s. oj wC:CSllCfjO Etnograflezllcg.o St,u- (/:zecil"IS1(llO, w Lodzi Ser:a 137 - 167. 1972 Ha'.,:s'=ie 197:2. " - (Twórcy lttdowi łódzkiej), "Lódzkie Stud-La Etllografit:z'l1c" t. XIV, 67 - 76. Br :i':ińskie (Twórcy XI\-. '. 77 - 8·1. Tu:i)rc:ość pox. :ierni i d:ialalność Rawa ludowi Jó:efy lVhlz., Toma;;'zów .ziemi Siwek, Mal.. S'S. lód:kicj), tkac:ki "Łó·dzkic i wycinankarki Studia Etllograficznc" ludowe'; : Zako.':;ciela 20, ['yeo 15. 1977 S:tuka ludowa wojewód:twa piotrkowskiego (Katalog wy.s'tawy). Piotr.ków Tryb-u- J1a:,<I~: 1977, 5:5. 16. Konkurs s:tuki Etn"gTaficZil1c" lltdowej t. XX, wojewód.:twa 1978, 5. 167 - 169. piotrkowskiego 1976 - 1977, "Łódz:,kJe Studia l. �/ In Memoriam 419 o :'II. Jas'lr:.t;b.skiej pi,sG! J. P. Deko;,v<s: \V ,utyku!ach: JÓ2c1 i !\Iiroslawa Ja,~/ r~ębscy, laureaci nUfjrody Województwo Lód:kiefjo u: 19, I r., •.Łód'l:~.i.e StUiCE" Et.nograficzne" t. XV, l!l73, s, 139 - 141. No/V bi()rJTafic~ne pracowników lód~kieuo o,~r0(lk(l <:tno(Jra.fic.: neuo, .,Łó(hj,:i,e Stud:<l Etr,ogr<l1'iczne" l. XV!!, H175, S, '27·28, \\"pomnienie o M, Ja'strzt;bskiej opubliko\I'ał R. Kotew:cz, I'v1u~eun, bylo Ich ]Jieru,,,:ym domem. "Włókna Sz'tuc,zne" ,pis,mo Za'ldadó\l' Włókien C)-,emiczmyx:h .Chemitex-Wisto/ll" Nr 16.'17, Tom,l':;zów Mazowiecki 20 Xll 19.82,s, 5. Za pracę społecaną M. Ja:it.rzębska utrzymała liczne pod7.'iękowa~li" : oypln;ny ~owarzystw oraz l'l><;ortowych władz lokalnych ,j 'wojc\\'ó,dz:..;i.ch, a tai<"Jl' j,;s~y zawicrające wyrazy u.zJwnia i ,po·dziękowa,ll.i.a jak: Dyplom HO:l():'I)WYCent:'al~;e,j Komi,,;: Koordynacyjnej ·do S'praw Upo\V'sz.echniarr:a Kultury p,'zy :Y1i·nio'tr"l.t:Kultury l Sztuki za 7.a,;łu.g,iw 'r<lZWOjUspołecznego uew'stnict'waw ~uJturze ~ 19" :' .. dyplomy hOllorowe Ministra Kul,tury i 51,tuki za o,.;iąg:liQcia \\' Up')w~ze:::h!l'a:,:'..l kullU]'y uzyskiwanc IV latach 1976, 1979. POlZa tym wraz z m~żern otrzymaia x unl r. wysQ,ką lKl.grodc: Województwa Łódzkiego za upow.;zechn:';ulic twó,CZl}~c': ludc,wej. Pos'iadała od7..naczcnia: Ho'n(Jirowa Opzna,ka 'IVojewództwa Łódz:":cCś" (1971), Srcbl'lla Odznaka za OpickQ 11<ld Zabytkami (1975L Odzml:sa Zasłuż();;;~'go Działa, cza Kultury (1975). Złota Odzna,ka za Opiekę nad Zabyt.:';arni lł977), Odznaka za Z;,;:tugi dla Wojc\\'ództwa Piotrowskiegq (l9,;"91. Złoty K:'zyż Zasług: 'H·~Wl. ,JULIAN HA:\lVLA H)33 - 1983 :-Ja zebraniu ogólnym cz!on:kowie Od· ci.zi'llu PTL w M~z<lOie Dolnej,odbylym '.1' dniu 22, Ol. Ul8-t L. minutą ciszy uczciliśmy pamięć zmarłeg'O 17 grudnia 1983 .' prezesa lHl:iZego Oddziału m,gra Juliana Hanuli, oraz poświęciliśmy część zebrania 'na \\'."pomnien'iC' p'Jśrniert'll.e o :'\':n, Gdy w czerwcu 1'9831', na zebrani,'..l 0gó!nyrn żegnał ~ię z nami, na pt:WJlll :-Ji,;'; t z !la,:i nie przypu.szczał, że było to pożegn.anie faktyczne i O:it<lteczne, Mia! przeci('ż dopiero 50 la t i wiele planó\v n;l przyszłość, Musial tylko poddać sir; ')pl'r:lcj i za.sta wek .;ercowych l w tym celu miał uclać .sit; na obserwację przed ::~1bicgiem do kll:1iki. Prawda jednak O'kazala się ba·rdziej o;':r'..ltlla, Umarl z:lIed'wit: IV fi miesięcy póżniej, Ale pamięć () \ii.m pozosta·nie 'A'~ród !las żywych, gdyż zgodnie ze .<łnwam·i Horacegl) - ,,!lO!l om'n..is moriar", Zmarły żyć będzie w dziele doko!lanym p~zez siebie za życia, wewspomnieni:1ch wychowanków w .szkok : w drUZ\'llie !1aree'l'Slkiej, w~'ród rzl'S'zy mło,doeiall1ych i do'rosłych turystów i \vędrowców zrze27· �420 In Memoriam .'iwnych w PTTK, a ,talkże wśród iczlonków Oddzjału PTL w Msz.anie Dolnej, którego człol1Jkliembył Old }ut~go 1972 L, a prerzes,em - lod' paź.dziernika 1931 r. Ju:lan Hanula UJrodzH IS.ię3. 06. ,19133r. w W'o1:iSklrzydlallsikiej w rndzllll'ie chłopskiej. W 1940 Il'CJfZ!I)(}czą'ł ,naulkę w IszJko,lecpO\w:slz;(~chnej w Woli SkrzydLC\i~sJkiej,a po jej uikolwz'en.iu w 1945 'I'. 'Ws'tąpił do pryw,C\'tnego gimnazjum w Szczyrzycu. TuU'kollczy! IX klasę w 1949 r. Dalszą naukę musiał przerwać z powodu trudnych warUllków m,ater'iaJnych w ro.ci'zilnie. Już w gimnazjum w kwietniu H}47 I'. wstępuje do ZHP. a w marcu 1949 r. do Związku Młodzieży Polskied. Plnz,ez ;) miesjęcy Ul50 r, pnaco!\wl! '\v GS "Sam'op<YmO\cChłOjpslk'a" w SkrzyidI:nej, rówiDoc'z,eśnie pełni! funkcjt; przewodniczącego Ko!a ZMP w WoE Skrzydlańsiki'ej, a póź.niej - przewodniczącego Zarządu Gmiin!lego ZMP w Sikrz)'1dJ!nej. Od września 1950 II'. do lutego 1951 ['o odbywa! szko,lenic w Szkole Organizacyjnej ZMP w Krr-aikowi,e,apo jej UlkOtlclzeniu,w marc'u 1951 2Os'1a!Isikierowany do pl"acy na 'sltwnolWillslku rk,ierowniika ¥l)'1działu SzikOilno-HarcClI1S1kiegoZ,trządu Pow. ZMP w OlkU's'~u. We Iwrz'eśniu 11951r. wstąpi! do PZPR. Od kwietnia 1953 T. przenió,;ł s'ię do pIracy w Z<tr<zą;dziePow. ZMP w Limanowej jako instruktor Wydziału Szrkolno-Ha,rcerskiego. \V.styezniu 1954 II'. podjął pmcę w S~ole Podst. ,nr2 iW Kas'iJllce Małej najpierw jalko .przeW'Odn:DkOrgani-nacj'i Ha['cers!kiej, a później na.uczyC"iel. W 1953 I'. ro,zlPoczął nalukę 's)'1sltem€lmIzaoclznym rw Liceum Pedagogicznym w Sta:rY'm Sączu, kOl1cząc ją 'egz,aminem dOijrzałośC'i 'w LiIPcU1956 To W tY'mże jeszcze ;roku To'zpoczął nauJkę w Zaocznym SitwdLium NauczyC'1elslkim ne. filologi:ipOibikiej w Krakowie. W czasje ,pracy w Ka,sin:c,e Małej pełnił Ipm.ez 11 lat fumikcję .sek,retarza POP PZPR i przez ;2 kadencje - I'adrnego Gromadzk,tej R,tdy ~arodowej. Z dniem 8 lutegJo 1~65 r. 'Został u['lolpowany :do pracy w a!dminisirac}i ja,ko przewodnkzący PrezY'dium GRN w M;s'zan'i,eDoiln€lj. F'ul]kcję tę pełnił do końca 1'!-l68r. Od 'stycznia do końcIa s'ierpruila 1969 ['o pIT'acOiwał,jaiko s'ek're1::wl'zPow, ZwiązJku Kółek RolniC'zych w Li,manowej Od wrlześn.ia 196,9 II'. wród,ł do pracy w ISJziko,lnic<i\vie, pełniąc ,do 9. la. 197Z I'. 'obow,iązlk'i ikierown:iJka Szik'oły PodsJt. w Rabie Ni,żnej. aod 10. 10. 1972 r. Ipmcuje jako inaUlc,zyciel'w !t'ejże szlko:le aż do prvedwczesnej śmierDi. Od .llts'toiPaJda1975 ,r. \'do15 lutego ,1976 T.uczęszczał na kurs ,przygntolwawczy fHolo,gii [)oll!slk:i1ej w Nowym Sączu, la na,s!tępni,e ,wstał przyjęty do WSP - filologha polslka w K['alk'Owie. Studia ukońc:zył ,dyp1oomem:ma'gi.s'iers,kim26, 06.19.31 ,I'. Z ,pralcą halrcerslką !nlie 'rozistawał ISJi'ęm,ig,dy. Jako Druh Harcmist.rz PRL !pełnil fU'11lkcjęinstruk!bora iZHP prowadząc 77 DH, a :później 14 DB: 'im. Solarza w Rlalbie Niżnej, Był wielo:klr'atnym człornlkiem Raldy HUfca, członkiem ChOlrąg,v.ianej Komisji Rewiz)'1jnej, a pm.ed:e w.szYlstlklilm- d[,użY'noiwym. Bra! za'wsze udział w ak'cj~ letniej. Był Wlzorrowym wy,chowawcą ha['cerslki;ch poikolell :i ich 11lajbliź..szYIll1 przyjacielem. Rada Hu:fcla GOlrezańskiiego Lim. Władyls'ła.wa O~kanJa w Mszanie Do,lnej ze śmierdą DI1uha HaTcmisltrm Juliiana Hanuli poniosla niepowetowaną 's'tratę. Już w Kasince Małej spędzał swoje woilne chwile z mołdzlic..'!Żą,organizując tealt'r ,amatO'rskJii,a póż:niJej - w ThalooeNi'ŻJlej wędrując z dziećmi ,i dorosłymi po Beskidach ,i liJnny,ch ,górralch jaik'o prz.ewOidniJk PTTK. ,p,roWJardziłstanice harcersild:e dla :dzieci wiejsIkiich !w KlralkQwie ora,z obozy wędrowne. Do PTTK nale~ał od ['olku 1960. Był barr-dizoalktywnym jeig'0 czl)(JTIikiiem, Brał udział w pracach Z,amądu PTTK w Ra:bce-Zdr,oju. / �421 Założył przy Sz.kole P.odst. \'1 Rabie N.iiŻnej Młodzieżowe Kolo Turr-ysltyczne. Organizował liczIle wyc'ieczki pie:srze i autoikarr'«Jowez 'mlodzie·żą, alby z<J!pozlnaćjel z pięknem naszego re.gionu. Koło ml<J,ctz.ieżowe w Rab.ie Niżnej z·dobylo w lalach 1978- 79 - 80 z.\ 'Udz:iał \\7 rajd'zie Trybo'W>lk:i-ejpucharr- prZJcchodni .na wł.asność. Założył ~eż .przy szkole seik{;ję :koła.rSJką. W 1l'97'2II'. u:k~)ńC'.z.ył ikuI's p;r,z,ewodnllków gÓJ',:kich. Jako przcwOidU1'ilk:pracował w Od:c1z,iaąeRabcz.ań.sikim, ·op.rowadzał mlodz.ie·ż i stairszycrh po tutejszym regi()lnie. Poma,gał rÓ'V.':r1:ież 'IN sZiko.Jeniruprzyszłych 'i\de:ptów, klórzy chcieoJ-iuzy;;;kać .,oLopidJ prz.ewoduika. Sam zdobył Złotą Odznakę GÓr~ką. Za swoje pr:J{;ell'trzymał od Za'rządu Złotą Odznarkę PTTK. Jc@o o,dejś(;lie O'k~'yło żalrJbą Oddział Rabczar\ski. Od ,rOiku 1954 lIu.Ieżał J1'i'!"pJ',zerwan,iedo Związku Na'Uczyciełsllwa Po'b,k,iego. Po o,kre"i-c zawieszenia dzialalrności orga'ni:zacj.i po,djął pracę w g'I'upiemlnżycielskiej ZNP. W zeb-ra\li,u wybo.rczym reaktywOJwaneg'o Związku już lnie mó,gł wziąć udziału, chociaż burdzo inlere,ował slię je·go pos'lępami. Kol. JuJiwJ Hanu,la wstąpił w poc,zet członków Oclid'Z,iał'UPTL \V IV!s:l\anj,eDolnej w lUllym 19n r. WYikazywał z a,i:nteres,OIWan-iedia.ieklOll,og.ią. W lat,\'ch 1974 - 75 pisalprollorkoly zebor:u\ czlonków Oddziału. Wdlniu 8. 06. 1975 II'. na posze'fZo:Jym zebrani'u-sesji :1<tulkowej ,ku uczc,z:eniu ~'{)cznicy WI. Orkana wygl'Orsił Tefeu'at pL "Ubra-z wsi podgo'l'czar'lSk iej pod k()łn'iet: u'bie-gle.go wieku i proj€'klly reformy usw'<Jju rolJll.'go w twórcz:r,;ci Wl. OJ"kana". V.; dni,u 24. 11. 1980 I'. ,pl"zed-s1t<\>\vił ..Współczesnekierunki etllog,rafii", :W. 09.1982 To wygla.-.ił referat pt. "Pisa'rs.hvo lu.dowedo I wojny światowej". l W dnilu 4. 10. ł981 L mgr Julian Hanula .z·ostaje wybrany pnezesem Oddz'iału PTL w M,zanic Dolncj. Na zehraniu w dniu 21. 11. 19,&2II'. wygł,asza slowo wstępne o 35-1ec,iu pow.starnja Oddz,ialu PTL 'w M·s7.ćlnie Dolnej, iPO'dikreślając zaslu-gi zalożycieli Oddóa]u: dr,] Sebas,tiana Fhz,aka i mg'w Piotra KaJecl:J,ka - d-oltychczasowych i zmarłych już prezesów Odd:z.ialu. Nies·poid'z,iewar.,1.emło,dy prell'S sam zaJHda na POW<1'Żllą chol'obG ser.ca. Na zeb'l'a.ni'u w dini'll 26 czerwca 1983 T. dzię·kuje wszystkim członkom za współpracG, sc'k·n.'tarce - za 'prowadzenie właśC'i~v;ie Oddziału, Sika'l',bl1ikow.i - za jego trud. w zbieraniu <;Ikładek. Wszyscy zebrani wyczuj'i, że preze" 7('gna się z czl<Jllkami Oddziału. \\' ze':lraniach odbytych w dniach: 25 wrzcśnia i 20 listopada 1983 Toku nic bierze już udzialu, czuje "i<; ba,rdzo ,.laby. Zdoł<1l je",zcze napi-sać Jist do członków, który sekrelarka odcz.yt:l!a zebranym. Obecni ze swej strony wystosowali .pismo d,o prezesa ze ,lr}wami oluchy i nad.ziei na 'rychłe ponowne spotkanie. Zmarł w dniu 17. 12. 1983 r. do ostat.ka wykazując zainteresoQwanie pracami, w których już nic mó-gl uczestniczyć. Je'S-zc'z.ew dniu 16.12. 1983 ł'. pToslił ż(}n~ v przekazanie mu informacji o aktu.a,IJnych wydarzeniach ·dnia z żyda organiz,\cji związkowej. Nazaj utrz rano już nie żył. Mgr Julian Hallula posiadal na'stępujące odZllaczenia (wg dat otrzymania): Odznaka Tys,iąclecJa. Odzmaka - X lat w Służbie Narodu, Knyż za Zasługi dla ZHP, - 1974 1'., Srebr1JY K'l'zyż Zasługi - 1976 'r., Zasłużony w Pra-cy PTTK ~~"śród Młod7Jcży - 1978 r .. Zlot.\ Odznaka 'Za Zasług:i dla Woj. Nowo·:;ąd:ec'.kiego - 19,8 L, Srebrna Odznaka ,. Zasłużony Dz.iał,acz Turystyki - 1978 r., Dyplom Harcmislrza Pol soki Ludowej - l!J79 r., Złoty Krzyż Zasłu'gi - 1983 r. Antnnina Lubecka �422 ALEKSANDER OLESZCZUK H900 - 1933) Ul-odzn:ny 22.VIIL1900 II'. we .w.-;:i.Kolembrody U'la Lubc!,-;z:czyżnue, v; 1-. 1937 U-k'llliczył Studium Sekc.}i Spolec:Zlnu-o.świaitowej WWP ·w Warszawie, Ig,dzie ćwic.zenta z z·akr·e-,u eit."1og-ratitiodbywa" pod kiLerun1kiBm '!)J';of. St. POl1lia'to'Ws:k~eg'n. W o·kre"'ie 19,27 - 19·:39 Inauczyciel \\. ,póllllo:)ll-ej LubelSizczyźnie. Po z<llkończcniu 11 wojny :rmuczycue'! szkól zawodorwych w Gdiu'rsku-Ohwie, a .nals't~pl1Jie"łi Parcze\-vi-c. \V czal;;ic swojej wieloletn:iej pra,cy nauc'zycie!s'k,i:cj z ,{),g'!'OImn,j pasją popularyzowaI wiedzę o region,ie pn. Lubelszczyzny i PodIasi'l. Jego szczególnc zain [ere-o'wlenia to 'Pi·eśl~.i'i illwzyka lu-dtm¥a. Rea~IiJzo'W".'łje poprzez ong:ani:zo!w,wIie .zc:s.po·łów .pil.'Sli i tańca ludolwe.glo w s.zjkołach oraz Izb-ieraulIi,cma'tcria!ów \V terc.nie. O,publiko\\··al '\\i.ie1e'cel1lnych opora.cowat} z dZJiedvi:ny fol.kł'()ru Pod!a;:lia. M. illl. na wym.ienieni~?a,;ługlu:ją -ta:k'i:epo:zycje jalk: Zboże ·i chleb w obrzędach i:wyc:ajach na Pod[asil( 011az Pieśni ludowe z Podlasia wydialnepl'ze.z PTL w rOiku 1951 j-aik{)jeden z aumefóW Arc!ui,wum EVno,grafi;c:weg,o "PTL". AI·okl;;ander Oleszczulk by! ",":iclolet.nim i aktY\V'Dym członkiem Oddziału PTL w LubDiln,ie. K.M. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/36adb8d5f9e541f46c450b6672ee79bd.pdf bf5aa190a21316e0fbbdbee8c7a642b1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1883 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1747 Title A name given to the resource Spisy treści / LUD 1984 t.68 Description An account of the resource LUD 1984 t.68, s.423-428 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Spis treści T. STUDIA Jean-Fra:nl;oi.' Go ..;.'3 i a u x, Etnologicz!le dwobtosci Francji ' BarbarCl L c Ś, Religia i jej symbole Katarzyna K a n i o \V S k n, Tradycja metodo.logiczna powojennej etnografi! p(~bkiej a ewolucjonizm Hanna C z e r w i ń s k a, Cza . ; świcltcczny w tradycyjnej ku.Jturze ludowej A'ndrzcj R o m a n o w . ; k i, Indianie Nawaho jako przykjad intensywnej adaptacji kultuf'.lIvcj II. ARTYKUŁY 51 71 89 I ROZP!Ł<\WY K.Jrl..;tanty S y III o n o l e w i c z - S Y m mo n s, Między hi.'3toriozofią a naukami ~połecznymi - .'itudia porównawcze nad cywilizacj.ami w Stanach Zjednoczonych (1940 - 1[ł80) l\Leczy.'ilaw T r o jat'. Krtlcvipocg cst0l1.ski epos ludowy K.Jic S i !11 i c z i jew. Kobieta-h,ljduk w poezji ludowej Słowialn Południowych :Y'Jllizjusz C z u b a l a, O ludowym leczeniu gliną w Pobce R\',sz<1l'd K it n t o r. Etnograficzne badania polonijne. Rzeczywistość i propozycje I[L MATER[AŁY 3 15 121 139 165 181 197 I DYSKUSJE ""L'i,sa C z a r n o c k a. StoWc\l'zy~zl'nia mlodzieży wiejskiej na wsi ukr,lifJskiej \\' II połowic XłX w, - ,na poczqtku XX wieku L'anciszek S i e l i c k i. :\negdoty o narodowościach i wyznaniach w b, powiecie wilej-;,kim Wojciech S a d o w s k i, Rzeźba św. Antoniego od Maciejewskich jako symbol [o.sów prze~iedlellców zza Buga 3:cfan A I e k .sa 11 d r o w i c z, Noworoczne ,.wymiatanie biedy" w Chrzclchówku i okolicach Lc:on S k r z y p c z a k. Materiały do etnografii Chojna nad Wartą .\[ariu.sz B a u m a n n, Tradycja ..;zutka ludowa ludowa kultura art y;;tyczna 217 225 244 250 2'52 267 �424 Spis trdci IV. RECENZJA T,ijekoztato bibliografia " varo.'iok n~prajzi-'lntruV.llogiai kuLll~l'i~I!WZ ('·l'd. Z. Fcjo.s, P. Niedern1i.illel')J 1982 (R1):lzard I{(lłlto~') Bachtin. Dialog. J<;zyk. Literat·ma, 1!}83 (Wojciech BtLr:;zta) N. A. Begradze. Oczerki po agroetllografii Gruzji. 1!}82 (Edward l'ie/.ra:;:::ek) G. P. Snesariev, Chorezmskijc lL'gendy kak i"loczl\ik po i.'; t tll' ii rcligiznych kullow Srednej Azii, 1983 (Wojciech L)Jsiak) N. A. Lawol\en, Karel.'ikie Narodnyje z<lgadki. 19!12 (Wojci<'c!l L)JsIClk) . Ru.s:;kije epicze.;kije piesni Karelii. 1981 (Zbig1tiew /(lLbink) S. N. Azbelew, btCJ,rizm bylin i :;pecifik,\ folkl,)ra, 1982 (Wojl'iech L)Jsink) Narodnaja kultura i byl BeJarmau. Tezisy dokjadau. 1982 (FTCIIH'is:::<'k Sielick.i) Belaruski ;lwrodny teatr, 1983 (Frallci:;zek Sielicki) Legendy i padanni. 1983 (Francisz<'k Siclickil By.lg<lt'.;ki namdni pesni ;,;ybr<ln i ot bratja :vJ.iladinowi, 1981 (/\oil' Simic:ij<,w) Makedonski peczalbarski narodni PCS:li. 1979 ({(o/e Simic:::ijew) . Makedol1ski pe,'mi za narodno-o.'ilobodutelnata burba, 1980 (l";'oil' Si.miczijCl,v) Narodne pesmc makedonski Bugara, 1980 (Ko/e Simiczijew) . Momci,lo Zlatanović. Narodno pes'l1istwo .]uzne Si'bije, 19!1Z (l";:ole Simiczijew) HaLidża Krnjević, Ziv: pa! imp,.;psti iii o u..;menoj poczijj. \980 (Kok Simlczijew) (Ryszard Kantor) . Kantor) 2&2 28.) 235 288 290 292 2~3 296 2(11 293 302 ~lO;j 303 :31'; :jj5 :3l1 :318 3": 324 32':) 328 Wspomnienia () Ignacym Solarzu ..Chrzestnym", opr. Zona Micrzwił1ska-Szybka, 1983 (Ryswrd Kantor) . Janusz Zdeb:;ki, Cmentarz zaslużonych w ZakopclTlem. Przewodnik biograficzny, 1983 (Ryszard Kantor) Kapliczki, figury i krzyże przydrożne n,1 terenie diecezji tal'l1owskiej, 1983 (Witold 21.9 281 :312 Izabella Jost, O:iadnictwo kaszubskie w Ontario, 1983 (Rlls:::ard /{cl.lIlorl . Dzieje Polonii w Ameryce Ł'lCiń.'ikiej, 1983 (Ry:;zarLl Kantor) . Gabriel Brz<;k, Benedykt Dybowski - życie i dzido, 1981 (AI!/(Y/li l\.tLCZ]Jli.ski) Anna Łajming, Mlodość - W.spomnienia, 1980 (Antoni /{uczyliski) . Zbigniew Wójcik, Aleksander CZek<lIlOWs.ki.Szkice o ludziach. n<luce i pl'L'ygodzie na Syberii, 1982 (Antoni Kuczyński) . Ksi<;ga humoru ludowego, red. D. Simonides, 1981 (Władys/aw Henr/zel) Edward Kolodziej, Wychodźstwo zarobkowe z Polski 1918 - 1939. Studia nad polityką emigracyjną II Rzeczypospolitej, 1982 (Ryszard Kantor) W"pomnienia chłopów pow . ;tańców 1863 roku. opr. E. Kozłuw.'iki. 1983 (RlI:;zard 2,.) 2., :)00 .,Culture Populai-rc Alban<lisc" (Edward Piet raszek) Ion Vladutiu, Creatori contemporani din Romania, 1981 (Barbara 13azidieh) P.oI.,ko-rmyj~kie związki .'ipoleczno-kulluraJne na pi'zl'lomi(' XIX i XX wieku, 1980 (Antoni Kuczyński) Kazimierz Dopier.ala, A'dampol-Polonezkoy. Z dziejów Polaków \V Tureji. 1983 2i3 Przewoźny) 330 332 333 V, KRONIKA Jan Amost Smoler (Kazimierz Fedyk) Jubileu.,;z 50-lecia pracy naukowej dra Stanislawa ro~~ 335 Bla.'izczyka (Zbigniew To- ~ �425 Spis treści XII EUl'opej.-;ki Kongres Socjoiogii Wsi (Edward PietraszekJ Komisja F'uturologii Mi<;dzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych (Commission on Futurology IUAES) (Edward Pletraszek) . Sesja naukowa Ill. Orga'nizacje po1onijne a toż:.-;amość narodowa zbiorowości ernig'racyjnych (Ryszard KaiLlor) Seminarium nt. Charakter narodowy Polaków a różnice międzyzaborowe (Rysza rd Kantor) 349 3'51 354 20-1ecie SiKKT-PTT1K im. Wincentego Pola w Poznaniu (Adam Pol) Zydzi w Tarnowie - wy:;tawa muzeaina (Adam Bartosz) . Etnograficzne wystawy cza.'iowe w 1982 r. (lWOIUt Grze/akowska) Konferencje, zja;cdy i inne spolka~lia uwzględniające problematykę etllog.raficzn'l w 1981 r. (Gra::lIna Ewa Karpi7iska) . Sprawozdanie Zarządu Głównego PTL za ()kre.'i od IX/I982 do VIII/1983 {Antoni 347 Kucz1l1iski) 357 358 363 3'88 391 Protokól z 59 Walnego Zgromadzenia Delegatów P11L. Łańcut, 9. - 11. IX. 1983 1'. (A. J. Gerlach-Ktodnickal Uchwała 59 WZD PTL Wykaz zagranicznych dziel zwartych Biblioteki P~L we Wr·ocławiu za lata 1981- 1933 (A J. Gerlach-KŁodnickal ~Iagi~teria, doktoraty i habilitacje z zakre.-;u etnogmfii (Maria Niewiadomska) VII. IN 398 101 402 405 l'vLEMoORIAJvl Kazimiera Zawistowicz-Adamska (MaŁgorzata Miroslawa Kwiatkowska-Jastrzębska (J. G.) Julian Ranula (Antonina Lubecka) Aleksander Ole.>nczuk (K. M.) GoUcka-Jablo'ńskal 415 417 419 4122 �Contents I. STUDIES Jeall-FTaJ1~ois G o c; s i a u x, Ethnological Duality rYf FTance Barbara L e ś, Religion and Its Symbols Katarzyna K a n i o w s k a, Methodological TradHion of the Post-War Polish Ethnography and Evolut.ionism Hanna C z e r w i il s k a, Holiday Time in Traditional Folk Culture A,ndrzej R o m a n o w ski. :'olavajo Indians a>' an Example ()f Il1'terhive Cul,turaI Adapta1ion II. ARTICLES, MATERIALS. 51 7l ag PAPERS K(YrJstanty S y m o n o I e w i c z - S Ym m o n s, Between the Philo.sophy oj' Historyand Social Science,;, Comparative Studie,; on Civilisation." dl the United States (HJ40 - HJ80J Mieczysław T r o j ,a !l, Kalevipoeg ~ an E"tcmian Folk Ep(.lI' . Kole S i m i c z i j e w, A Women-Haidukin Folk Podry ol' Southern Sla\'s165 Dionizju.sz C z u b a I a, On a Clay Folk Treatment in Poland Ry,;zard K a n t o r. Ethnographic Research on Poli,;h EmigJ'<lnb, Fact:- ;end Propositions Ill. 3 15 121 139 181 197 DISCUSSIONS L,I1'!:,a C z a l' n o c k a. A.c;,,;ociation.c;of V!ll,lge- Youth in the Country ol CkraitlL' in the Sec(md Part of the 19th Century ,wd ,It the Begirl'li!lg 'If the 20th Century Franelszek S i e l i c ki. Anecdotes on N,\tionalitie,; and Cn·pcL; iiI Ihe Former Wilejka County Wojciech Sad()w.-;ki. St. Antoniu.-;-Sculp1ure. fl'llm 1hl' Family .,,1' :Ylacie'jL'\\'l.Ski a.-; a Lot Symbol D[ PCL;(H1.-;Di.splacl'd from B"!lillCj Uw Bug River Stl'f,lIl A,le k,; CI 11 d l' I) w i c z, :'olL'WYear', .,Di...;tl'C.,,-Sw(·('pillg" .ll Chl'Zq("J<J\vki) a!ld the :'oleighbourhl)od Leoll S k r z y p c z ak. Materiab for Ethnography of Chojna ,Ii :hc \Varta River :YIariu"z B a u m,) n n. Tradition - Folk, :\rt - F'1)lk" /'\1'ti..;{](' Cu11ure 21, 22.'> 2-104 250 ~,'>2 267 �427 Contel2.~ lV. fU:VIE\,A.'S bibliog.!"~lLa tI varo:-o;\. noprajli-an.tro;pol().g~c'ri ~:lllató~ah,)7. irl~d. rejós, P. ,\)il'c1vrmuiil'l"l, 1982 (Rus.:·(ll'c/ KantaT) Bachtin. Dialog. Jt;zy.k. Literatura, ElB i WOJcieciz lJur,,;:ln) N. A. Begradzl'. Oczerkipn ag·roetnO'graf,j.i Gru7;ji. 193:2 If:crward Pletras.:ekJ G. P. Sill'Sariev. CIHl!"l'zm.'·kijc logc'ndy kak i<toczni,k P') .>toriir'eHgiznyeh kultnw Srl'dlll'j ,\l.ii. 1~B3 (Wojciecli Łysia.k) N. A. Lawo1ll'n. Karehkie .Nilr(l-tinyjl' za.gadki. 1'1'82 (Wojciech Lysiakl Ru"k·ijc epiczcs'k ij,p piesn i Ka reli,i, 1981( Zhipniew K[lbiak)282 S. N. Azbell'w, Ist()'rizm bylill i ",pl'ci'fikil fnłklora, 1982 liVojciech L·ysiak). )I::lrodnilja kullura i nyt Belaru'-<au. Tezisy dokjadau, Hl82 (Francis:;ek SieTaje~()ztatu Z. !i.eki) 274 277 27'9 281 284 285 Belaruski narodny teatr. 198:l (Francis:d( Sielieki) LiC:gor1.dyi pildanni. 198:J (Francis:'ek Sielick!l Bylgarski nar,ndni pesni syl>rani ol bra-tja Miladinowi, 1~81 {Kole Sim"iczijew) Ma.kedoń,;'ki peczal'ba'rski narodni pesni. 1979 (Kole Simic:ijew) l\Iakedonski pesni Z;I narodno-o,;,lu'b(}dutelnala borba. 1980 (Kole S-imi.cz'Źjew) r\arodne pesme ma'kt'd0'l1ski Bugara, 1,9<,:0 \Kole Sim'ŹCzijew) .:vIfJ!11i<iloZla'tanović. Narodn0 pesnistwo JUŹllO SI'bije, 1982 (Kole Simic:.ijew) Hatidb Krnjević, Ziv.j pali-mpsesli j,!i mrncnoj pocziji, 1980 (Kole Simic.:ijew) (Hys:ard 1983 296 297 298 308 Kantor) 312 ..Chrze ..;tnym". ed., 1983 (Ryszard I'~alltol') .;,uu . ;z Zdobski. Cmentarz za . ;!uż<>nych (n!is:arc/ figury (Witold 314 319 321 324 326 328 o 19!1ilcym Solarzu 1ge:l 306 w Turcji. Kantnr) W ..;pomnienia lWY, 293 i XX wie- Osadnictwo kas.zubs·kie w On'ia'rio, 1983 (li.yszarr/ Kantor) Brzęk. Benedykt Dybowski - życic i dzieło, 1981 (Antoni Kuczyński)317 ,\:::1<\ Lajming. Mlndość - Wspomnienia, 19·80 (Antoni Kucz)j11.skiJ Zi}igniew Wójci·k. Aleksander Czekanowski. Szk,icc o ludzi,wh. na'uce i ,przygodzie nil Syberii, 1982 (Antoni Kuczyński) K.,ic;ga humoni ludowego, D. Simonide.s, cd., 1982 (Wladuslaw Helldzel) . E:ó""ard Kolodziej. Wychodźstwo zarobkowe z Pols'ki 191 (l - Hl:l9. Studia !Jad politykil emig'racyjn;) II Rzeczypo,politej, 1982 (Rys:ard Kantor) W"pomnienia chłopów piJw.stańców 1863 roku, E. Kozlow.,ki. ed.. 1983 (Ry- '';:dpiiczki, 290 292 302 Ba:ielich) Jo-l. s:ard 2811 300 ,.Culture Populain' Albanaise" (Edward Pie~ras:ek) Ion Vladutiu. Creatori contemp(}l'ani din Roma'nia, 1981 (Barbara Pol,;ko-,rosyjskic związki s;połeczllo-k,uHurillne na przełomie XIX ku 1980 (lIntoni Kuczyński) KJzimierz Dopie.rała, Adampol-Polonezkoy. Z dziejów Polaków flabella Gahr;cl 1273 Zofia Mierzwil1ska-Szybka, 330 w Zakopanem. Przewodnik biO'grafi- Kantor) i krzyż(' 332 przydrożne na terenie diecezji tarnow,;kiej. 1983 Pr:ewo£nJj) 3;l3 V. CHRONICLE .,d:: Al'1I0 •.;t Smo!cl' (Kazimierz :jO:h Aniver..;ary of Scientific TOr01!ski) Feduk) Work 3'35 oE dr Stani.'law Blaszczyk (Zb'igHiew 345 �428 Contens 121h European Congress of Sociology on the Country (Edward J>ietrrtszek). Comm.ision on Futurology IUAES (Edward Piet raszek) . Scientific Conference on the PQlish-Foreign Org.unizati·oll and the Natirmal Identity of Emigrant Community (Ryszard [{an/or) Semunaor on the Nationul Churacter of Polc.~ and their !ntersec!c)ri;t1 Differences (Ryszard Kantor) 2{)th Aniver..,;ary of the Wincenty-iFoJ -- A'is[Jciation SKKT-PTTK ill PoznaJ'l KAc/am Pol) (Gra:::yna :34g :3.'») ,3:H :).')7 Jew.s in Tarnów - Museum Exhibition (Adam Harto!!z) Ethnographic Temporary Exhibitiom Organized in 1982 (lWOIII/(/ Conferences, COJlgres:ies and other Meetings on Ethnographic ]981 :>+7 Ewa :3.,)3 Crzeiakowska) Karpi/iska) :3ol! Report on the Activity of the Cou'ncil-Boarc of tlw Polish Ethnograpl11'r's Society in thePe'riod of September 1982-August 1983 (1lIlWI/i Kw'z!/Ii!!ki) Proceeding of the 59th General Meeting of the Deiegatc':i ol' the [,cJ!i.sh Ethnographer's Society - Łallcut. September 9 - 11. 1983 (A J, (;crlu('h-Klodnicka) Re.~oluti,on of the 59th' Generul Meeting Df the Delegate.'; (Jl' the Pol'i.,h Ethnographer's Society in Łańcut, September, 198:3 New Book, Purcha.~ed by tIll' Libl',U'y of the Polish Ethllogr<lpill'L".s Socil'ly in WroClaw in the Yea]','i 1981 - 198:3 (11. J. GC'riocit-I<loclnic!w) Ma.sier's Thesis, Docior'" Di.s;;erta1ioll and Exam.'i (>/uaJifying f,,)' A.'i.o;istani-P)'ofl\ssor,'ihip in tlw Domain of Ethnography ilV!nriu Nicu:iurlol7lskn) VI. :Jt>3 I-'roblcm.~ in :)~<) 'J':)8 ,;01 ·;U:? .,1).') IN ME:vl0RIA:\! Kazimiera Zawistowicz-Adarnska (Ma/gorza/a Mirosława Kwiatkowska-Ja,~trzęb.'ika (J. G.) Julian Hanul,a (Antonina LHbecka) AJeks;lIlder Ole.'izczuk (I<. M.) . \~~, .......... -.•. -#/ (;o/icka-Jnhlmisk(/) ';19 +22 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/47683516bfd3b3cf34bdbd8d4f6b8af5.pdf a9e4f704d38264ed5b8cbc1747d9b333 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1885 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Subject The topic of the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1748 Title A name given to the resource W 90-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego / LUD 1985 t.69 Description An account of the resource LUD 1985 t.69, s.3-17 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, .I0ZEF t. 69, 1985 BURSZTA W 90-LECIE POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO Istnieje powszechnie przyjęty miły zwyczaj zaznaczania okrągłych dat istnienia i działalności danej instytucji - dziesięciolecia, ćwierćwiecza czy stulecia. Czyni się przy takich okazjach podsumowania przebytej drogi, podkreśla znaczni€jsze osiągnięcia, wskazuje na niedociągnięcia i ustala drogi postępowania w przyszłości. Przyjęło się już, że każde dziesięciolecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zaznacza się w jego organie - "Lud". Właśnie w roku 1985 upływa 90 lat działalności naszego Towarzystwa, okazja więc do historycznej refleksji. Z okazji poprzednich jubileuszy PTL ukazało się na łamach "Ludu" kilka wyczerpujących omówień dziejów i roli naszej organizacji społeczno-naukowej (zob. wykaz ważniejszych pozycji w końcu niniejszego opracowania), a ponieważ za lat dziesięć członkowie PTL będą oibchodzi:lijego pełne stulecie, co stanie się wyjątkową okazją do obszernych omówień i podsumowań - ograniczymy się na tym miejscu do kilku tylko przyponmień oraz ogólnych refleksji. * Powstanie jakiegoś towarzystwa jest zawsze znamiennym faktem kul: turowym. Oznacza ono skupienie pewnej liczby ludzi w imię realizacji wspólnych celów i nadanie temu skupieniu określonych (zazwyczaj statutem) ram organizacyjnych, na tle jednak szerszych uwarunkowań społecznych, ekonomicznych czy politycznych oraz w nurcie danych prądów umysłowych z dominacją ideologicznych. Nasza organizacja powstała we Lwowie w lutym 1895 r. pod nazwą Towarzystwa Ludoznawczego, po kilku latach usiłowań o zezwolenie ze strony władz zaborczych. Spośród polskich towarzystw społeczno-naukowych było ono - rzecz znamienna - jednym z naj wcześniejszych, a na terenie Europy bynajmniej nie spóź' nionym. Istniały wprawdzie na Zachodzie znacznie wcześniejsze t::rwarzystwa tego profilu jak: paryskie Societe Ethnologique (1893), angielskie Ethnological Society of London (1843), czy amerykańskie (Waszyngton} Smithsonian Institution (1846). Istniało także wcześniej niż lwowskie (od 1863 r.) rosyjskie Imperatorskoje Obszczestwo Lubitielej Jestestwoznania, Antropołogii i Etnografii, a na tereni€ Rzeszy Niemieckiej nawet dwa (1869 i 1870), jedno poświęcone etnólogii i prehistorii, drugie antropologii �4 Józef Bltrszta i etnologii (podobne powstały w tym czasie na terenie Włoch, Widkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych). Wszystkie one jednak miały charakter towarzystw ogólnopaństwowych. Kiedy się jednak zestawi pow:;tanie naszego TL z innymi analogicznymi o charakterze - można powiedzie\" regionalnym, to Towarzystwo lwowskie jest prawie rówieśnikiem wrocławskiego Schlesische Gesellschaft fur Volkskunde (1894), czy Schweizerische Gesellschaft fur Volkskunde (1896). l'worzenie towarzystw etnograficznych (etnologicznych) było zatern zjawiskiem ogólnoeu ropej. skim i światowym, a wywodziło się z realizacji celów stawianych przed świeżo tworzącą się dyscypliną skierowaną na badanie kultury ludu i ludów (stąd: etnografia z jednej, określana na terenie niemieckim także jako Vołkskunde. a z drugiej strony etnologia zorientowana na ogólne badanie }udów na kuli ziemskiej). Nasze Towarzystwo przybrało nazwę Ludoznawczego. Nazwa pokrywała się z grubsza z obu wspomnianymi dyscyplinami etnografiq i etnologią - z dominacją tej pierwszej, a więc badania kultury własnego ludu. Ogólny cel TL okreś'1ił prof. Antoni Kalina - założyciel wraz z grupą wybitnych ówczesnych intelektualistów Towarzystwa i pierwszy, długoletni jego prez€s, wybitny slawista i językoznawca - następująco. "Dziś, kiedy powszechnym jest hasło l u d, oświata jego, polepszenie jego bytu materialnego, powinniśmy zacząć budować od fundamentu, a tym jest poznanie tego ludu, jego życia i charakteru" ("LUd" t. I, s. 13). Deklarację ideową Kalina uzupełnił w L1897 na Walnym Zgromadzeniu członków tymi m. in. słowami: ,.Dla interesu narodowego nader ważną jest rzeczą poznanie etnicznych granic polskości, dla interesu ekonomicznego zaś zbadanie, czy i o ile lud polski przygotowanym był do pracy przemysłowej" ("Lud", t. III, s. 88). Dwa zatem problemy wysuwały się na czoło w ideologii TL: naukowo-poznawczy i społeczno-ekonomiczny. Oba dotyczą ludu, zwłaszcza klasy chłopskiej: poznania tego ludu w jego postaciach regionalnych i etnicznych oraz podniesienia go - w myśl haseł pozytywistycznych -na wyższy poziom kulturowy i ekonomiczny. Działo się to w sytuacji, gdy z jednej strony pojawiły się pierwsze organizacje polityczne chłopskie (i robotnicze), i gdy - z drugiej - ukryte i jawne dążenia inteligencji do odzyskania niepodległości Polski. W myśl zaś zdobywającej coraz większe wówczas uznanie ideologii neoromantycznej, chłopi mieli stanowić podstawę narodu, a ich kultura miała dać identyfikację polskiej Kulturze narodowej. W działalności TL dominował wzgląd poznawczy. Towarzystwo skupiło w sumie - w najlepszym swym okresie z czasów zaboru - ok. 500 członków, zarówno wybitnych profesorów szkół wyższych, pracowników muzealnych i innych, jak zwłasźcza nauczycieli szkół średnich i podsta- �w 90-LElCrE PTL 5 -,yowych. zwanych wtedy ludowymi. Oni to stanowili podstawę działalności oddziałów regiona'lnych TI... na terenie Galicji, które w liczbie "( powstały w kilku ośrodkach miejskich (Buczacz, Tarnów, Kraków, Chrzanów i in.), choć działalność ich była zazwyczaj krótkotrwała. Zasadnicza działalność TL skupiła się we Lwowie. W ślad za powsta!1i~m organizacji, opartej tylko na składkach członkowskich, utworzono własne czasopismo w postaci kwartalnika "Lud". Organ ten stał się abak warszawskiej "Wisły", zwłaszcza po likwidacji tej ostatniej (1901) - głównym ośrodkiem publikacji naukowych członków TL. Do czasów I wojny światowej wyszło 19 roczników ,.Ludu". Na uwagę zasługuje także prowadzenie przez TL przed I wojną specjalnej serii wydawnictw etnograficznych . .Już w 1'. 1909 seria ta liczyła 17 pozycji, w tym takich autorów, jak, A. Chybiński, G. L. Gomme (tłumaczenie z r. 1901 głośnej jego pracy o folklorze), J. Schneider czy S. Zdziarski. Zauważyć należy, że gdy Komisja Antropologiczna Akademii Umiejętności w Krakowie (ta miała dział etnograficzny) mało interesowała się sprawami etnografii, to zasługa ośrodka lwowskiego dla :naszej dyscypliny staje się tym większa. To na łamach "Ludu" i prac etnogra.ficznych '1'1... odbijały się ówczesne kierunki w etnologii światowej, obok oczywiście oryginalnych prac uczonych polskich. Trzeba pamiętać, że do r. 1912 nie było na ziemiach polskich jeszcze żadnej katedry etnografii czy etnologii. To właśnie Towarzystwo Ludoznawcze, mając oparcie organizacyjne w uniwerc;yteci~ ~wowskim, nawiązało już w pierwszym ID-leciu swej działa-lności żywe stosunki z 5-ciu akademiami, w tym w Pradze, Peszcie, Zagrzebiu i Petersburgu. Udział zaś w pracach Towarzystwa brali tacy ówcześni uczeni, Jak: J. Baudouin de Courtenay, S. Ciszewski. B. DybO'wski, B. Gustawicz. J. Kallenbach, A. Kryński, W. Łoziński, K. Potkański, F. Romer, J. '3wię::ek, S. Udziela czy R. Zawiliński. * W okresie międzywojennym Towarzystwo Ludoznawcze, nadal z siedzibą we Lwowie, choć było organizacją głównie regionalną, pozostało nadal jedynym ogólnopolskim towarzystwem etnograficznym. Utworzone bowiem w r. 1922 w Warszawie Towarzystwo. Etnologiczne nie przejawiło \viększej działalności i wkrótce zamarło. Lwowskie natomiast stało się bardzo aktywne i reprezentowało de facto całą polską etnografię i €tno10gię - prócz oczywiście powstałych pięciu uniwersyteckich katedr etno· grafij i etnologii (Lwów, Kraków, Poznań, Warszawa. Wilno). Osiągnięcia lwowskiego TL przypisać należy głównie jednej osobie, a to prof. Adamowi Fischerowi. Już w 1910 r. został On sekretarzem Towarzystwa a zarazem redaktorem "Ludu" aż do okresu okupacji, a 'vłaściwie swej przedwczesnej śmierci (1943). Był też zarazem skarbnikiem 'f L, �6 Józef B'UTszta bibliotekarzem stworzonej przez siehie bi1:>liot€ki,jako wpierw pracownik Zakładu Ossolińskich, potem (od 1924 r.) profesor etnografii i etnologi.i na UJK. Był autorem wielu podstawowych pozycji etnograficznych, takich jak Lud polski, Rusini, Połabianie, Łużyczanie i wielu innych, rozpoczął też prace nad etnografią Czech, Słowacji i Jugosławii (zob. "Lud" t. 36: 1946, s. 6 - ] 8, oprac. J. Gajek). Słusznie też pisał prof. J. Czekanowski, Ż€ Towarzystwo Ludoznawcze to, "emanacja indywidualności Fischera", i że "tej jego niesamowitej aktywności zawdzięcza Towarzystwo dosłownie wszystko. Jedynie dzięki niej mogło ono przetrwać wielkie wstrząsy spowodowane przez katastrofę dwu potwornych w-:Jjen" ("Lud", t. 36, s. 57 - 77). A. Fischer był - jak wspomniano - redaktorem "Ludu" przez ok. 30 lat. Był spiritus movens tego organu w organizacji zamieszczonych tam artykułów. recenzji, sprawozdań i omówień z pozycji europejskich i światowych. Dajmy przykład. Tom 28 "Ludu" z 1'. 1929 zawiera wśród artykułów opracowanie Ludwika Kuby z Pragi dotyczące jego kontaktów z O. Kolbergiem, uzyska.ne drogą korespondencji z tym wybitnym folklorysL1 czechosłowackim. W tymze tomie znajdujemy aż 66 recenzji i omówi-el" publikacji etnograficzno-etnologicznych i folklorystycznych z szerokiego świata, w tym aż 48 pióra samego Fischera i to z siedmiu języków europ€jskich. Kontakt z nauką europejską utrzymywał Fischer dzię-ki główni':' dobrze zorganizowanej wymianie "Ludu" z czasopismami i instytucjami zagranicznymi. Wszystkie uzyskiwane stąd pu:blikacje włączał do inwentarza Biblioteki TL, która przetrwała do czasów współczesnych. A. Fischer był również założycielem Archiwum Towarzystwa. Z~cho·· wało się ono do czasów po II wojnie w postaci 398 teczek, przy czym sama korespondencja Fischera objęła aż 42 pozycje. Jeszcze jedno należy podkreślić. A. Fischer stworzył w czasi~ swej działalności nowy tytuł wydawniczy dla prac większych pod nazwą "Prace Etnograficzne", oczywiście pod swoją redakcją. W latach] 934 - 3G ukazało się w ramach tej serii 5 pozycji dotyczących głównie etnografi: wschodnio karpackich grup etnicznych. Wcześniej jeszcze Towarzystwo Ludoznawcze kontynuowało za wzorem sprzed I wojny wydawanie i sprzedaż na własny rachunek "wydawnictw własnych". Ich lista już z roku 1929 liczy 34 pozycje takich m. in. autorów, jak: S. Ciszewski, E. Frankowski, R. Ganszyniec, W. 1'\:1ingel', K. Koranyi, L. Krzywicki, Z. Łempicki, E. Majewski, B. Piłsudski. T. Seweryn, T. Witort, czy J. Zborowski. A więc reprezntacja całej polskiej etnografii. Do członków lub współpracowników Towarzystwa należeli w okresie międzywojennym - prócz wyżej wspomnianych - tacy np. uczeni. jak �W go-LECIE PTL 7 A. Bachmann, K. Bad.ecki, S. Bąk, F. Bujak, J. S. Bystroń, A. Chybiński, J. Czekanowski, (prezes Towarzystwa od r. 1926 do czasów po H wojnie), J. Falkowski, E. Frankowski, J. Gajek, S. Klimek, L. Kozłowski, J. Kuchta, J. Kuryłowicz, T. Lehr-Spławiński, J. G. Pawlikowski, S. Eljasz-Radzikowski, K. Sochaniewicz, S. Udziela, S. Vrtel-Wierczyński. czy J. Z'borowski. * Sytuacja naszego Towarzystwa, jego osiągnięcia i rola w okresie 40 lat Polski Ludowej, znane są starszemu pokoleniu etnografów i miłośników kultury ludowej z autopsji, a dla większości z bezpośredniego udziału w jego pracach. Dla pokolenia młodszego, dysp<:mująC€go przecież szeregiem omówień, wystarczą na tym miejscu istotne przypomnienia. Po ciężkich pięciu latach okupacji doszło do reaktywowania organizacji pod już rozszerzoną nazwą: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Stało się to na 21. Walnym Zgromadzeniu w Lublinie 22 XI 1945. Byłym pracownikom UJK - J. Czekanowskiemu, J. Gajkowi - udało się przywieźć ze Lwowa dotychczasową substancję Towarzystwa w postaci biblioteki i archiwum. Do władz PTL weszli m. in. tacy etnografowie, jak. J. S. Bystroń, J. Czekanowski (wiceprezes), K. Dobrowolski, J. Gajek (sekretarz generalny), K. Moszyński (prezes), J. Obrębski. B. Stelmachowska, J. SWieży, L. Węgrzynowicz, K. Zawistowicz (Adamska), J. Zborowski. Wznowiono organ "Lud" pod red. J. Gajka. Wówczas też z.aplanowano od razu szerokie, ogólnopolskie akcje badawczo-publikacyjne w postaci "Polskiego Atlasu Etnograficznego", "Atlasu Polskich Strojów Ludowych" oraz wznowienie "Prac i l'vlateriałów Etnograficznych' serie kont yn UO'.'V a ne do dziś oraz rozbudowane i zaprowadzone potel~l nowe. Właśnie działalność wydawnicza Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego należy do największych jego osiągniE;ć. Dzięki zwłaszcza inicjatywie i sprawności organizacyjnej prof. Józ€fa Gajka - na przemian sekretarza i prezesa Towarzystwa od 1945 r. od początków lat 60-tych ora, długoletniego redaktora "Ludu" - nie tylko wznowiono wspomnian2 tytuły dawniejsze, ale zaprowadzono nowe. Obok wi0,c naczelnego organu "Ludu", który należy do naj starszych w Polsce czasopism naukowych, gdyż w ju·bileuszu 90-lecia PTL ukazuj€ się jego 69-ty tom, obok wznowionej serii "Prac i Materiałów Etnograficznych" liczących po wojnie 27 tomów oraz nowej serii "Prac Etno· graficznych" (tomów 10) - powstała również, p:)d redakcją (i kierownictwem) J. Gajka, niezwykle wzięta zarówno przez naukowców ja:,: i działaczy kulturalnych seria "Atlasu Polskich Strojów Ludowych". Wyszło dote!d - \v opracowaniu różnych specjalistów - 31 zeszytów, �8 Józef BlLTszta które wymagają wręcz wznowienia z racji ich ogromnego zapolrL~bo· wania. Nową serią wydawniczą PTL stała się "Literatura Ludowa", dwumiesięcznik, jedyny w Polsce organ poświęcony folklorystyce. Powstał on w r. 1957, a od r. 1972 ukazuje się w nowej szacie pod wytrawną redakcją prof. Cz. Hernasa i należy do najlepszych czasopism folklorystycznych w ogóle. W "centrali" PTL, mieszczącej się od r. 1954 - jak i zasobna Biblioteka PTL - we Wrocławiu, wychodzi od r. 1951 "Archiwum Etnograficzne" poświęcone pracom o charakterze materiałowym (dotąd to:nów 32). Tam tEŻ wychodzi od r. 1958 seria "Biblioteki Popularnonaukowej" (dotąd tomów 8). W ramach PTL już na początku podjęto przedwojenną jeszcze myśl kartograficznego ujęcia zjawisk kulturowych kraju w postaci "Polskiego Atlasu Etn<Jgraficznego". Rozpoczęto na podstawie kwestionariuszy opracowanych przez prof. J. Gajka - badania terenowe na terenie całego kraju. Akcję tę przejął i realizuje od r. 1954 Instytut Historii Kultury Materialnej PAN. Inicjatywie i sprawnej działalności Oddziału Łódzkiego prL tiJrof. K. Zawistowicz-Adamska, prof. B. Kopczyńska-Jaworska) należy zawdzięczać względnie regularne ukazywanie się od r. 1959 rocznika "Łódzkich Studiów Etnograficznych" poświęconego etnografii i folklorowi ziem Polski środkowej (dotąd tomów 24) Któż wreszcie nie wie o szczególnym i wręcz wyjątkowym wydawnictwie PTL, j,akim są Dzieła wszystkie Oskara Kolberga. To właśnie PTL zmierzało już od roku 1945 do wznowienia dzieł tego niezwykłego etnografa i folklorysty polskiego i uzupełnienia tego wydawnictwa tomami opracowanymi z zachowanej jego spuścizny rękopiśmiennej. Myśl wydania tych dzieł przejawiała się stale w dziejach PTL po ostatniej w0jnie. Na konferencji w Jeleniej Górze (zob. "Lud" t. 42) w roku 1954 poddano analizie całość spuścizny O. Kolberga, dopiero jednak Uchwała Rady Państwa z 1960 r. umożliwiła przystąpienie do realizacji tego gigantycznego wręcz przedsięwzięcia, nie mającego analogii w żadnym z krajów. Wystarczy przypomnieć, że Dzieła wszystkie O. Kolberga, stanowiące głównie "zdjęcie" etnograficzno-folklorystyczne terytorium Polski sprzed 1772, obliczone są na 80 tomów, z których do dzisiaj opublikowano - za wsparciem finansowym Polskiej Akademii Nauk - 63 tomy, reszta znajduje się w stopniJwym opracowaniu w Redakcji w Poznaniu. Poza wydawnictwami, znaczenie PTL przejawiło się w organizowaniu szeregu ogólnopolskich konferencji naukowo-metodologicznych. W sytuacji braku w Polsce naczelnego Instytutu Etnografii, jakie istnieją we wszys~kich krajach sąsiednich, rola PTL w organizowaniu takich spotkali sŁa!a \: �W 90-LECIE PTL się wiodąca. Wystarczy wymienić takie, jak konferencja w r. 1951 w przededniu I Kongresu Nauki Polskiej, wspomnianą Konferencję Kolbergowską z r. 1954, konferencję karpacką z r. 1956 zajmującą się międzynarodową organizacją badań karpackich, czy Międzynarodową Konferencję' Pomorzoznawczą w Szczecinie w r. 1960. Dochodziły one do skutku przy współpracy istniejących pięciu katedr etnografii oraz muzeów - tak, jak to jest do dzisiaj. Od 10-ciu lat datuje się zgodna współpraca prL z Komitetem Nauk Etnologicznych PAN. Kiedy się tak patrzy retrospektywnie na 90-letnie dzieje PTL nasuwa się spostrzeŻ€nie, że jego efekty zależą głównie od działaczy stojących na jego czele, ich inwencji, przedsiębiorczości, oddan~u się pracy sp:>łecznej itp. Tak było za czasów sekretarza prof. A. Fischera, tak za czasów, gdy na cze'le PTL stał prof. J. Gajek - a więc działaczy pracujących w "centrum". Tak dzieje się też dzisiaj, gdy sekretarzem generalnym jest mgr Antoni Kuczyński z Wrocławia. Jego to przedsięibiorczości i oddaniu się sprawie zawdzięczać należy realizowanie szeregu inicjatyw, m. in. wznowienie kilku zamarłych od lat serii wydawniczych przy nowym układzie zespołów redakcyjnych, stałe kontakty z 22 oddziałami regionalnymi PTL skupiającymi w sumie ok. 1200 członków. Żałować tylko należy, że nie wszyscy ze współczesnych etnografów włączają się w działalność Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. A ogólny dorobek naukowy i społecznopopularyzacyjny naszej nauki zależy od zgodnego i systematycznego współdziałania wszystkich jej form organizacyjnych: katedr uniwersyteckich, muzeów etnograficznych z parkami etnograficznymi włącznie, Komitetu Nauk Etnologicznych jako naczelnej organizacji naukowej oraz Zarządu Głównego prL z jego oddziałami regionalnymi. Aktualne dalsze informacje o działalności PTL znajdują Czytelnicy w każdym numerze "Ludu", także i w niniejszym, jubileuszowym. WY;BRiANA LITER'\. TURA J. Czekanowsk'i: Pólwiecze "Towarzystwa Ludoznawczego", "Lud"·L 36' A. F i s c h er: Dziesięoiolecie ludoznawstwa polskiego 1914- 1924. lZc.;,awieni·e bi.blio.gralicznc), "Lud" ,t. 23: },!l24.- J. G aj ek: Prof. dr Adam Fischer, ..Lud" t. 36: 19'ł6 - J. G a j·eJk: Roln Polsk~ego Towarzystwa Ludoznawczego w polskiej etnograHi w latach 1945-1955, "Lud" t. 43: 1958. - O. Gajkowa: Histo"ia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Jego powstanie, rozwój i znaczenie w ciqf]'U siedemdziesięciolecia, "Lud" t. 51: 1-966. - K. Z aw i 's t -ow j c z - A d a m s k a: por"kie Towurzystwo LlI.do.znawcze. Dorobek, działalność, perspektywy rozwoju. "Ll.d'. 1946. + 5H: 1,g.75. �..Józef Burszta THE NINETIETH ANNIVERSARY OF THE POLISH ETHNOLOGICAL SOCIETY (PES) There is a pleasant, commonly accepted custom of celebrating regular anniversaries of the existence and activity of a given institution - the tenth, twentyfifth or hundredth. On such an ocasion the road passed over is reviewed, more significant achievements are emphasized, defects are pointed out, and new horizons are designated. It has been already an established practic.e to mark each tenth anniversary of the Polish Ethnological Society in its organ - "Lud" (People). Precisely - in 1985 the Society is celebrating its ninetieth anniver· sary, this is therefore an occasion for historical pondering. On the occasion of former anniversaries of the PES some comprehensive presentations of the historyand role of our social and scientiiic organization were published in "Lud" {see: the list of more important publications at the end of the present article), and as the PES members in ten years will celebrate the hundredth anniversary which will constitute an exceptional occasion for comprehensive discussions and summing up - hen: i.e. will limit ourselves to some recollections and general reflections. The coming into being of a scientific society is always a signitican t cultural fact. It means the converging of a certain number of people around the fulfillment of common goals, and assuming definite organizational framework (statute) on the background, however, of broader social economic or political conditions and in the current of given intellectual trends dominated by ideological ones. Our organization was founded in Lvov in 1895 after a few years of endearvors to obtain per·· mission form the partitioning state authorities. It assumed the name of the Ethnological Society. Among the Polish social and scientific soci€:tieJS it was - which is significant - one of the earlies and in an:,' case not late in Europe. Admittedly, there were in the West considerably older societies of that nature, such as: the French Societe Ethnologiqur:· (1839), English Ethnological Society of London (1843), or the American Smithsonian Institution in Washington (1846). Of earlier origin was also Russian Imperatorskoje Obszczestwo Lubitielej Jestestwoznania, Anthropology, and Ethnography (1863); and in the German Reich even two societies !(1869 and 1870), one of them concerned with ethnology and pre-history, the other with anthropology and etnology (similar societies �W 90-LECIE PTL 11 were established at that time in Italy, Great Britain and the United States). All of them, however, had the character of national societies. When, however, the creation of our Ethnological Society is compared to other societies of an analogical character - one could say - regional, then the Lvov Society is almost a contemporary of the Wrocław Schlesische Gesellschaft fUr Volkskunde (1891), or Schweizerische Gesellschaft fUr Volkskunde (1896). The creation of ethnographical (ethnological) societies was, consequently, an all-European and world-wide phenomenon, resulting from the fulfillment of goals set in front of a nearly established discipline directed at the examining of the culture of a people and peoples (that is why on one hand ethnography defined in Ger· many also as Volkskunde, and on the other ethnology orientated toward", the general examining of peoples in the world). Our organization assumed the name of Ethnological Society. The name roughly corresponds to both the mentioned disciplines - ~~tnography and ethnology - with the domination of the former: research on the culture of one's own folk. The general goal was defined by prof. .'\ntoni Kalina - a founder, together with a group of outstanding can, temporary intellectuals, of the Society, its first long-term president. eminent Slavist and linguist - in the following way: "Today, when the slogan of the p e a p l e, its education, improvement of its material existence are common, we should start building from the foundation and that is the cognition of that people, its life and character" ("Lud", \'01. I, p. 13). Kalina supplemented the ideological declaration in 1897 at the General Meeting of the members with these, many others, words "For the national interest of great significance is the cognition of ethnic boundaries of the Polish traits, whereas for economic interest the i.nvestigation on whether and to what extent the Polish people were prepared for industrial work" ("Lud", vol. III, p. 88). Consequently, two problems were advanced to the forefront in the ideology of the Ethnological Society: scientific-cognitive and social-economic. Both of them concern the people, especially the peasant class: the cognition of that people in its regional and ethnic forms and raising it - in accordance with the positivist slogans - to () higher cultural and economic level. That occured in a situation where on one hand the first peasant (and worker) political organization came into being, and when - on the other hand - there were implicit and explicit endeavours of the intelligentsia to restore Poland's independence. While in accordance with the neo-romantic ideology, which was gaining ever greater appreciation, peasants were to constitute the basis of the nation. and their culture was to be identifi.ed with the Polish national culture. The cognitive regard was dominant in the Etnological Society's acti- �.J ózef f3nrs.zta vity. The Society numbered in total - in its period during the era 0~ partitioning - about five hundred members, both eminent higher schooi professors, museum employees, etc., as well as teachers of secondary and primary schools, the latter called "popular" at that time. It was precisely they who constituted the basis of the activity of the Ethnological Society regional divisions in Galicia. Seven of such divisions were founded in urban centers (Buczacz, Tarnów, Kraków, Chrzanów, etc.\, although their activity was usually short-lived. The basic activity of the Etnological Society was concentrated in Lvov. Following the creation of the organization based exclusively ·)n membership fees a society organ - the quarterly "Lud" was founded. That periodical became - next at Warsaw's "Wisła", and especially a:tel' the liquidation of the latter (1901) - the main center for scienti:t'2 publications of the Ethnological Society members. Nineteen annual setCi of "Lud" were published before World War L Already in 1909 that series numbered seventeen items, including such athol'S as A. Chybinski. G. L. Gomme (a 1901 translation of his outstanding work on folklore), J. Schneider or S. Zdziarski. It should be mentioned that since the Anthropological Commision of the Academy of Science and set in Krako·..• : (it had Ethnographic Department) was little interested in the problem,:; of ethnography, then the merits of the Lvov center in regard to our dl.-icipline were still greater. It was on the pages of "Lud" and ethllogr3pic papers of the Ethnological Society that the contemporary treJ~ds ~:~ world ethnology were reflected in addition to and, of course, in additi!jl1 to the original achievements of Polish scholars. It should be remembered that before 1912 there was not on the Polish land any university department of ethnography or ethnology. It was precisely the Ethnogrc"phical Society, which the organizational support on the part of the Lvov University started already in the first decade of its activity an intensive cooperation with five academies, including Prague, Pest, Zagreb. and Petersburg. Whereas active in the Society were such contemporary scientists as J. Baudouin de Courtenay, S. Cisz·ewski, B. Dybowski, B. Gustawicz, J. Kallenbach, A. Kryński, W. Łoziński, K. PotkaJ1ski, F. Romer, J. Świętek, S. Udziela, or R. Zawiliński. In the period between the wars the Ethnological Society, still based in Lvov, although still mainly a regional organization, remained, ho",,'evel', the only all-Poland ethnographic society. For the Ethnologieal Soci~ty, created in 1922, did not operate on a greater scale and soon died out. Whereas the Lvov Society became very actiVe and represented de Iacto the whole of Polish ethnography and ethnology - apart from the five established university departments of ethnography and ethnology (Lvov, Kraków, Poznań, Warsaw, Vilno). �W 9O-LECIE PTL The achievements of the Lvov Ethnological Society should be attributed mainly to one person, namely professor Adam Fischer. Already in 1910 he became a secretary and, simultaneously, and editor of "Lud" till the World War II occupation, and in fact until his pre-mature death (1943). Ile was also the treasurer of the Society, the librarian of the library he built himself the in the capacity of an Ossolineum employee, later (since 1924) as professor of ,ethnography and ethnology at the University J. K. in Lvov. He was the author of many basic ethnographic books, such as Lud polski (The Polish People), Ruthenians, Palabians. Lusations, and a lot others; he began also work on the ethnography of the Czech country, Slovakia, and Yugoslavia (see: "Lud", vol. 36: 1946, pp. 6 - 18. et J. Gajek). Professor J. Czekanowski was also right when he wrote that the Ethnological Society "is an emanation of Fischer's individuality" and "the Society owes almost everything to his extrem'2 activity. Only due to it the Society would endure great traumas brought about by the catastrophe of two horrid wars" ("Lud", vol. 36, pp 57 - 77). A. Fischer was - as it was already mentioned -an editor of "Lud" for about thirty years. He was the spiritus movens of that organ regarding the organization of its articles, reviews, reports, and discussion;> on European and world publications. Let us provide an example. The 28th volume of "Lud" of 1929, among articles, includes a paper by Ludwik Kuba from Praque on hi<; contacts with O. Kolberg, the eminent, Czechoslovak folklorist, which were by means of correspondence. In this volume there are 66 reviews and articles about ethnographical-ethnological as well as folklor publications all over the world, including 48 written by Fischer himself from seven European languages. Fischer maintained the contact with the European science through a well-organized exchange of "Lud" with foreign magazines and institutions. All publications from that source, he included in the Library of the Ethnological Society which has survived till contemporary times. A. Fischer also the founder of the Association Archives. It survived till after the II World War in the form of 398 folders and the Fischer's correspondence comprised as many as forty two items. It is worth stressing that A. Fischer established a new editorial title for larger works - "Ethnographical Works", naturally, as the editor. In the years, 1934 - 36, within the framework of this series five works that dealt mainly with the ethnography of eastern-carpathian ethnic groups, were published. Earlier, the Society continued, as it used to before the I World War, to publish and sell "own publications" on its own account. The 1929 list �14 Józef Burszta of those publications has already thirty four items of such authors as S. Ciszewski, E. Frankowski, R. Ganszyni€c, W. Klinger, K. Koranyi, L. Krz~r:i••icki, Z. Łempicki, E. Majewski, B. Piłsudski, T. Seweryn, T. Witort, J. Zborowski, here the very best people of Polish ethnography. The members and/or co-partners of the Society were in the period between the wars, apart from those mentioned above, such scholars as A. Bachmann, K. Badecki, S. Bąk, F. Bujak, J. S. Bystroń, A. Chybiński, J. Czekanowski (president of the Society from 1926 to the times after the II World War), J. Falkowski, E. Frankowski, J. Gajek, S. Klimek, L. Kozłowski, J. Kuchta, J. Kuryłowicz, T. Lehr-Spławiński, J. G, Pawlikowski, S. E. Radzikawski, K. Sochaniewicz, S. Udziela, S. VrtelWierczyński, or J. Zborowski. The situation of our Society, its achievements and role during forty years of the Polish People's Republic are known to the older generation of ethnographs and folk culture lovers from their own experience, and for most of them - from a close participation in the works of the Society. To the younger generation which has numerous publications to look into, some significant mementos will be enough. After five hard years of occupation the organization came back to life under the extended name - the Polish Ethnological Society. It happened at the twenty first general asembly in Lublin on November 22nd, 1945. Two former employees of the J. K. University in Lvov, J. Czekanowski and J. Gajek managed to bring the Society's essenCe in the form of Libraryand Archives from Lvov. The management board of the Polish Ethnological Society consisted of such ethnographs as J. S. Bystroń, J. Czekanowski (vice-president), K. Dobrowolski, J. Gajek (president genefial), K. Moszyński, J. Obrębski, B. Stelmachowska, J. Swieży, L. Węgrzynowicz, K. Zawistowicz (Adamska), J. Zborowski. The "Lud" (People) was printed again, the editor of which was Gajek. A plan was made to take wide-spread and ,all-Poland publication-research actions in the form of Polish Ethnographical Atlas, the Atlas of Polish Folk Costumes, and continue "Ethnographical Works and Materials" - still continued and developed and also later new series. It should be stressed that the publishing activity of the Polish Ethnological Society is one of its greatest achievements. Thank to, especially, ideas and organizational ability of prof. Józef Gajek - alternately secretary and president of the Society from 1945 to the beginning of thp 1960s, and also of long standing editor of "Lud" - not only mentioned titles were reprinted but also new were printed. �W go-LECIE PTL 15 Apart from the main organ "Lud", which is the oldest ethnographicperiodical in Poland, this year - the ninetieth anniversary of the Polish Ethnological Society - the 69th volume of "Lud" is being printed together with a reprinted series of the "Ethnographical Works and Materials" (after war it had 27 vols.), and also a new series "Ethnolographical Works" (lO vols.). Under editorial supervison of J. Gajek an outstanding series has been established "The Atlas of Polish Folk Costumes". Up to now, thirty one items by various specialists were printed and they need to be reprinted as quickly as possible. A new editorial series of the Polish Ethnological Society is "Folk Literature", bimonthly, the only organ devoted to folklorization in Poland. First time it was printed in 1957 and since 1972 it is in the new get-up and edition of prof. Cz. Hernas, and belongs to the best folkloristic periodicals at all. In "center" of the Polish Ethnological Society - and rich Library of PES - in Wrocław, since 1951 "Ethnographical Archives" is continuously printed, devoted to works of material character (up to now 32 volumes). There, also, a series of "Popular-Scientific Library" has been printed since 1958 (up to now 8 volumes). Within the Polish Ethnological Society, at the beginning, they made steps to elaborate cultural events in the country in cartographical form of the "Polish Ethnographical Atlas" (pre-war idea). According to J. Gajek's questionnaries, the research actiones were undertaken all over Poland. The actions have been continued by the Institute of History of Material Culture of the Polish Academy of Sciences since 1954. Thank to initiative and activity of the Łódź Ethnological Society (prof. K. Zawistowicz-Adamska, prof. Kopczyńska-Jaworska), almost regular editions come out of annual "Łódzkie Studia Etnograficzne" (Łódź. Ethnographical Studies), devoted to ethnography and folklore of the middle regions of Poland (up to now 24 volumes). Who does not know about a specific and simply outstanding edition of the Polish Ethnological Society, namely "Complete Works by Oskar Kolberg". The Polish Ethnological Society precisley made steps since 194;') towards republishing the mentioned works by extraordinary Polish ethnographer and folklorist, and supplementing them with volumes composed from his post-hurnous works. After the last war (World War II) the idea of publishing the works was all time alive. At the conference in Jelenia Góra (see: "Lud", vol. 42) in 1954, they analized all Oskar Kolberg's works (post-humous), but only the People's State Council re- �16 Józef Burszta .solution from 1960 enabled to start to realize simply this gigantic undertaking, not comparable in any other country. It should be remembered that "Complete Works by Oskar Kolberg", constituting mainly ethnographical-folkloristic "picture" of Polish territory before 1772, are ,estimated eighty volumes, and from which sixty threeare already published by now - thank to financial aid of the Polish Academy of Sciences - and the other volumes are being elaborated in the chief Editorial Office in Poznań. Besides publications, the significance of the Polish Ethnological Society was showed by organization plenty of all-Polish scientific-metodological conferences. Whereas, there is a lack of general Institute of Ethnology in Poland, which exist in all neighboring countries, the role of the Polish Ethnological Society in organizing such meetings became leading one. It is only needed to remember the conference in 1951, the day before I Congress of Polish Science, already mentioned the Kolberg Conference in 1956, dealing with international organization of Carpathian Studies, or the International Pomeranian Conference in Szczecin in 1960. All of them were realized with help of five existing departments of ethnography and museums - as it is up to now. For ten years, has been noted good cooperation of the Polish Ethnological Society with the Committee of Ethnological Sciences of the Polish Academy of Sciences. Within the ninetieth anniversary of the Polish Ethnological Society. retrospectively, aU results are remarked mainly by ideas, initiativeness. and social work of the leaders of the Society. It was observed in times -of the secretary, prof. A. Fischer, as well in times when the head of the Polish Ethnological Society was prof. J. Gajek - leaders working in "center". Today, is similar, when the secretary is Antoni KuczY!'lski, M. A. from Wrocław. Thank to his initiatives and engagement in the work, plenty of projects are being realized, for example, a reprint of old editorial series under ned editorial supervision, continuous contacts with twen ty two regional departments of the Polish Ethnological Society, totany with the membership of 1,200. Only we should regret that not aU of contemporary ethnographers do not join the Polish Ethnological Society's activity. However, all scientific and social heritage depends all consistent and systematic cooperation of aU its organizational forms: university departments, ethnographical museums with ethnographical parks, the Comittee of Ethnological Sciences as the leading scientific organization and the authority of the Polish Ethnological Society with its regional departments. All current news about activity of the Polish Ethnological Society .readers will find in each issue of "Lud", also in this anniversary one. �W 9O-LECIE PTL 17 References: J. C z e k a n a w s k i: 25 years of "Ethnologioal Society", "Lud", vol. 36, 1946 - A. F i s c h e r: Ten years of Polish ethnology (bibliography), "Lud", vol. 23, 1924 - J. G a je k: Prof. dr. Adam Fischer, "Lud", vol. 36, 1946 - J. G a j e k: Role of the Polish Ethnological Society in Polish ethnography in 1945 - 1955, "Lud", vol. 43, 1958 - O. G aj k a w a: History of the Polish Ethnological Society. Its beginning, development and significance within seventy years, "Lud", vol. 51, 1966 - K. Z aw i s t a w i c z - A d a m s k a: The Polish Ethnological Society. Heritage. Activity, perspectives of department, "Lud", vol. 59, 1975. 2 Uw � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9880c115cbff87911522fd0d9d1dde52.pdf 27ef9dfacb822e0127b45e48ba4ec06f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1886 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Subject The topic of the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Gajek, Józef (1907–1987) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1749 Title A name given to the resource Józef Gajek w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym / LUD 1985 t.69 Description An account of the resource LUD 1985 t.69, s.18-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text -Lud, JUBILEUSZ ANNA t. 139, 1983 PROF. DRA JÓZEFA GAJKA KOWALSKA-LEWICKA PTL Kraków JÓZEF GAJEK W POLSKIM TOWARZYSTWIE LUDOZNAWCZYM Są ludzie tak dalece zaangażowani, a tym samym tak związani ze swą twórczością, że nie sposób mówić o nich w oderwaniu od ich dzielil. Takim właśnie człowiekiem jest prof. Józef Gajek, o którym mówić można w kontekście trzech nurtów jego działalności: pracy naukowej i pedagogicznej na stanowisku profesora etnografii na uniwersytetach lubelskim, poznańskim i wrocławskim; pracy naukowo-organizacyjnej jako twórcy i redaktora Polskiego Atlasu Etnograficznego; wreszcie pracy jako budowniczego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w jego powojennej formie. Z pełną odpowiedzialnością piszę tu "budowniczego", bo jakkolwiek w chwili, gdy Józef Gajek wziął w swe ręce ster Tov.·1rzystwa, liczyło onO sobie już lat pięćdziesiąt, lecz po rozgromieniu życia naukowego przez wojnę i po poprzednim okresie międzywojennym, który dla Towarzystwa był czasem stosunkowo małej aktywności, swą brmę dzisiejszą zawdzięcza ono tym, którzy w 1945 r. ponownie powolali je do życia, a następnie rozwinęli i dostosowali do współczesnych zadań. Wśród nich, jednym z najbardziej aktywnych, był prof. J óz-ef Gajek. Z Towarzystwem Ludoznawczym Józef Gajek związał się od czasu studiów na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie (rozpoczął je w 1926 r.), kiedy to, obok polonistyki, studiował etnografię u prof. Adama Fischera. Swemu mistrzowi (w 1930 1'. uzyskuje u prof. Fischera stopień magistra, potem przez 2 la ta: 1930 - 1932 jest jego asystt'r. tern i w 1932 r. doktoryzuje się) zawdzięcza Józef Gajek nie tylko ukierunkowanie zainteresowań etnograficznych, ale także wciągnięcie w pracę w Towarzystwie Ludoznawczym, którego Fischer w Jatach 1911 - 1939 był sekretarzem i redaktorem "Ludu". Pewne cechy charakteru, jak rozmach, umiejętnDści intelektualnego ożywiania środowiska w którym działał, wreszcie talent organizacyjny i tendencja 'do oddawania się bez reszty swemu dziełu, widzimy u Józefa Gajka już u początków jego kariery naukowo-organizacyjnej. Po ;;;tusunkowa krótkim czasie, kiedy pracował w charakteTze profesora języka i literatury polskiej w gimnazjach lwowskich, Józef Gajek zaczym swą działalność na U'kowo-organizacyjną. Zostaje pracownikiem Instytutu Bałtyckiego w Gdyni (1937 r.). ale bardzo szybko otrzymuje kierownicze �Jubileusz prof. dra Józefa Gajka ]9 stanowisko w Instytucie Pomorzoznawczym w Toruniu,by już w rok później, jesienią 1938 r., objąć obowiązki dyrektora tworzącego się Instytutu Ziem Południowo-Wschodnich we Lwowie. Koniec 1938 i pierwsza połowa 1939 r. to ogromny wysił'ek organizacyjny przerwany wybuchem II wojny światowej. Ten epizod pozornie nie ma związku z pracą Józefa Gajka w Towarzystwie Ludoznawczym - ale tylko pozornie. Już wtedy bowiem daje się on poznać jako dobry organizator. Dopiero jednak w powojennej działalności w Towarzystwie Ludoznawczym profesor Gajek miał możność w pełni rozwinąc talenty organizacyjne jako człowiek szybkich i śmiałych decyzji, co więcej, człowiek, który pomysły i decyzje natychmiast wprowadza w życie, dla którego nie ma "niemożności" i "obiektywnych trudności". U początków reaktywowania Towarzystwa pracę ułatwiał ogółny nastrój, który wówczas panował - entuzjazm twórczy, zapał towarzyszący id'2i odbudowy życia naukowego w Polsce, dobra wola całegJ ów_o czesnego Zarządu oraz licznych jego członków i sympatyków. Jeszcze w czasie trwania działań wojennych Józef Gajek przyjeżdża ze Lwowa do Lublina (1944 r.), habilituje się i zostaje profesorem na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, w rok później przenosi się na Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, a zaledwie parę mies·ięcy po zakończeniu działań wojennych realizuje, wraz z grupą uczonych lwowskich, dyskutowany od początku pobytu w Lublinie pomysł reaktywowania Towarzystwa Ludoznawczego. Dnia 12 X 1945 r. zbiera się grupa inicjująca odrodzenie Towarzystwa w osobach prof. prof.: Cz·ekanowskiego, Mydlarskiego, Halbana i Gajka. Ten ostatni jest jedynym etnografem czystej wody, ale wszyscy zebrani są głęboko przywiązani do Towarzystwa, zespoleniu z nim zainteresowaniami, pietyzmem dla jego przeszłości, wolą wznowienia jego działalności. Ponadto prof. Czekanowski, jako wielolctni prezes i członek Zarządu, gwarantuje swą osobą ciągłość tradycji rrowarzystwa. I tu możemy podziwiać rozmach organizacyjny grupy inicjatorów, w której Józef Gajek magna pars iuit. W miesiąc po pierwszym spotka-o niu, 22 XI 1945 L, odbywa się już pierwsze powojenne (XXI) W:alne Zgromadzenie, na którym Józef Gajek zostaje wybrany sekretarzem ge .. neralnym, czyli tym, na którym spoczywa główny ciężar działania, za wiadywania Towarzystwem i jego agendami. Funkcje sekretarza general·nego pełni Józef Gajek przez 3 kadencje, by na Walnym Zgromadzeniu PTL we Wrocławiu w 1953 r. być wybranym na prezesa, ale już w 1956 r., na Walnym Zgromadzeniu w Zakopanem powraca do funkcji sekretarza generalnego, gdyż bezpośrednie działanie jest mu bhźsze niż reprezentacyjne funkcje prezesa. Na tymże pierwszym powojennym Walnym Zgromadzeniu zapada de- �20 Jubileusz prof. dra Józefa Gajka cyzja reaktywowania "Ludu" i "Prac i Materiałów Etnograficznych" i już wtedy mówi się {)konieczności opracowania Polskiego Atlasu Etnograficznego. Każdy następny rok przynosi nowe inicjatywy natychmiast realizowane przez Zarząd. W 1946 r. postanowiono utworzyć nową SNit; wydawniczą "Prace EtnO'logiczm~" i już w 1947 r. wychodzi pierwszy, a w 1948 r. drugi tom podstawowej pracy o językach świata Tadeusza Milewskiego. W 1948 r. Ministefistwo Kultury i Sztuki podejmuj€ się finansowania nowej serii - "Atlasu Polskich Strojów Ludowych" i w latach 1949 - 1960 wychodzą 24 zeszyty tego wydawnictwa - itd. To, o czym mówimy, nie jest ściśl.e historią prac prof. Gajka w PTL, są to raczej dzieje rozwoju Towarzystwa, ale każdy, kto kiedykolwiek pracował organizacyjnie wie, jaka ciernista droga wiedzie od pomyslu clo jego realizacji, wie, że za każdym udanym przedsięwzic;ci-cm kry j€ się konkretny człowiek. Towarzystwo clziała kolektywnie i demokratycznie. Szczególnie w pierwszym okresie powojennym, kiedy Zarząd zbierał się stosunkowo często, a jegoezlonkowie rekrutowali się z pomiędzy ludzi żywo związanych z Towarzystwem i pełnych inicjatywy, na posiedzeniach padały nowe pomysły, a dyskusje nad nimi trwały godzinami i prowadzone były w gorącej atmosferze. Równie namiętna wymiana zdań cechowała Walne Zgromadzenia. Nie były to jednak jałowe spory na temat spraw nieistotnych czy osobistych. Dyskutowano nad programem uniwersyteckich studiów etnograficznych, a wyniki dyskusji były przedstawione odpowied· niemu ministerstwu; w związku z I Kongresem Nauki Polskiej poruszano problematykę metodologiczną i miejsce etnografii w życiu powojennej Polski. \V odpowiedzi na zapotrzebowanie na ekspertyzy w sprawie procesów społecznych odbywających się na nowo zasiedlonych Ziemiaó Zachodnich, Towarzystwo podjęło się prowadzenia tam badań, a następnie publikowało prace na temat procesu integracji kulturowej i społecznej ludności Do'lnego Śląska. W toku dyskusji powstawały takie inicjatywy, jak: wspomniane już opracowanie Polskiego Atl,asu Etnograficznego, jak nowe wydanie Dziel Oskara Kolberga (projekt rzucony przez K. Zawistowicz-Adamską na Walnym Zgromadzeniu PTL w Poznaniu, 1950 r.), zorganizowanie m;ęcJzynarodowych badań karpackich (projekt R. Reinfussa zgłoszony na Walnym Zgromadzeniu w ZakO'panem, 1956 r.) i inne. Niektóre z tych projektów nie mogły być rea'lizowane przez PTL choćby z tego względu, że wymagały etatów naukowych, jakich towarzystwa naukowe, zgodnie ze swym charakterem, nie posiadają. Tak np. inicjatywę opracowania Polskiego Atlasu Etnograficznego wraz z opracowanymi w lonie PTL założeniami teoretycznymi przekazano Instytutowi Historii Kultury Materialnej PAN, a prof. Gajek został kierownikiem pracowni atlasowej i rerhkto- �J-ubUeusz prof. dra Józefr~ Gajku 21 rem Atlasu - nie z ramienia PTL, lecz jako etatowy pracownik Akademii. Również inicjatywę badań karpackich Towarzystwo odstąpiło IHKM PAN, widząc tam większe moiliwości finansowe i organizacyjne. Natomiast reedycję i edycję Dziel Oskara Kolberga udało się zatrzymać w Towarzystwie dzięki włąc~eniu jej w 1960 r. w państwowy plan millenialny. Wymagało to jednak długich przygotowań uświadamiających władze i społeczeństwo, czym dla polskiej kultury jest dzieło Kolberga. Prof. Gajek zorganizował coś w rodzaju biura prasowego PTL w Warszawie, którego celem było rozpropagowanie idei nowego wydania Kolberga i opracowania jego, dotąd nie publikowanych materiałów. Również pod €gidą prof. Gajka Towarzystwo z-organizowało badania terenowe we wsiach, gdzie działał Kolberg. Ich owocem była konferencja Kolbergowska w Jeleniej Górze (1954 1'.). Badacze, głównie młode pokolenie, dokonali na niej porównania monografii terenowych Kolberga z ob-ecnym stanem kul·tury ludowej na tychż,e terenach, Koncepcja wydania Kolberga rodziła się w długich dyskusjach, aż do ustalenia takiej formy, jaką dziś realizu·· jemy. Tom pierwszy tego wydawnictwa, Pi.eśni ludu polskiego, przygotowany przez Mariana Sobieskiego, ukazał się we Wr,ocławiu w 1961 r, z obszerną przedmową prof. Gajka, poczem w rok później nastąpiło przekazanie redakcj i do P0znania (1962 r.), gdzie do dziś pod kierownictwem prof. Burszty pracuje się nad dalszymi tomami tego monumentalnego wydawnictwa. I znów uwaga nasza z po'staci pro£. Gajka prz'esunęła się na Towarzyst"vo i jego osiągnięcia, a'le właśnie za nim kryje się postać ówczcsnego Sekretarza Generalnego i Prezesa PTL. Na powyższych przykładach mnżemy prześledzić dwie cechy charakteru Józefa Gajku i ówczesnych Zarządów. Pierwsza, to umiejętnośf; podchwytywania twórczych inicjatyw, rokujących nadzieję rozwoju i realizowania ich silami PTL. Druga, to dbałość o dnbro sprawy, wyzbycie się wszelkiej małostkowej chęci monopo-lizowania akcji naukowych zai.nicjowanych przez PTL. Ilekroć okazywało się, że siły Towarzystwa są niewystarczające dla zroalizowania planów uważanych w PTL za słuszne i ważne, szukano instytucji, która mogła by poprowadzić i rozwinąć inicjatywę tu zrodzoną. Inicjatywą p~'of. Gajka było wydanie w serii "Prac Etno'10gicznych" monografii różnych narodów Europy. Ukazała się Etnogmfia Bnlgarii pióra Wakarelskiego i Etnografia Łotwy Pietkiewicza. Należy wyrazić tylko żal, że ta cenna seria nie była kontynuowana. Jeśli chodzi o podnoszenie rangi Towarzystwa na forum międzynarodowym, warto wspomnieć o dwóch konferencjach (obie połączone z Wulnymi Zgromadzeniami), które stały się wydarzeniem naukowym na skalę międzynarodową· Pierwsza z nich, to wspomniana już Sesja ZakopiaJi.ska, �22 Jubileusz prof. dra Józefa Gajka w której udział wzięli i wygłosili referaty badacze-karpatolodzy Słowacy, Czesi, Rumuni i Bułgarzy i gd~ie narodził się pomysł międzynarodowych badań karpackich (obecnie działająca przy PAN Komisja Karpacka). Druga, zorganizowana z rozmachem przez prof. Gajka, to Konfereencja Pomorzoznawcza w Szczecinie (1960 r.) z udziałem badaczy niemieckich. Była ona, jak dotąd, szczytowym osiągnięciem Towarzystwa w tej dziedzinie. Późniejsze zapraszanie oudzoziemców na Sesje PTL miało już charakter racz'ej propagandowy i kurtuazyjny. Wybrałam tu tylko przykładowo część kierunków aktywności Towarzystwa, w których zaznaczyła się inicjatywa i ogromna praca organizacyjna prof. Gajka, ale jego rękę czuło się we wszystkim, co wówczas działo się w Towarzystwie. Ci, którzy wtamtych czasach współpracowali z Zarządem PTL pamiętają, jak każdego dnia, o każdej porze można było spotkać prof. Gajka w biurach Towarzystwa. Pod jego bacznym okiem wrzała tam praca. Uratowano z zagłady wojennej, skatalogowano i rozwinięto bibliotekę, skatalogowano i uzupełniano archiwum, nabywając m. in. całą rękopiśmienną spuściznę prof. Fischera, publikowano coraz to nowe prace w istniejących już i nowo tworzonych czasopismach i seriach wydawniczych. Wiele z nich redagował osobiście prof. Cajek (rekordowy był rok 1959, kiedy to wyszło spod prasy drukarskiej prz€szło 200 arkuszy). Finansowano prace bibliograficzne i publikowano bibliografie, itd., itd. Każdy gość Towarzystwa, czy to z Polski czy obcokrajowiec. stawał się gościem pp. Gajków, czuło się na każdym kroku głębokie zaangażowanie, identyfikowanie się prof. Gajka z Towarzystwem, które było dla niego nie tylko najważniejszą sprawą życia, ale ukoch:mym "dzieckiem", przy którego narodzinach w 1945 1'. był obecny i w którego rozwoju uczestniczył. Towarzystwo, jakeśmy to już mówili, jest rządzone kolektywnie. Każdy z członków PTL, a na pewno z cz10nków Zarządów i kierowników agend, ma swój wkład w jego rozwój i prawidłowe funkcjonowanie wszystko jednak idzie lepiej, jeśli istnieje prawdziwie zaangażowany i utalentowany organizacyjnie koordynator różnorodnych poczynań a takim koordynatorem był, w okresie swych kadencji w Zarządzie PTL, prof. Józef Gajek. Żeby ocenić jego wkład wystarczy podsumować pierwsze 20-1ecie - jest to niewątpliwie okres największej w dobie powojennej świetności Towarzystwa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/267bd8657b25ed9e8dbe38312e23d903.pdf 27b414d4b5c51f74b026ca2e9856ac0f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1691 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1565 Title A name given to the resource Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism / LUD 1978 t.62 Description An account of the resource LUD 1978 t.62, s.205-263 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text III. RECENZJE, PRZEGLĄDY WYDAWNICTW I CZASOPISM Lud, t. 62, 1978 Premeny l'udovych red. A. Prandy. tradicii Veda, Bratislava 1. Ceskoslovensko, 1977, ss. 311. v sltcasnosti. praca zbior. pod Czytelnikowi polskiemu warto zwrócić uwagę na tę pozycję. Jest to tom 1 zapowiedzianej serii wydawniczej Międzynarodowego Komitetu etnograficznych badań współczesności, a powstał na linii dotychczasowych sympozjów naukowych, przeważnie międzynarodowych, organizowanych przez instytuty Akademii Nauk i ośrodki uniwersyteckie i poświęconych różnym aspektom współczesnych przemian kulturowych: pierwsze, z 1966 L, poświęcone wpływowi industrializacji na kulturę ludową, druga knoferencja z 1971 r. miała za przedmiot folklor we współczesności, trzecia - również jak poprzednie, na Słowacji - obradowała, z udziałem 24 gości zagranicznych ze wszystkich socjalistycznych krajów europejskich, m:d problemem przemian tradycji ludowych we współczesności (zob. "Lud" t. 58, 1974, s. 334). Omawiany tom jest wkładem badaczy czechosłowackich w tę problematykI:;, wyrazem ich stanowiska teoretyczno-metodologicznego i metod badawczych w końcu lat sześćdziesiątych i początków siedemdziesiątych. Zapowiedziany t. 2 o tym samym tytule, ukaże wkład badaczy z innych krajów socjalistycznych. Bardzo bogatą problematykę omawianą przez 25 autorów czeskich i słowackich otwiera A. Pranda analizą głównych czynników procesów przemian słowackiej i czeskiej kultury ludowej po drugiej wojnie. Omawia czynniki: polityczne, gospodarcze, techniczne, społeczne i psychologiczne, ilustrując je konkretnymi danymi. J. Kramafik z Pragi zajmuje się pojęciem tradycji na tle i w związku z rozwojem klasowej struktury społeczeństwa. Stoi na stanowisku istnienia dawniej wielu nurtów tradycji, często ze sobą sprzecznych, stąd uważa tradycję ogólnonarodową za fikcję, z czym trudno się zgodzić. A. Sulitka z Bratysławy kontynuuje zagadnienie tradycji od strony jej pojmowania i zdefiniowania, wyróżniając trzy panujące tu orientacje. W końcu omawia zjawisko współczesnego folkloryzmu i innowacji kulturowych. A. Robek (Praga) zajmuje się niektórymi zagadnieniami tradycji w zakresie stosunków społecznych i kultury duchowej ludności wiejskiej; zwraca uwagę na zmienność funkcji tej samej tradycji (np. religijnej) w życiu społeczeństwa i na rolę tradycyjnego myślenia w procesach rozwoju świadomości klasowej. Po artykułach o charakterze ogólnym następuje seria szczegółowych. M. Lescak (Bratysława) analizuje precyzyjnie problem badań empirycznych współczesnych estetycznych norm folkloru, wyróżniając z jednej strony normy ogólnie przestrzegane przez kolektyw i ich wyznaczniki, z drugiej przeciwstawne tamtym estetyczne zasady indywidualne. W podobnie teoretycznym ujęciu M. Kosova (Bratysława) zajmuje siG pojęciami tradycji, zmiany i współczesności jako kategoriami systemowymi na przykładzie obrzędów weselnych i ich wariantów. A znów J. Tomes (Strażnice) analizuje funkcję społeczną ludowych obrzędów i ceremonii i ich zmia- �206 Recenzje ny w życiu współczesnej generacji, a S. Kovacevicova (Bratysława) zmiany w ostatnich dziesiątkach lat postaw estetycznych w sztuce ludowej na przykładzie kilku wybranych wsi, podobnie jak O. Danglova (Bratysława) zmiany w ludowym hafciarstwie. Zaś S. Burlasova (Bratysława) analizuje podobne zjawiska zmian postaw estetycznych w pieśniach. Z kolei mamy kilka opracowań z badań grup etnograficznych lub regionów. J. Vareka (Praga) porusza podstawowe problemy badań etnograficznych w przemysłowym okręgu węgla brunatnego w północnych Czechach, z uwydatnieniem ~zczególnie tworzenia się kultury robotniczej; 1. Heroldova pisze o integracji różnych grup osiedleńców po drugiej wojnie (ze Słowacji, Rumunii, ZSRR, Polski itd.) na zachodnim pograniczu Czech, a F. VanCik (Praga) analizuje na tymże pograniczu jedną tylko grupę etniczną z Rumunii o ukraińskim poczuciu narodowym; R. Jerabek (Brno) proponuje nowy model badań etnograficznych wsi skolektywizowanej jako ważne zadanie współczesnej etnografii. K. Podolakova (Bratysława) pisze o stylach życia na Słowacji, o stereotypach, mechanizmach i czynnikach te style determinujących i na tym tle referuje socjalistyczny styl życia. Niejako egzemplifikacją tych teoretycznych rozważań jest referat J. Olejnika (Tatrzańska Łomnica) o zmianach w sposobie życia i w kulturze materialnej mieszkańców Wysokich Tatr pod wpływem turystyki. Następuje w końcu seria 9 referatów z zakresu współczesnego folkloru i folkloryzmu: A. Jerabkova mówi o badaniu "drugiego życia" strojów ludowych, V. Gasparikova o aktualnej żywotności ludowych gatunków prozaicznych, J. Michalek o przemianach w prozie ludowej na konkretnym terenie; O. Sirovatka o opowiadaniach z życia codziennego we współczesnych przekazach, podobnie L. Pourova-Volbrachtova o warunkach życia i funkcji opowiadań prozaicznych, G. Sokolova o badaniu ustnych opowiadań u górali; M. Sramkova o zakresie repertuaru opowiadaniowego jednego gawędziarza. Wreszcie B. Benes analizuje współczesne formy wyrazu teatru folklorystycznego, a Z. Vanovicova problem związków między źródłami literackimi a folklorem. Jak z powyższego przeglądu widać, zestaw problematyki zawartej w tomie jest tak szeroki, że obejmuje ogół najbardziej istotnych zjawisk powstałych w procesie swoistej symbiozy tradycji ludowych z kulturą współczesności. Jest, po wtóre, widoczne, że słowacka i czeska folklorystyka i etnografia wypracowały już ade·· kwatne podstawy teoretyczno-metodologiczne i metody badań zjawisk współczesności i mają w tym zakresie godne uwagi osiągnięcia. Sukcesy te należy przypisać niewątpliwie także dobrej organizacji nauki. Dzięki należycie zorganizowanej współpracy akademickich instytutów etnografii i folklorystyki w Bratysławie i Pradze, wraz z podległymi im pracowniami regionalnymi, z ośrodkami uniwersyteckimi, nauka czechosłowacka zajęła niewątpliwie jedno z czołowych miejsc w zakresie badań zarówno tradycji, jak i współczesności. Józef Klaus Jacklein, Un pueblo popoloca. "Serie de antropologia social." SEPINI, Num. 25, Instituto Nacional Indigenista, Mexicó 1974, ss. 323. Praca zachodnioniemieckiego antropologa współczesnej kulturze i ważniejszym aspektom Burszta Colección K. Jackleina jest poświęcona życia społecznego mieszkańców �Recenzje 207 meksykańskiej wsi indiańskiej San Felipe Otlaltepec, położonej na terenie stanu Puebla l. Społeczność ta przynależy pod względem etnicznym do grupy Popoleca, natomiast z punktu widzenia społeczno-ekonomicznego reprezentuje najbiedniejsze warstwy mieszkańców Meksyku. Zajmuje ona również względnie izolowane położenie geograficzne, które zadecydowało w dużej mierze o słabszym aniżeli na innych terenach nurcie zmian, przeobrażeniach kulturowych i procesach metysażu. Dzięki temu za pośrednictwem Jackleina uzyskujemy możliwość poznania życia indiańskiej społeczności w warunkach niemal laboratoryjnych. Nie oznacza to jednak, iż ludzie, którzy zamieszkują Otlaltepec, żyją w całkowitej izolacji kulturowej i ekonomicznej. Autor ukazuje ze szczególną wyrazistością, iż we współczesnym świecie nie istnieją takie społeczności oraz że nawet w tak niekorzystnie usytuowanej wsi, jak Otlaltepec, łatwo jest wykryć mechanizmy wiążące Indian z gospodarką Meksyku. Menografia Jackleina jest więc interesującym przykładem tzw. CQse study studium konkretnej społeczności, służącym jednak do poznania znacznie ogólniejszych procesów i zjawisk. Jest ona także ważnym przyczynkiem dla współczesnej amerykanistyki ze względu na szczupłość dotychczasowych informacji na temat kultury Indian Popoloca. Monografia jest w większości oparta na materiałach zebranych w terenie przez autora, który przebywał w Otlaltepec w latach 1967-1968 i w r. 1973. Żyjąc razem 2 Indianami przez okres ok. 13 miesięcy, miał dobre możliwości przełamania bariery nieufności, zintegrowania się ze społecznością i uzyskania od jej przedstawicieli informacji, zwykle skrywanych przed postronnymi obserwatorami. Ponieważ zamiarem autora było napisanie monografii ukazującej rzeczywisty obraz życia Indian wykorzystał on także w dużym stopniu źródła o charakterze statystycznym. Uzyskany tą drogą materiał został następnie zweryfikowany i poddany analizie umożliwiającej np. ocenę stanu majątkowego, struktury własności ziemskiej, sytuacji demograficznej, stopnia edukacji itp. Dzięki temu dane uzyskane drogą wywiadów i obserwacji zostały w poważnym stopniu zobiektywizowane. Monografia Popoloca została opracowana według zasad współczesnej etnoanalizy, rodzaju holistycznych studiów, chwytających związki między strukturą społeczną, życiem gospodarczym i rozwojem historycznym określonego społeczeństwa. Aby uczynić zadość tym pryncypiom autor włączył do swej pracy rozdziały poświęcone prahistorii regionu, charakterystyki językowej, rekonstrukcji historycznej, geograficzno-ekologicznej, by dopiero na tym tle ukazać złożone problemy społeczno-ekonomiczne i kulturowo-ideolgiczne badanej wspólnoty. Podstawowy wymóg etnoanalizy polegający na łączeniu spojrzenia etnograficznego z socjolo-gicznym został w wielu miejscach prawidłowo wypełniony. Tak np. opisom uroczystości pogrzebowych towarzyszy zaraz charakterystyka przyczyn zgonów. Podobne uwagi odnieść można do tych części pracy, które poświęcone są mechanizmowi utraty ziemi przez Indian na rzecz grupy lokalnych przedsiębiorców. Nie wszędzie jednak Jacklein sprostał wymogom etnoanalizy. Widać to wyraźnie w części pierwszej pracy, w której wstępne informacje historyczno-językovle w niewielkim stopniu łączą się z późniejszymi wywodami, nie są z nimi po prostu funkcjonalnie zespolone, stanowiąc w gruncie rzeczy tylko aneksy do właściwych rozważań. Rysując później obraz dzisiejszej rzeczywistości stronił autor wyraźnie od wniosków historycznych, sytuujących analizowane aspekty kultury w kontekście 'Mniej znany oryginał recenzowanej pracy ukazał się w r. 1970 w języku niemieckim· (wyd. A. Klimmerle) w RFN w Gtippingen pt. San Felipe atlaltepec. Beitriige zur Ethnoanalyse der Popoloca du Puebla, Mexico. Wydanie meksykańskie jest w pełni autoryzowane- przez .Taekteina. �208 Recenzje diachronicznym. Jego próba holistycznego spojrzenia jest na pewno próbą ud"J1i]. chot: odbiegającą od etnoanalitycznego ideału. Jacklein daje nam interesujący obraz współczesnej wsi indiańskiej w Meksyku, za mało jednak poświęca miejsca na ukazanie konkretnych uwarunkowań historycznych i współzależności między poszczególnymi sferami życia i kultury. Metoda etnoanalizy wymagała również zastosowania modelu monografii etnograficznej odmiennego od schematu tradycyjnego. Książka Jackleina nie jest więc monografią przeżytków czy elementów kultury tradycyjnej, ukazuje ona bowiem życie indiańskiej wsi w sposób niewyidealizowany. Autora interesowało przede wszystkim bieżące życie, w tym zaś nurcie mieściły się zarówno te dziedziny kultury, które zawsze znajdowały się w centrum uwagi etnografów, jak np. budownictwo, systemy pokrewieństwa czy mity, ale również i te aspekty, które po prostu wielu badaczy nie interesują ze względu na "brak" bezpośredniej ich łączności z "kulturą ludową". Mam tu na myśli system administracji lokalnej, szkolnictwo, działanie mechanizmów władzy, powiązania z rynkiem regionalnym i narodowym itp. Stosując tego rodzaju dyrektywę, Jacklein dał nam monografię nowoczesną, w której nie znajdujemy spekulatywnego oddzielania eleme!)tów wiejskich od miejskich, dawnych od nowych, tradycyjnych i tubylczych, od ogólnonarodowych. Uzyskany w ten sposób obraz nie jest więc anachroniczny, ,de na stanie faktycznym obejmującym dziedziny kultury znaczące dla współczesnego życia. W przeciwieństwie do autorów wielu dawnych monografii etnografi::znych. Jackleina nie interesują w równym stopniu wszystkie elementy kultury, np. tyle samo hafty na odzieży, co struktura własności ziemskiej, ale dokonuje świadomego wyboru tych aspektów życia społeczno-kulturowego, które jego zdaniem są istotne dla wyjaśnienia sytuacji w jakiej znajdują sh~ mieszkańcy indiańskiej wsi. Zastosowany przez Jackleina schemat układu monografii społeczności lokalnej wzoro• wany jest więc na propozycjach anglosaskiej antropologii społecwej 2, w mniejszej zaś mierze dostrzec w nim możemy oddziaływanie wzorów meksykańskich czy też niemieckich. Konsekwentna realizacja przedstawionych wyżej założeń nie była bynajmniej łatwa, stąd też pewne mankamenty pracy Un puebLo popoLoca wydają się usprawiedliwione. Autor jeszcze całkowicie nie wyzwolił się z ciążenia tradycji głm:Z<lcej podział kultury na działy i zagadnienia materialne, społeczne i symboli cne. Pewien schematyzm i wyodrębnienie rysu historycznego poza główny nurt rozważań sprawiło także, iż uzyskany obraz społeczności indiańskiej ma bardziej charakter funkcjonalny, częściowo statyczny, aniżeli historyczny i dynamiczny. Do ciekawszych części pracy należą te rozdziały, które poświęcone są gospodarce indiańskiej i jej powiązaniom rynkowym. W interpretacji autora dostrzec można wyrażny wpływ teoretycznych konstatacji socjologicznych Stavenhagena (znanego postępowego badacza meksykańskiego) oraz A. G. Franka - teoretyka zagadnień "niedorozwoju" w krajach Ameryki Łacińskiej. Dzięki zastosowaniu tego rodzaju spojrzenia Jacklein mógł wyraźnie dostrzec uwikłania indiańskiego chłopa z odległej od centrów przemysłowych wsi z systemem kapitalistycznej eksploatacji typu merkantylistycznego. Opisuje więc zarówno sposoby działania handlarzy i pośredników przejmujących wyroby rzemiosła indiańskiego, jak i 7.\Vraca uwagę na migracje zarobkowe do Stanów Zjednoczonych. 'o monografii walorach takiego modelu monografii wsi, "Lud" t. 53, 1969, s. 147-163. pisał J'. Burszta, Dwa modele etnograficznej �209 Recenzje Równie interesujące są te partie, które omawiają aspekty struktury społecznej ·,\'si w jej przestrzennym zróżnicowaniu związanym z sektorami zamieszkiwania. Autor w sposób jasny przedstawił istniejące między tymi jednostkami społecznymi "elacje współzależności łącząc je ze zjawiskiem endo- i egzogamicznych małżeństw. Ciekawe są także rozważania na temat zróżnicowania majątkowego poszczególnych sektm"ów czy roli szkoły, choć przeoczono analizę szkoły jako instytucji pośredniczącej w przemianach tradycyjnej kultury. Pewien niedosyt pozostawia natomiast po sobie lektura partii końcowych książki, przeznaczonych na omówienie życia religijnego. Autor skoncentrował się na scenariuszu i organizacji lokalnych świąt (fiestas), z\vrócił uwagę na system obciążeń finansowo-organizacyjnych (cargo) z tymi przygotowaniami związany, poświęcił również nieco miejsca charakterystyce misji ewangelickiej działającej od kilku lat na terenie Otlaltepec. Szereg ważnych zagadnień zostało jednak tylko zasygnalizowanych. Widać \vyrażnie, iż autor nie czuł się zbyt swobodnie w tej dziedzinie analizy kultury. Przytacza on interesujące mity i opowieści, pozo~tawiając jc jednak bez komentarza. Nie daje również głębszego wyjaśnienia zjawiska synkretyzmu religijnego - tak typowego dla indiańskich chłopów w Meksyku. Wymogi monografii skłoniły Jackleina do zajęcia się również wierzeniami, ,de w istocie autor ten jest przede wszystkim badaczem problemów społecznych i ekonomicznych współczesnej wsi tubylczej. Podsumowując wszystkie powyżej zamieszczone uwagi dotyczące zarówno treś:i pracy jak i zastosowanych metod, wypada stwierdzić, iż książka Un ;meblo popoloca jcst monografią bardzo wartościową i godną uwagi. Jeśli wskazywałem na różnorakie potknięcia autora czy mankamenty stosowanych przez niego koncepcji, to tylko po to, aby ukazać stopień oryginalności rozwiązań Jackleina, które warto szerzej popularyzować i ulepszać, również na naszym polskim gruncie etnograficzno-socjologicznym. Jest to bowiem nie tylko nowoczesna monografia społeczności lokalnej z terenów poz<1europejskich, ale praca, która ukazuje opisywaną wieś w taki sposób, w jaki mogłyby być analizowane społeczności lokalne w Europie. Nie ulega wątpliwości, iż praca ta zainteresować powinna nie tylko amerykanistów, ale również etnografów. historyków i socjologów nie zaangażowanych w studia meksykanistyczne. Aleksander Pasem-Zieliński Ted J. Brasser, Riding on the Frontier's Crest: Mahican Indian Culture and Change, "National Museum of Man. Mercury Series. Ethnology Division, Paper No. 13", Ottawa 1974, ss. 91, l mapa ~ 5 ilustr. Culture Rozprawa Teda J. Brassera jest typowym dla amerykańskiej i kanadyjskiej etnohistorii przykładem rekonstrukcji i interpretacji dziejów społeczności plemiennej. Stanowi ona monograficzne ujęcie nowożytnej historii Mohikanów, których uwiecznił w słynnym Pięcioksięgu Fenimore Cooper. Główny trzon analizy poprzedzają informacje na temat ich etnonimu, języka, stosunków demograficznych o!"az szkicowy zarys dziej{)w i kultury w okresie prekolonialnym. Za cezurę rozdzielającą dwie epoki starożytną i nowożytną autor przyjął rok 1600. W zainicjowanym ,v{l\vczas nowym etapie mohikańskich dziejów Brasser wyróżnił ;4 .~ Lue! LXII �210 Recenzje 4 fazy różniące się między sobą charakterem stosunków interetnicznych oraz tempem i jakością przeobrażeń społeczno-kulturowych. Nowożytne dzieje Mohikanów zapocZittkowała tzw. faza handlu skórami, obejmująca zasadniczo XVII w. XVIII w. Cechowała się ona krystalizacją organizacji plemiennej z rozproszonych społeczności lokalnych, powstaniem scentralizowanej władzy, a nawet próbami tworzenia wieloplemiennych organizmów politycznych. Wszystkie te przemiany organizacji społecznej, jak i zmiana pozycji mężczyzny w rodzinie wraz ze społeczno-kulturowymi reperkusjami wojen prowadzonych o rozszerzenie lub zmianę terytoriów plemiennych, miały u swych podstaw motywację ekonomiczną. Była nią chęć zintensyfikowania handlu skórami Druga faza obejmuje okres około 50 lat do czasów Rewolucji Amerykańskiej. l\'l:ohikanie - zepchnięci już wówczas na kresy swych dawnych terytoriów plemiennych, zdziesiątkowani przez epidemie i wojny międzyplemienne - znależli się \\' czwartej dekadzie XVIII w. w kręgu oddziaływania chrześcijańskiego prozelityzmu. Pierwszymi neofistami stali się przywódcy plemienia, którzy przekształcili ośrodek misyjny w centrum plemiennego życia politycznego. Okres ten charakteryzował się nasileniem akulturacji. Zmieniona sytuacja ekonomiczna Mohikanów (utrata większości własnych terytoriów plemiennych) zmusiła ich do przyswojenia sobie nowych umiejętności dla zdobywania środków utrzymania (wynajem siły roboczej, produkcja i sprzedaż własnych wyrobów rzemieślniczych, itp.). W ślad za tym nastąpiły zmiany w stylu życia i sposobie widzenia otaczającej Indian rzeczywistości. Należy żałować, że autor omawianej pracy nie podjął próby analizy procesu ścierania się dwóch różnych światopoglądów tubylczego i chrześcijańskiego, mechanizmów wypierania jednych zespołów wierzeń przez drugie, społecznych reperkusji zmiany orientacji religijnej i sposobów funkcjonowania "przeżytków" dawnej nadbudowy w nowej sytuacji społeczno-kulturowej. Tymczasem zaprezentowane przez Brassera obraz i interpretacja chrystianizacji Mohikanów są tak dalece szkicowe, że aż uderzają naiwnością. Trzecia faza nowożytnych dziejów Mohikanów (lata 70-te XVIII w. do poi XIX w.) to okres ich permanentnych migracji ze wschodu na zachód pod naciskiem euro-amerykańskiego osadnictwa. W trakcie kolejnych przesiedleń zmieniał się skład etniczzny mohikańskich osad (napływ ze wschodu ludności o innej przynależności plemiennej). W okresie tym Indianie coraz bardziej przyswajall sobie amerykański model życia. Przejawiło się to w formach osadniczych niczym nie odbiegających już na pocz. XIX w. od wzorów wiejskiego osadnictwa białej ludności USA; przejęciu farmerskiego modelu gospodarowania; przywiązywaniu wagi do formalnego wykształcenia najmłodszej generacji itp. Ówczesna społeczność Mohikanów, mimo wysokiego stopnia zakulturowania, rozpadła się w omawianym tu okresie na dwie opozycyjne względem siebie frakcje - konserwatywną (opowiadającą się za zachowaniem szeregu elementów tradYl:ji) i progresywną (rzecznika akceptacji przez Indian wartości i stylu życia białej Ame:yki) Problem frakcyjnego rozbicia społeczności tubylczych zachował swą aktualność do dziś i z tego względu zwrócenie uwagi przez Brassera na jego genezę stanowi wartościowy wkład do poznania dziejów kształtowania się postaw Indian wobec własnej i obcej kultury. Czwarta, tzw. rezerwatowa faza mohikańskich dziejów, została zapoczątkowana w latach 1856-1859, kiedy to część plemienia osiedliła się w jednym z rezerwatów na terenie Wisconsin. W okresie obejmującym 2 pał. XIX w. i XX w. Mohikanie ulegli niemal zupełnej amerykanizacji, zachowując jedynie świadomość tubylczego �211 Recenzje pochodzenia i nikłą pamlęc niektórych cech swej plemiennej kultury. Ich etniczna odf(~bność zaciera się zresztą coraz bardziej wskutek dość dużego odsetka małżeństw mieszanych nie tylko międzyplemiennych, ale i międzyrasowych z białymi partnerami. Książka Brassera ma szereg zalet polegających przede wszystkim na uporządkowaniu informacji i możliwie pełnym zrekonstruowaniu dziejów Mohikanów. W tym celu autor skrupulatnie wykorzystał publikowane dotychczas źródła historyczne i etnograficzne oraz bogaty zbiór analiz dziejów i kultury plemion zamieszkujących północno-wschodnie obszary USA. Praca jego rzuca niewątpliwie nowe światło na historię nadatlantyckich plemion, prostując szereg błędnych koncepcji historiograficznych dotyczących zwłaszcza stosunków politycznych i związków kulturowych łączących Mohikanów z Ligą Irokezów. Zastrzeżenia budzi natomiast m. in. dokonany przez Brassera dobór kryteriów, na podstawie których wyróżnione zostały 4 fazy nowożytnych dziejów plemienia. Przypomnijmy, że pierwszą fazę wyznaczono na podstawie kryterium ekonomicznego (handel skórami), drugą - kryterium ideologicznego (przyjęcie chrześcijaństwa), trzecią - kryterium politycznego (migracje jako wyraz polityki mocarstw kolonialnych wobec ludności tubylczej) i czwartą - również na podstawie kryterium politycznego (rezerwaty jako wyraz polityki wewnętrznej USA wobec ludności tubylczej). Autor, dokonując takiego właśnie wyboru kryteriów, winien jednak go uzasadnić, dowodząc istotność owych wyróżników dla specyfiki poszczególnych okresów mohikańskiej historii. Dużym mankamentem pracy jest również ograniczenie rekonstrukcji dziejów w drugiej, trzeciej i czwartej ich fazie wyłącznie do tej grupy Mohikanów, którzy w połowie XVIII w. osiedlili się w ośrodku misyjnym, z pominięciem uzasadnienia takiego ujęcia. Czytelnik może jedynie domyślać się, że autor dokonał wyboru tej społeczności Mohikanów ze względu na jej polityczną rolę w życiu całego plemienia. Żałować również należy, że Brasser - zaabsorbowany żmudną, niekiedy nawet chyba zbyt drobiazgową rekonstrukcją mohikańskich dziejów - tak mało miejsca poświęcił kulturze tych Indian i dokonującym się w niej przeobrażeniom, ograniczając się często do mało mówiących ogólników. Nazwa serii wydawniczej oraz sam tytuł pracy sugerują raczej, że ta właśnie problematyka powinna dominować nad rekonstrukcją dziejów, stanowiących niezbędne tło dla ukazania procesu zmian zachodzących w tubylczej kulturze pod wpływem obcej cywilizacji. Tymczasem proporcje są odwrotne. Mimo tych zastrzeżeń, omawiana praca jest cennym przyczynkiem do etnohistorii północno-wschodnich obszarów dzisiejszych USA, wypełniając lukę w naszej wiedzy o dziejach plemienia, które w czasach kolonialnych należało do politycznie i gospodarczo naj aktywniejszych społeczności tubylczych tego regionu, co Brasser w przekonywujący sposób udowodnił. Mirosława B. ~. PutiIov, Metodologija sravnitelno "Nauka". Leningrad 1976, ss. 244. istorićeskogo Posern-Zielińska izućenija Autor książki kierując się przekonaniem, że rozwojowy różni się od procesu literackiego, że jest od niego niezależny, folklora, Izdat. proces folklorowy że jest także nie- �212 Recenzje zależny od tych czynników, które kształtują rozwój literatury, widzi niezbędność pewnej rezygnacji z literaturoznawczych metod badawczych, a kształtowania takich, które odpowiadałyby specyfice folkloru. Autor odnosi się również krytycznie do niektórych metodologii porównawczych stosowanych w folklorystyce, proponując oddać pierwszeństwo porównawczej metodologii historyczno-typologicznej. której teoretyczny kształt zarysowuje w swojej książce. Według autora właśnie ta metoda pozwala wykrywać w folklorze nie zauważone dotąd powtarzalności uri-lZ prawidłowości ich występowania, co daje w wyniku możność formułowania hipotez wyjaśniających cechy i relacje obiektów oraz procesów. 1. Podstawą typologii porównawczej czyni autor dwa szerokie założenia wyjściowe: 1) że pojęciem typologia obejmuje się uwarunkowaną szeregiem obiektywnych czynników prawidłową powtarzalność, występującą w społeczeństwie i przyrodzie, powtarzalność, która objawia się w zjawiskach i obiektach, stosunkach i właściwościach, elementach i strukturach, procesach i stanach; 2) że podstawą typologizowania powtarzalności są pewne prawidłowości, które rodzą się z koniecznej współzależności danej historyczno-społecznej sytuacji oraz wewnętrznych reguł powstawania, egzystencji i funkcjonowania odpowiednich zjawisk i obiektów. Mówiąc o typologii w folklorze ma się na względzie powtarzalność, która go przenika, ale która jako typologiczna rysuje się dopiero wtedy, gdy powstaje w wyniku współzależności systemu i jego składników oraz w v,;yniku relacji ich z tradycyjnym ludowym bytem i światopoglądem. Powtarzalność zjawisk folklorowych o charakterze zbieżności, tożsamości, podobieństwa, analogii jest typowa tylko wtedy, gdy nie jest przypadkowa (np. tematy są typologicznie zbieżne, gdy należą do jednego systemu artystycznego wyrażania), gdy więzi i relacje mają charakter stały i uniwersalny, obejmują cały proces folklorowy. dominując nad między etnicznymi i międzynarodowymi więziami genetycznego j kontaktowego typu. 2. Typologia jako metoda badawcza folkloru funkcjonuje w planie synchronicznym i diachronicznym. Jako typologia strukturalna daje wszechstronny opis obiektu tylko umownie oddzielonego od planu diachronicznego. Jako typologia historyczna (ewolucyjna) bada etapy i stadia rozwoju folkloru, zawsze odnosząc je do etapów poprzednich. A więc obserwuje każde zjawisko folklorowe dwojakD: jako samodzielną całość (system lub jego element) w danym momencie istnienia oraz jako etap w procesie rozwojowym. Przez system folklorowy rozumie się pewien zamknięty, całościowy stan obiektu o stałej strukturze, związany z daną sytuacją społeczno kulturową (np. folklor - jako system gatunkowy, gatunek jako system utworów, utwór - jako system wariantów itp.). System podlega regułom wewnętrznej dynamiki i zewnętrznych oddziaływań. Reguły wewnętrzne pozwalają tylko na takie tworzenie się lub chłonięcie nowych elementów, które nie rozbijają całości. Oddziaływania zewnętrzne są przyczyną etapowych przemian, ponieważ każde naruszenie struktury systemu prowadzi do jego rozpadu i tworzenia się nowego systemu. Nowy system staje się faktem ewolucji zachowując, jako jego ogniwo, elementy i znaki poprzedniego etapu. Typologia analizując systemy bada procesy, badając procesy - analizuje systemy, odkrywając nie tylko materializacje reguł i prawidłowości, ale także ich dynamikę· 3. U podstawy wszelkiej powtarzalności i zmienności folklorowej leży typologiczna współzależność folkloru i świata zewnętrznego. Realizuje się ona w "pecyficznie folklorowym "odzwierciedleniu rzeczywistości". Folklor bowiem nie tyle odzwierciedla, co "wybiera" z ludowego świata takie tematy, które zostały wyodrębnione przez kolektyw i umiejscowione w ramach aktualnego, społeczno kulturo- �Recenzje 213 wego systemu świadomości. Dlatego każdy obiekt folklorowy stanowi jedno, typOI':o artystyczne ujęcie tego, co w świecie ludowym ma nieskończoność powtórzeń (temat nie rodzi się raz, temat rodzi się nieskończenie wiele razy). Stąd w centrum folklorowej uwagi znajdują się typy tematów (balladowych, epickich, bajkowych itp.) tworzących systemy o właściwych im artystyczno-treściowych strukturach. Dlatego każdy obiekt folkloru jest rozumiany tylko w danym systemie i dzięki niemu. 4. Twierdzenie, że folklorowe procesy ewolucyjne, zachodzące w danych etnosa ch - są niepowtarzalne, posiada podstawową wagę dla historyczno-typologicznej teorii folkloru. Według tego twierdzenia każdy folklor etniczny posiada i przechowuje ślady własnych etapów rozwojowych, on także określa ramy ogólnych, międzyetnicznych powtarzalności. Dzięki temu daje się zauważyć, że to, co w jednym folklorze stało się już tylko znakiem przeszłości - w drugim żyje pełnią aktualności. Dzięki takim faktom powstaje możliwość rekonstrukcji ewolucyjnych procesów poszczególnych folklorów i folkloru w całości. W tym celu typologia bada więc polietniczne (a nie bietniczne) systemy i procesy folklorowe narodów o kulturowej i językowej więzi genetycznej (np. Polacy-Słowacy-Czesi), narodów o długotrwałym oddziaływaniu kulturowych grup etnicznych (np. Bałkany, Karpaty, Kaukaz), oraz narodów o więzi kontaktowej (np. Węgry-Rumunia, BułgariaGrecja). W badaniach polietnicznych typologia nie respektuje już granic geograficznych, chronologicznych i etnicznych. Nakładając na siebie systemy etnicznych folklorów ujawnia tożsamości lub różnice w postaci brakujących ogniw lub nadmiaru elementów. Ujawnia w ten sposób luki w ewolucyjnym łańcuchu oraz zyskuje materiał nadający się do ich wypełnienia. 5. Typologiczna analiza zakłada badanie folkloru w ścisłym związku z etnograficznymi realiami bytu (obrzędami, instytucjami), stanowiącymi wyraz typowych uogólnień kolektywnej świadomości. Ta sfera ludowego bytu dostarcza folklorowi odpowiednich modeli, gotowych, strukturalno treściowych wzorców dla artystycznych przedstawień. Z drugiej strony potwierdza folklor ową tradycję, ponieważ typowe sytuacje, stosunki, konflikty zostały już kiedyś przekształcone w artystyczne formy najwcześniejszych gatunków. Oczywiście nie ma tu mowy o prostym przejściu ani bytu w folklor, ani tradycji folklorowej w folklor aktualny. Przekształcenie dokonuje się za pośrednictwem świadomości folklorowej, wyrażającej się w typowych obrazach, motywach, tematach. Przeniesiznie treści i znaczeń ze sfery bytu w sferę folkloru lub ich modyfikacja w sferze samego folkloru, są możliwe tylko dzięki temu, że oba światopoglądy - "bytowy" i "folklorowy" mają charakter semiotyczny. 6. Typologiczne analizy gatunków są w stanie początkowym. Zmierzają one do wyjaśnienia węzłowych problemów genezy, historii gatunkowych systemów, właściwości artystycznych, relacji z rzeczywistością. Badania uwzględniają fakt, że tekst-utwór-gatunek to trój poziomowa jedność systemowa oraz że wariantywność jest uniwersalną cechą zjawisk folkloru. Dalej, że nie istnieje tekst pierwotny ani dążenie: od wariantu do pełnego tekstu. Utwór żyje całością wariantów i on to właśnie stanowi podstawę gatunkowo typologicznych uogólnień. Jeśli terminem tradycja określić względnie stałe, dziedziczone wzorce i formy ludowej egzystencji, to folklor stanowi na danym etapie odpowiednik tej tradycji. W swoich artystycznych formach nie tylko przechowuje jej świadomość, ale przekształca się wraz z nią. Dlatego wyraziste ramy gatunków właśnie w odniesieniu do tradycji pozwalają określać etapy procesu folklorowego. Rozwój gatunkowy najprawdopodobniej przebiegał w dwojakim procesie transformacji i ewolucji. Gatunek �214 Recenzje powstawał na drodze długich przemian transformacyjnych, w których brały udział elementy o charakterze pozaartystycznym (obrzędy, rytuały itp.), oraz artystycznym (formy wyrażania). Aktualnie znane systemy gatunkowe są zamknięte, świadczące o tym, że proces, który je kształtował, był względnie jednolity. Jednakże gatunki archaiczne, które znajdują się w niektórych systemach, świadczą o różnych stadiach przerywania się transformacji, krzepnięcia formy danego gatunku i rozpoczęcia się procesu ewolucji, nie naruszającej już danej struktury. Typologiczno-stadialne: powtarzalność gatunkowych systemów etnicznych daje pewną nadzieję na zrckonstruowanie poszczególnych gatunkowych łańcuchów rozwoju od najprymitywniejszych form, do złożonych gatunkowych struktur i ich wewnętrznej ewolucji. 7. Dla dopełnienia obrazu typologii historyczno-porównawczej autor dodaje jeszcze uwagi na temat folklorowego historyzmu. Pod typologią tego zjawiska rozumie on występujące w danych artystycznych formach zasady poznania i odbicia historii, widzianej jako całokształt działalności kolektywu związanej z rozwojem społecznym. Tak rozumiany historyzm określa treść i strukturę folkloru, on z kolei wyraża świadomość kolektywu, jest znakiem jego pamięci i dążeń. Jednakże folklorowa świadomość (artystyczna świadomość) wtopiona jest w tradycyjne formy dalekiej przeszłości. W swojej podstawie jest więc dorealistyczna. a w chwili gdy realizm zaczyna funkcjonować jako kategoria sztuki, staje się nierealistyczna. Dlatego badanie świadomości folklorowej wymaga badania praw artystycznego odzwierciedlania historii, tj. w fantastycznych, umownych, hiperbolicznych itp. formach, kształtujących obrazy rzeczywistości w idealnym planie. Powszechne prawo folklorowej powtarzalności, które odkryto dzięki metodologii historyczno-typologicznej, stawia przed folklorystyką nowe zadania: 1) zbadanie genezy wczesnych form folkloru, 2) odkrycie praw rozwoju gatunków, 3) całościową rekonstrukcję rozwoju folkloru, na podstawie różnostadialnego materiału różnych narodów. Ogólnie mówiąc - zbadanie folkloru w najszerszym aspekcie. W węższym zaś - zbadanie konstrukcji systemów artystycznych, jako zjawisk ludowej kultury duchowej. Jadwiga JagieHo linguistique, agronomique et economique d'uT!. Recherche cooperative sur programme, organisee par Ie Centre national de la recherche scientifique avec Ie concours de divers laboratoires scientifiques; T. 1 Geographie. Agronomie. Sociologie economique, Editions du CNRS, Paris 1970, s. 310; T. 2. Ethnologie historique. Transhumance ovine, Paris 1971, s. 318; T. 3 Ethnologie contemporaine l. Communautes vitlageoises. Vie d.omestique, Paris 1972, s. 336; T. 4 Ethnologie contemporaine II. Montagnes. Therapeutique. L' Aubrac d Paris, Paris 1973, s. 302; T.5 Ethnologie contemporaine III. Litterature orale. Musique. Danse, Paris 1975, s. 382. L'Aubrac, etablissement etude ethnologique, humain. Obszerna monografia Aubrac - górskiego regionu w środkowej części Masywu Centralnego, obejmującego Monts Aubrac położone w trójkącie, którego ramiona stanowią doliny rzek Truyere i Lot oraz masyw Margeride - jest największym z dotychczasowych osiągnięć we Francji w zakresie interdyscyplinarnych badali monograficznych. Z planowanych 7 tomów ukazało się dotychczas 5, o łącznej objętości 1648 stron. Zawierają one liczne materiały pomocnicze i uzupełniające, w tym �Recenzje 215 229 ilustracji, 263 tabele, 92 mapy, 76 wykresów i przedstawień graficznych oraz 44 rysunki. Poszczególne, opracowane przez 46 autorów, tomy monografii obejmują następujące zagadnienia: t. 1 środowisko naturalne, agronomia, ekonomika a społeczeństwo: t. 2 podstawy etnologii historycznej, transhumancja owiec; t. 3 społeczności lokalne i gospodarka agro-pasterska, życie domowe; t. 4 pastwiska górskie, medycyna ludowa, migracje do Paryża; t. 5 literatura ludowa, muzyka i zjawiska paramuzyczne, tańce ludowe. Monografia Aubrac stanowi wynik tzw. Recherche cooperative sur programme nr 28 - RCP Aubrac, zainicjowanych i koordynowanych przez CNRS, a prowadzonych w latach 1963-1966. Badania miały charakter wyrażnie interdyscyplinarny. Brały w nich udzial różne instytucje naukowe, przede wszystkim Centre d'Ethnologie franc;aise, Centre de recherches ethnologiques oraz Institut national de la recherche agronomigue. W pracach badawczych uczestniczyło ponad 40 naukowców, reprezentujących {'tnologię, socjologię, historię, geografię, dialektologię, agronomię, zootechnikę i ekonomię. Projekt badań opracował G. H. Riviere przy współpracy A. Leroi-Gourhana, a bezpośrednie nad nimi kierownictwo sprawowali C. Jest, C. Parin, A. Fel oraz C. Marcel-Dubois. Efektem badań, obok recenzowanych tu tomów, było m. in. zebranie 987 obiektów muzealnych, 2 rękopisów oraz wykonanie 442 rysunków. 9570 fotografii i materiałów do ok. 15 filmów dokumentalnych. Monografia Aubrac należy do opracowań, które znaczą rozwój francuskiej humanistyki, w tym i etnologii. Jego kierunek zmierza do ujmowania badanych zjawisk w szerokich historyczno-kulturowych i społeczno-ekonomicznych uwarunkowaniach. co możliwie jest jedynie przy podejmowaniu zespołowych badań interdyscyplinarnych. RCP Aubrac były jednymi z pierwszych tego typu we Francji. Ich podstawowym założeniem metodologicznym, co znalazło również szerokie odzwierciedlenie w opracowanej monografii, było dążenie do możliwie pełnej koordynacji gromadzonych informacji i ich uzupełnianie poprzez różne dyscypliny. Założenie drugie polegało na skupieniu całości problematyki wokół zasadniczego ella analizowanego obszaru zagadnienia podstaw gospodarczych, tzn. hodowli i podporządkowaniu poszczególnych opracowań właśnie temu aspektowi. Z tego względu monografię Aubrac możemy zaliczyć do typu monografii z problemem wiodącym. Wreszcie, wyraźnie zaznaczone w pracy, założenie trzecie polegało na traktowaniu badanej rzeczywistości zarówno w wymiarze współczesności, jak i przeszłości. Celem pierwszego jest ukazanie realiów w ich strukturalno-funkcjonalnych powiązaniach (ethnologie contemporaine), a drugiego wyświetlenie i analiza dawnych struktur społecznych, kulturowych i techniczno-ekonomicznych (ethnologie historique). Z tych powodów w monografii wykorzystano, obok zgromadzonych różnorodnych materiałów terenowych, również archiwalne. Zawarty w 5 tomach materiał daje niezwykle interesujący, kompleksowy obraz przeszłości i współczesności Aubrac - jednego z najbardziej tradycyjnych jeszcze regionów Francji - jego podstaw gospodarczych oraz żyda i kultury jego mieszkańców. Górski region Aubrac, o średniej wysokości 1000 m, obejmuje 26 gmin należących do 3 departamentów: Aveyron (U), Lozere (13) i Cantal (2). Ogólna liczba ludności wynosiła w 1966 r. 10383, 16 z gmin miało mniej niż 400 mieszkańców, a tylko jedna przekraczała 1000. Z punktu widzenia podstaw gospodarczych Aubrac wyróżnia się zdecydowaną dominacją hodowli bydła, opartej głównie na wypasie na górskich pastwiskach. Ich �316 Recenzje szeroka strefa łącznie z łąkami stanowi średnio 97"," użytkowanej ziemi. W przeciwieństwie do naturalnych pastwisk alpejskich i pirenejskich, aubrackie powstały w wyniku działalności człowieka poprzez wyręb lasu na poziomic 1000-1400 m, co umożliwia ich wykorzystywanie nie przez 3, a !) miesięcy. Obszar Aubrac został zaludniony w okresie średniowiecza, a w jego zagospodarowaniu i wyrębie lasów najważniejszą rolę odgrywały aż do 1789 r. dwa duże opactwa: Aubrac (założone \". 1120 r.) oraz Bonneval (1147). Pastwiska ujęte zostały w system dużych jednostek gospodarczych - montagnes oraz wielkich gospodarstw agro-pasterskich, co wyróżniało Aubrac zarówno od północnej Francji, jak i reszty Masywu Centralnego (dzierżawa, parcelacja). Drugi z biegunów struktury społeczno-ekonomicznej Aubrac stanowiły społeczności wiejskie. Były one zapleczem rak GO sezonowej pracy przy letnim wypasie, uprawie zbóż i transporcie. Mniejsze niż na innych terenach zależności feudalne przyczyniły się do ich względnie autonomicznego rozwoju, opartego m. in. o istnienie dóbr gminnych. Jeszcze w l86~ r ten rodzaj własności w części Aubrac zbliżał się do 300/0 (w całej Francji 8"/0). Do XX w. Aubrac stanowił pod względem ekonomicznym region względnie samowystarczalny. Wiejskie społeczności prowadziły gospodarkę autarkiczną. Pewną autonomię Aubrac zawdzięczał istnieniu zespołu działających manufaktur i rzemiosł, których gwałtowny zanik nastąpił w pel. XX w. (w 1962 r. mniej niż 10°," ludności czynnej zawodowo). Od pocz. XX w. dawna wielokierunkowa produkcja rolna stopniowo przekształciła się w hodowlę bydła (w 1962 r. 90"/" hodowanych zwierząt). Przyczyniły się do tego zarówno warunki naturalne, jak i rozwój rasy Aubrac, doskonale zaadaptowanej do wydłużonego pobytu na pastwiskach w surowym klimacie. Specjalizacja \Ii hodowli bydła rogatego współwystępowała z cofaniem się hodowli owiec i upra\vy zbóż. Ta ostatnia zajmuje obecnie od 0,1 do 12,5"10 powierzchni (okres wegetacyjny trwa od kwietnia do października). Gospodarstwa stanowią w większości własność użytkownika, część jest dzicrża~··iona w systemie fermage, nielicznie metayage. 5;3% gospodarstw posiada mniej niż 25 ha, część przekracza 100 ha. Prawie 50"/0 z nich liczy tylko 1-2 osób. System gospodarowania i hodowli należy nadal do tradycyjnych i pozbawiony jest cech wraźnej kalkulacji ekonomicznej, jakkolwiek zapoczątkowane zostały procesy modernizacji. Najważniejsze znaczenie w gospodarce hodowlanej posiadają górskie pastwiska. 303 montagnes, o powierzchni ponad 20 tys. ha, należy do 250 gospodarstw (7 jest własnością gminy). Wypasają na niej bydło aź 102 gminy i stąd Aubrac określany jest jako "bassin d'alimentation" (w samym Aubrac 55 tys. bydła). Rozpoczynający się 25 maja (zakończony 13 października) wypas posiada dwie formy: 1) tradycyjny wypas połączony z produkcją mleczną i serowarstwem (w 1964 r. na 57. montagnes), wymagający stałego nadzoru i pracy ekipy 2 - 6 buronniers (W 1900 r. 1100, w 1965 tylko 130), sezonowo mieszkających w pasterskich domach - buron; 2) zdecydowanie upowszechniający się wypas nastawiony na produkcję mięsną, bez stałego nadzoru stad. Aubrac stanowiło niegdyś ważny obszar transhumancyjnej hodowli owiec, pochodzących głównie z Dolnej Langwedocji. Ostatnia w Aubrac transhumal1l:ja odbyła się w 1965 r. i brało w niej udział jedynie 1000 owiec (w 1955 - 45 tys.). Przepęd następował na trasie ponad 100 km z wysokości ok. 300 m do 1300 m. Przyczyny upadku tego typu hodowli owiec leżą przede wszystkim w ekonomicznym rozwoju Langwedocji. Wiejskie społeczności Aubrac wyróżnia ich wewnętrzna struktura i małe rozmiary. Społecznością lokalną nie jest tu jak na innych obszarach Francji gmina �Recenzje (commune), ale jednostka dużo mnIeJsza, licząca niekiedy kilkadziesiąt osób \Vies (village), w sensie nadawanym temu terminowi w całym regionie (tzn. przysiółka, lub wioski hammeau), bądż grupa wsi odpo'wiadająca części gminy \V pojęciu administracyjnym. Posiadane przez te społeczności i wspólnie użytkowane dobra gminne (biens communaux) są w istocie dobrami wsi lub kilku wsi (biens sectionnaux). Stanowią ważne uzupełnienie areału prywatnej własności. Budownictwo Aubrac jest jeszcze w dużym stopniu tradycyjne, ok. 50"/0 stanov.'ią domy budowane w okresie 1871-1939, ok. 47% ma 1 lub 2 izby, a 42"/0 doml'n': nie posiada bieżącej wody. Tradycyjny aubracki dom, kamienny i parterowy, kryje pod wspólnym dachem część gospodarczą i mieszkalną. Jej ośrodek stanowi wspólna izba (saHe commune), z otwartym ogniskiem, o ścianach pokrytych rodzajem boazerii, w której wnękach znajdują się 1-3 zasłonięte łóżka oraz szafy. Powtarzającymi się elementami umeblowania jest również serwantka, wiszący zegar oraz stół z ławami lub krzesłami. W izbie tej dokonują się wszystkie podstaWO\VC funkcje życia rodzinnego. Od pocz. XX w. Aubrac stanowi! region wyrażnie wyludniający się (w końcu XIX w. ok. 18 tys. mieszkańców). Występuje zjawisko starzenia się ludności. Wskaźnik poziomu wykształcenia należy do najniższych we Francji. Pierwotnie skierowana na południe, od pocz. XX w. migracja zmierzała na północ, głównie do Paryża (stała i sezonowa). Jej przyczyny leżały głównie w płaszczyżnie ekonomicznej. W Paryżu emigranci z Aubrac wykonywali najczęściej zawód węglarza lub kelnera. Przejawem silnej więzi terytorialnej są powstałe w Paryżu regionalne towarzystwa (Amicales d'Aubrac), pełniące również ważną funkcję adaptacji do środowiska wielkomiejskiego. Ruch migracyjny jest zjawiskiem stałym i przewaźają w nim obecnie kobiety. Tradycyjna kultura ludowa Aubrac ukształtowała się w ścisłej zależności od warunków naturalnych oraz społeczno-ekonomicznych. Główny na nią wpływ wywarł typ agro-pasterskiej gospodarki. Wskutek stałego odpływu młodzieży, tradycyjna kultura utrzymuje się głównie w środowisku ludzi starych. Niegdyś bardzo rozwinięta ludowa medycyna i weterynaria znajdują się na drodze zaniku, jakkc·lwiek utrzymuje się jeszcze nadal charakterystyczna w leczeniu specjalizacja (od ran, złamań, wrzodów, upuszczania krwi itd.). W zakresie treści folklorystycznych Aubrac nie wytworzył form charakterystycznych wyłącznie dla tego obszaru. Większość elementów jest wspólna dla całegn NJ:asywu Centralnego. Tak jest z wątkami w literaturze ludowej, w której szczególnie powszechne są motywy wilka, diabła i czarownic. Wśród instrumentów muzycznych występują terkotki, grzechotki, dzwonki, bębenki, liry korbowe, piszczałki, dudy i akordeony. Muzyka o formach prostych i złożonych wykonywana jest prawie wyłącznie przez mężczyzn. Wśród tańców wyróżnia się bouree, tańczony w 2 lub więcej osób, fornijaire, bardzo popularny na pocz. XX Vi., crousade oraz montagnarde. Przedstawiona wyżej, w sposób bardzo ogólny i raczej formalny, charakterystyka regionu Aubrac, posiada w monografii niezwykle drobiazgowe i obszerne omówienie. Wykorzystanie wszystkich dostępnych materiałów, środków i metod, przy równocześnie całościowym spojrzeniu na analizowaną rzeczywistość, dało w efekcie w pełni przejrzyste i zarazem dopełniające się w poszczególnych częściach ;Jrracowanie. Uwagę zwraca materiał uzupełniający w postaci licznych aneksów, zest3,vień bibliograficznych, wykresów, tabel oraz doskonałej jakości ilustracji. Wśród nich wyróżnia siG zastosowanie, w części poświęconej literaturze ludowej, pełnych �218 Recenzje ekspresji poklatkowych zdjęć taśmy filmowej, przedstawiających ludową narr<ltorkę. Podobnych prób nowego rozwiązania niektórych technicznych problemów związanych z badaniami społeczno-kulturowymi znaleźć można w tej pracy więcej. Monografia Aubrac nie jest jednak pozbawiona pewnych usterek. Nie zawsze w pełni logiczna wydaje się kolejność poszczególnych jej części. Nie określono w precyzyjny sposób granic regionu, zaliczając do niego 20, 26 lub 30 gmin, w zależności od rozpatrywanego zagadnienia. T. 3 dotyczący kilku społeczności lokalnych Aubrac prezentuje raczej wzajemnie uzupełniający się niż porównawczy materiał, co w pewnym stopniu utrudnia możliwość określenia celowości doboru tych społeczności do badań i ich reprezentatywności dla całego regionu. Dziwić może brak szerszego omówienia budownictwa, które nie zostało u\Vzglęjnione również w zapowiadanych 2 dalszych tomach (znajdują się tam m. i1l. zagadnienia związane z serowarstwem, narzędziami i technikami rolnymi, ubojem bydła i zróżnicowaniem dialektycznym oraz podsumowanie i indeksy). Mimo tych nielicznych niedociągnięć, wielotomowa praca o Aubrac może stanowić rodzaj modelu badań monograficznych w Europie, w mniejszym stopniu ze względu na specyfikę regionu - dla problematyki badawczej, a bardziej dla konkretnych rozwiązań metodologiczno-metodycznych. Jest w każdym razie ważnym argumentem w toczących się dyskusjach o monografiach regionalnych. Jacek R. Gubert, .del Trentino L'identijicazione Alto-Adige, etnica. Indagine socio~ogica in BednaTski un'aTea p~urilingue Udine 1976, ss. 520, res. niem. Obszerne studium Renzo Guberta, profesora uniwersytetu w Trento, zasługuje na uwagę nie tylko ze względu na szczegółowy problem, którego bezpośrednio dotyczy, lecz także ze względu na pewne bardziej ogólne wnioski, które można odnieść do współczesnych procesów etnicznych w Europie. Stanowi ono opracowanie wyników badań nad współczesnym stanem i tendencjami zmian odrębności etnicznych na pograniczu niemiecko-włoskim w prowincji Górna Adyga, nazywanej przez Niemców i Austriaków Południowym Tyrolem. Jej południowa część zamieszkała jest przez Włochów, północna zaś przez Niemców tyrolskich, Włochów i mniej licznych Ladynów. Dorzecze górnej Adygi, podobnie jak reszta Alp, zasiedlone było za c~asó\V rzymskich przez zromanizowaną, miejscową ludność. Po dawnej jedności językowej romańskiej pozostały we wschodniej części Alp 3 małe grupy językowe: retoromańska w .szwajcarii oraz ladyńska i friulska w Alpach włoskich. Począwszy od V w. wdzierały się w alpejskie doliny fale ludności germańskiej, szczególnie zaś, od okresu karolińskiego, południowi Bawarzy. Ekspansję elementu niemieckiego ułatwiły epidemie, które w średniowieczu wyniszczyły znaczną część ludności ladyńskiej. Proces asymilacji Ladynów przez Niemców trw<lł aż do XVIII w., a germanizacji uległ obszar aż po Trydent (Trento). Od końca XVI w. zaczęło się nieznaczne przesuwanie elementu włoskiego ku północy, lecz dopiero po odłączeniu Górnej Adygi od Austrii po I wojnie światowej (1919) :lastąpiła znaczna imigracja Włochów z sąsiednich terenów, wywołana głównie względami ekonomicznymi. Włosi ci osiedlili się w większości w miastach. W cza- �• Recenzje 219 sie II wojny światowej nieco Niemców przeniosło się na północ, do Rzeszy. Przynależność omawianego obszaru do Włoch i nacisk demograficzny ludności włoskiej wywołał silną reakcję obronną ze strony mniejszości niemieckiej, popieranej także z zewnątrz (zwłaszcza z Bawarii), powodując duże napięcia w stosunkach niemiecko-włoskich, zwłaszcza z początku lat 60-tych XX w. W tej sytuacji również u Ladynów pogłębiła się świadomość odrębności etnicznej. Zadaniem wspomnianych badań, przeprowadzonych przez Instytut Socjologii Międzynarodowej w Gorycji, było stwierdzenie, jakie są obecnie skutki oddziaływania rozwoju cywilizacyjnego na stosunki etniczne i międzyetniczne w Górnej Adydze. Badaniami objęto obszar włosko-niemiecki w prowincji Bolzano (Bozen), w tym podobszar wiejski, zamieszkały przez ponad 10 tys. Włochów, prawie 50 tys. Niemców i niespełna 0,8 tys. Ladynów, podobszar miejski - 89 tys. Włochów, 26 tys. Niemców i 0,4 tys. Ladynów oraz podobszar ladyński z 7,6 tys. mieszkańców, przeważnie Ladynów i drugi obszar ladyński podobnej wielkości w prowincji Trento. Razem badany teren zamieszkuje ponad 190 tys. osób, tj. mniej niż 25010ludności całej prowincji Górna Adyga. Wybrano spośród tej ludności przez próbkę losową 456 osób, tj. po ok. 75 z 6 podstawowych kategorii (Włosi z miast i wsi, Niemcy z miast i wsi oraz 2 grupy Ladynów), z którymi przeprowadzono wywiady oparte na obszernym kwestionariuszu. Reprezentacja nie była jednakowa dla każdej grupy, najpełniejsza dla Ladynów (ok. 1010całej zbiorowości), najslabsza dla Wlochów (niespełna 0,2010).Każda z 6 próbek była zróżnicowana w stosunku do miejsca zamieszkania, wieku i płci, pominięto zaś różnicujący wpływ wykształcenia i zawodu dla doboru próbek. Wywiadów dokonywali przedstawiciele tych samych grup etnicznych, do których należeli zapytywani. Starannie przygotowane i przeprowadzone badania wykonano w 1973 i 1974r. Uczestniczył w nich stosunkowo duży zespół badaczy, złożony z ok. 20 osób, pracowników naukowwych, nauczycieli i studentów. Książka zawiera bardzo szczegółowe omówienie badań i analizy ich wyników, a więc kolejno założeń teoretycznych, metody uzyskiwania danych i odpowiedzi na kwestionariusz, następnie zawiera analizę czynników określających sytuację etniczną oraz omówienie grup i kategorii społecznych. W aneksach zamieszczony został (I) pełny tekst kwestionariusza badawczego w wersjach włoskiej i niemieckiej (każda ma 154 skategoryzowane pytania, 15 stron), następnie (II) zestaw modeli czynnikowych oraz (III) matryce współczynników korelacyjnych. Pomijając szczegółowe omówienie treści książki warto się zatrzymać przy bardziej ogólnych stwierdzeniach i wnioskach autora. Poczucie przynależności etnicznej przejawiło się najsilniej wśród grupy niemieckiej, najsłabiej wśród Ladynów. U Niemców też większe znaczenie wykazały "obiektywne" (urodzenie), u Włochów zaś "subiektywne" kryteria przynależności etnicznej. Niemcy wykazywali także znacznie większy niż Włosi dystans w siosunku do innych grup etnicznych, zwłaszcza do włoskiej, podobnie jak północni Ladynowie. Dla ochrony swej odrębności rozwijali Niemcy, a także północni Ladynowic, działalność kulturalną wewnątrz swych grup, podczas gdy Włosi okazali się bardziej skłonni do dialogu i współdziałania z innymi grupami etnicznymi. Obie podstawowe grupy doceniają współpracę interetniczną (choć Niemcy z pewną rezerwą) i potrzebę dwujęzyczności. Słaba stosunkowo okazała się integracja z pailstwem włoskim, gdyż nawet ci Włosi, którzy wyżej cenili rozmaite aspekty życia w Austrii niż we Włoszech, okazali się tak samo liczni, jak ich rodacy wyżej oceniający swój kraj. �• 220 Recenzje Analiza determinant przynależności etnicznej pozwoliła autorowi na stwierdzenie m. in., że siła poczucia przynależności etnicznej i nastawienie wobec gruf zewnętrznych nie są tak silnie uzależnione od siebie, jak tego pierwotnie oczekiwano. Przyjmuje się pewną tolerancję wobec zachowań innych niż uznane zu właściwe dla swej grupy etnicznej. Występuje też na badanym terenie wyraźna zależność między izolacjonizmem etnicznym a takimi cechami osobniczymi, jak zaawansowany wiek, niski poziom wykształcenia, zamieszkanie na wsi, mała ruchliwość przestrzenna. Wpływy cywilizacyjne sprzyjają nie tylko rozwijaniu kontaktów interetnicznych, lecz także umacnianiu wewnętrznych więzi w grupach etnicznych. Gdy grupa mniejszościowa ma zapewnioną dominację na swym terenie, wówczas łatwiej wytwarzają się w niej postawy tolerancyjne i pluralistyczne. Obie duże grupy, włoska i niemiecka, stanowią na badanym obszarze systemy o strukturze zorientowanej na trwanie stosownie do mechanizmów, jakie dopuszcza obecna sytuacja polityczna. Znacznie słabsza jest grupa ladyńska, bardziej podatna na wpływy zewnętrzne. Wyrażniej zaznacza się tu proces swoistego folklorY7.0wania własnej odrębności etnicznej: Autor stwierdza ogólnie, że przynależność etniczna zachowuje nadal bardzo istotne znaczenie na etnicznie mieszanych terenach. Trudno jest przy tym orzec mu, czy widoczne współcześnie w północnych Włoszech, jak i w innych krajach Europy, "obudzenie się mniejszości" ograniczy się do działań na płaszczyźnie kulturalnej przez umacnianie swych kulturowych odrębności i oryginalności, czy też sięgnie głębiej, do układów społeczno-gospodJTczych. Wnioski z omawianej książki mają niewątpliwie poważne znaczenie cHa refleksji etnografa nad sprawą współczesnych różnic kulturowych na terenach etnicznie pogranicznych i mieszanych. Wyniki badań włoskich socjologów na pograniczu kilku etnosów: włoskiego, niemieckiego, ladyńskiego, friulskiego oraz słoweńskiego i chorwackiego wskazują, że poczucie różnic etnicznych nie maleje, pomimo narastającego impaktu kultury powszechnej i masowej oraz pogłębiania się uniformizmu cywilizacyjncgo. Nasuwają się w związku z tym pytania, jaką rolę odgrywa w tym własne, regionalne dziedzictwo kulturowe poszczególnych grup narodowościowych, w tym ich tradycja, jaką zaś wpływy kultur ogólnonarodowych. W jakich konkretnie zachowaniach, postawach i sytuacjach przejawiają się owe uwarunkowania i w jakim stopniu wpływają na nie przedziały klasowe. Odpowiedzi na te i podobne pytania mogłyby zapewne dostarczyć badania przeprowadzone metodami bliższymi etnologii. Zamierzenia badawcze Instituto di Sociologia Internazionale w Gorycji wskazują na rozwijanie badań i w tym kierunku. Edward "Ethnomedizin" (Ethnomedicine, Zeitschrift fUr interdisziplinare Hamburg, Bd. 2, H.1/2, 3/4, 1972-1973; Bd. 3, 1/2, 3/4, 1974-1975, Pietraszek Forschung. W dziale artykułów podwójnego zeszytu 1/2 na pierwszym mIeJSCU znajdujemy rozprawę V. J. Brondegaarda, Artemisia in der gyniikologischen Volksmedizin, w której autor omawia ziołowe leki ginekologiczne stosowane w starożytności i współcześnie u wielu ludów. W kolejnym artykule, Skalpieren in Europa, Alfred Dieck analizuje bogaty materiał kraniologiczny i stwierdza fakt sporadycznego �321 Recenzje ,kalpowania, począwszy od odległych epok archeologicznych do średniowiecza. Autor przeprowadza wstępną klasyfikację motywacji tych zabiegów. W artykule The Practice of a Jaipur Midwife autorka, Marcha Tatkon, opisuje swoje doświadczenia z asystowania hinduskiej położnej oraz podaje informacje o stosowanych sposobach leczenia zaburzeń miesiączkowania i praktykach przerywania ciąży. Autorka podkreśla wartość takiej techniki badawczej w studiach nad medycyną ludową. W kolejnym artykule, Magische Therapie in Nepal, Sigrid Knecht analizuje nepalskie praktyki terapeutyczne, które wykształciły się pod wpływem doktryn buddyjskich, hinduistycznych oraz miejscowych praktyk szamańskich. Autorka w swej analizie opiera się na własnych badaniach terenowych i przekazach pisemnych. Następnie Werner H. Stocklin analizuje z etnomedycznego punktu widzenia chorobę "kuru" występującą na Nowej Gwinei. Inge von Wedemeyer w artykule Mais, Rausch- und IIeilmittel im Alien Peru omawia znaczenie, jakie w starożytnym Peru przywiązywano do kukurydzy, jako środka odurzającego i leczniczego. Ostatnim artykułem w tym dziale jest obszerna rozprawa Horsta H. Figge, Zur Wirkweise magischer Praktiken, w której autor na przykładzie brazylijskiej religii Umbanda przedstawia stosowane praktyki magiczne oraz społeczną interakcję między "kapłanem" a osobą poddawaną zabiegowi. W dziale "Dyskusje" zamieszczono trzy komunikaty na temat społecznego znaczenia medycyny rehabilitacyjnej oraz dwa krótkie artykułyetnomedyczne. Pierwszy z nich, pióra Elfriede Grabner, jest uzupełnieniem do artykułu M. M6ckli-von Seggern, Die Gemse in der Volksmedizin des Alpenlandes, zamieszczonego w pierwszym tomie "Ethnomedizin". W drugim, Some Goals for Ethnomedicine, George Simeon uzasadnia celowość stworzenia systematycznego programu badań etnomedycznych. Przeprowadza rozdział między dwiema, odrębnymi jego zdaniem, subdyscyplinami - etnomedycyną i antropologią medyczną. Autor postuluje wprowadzenie kursu medycyny i specjalnego podręcznika dla studentów antropologii zainteresowanych etnomedycyną. Sugeruje również przygotowanie dla niespecjalistów podręcznika dla zbierania danych etnomedycznych. W dziale "Komunikaty i marginalia" znajdujemy ciekawy indeks zagadnień do tematu: zabobon, religia, nauka, zestawiony przez Riidigera Vossen z Muzeum Etnograficznego w Hamburgu. Autor zwraca się z prośbą do czytelników o dostarczanie materiałów do przedstawionych zagadnień, celem opracowania ich przez powołany zespół specjalistów. Poza tym zeszyt, jak zwykle, zawiera obszerny przegląd książek i czasopism oraz komunikaty niemieckiego stowarzyszenia Arbeitsstelle fUr Ethnomedizin. W zeszycie 3/4 w dziale artykułów zamieszczono: pracę Ludwiga Brandl, A Short History of Ethnomedicine in Tropical Africa, w którym autor przytacza dane żródłowe, poczynając od Herodota, dotyczące sposobów leczenia - zarówno empirycznych, jak i magicznych stosowanych przez ludność tubylczą Afryki tropikalnej. Kolejny artykuł J. A. ValSika i F. H. Hussiena, Popular Medicine and 7raditional Mutilations in Egyptian Nubia, składa się z trzech części. W pierwszej autorzy omawiają tradycyjne metody leczenia przez nacinanie i wypalanie oraz magiczne praktyki "medycyny prewencyjnej" - noszenie amuletów. W drugiej części omówiono okaleczenia kosmetyczne, natomiast w trzeciej F. H. Hussien informuje o praktykach okaleczeń narządów płciowych dziewcząt u trzech grup Nuba oraz omawia opinie tubylców na temat celowości tych zabiegów. W kolejnym 3rtykule, JJisease Concepts in Addis z pacjentami and Medical Practices in Relation to Malaria among Fever Cases autor, Helmut Kloos, na podstawie wywiadów przeprowadzonych ambulatoriów analizuje tradycyjne i współczesne koncepcje przyczyn Abeba, �2:32 Recenzje malarii, jej zapobiegania i leczenia. Autor nie stwierdza korelacji między pochodzeniem etnicznym i statusem społecznym a stopniem zachowywania tradycyjnych koncepcji i praktyk. Artykuł Petera M. Ladigesa, Der Feuerlauf auf la Reunion 1.£nd eine Sammlung anderer Zeugnisse, poświęcony jest związanemu z praktykami kultowymi chodzeniu po rozżarzonych węglach. Autor spotkał się z tym zjawiskiem na wyspie Reunion w związku z kultem hinduistycznej bogini Kali i opisał szczegółowo praktyki tego kultu. Jako materiał porównawczy przytoczono tu również podobne praktyki z innych terenów, m. in. z Bałkanów. Kolejna pozycja to praca H. C. Shukla'a The Fundamenta! Doctrine of Indian Medicine on Human Variation. Na tle doktryn filozoficznych Sankhya Yoga i Nyayavaisheshic, na których opiera się medycyna indyjska, autor przedstawia charakterystykę podstawowych typów psychosomatycznych według systematyki trzech indyjskich myślicieli. Artykuł Joachima Sterly, Socia! Context of Epidemic Syphilis in the Chimbu District, New Guinea prezentuje społeczne i kulturowe podłoże kiły, przyniesionej do interioru Nowej Gwinei ok. 1969 r. po zbudowaniu autostrady górskiej. Sterly rozpatruje tradycyjne wzory społeczne oraz nowe czynniki sprzyjające rozprzestrzenianiu choroby. Przedstawia tubylcze koncepcje odnośnie chorób wenerycznych oraz podaje sugestie metod zwalczania tych chorób. Choroby i środki lecznicze Nowej Gwinei są przedmiotem obszernego artykułu, Kmnkheiten und Heilmittel in Bismarck Gebirge und am Wahgi-F/uss im Hoch!and von Neu-Guinea, pióra Heinricha Aufenangera. Autor przedstawia obszerny zestaw chorób oraz tradycyjnych sposobów ich leczenia. Omówione zostały również metody profilaktyki i rehabilitacji oraz zapobiegania działaniom magicznym. Hubert Fichte prezentuje bardzo interesujący artykuł Abb. Anmerkungen z!/. den rituellen Pflanzen der afrobrasilianischen Religionsgruppe. Autor przedstawia w nim szereg nowych informacji na temat roślin stosowanych w czynnościach rytualnych religii aIrobrazylijskich, a jednocześnie zamieszcza wiele cennego materiału na temat praktyk takich religii, jak: Revival, Candomble, Macumba, Caboclo. Vaudou czy Santeria. Autorowi udało się dotrzeć do doskonałych informatorów zielarzy i kapłanów i przez pewien czas z nimi współpracując gromadzić wiadomości. Ostatnia pozycja w tym dziale to The Road of Life: Report of a Visit by a Navaho Seer Ernsta Benz i Karla Luckert. W omówieniu tradycyjnych metod działania i zakresu kompetencji wróżbiarzy, diagnostów i znachorów Navaho, autorzy przedstawiają szczegółowy zapis przebiegu ceremonii "leczniczo-wróżbiarskiej" u współczesnego jasnowidza. W dziale "Dyskusje" zamieszczono m. in. komunikat George'a Simeona, Field Methods in Ethnomedicine. Autor wysuwa swoje sugestie w sprawie procedury zdobywania danych w badaniach terenowych z dziedzinyetnomedycyny. Zdaniem autora konieczne jest położenie nacisku na opracowanie metod odnośnie poziomu strategii badawczej, zaniedbanej w porównaniu do dwóch pozostałych: analizy i prezentacji danych. W zeszycie 1/2 1974-1975 zum Pflanzensammcln fur Kurt Walther Mediziner und i Joachim Sterly w artykule An!eitung podają zwięzły zarys metod i dokumentacji roślin. Arthur M. KleinEthnologen zbierania, preparowania, przechowywania man w artykule Cognitive Structures of Traditional Medical Systems: Ordering, of Illness rozpatruje ważną dziedzinę badań etnomedycznych: porównawcze studia struktur poznawczych w tradycyjnych i nowoczesnych systemach leczniczych. Poznawcze porządkowanie choExplaining and Interpreting the Human Experience �Recenzje roby poprzez jej określenie, sklasyfikowanie i wYJasmenie uznaje autor za jedną z czterech podstawowych funkcji opieki medycznej we wszystkich społeczeństwach. Z porównania operacji poznawczych w tradycyjnych i współczesnych formach opieki zdrowotnej wyciągnięto krytyczne wnioski w stosunku do metod współczesnych oraz sugestie zastosowania wiedzyetnomedycznej dla ich polepszenia. W artykule Gesundheitscrziehung in Liindcrn der Dritten Welt Edith Velten-Schuberth na podstawie doświadczeń Niemieckiej Fundacji ds. Międzyna,rodowego Rozwoju zwraca uwagę na konieczność uwzględniania specyfiki kulturowej przy propagowaniu oświaty zdrowotnej. Artykuł Barbary Heimannsberg Zur Behandlung Psychisch Kranker. Gespriich mit eincm afrikanischen Heilkundigen dotyczy aspektów teoretycznych i praktycznych opieki nad psychicznie chorym. Autorka zamieszcza opis terapii stosowanej przez dahomejskiego znachora, podkreślając wysoką skuteczność metod medycyny ludowej w zakresie leczenia chorób psychicznych. Manfred Wohlcke w artykule Erniihrung und Gesundheit in einem Entwicklungsland: Brasilien przeprowadza ekonomiczno-polityczną analizę brazylijskiego modelu modernizacji kraju, podkreślając konieczność intensywnego rozwoju rolnictwa w sytuacji, gdy około 40010 ludności kraju jest niedożywiona. Artykuł Edwarda Montgomery, Trance Mediumship Therapy in Southern India: A Tmnscript of a Session, prezentuje zapis "sesji terapeutycznej" poprzez trans li Tamilów Nadu w południowych Indiach na tle innych tradycyjnych metod leczniczych stosowanych na tym obszarze Indii. Carl Laufer w Zur Mythologie und Biologie der Fortpflanzung bei den Tolai (Gunantuna) auf New Britain, Papua przedstawia mity o pochodzeniu plemienia oraz wierzenia i wiedzę biologiczną na temat prokreacji. Dział artykułów zamykają dwie prace: Margarete Mocklivon Seggern, DC'f Regenwurm aIs Droge, o powszechnym zastosowaniu dżdżownicy jako środka leczniczego w medycynie ludowej Europy i innych kontynentów oraz - do XIX wieku - w medycynie profesjonalnej; Vagn J. Br0ndegaard, Die Hirschtruffel, o "jelenim truflu" - afrodyzjaku rozpowszechnionym w medycynie ludowej środkowej i północnej Europy. Dział artykułów w zeszycie 3/4 otwiera interesujące studium Louise Jilek-AaH : Wolfganga G. Jilek Problems in Transcultural Psychotherapy. Autorzy ukazują żródła trudności, jakie napotykają lekarze-psychiatrzy w leczeniu pacjentów "poza zachodniego kręgu kulturowego. Sugerują również sposoby ich przezwycię·· żenia poprzcz poznanie i zrozumienie kultury pacjenta oraz współpracę z tubylczym znachorem w opiece nad chorym. Wnioski te autorzy formułują na podstawie doświadczeń z własnej praktyki lekarskiej. W artykule Aztec Medicine: Empirical Drug Use Bernard Ortiz de Montellanobada efektywność 25 roślin leczniczych używanych przez Azteków, porównując azteckie wyobrażenia o leczniczym działaniu tych roślin z fizjologiczną i farmakologiczną aktywnością ich składników chemicznych. W wyniku analizy autor stwierdza proporcję 72010 leków efektywnych i prawdopodobnie efektywnych do 28010 leków nieskutecznych. Praca Ralpha R. Kuna, Hoodoo: The Indigenous Medicine and Psychiatry of the Black American, przedstawia typ znachora - uzdrawiacza Murzynów amerykańskich - lekarza Hoodoo. Autor zajmuje się klinicznym i etnopsychiatrycznym znaczeniem Hoodoo. Rozpatruje społeczne i psychologiczne problemy tubylczych pacjentów z punktu widzenia transkulturowej psychiatrii. Postuluje "pokojową koegzystencję" zachodniego systemu medycznego i tradycyjnej terapii. S0ren Andersen w artykule Schamanentum in Ostgronland omawia funkcje, jakie aktualnie spełnia szaman w społeczności, z podkreśleniem jego działalności lecznicze;. Prezentuje również niektóre atrybuty szamana. jak maski taneczne New Guinea �224 Recenzje i amulety. Artykuł Traude Vetschera, Zur Erniihrung der Mina von Rajasthan, przedstawia całokształt zagadnień związanych z wyżywieniem żyjącego w warunkach subtropikalnych ludu. Autorka omawia podstawowe środki spożywcze, sposoby przygotowywania pożywienia oraz zajmuje się problemem awitaminozy, na którą cierpi około 80% ludności. Paul C. Y. Chen w pracy The Malay Traditional Birth Attendant opisuje usługi ludowej położnej malajskiej - "bidan kampung" w poszczególnych etapach: podczas ciąży, w trakcie narodzin dziecka oraz w okresie po urodzeniu. Zwraca uwagę na niektóre niebezpieczeństwa dla zdrowia położnicy i dziecka związane z praktyką "bidan kampung". Dział artykułów zamyka studium Joachima Sterly, Useful Plants of the Chimbu, Papua New Guinea, prezentujące listę 315 gatunków roślin użytkowych zebranych przez autora, wraz z ich miejscGwym zastosowaniem, m. in. w lecznictwie, magii i higienie. W dziale dyskusji zamieszczono artykuł Thomasa Hauschilda, Zur tatsiichlichc)t Wirkung von Amulett und Talisman. Eine Kritik magischer Kurzschliisse. Autor analizuje dotychczasowe hipotezy dotyczące kwestii skuteczności amuletów. Proponuje własną, psychoanalityczną hipotezę, która ma uwzględnić złożoność zagadnienia oraz przedstawia "eksperyment fizjologiczny" przeprowadzony dla jej sprawdzenia. Propozycja ta spotkała się z ostrą krytyką Joachima Sterly w artykule polemicznym Zur Fruge der Wirkung von Amuletten. Dział dyskusji zamyka apel prof. Antonio Scarpa przeprowadzającego studia nad tematem: "Podobieństwa między akupunkturą chińską i dawnymi ludowymi praktykami leczniczymi w Europie"; prosi on czytelników, o informowanie, które z zamieszczonej listy praktyk leczniczych są im znane. Danuta Penkala, Marek "Ethnologie fran<;aise". Revue de la Societe fran<;aise. Nouvelle annee 1974, nr 1-2, 3, 4, ss. 416; tome 5, annee 1975, ss. 200. Gawęcki serie, tome 4, Tom 4 "Ethnologie fran<;aise" składa się z 3 części. Nr 1-2 zawiera wyniki przeprowadzonych przez grupę etnografów z Centre d'ethnologie fran<;aise, \\. latach 1970-1972, badań na terenie gminy Chardonneret (Orne) w Dolnej Normandii. Badania dotyczyły życia rodzinnego w zróżnicowanym pod względem wyznaniowym (katolicy, protestanci) środowisku wiejskim. Poruszone w poszczególnych artykułach zagadnienia związane m. in. z problemami identyfikacji z grupą rodzinną i społecznością lokalną, stylem i warunkami życia domowego, stosunkami wewnątrz rodzinnymi, organizacją gospodarstwa rolnego, transmisją kulturową, obyczajowością rodzinną i praktykami religijnymi, dają interesujący obraz zróżnicowania warunków materialnych, stosunków społecznych oraz postaw i aspiracji między grupą katolików i protestantów. Nr 3 wypełniają 3 artykuły z zakresu etnologii historycznej, oparte na materiałach archiwalnych. M. Grinberg, Karnawał i społeczeństwo miejskie XIVXVI w.: królestwo w mieście, poddaje analizie etnohistorycznej i socjologicznej doroczne karnawały w miastach Francji północnej i wschodniej i próbuje określić miejsce i funkcje karnawału w życiu dawnych miast i kształtowaniu się w nich kultury niższych warstw społeczeństwa francuskiego. J. Boissiere, Zwyczaje i obyczaje weselne w dawnej Francji: śluby w Fontainebleau w I pol. XVIII w.; opierając się na analizie kontraktów małżeńskich, opisuje warunki i zwyczaje zwią- �225 Recenzje zane z zawieraniem małżeństwa w różnych warstwach społecznych zamieszkujących małe miasteczko w okolicach Paryża. Numer zamyka monograficzne studium R.-L. seguina Narzędzia rolnicze w Nowej Francji: od karczunku do uprawy roli. Nr 4 dotyczy w całości problematyki folklorystycznej. P. de Lajarte, a facecji jako gatunku; zarys analizy strukturalnej, dokonuje analizy struktury facecji i ustala tkwiący w nicj ukryty model, odnoszący się zarówno do zasady jej budowy, jak i ideologicznej treści. K. Horn, Drzewo udzielające pomocy 11; niemieckiej baśni, zmierza do ukazania, w jakich sytuacjach i w jaki sposób drzewa udzielają pomocy bohaterom baśni, jakie są ich funkcje i pochodzenie. W artykule Romans średniowieczny i ludowe opowiadanie; opustoszały zamek E. Bozoky dostrzega na przykładzie jednego z wątków wyraźną zbieżność jego semantycznego kontekstu w obu typach badanej twórczości. Numer zamyka studium M.-C. Groshens, Ludowa praktyka teatralna Alzacji: model akulturacji, w którym autorka rozpatruje zjawisko ludowego teatru i praktyki teatralnej w ich różnych uwarunkowaniach, formach i zróżnicowaniu środowiskowym. Tom 5 zawiera 7 artykułów. W studium Od majowego słupa wolności do drzewa wolności: rewolucyjny symbolizm a tradycja chlopska M. Ozouf podejmuje problem tworzenia symboliki rewolucji francuskiej i splatania się w jedną całość tradycji rewolucyjnych z ludowymi. M. Agulhon, $wieckie pomniki i miejskie dekoracje we Francji XIX w., zajmuje się zdobniczymi elementami XIX-wieczp.ych miast z punktu widzenia ich związku zarówno z tendencjami artystycznymi, jak i prądami politycznymi. W opracowaniu Testamenty i akty ostatniej wolt w końcu średniowiecza M. de la Soudiere analizuje rozwój treści testamentów i zawartych w nich dyspozycji, w których wyrażają się m.in. postawy wobec śmierci. F. Alvarez-Pereyre, Reguły opowiadania i strategie słowa, na bazie słownego folkloru rumuńskiego usiłuje ustalić kontekst, funkcje i znaczenie narracji w życiu i kulturze wsi. Artykuł M. Carrier i M. Vachon, Francja w politycznej pieśni Quebec 1765-1855, dotyczy zawartych w pieśniach akcentów politycznych i wyrażonych w nich postaw wobec Francji na obszarze francuskiej części Kanady przełomu XVIII i XIX w. Tom zamykają artykuły M. Segalen, Małżeństwo, milość i kobiety w ludowych przysłowiach francuskich oraz monograficzne studium C. Rivals, Wiatraki północnych równin. Dominacja koźlaka (cz. 2). W obu omawianych tomach, obok działu artykułów, znajdują się jak zwykle: dział recenzji, informacje o działalności Societe d'ethnologie fran~aise oraz spis {ltrzymanych przez Cef książek. J. B.Ch.Karmyseva Ocerki etniceskoj istorii juznych Izd. "Nauka", Moskva 1976, ss. 323. rajonov Tadzikistana Bed. Uz- bekistana, Praca wybitnej znawczyni etnografii radzieckiej Azji Środkowej, pracownika Instytutu Etnografii AN ZSRR w Moskwie, Belkis Ch. Karmyszewej, zawiera wyniki studiów nad strukturą i przemianami etnicznymi w XIX i XX wieku na terenach na północ od Amu Darii, od ujścia Obiniou na wschodzie do ujścia Szerabad Darii na zachodzie, zwanych dawniej Bucharą Wschodnią. Przynosi wartościowe materiały zebrane w trakcie własnych, trwnjących od 1945 do 1971 roku, etnograficznych badań terenowych i weryfikuje informacje zawarte w pracach 15 -- I.-.ld LXII �226 Recenzje poprzednich podróżników i badaczy. Wydatnie wzbogaca teorię przemian etnicznych na terenach zderzeń ludności osiadłej z ludnością nomadyczną. Dane etnograficzne, stanowiące źródłową podstawę książki, autorka dzieli na dwie zasadnicze grupy: informacje o nazwach, liczebności, lokalizacji, wewnętrznej strukturze i kulturze poszczególnych grup etnicznych, a w ich ramach grup terytorialnych i genealogicznych oraz podania o pochodzeniu i dziejach tych grup Ubóstwo innych rodzajów żródeł, a także możliwości obserwacji procesów etnicznych w badaniach etnograficznych sprawiły, że właśnie danc etnograficzne stworzyły bazę źródłową pracy, Źródła urzędowe - materiały ze spisów ludności, wyniki badań językoznawczych i antropologicznych, a także ubogie dla tego terenu pisane żródła historyczne, wykorzystane zostały jako materiały uzupcłniajqce. Podkreślić należy wyjątkową wprost precyzję i ostrożność w formułowaniu wniosków z analizy tak bogatych i różnorodnych materiałów. Znaczenie źródeł etnograficznych dla badań nad procesami przemian etnicznych, uderzające na terenie Azji Środkowej, obserwować można również na innych terenach pozaeuropejskich, na których proces kształtowania się grup etnicznych odbywał się w XIX i XX wieku. Rozdział I "Etniczny skład ludności i rozsiedlenie poszczególnych grup w końcu XIX - początku XX wieku" napisany został na podstawie materiałów etnograficznych, zaliczonych przez autorkę do pierwszej ich grupy, uzupełnionej innymi rodzajami źródeł. Otrzymujemy informację o liczebności i rozsiedleniu poszczególnych grup etnicznych zdumiewająco szczegółową jak dla terenu trudno dostępnego w przeszłości, na którym w okresie przed rokiem 1924 nie było wiarygodnych materiałów statystycznych. Grupami dominującymi są tutaj Tadżycy i Uzbecy, występujący częstokroć w znacznym przemieszaniu. Autorka zauważa prawidłowość w rozsiedleniu tych dwóch grup: w miarę przesuwania się z zachodu na wschód i z południa na północ wzrasta na terenie objętym badaniami liczebność Tadżyków, a maleje Uzbeków. Proporcje liczbowe ludności związane są z charakterem środowiska geograficznego, preferującego na terenach równinnych stepów i półpustyń pasterskich Uzbeków, a na podgórzach i w górach rolniczych Tadżyków. Oczywiście, w związku z długowiecznym współżyciem tych dwóch zasadniczych grup ludności, wytworzyły się między nimi więzy gospodarcze i społeczne. Tadżycy prezentują tutaj naj dawniejszą, osiadłą ludność kraju. Występują podzieleni na grupy terytorialne, noszące charakter grup etnograficznych wyróżniających się odrębnościami językowo-kulturowymi. W ich ramach autorka wydziela grupy typu lokalnego, których nazwa i specyfika kulturowa związana jest ściśle z określonym regionem, oraz grupy typu genetycznego, posiadające złożony rodowód i nie użytkujące etnonimów utworzonych od nazw geograficznych. Obok grup terytorialnych wśród Tadżyków występowały grupy chodża i saida, o charakterze społeczno-religijnym, "stanowym", jak pisze autorka, "z etnicznym zabarwieniem". Te wydzielone grupy, uznawane za potomków Mahometa i jego otoczenia, stanowią segmenty wielu różnych ludów Azji Środkowej i przyjmując język i kulturę grupy etnicznej, wśród której żyją - jak to miałem okazję stwierdzić w trakcie badań w Afganistanie - z nią się nie identyfikują. Do Uzbeków autorka zalicza wszystkie ludy posługujące się językiem tureckim, które w trakcie integracji etnicznej utworzyły naród uzbecki. Ich zróżnicowanie na badanym terenie było znaczne. Możliwości klasyfikacji dostarczył zarówno tryb życia osiadły lub koczowniczy, od XIX wieku przekształcany już w seminomadyzm, a także dzieje poszczególnych grup. Wydzielono zatem ludność osiadłą, wśród której nie zachowała się struktura rodowo-plemienna, ponadto tzw. wczesne plemiona, które pojawiły się tutaj przed i w okresie podboju mon- �Recenzje 227 golskiego, na koniec tzw. pozne plemiona - potomków plemion uzbeckich, które przywędrowały ze stepów Daszti-Kipczak z Szejbani Chanem w początkach XVI wieku. Poważnym osiągnięciem autorki jest w tym rozdziale uzupełnienie i uporządkowanie tablic nazw podplemion, rodów, części rodów oraz grup rodzinnokrewniaczych (patronimii) najważniejszych plemion uzbeckich. Mapę etniczną południowych regionów Tadżykistanu i Uzbekistanu uzupełniały inne jeszcze grup~T etniczne: Arabowie środkowoazjatyccy, Irańczycy, Cyganie, Afgańczycy, Hazarowie, Beludżowie, Indusi, Turkmeni, Kazachowie, Kirgizi, Żydzi środkowoazjatyccy i przybyli tam w gO-tych latach XIX wieku Rosjanie. Rozdział II "Historia kształtowania się ludności" przynosi rozważania nad genezą i dziejami etnicznymi poszczególnych grup. W rozdziale wykorzystano materiał etnograficzny w postaci etnonimów, nazw rodowych i terytorialnych oraz podań o pochodzeniu i historii grup ludności, zweryfikowany za pomocą danych ze źródeł pisanych oraz wyników badań językoznawczych i antropologicznych. Allochtonizm większości ludności badanego terenu skłonił autorkę do sięgania po materia!y również z terytoriów sąsiednich: Afganistanu Północnego, dorzeczy Kaszka Darii i Zerawszanu oraz Turkiestanu Chińskiego. Procesy etniczne w południowych regionach Tadżykistanu i Uzbekistanu były od dawna zdominowane przez wzajemne oddziaływanie i językowe i kulturowe grup ludności tadżyckiej i uzbeck;ej. Autorka formułuje ważny wniosek, że integracja etniczna ludów tego terenu i szerzej Azji Srodkowej związana była z procesem ich osiedlania się i przebiegała głównie na terenie oaz. Książka B.Ch.Karmyszewej dostarcza przykładu wykorzystania materiałów zebranych w trakcie etnograficznych badań terenowych jako źródeł historycznych, zużytkowanych dla rekonstrukcji i interpretacji dziejów etnicznych. Choć w pracy brakuje rozważań nad ograniczeniami właściwymi materiałom etnograficznym, wykorzystywanym jako źródła historyczne i rygorami obowiązującymi w tej sytuacji badacza, sposób posługiwania się tymi danymi przez autorkę wzbudza pełne zaufanie. W pracy dokładnie rozróżnia się i oznacza odmienne kategorie źródeł, a dane etnograficzne drobiazgowo weryfikuje się za pomocą innych materiałów. Szczególne zainteresowanie może wzbudzić posłużenie się masowym materiałem z etnograficznych badań terenowych w postaci etnonimów i geneonimów. Również uwagi o plemieniu jako grupie społecznej w XIX i XX wieku swoją doniosłością wykraczają poza granice terenu objętego badaniami. Autorka stwierdza mobilność i zmienność struktury rodowo-plemiennej ludów tureckich, łatwość z jaką grupy plemienne i rodowe rozpadają się i tworzą nowe zespoły. Podkreśla brak uniwersalnych struktur rodowo-plemiennych, występowanie plemion zarówno o wielostopniowych podziałach wewnętrznych, jak i bez owych podziałów, przy czym często była nierównomierność w zróżnicowaniu poszczególnych części plemienia. Zajęta okresem XIX i początków XX wieku autorka jedynie sygnalizuje ważny proces przekształcania się plemion z grup etnicznych w grupy etnograficzne nowo powstałych narodów. Wiedza o strukturze rodowo-plemiennej, genealogii, terytorium plemiennym, jest współcześnie, jak pisze, jedynie wspomnieniem zachowanym w pamięci głównie starszego pokolenia. Celem tej pracy nie była natomiast próba określenia roli pamiętanych okruchów wiedzy plemiennej i związanych z nimi postaw w życiu ludzi współczesnych. Książka B.Ch.Karmyszewej, choć zajmuje się tylko CZęSClą terytorium Tadżykistanu i Uzbekistanu, stanowić będzie lekturę niezbędną w studiach nad historią etniczną Tadżyków i Uzbeków. Autorka, zachowując dokumentacyjną wartość pracy, umiejętnie wykorzystała faktografię dla przedstawienia przekonywającej �228 Recenzje koncepcji kształtowania podstaw późniejszych procesów integracji etnicznej, czonych wyłonieniem się Tadżyków i Uzbeków jako grup narodowych. Zbigniew Domusulmanskije V.N.Basilov. i obriady v Srednej Moskva 1975, ss. 338. verovam)a Izd. "Nauka", Azii. Red. zakoń- JasieW1CZ G.P.Smsarev, Praca zawiera szereg artykułów poświęconych wierzeniom i obrzędom ludów radzieckiej Azji Środkowej. Dotyczą one przede wszystkim form religii ludowej, () źródłach przedmuzułmańskich, a nie ortodoksyjnego islamu. Artykuły łączą się tematycznie w pewne grupy. Trzy pierwsze prace rozpatrują zagadnienie szamanizmu, dotychczas słabo opracowane w odniesieniu do terenów Azji Środkowej. Autorzy wykazują, że szamanizm i związana z nim demonologia, uważane za charakterystyczne raczej dla ludów turkojęzycznych, były rozpowszechnione również wśród ludów iranojęzycznych. Pierwsza, obszerna praca O.A.Suchariewej, Przeżytki demonologii i szamanizmu u Tadżyków z równin, napisana została na podstawie wieloletnich badań, prowadzonych od lat 20-tych, kiedy autorka uczestniczyła jeszcze w obrzędzie "kamlania", zanikającym i trudno dostępnym dla osób postronnych. Autorka akcentuje przeniknięcie obrzędów szamańskich elementami religii muzułmańskiej jako jedną z najważniejszych przyczyn przetrwania szamanizmu. Docieka genezy i próbuje odtworzyć ewolucję szamanizmu i związanych z nim wierzeń u Tadżyków równin. Kolejne artykuły z tej grupy, to: O.Murdowa, Szamanistyczny folklor obrzędowy u Tadżyków środkowej części doliny Zerawszanu oraz W.N.Basiłowa i K.Nijazkłyczewa, Przeżytki szamanizmu u Turkmenów - Czowdurów. Trzy następne artykuły poświęcone są analizie konkretnych form ludowego środkowoazjatyckieko sufizmu. Autorzy wskazują na związki między szamanizmem środkowoazjatyckim a lokalnymi ludowymi formami sufizmu wspólnotami iszanów i derwiszów. W.N.Basiłow w artykule O pochodzeniu Turkmenów Ata (ludowe formy środkowoazjatyckiego sufizmu) i S.M.Demidow Magtymowie (studium historyczno-etnograficzne) dociekają pochodzenia dwóch spośród sześciu turkmeńskich "świętych plemion". Plemiona te zajmowały uprzywilejowaną pozycję dzięki tradycji wywodzącej ich pochodzenie od czterech kalifów - następców IVlahometa (Abu Bakr, Omar, Osman, Ali). Na podstawie analizy autorzy wykazują związek sufizmu z genealogią tych plemion turkmeńskich. Artykuł A.L.Troickiej, Z przeszlości kalandarów i maddachów w Uzbekistanie dotyczy słabo zbadanej działalności związków żebrzących derwiszów (kalandarów) i zawodowych "opowiadaczy" legend z życia świętych (maddachów), obecnie już nie spotykanych w radzieckiej Azji Środkowej. A.G.Gafferberg w artykule Przeżytki wyobrażeń religijnych u Beludżów zebrał materiały o wierzeniach Beludżów przesiedlonych do Turkmenii z afgańskiego i częściowo irańskiego Sistanu w latach 20-tych. Dwa kolejne artykuły: W.P.Szyszły, Srodkowoazjatycki "tul" i jego syberyjskie odpowiedniki oraz S.P.Poliakowa i A.J.Czeremnycha, Budowle grzebalne ludności doliny Zerawszanu, poświęcone są odrębnym przejawom kultu pogrzebowego. Autor pierwszej pracy bada pochodzenie i znaczenie zwyczaju sporządzania symbolicznego wyobrażenia postaci zmarłego (zwanego "tuł"), które krewni przechowują przez �229' Recenzje pe\vien czas w jurcie. Zwyczaj ten, spotykany u turkojęzycznych ludów Azji Środkowej, porównuje autor z jego odpowiednikami syberyjskimi. W drugim artykule rozpatrzono, sklasyfikowano i wyjaśniono różne typy budowli grzebalnych, podkreślając znaczenie studiów nad tym zagadnieniem dla wyjaśnienia niektórych cech religii przedmuzułmańskich. Następne studium: N.G.Boroznej, Niektóre materiały o amuletach - ozdobach ludnoiici Azji Środkowej, dotyczy również zagadnienia słabo przebadanego. Zdaniem autorki. amulety są dla etnografa interesującym źródłem służącym do rekonstrukcji dawnych wierzeń. Zachowująca niezwykłą trwałość tradycja noszenia amuletów wywodzi się nie z islamu, a z wierzeń przedmuzułmańskich. Zbiór zamyka artykuł N.P.Łobaczewej Rozmaite kompleksy obrzędowe w rytuale weselnym ludów Azji Środkowej i Kazachstanu. Autorka wyodrębnia historycznie ukształtowane zespoły obrzędowe w ceremonii weselnej ludów radzieckiej Azji Środkowej, wiążąc najstarszy z nich ze stadium rozkładu społeczeństwa matriarchalnego i przejścia do patriarchatu. Zdaniem autorki, wyróżnione kompleksy mogą stać się, w dopełnieniu do innych materiałów, źródłem dla historii etnicznej tego regionu. Opublikowany zbiór artykułów jest niezwykle cenny dla badacza kultury ludów Azji Środkowej ze względu na bogatą zawartość materiałową, której wartość gwarantują wieloletnie, weryfikowane badania terenowe. Wszystkie artykuły napisane zostały na podstawie materiałów etnograficznych zebranych w trakcie wieloletnich badań prowadzonych w ramach szeregu ekspedycji. Prace oświetlają zagadnienia słabo zbadane w dotychczasowej literaturze, uzupełniają etnografię ludów Azji Środkowej o nowe dane, tym bardziej cenne, że dotyczące zjawisk zanikajacych. Wartościowym dodatkiem do zbioru jest indeks terminów 10k;t1nyc". Danuta T:!'J:' Heyerdahl, Futu-Hiva. Back Garde:: City, New York 1975, ss. 276 to + Nature. Doubleday and Penkala Company, Inc. 61 fot. Z,:any od dawna polskim czytelnikom Thor Heyerdahl wrócił wspomnieniami do czasów swej młodości, kiedy to w roku 1936 spędził pewien czas na Markizach (Polinezja). Na stronicach książki autor opisuje swą podróż z Oslo przez Ocean Atlantycki. Kanał Panamski na Archipelag Markizy. Książka zawiera 9 rozdziałów: Pożegnanie cywilizacji; Biali ludzie-ciemne cienie; Exodus; Tabu; Ochłodzenie oceanu: Na Hivaoa; Wyspa chorego wróżbity; W dolinie kanibala; Jaskiniowcy. CytL;ję dlatego tytuły wszystkich rozdziałów, aby zorientować czytelnika w treści książki, która na razie nie ukazała się w przekładzie na język polski. Heyerdahl znalazł na Markizach życie spokojne, nieskażone jeszcze nagłymi zderzeniami kulturowymi i cywilizacyjnymi, które przyniosły zmiany i nieodwraca!:1e szkody dawnym mieszkańcom Hawajów, Wyspy Wielkanocnej czy Nowej Zelandli AUlor w czasie pobytu na Markizach zbudował sobie bambusową chatkę, ubierał si(; jak tamtejsi wyspiarze w pareu (kawałek materiału owiniętego wokół bioder), roznieca! ogień przez pocieranie dwu kawałków drewna o siebie, odżywiał się tymi samyr:L owocami i jarzynami co i tubylcy, podejmował wyprawy w głąb wyspy. �230 Recenzje badając pozostałości dawnej kultury materialnej Markizyjczyków, jak: ruiny ś\viątyń, miejsca dawniej objęte zakazem (tabu), posągi bóstw, jaskinie, petroglify. Zaprzyj;łźnił się z wyspiarzami, którzy stali się jego przyjaciółmi, a zarazem informatorami. Od nich uzyskał sporo wiadomości na temat przeszłości Fatu-Hivy i innych wysp archipelagu. Thor Heyerdahl i jego narzeczona, Liv, otrzymali nowe imiona, to znaczy zostali zaadoptowani przez naczelnika wyspy do społeczności polinezyjskiej, podobnie jak w 1938 r. zaadoptowano prof. A.Godlewskiego na Tahiti. Thor otrzymał imię Terai Matatea Tane, co znaczy ,,2 Nieba o Białym Obliczu Mężczyzna", Liv zaś - Terai Matatea Vahine, co znaczy ,,2 Nieba o Białym Obliczu Kobieta". Jak wiadomo z mitologii polinezyjskiej, bóg Kan-Tiki przybył od wschodu Słońca, miał jasną twarz, jasne włosy i jasne oczy. Książka Heyerdahla, napisana płynnie, wciąga nawet nieobeznanego z kulturą polinezyjską czytelnika. Jest to praca popularnonaukowa; autor wypełnia ją wiadomościami i informacjami z autopsji, powołuje się na publikacje naukowe i podaje tytuły prac, z którymi zechcieliby się zapoznać bardziej wnikliwi czytelnicy Heyerdahl omawia m.in. kontakty kulturowe wiążące wschodnią Polinezję z Peru i Chile. Trepanacja czaszki np. była nieznana w Indonezji i W~chodniej Azji, natomiast stosowały ją ludy zamieszkałe w prekolumbijskim Meksyku i dawni mieszkańcy Peru (przed podbojem Pizarra). Autor omawia też kontakty morskie za pomocą prymitywnych pojazdów pływających, jakie łączyły w średniowieczu (wieki IX-XIV) mieszkańców zachodnich wybrzeży Ameryki Południowej z \vyspami wschodniej Polinezji. Możliwość podróży na tratwie z drzewa balsa udowodnił Heyerdahl w czasie swej morskiej wyprawy na· tratwie "Kon-Tiki". Autor twierdzi, że morze nie jest barierą, które dzieli. Morze łączy, ale łączy przede wszystkim tych, którzy mieszkają na wybrzeżach, i oczywiście na wyspach. Morze jest ich żywiołem, jest im bliskie, dlatego dobrze znane. Książka Heyerdahla Fatu-Hiva winna się ukazać w przekładzie ~l,' :<;zyk polski. Z.E.Boltarovic, Ukraina stwowe Muzeum Etnografii ss. 140. v doslidzennjach i Przemysłu poL's'kich Artystycznego etnograjiv AN XIX URSR, S1. Kijów Pań1976, Cenna praca o charakterze podręcznikowym, syntetycznie ujmująca ·.vkład Polaków do etnografii Ukrainy. Autor zwięźle ocenia dorobek polskich badaczy i znaczenie ich działalności oraz zbiorów w rozwoju nauki ukraińskiej. Na podstawie źródeł rękopiśmiennych i drukowanych, w czterech rozdziałach odpowiadających okresom rozwoju etnografii, rozpatruje proces narodzin i kształtowania się polskich zainteresowań etnografią Ukrainy, charakteryzuje główne prace, analizuje polsko-ukraińskie związki kulturalne i naukowe, podkreślając przy tym wpływ wielowiekowej wspólnoty historycznej obu narodów na wytworzenie się wspi .•lnych cech w kulturze i sztuce ludowej. W rozdziale "Pierwsze przejawy zainteresowań etnografią ludności ukraińskiej" zwraca się uwagę na polskie kroniki z XVI wieku, w których opublikowano pieśni ukraińskie, oraz na literaturę piękną i sztukę nieprzerwanie czerpiącą z bogatych �Recenzje 281 zasobów folkloru ukraińskiego (Klonowicz, Goszczyński, Malczew'ski, Gosławski i in.). Gruntowne natomiast obserwacje i opisy kultury ludu ukraińskiego zaczynają się w Polsc:e w XIX wieku, co wiąże się z wzrostem świadomości narodowej j poszukiwaniem w kulturze ludowej cech odn;bności lub wspólności słowiańskie i a także z ruchami narodowo-wyzwoleńczymi. Pierwsi polscy badacze kultur; ukraińskiej: I.L.Czerwiński, Z.D.Chodakowski, KGiżycki, KMilewski, KW.Wójcicki, L.Gołębiowski, KSękowski, W.Marczyński, Wacław z Oleska, Ż.Pauli, W.Pol, J.I.Kraszewski ~ interesują się głównie kulturą społeczną i umysłową, zaniedbują przejawy kultury materialnej. Rozdział "Polscy badacze kultury i życia ludu ukraińskiego lat 30-50 XIX w." zawiera bliższc przedstawienie dorobku pięciu postaci: Wacława z Oleska i Ż.Paulego oraz K.W.Wójcickiego, J.I.Kraszewskicgo i A.Marcinkowskiego; omawia także prace M. Grabowskiego, W. A. Maciejowskiego, A. Przeździeckiego, Z. Fisza, E. Rulikowskiego, W.Pola, J.Korzeniowskiego i A.Bielowskiego. Autor zwraca U\vagę na nienaukowe i szowinistyczne postawy niektórych badaczy, jak K.W.Wójcickiego, M.Grabowskiego, Z.Fisza, A.Bielowskiego (błędna ocena życia społecznego i politycznego, nie uwzględnienie różnic klasowych i nierówności społecznych), I.L.Czerwiń,kiego, W.A.Maciejowskiego, A.Przeździeckiego (subiektywizm, rozpatrywanie kultury z pozycji antyludowych, szowinizm) i in. Kolejny rozdział "Etnograficzne badania Ukraińców w latach 60-70 XIX w." :JOŚwif;cono głównie pracy Oskara Kolberga ~ najbardziej zasłużonego badacza :ego okresu. Autor w swej ocenie badacza wykorzystał po raz pienvszy materiały )publikowane ze spuścizny Kolberga w tomach jego Dziel wszystkich. Ocena wkładu Kolberga do etnografii ukraińskiej, jest bardzo pozytywna. Autor podno,;i hódłowe znaczenie zbiorów, ich dokumentacyjną wartość dla badań historyczno-port')\\'nawczych, wszechstronność opisu ~ mimo pominięcia wielu zjawisk spolecznych, które uszły uwadze badacza (lub raczej nie doszły do głosu ze względów ~'f'nzuralnych), obiektywizm naukowy i demokratyzm w ocenie zjawisk. Zbyt małą l\"agę zwrócił autor czytelnikowi na muzyczną wartość zbiorów Kolberga, któ;'f'gO zapisy melodii ludowych stanowią niewątpliwie naj cenniejszy wkład do folklo:ystyki ukraińskiej. (Stanie się to bardziej widoczne po opublikowaniu wkrótce .\;szystkich materiałów rękopiśmiennych O. Kolberga z terenu Rusi Czerwonej, Podola i innych części Ukrainy). Zgadzamy się w pełni z autorem, który stwierdza, le wkład Kolberga do etnografii Ukrainy nie został jeszcze dostatecznie opracowany (s. 80). Oprócz Kolberga, wśród etnografóv,; polskjch interesujących się kulturą lu:lową Ukrainy w latach 60-70 XIX w. wymienia się J.Karłowicza, W.Zawadzkiego, T.Steckiego, L.Kunickiego i T.Żulińskiego, oceniając pozytywnie ich dorobek. Autor zwraca także uwagę na pożyteczną rolę czasopism drukujących etnograficzne materiały dotyczące Ukrainy, jak "Kłosy", "Tygodnik Ilustrowany", "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" (organ Akademii Umiejętności w Krakowie od 1877) i in. W ostatnim rozdziale "Kultura i byt ludności ukraińskiej w literaturze etnograficznej lat 80-90 XIX w." omawia się systematyczny rozwój i wyniki polskich badań etnograficznych dotyczących Ukrainy. W badaniach zaznaczają się dwa kierunki - szczegółowe opisy zjawisk na niewielkich terenach i badanie wybranych z<:gadnień na większych obszarach Ukrainy. Do rozwoju badań w tym okresie I)rzyczyniają się wysiłki instytucji, takich, jak: Akademia Umiejętności w Kra'"owie, Towarzystwo Ludoznawcze '.'le Lwowie ze swym organem "Lud", Muzeum m. Dzicduszyckich we Lwowie, Red<1kcja .;Wisły" '.v 'Warszawie, które finansują �232 Recenzje niektóre prace, publikują je, organizują konkursy i wystawy etnograficzne, kształtują kierunki zainteresowań zbieraczy, wypracowują zasady metodologiczne badań. zajmują się sprawami teoretycznymi itp. Wśród badaczy i zbieraczy wymienia się I.Kopernickiego, I.Franko, J.Talko-Hryncewicz i L.Wajgla, Moszyńską, Rokossowską, Schnajdra, Dobrowolskiego Popowskiego, Stadnickiego, Malinowską, Tomaszewską, Brykczyńskiego, Szablewską, Podbereskiego, Neymana, laureatów konkursu etnograficznego z 1893 r. - Sokalskiego, Strzetelską-Grinbergową, Mroczko, Falkicwicza i Baygera oraz wielu innych. Podsumowanie swych rozważań zawarł autor \\'C "Wnioskach" końcowych Meclard N.M.Akramov, pamirja w trudach Voprosy istorii, i etnografii narodov Dusanbe 1974, ss. l~l. archeologii BL.GrombĆevskogo, Tarko Pamira i Pri- Azja Środkowa długo była dla Europejczyków ziemią nieznaną. Pierwszyml mieszkańcami Europy przemierzającymi ten teren byli kupcy podróżujący szlakiem jedwabnym. Szczególnie wiek XIII przyniósł nowe informacje o wnGtrzu wielkiego kontynentu. Przerwanie szlaku w XV w. związane z ekspansją ludów tureckich nie sprzyjało pogłębianiu wiadomości o tym obszarze. Jednakże szczegółowe wiadomości o tych ziemiach zdobyto dopiero w XIX i XX w., a wiążą siG one z walką o strefy wpływów między Rosją i Anglią. Intensywne badania naukowe Azj: Środkowej prowadzone były ze strony Rosji przede wszystkim przez powstałe w 1845 roku Imperatorskie Rosyjskie Towarzystwo Geograficzne, inspirujące i organizujące m.in. wyprawy P.P.Siemionowa-Tieńszańskiego, N.M.PrzewalskiegG i B.Grąbczewskiego. Geograficzny dorobek Grąbczewskiego był już wielokrotnie omav,liany i oceniany zarówno przez polskich, jak i rosyjskich oraz radzieckich uczonych. Rzadziej sięgano natomiast do bogatych materiałów etnograficznych zebranych przez podróżnika. Pierwszą pracą w całości poświęconą danym z zakresu etnografii, archeologii i historii, zgromadzonym przez Bronisława Grąbczewskiego, jest przedstawiano książka N.M.Akramowa 1, ograniczająca się jednakże do omówienia informacji dotyczących ludów zamieszkujących Pamir i Przypamirze. Książka składa się z rozdziałów biograficznych, części poświęconych omówieniu organizacji i tras poszczególnych wypraw oraz z rozdziałów, w których Akramow przedstawia i oceni3 materiały etnograficzne zebrane przez Grąbczewskiego, a dotyczące ludów zamieszkujących Pamir i Przypamirze. Pracę kończy rozdział poświęcony problemom archeologii Pamiru zawartym \v pracach rosyjskich orientalistów. Na początku pragnę poruszyć problem przynależności narodowej B.Grąbczewskiego. N.M.Akramow, powtarzając za M.Bogolepowem, twierdzi, iż Grąbczewskiegc można nazwać Polakiem tylko ze względu na miejsce urodzenia i śmierci. O tym, że podróżnik czuł się Rosjaninem mają świadczyć m.in. użyte kilkakrotnie przez uczonego zwroty "Matuszka-RossUa" "nasz russkij mużik". Autor pomija jednakże 1 Na konferencji, która odbyla się we \\Yl'oclav.liu \V i97:; roku, Gl poswi<;coneJ kontaktolT~ polsko-rosyjskim w dziedzinie etnografii, mial być wygloszon:> referat ,.Obserwacje B. Grąbczeskiego nad kulturą Hunzakutów i Tagłykó\v"; niestety, :'cfcl'ent, P. Hrycklc\\'jc/ /. Lenin", gradu. na zjazd nie przybył, nie nadesłal również tekstu. �Recenzje fragmenty książki Grąbczewskiego "Na służbie rosyjskiej", w których podróżnik opisuje, jak kilkakrotnie prostował omyłki wyjaśniając, że jest Polakiem w służbie rosyjskiej. Mogąc więc uważać Rosję jak o państwo obejmujące również ziemie polskie za ojczyznę, czuł się Polakiem. Przynależność państwowa, jak wiadomo,. szczególnie w obrębie państwa wieloetnicznego, nie przesądza sprawy przynależności r~arodowej, a w przypadku B.Grąbczewskiego mamy ponadto jego wyrażne deklaracje \Ii tym zakresie. Nie bez znaczenia dla określenia przynależności narodowej badacza jest również to, że większość swoich prac opublikował w Polsce i w języku polskim. Pisząc swą pracę korzystał N.M.Akramow z materiałów znajdujących się w Archiwum Towarzystwa Geograficznego ZSRR, Centralnym Państwowym Archiwum Wojenno-Historycznym ZSRR oraz z opublikowanych w języku rosyjskim i polskim prac Grąbczewskiego. Informacje etnograficzne i ich ocenę zawarł w rozdziałach, których tytułami są nazwy obszarów administracyjnych, przez które wiodły trasy ekspedycji (Karategin, Wachia, Szugnan), nazwy geograficzne (Dolina Wańcza) oraz geograficzno-etniczne (U Kirgizów Pamiru). Zastanawia brak konsekwencji. Karategin i Wachia były bekstwami Buchary. Dolina Wańcza oraz miasto Kała-i-Chumb leżą na terenie Darwazu, który był również bekstwem Buchary. Ponadto wszystkie bekstwa zamieszkiwane były przez Tadżyków. Przez Tadżyków zamieszkiwany był także Szugnan. Uważając jednak, że różnice pomiędzy poszczeg')lnymi grupami są dość istotne. mógł N.M.Akramow raczej użyć nazw regior>alno-etnograficznych stosowanych przez Grąbczewskiego, a więc: Darwazowie, Szugańczycy itd. Terminy te nadal używane są w badaniach etnograficznych na t('!"cuie Tadżykistanu. N.M.Akramow starał się zebrać jak najwięcej informacji pozostawionych przez Grąbczewskiego i poddać je wnikliwej ocenie. Zgromadził również sporo materiułów zebranych przez podróżników i uczonych współczesnych Grąbczewskiemu oraz póżniejszych. Materiały te potwierdzają, uzupełniają oraz rozszerzają informacje zebrane przez Grąbczewskiego, podkreślając równocześnie ich wielką \\'artość dla etnografii. Niestety, nie wszystkie materiały zebrane przez podróżnikazostały wykorzystane w pracy, a ponadto przedstawiono je dość chaotycznie. \': rozdziale poświęconym np. Wachijczykom umieszczone są informacje o typie antropologicznym, o odzieży, podatkach płaconych przez poddanych Buchary oraz r. rolnictwie. W tym też rozdziale znalazła się wzmianka o fotografiach wykonanych przez Grąbczewskiego. Trudno znależć wytłumaczenie, dlaczego tylko w tym rozdziale. a nie np. w zakończeniu, zdjęć bowiem interesujących etnografa wykonał l'asz podróżnik wiele, a dotyczyły one nie tylko Tadżyków Wachii, lecz i Karateginu oraz Darwazu, a także Kirgizów. Żałować ponadto należy, iż w pracy nie zamieszczono ani jednej fotografii wykonanej przez Grąbczewskiego. Przecież właśnie· w archiwach ZSRR znajdują się klisze, podczas gdy w Polsce dostępne są wyłącznie odbitki. A wartość dokumentacyjna zdjęć jest bardzo duża, tym bardziej, że zacho\valy się dzienniki fotograficzne, umożliwiające ścisłą identyfikację zdjęć. :\1ateriały przedstawione w innym rozdziale zatytułowanym "Kała-i-Chumb'" ułożone są w następującej kolejności: pochodzenie nazwy Darwaz, rolnictwo, typ antropologiczny, pozycja społeczna kobiety, budownictwo, odzież, wesele, pogrzeb, sposoby sprzedaży ziemi oraz podatki. Pisząc o pochodzeniu nazwy "Darwaz" Akramow przytacza informacje przekazane przez Grąbczewskiego, a tłumaczące, iż nazwa pochodzi od słowa "wrota" lub "tańczyć na linie", pomija jednak legendę związaną z owym "tańczeniem na linie", a zanotowaną przez Grąbczewskiego. Podobnie \V innych rozdziałach dotyczących Tadżyków, zabrakło wielu informacji, �234 Recenzje m.in. dotyczących komunikacji (doskonałe opisy gupsarów i sposobów ich \\"\"korzystania, czy też opisy sposobów pokonywania lodowców, znajdują się w publikowanych pracach Grąbczewskiego). Pominięte zostały również wiadomości o sądownictwie przedstawione przez podróżnika na przykładzie Wachii. Od rozdziałów poświęconych Tadżykom nie odbiega rozdział, w którym omawiane są materiały dotyczące Kirgizów, mimo że wiadomości o tym ludzie zebrał podróżnik bardzo wiele. N.M.Akramow przytacza ich niewiele, a o pozostałych jedynie wspomina, pisząc że Grąbczewski " ... zebrał wiele dokładnych informacji dotyczących zapłaty kałymu za kobiety, pożywienia, hodowli, zimowisk i koczowniczego życia Kirgizów, o ich religii, stosunku Kirgizów do sąsiednich ludów, o rozwoju rzemiosła i handlu" (s. 7&-77). Sporą natomiast część tego rozdziału poświęcił problemom związanym z samą ekspedycją i trudnościami piętrzącymi się przed nią. Uważam, że na te rozważania było miejsce w rozdziałach poświęconych 'omówieniu poszczególnych wypraw. Równie oszczędnie potraktowano problemy najdawniejszej przeszłości. interesującej archeologów, zawarte w pracach Grąbczewskiego. Dobrze, że ukazała się praca wydobywająca na światło dzienne materialy ~tnograficzne zebrane przez Bronisława Grąbczewskiego. Szkoda jednak, że przedstawiono je w sposób niepełny oraz że nakreślony wąski zakres geograficzny pracy nie pozwolił na zaprezentowanie i ocenę pozostawionych przez podróżnika ullik:i]nych informacji o Uj gurach i Hunzakutach. Maria Georg Calavaris, The SymboLism University of Wisconsin Press ilustr. rJ5. Stamps. of EarLy Madison Christian Milwaukee and Marciniak Bisantin London 1977, Bread ss. 235, Swoją skromną pracę ChLebki komunijnei ich pieczęcie ("Lud" 1970, c. 5~, s. 71-85) zakończyłem uwagą, że temat nie został, jak dotąd, należycie opracowany. Wyraziłem pragnienie, aby tych kilka moich hipotez pobudziło świat nauki GO głębszych w tej dziedzinie studiów. Pisząc powyższe słowa nie wiedziałem i nie przeczuwałem, że równocześnie ze mną i naj zupełniej niezależnie na amerykańskim kontynencie takie właśnie studia dobiegają już końca i na półkach księgarskich ukazuje się dzieło po\vażne i w pełni naukowe profesora George';) Calavarisa The Symbolism of Early Christian and Bisantin Bread Stamps,co w tłumaczeniu na j. polski brzmi: Symbolika wczesnochrześcijańskich i bizantyjskich pieczęci chlebowych. Czytając i podziwiając bogactwo źródeł i materiałów, którymi autor się posługiwał, nie mogą jednak zrozumieć zbytniej może ostrożności autora, która to cecha nasuwa mimowoli myśl, że wygodniej czasami być laikiem, którego mniEj obchodzą autorytety od logiki. Przykładem takiej nadwraźliwej naukowej ostrożności Calavarisa może być pieczęć z wizerunkiem ryby (fig. 28), błędnie wedluc; mnie datowana na wiek IV. Profesor nie odwaźył się widocznie pójść poe pr<,cl opinii właściciela pieczęci, czyli Muzeum Sztuki i Historii w Genewie, przenosząc ten eksponat na III wiek, a tymczasem wiemy, i to na pewno, że od połow\' wieku IV rysunek krzyża w otoku zapanował już wszechwładnie, rugując bezapelacyjnie wszelkie inne dotychczasowe symbole (prócz monogramu "Chiro", ale na- �• Recenzje wet tcn ostatni wkrótce zanikł). Bardzo wątpliwe, czy pieczęć sławiąca rybę zdołałaby utrzymać swój autorytet przy równoczesnym błyskawicznym rozkwicie symbolu krzyżowego, może najwyżej w jakimś bardzo zapadłym kącie. W żadnym wypadku jednak takim "zapadłym kątem" nie mógł być Achmin-Panopolis centrum klasztorów Pachomiusza. Tutaj właśnie krzyż zapanował najpierwej. Z kolei pragnę zwrócić uwagę na dwie pieczęcie komunijne, których unikalna wartość nie została podkreślona przez Calavarisa: pieczęć z terrakoty (fig. 18), o średnicy 8,8 cm, znajdująca się w posiadaniu Brytyjskiego Muzeum w Londynie, jedna z dwóch najstarszych, a więc pierwszych pieczęci eucharystycznych, jakie dotąd, wydaje mi się, zostały znalezione; drugi egzemplarz, ciekawszy, bo z alab2stru, posiada Etnograficzne Muzeum Kapadocji w Adanie (ryc. 1). Obie te pi e- RyC. 1. Pieczęć z alabastru, znajdująca się w Regionalnym Muzeum w Adenie, Turcja (IV w.n.e.); najprawdopodobniej pochodzi z klasztoru Tabenessis Pachomiusza i jest chyba najstarszą pieczęcią tego rodzaju w kościele chrześcijańskim. Fig. 1. Alabastrine seal from the Regional Museum of Adan, Turkey (IVth cent. A. D.). It is most probable that the seal comes from Pachomius's Tabenessis monastcryand can be considered oldest in the Christian cburch. częcie mają identyczną rzeżbę, czyli najpierwotniejszy znak krzyża równoległego, zaprojektowany zapewne przez Pachomiusza dla jego klasztoru w Tabenessis. Jak wynika z treści książki, tej drugiej pieczęci z Kapadocji prof. Calavaris nie znał. Nie widzę też u autora książki podziału pieczęci eucharystycznych według wzoru ustalonego dla każdego z odszczepionych kościołów. Autor z tym podziałem się nie liczy. S<jdzc, że przede wszystkim pieczęcie eucharystyczne należałoby po- �Recenzje dzielić na dwie zasadnicze grupy: przedrozłamową (III-VII w.) i porozłamową. (VII i dalsze wieki). W tym podziale nie chodzi o Wielką Schizmę, tylko o okres wyodrębniania się poszczególnych sekt i kościołów z ich odrębnym i swoistym rysunkiem pieczęci. Właśnie to czyni Brightman w swojej Liturgies; jego podział kościelny jest przejrzysty. Do przedrozłamowej grupy przydzieliłbym przede wszystkim te dwie wymienione już okrągłe pieczęcie z krzyżami bez napisów (z Achmin-Panopolis i zAdany) oraz cały zespół pieczęci z brązu, pokrewnych załączonej tu pochodzącej z Antiochii (własność W.K., ryc. 2). Ryc. Fig. 2. Pieczęć 2. Bronze z brązu, z okresu przedrozlan10wego (V \V. n.e.); pO('110dzi z Antiochii (Antakia). \Vlasność autora. seal (Vth cent. A. D., befme schism) of Antochian origin (Antakia). Owned by the author of the paper. Profesor Calavaris przyjmuje, owszem, taki ustalony rysunek, ale tylko w odniesieniu do pieczątki nestoriańskiej (fig. 51). Pieczęcie z Brandisi (fig. 29, 30, 31; nie zostały zaliczone do tej nestoriańskiej grupy. Dlaczego? Podobna rzecz dzieje się z pieczęcią typu koptyjskiego, której wzór jest przecież aż nadto dobrze ustabilizowany. Taką właśnie przykładną pieczęcią koptyjską jest pieczęć klasztoru św. Katarzyny z góry Siany (fig. 42), jak również św. Stefana w Jerusalem (fig. 43) oraz obie pieczęcie Bizantyjskiego Muzeum w Atenach (fig. 44 i 45). Odnosi się wrażenie, że prof. Calavaris, jako cstrożny naukowiec, nie śmie zmieniać nomenkla- �Recenzje tur i datowania ustalonych przez wymienione kościoły greckie. Rozumiem, że przy istniejącej animozji pomiędzy kościołami koptyjskim i greckim takie oderwanie tych pieczęci od wiary właścicieli jest ryzykowne. Na ogół książka Calavarisa, dając czytelnikowi mnóstwo materiału, wprowadza go w las, a nawet dżunglę bez wyjścia. Z treści dzieła kwintesencję wyprowadzić .bardzo trudno. Wacław Vera Trkovska, pm. 5, 1974, ss. 136; phI. Ćeskti ntirodopisnci bibliografie Ćeskd ndrodopisnli bibliografie Korabiewicz 1971-1972, Praha, 1973-1974, Praha, DEF CSAV, UE F, CSAV, l, 1975, ss. 179. Dwa tomy czeskiej bibliografii etnograficznej są kontynuacją bibliografii umieszczanej corocznie, do 1970 r., w czasopiśmie "Cesky Lid". Obejmują one wybór prac dotyczących czechosłowackiej i światowej etnografii i folklorystyki oraz dziedzin pokrewnych (np. archeologii, muzykologii, historii). Tom 1971-1972 zawiera 652 pozycje, dotyczący lat 1973-1974 843. Pozycje zostały zebrane w czterech działach: A - Etnografia i folklorystyka ziem czeskich, B - Etnografia i folklorystyka czeskich mniejszości za granicą, C - Etnografia i folklorystyka europejska i pozaeuropejska - antropologia społeczna, D - Pokrewne dziedziny. Dział etnografii i folklorystyki ziem czeskich jest naj obszerniejszy i warto go wyszczególnić. Zawiera 30 podziałów: 1 Źródła; 2 Bibliografia; 3 Historia etnografii i folklorystyki; 4 Osoby; 5 Muzeoznawstwo - ekspozycje, wystawy; 6 Szkoły wyższe - nauczanie; 7 Teorie, metodologia, metody, etnogeneza, regiony etnograficzne; 8 Dokumentacja, czynności naukowo-informacyjne, klasyfikacje; 9 Organizacja prac naukowych, kongresy, towarzystwa, informacje o badaniach terenowych; 10 Monografie, atlasy, słowniki, beletrystyka; 11 Zajęcia: rolnictwo, pasterstwo, łowiectwo, rybołówstwo, pszczelarstwo; 12 Ludowe \vyI'oby, rzemiosło; 13 Transport, komunikacja; 14 Zagroda, budowle, ochrona zabytków; 15 Mieszkanie: wnętrze, sprzęty domowe; 16 Odzież, ozdoby; 17 Pożywienie; 18 Stosunki społeczne, prawo; 19 Przesądy, zwyczaje, obyczaje; 20 Ludowe umiejętności wytwórcze; 21 Podania, baśnie, opowiadania, anegdoty; 22 Zagadki, porzekadła, prognostyka, przysłowia, przypowieści, gry dziecięce; 23 Teatr ludowy; 24 Pieśń ludowa, pieśń ludowa pochodzenia artystycznego; 25 Pieśń kramarska i literatura półludowa; 26 Muzyka ludowa, instrumenty ludowe; 27 Taniec ludowy; 28 Ludowa twórczość artystyczna, uroczystości, zespoły artystyczne; 29 Różne; 30 Etnografia i folklorystyka miast i obszarów przemysłowych. Podziału tego dokonała autorka na podstawie klasyfikacji przyjętej przez Instytut Etnografii i Folklorystyki Czechosłowackiej Akademii Nauk. Różne są rodzaje prac uwzględnionych przez autorkę: obok wydav.'11ictw książkowych i artykułów opublikowanych w czasopismach etnograficznych i folklorystycznych są również prace publikowane w innych, niespecjalistycznych wydawnictwach zbiorowych, periodycznych itp. W cbrębie wymienionych działów został wprowadzony alfabetyczny układ autorów. Każda praca została opisana oddzielnie jako numerowana pozycja. Obok �238 Recenzje opisów cech wydawniczych autorka umieściła przetłumaczone na język niemiecki tytuły prac oraz adnotacje podające bliższe wiadomości dotyczące treści poszczególnych pozycji, co podnosi wartość omawianych bibliografii. Obydwa tomy są uzupełnione indeksem autorów, a tom dotyczący lat 1973-1974 posiada wykaz wykorzystanych czasopism i wydawnictw zbiorowych. Sądzę, że obydwa wydania winny zawierać również indeks nazw geograficznych, bez którego korzystanie z bibliografii jest znacznie trudniejsze. Nasuwają się również inne uwagi, zwłaszcza dotyczące przyjętego przez autorkę układu bibliograficznego. Uwagi te odnoszą się przede wszystkim do działu etnografii i folkorystyki ziem czeskich. Np. w punkcie 5 wspomnianego działu, który dotyczy muzeoznawstwa, nie zostały uwzględnione pozycje omawiające skanseny oraz ochronę i konserwację zabytków; prace z tego zakresu umieściła autorka w punkcie czternastym (Zagroda, budowle, ochrona zabytków), co może budzić zastrzeżenia. Sądzę, że "ochrona zabytków" winna stanowić osobny poddział. Wydaje się również, że do wspomnianego punktu piątego winny być przeniesione prace omawiające działalność muzeów (badania naukowe, eksploracje, konferencje). Częściowo pozycje te umieściła autorka w punkcie dziewiątym (Organizacja prac naukowych). Korzystniejsze byłoby rozbicie punktu siódmego (Teorie, metodologia, etnogeneza, regiony etnograficzne) na cztery mniejsze rozdziały, gdyż prace dotyczące metodologii i metodyki winny być umieszczone w osobnym punkcie, w innych zaś prace związane z regionami etnograficznymi oraz etnogenezą. Jako osobny mógłby znaleźć się również poddział dotyczący teorii kultury. Słuszniejsze byłoby także usunięcie z punktu dziewiętnastego (Przesądy, zwyczaje, obyczaje) prac dotyczących religii, magii i medycyny ludowej i umieszczenie ich w im tylko przynależnych rozdziałach. Dla przejrzystości, prace umieszczone w poddziałach 21-27, omawiające folklor słowny i muzyczny, należałoby chyba rozbić na opracowania ogólne, omawiające poszczególne dziedziny twórczości, oraz na teksty. Podobnie w dziale etnografii i folklorystyki europejskiej oraz pozaeuropejskiej - antropologii społecznej, należałoby uwzględnić podział na prace omawiające kraje słowiańskie i pozaeuropejskie. Oczywiście powyższe uwagi nie wyczerpują zagadnienia w całości. Ich celem jest jedynie wysunięcie postulatów, które mogą zostać również uwzględnione w toczącej się od dawna dyskusji nad opracowaniem układu polskiej bibliografii etnograficznej. Grażyna "Cesky Lid". Narodopisny Casopis. Praha Ewa Markiewicz 1975, 1976. A.Robek w artykule napisanym z okazji 85 rocznicy ukazania się pierwszego numeru "Ceskego Lidu" stwierdził, że najlepszym przejawem postępowości tego czasopisma jest prezentacja w nim nowych, bardziej aktualnych tematów badawczych i nowych teoretycznych doświadczeń, zarówno w zakresie etnografii, jak i folklorystki ("Cesky Lid" 1976, nr 5). Zawartość treściowa omawianych dwóch roczników w pewnym sensie potwierdza słuszność wspomnianej oceny. Z bogatej różnorodności tematycznej �Recenzje "Ceskego Lidu" warto zasygnalizować ciekawe i wszechstronnie udokumentowane zagadnienie wiatraków, które omówione zostało w kilku artykułach przez znanych specjalistów, jak J. Varekę, V. Buriana, O. Pokornego (1/75). Wiele miejsca czasopismo poświęca problemom należącym do etnografii hi3torycznej. Ten rodzaj tematyki prezentują artykuły m.in. J.Haubelta, J.Stai'tkovej(w numerze 2/75), J.Heroldovej, E.Melmukovej-Saseci, J.Sula (3/75), V.Dolezelovej (4.'75) oraz L. Hlavackovej (1/76). Szczególną uwagę, jak się wydaje, należy zwrócić na oryginalne i ciekawe artykuły z dziedziny folkloru, autorstwa C.Havlikovej (1/75), O.Hrabalovej (3/75), A.Satke (4/75) oraz V.Scheuflera (2/76). Są to m.in. artykuły dotyczące folkloru dziecięcego i górniczego. B. Jan. "Glasnik Etnografskog muzeja u Beogradu", Belgrad, t.3 6/1973, ss. 290, t.37/1974, 319. .,Glasnik Etnografskog instituta", Etnografski institut Srpskie Akademije Nauka i Umetnosti, Belgrad, t. XXII!1973, Belgrad 1974, ss, 284, t. XXIV/1975, Belgrad 1975, ss. 187, S3 Jugosłowiańska literatura etnograficzna, z wyjątkiem kilku pozycji, zajmuje na łamach polskich czasopism miejsce - niestety - marginalne. Szczególnie małO' uwagi poświęcono piśmiennictwu serbskiemu. Warto w tym miejscu przypomieć, że obok zasłużonego, z wieloletnią tradycją "Glasnika Etnografskog muzeja u Beogradu" (wychodzi od 1901 r.) ukazuje się także (od 1952 r.) "Glas nik Etnografskog Instituta SANU" w Belgradzie, Oba wymienione roczniki zasługują na omówienie. "Glasnik Etnografskog muzeja u Beogradu", ukazujący się pod red. dr S.Zecevića dyrektora Muzeum, prezentuje wyniki badań prowadzonych przez zespół pracowników muzealnych i szersze grono etnografów belgradzkich. Problematyka prac publikowanych jest niezwykle sz.eroka, dla lepszego zorientowania czytelnika wydaje się celowe przedstawienie zawartości dwóch tomów (36 i 37), w ramach grup poruszających podobną problematykę. Umożliwi to jednocześnie ukazanie profilu omawianego czasopisma. Na plan pierwszy wysuwają się zamieszczane w dziale studiów i artykułów opracowania poświęcone kulturze społecznej i duchowej. Do ciekawszych, zamieszczonych w tomie 36, zaliczyć należy artykuł S.Zecevića Zavetina u severoistocnoj Srbiji, w kt6rym autor analizuje ciekawy obrzęd występujący na terenie północnowschodniej Serbii, mający charakter święta całej wsi. R. Hasenbegović (Magijskij i empiryjski elementi v narodnim obicajima oko rodenja) omawia w oparciu o materiały pochodzące z terenów Jugosławii poszczególne zabiegi medyczne oraz towarzyszące praktyki magiczne podczas porodu. M. Barjaktarović w artykule Pitanje "jednodancica" iz naiiih narodnih verovanja porusza zagadnienie wierzeń i praktyk związanych z ludźmi urodzonymi z tych samych rodziców w tym samym dniu i miesiącu bądź w tym samym dniu (np. w piątek) w różnych miesiącach i oczywiście latach. Autor podaje liczne warianty wierzeń i praktyk związanych z "jednodniowymi", dając jednocześnie próbę interpretacji genezy tych wierzeń. N,Pantelić w artykule Snahacestvo u Srbiji i njegovo poreklo na podstawie materiałów �240 Recenzje z północno-wschodniej Serbii omawia zachowane jeszcze niektóre zwyczaje i praktyki związane z instytucją "snochaczestwa", w zakończeniu próbując wyjaśnić genezę tego zjawiska. Przedmiotem rozprawy L.Reljita Kultni sim boli na diplomu jednog bastovanja iz 1802 godine jest analiza symboli znajdujących się na ręcznie wypisywanym i zdobionym dyplomie ogrodniczym z 1802 r. W dziale artykułów i rozpraw zamieszczono także artykuł P. Vlahovica Etnićki procesi u Makedoniji, w którym autor omawia z antropologicznego punktu widzenia procesy etniczne jakie dokonały się od paleolitu i obecną etniczną strukturę. Interesująca rozprawa S.Beslagica Stetcy w okolini ZabIjaka dotyczy średniowiecznych kamieni nagrobnych pochodzących z nekropolii w Czarnogórze. Autora interesuje przede wszystkim symbolika i datowanie tych pomników. W dziale materiałów J.Trifunovski (GrobIja i grobovi u Kumanovskoj oblasti) opisuje zachowane groby pochodzące z czasów prehistorycznych, okresu rzymskiego, średniowiecza i okresu panowania tureckiego. Opisuje także groby współczesne muzułmańskie, albańskie, czerkieskie i cygańskie. M.Kiś, Uskrsnji obićaji Srba ·oko BudimpeSte, przedstawia obrzędy związane z okresem wiekanocnym, praktykowane przez grupę serbskich osadników zamieszkujących od 300 lat zwartą grupą kilka wsi w pobliżu Budapesztu. Przegląd zawartości numeru 37 "Glasnika Etnografskog muzeja" rozpocząć należy od grupy artykułów poświęconych kulturze materialnej. J.Bjeladinović w artykule Narodnja nosnja u valjevskoj Podgorini, Kolubari i Tamnavi rekonstruuje strój ludowy w oparciu o naj starsze zachowane źródła ikonograficzne do okresu I wojny światowej oraz omawia i charakteryzuje strój ludowy używany jeszcze obecnie w okolicy Valjeva (SR Serbia). R.Mamuzić, Naseljavanje i kultura stanovanja u Vojvotanskim naceljima 18 i 19 veka, przedstawia procesy zasiedlania terenów Wojewodiny, obszaru o specyficznym obrazie kulturowym, wynikającym z różnych ruchów migracyjnych i faz kolonizacyjnych. Ruchy te, a szczególnie w XVIII i XIX w. (dokładniej przedstawione przez autora), wpłynęły m.in. na specyfikę ludowego budownictwa. Na podstawie materiału archiwalnego autor próbuje nakreślić obraz życia tego okresu. P.Vlahovic w artykule Etnoloski znacj nekich novih migracionih kretanja u Jugoslaviji na podstawie literatury omawia znaczenie ruchów migracyjnych dla obrazu kulturowego poszczególnych regionów ,Jugosławii. Pozostałe artykuły zamieszczone w tej części "Glasnika", podobnie jak w zeszycie poprzednim, dotyczą kultury społecznej i duchowej. S.Zecević w rozprawie Rusalke i todorci u narodnom verovanju severoistoćnoj Srbije, na podstawie materiału pochodzącego z północno-wschodniej Serbii (terenu, jak już wspomniano, kulturowo najbardziej zachowawczego), omawia na szerszym tle porównawczym zachowane obrzędy praktykowane w okresie "rusalii" (rusalna njedlja), stwierdzając ich podobieństwa i analogie wskazujące na słowiański rodowód. Druga część poświęcona jest omówieniu interesujących wierzeń związanych z okresem pierwszego tygodnia Wielkiego Postu. W tym to okresie według wierzeń ludowych pojawiają się istoty demoniczne, "todorcy", występujący w postaci grupy koni" kulawego konia, względnie jeźdźca czy jeźdźców o wyglądzie ludzkim z ogonem. Autor przedstawia praktyki związane z tymi wierzeniami, dając jednocześnie próbę interpretacji ich genezy. D.Bandic w rozprawie Krv u religijskim predstavima i magijsko-kutnioj praksi naseg naroda na podstawie zgromadzonego materiału dotyczącego wierzeń i obyczajów oraz innych dziedzin folkloru próbuje scharakteryzować rolę i znaczenie krwi i jej powiązań z religią. M.Kasuba przedstawia w artykule Seoski privredni obicaj i obredi naroda Jugoslavije u pro/ecnom �Recenzje 241 kalendaT~kom ciklu.slI próbę kcmparatywnego spojrzenia na obrzędy doroczne narodów Jugos~awii na przykładzie zwyczajów i obrzędów gospodarczych serbskich, czarnogórskich, macedońskich, chorwackich i słoweńskich, a także ludności muzułmnńskiej, związanych z wiosennym cyklem kalendarzowym. W dziale materiałów zamieszczono krótkie monografie etnograficzne okolicy Buraka (południowowschodnia Serbia), pióra N.Pantelića oraz wsi Zlokuce, pióra P.Paunovic. W dziale not znajdujemy materiał poświęcony muzeom etnograficznym za granicą. W zeszycie :~6S.Zecević przedstawia skansen w Martinie oraz Leningradzkie Muzeum Etnograficzne, a w numerze 37 P.Kostić omawia działalność Muzeum w Bogocie. Nadto w "Glasniku Etnografskog !VIuzeja" znaleźć można ciekawie prowadzoną kronikę i dział recenzji. Należy także odnotować fakt, że w poszczególnych numerach zamieszczana jest sukcesywnie bibliografia dotycząca wybranych zagadnień: w tomie 36 opublikowano obszerną bibliografię dotyczącą zadrugi na terenie Jugosławii, którą niezwykle starannie, podobnie jak szereg poprzednich, zestawił L.Andrcjir; w zeszycie nClstępnym opublikowane zostało zestawienie bibliograficzne R.R<Jkića dotyczące pokrewieństwa i nazewnictwa. Drugim, jak już \vspomniano, czasopismem etnograficznym ukazującym się w Belgradzie jest "Gla~·:lik Etnografskog instituta SANU", pod redakcją M.Vasovica. Układ omawianego czasopisma nie odbiega w zasadzie od układu "Glasnika Etnografskog muzeja" i składa się z czterech części, tj. rozpraw i artykułów, materiałów i przyczynków, not i przeglądów (recenzji) i kroniki. Zamieszczone w nim prace stanowią przegląd bieżącej problematyki badawczej interesującej przede wszystkim pracowników Instytutu, lecz nie brak tu prac etnografów nie związanych zawodowo z tą placówką. Z uwagi na trudności w dostępie do poszczególnych zeszytów omówiona zostanie zawartość tomów XXII (1973) i XXIV (1975). Tom XXII otwiera opracowanie M.Vasovica Pristup proucavanju regionalnych celina, zawierające teoretyczne rozważania opracowane z punktu widzenia geografa, dotyczące sposobów i metod interdyscyplinarnego i całościowego badania poszczególnych regionów. P.Vlahovic, Neki waźniji etno-antropoloski problemi na podrunu SR erne Gore, śledzi na podstawie materiałów i literatury procesy antropologiczne i kształtowanie się struktury etnicznej na terenie Czarnogóry. W artykule polskiego antropologa fizycznego, T. Malinowskiego, Verovatna praslovenskoprailirska granica na jugu polski h zem/.ja, przedstawione zostały wyniki badań nad problemami pogranicza prasłowiańskiego i prailiryjskiego. L.Jankovic, Vertekopski l'atni album Jalonela Badena, omawia dorobek angielskiego lekarza, który w okresie I wojny światowej zgromadził zbiór pieśni i melodii żołnierzy serbskich. Dwa kolejne ciekawe artykuły dotyczą wybranych zagadnień kultury ludowej }udności czeskiej, zamieszkującej jako mniejszość narodowa niektóre wsie \V Ba;jacie. J.Vazeka z Pragi \\" artykule Seoska arhitektu.ra ceskog jezickog ostrlJQ u juźnom Banatu publikuje wyniki swych badań w skupisku ludności czeskiej zamieszkującej w zwartej grupie trzy wsie w południowym Banacie. Przedmiotem badań było budownictwo ludowe, które, jak stwierdził autor, straciło swe czeskie cechy i ujednoliciło się pod względem architektonicznym z typami domów charakterystycznymi dla Serbów. I.Heroldova przedstawia w artykule GodiSnij i porodicni obicaji banatskih Ceha zwyczaje oraz obrzędy doroczne i rodzinne praktykowane wśród Czechów mieszkających w Banacie. Tu należy zauważyć, iż w przeciwieństwie do ustaleń Vazeki, w zwyczajach i obrzędach dorocznych :" _. '.cHI LXII �Recenzje dostrzega się wyrazmc te cechy charakterystyczne, z kUlrych jednoznacznie wnio.,kować można o etnicznym pochodzeniu mieszkańców, którzy je zachowali i praktykują. Z kolei V.Stojancević w artykule Jedna starija hrvacka migraciona stuja u Moravskoj omawia na przykładzie starej fali migracyjnej z XVI wieku niektóre problemy badań enklaw jugosłowiańskich w Czechosłowacji. W dziale materiałów opublikowano kilka interesujących pozycji. M.in. M.Barjaktarovic w artykule Lokalne migracije u pravcu Titova U.zica na pl'imeru nekoliko novih preduzeca wykazuje wpływ nowych przedsiębiorstw przemysłowych na zmianę tradycyjnego kierunku i rozmiarów migracji stałych ludności ·wiejskiej. J.Trifunovski w opracowaniu Prilog proućvanja Roma u Jugoslaviji przedstawia wyniki badań etnograficznych nad grupą cygańską zamieszkującą Kocanską Kotlinę w Macedonii. J. Krunić w opracowaniu Sjenica na przykładzie wybranej wsi analizuje strukturę jej rozplanowania oraz omawia typologię budynkóvv mieszkalnych. Z.Dolinar w artykule Srodstvo i l'Odos[ovi zajmuje się problemem pokrewieństwa i rodowodów i towarzyszącej terminologii. M.Javanović w rozprawie Narodna nosnja w Srbiji u 19 veka prema delima putopisaca odtwarza na podstawie relacji dziewiętnastowiecznych podróżników przebywających w Serbi; clementy stoju ludowego. Rocznik XXIV otwiera kilka artykułów poświęconych tematycznie problemom treści etnograficznych w literaturze pięknej i pracach naukowych. N.Stojancević w artykule Etnoloske konponente knizevnog stvara[astva 1ve Andrica stwierdza, że w dorobku pisarskim Andrica szeroko uwzględnione zostały elementy kultur.\' tradycyjnej, które mogą mieć przy dalszej analizie znaczenie dla etnologa. M.Draskić w opracowaniu Rozmatranje o pojmu naroda i nacje sa osvrtom na myslemnja u jugosloveskoj literatury omawia na podstawie dotychczasowego dorobku badaczy jugosłowiańskich wyniki swych ustaleń dotyczących pojęcia narodu i nacjI "\V dwóch kolejnych artykułach przedstawiona została działalność naukowa dotycząca kultury, historii i folkloru Czarnogóry wybitnego adwokata, N.Martinovic" (T.Nikicević, N.Martinović i njegowo stvaralastvo u oblasti kulture, politicke i drzal'no-pravne istorije; M.Radonović U spomen Niku S.Martinoviću, pregaoncli na pl'oucavanje borbenog folkloTU). ABrencz w artykule Zajednicki i osobeni clernenti u pogrcbnim obicajima zapadnih i jużnih Slovcna przedstawia próbę komparatywnego spojrzenia na obrzędowość pogrzebową. M.Vasovic w rozprawie 2'ivotna sredina u narodna bastina omawia różne aspekty wpływu środowiska naturalnego na życie i kulturę. Problemem współczesnych migracji wewnętrznych na przykładzie ruchów migracyjnych w wybranej okolicy zajmuje się M.Gogic-Luto'lac w artykule Problemi savremiennych spolniih migracija na primel'U op!;thw Ivangrad, PIau i Rożaje. B.Vlahović w opracowaniu Neki etnicki procesy u Belo; Krajni (Slovenja) omawia historię zasiedlenia i ruchów migracyjnych. A.Lazarević zajmuje się zagadnieniem potencji i impotencji seksualnej w zwyczajach ludowych, stwierdzając, że dalsze wyniki badań mogą okazać się pomocne dla seksuologów i psychologów. Wpływ przepisów prawnych na kształtowanie się stroju ludowego w Serbii omawia M.Jovanović. "\V dziale materiałów zamieszczono cieka-,vC' opracowanie J.Trifunovskiego dotyczące kultu drzevva (artykuł powstał z okazj: trzydziestej rocznicy śmierci znakomitego badacza T. Dordevica) oraz D. Savkovica o zwyczaju pasterskim "gvednih bogomila". Problematyka podejmowana na łamach "Glasnika Etnografskog instituta", jak wynika z pobieżnego przeglądu zawartości, jest niezwykle bogata. Został w nim opublikowany szereg artykułów niezwykle interesujących ze względu na podejmowane zagadnienia, jak i stronę teoretyczną. Jako fakt godny odnotowania należ, �~·13 Recenzje podkreślić pozytywne zjawisko udostępniania nych ośrodków, w tym zza granicy. łam czasopisma etnografom Andrzej .,Traditiones". Acta 197:3. Si<JVenska Akademija Vede. s,;. 235. z in- Brenc;:; Instituti Ethnographiae Sloveniorum, Vol. 2, Ljubljana Znanosti in Umetnosti. Razred za Filoloske in Literarne Kolejny tom "Traditiones" wskazuje, że redakcja realizuje konsekwentnie swoje zalożenia programowe; między innymi problematyka prac publikowanych odzwierciedla w sposób pełny kierunki prac badawczych etnografów słoweńskich. Zmierzają one m.in. ku tematyce z zakresu folkloru, kultury społecznej i duchowej. Wyrazem tych zainteresowań są ciekawe artykuły Milko Maticeva, Duhovin u.: I3rkinih. (Der "Duhovin" in der Landschaft Brkini) i Tone Cevca, Pripovedno izroći/o o gamasih z zlatimi parklji Kamniskih Alp (Die Mii.ndliche iiberliefterung iiber gemsen mit golden Klauen aus den Kamniker Alpen). Również tej tematyce POŚ\'::ęcone są zamieszczone w dziale "Materiały" opracowania PavIa Merku, Tarćm :mske legende i povedke i Heleny Lozar-Podlogar, Drobci iz pohorskih zapisko '.' r\,; osobną uwagę zasługuje artykuł Niko Kureta, K fenomenologije maske, w któr~'m autor analizuje zjawisko maski jako fenomenu w kilku aspektach: [l~ychic:znym, rel igjjnym, społecznym, historii kultury oraz omawia rolę maski w życiu ludu. HdelH Lozar-Podlogar w artykule Zenitvovanskje śege v Prekmuri,iu s posoimóm ob.zirom na Porablje na przykładzie materiałów z ciekawego terenu Prekomurija, gdzie krzyżowały się wpływy słoweńskie, chorowackie i węgierskie, oman':" obrzędowość weselną. Z innych artykułów wymienić należy opracowanie V. NU\'aka, A.T.Linhard o kulturi starih Slovencev, w którym przedstawiona 20~tala analiza zawartości etnograficznej dorobku A.T.Linharta dotyczącego terenów Słowenii. zawartych w dziele Versuch einer Geschichte von Krain und iibringen siidlichen Slaven Oesterreich, Lubljana 1788, II 1791. Przedmiotem rozprawy Branislava Rusica i Vilko Novaka, Slovenci w I3istrenici v Makedoniji, są procesy migracji i zasiedlania przez Słoweńców terenów Macedonii w okresie po I wojnie światowej. .Jedynym artykułem poświęconym kulturze materialnej jest rozprawa Franci Saria, O raziskovanju stanovanjskie kulture. (Zur erforschung der Vohnkultur). w kt(Jrym autor omawia, na przykładzie badań prowadzonych w Słowenii, niektóre: zagadnienia dotyczące metod badań wnętrz i wyposażenia budynków mieszkalnych. W dziale przeglądów uwagę czytelnika zwracają polemiczne artykuły-recenzje V.No\-o.l,a. D.Umek-Krnel i N.Kureta. Andrzej Brencz �244 grafski Recenzje "Slovenski etnograf". Rocznik XXVII-XXVIII muzej, Ljubljana 1976, ss. 120. (1974-1975), Slovenski etno- Tom otwiera interesujący ze względu na podejmowaną problematykę artykuł Franci Sarfa Stanovanjska kultura idrijskih rudarijev ob prolemu stoletjci. Zostały w nim omówione wyniki badań przeprowadzone przez Muzeum Etnograficzne w miejscowości Idrija (SR Słowenia), gdzie od XV wieku czynna jest kopalnia rud rtęciowych. Przedmiotem badań było budownictwo mieszkalne rodzin górniczych, a także wyposażenie wnętrza. Autor porusza zagadnienie architektury i podziału wnętrza XIX-wiecznych zbiorowych budynków mieszkalnych, wyposażenie mieszkań poszczególnych rodzin, dając jednocześnie krótką charakterystykę obrzędowości rodzinnej. Kolejny artykuł Mariji Makarović, Medsebojna pomoc na vasi na Slo,'enskim na primeru Predgrada v Poljanskoi dolini ob Kolpi, dotyczy zagadnienia pomocy wzajemnej. Autorka omawia formy pomocy i zmiany jakie dokonały się od końca XIX wieku, zwracając szczególną uwagę na stan obecny. Zmiany (mechanizacja, specjalizacja produkcji) zachodzące w poszczególnych gospodarstwach powodują, że pomoc wzajemna jest w chwili obecnej traktowana jako jedna z form nowego zjawiska, jakim jest praca kolektywna w ramach kilku gospodarstw. Angelas Bas w artykule Zacetki ljutomerskih konjskih dirk przedstawia na podstawie materiału archiwalnego początki wyścigów konnych w słowefJskiej miejscowości Ljutomer. Wyścigi te jako jedyne powstały z inicjatywy chłopskiej. Podstawą ich utworzenia i rozwoju (od 1874 r.) były próby sprawności i wybór najlepszych koni hodowanych w okolicznych zagrodach chłopskich. Chłopi-hodowcy wprowadzili także podstawową odmianę koni wyścigowych i roboczych. Tom zamyka bibliografia ludowych recept i przepisów leczniczych z terenów Słowenii, którą zestawił Milan Dolenec. Zostały w niej uwzględnione materiały zachowane na terenie Słowenii, pochodzące z czasów od okresu późnego ~rcdniowiecza, Andrzej J{mos Barth, A kalocsai typu salasz wokół Kaloczy), res. niem., ang., ros.). szcil/cisok Kalocsa Brencz telepillesneprajza. (Etnografia wiejskich osad 1975, ss, 176, nlb. 3D, tabele, mapy, ilustracje Najbliższa okolica Kalocsy, miasteczka położonego w komitacie Bacs-Kiskun. znana jest daleko jako region o bardzo interesującej kulturze ludowej, a ściślej zdobnictwie. Występuje ono w postaci niezwykle bogatych, kolorowych haftów oraz jako dekoracja malarska ścian budynków mieszkalnych. Nosicielami tej kultury jest grupa etnograficzna zwana Pata. Od sąsiednich grup Pata różnią się innymi jeszcze elementami kultury, a także dialektem. Praca Janosa Bartha ukazuje genezę tej interesującej grupy etnograficznej, która ostatecznie uformowała się w drugiej połowie XIX w., a jej powstanie i dzieje związane są z historią Kaloesy. Kalocsa od średniowiecza była siedzibą arcybiskubstwa, aczkolwiek było to zawsze niewielkie miasteczko o charakterze rolniczym. Kiedy w końcu XVII wieku �245 Recenzje stąpili stąd Turcy, zaczęto usilnie zabiegać a rozwój miasta. Wówczas to nadano mieszkańcom Kaloesy - rolnikom - zaniedbane pola, położone w pewnej odległości od miasta. Na tych nowych terenach rolnicy kaloczańscy wznosili budynki gospodarcze w formie zwartych ulicówek. O ile zjawisko budowania obiektów inwentarskich z dala od budynków mieszkalnych nie jest tu rzadkością, to sytuowanie grupy budynków gospodarczych w zwartym zespole jest zjawiskiem nietypowym dla osadnictwa występującego na Nizinie Węgierskiej. Taki typ zabudowy powstał tu pod wpływem szczególnych warunków geograficznych i ekonomicznych, a mianowicie: jest to teren nisko położony w delcie Dunaju, więc pod zabudowę wykorzystywano tylko nieliczne nieco wyżej położone miejsca, zabudowując je bardzo gGsto. Do połowy XIX w. chłopom wolno było budować tylko na gruncie, który był ich własnością, a ponieważ teren wokół miasta i w samym mieście należał do wielkiej własności, nie była tu możliwa tradycyjna zabudowa rozproszona. Ponadto do połowy XVIII w. istniały tutaj wspólnoty gminne, a także do połowy XX w. ugorowy system upraw. W wyniku tego wokół Kalocsy powstało około 25 skupionych osad, składających siG z samych zabudowań gospodarczych, zwanych salasz. Na salaszach trzymano bydło. magazynowano płody rolne, przez lato mieszkała tu cała rodzina, natomiast na zimę w salaszu pozostawali tylko mężczyżni doglądający dobytku. W połowie XIX w. wszystkie rodziny chłopskie z Kalocsy powszechnie dzieliły życie między salasz a dom w mieście. Z czasem na salaszach pobudowano zabudowania mieszkalne i kontakt z miastem słabł, aż poczęto domy miejskie wysprzedawać. W rezult3cie w końcu XIX w. wokół Kaloscy utworzono administracyjnie nowe wsie, a byli mieszkańcy miasta stali się chłopami już nie tylko z racji wykonywanego zajęcia. Barth omawia formy użytkowania roli na salaszach, formy oczynszowania, a także organizacjG pracy na sala szu, organizację szkolnictwa i życia religijnego. Adam Historia ferencji Zakład kontaktów we Wrocławiu, Narodowy im. Bartosz w dziedzinie etnografii. Materiały z konpod redakcją Józefa Babicza i Antoniego Kuczyńskiego. Ossolińskich, Wrocław 1976, ss. 234. polsko-rosyjskich W ramach obchodów Roku Nauki Polskiej Zakład Historii Nauki, Oświaty i Techniki Polskiej Akademii Nauk w Warszawie oraz oddział wrocławski Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Zarząd Wojewódzki Towarzystwa Przyjażni Polsko-Radzieckiej we Wrocławiu zorganizowały w stolicy Dolnego Śląska I Konferencję Naukową poświęconą historii kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii. Odbyła się ona w dniach 19 i 20 września 1973 r. z udziałem etnografów, przedstawicieli historii nauki, socjologów i publicystów reprezentujących środowiska Warszawy, Krakowa, Poznania, Torunia, Łodzi, Lublina i Wrocławia. Etnografowie radzieccy nadesłali referaty, które zostały odczytane uczestnikom konferencji. W recenzowanej publikacji znajduje się siedemnaście referatów prezentujących dorobek polskich uczonych w zakresie badań etnograficznych na obszarze Syberii i Azjii Środkowej. W pierwszym, zatytułowanym Geografia w etnograficznych badaniach ludów �246 Recenzje Józef Babicz przedstawił bardzo ciekawie i wyczerpująco rolę geografii w eksploracjach etnograficznych oraz antropogeograficzną ideę związku człowieka z przyrodą. Referat drugi, opracowany przez Władysława Baranowskiego. zaznajamia nas z polskimi osiągnięciami na polu etnografii rosyjskiej ludności Syberii. Jako najbardziej zasłużonego autor wyeksponował księdza Jana Chyliczkowskiego. który na podstawie informacji zebranych w czasie długoletniego pobytu na Syberii wydał w 1898 r. wartościową pracę pt. Syberia pod względem etnograficznym, administracyjnym i przemysłowo-handlowym. Stanowi ona jeden z pierwszych zarysów etnografii środowiska syberyjskich Rosjan. W trzecim referacie Barbara Heidenreich zobrazowała kulturę Goldów i Oroczonów w świetle materiałów etnograficznych zdobytych przez Stanisława Poniatowskiego w okresie przerwanej na skutek wojny wyprawy do Kraju Nadamurskiego. Jakkolwiek wyprawa trwała bardzo krótko (od 15 czerwca do 8 sierpnia 1914 r.), to jednak jej znaczenie naukowe było poważne, gdyż polski uczony zdołał zebrać wiele nowych danych o kulturze materialnej, społecznej i duchowej wymienionych grup ludnościowych. Referat czwarty, pióra Henryki Hołdy-Róziewicz, dotyczy relacji o lecznictwie ludów Syberii otrzymanych w wyniku spostrzeżeń polskich zesłańców, podróżników i uczonych. Autorka oparła się głównie na materiałach zebranych przez B.Dybowskiego, E.Piekarskiego, P.Smolika, B.Piłsudskiego i J.Talko-Hryncewicza. Wszyscy wymienieni, oprócz Piekarskiego i Piłsudskiego, byli lekarzami, a ich prace mają dużą wartość jako materiał porównawczy. W referacie piątym, przygotowanym przez Barbarę Jankowską i Antonil:go Kuczyńskiego, pt. Polacy jako obserwatorzy i badacze kultury ludów Kamczatki uwypuklono m.in. zasługi przemilczanego dotychczas jako Polaka Piotra Kozyrewskiego i jego syna, Jana, który po tragicznej śmierci ojca był inicjatorem dwóch rosyjskich wypraw na Wyspy Kurylskie. Mianowany następnie zarządcą Kamczatki polecił sporządzić w 1715 r. z kory brzozowej księgę podatkową przeznaczoną do zapisywania nazw rzek w rejonach, gdzie zbierano podatek, rejestracji nazwisk osób składających daniny i wiadomości o rozsiedleniu i liczebności poszczególnych rodów koriackich oraz itelmeńskich. Dzięki temu można było obecnie skorygować liczebność ludności tubylczej i stopień jej depopulacji pod wpływem feudalnej władzy carskiej. Z innych zesłańców autorzy wymieniają Ludwika Sienickiego, który w swym pamiętniku z 1754 r. pozostawił sporo ciekawych opisów życia Koriaków, Jukagirów, Czukczów i Itelmenów. Wspominają też o uczestniku powstania kościuszkowskiego i zesłańcu na Kamczatkę, Józefie Kopciu, o jego Dzienniku podróży i zdobyczach dotyczących etnografii Itelmenów. Z kolei prezentują bogaty dorobek Benedykta Dybowskiego o tubylczej ludności Kamczatki i informują czytelników o wzmiankach Karola Bohdanowicza na temat stosunków demograficznych Kamczatki. Referat szósty, napisany przez Zbigniewa Jasiewicza, dedykowany jest polskim badaczom i obserwatorom kultury ludów Azji Środkowej i Kazachstanu. Autor poświęca wiele miejsca pracom Bronisława Grąbczewskiego (cenne relacje o Sartach-Uzbekach i Tadżykach - mieszkańcach Kotliny Fergańskiej, Kirgizach z Ałtaju i Pamiru, pamirskich Tadżykach z Karateginu, Darwazu, Szugnanu, Badachszanu i Wachanu oraz mieszkańcach Buchary i innych miast środkowoazjatyckich). Następnie pisze o dorobku etnograficznym Leona Barszczewskiego, J.Witorta, Marii A.Czaplickiej, Władysława Massalskiego, K. Małeckiego i J. Toeplitz-Mrozowskiej. Syberii, �Recenzje W referacie siódmym autorka radziecka, Maria Kulikowa, korzystając z za;;()bów archiwalnych irkuckiego muzeum krajoznawczego, scharakteryzowała w skrócie wyniki badań etnograficznych prowadzonych przez polskich zesłańców sybery jskich. Najwięcej miejsca przeznaczyła omówieniu działalności Feliksa Kona. Przygotowany przez Jana Krzysztofa MakuIskiego referat (ósmy z kolei) pt. Ksztaltowanie się współpracy między zeami etnograficznymi Leningradu, warszawskimi muzeami etnograficznymi historia i stan współczesny zawiera, a mu- oprócz zwięzłego zarysu historycznego kontaktów etnograficznych polsko-rosyjskich przed pierwszą wojną światową, opis wspólnych osiągnięć obu państw po 1945 r., a zwłaszcza wzajemnych korzyści wynikających z podpisanej 27 listopada 1970 r. umowy o WSpółpracy między Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie a Państwowym Muzeum Etnografii Narodów ZSRR ,,,. Leningradzie. W referacie dziewiątym Hanna Maria Małgowska zobrazowała etnografię Syberii opartą na pracach Ludwika Niemojowskiego. Zaznaczyć należy, że działalność wymienionego badacza omawiano dotychczas jedynie marginesowo i mało kto wie o tym, że był on autorem pierwszej większej polskiej publikacji etnograficznej o ludach syberyjskich, która została przychylnie przyjęta w zachodniej Europie i przetłumaczona na język angielski. Referat dziesiąty jest dziełem autorki radzieckiej, Tamary P.Matwiejewej nosi tytuł: Z badań nad wkładem uczonych polskich w dziedzinie etnografii Sy!Jerii i Dalekiego Wschodu. Istotną jego wartość stanowi fakt, że wykorzystała or,a materiały archiwalne Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego, które patronowało niejednej wyprawie i w swoim czasopiśmie zamieszczało artykuły naukowe naszych rodaków. W wymienionym archiwum znaleziono m.in. drugi tom pracy Wacława Sieroszewskiego pt. Jakuty, listy jego żony Stefanii, dzienniki z podróży Bronisława Piłsudskiego, rękopis B.Dybowskiego O ekonomicznym polożeniu mieszkańców Wysp Komandorskich w porównaniu z mieszkańcami pólwyspu Kamcza.tka (1884) i wiele innych ciekawych publikacji. W referacie dalszym Helena Ostromęcka omawia polską ikonografię Syberii o tematyce etnograficznej sprzed 1917 r. Do naj cenniejszych żródeł zalicza fotografie pochodzące ze zbiorów B.Dybowskiego, B.Piłsudskiego i S.Poniatowskiego. Ponadto charakteryzuje prace o znaczeniu dokumentalno-naukowym. Należą do nich m.in. rysunki J.Talko-Hryncewicza, obrazy malarzy dokumentalistów L.Niemirowskiego i S.Wrońskiego oraz obrazy i rysunki J.Bergmana, B.Zalewskiego, M.Oborskiego, a także różnych anonimow-ych twórców. Referat Adam Kamieński Dłużyk w Syberii Wschodniej i źródŁa jego wiadomości etnograficznych napisany został przez Borysa Polewoja, który oparł się na nowych materiałach znalezionych niedawno w radzieckich archiwach i wprowadził wiele poprawek do współczesnych opracowań dotyczących życia i działalności naszego zasłużonego badacza. W referacie następnym mieszczą się uwagi Tadeusza Słabczyńskiego o związkach polskich badaczy ludów Syberii z Rosyjskim Towarzystwem Geograficznym. Z tekstu dowiadujemy się, że członkowie RTG otaczali opieką naszych zesłańców, umożli"viali im kontynuowanie pracy naukowej i - niejednokrotnie - przedterminowe zwolnienie z przymusowego pobytu na Syberii. Szczególnie aktywnie współpracował z Wschodniosyberyjskim Oddziałem RTG doktor medycyny J.Talko-Hryncewicz. Jego kontakty wykraczały znacznie poza ramy naukowe. Utrzymywał serdeczne stosunki osobiste z wieloma członkami Towarzystwa. Referat czternasty, autorstwa Sławoja Szynkiewicza, obejmuje historię polskich badań nad ludami mongolskimi. Znajdujemy tam m.in. szczegółowe opisy osiągnięć �248 Recenzje filomaty wileńskiego, Józefa KO\lialewskiego, uważanego powszechnie za twórcę naukowej mongolistyki, charakterystykę prac Władysława Kotwicza, Juliana Talko-Hryncewicza i Przecława Smolika. Zbigniew Wójcik informuje następnie czytelników o elementach etnograficznych występujących w pracach niektórych geologów polskich badających Ro.;ję przed rokiem 1914. W pobieżnym skrócie cytuje nazwiska ważniejszych badaczy Rosji azjatyckiej, uwypuklając ich zainteresowanie problemami ludności tubylczej rozległych połaci carskiego imperium. Przytacza tytuły prac, w których zawarte są pewne materiały etnograficzne i wyraża słuszne przypuszczenie, żc w radzieckich archiwach można by znaleźć sporo nowych danych. Treść rozdziału szesnastego, przygotowanego przez Antoniego Kuczyńskiego, dotyczy zbiorów etnograficznych polskich badaczy Syberii w XIX wieku ze szczególnym uwzględnieniem wartości eksponatów Benedykta Dybowskiego oraz wystawy zorganizowanej w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu z okazji konferencji naukowej na temat historii kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii. Zasadniczym celem ekspozycji było zaprezentowanie przybyłym gościom materiałów etnograficznych przywiezionych przez Polaków z terenów Syberii. Jej cenne uzupełnienic stanowiły wypożyczone z Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich pamiętniki polskich zesłańców. Antoni Kuczyński omówił perspektywy naukowej współpracy polsko-radzieckiej w dziedzinie historii etnografii. Przedstawiając niezwykle ciekawie i wyczerpująco dotychczasowe postępy, zwrócił uwagę na potrzebę dalszego kontynuowania wspólnych badań w oparciu o bogate archiwa znajdujące się w ZSRR, na nieodzowność sporządzenia dokładnej dokumentacji zasobu źródłowego polskich "syberia nów" zachowanych w zbiorach obu państw oraz wysunął propozycje stypendialnych wyjazdów polskich historyków nauki i etnografów. Recenzowana książka jest pozycją wartościową. Została opracowana rzetelnie i fachowo. W sposób przystępny zaznajamia czytelnika polskiego z poważnymi osiągnięciami naszych rodaków na bezkresnych obszarach syberyjskich. Ich zapał, hart ducha i całkowite oddanie sprawom nauki budzą podziw i powinny być drogowskazem dla przyszłych pokoleń. Stanowią elementy kształtujące wychowanie patriotyczne młodzieży i dlatego zasługują na jak największą popularyzację. Niejednokrotnie bowiem nie potrafimy docenić wkładu polskich zesłańców do światowej skarbnicy wiedzy i kultury. Pożyteczne są również dołączone do tekstu ilustracje (ogółem 50), które ułatwiają lepsze zapamiętanie nazwisk zasłużonych Polaków. Odnosi się to szczególnie do licznych portretów i kilku map z zaznaczonymi trasami wędrówek azjatyckich niektórych badaczy. Szkoda, że dwa bardzo interesujące referaty, a mianowicie Jana Krzysztofa lVIakulskiego i Anny Kulikowej wydrukowano jedynie w streszczeniu na skutek niedostarczenia przez autorów pełnych opracowań. Ponadto referaty rosyjskie można było opublikować również w języku polskim. Tak zresztą postąpiono z przedmową. Z innych niedociągnięć prezentowanej pracy rzuca się w oczy słabo czytelna mapa przedstawiająca szlaki wędrówek polskich badaczy po Syberii w XIX w. Oprócz tego na s. 24 ksiądz Chyliczkowski figuruje z imieniem P. Powinno być J.-Jan. Uzupełnienia wymaga też wzmianka o zbieractwie cedrowych op;echów (s. 28). Na Syberii nie rosną cedry. Limba syberyjska o jadalnych nasionach jest czasem mylnie nazywana cedrem. Niezbyt dokładnie podano na s. 54 nazwę ryby z gatunku łososi (Salmonini). Podrząd łososiowce nosi nazwę łacińską Salmonoidei, a rodzina łososiowate Salmonidae. Łosoś nazywa się zaś Salmo salar L .. Nie wiem, co oznacza podana przez autora nazwa "Salmonini". Następną nieścisłość zauważyłem �240 Recenzje na s. 55, gdzie widnieje wzmianka o roślinie czeremsza (Avium victoriale). Poprawna nazwa brzmi: Allium victorialis czyli czosnek siatkowaty. Tę samą roślinę określono na s. 62 jako "czeremcha". Są to oczywiście drobne usterki nie umniejszające w żadnej mierze wartości publikacji, a zwrócenie na nie uwagi wypływa z obowiązków recenzenta. Roman Karczmarczuk Eugeniusz Andrzej Daszkow9ki, Afrykańskie spotkania. dawnictwo PoznaI'lskie, PoznaI'l 1975, ss. 225 + 2 nlb. Opowiadania. Wy- Jedenaście opowiadań o tematyce morskiej prezentuje czytelnikowi polskiemu momenty zderzeń kulturowych i cywilizacyjnych, gwałtownych i nieoczekiwanych na terenie Afryki Zachodniej, która uwolniła się od kolonializmu nie przestając równocześnie znajdować się w kręgu kapitalistycznych zależności ekonomicznych. Bezpośrednie zetknięcie się białego człowieka, Polaka, z kulturami plemiennymi, wywodzącymi się z wspólnoty pierwotnej, której w chwili obecnej odpowiada socjalistyczny ustrój społeczny, pozwala dostrzec, jak inna jest umysłowość czarnoskórego afrykańskiego człowieka i jak inaczej reaguje on na te same zjawiska. Daszkowski w swych opowiadaniach daje pierwszeństwo czarnemu bohaterowi. Prezentuje różne postawy wobec białego przybysza z dalekiej Europy, który nigdy nie brał udziału w podboju Afryki. Autor przedstawia czytelnikowi nie tylko zE:wnętrzny portret bohatera, daje obok lub równocześnie portret wewnętrzny skomplikowaną psychikę afrykańczyka, różną od naszej. Spostrzeżenia i przemyślenia autora koncentrują się wokół ciężkiej i odpowiedzialnej pracy w portach, spraw socjalnych i bytowych czarnych marynarzy i robotników portowych, ich ubezpieczeń społecznych na wypadek ciężkiej choroby lub wypadku. Znajdujemy wiele ciekawych opisów afrykańskich zwyczajów plemiennych, np. dotyczących poszanowania przywódców, ich autorytetu, mimo iż niekiedy materialnie stoją niżej od swego poddanego parającego się pracą związaną z morzem. Czytamy spostrzeżenia na temat potrzeby artystycznego wynowiedzenia się afrykańskiego twórcy ludowego w formie, jaka jest bliska jemu, a daleka przybyszom z Europy czy Ameryki. Opowiadania obfitują w skondensowane opisy i przekazy nastrojów, aury oraz napięcia psychicznego czarnych i białych bohaterów akcji, ich wzajemny stosunek do siebie i wzajemne wartościowanie się. Oto fragment, kiedy chodzi o ocenę twórczości afrykańskiego artysty: "Ty mi okazałeś uznanie, w zamian masz kawałek mojego afrykańskiego serca, zamkniętego w tym obrazie". Styl i język opisów Daszkowskiego jest inny niż styl i język prezentowanych dialogów. To zróżnicowanie napełnia opowiadania dynamiką i nie nuży czytelnika. W książce Daszkowskiego odkryłam nerw bystrego obserwatora-etnografa. Henryka Romańska �250 Recenzje Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Polska sztuka ludowa. Stan wiedzy prace i upowszechnianie. "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. XVIII, Łódź 1976, ss. 163. badawcze - opieka Osiemnasty tom "Łódzkich Studiów Etnograficznych" w całości dotyczy polskiej sztuki ludowej. Jednakże daremnie w niej szukać klasycznych już rozwClżań na temat odmian tej sztuki, jej stylów, motywów czy kompozycji. OpracowClnic posiada zgoła niespotykaną dotąd kompozycję. Autorce chodziło mianowicie o pokazanie aktualnej sytuacji, w jakiej polska ludowa twórczość egzystuje. Założeniem autorki było również pokazanie problematyki i stanu badań nad tym tematem w różnych instytucjach: placówkach PAN, katedrach uniwersyteckich, muzeach i nCl terenie "Cepelii". Chodziło również Zawistowicz-Adamskiej a kwestie opieki nad twórczością ludową oraz formy jej upowszechnienia. Wspomniana problematyka omówiona została referatowo i bez głębszego angażowania się w szczegóły. Ten fragment książki stanowi jakby pierwszą część całego opracowania. Druga część - aneksowa - obszerniejsza, ma być, jak się wydaje, uzupełnieniem i zarazem ilustracją wywodów poczynionych na początku. Znajdujemy tam m.in. poglądy różnych autorów na temat sztuki ludowej, ankiety, kwestionariusze, karty twórców, sprawozdania z konkursów folklorystycznych itp. Ta część obszernego materiału może budzić zastrzeźenia zarówno co do celowości, jak i ramowego ujęcia. Ostatnia część zawiera starannie dobrane ilustracje, obrazujące aktualne przejawy artystycznej twórczości ludowej. B. Jan. Maria Biblioteka Paradowska, Bambrzy, mieszkańcy "Kroniki Miasta Poznania". PWN, dawnych Wrszawa wsi miasta Poznania. 1975, ss. 178, ilustr. 38. Książka Marii Paradowskiej przedstawia dzieje grupy ludności zwanej Bambrami, osiedlonej na początku XVIII w. we wsiach podpoznańskich. Nazwa "Bam brzy" pochodzi od pierwszej grupy osiedleńczej, która około 1719 r. przybyła spod Bambergu w południowych Niemczech, sprowadzona przez magistrat miasta Poznania w celu zaludnienia wsi podmiejskich, opustoszałych skutkiem działań wojennych oraz zarazy panującej w latach 1708-1710. Pewne grupy osadników pochodziły z innych stron Niemiec, a mianowicie z Wirtembergii i Szwabii, niektóre zaś z Prus Wschodnich, a nawet ze Śląska. Z czasem opustoszałe wsie zaludniły się także osadnikami polskimi, lokowanymi na tym samym prawie czynszowym. Stąd za wsie bamberskie należy uważać nie tylko te, które zostały zasiedlone' przez kolonistów niemieckich spod Bambergu lub innych miejscowości położonych na terenie NiemIec, lecz również te, które zostały osadzone Polakami. Tłumaczy to trudności w określeniu i scharakteryzowaniu elementów kultury wsi podmiejskich zamieszkałych przez Bambrów. Prawidłowe i ostateczne ułożenie tej "mozaiki kulturowej", jak określa problem autorka, utrudnia przede wszystkim brak źródeł archiwalnych, pozwalających na odtworzenie przynajmniej fragmentów kultury materialnej i duchowej ludności przybyłej w okolice Poznania we wczesnych latach osiemnastego wieku. Właściwie a ludności tej wiadomo tylko, że była wyznania rzymsko-katolickiego, co stanowiło warunek sprowadzenia jej. �Recenzje Chcąc przedstawić obraz wsi przed przybyciem osadników, Paradowska analizuje historię miasta i jego wsi, stosunki społeczno-gospodarcze, niektóre elementy kultury oraz zniszczenia miasta i wsi okolicznych spowodowane wojną i zarazą. Najbardziej zrujnowane były wsie Wilda, Rataje i Zegrze. Próby sprowadzenia rozproszonej ludności miejscowej nie dały rezultatu, wobec czego postanowiono sprowadzić element obcy. Jak wspomniano - falę osadnictwa niemieckiego zapoczątkowali wieśniacy spod Bambergu. Zasiedlali oni kolejno Luboń, Dębiec, częściowo Bonin, Rataje, Wildę. Ponadto w dwóch wsiach: Jeżycach i Górczynie niemieccy osadnicy osiedlali się obok mieszkających w tych wsiach polskich chłopów. Omawiając osadnictwo niemieckie wsi miasta Poznania, autorka opisuje ustrój prawny i zagadnienia społeczno-gospodarcze skolonizowanych wsi. Stosunek prawny osadników do ziemi był szczegółowo określony w umowach osadniczych i występował pod nazwą prawa okupnego emfiteutycznego. Przechodząc do omówienia kultury Bambrów (a w każdym razie grupy nazwanej tak z tytułu swego pochodzenia), autorka stwierdza, że Bambrzy byli nosicielami kultury odmiennej niż kultura ludności zamieszkałej okolice Poznania. Nadmienia wprawdzie za Kolbergiem, że kultura ta była może niezupełnie obca na naszym terenie, nie kładzie jednak na to stwierdzenie nacisku, co wydaje się zupełnie słuszne. Opis kultury bamberskiej naj starszej, z pierwszej połowy wieku osiemnastego, jest niestety, ze względu na brak żródeł, utrudniony. Pewne fragmentaryczne dane nie dają obrazu całokształtu życia osadników. Nie można się więc dziwić autorce, że rozdziały poświęcone kulturze materialnej (s. 77-89) oraz wierzeniom i obrzędom (s. 89-100) są niewielkie i opierają się głównie na opisach Oskara Kolberga, dotyczących stroju, uprawy ziemi, pożywienia, budownictwa i obrzędów. Jeszcze mniej miejsca poświęca autorka sztuce bamberskiej, wspominając jedynie o dwóch rzeżbach T.Glogera, który tworzył w Poznaniu w połowie XIX w. Należałoby tu jednak zaznaczyć, że nie są to jedyne znane przejawy bamberskiej sztuki plastycznej. W zbiorach Oddziału Etnograficznego Muzeum Narodowego w Poznaniu znajdują się trzy malowidła, które opisał Stanisław Błaszczyk ("Polska Sztuka Ludowa" 1968, nr 4). Stwierdza on, że malowidła te w polskim obraźnictwie ludowym są zjawiskiem odosobnionym. Dwa z tych obrazów przedstawiają Św. Barbarę, trzeci Św. Józefa z Dzieciątkiem (nr. inw.: E 1490, E 3306, E 3305). Znalezione one zostały w Poznaniu oraz Mieczewie pod Poznaniem i prawdopodobnie są dziełami jednego malarza lub jednego warsztatu. Obrazy te wyróżniają się wśród kolekcji ludowego malarstwa techniką wykonania, polegającą na wklejaniu wyciętych partii litografii, oraz jaskrawo dekoracyjną formą i przeładowaniem ornamentycznym. Ta właśnie ulubiona przez Bambrów dekoracyjność, miejsce znalezienia oraz brak, jak dotąd, śladów podobnych obrazów z innych obszarów Wielkopolski, wskazują na związek artysty z grupą etniczną bamberską. Natomiast szczegółowo opisała Maria Paradowska strój bamberski, zwłaszcza kobiecy, który zachował się naj dłużej. Osadniczki spod Bambergu przywiozły ze sobą bardzo bogaty i efektowny strój, posiadający niezwykle charakterystyczną "pękatą" sylwetkę. Suknia wierzchnia była dwuczęściowa i składała się z szerokiej spódnicy oraz kaftana mocno dopasowanego w talii. Poszerzenie dolnej partii sylwetki dawało się uzyskać przez włożenie kilku spódnic spodnich, wśród nich jednej przynajmniej watowanej. Elementami dekoracyjnymi były hafty na czepkach, chustach i fartuchach oraz krezach, a także dodatkowe ozdobniki w postaci bogato przybranych kieszeni, barwnych ~hustek zdobiących czepki, a szczególnie wysokich, zwracających uwagę kornetów ze sztucznych kwiatów. Barwy strojów �252 Recenzje były również bardzo intensywne: karmazyn, ostra zieleń, szafir. Sukien tych Bamberka posiadała czternaście, co już samo świadczyło o zamożności właścicielki. Jest zupełnie zrozumiałe, że strój ten podobał się mieszkankom Poznania i okolic podmiejskich i że skłaniał do naśladownictwa. Autorka książki wzmiankuje, że "szybkie, trwałe przyjęcie się stroju bamberskiego przypisywano m.in. temu, iż miał on wiele cech wyrażnie słowiańskich" (s. 101). Twierdzenie to jednak nie wydaje się w pełni udokumentowane. Ubiór bamberski miał typowe cechy osiemnastowiecznego stroju kobiecego, noszonego w ośrodkach wiejskich, do których docierały echa współczesnej mody miejskiej, środkowoeuropejskiej. Obfita spódnica, dopasowany kaftanik, czepiec brokatowy, tiulowa chusta skrzyżowana na piersiach i przewiązana z tyłu - to typowe elementy, które znalazły zastosowanie w stroju Bamberek. Może tylko chęć zaznaczenia strojem dostatku, bogactwa, co przejawiało się na przykład w zakładaniu kilku spódnic, decydowała o obfitości stroju osadniczek, obco czujących się na nowym terenie. Z czasem większą rolę w stroju odgrywać zaczęły białe batystowe lub tiulowe czepki, o kroju zbliżonym do czepków tiulowych środkowej Wielkopolski, lecz mniejsze oraz zdobione nie jedną, a dwoma parami wstęg. W haftach ręcznych na czepkach, fartuchach, fryzkach, prześledzić można wpływy białego haftu ludowego wielkopolskiego. Strój bamberski kobiecy, prawdopodobnie dzięki swojej dekoracyjności i jednolitemu stylowi, został z czasem ściśle związany z obrzędowością kościelną w poznańskich parafiach śródmiejskich i peryferyjnych, stając się powoli wyrazem polskości kobiet go noszących. Czy jednak ubiór ten, jak pisze Paradowska, "dla wieśniaczek poznańskich stał się strojem regionalnym, narodowym" (s. 166) jest sprawą dyskusyjną. Znajdujące się w zbiorach Oddziału Etnograficznego Muzeum Narodowego w Poznaniu liczne elementy stroju bamberskiego pochodzą wyłącznie z obszaru miasta, a zwłaszcza dzielnic peryferyjnych (dawnych wsi), w których osiedlali się niegdyś osadnicy bamberscy. Są to dzielnice: Wilda, Jeżyce, Górczyn, Rataje. Ubiory wieśniaczek z innych okolic bliskich miastu pozbawione są głównych elementów dekoracyjnych zdobiących strój Bamberki. Zupełnie inne są też w formie i zdobieniu "złote" czepce oczepinowe. Charakterystyczne są również wypowiedzi starszych kobiet, zamieszkałych obecnie w Poznaniu, a pochodzących ze wsi podmiejskich, że noszą "strój poznański" w odróżnieniu od bamberskiego. Jakieś więc względy decydowały o ubieraniu się kobiet w strój bamberski lub poznański. Może było to kryterium ekonomiczne, bo posiadanie przepisowych 14 kompletów strojów, z których każdy składał się z kilkunastu co najmniej elementów, łączyło się z dużą zamożnością. A może jednak decydowało pochodzenie? Szkoda, że dotychczasowe badania nie umożliwiły otrzymania odpowiedzi na to pytanie. Strój męski bamberski nie odegrał takiej roli jak ubiór kobiecy, gdyż Bambrzy bardzo szybko przejęli ubiór chłopców wielkopolskich, o czym wspomina cytowany przez P&radowską autor niemiecki. Bambrzy nosili więc wołoszki granatowe lub czarne, ciemne spodnie i czarny kapelusz. Przedostatni rozdział książki Paradowska poświęca kwestii polonizacji bamberskiej grupy etnicznej, a zwłaszcza roli szkoły i kościoła, których działalność najbardziej zaważyła na tym procesie. W ciągu około stu lat, przyjąwszy za początek rok 1750, w którym zakończył się napływ osadników niemieckich, Bambrzy wtopili się całkowicie w społeczeństwo polskie. W latach osiemdziesiątych następnego wieku Bamb~zy byli już spolonizowani, co stało się silnym ciosem dla pruskiej polityki germanizacyjnej. Czynione przez germanizatorów próby pozyskania na nowo Bambrów dla narodowości niemieckiej nie dały spodziewanych przez �Recenzje władze pruskie rezultatów. Analizując to ciekawe zjawisko autorka pisze, że "obydwa przeciwstawne sobie procesy, tj. polonizacji Bambrów i dążności do germanizacji prowincji poznańskiej, w pewnym momencie zetknęły się ze sobą, niejako nałożyły na siebie i wywołały efekt właściwie nieprzewidziany, w postaci intensywniejszego procesu polonizacyjnego ludności niezupełnie jeszcze spolszczonej" (s. 143-144). Ta szybka i całkowita asymilacja obydwu grup ludnościowych, przy braku materiałów archiwalnych obrazujących kulturę przybyłych w XVIII wieku osadników, utrudniła autorce naszkicowanie jasnego obrazu kultury bamberskiej. Z niełatwego tego zadania Paradowska starała się wywiązać sumiennie, wykorzystując dostępne jej źródła. Przedstawiony przez autorkę obraz grupy etnicznej poznańskiej, zwanej Bambrami, z pewnością zainteresuje grono miłośników Grodu Przemysława, a Bibliotekę ,,Kroniki Miasta Poznania" wzbogaciło o ciekawą pozycję wydawniczą. Zofia Z problemów socjologii folkloru, we WSP w Opolu. Filologia Polska, red. nauk. Dorota Simonides. t. XV, Opole 1977, ss. 84. Grodecka Zeszyty Nauko- Folklorystyczny ośrodek badawczy Wyźszej Szkoły Pedagogicznej w Opolu, pracujący od lat pod kierownictwem prof. dr hab. Doroty Simonides, jest w Polsce, na dobrą sprawę, jedynym, który prowadzi systematyczne badania współczesnego (żywego) folkloru w terenie. Chodzi tu w zasadzie o tzw. folklor ustny. Badanie przekazu ustnego, środowiska jego życia, sposobów i mechanizmów transmisji, zmiany treści, powstawania wariantów, funkcji tego folkloru w życiu konkretnych społeczności itd. - wszystko to wymaga stosowania adekwatnych metod badawczych oraz odpowiednich sposobów analizy na tle i w związku z życiem tych społeczności. Nie wystarcza tu stosowanie tylko analizy tekstologicznej, trzeba sięgać po metody nauk społecznych socjologii, psychologii społecznej, antropologii społecznej i kulturowej czy etnologii. Omawiana publikacja jest właśnie wyrazem takich poszukiwań. Organizator badań i redaktor tomu, Dorota Simonides, w artykule Folklor a środki masowej komunikacji podejmuje naczelne zagadnienie zależności tych dwóch zjawisk. Okazuje się, że nie są one wobec siebie opozycyjne, że nadal funkcjonuje przekaz ustny czerpiący właśnie także z przekazów mechanicznych, co obu przekazom nadaje charakter twórczy. Artykuł J. Hajduk-Nijakowskiej uzasadnia socjologiczne podejście do badania folkloru, szczególnie w płaszczyźnie wiązania badanych treści folkloru ze świadomością społeczną ludzi, z osobowością kulturową narratorów i odbiorców, bowiem folklor jest wyrazem życia kolektywnego. Wykazuje to na przykładzie podania wierzeniowego. Niejako ciągiem dalszym tego zagadnienia jest opracowanie T.Smolińskiej o konieczności uwzględniania w badaniach sytuacji narratora, okoliczności w jakich przekaz folklorystyczny się dokonuje, a więc: kręgu odbiorców, sytuacji ogólnej, typu narratora a charakteru środowiska itd. Autorka daje też zarys historii takiego ukierunkowania badawczego (od K. v. Sydowa) i współczesne przykłady takich badań (Kadłubiec, Neumann). Z analizy wynikają wnioski praktyczne odnośnie do metod badań terenovv-ych, podobnie jak to uczyniły obie poprzednie autorki. Kolejny autor, B.Żurakowski, zajmuje się w~pMczesnym wierszowanym folklorem dzieci i młodzieży. Wykazuje. �23-1 Recenzje jak dzieci, używając tradycyjnych form wierszowania, włączają w teksty elementy brane z bieżącego życia, zwłaszcza z mechanicznych przekazów kultury. O tym zagadnieniu informuje w całości omawiana obok publikacja D.Simonidcs Współczesny folklor dzieci i nastolatków, będąca dobrym przykładem efektów badawczych ośrodka opolskiego. Dwa ostatnie opracowania zawierają inną już problematykę. Danuta Matysiak omawia czynniki wpływające na kształtowanie się literatury dla ludu w epoce romantycznej: zwrot w ustosunkowaniu się szlachty i duchowieństwa do oświaty ludu, pierwsze przejawy literatury "obiegu niskiego", towarzystwa oświatowe i różne typy szkół i szkółek wiejskich, wreszcie specjalne pisarstwo literacki c dla ludu - powiastki, gawędy, artykuły w kalendarzach i książeczkach - a także cel moralny tej literatury rzeczywisty stosunek chłopców do tych odgórnych oddziaływań. Wreszcie K.Kasicz pisze o przeobrażeniach w teatrze ludowym na Opolszczyżnie \V latach 1945-1975. Jest to powiązanie doświadczeń osobistych autora (brał udział w teahdlnym ruchu amatorskim) z jego zainteresowaniami naukowymi. Na ogólnym tle dziejów kultury polskiej wydziela cztery okresy w historii teatru ludowego na OpoIsz czyż nie. Praca wydana jest małą poligrafią, czysto i czytelnie. Szkoda, że redakcja techniczna nie dopatrzyła wszystkiego (np. różnice w formie przypisów). Na od\\Tocie strony tytułowej zmieniono imię redaktora naukowego z Doroty na Danutę. Interesujący, wielce pożyteczny i nader efektywny kierunek badań folklorystycznych ośrodka opolskiego otrzymał w omawianej publikacji miano "socjologii folkloru". Rozumiemy to jako efektowny tytuł. Nie byłoby jednak chyba słuszne, by całe takie nowoczesne ukierunkowanie badawcze nazywać "socjologicznym··. J est to po prostu współczesna folklorystyka, której cechą jest - obok tradycyjnej i współczesnej (strukturalnej) analizy tekstologicznej - sięganie w badaniu "żywego folkloru" po metody i rezultaty nauk pokrewnych: etnologii, antropologii kulturowej, socjologii. Współczesne metody badań są dla nauk społecznych wspólne, nie ma między tymi naukami celowo zakładanych przedziałów, jak to było dawniej, jest natomiast ich ścisła integracja. Stąd np. folklorystyka czechosłowacka, reprezentująca podobne ukierunkowanie jak opolska, nic nazywa siebie "socjologiczną". Jest po prostu współczesną folklorystyką. Józef Dorota Simonides, Współczesny folklor dzicci i nILstolatków. w Opolu. PWN. Wrocław - Warszawa 1976, ss. 249. Rurszto Instytut Śląski Autorka, znana dobrze z wielu swoich publikacji, należy do tych folklorystów, których nie zadowalają zastane żródła i ich analizy tekstologiczne, lecz którzy sięgają zwłaszcza po żródła wywołane w badaniach terenowych i analizują folklor żywy na tle i w związku z jego autentycznym środowiskiem. Omawiana praca jest efektem ok. lO-letnich badań terenowych autorki z jej zespołem, przeprowadzanych tym razem w środowisku dzieci i młodzieży. Badania zostały ukierunkowane nie - jak to zwykle bywa - na typowych informatorów "opowiadaczy", ale lk samych nosicieli swego własnego l'olkloru dzieci i młodzicż, nazwaną tu ,.nastolatkami". Początkowo zamiarem autorki było ograniczenie się do terenu �Recenzje śląskiego. W wyniku wyrywkowych rozeznań zauważyła, że formy i treści folkloru dziecięcego i młodzieżowego są \\' całym społeczeństwie polskim znacznie ujednolicone. Słuszny jest więc tytuł nie noszący ograniczeń regionalnych. Wyraźne ana-' logie uwidaczniają także nasze zespołowe badania w Wielkopolsce. Folklor dzieciqcy i młodzieżowy jest w naszej literaturze stosunkowo słabo' udokumentowany i zanalizowany. Do swoistego jego "odkrycia" jako rzeczywistości hogc>.tej i w pełni żywej autorka doszła w trakcie dawniejszych swoich badań' dotyczących współczesnego folkloru mieszkańców Śląska (jej rozprawa Współczesna śląska proza ludowa, Opole 1969). Odtąd ten folklor stał się przedmiotem intensywnych badań prowadzonych bezpośrednio w środowisku jego życia. Należy podkreślić, że tylko tą drogą można uchwycić zarówno wszelkie jego przejawy i formy, jak też jego rzeczywiste funkcje życiowe. Jest to więc zarazem adekwatny model współczesnej analizy zjawisk folklorystycznych, model - krótko mówięc an tropologiczny. Praca dzieli się na trzy części. W pierwszej zawarte zostały zagadnienia ogólniejszej natury: zarys historyczny badań polskich folkloru dziecięcego i ich powiązań z folklorystyką światową; wydzielenie zjawiska folkloru dziecięcego z ogólnych zjawisk folkloru, pojęcie tego folkloru i jego cech właściwych, odróżnienie folkloru dziecięcego od folkloru dorosłych, zestawienie różnych poglądów na genezę formy i treści oraz znaczenie tego folkloru w badaniach folklorystycznych. Tu zostały zawarte także postulaty i zasadnicze stanowisko badawcze autorki \': badaniach swoistej subkultury dziecięcej. Wszystko są to ujęcia po raz pierwszy systematycznie (choć skrótowo) w naszej literaturze ujęte. Część druga, nazwana literacko "Dzieci między sobą", złożona z 10 rozdziałów, jest systematyczną analizą zebranego repertuaru folkloru dzieci i młodzieży. AuLJrka miała spore trudności z systematyką tego materiału. Nie będziemy wchodzić \....te ~prawy, gdyż nasze tu omówienie nie ma charakteru tekstologicznego. ChcelY!Y natomiast zwrócić uwagę na samo zjawisko i na sposoby jego interpretacji. .Tuż \\' czqści poprzedniej autorka określiła wyrażnie charakter tego zjawiska. T."olklor. o który tu chodzi, ma więc wybitnie charakter środowiskowy. Chociaż ba?U,;C na treściach i formach tradycyjnych, znanych już na ogół w XIX w" to' jc;o treści są stale aktualizowane, stosownie do "wciąż nowych sytuacji kulturotwórcz~'ch", Słusznie autorka twierdzi, "iż dzieci są obecnie jedynym autentycznym ś:'odo"'iskiem, w obrębie ktĆlrego jest tworzony i przekazywany folklor" (s. 37). Folklor jest życiową potrzebą dzieci. "Żyją tu głĆlwnie i bywają świadomie rozPo\\',;zechnianc te tematy, te formy, które są celowo przez pedagogów omijane, lub !1<l które - z różnych powodów - nie zwraca się uwagi. Tak przeto folklor uczniowski stanowi poniekąd podziemie literatury dla dzieci, Żyje na zasadzie konspiró1cji" (s. 39). Właśnie potrzeba uzupełniania oficjalnej literatury i dążność cia spontanicznego tworzenia według własnych gustów i stosownie do poziomu rozwoju psychicznego, zapewnia temu folklorowi wieczną żywotność. Stąd też autorka wy"'odzi stałą w tym folklorze tcmatykG obsc£niczną zarówno w jej zabarwieniu skatologicznym, jak seksualnym. "Tematyka obsceniczna czytamy stanowi dla dzieci w wielu wypadkach prawdziwe tabu, które chcą złamać, aby przeżyć C'JŚ niedozwolonego. Tabu występuje tu jako nie umoty"ilowany zakaz" (s. 49). Poszczególne rodzaje i elementy folkloru omawia autorka według dwóch grup· wieku (6-10 i 11-14 lat), stosownie do stwierdzonej przez psychologów różnicy \\. strukturze psychicznej. Dzieciom najbardziej właśclwe są mikroformy, zwłaszCZa rymowanki czy wyliczanki, dzieciom starszym (nastolatkom) zaś gatunki fabuJame i abstrakcyjne, Nie będziemy już tu ich omawiać, podkreślić wszakże �256 Recenzje należy znakomite bogactwo tych form, ich niezwykłą żywotność a zarazem (CO dało się nam stwierdzić także na innych terenach) powszechność występo\\·ania. Formy tradycyjne, choć nasycone nowymi treściami, są na ogół dobrze znane. Należą do nich różne wyliczanki, przezywanki, "prowokanki", zagadki, trawestacje przysłów, opowieści komiczne o charakterze skatologicznym, czy wreszcie różnego rodzaju anegdoty. Do oryginalnych osiągnięć autorki należy natomiast swoiste odkrycie tzw. "opowieści z dreszczykiem" czy opowieści z życia - gatunku żyjącego wśród nastolatków. Wywodzą się one z podań wierzeniowych, a opierają się o jakieś nadzwyczajne przeżycia ludzi, niby autentyczne, ale niesprawdzalne i r,iewiarygodne (opowieści o "czarnej" czy "żelaznej ręce", o wampirach, duchach itp.). Tekst zawiera bardzo interesujący ich zbiór. Podobnie swoistą nowością w analizie folkloru młodzieżowego (nastolatków) są elementy wierzeniowe i przesądy wywodzące się z typowej symbiozy myślenia racjonalnego z irracjonalnym. Świetny jest ich zbiór, a analiza wręcz wyborna. Końcowa, trzecia część pracy dotyczy analizy mechanizmu życia i przekazu folkloru oraz jego żródeł, z uwzględnieniem trzech kręgów tego życia: rodzinnego, kręgu rówieśników oraz inspiracji płynących ze środków przekazu masowego. Są to bardzo interesujące i trafne analizy o charakterze socjologiczno-antropologicznym. Omawiana praca jest niewątpliwie dużym osiągnięciem badawczym. Zawiera z jednej strony duży ładunek tekstów folklorystycznych, starszym często zupełnie nie znanych. Z drugiej strony na podkreślenie zasługuje wzorowa metoda badań terenowych w środowiskach dzieci i młodzieży oraz odpowiadające współczesnym wymogom analizy. Autorka przedstawiła adekwatny pogląd na folklor jako istotny element subkultury dziecięco-młodzieżowej, na źródła tego repertuaru i mechanizmy jego transmisji zarówno w oparciu o zasoby tradycyjne, jak inspiracje płynące z otoczającego życia. Doskonale ukazano w pracy świat życia dzieci i młodzieży widziany od tej strony, świat fantazji, wyobrażeń, wierzeń i przekonań oraz reakcję na otaczającą rzeczywistość, a także mechanizmy współżycia społecznego w grupach dziecięco-młodzieżowych. Zarówno strona tekstowo-dokumentacyjna, jak i analityczna zapewni omawianej pracy szeroką użyteczność i wzięc'ie u czytelników: tych z kręgu folklorystyki i pokrewnych dziedzin, jak też z kręgów szerszych. W jakiej zaś mierze książka wejdzie także w obręb literatury młodzieżowej, pokaże naj bliższa przyszłość. Józef Bu rs:t'l Adolf Dygacz, Ludowe pieśni górnicze w Zagłębiu Dąbrowskim. Studium folkloPrzedmowę napisał Julian Krzyżanowski. Śląski Instytut Naukowy. Katowice 1975, ss. 161 + 3 nlb. rystyczne. Zagłębie Dąbrowskie szczyci się bogatymi tradycjami górniczymi sięgającymi XIV wieku, lecz dopiero w połowie XIX w. na pierwszy plan wybijają się górnicy węglowi. Studium folklorystyczne Adolfa Dygacza zostało opracowane i napisane przede wszystkim na podstawie długoletnich badań terenowych w Zagłębiu Dąbro\\'skim, które rozpoczęli na tym terenie Oskar Kolberg, Stanisław Ciszewski i Michał Federowski. Adolf Dygacz zebrał w ciągu 25 lat kilka tysięcy pieśni ludowych, �Recenzje z których część poddał analizie naukowej i wydał już poprzednio drukiem w wielu swych innych publikacjach. Interpretację prezentowanego materiału cechuje dojrzałość przemyśleń i wniosków, wielostronność spojrzenia i metod badawczych. Analiza porównawcza prezentowanych pieśni wykazuje powiązania pieśni górniczych z folklorem warstw społecznych i grup zawodowych innych regionów Polski. Interesujące i odkrywcze są pokrewieństwa tych pieśni z literaturą staropolską. Ludowe pieśni górnicze z Zagłębia Dąbrowskiego poddane zostały klasyfikacji i systematyce, w związku z tym wyodrębnione zostały pewne ich zespoły tematyczne i funkcyjne. A więc mamy pieśni obrzędowe i zwyczajowe, historyczne, społeczne i rewolucyjne, pieśni o zawodzie, o pracy, pieśni rodzinne, towarzyskie, zalotne i miłosne, żartobliwe i satyryczne, mieś ni o muzykowaniu i tańcu. Ponieważ pieśń łączy się z melodią i ruchem, przeto wyodrębniony też został taniec zawodowy. Wszystkie utwory - to pieśni-dokumenty epoki, w których można zaobserwować pewne prawidłowości w rozwoju treści. A więc występuje często spotykana w twórczości ludowej kontaminacja wątków, ich migracje i wzajemne przenikanie, powstawanie nowych wariantów słownych oraz melodycznych. Natomiast socjologia folkloru to dziedzina mało w Polsce rozwinięta, a silnie zarysowane sprawy społeczne występują przede wszystkim w pieśniach robotniczych, do których należy ludowa pieśń górnicza. Autor kończy stwierdzeniem, że wyprowadzone przez niego wnioski "są zgodne ze stwierdzeniem nauki radzieckiej, mającej w zakresie badań nad folklorem robotniczym najpoważniejszy dorobek w skali światowej" (s. 143). Oczywiście, folklor robotniczy będzie miał w każdym kraju inne zabarwienie i proporcje, mimo ideowej wspólnoty klasowej. Pod tym względem interesujące związki wykazuje folklor narodów, które rozdziela granica językowa. Można porównać pieśni górnicze angielskie z polskimi i odnaleźć w nich wspólne płaszczyzny tematyczne lub podobne metody twórcze. Ksiąźkę zamyka spis wykonawców ludowych, wielu dziś juź nie żyjących. Zestaw ważniejszych publikacji składa się ze 157 pozycji. Jako źródło i jako praca naukowa (dodać należy: praca habilitacyjna Adolfa Dygacza) wnosi ona do ogólnego dorobku kultury wiele nowego i cennego. Jest to również trwały pomnik wzniesiony dla braci górniczej Górnego Śląska. Henryka Barbara Bazielich, Muzeum Górnośląskiego ilustr. 86. Złote hafty w Bytomiu. 'W tradycyjnej Etnografia, odzieży zesz. nr na Romańska Rocznik 1973, ss. 104, Śląsku. 6, Bytom Każda nowa książka Barbary Bazielich o haftach jest dla badaczy tej dziedziny kultury ludowej źródłem wielu cennych informacji. W obecnej pracy uwaga autorki skupiona została na haftach złotych, zdobiących pewne elementy tradycyjnej odzieży śląskiej. Autorka zaprezentowała czytelnikom etnograficzną kolekcję śląskich haftów złotych znajdujących się w zbiorach Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Zgromadzone tam okazy pochodzą z różnych terenów Śląska, z pierwszej i drugiej poł. XIX w. oraz pierwszych dziesiątków lat 17 -- Luci LXII �258 xx Recenzje w. Osobną grupę stanowią hafty wykonane współcześnie oraz przykłady ich adaptacji do pnedmiotów użytkowych. Omawiana praca - jak pisze autorka "ma za zadanie przedstawienie haftów z uwzględnieniem zmian zachodzących w czasie i przestrzeni, ustalenie ich stosunku do haftów artystycznych, użytkowanych przez inne grupy społeczne oraz określenie, chociażby w przybliżeniu, ich roli we współczesnym zdobnictwie" (s. 17). Autorka wzmiankuje też, że celem pracy jest również rozpropagowanie śląskich haftów jako wzorów godnych kontynuacji i zastosowania we współczesnych robotach ręcznych. Prezentacja bogatej kolekcji haftów złotych zdobiących śląskie czepce i ży\votki, poparta materiałami źródłowymi, stanowi bardzo wartościowy wkład do skromnej literatury rodzimej przedmiotu, lecz zamierzony charakter popularyzatorski pracy pozostawia wiele do życzenia. Prace popularyzalorskie tego typu. z natury rzeczy wykorzystywane przez osoby nic posiadające wykształcenia etnograficznego, powinny mieć charakter wzorników, łatwych do odczytania. Podstawą takich prac są tabele ściegów, zbliżenia motywów i fotografie barwne Istniejące wzorniki hafciarskie - typu pracy Jadwigi Turskicj pl. Hatty (Warszawa 1967) - traktują ludowe motywy hafciarskie dosyć dowolnie. Byłoby więc celowe wydanie pracy popularyza torskiej łączącej fachowe opracowanie technologiczne poszczególnych grup polskich haftów ludowych z rzetelnymi informacjamI źródłowymi. Podobne wydawnictwa ukazują się na terenie Związku Radzieckiego i Czechosłowacji, służąc zarówno etnografom, jak i zespołom tańca ludowego czy prywatnym amatorom haftu ludowego. Omówienie liczącej 67 okazów kolekcji haftów złotych Barbara Bazielich poprzedza wstępem, w którym podejmuje próbę uporządkowania terminologii określającej robotę hafciarską. Jest to cenna inicjatywa, gdyż dotychczasowe definicje pojęcia "haft" lub "wyszycie", stosowane przez badaczy zajmujących się odnośną problematyką, nie są zbyt precyzyjne. Autorka przyjmuje, że haft (lub wyszycie) jest ozdobnym szyciem wykonanym w swoisty sposób za pomocą igły i nici na stosowanym tle, tj. tkaninie lub skórze (s. 10). Definicję tę wywodzi Bazielich z analizy słowa "wyszycie", które ma w swoim rdzennym temacie słowo "szycie". W nazewnictwie większości języków słowiańskich występuje ten sam źródłosłów, tzn. szew - szycie. Jak pisze autorka, te same treści kryją się też w niemieckim słowie hetten, które oznacza tyle, co "zeszywać grubymi nićmi" ... (s. 8). Słowo to przeszło do języka polskiego wraz z obcymi wykonawcami, pozostając określeniem robót wykonywanych przez osoby wyuczone zawodowo umiejętności hafciarskich, podczas gdy określenia wyszycie, wyszywać, odnoszą się do prac tradycyjnych, do umiejętności dziedziczonych z pokolenia na pokolenie. Dalej zajmuje się autorka analizą kryteriów wartości przydatnych w monograficznym opracowaniu haftów. Wartość zdobnicza haftu zależy od trzech czynników: rodzaju tła na jakim występuje, rodzaju zastosowanych surowców oraz techniki. Haft więc, jako określony wytwór kulturowy, można oceniać z różnego punktu widzenia, tj. artystycznego, estetycznego i technicznego. Analizując te trzy kryteria wartości określonego haftu autorka dochodzi do wniosku, że najsłuszniejsze jest przyjęcie kryterium estetycznego, pozwalającego na podział haftów według kolorystyki oraz ogólnej kompozycji. Rozróżnianie wyszyć zgodnie z barwą i miejscem występowania jest również znane w przekazach ludowych. Odrębny rozdział autorka poświęca przekazom historycznym na temat śląskich haftów złotych, cofając się aż do najstarszych jego przykładów. Publikowane na zdjęciach i omawiane hafty są dziełem fachowców reprezentujących wysoką klasę pod względem techniki wykonania i artyzmu. Wiejskie hafciarki pojawiają się na �2;",9 Recenzje widowni z chwilą, gdy formy dawnego, mieszczańskiego ubioru giną we własnym środowisku i po odpowiednich zmianach znajdują zastosowanie na wsi i przedmieściach. Są to przede wszystkim złotem haftowane czepce i żywotki. Najstarsze czepce pochodzą z Dolnego Śląska i datowane są na lata 1830-1860, a żywotki cieszyńskie kolejno na lata 1840, 1880, 1902-1910. W końcu XIX w. strój regionalny w rejonach Dolnego Śląska zaginął zupełnie, z tym większą więc radością należy pokwitować stwierdzenie autoTki, że w zbiorach Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu znajduje się 67 okazów strojów, na których występuje haft złoty. W skład tej kolekcji wchodzą czepce w ilości 29 sztuk, żywotki w ilości 37 sztuk oraz jedna torebka liturgiczna. Haftowane czepce i żywotki pochodzą nie tylko z ośrodków miejskich, lecz także z ich bliższej i dalszej okolicy. Analizując pochodzenie złotem zdobionych czepców śląskich, Barbara Bazielich nadmienia, że "na terenie rdzennej Polski, to znaczy poza wschodnią i północno-wschodnią granicą Śląska, czepce ze złotogłowiu albo też brokatowe, haftowane złotem, wy~tępowały również w różnych miastach, ale nie na wsi" (s. 43). Pragnę tutaj jednak wspomnieć, że w zbiorach Oddziału Etnograficznego Muzeum Narodowego w Poznaniu z:1ajdują się czepce "złote" pochodzące z ośrodków wiejskich ziemi wielkopolskiej. Dla badacza strojów ludowych naj cenniejszą część pracy stanowi szczegółowe omówienie fragmentów ubiorów, zdobionych złotym haftem. Barbara Bazielich, z całą sumiennością i dokładnością charakteryzującą jej prace, opisuje formę zachowanych czepców i żywotków, materiał, z którego są sporządzone, technikę wykonania haftów oraz ornamenty zdobnicze i ich kolorystykę. Sposób wykonania i dobór materiałów wskazują na spore umiejętności fachowe. Dotyczy to zwłaszcza starszych haftów złotych. Różnicę w poziomie wykonania zaobserwować można głównie w zdobnictwie żywotków: im młodsze, tym haft mniej staranny i gorszy pod względem kompozycji. Zagadnieniom ornamentu i kompozycji poświęca autorka osobny rozdział, omawiając w nim układy zdobnicze na czepcach i żywotkach oraz analizując pochodzenie motywów. W złotych haftach na czepcach i żywotkach śląskich, zwłaszcza najstarszych, prześledzić można wpływy szeregu kolejno następujących po sobie stylów historycznych. Najciekawsze jest zagadnienie przenikania się wpływu stylów znanych z historii sztuki z elementami Todzimymi, tradycyjnymi. Problemom tym autorka poświęca ostatni rozdział książki. Znajdujący się na końcu pracy aneks zawiera opisy form i zdobień czepców oraz żywotków znajdujących się w zbiorach etanograficznych Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. W tekście pracy oraz na jej końcu umieszczono 63 fotografie jednobarwne. Na zakończenie pragnę raz jeszcze podkreślić wielką wartość, jaką dla etnografów przedstawiają rzetelne opracowania monograficzne haftów ludowych. Należałoby sobie tylko życzyć, aby przy wydawaniu tych niełatwych prac wykazano się też odpowiednim poziomem naszej sztuki dTukarskiej. ZOfia Grodecka Irena Turnau, Garbarstwo cław 1975, ss. 133. wieku, Wro- Penetracja mało znanych, pozornie drugoplanowy·ch, niedostrzeganych innych badaczy dziedzin historii kultury materialnej to znamienna cecha przez dzia- na ziemiach polskich w XVI-XVIII �260 Recenzje łalności naukowej LTurnau. Należy do niej również recenzowana książka na temat garbarstwa - rzemiosła i przemysłu, które nie pozostawiło po sobie licznych i łatwych w interpretacji żródeł oraz nie doczekało się ponadregionalnych opracowań w piśmiennictwie polskim. Autorka zajęła się w pracy techniką i organizacją garbarstwa odzieżowego, a więc zagadnieniami szczególnie zaniedbanymi, nie rezygnując zresztą z informowania m.in. o społecznej pozycji rzemieślników. Rozdział I omawia tzw. garbarstwo proste, najbardziej rozpowszechnione w całym kraju. W poszukiwaniu pierwszych śladów garbarstwa sięga I.Turnau do materiałów archeologicznych; śledząc naj prostsze techniki garbowania, korzysta również z danych etnograficznych. Szczegółowy obraz stosowanych w XVI-XVIII wieku technik garbarskich przedstawiono na podstawie zebranych materiałów pozostałych z działalności cechów garbarzy i szewców. Dla interpretacji źródeł, niezwykle ubogich w informacje technologiczne, wykorzystano polskie i zagraniczne podręczniki i inne prace z zakresu garbarstwa. Konieczność ograniczenia ram pracy wyłącznie do garbarstwa cechowego uwarunkowane jest stanem źródeł. Nie ulega bowiem wątpliwości. że zarówno garbarstwo proste, a przede wszystkim wyprawa tłuszczowa, jak również wyprawa skór futerkowych, stosowane były szeroko w wytwórczości poza cechem, szczególnie w rzemiośle dworskim i w ramach przemysłu domowego. Rozdział II zajmuje się garbarstwem skór futerkowych. Przedstawiono kolejno naj prostsze sposoby wyprawiania skór, pomieszczenia produkcyjne, sortowanie skór surowych i ich wstępną obróbkę, przygotowanie skór zakonserwowanych, garbowanie właściwe i wykańczanie. Lakoniczność zapisów archiwalnych dotyczących instrumentarium kuśnierzy nie pozwala prześledzić genezy rejestrowanego w badaniach etnograficznych zróżnicowania narzędzi do oczyszczania i szlifowania mizdry, spotykanego w zachodniej i południowej Polsce. Nie tylko dla etnografów interesujące jest określanie poszczególnych sposobów wyprawy nazwami terytorialno-etnicznymi: wyprawa litewska czy wyprawa węgierska lub angażowanie się przedstawicieli niektórych grup etnicznych w działalność garbarską. Wspomnieć tu należy m.in. o Tatarach zajmujących się tradycyjnie garbarstwem na terenach północno-wschodnich dawnej Rzeczypospolitej 1. Powiązanie czynności rękodzielniczych z określonymi terenami i grupami etnograficznymi czyet·· nicznymi, spotykane zresztą również w innych dziedzinach wytwórczości, świadczy o znaczeniu wymiany doświadczeń zdobytych w odrębnych środowiskach. Garbarze na ziemiach polskich, co stwierdza LTurnau, korzystali zarówno z wynalazków technicznych Europy Zachodniej, jak i doświadczeń wyprawy i barwienia skór Bliskiego Wschodu; znali oni również wyprawę węgierską i metodę wyrobu rosyjskich juchtów. Rozdział III przynosi omówienie garbarstwa skór kolorowych: czerwonoskórnictwa, białoskórnictwa i zamszownictwa, kordybanictwa i safianictwa. Po przedstawieniu cechowych ram produkcji autorka zajmuje się techniką poszczególnych specjalizacji. Wskazuje na ich szybki rozwój i doskonalenie się w związku z wzrostem zapotrzebowania i przejmowaniem środków i umiejętności technicznych. Praca LTurnau godna jest uwagi nie tylko jako cenne kompendium wiedzy () staropolskim garbarstwie. Jest przykładem metody integralnego, wykraczającego poza granice wyspecjalizowanych dyscyplin, wykorzystania dostępnych żródeł historycznych: archiwalnych, piśmienniczych, archeologicznych etnograficznych. l Por. warszawa s. KrYCZYI1Ski, Tata·rzy 1938, s. 154 i nast. litewscy. Próba monografii histol·lIczno·etno!Jrafic.~nej, �2fU Recenzje Pewne obawy budzić może zbyt częste odwoływanie się, m.in. za pośrednictwem umieszczanych w pracy ilustracji, do materiałów z innych terenów, o różnych warunkach społeczno gospodarczych. Wnioskowanie przy pomocy analogii, metoda niezastąpiona w badaniach historyczno-porównawczych, jest tu zresztą stosowana nie dla sugerowania podobieństwa kompleksów produkcyjnych czy zespołów umiejętności technologicznych, a dla wyjaśniania nieczytelnych w naszych materiałach szczegółów technicznych. Książka LTurnau, czytana wespół ze Skórnictwem odzieżowym w Polsce XVI-XVIII wieku tejże autorki, jest dziełem pionierskim, o wielkiej wartości zarówno dla dalszych studiów nad garbarstwem, jak i dla prób syntetycznego ujęcia dziejów rzemiosła i przemysłu w dawnej Polsce. Zbigniew ,.Kalendarz Śląski 1977". Wyd. "Profil", Ostrava Jasiewicz 1976. Przeznaczony dla Polonii czechosłowackiej "Kalendarz Śląski" wstąpił rokiem 1977 do XVI rocznika. Wydawany jest on staraniem Zarządu Głównego Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w Czeskim Cieszynie w ostrawskim wydawnictwie "Profil". "Kalendarz Śląski 1977" jest 42 tomem edycji polskiej (wychodzą w niej poza kalendarzem materiały folklorystyczne i etnograficzne, twórczość prozaiczna i poetycka po polsku piszących autorów na Śląsku Cieszyńskim; o publikacjach polskiej edycji informuje "Lud" regularnie). Kalendarz - zgodnie ze swoim przeznaczeniem - chce być przede wszystkim dobrą lekturą. Powinien zatem przynosić artykuły do czytania, związane z regioLem, jego problematyką historyczną, etnograficzną i kulturalną, powinien bawić i wychowywać, przekazywać potomnym prawdę o naszym życiu współczesnym i skomplikowanej historii. Kalendarz, by być ludową lekturą, musi przynosić dużo humoru, rozrywki. Czy omawiana publikacja potrafiła sprostać tym wymaganiom? Zacznijmy od treści i ogólnego układu. Podstawową pozycją jest kalendarium, w którym przypomniane zostały ważniejsze rocznice i daty, przeplatane ludowymi przysłowiami i przypowiastkami. Na część tekstową składa się w sumie 26 artykułów, poukładanych w tematyczne części: materiały społeczno-polityczne, folklorystyczno-językoznawcze, proza, poezja, humor itp. Artykuł wstępny, pióra S. Kondziołki, omawia dorobek PZKO w związku z 30 rocznicą istnienia tej zasłużonej dla Polonii czechosłowackiej organizacji. Autor nie poprzestaje tylko na ocenie dokonań, lecz wytycza zadania, jakie stoją przed PZKO w obecnym etapie rozwoju społeczeństwa czechosłowackiego w świetle uchwał XV Zjazdu KPCz. E. Mrózek przygotował ciekawostki historyczno-krajoznawcze pt. Jak Polska długa i szeroka, zaś artykuł Szuflady pełne tajemnic zwraca się do wszechświata i jego historii. Omawiając ubiegłoroczny "Kalendarz Śląski 1976" oceniliśmy zbieraczą pasję folklorysty czeskocieszyńskiego, Daniela Kadłubca (autora cenionej, monografii o ludowym bajarzu, niedawno zmarłym Józefie Czechowiczu), szczególnie zaś zdobycze naukowo-poznawcze, jakie przedstawił on z wypisów z kalendarzy. W tym roczniku zamyka swoją analizę przede wszystkim językową, ale również obyczajową, notatek z ludowych i wiejskich kalendarzy. �262 Recenzje O. Matuszek zebrał obfity materiał o działalności teatru amatorskiego ,7, latach międzywojennych na Śląsku Cieszyńskim, który przedstawił w formie omówienia i oceny dokonań. (Szkoda, że przedwojenny ruch amatorski traktowany jest w odosobnieniu od innych dziedzin, które przecież odgrywały nie mniejszą rolę społeczno-towarzyską w życiu Polonii czechosłowackiej, jak czytelnictwo. ruch śpiewaczy, zbieractwo itp.) Solidnie wzbogacony został w porównaniu z poprzednimi kalendarzaml dział wzajemnych związków kulturalnych czechosłowacko-polskich artykułem pt Józefa Dobrowskiego związki z Polakami oraz przypomnieniem działalności zasłużonego polonofila, Vaclava Hanki. Halina Ondrusz-Djan przedstawiła streszczenie swojej pracy magisterskiej na UJ Pijaństwo na Śląsku Cieszyńskim, zaś w artykule Czarna księżna, lotnicy i nauczyciel opublikowane zostały wspomnienia ':> zasłużonym działaczu polonijnym, J. Stebli. Materiałami folklorystyczno-językowymi są przyczynki J. Łyska O ~lootach koło Jabłonkowa oraz O sytuacji językowej na Śląsku Cieszyń.skim. W ostatnim idzie o ciekawą próbkę przedstawienia procesów integracyjnych i dezintegracyjnych, jakie zachodzą przede wszystkim w mowie ludzi miejskich na Śląsku Cieszyńskim, którzy wyzbywając się wielu cech ściśle gwarowych posługują się na co dzień szczególną odmianą naddialektu z wieloma elementami czeszczynv. ale również z wyrażnym nawiązaniem do polszczyzny mówionej. Tematyka nazewnicza została ciekawie i humorystycznie przedstawione ',' artykule pt. Czego nie wiemy o naszych nazwiskach, bardziej poważnie zaś 'o" przyczynku R. Ochmana pt. Stare i nowe nazwy kopalń naszego zagłębia. Dział beletrystyczny przynosi przekłady czeskich autorów z Ostrawskieg;); Płonącego konia M. Rafaja oraz Takie powroty F. Cecetki. Redakcji kalendarza udało się zdobyć nie publikowane dwa opowiadania Gustawa Morcinka: W dzień deszczowy i ponury oraz Prawdziwa historia o węglu i jego ludziach. Z przygotowywanego przez wydawnictwo "Profil" w Ostrawie tomu opowiadań zmarłego pisarza i społecznika ze Śląska Cieszyńskiego, Gustawa Przeczka, OdrlU)r/yU'anie siebie, zamieszczono w kalendarzu okupacyjną opowieść pt. PierWSze "potkanie. Dział poezji jest mniej obszerny ilościowo, ale niewątpliwie jakościowo ciekawy. Publikują w nim wiersze przedstawiciele młodego pokolenia czeskocieszyńskich poetów - K. Kaszper, T. Wantuła, G. Pyszko i J. Zolich. Z ludowej twórczości tradycyjnie dobry poziom reprezentują OPo"\'l<Jdania .T. Korzennego (sen.) oraz wiersze tegoż autora i E. Milerskiej. Z badań folklorystycznych zgromadził K. Piegza już sporo ciekawego materiału ze Śląska Cieszyńskiego, przede wszystkim pieśniowego. Tym razem poświęca uwagę "pieśn; ludowej o miłości". Z drugiej połowy wieku XIX zawiera kalendarz przy\'Zynek J. Kołka O pidniach świeckich Adama Sikory. Podczas kiedy fraszki J. Gaudyna utrzymane są w dobrym guście. trueino to powiedzieć o wyborze dowcipów i żartów, które podane w gwarze śląskiej nie tylko nie zyskują, ale tracą, często zahaczając o trywialność, niezalcżnie ud tego, że zaczerpnięte zostały z popularnego tomu Ber .śmiesznych I uciesznycl, :8oroty Simonides. "Kalendarz Śląski 1977", wydany w nakładzie 7.600 egzemplarzy, odzr;,hz,1 się staranną szatą graficzną. Wiele czarno-białych zdjęć z fragmentami Podbc·,kidzia uzupełnia tekst. Praca redakcyjna kalendarza powierzona została Janowi Korzennemu, który zadbał o proporcjonalne i ciekawe ułożenie treści i - co sZCLc~"lnj(' godne jest podkreślenia - o dobry poziom językowy publikacji. Jifi D(l1niJ'~ ;':11 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2f9a3c45fe2160475f32b425ef98474d.pdf 6259bcab091227d1fe1d9b65f623f1a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1692 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1566 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1978 t.62 Description An account of the resource LUD 1978 t.62, s.263-310 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K o R N I K A Lud, t. 62, 1978 SPRA WOZDANIE Z DZIAŁALNOSCI W OKRESIE OD WRZEŚNIA l. Stan ZARZĄDU GŁÓWNEGO J976 DO SIERPNIA 1977 organizacyjny PTL Towarzystwa W okresie sprawozdawczym Towarzystwo posiadało J9 Oddziałów i liczyło łącznie 741 członków zwyczajnych, 9 członków honorowych oraz 6członków zagranicznych i :l członków prawnych. Najliczniejszy Oddział Warszawski liczył "::llisko100 członków, 6 Oddziałów - 50 do 75, pozostałe od 10 do 27 członków. Skład wladz pozostawał bez zmian od dnia wyborów, tj. od 12 września 1976. IT. D z i a ł a I n ość Za I' ządu i jego agen d W omawianym okresie odbyły się dwa posiedzenia Zarządu Głównego ',\' dniach 5 I i II IX 1977 i trzy posiedzenia Prezydium ZG w dniach 28 X 1976 oraz 16 III i 4 VI 1977. Główna Komisja Rewizyjna przeprowadziła kontrolę działalności Zarządu Głównego w dniach 2.5-26 XI 1976 oraz Redakcji Naczelnej DWOK w Poznaniu 3-4 lIT 1977. Planowana kontrola działalności Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL w Łodzi nie doszła do skutku. Sąd Koleżeński w okresie sprawozdawczym zajął się sprawą, zleconą pTzez Zarząd Gł(,wny, nie wydając jednak orzeczenia z powodu braku podstaw. O sytuacji i potrzebach agend Zarządu Głównego PTL powiadomione zostało Prezydium Oddziału PAN we Wrocławiu, któremu Sekretarz Generalny przekazał obszerną informClcję \v lutym 1977. Kontakty naukowe W okresie sprawozdawczym Zarząd Główny nie podejmował godnych uwagi działań wc współpracy z odpowiednimi towarzystwami naukowymi w kraju. Z kontaktów zagranicznych należy wymienić następujące: Prezes Towarzystwa, \ioc. dr hab. B. Kopczyńska-Jaworska, wzięła udział w jubileuszowym zebraniu plenarnym Czechosłowackiego Towarzystwa Ludoznawczego w Pradze w dniach 25-26 X 1976, połączonym z sesją naukową; delegowana przygotowała referat '1t. polsko-czeskich kontaktów naukowych w świetle polskich czasopism etnograf'cznych. Członek Zarządu. prof. dr J. Burszta i Sekretrz Generalny, doc. dr hab. E. Pietraszck, wzięli udział IN 21 Kongresie Deutsche Gesellschaft fUr Volkskunde ',': Brunszwiku (wrzesień 1977): prof. Burszta wygłosił tam referat o metodach : wynikach polskich b<idań nad społecznościami lokalnymi. Zarząd Główny sfinan,cwał podróż dra S. B1aszczyka do Wiednia (maj 1977), dokąd zaproszony zostal :Ja sesję naukową z referatem o polskich kapliczkach przydrożnych. Działalność badawcza W okresie Spl'<lwozd<iwczym kontynuowano ,ów zbier<ljących materialy terenowe do prac organizowanie sieci korespondenbadawczych, związanych z proble- �26t Kront~a mem węzłowym XLI "Polska kultura narodowa, jej tendencje rozwojowe percepcja", Prowadzono szkolenie korespondentów i przygotowywano kwestionariusze badawcze. Kierująca tą pracą mgr Z. Neymanowa, działając poprzez muzea etnograficzne i regionalne, Stowarzyszenie Twórców Ludowych i in., uzyskała 123 zgłoszenia osób chętnych do współpracy przy realizacji naszego programu. Pierwszy zjazd szkoleniowy korespondentów zorganizowany został w Łodzi w dniach 14-15 XII 1976 przy współpracy pracowników i studentów Katedry Etnografii UŁ oraz Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej W 1976 r. Ośrodek - prowadzony pod kierunkiem doc. dr hab. B.Kopczyńczyńskiej-Jaworskiej zakudniał dwie osoby (po pół etatu): etnografa oraz sekretarkę; od września 1976 uzyskano drugi etat dla trzeciego pracownika naukowego. W związku z większymi możliwościami finansowymi PTL, w 1976 r. Ośrodek skorzystał ze znacznych dotacji Zarządu Głównego, co pozwoliło na podjęcie szeregu dodatkowych Rrac i znacznie wzbogaciło działalność Ośrodka. Obok zadań podjętych w ubiegłych latach, działalność Ośrodka w roku sprawozdawczym mogła skoncentrować się na następujących pracach: a) bibliografia etnografii polskiej, b) tezaurus haseł etnograficznych, c) ewidencja etnografów i innych osób pracujących w dziedzinie etnografii wraz z dokumentacją dotyczącą działalności naukowej i zawodowej. W roku sprawozdawczym rozpoczęto i ukończono opracowanie bibliografii prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych wykonanych na uniwersytetach polskich w okresie 30-lecia PRL (1945-1975). Zebrane noty w liczbie 900 opracowano w trzech układach: tematycznym, geograficznym oraz według uczelni. Praca liczy ok. 12 arkuszy wyd. i została oddana do druku w ramach serii "Prac Komitetu Nauk Etnologicznych PAN". Bi b 1 i o t e k a P T L Zgodnie z uchwałą Zarządu Głównego PTL z dnia 12 IX 1976 w Krakowie 28 X 1976 we Wrocławiu dokonano selekcji księgozbioru w dziale czasopism i wydawnictw seryjnych, Wyłączono 2427 vol. (na sumę 153.457,- zł), z których rozprowadzono dotychczas do innych bibliotek 300 vol. W związku ze zmiana księgozbioru, stosownie do instrukcji Ministra Kultury i Sztuki poz. 57 z dnić' 15 VIII 1970 w sprawie zasad ewidencji materiałów bibliotecznych, Zarząd polecił przepisanie inwentarza czasopism, co zostało wykonane. Sporządzono również katalog topograficzny dla czasopism. Wymiana wydawnictw W okresie sprawozdawczym prowadzono wymianę z 230 instytucjami (55 w kraju, 175 za granicą) i nawiązano współpracę w tym zakresie z 6 dalszymi instytucjami: Muzeum Mazowieckim w Płocku, Muzeum w Nowym Sadzie (Jugosławia), Muzeum w Vesprem (Węgry), Muzeum w Roznovie (Czechosłowacja), Departament of Social Anthropology Uniwersytetu w Belfaście (W. Brytania) i Centro Antropologico Colombiano de Misiones w Bogocie (Kolumbia). Działalność wydawnicza W okresie sprawozdawczym ukazały się drukiem następujące publikacjc: Łódzkie Studia Etnograficzne, t, 18 pt. Polska sztuka ludowa. Stan wiedzy, prace badawcze, opieka i upowsżechnianie autorstwa �KronIka K. Zawistowicz-Adamskiej Literatura Ludowa, nr 4-5/1976 Li tera tura Ludowa, nr 6/1976 Dzieła wszystkie O.Kolberga, t. 56 Ruś Czerwona 14,25 ark. wyd. 10,00 5,00 40,50 cz. I Razem W druku znajdują się następujące publikacje: a) według planu wydawniczego 1977 zatwierdzonego Lud, t. 61 Łódzkie Studia Etnograficzne, t. 19 Literatura Ludowa, nr l i 2/1977 Dzieła wszystkie O.Kolberga, t. 57 Ruś Cze7'wona cz. II b) poza planem PAN Strój kielecki (zesz. 31 w serii APSL) Katalog wydawnictw PTL w wersji ang. przez 69,75 PAN 30,00 ark. wyd. 10,00 10,00 55,00 - Razem 10,00 3,50 _ _._ ... 118,50 .. _-_._-- _~ Towarzystwo nadal, jak w latach 1974-1976, dysponowało limitem 110 ark. wyd. rocznie. Limit ten, ustalony przez Polską Akademię Nauk, umożliwia wydawanie rocznie jedynie czasopism ("Ludu", "Literatury Ludowej", "Łódzkich Studiów Etnograficznych") oraz jednego tomu Dzieł wszystkich O. Kolberga. Druk innych pozycji jest możliwy dzięki pomocy zainteresowanych instytucji. I tak: wydanie 31 zeszytu Atlasu Polskich Strojów Ludowych - Stroju kieleckiego - stało się możliwedzięki pomocy finansowej udzielonej Towarzystwu przez Zarząd Główny Związku Spółdzielni Rękodzieła Artystycznego i Ludowego "Cepelia", który przekazał na ten cel kwotę 105 tys. zł; publikacja znajduje się w końcowej fazie druku. Również 18 tom Łódzkich Studiów Etnograficznych został sfinansowany przez "Cepelię" (~OO tys. zł.) Koszty druku katalogu wydawnictw PTL pokryje Centrala Handlu Zagranicznego "Ars Polona" (katalog ułatwi popularyzację i sprzedaż naszych wydawnictw za granicą). W działalności wydawniczej zaistniały przejściowe trudności poligraficzne, z\\'iązane głównie z reorganizacją wrocławskich zakładów graficznych. Spowodowały one m.in. opóżnienia w terminowym ukazaniu się zeszytów "Literatury Ludowej" i "Ludu" w bieżącym roku. Zarząd Główny i drukarnia czynią starania, aby przyspieszyć druk numerów tegorocznych. Również redakcja Dziel wszystkich O.Kolbcrga w Poznaniu czyni starania o nadrobienie opóźnień zakładów graficzr:ych w Warszawie w druku tomu 57 Ruś Czerwona cz. II (będzie to 60 z kolei wydany tom DWOK). Wśród pozycji przygotowywanych do druku znajdują się wszystkie tomy DWOK, których jest jeszcze 20. W najbliższych latach ukażą się następujące: 1977 1978 1979 1980 r. t. 57 r. t. 68 r. t. 62 r. t. 59 Ruś Czerwona Utwory cz. II instrumentalne i wokalne Pisma muzyczne cz. II Materiały do etnografii Słowian cz. I cz. II 55 ark. wyd. 35 40 35 W celu przyspieszenia prac nad DWOK, na początku bieżącego roku Redakcjaz upoważnienia władz PTL i przy poparciu Komitetu Nauk Etnologicznych PAN wystąpiła do koordynatora I stopnia problemu badawczego MR III. 5 "Pomniki kultury żródłem świadomości narodu", prof. dra S.Lorentza, z wnioskiem o częściowe włączenie DWOK do wspomnianego problemu. Wniosek został przyjęty i w dniu 23 maja 1977 zawarto umowę między PTL-Redakcją DWOK a Insty- �266 KronIka tutem Sztuki PAN (koordynatorem II stopnia), w ramach której Instytut zlecił Redakcji wykonanie w latach 1977-1980 prac nad wydaniem 3 tomów DWOK: nr 37 Komentarze do t. 1-36 DWOK cz. I, nr 67 Opracowania melodii ludowych i nr 69 Utwory instrumentalne i wokalne cz. II oraz częściowe wykonanie prac nad t. 80 Indeks melodyczny. Planowany nakład finansowy IS PAN na ten cel wynosi łącznie 2 miliony zł. Biuro Finansowo-Ekonomiczne PAN przyznało w związku z tym dodatkowe niezbędne limity w zakresie płac i zatrudnienia. Zorganizowanie przez Redakcję dodatkowego warsztatu dla realizacji zlecenia (wykonawcy, przydział papieru i miejsca w drukarni itp.) umożliwiło podjęcie prac, które przyspieszą o 4 lata termin zakończenia całości DWOK. W związku z wyczerpaniem się zapasu początkowych tomów DWOK (nr 1 - ~, 15-17, 32, 60) i stałym wyczerpywaniem się dalszych pozycji - przy wzroście zainteresowania wydawnictwem w kraju i za granicą - Redakcja DWOK spow-odowała akcję fotooffsetowych wznowień tomów brakujących w sprzedaży. Druk \vznowień podjęły przy pomocy własnych środków Polskie Wydawnictwo Muzyczne w Krakowie i Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza w Warszawie. Po ukazaniu się 1974 r. tomu 1 Pieśni ludu polskiego, w 1975 r. ukazało się wznowienie t. 2 Bandomierskie i t. 60 Przysłowia, w 1977 r. t 5-6 Krakowskie cz. I-II. W przygotowaniu znajduje się wznowienie t. 3-4 Kujawll cz. I-II, t. 7-8 Krakowskie cz. III-IV, t. 9-15 Poznańskie cz. I-NIT, t. 16-17 Lubelskie cz. I-II i t. 29-:32 Pokucie cz. I-IV. Wobec podwyżki kosztów usług poligraficznych w 1977 r., Zarząd Gł. wystąpił do Biura Finansowo-Ekonomicznego PAN z wnioskiem o przyznanie dodatkowych funduszy na usługi poligraficzne w celu zabezpieczenia normalnego toku prac wydawniczych. Oprócz działalności produkcyjno-wydawniczej Towarzystwo kontynuowało działalność popularyzatorską. Wydawnictwa Towarzystwa prezentowane były m.in. na wystawie osiągnięć naukowych z okazji 25-lecia PAN (Warszawa 1977) oraz na wystawie zorganizowanej z okazji konferencji europejskich ośrodków informacji naukowej (Moskwa 1977). Sekcje Sekcja Folklorystyczna i Sekcja Filmu Etnograficznego nie wykazały osiągnięć godnych odnotowania. Różnorodną działalność, głównie w północnej części Polski, prowadziła natomiast Sekcja Muzealna, której przewodniczy prof. dr M.ZnamieTowska-Priifferowa. Udzielano konsultacji w sprawach muzeów regionalnych i ochrony zabytków kultury rybackiej, przygotowano i rozesłano w Polsce i za granicą ankietę nt. tradycyjnego rybołóstwa. Niektórzy członkowie Sekcji \\'lączyli się także w wykłady na kursach polonijnych w Toruniu. Sekcja Amerykanistyczna znalazła się w trudnej sytuacji wobec utworzenia Komisji Amerykanistycznej Komitetu Nauk Etnologicznych PAN i wejścia do niej najbardziej dotąd aktywnych członków Sekcji. Dla naszej Sekcji pozostają w tej sytuacji zadani;} popularyzatorskie. Realizacja wniosków poprzedniego Walnego Zgromadzenia (Kraków, 1:3IX 1976) 1. Wniosek Oddziału Warszawskiego o włączenie zajęć z zakresu kultury ludowej do programów szkolnych jest przez Zarząd Główny popierany. Z pozytywną oceną spotkały się przygotowane w związku z tym w Oddziale Warszawskim programy przekazane Ministerstwu Oświaty. 2. Wniosek Oddziału Toruńskiego o przygotowanie wydawnictw z zakresu polskiej kultury ludowej w językach obcych na użytek Polonii w różnych krajach �267 Kron!ka był dyskutowany m.in. na posiedzeniu Zarządu Głównego dnia 4 VI 1977 r. Prof. Burszta stwierdził możliwość współpracy w tym zakresie z Towarzystwem "PoleJnia", zwłaszcza w wydaniu niewątpliwie potrzebnej serii w rodzaju Biblioteki Folkloru Polskiego. Potrzebni są do tego kompetentni i chętni autorzy oraz redaktor całej serii. 3. Wniosek Oddziału Śląskiego o wspieranie przez Zarząd Główny inicjatyw wydawniczych Oddziałów może zawsze liczyć na poparcie Zarządu Głównego, jeśli tylko nastąpią odpowiednie zgłoszenia z Oddziałów. 4. Wniosek dra W.Armona dotyczący wydania publikacji nt. dorobku twórców etnografii polskiej może być zrealizowany, jeśli tylko zgłoszą się autorzy chętni do przygotowania odpowiednich częściowych opracowań oraz redaktor serii. Są już pierwsze zgłoszenia. Prace mogą być publikowane w "Ludzie". 5. Wniosek Oddziału Łódzkiego o zorganizowanie następnego Walnego Zgromadzenia w ł~odzi został zrealizowany. 6. Wniosek prof. K.Dobrowolskiego dotyczący sytuacji na Spiszu i Orawie, sformułowany przez Komisję Wnioskową jako zalecenie do rozpatrzenia przez Zarząd, był rozpatrywany. W sprawach naukowych potrzebne jest oczywiście przestrzeganie ogólnie przyjętych zasad rzetelności przez wszystkich badaczy i we wszystkich publikacjach. Prof. K.Dobrowclski zapowiedział artykuł do "Ludu", którego niestety nie przysłał. III. Działalność badawcza łach popularyzatorska PTL w Oddzia- W zasadzie wszystkie Oddziały mogły wykazać się działalnością godną uwagi poinformowania o niej ogółu. W Oddziale Łódzkim skupiono się głównie na przygotowaniu obecnego Walnego Zgromadzenia i sesji naukowej nt. kultury w środowiskach miejskich. Przygotowana wydany ostatnio 18 tom "Łódzkich Studiów Etnograficznych", oddano do druku tom 19 ŁSE i opracowuje się tom 20. Szczególnie godna uwagi jest działalność Koła Miłośników Folkloru Robotniczej Łodzi, stanowiącego integralną część Oddziału. a skupiającego 40 członków. Zorganizowało ono aż 30 zebrań () różnej tematyce, w tym wieczory wspomnień rodzinnych. Koło ma swą siedzibę w Międzyzakładowym Domu Kultury "L<>dex". Oddział w Krakowic, który przygotował poprzednie Zgromadzenie i bogaty program scsji naukowej, w okresie sprawozdawczym zaczął przygotowanie do druku tomu referatów z odbytej w 1975 r. sesji nt. magii i czarownictwa w kulturze ludowcj. Zorganizowano tylko 1 odczyt dr L. Chramcowowej z Australii nt. rdzennej ludności australijskiej. Oddział Wrocławski zorganizował wspólnie z Katedrą Etnografii sesję naukową pt. "Ludy i kultury Oceanii", poświęconą pamięci prof. A.L.Godlewskiego oraz 3 posiedzenia naukowe z odczytami dotyczącymi kultur Indonezji, Oceanii i Australii, wygłoszonymi przez osoby, 'które odwiedziły i badały omawiane tereny i zagadnienia (dr Kamocki z Krakowa, dr Dostatni z Warszawy i dr Chramcow z Sydney). Na Walnym Zebraniu Oddziału ustalono, że "Oddział powinien pełnić rolę forum dyskusyjnego dla etnografów środowiska wrocławskiego i naukowców pokrewnych dyscyplin", w związku z czym Zarząd Oddziału został zobowiązany do utrzymywania kontaktów z wrocławskimi oddziałami Polskiego Towarzystwa Historycznego, Polskiego Towarzystwa Archeologicznego i Numizmatycznego, Polskiego Towarzystwa Antropologicznego. Oddział planuje specjalne zebrania poświęcone poszczególnym placówkom ctnogr8 ricznym \V"rocławia. Postanowiono także włączyć sil; �268 Kronika w większym zakresie do akcji na rzecz ochrony zabytków kultury ludowej na' Dolnym Śląsku. Oddział Poznański zorganizował 3 zebrania plenarne z odczytami dotyczącymi etnografii Syberii (dr Baranowski), Afganistanu (uczestnicy wyprawy do Azji Środkowej EWA 76) i Rumunii (prof. Vladutiu). Oddział pomógł w zorganizowaniu wystawy "Kultura ludowa Afganistanu", uczestniczył w zajęciach i obsłudze popularnonaukowej Polonii zagranicznej. Oddział w Toruniu prowadził działalność wyróżniającą się swym zakresem i różnorodnością. Bierze on bezpośredni udział w prowadzeniu zajęć na kursach dla Polaków z zagranicy, rozprowadza też wydawnictwa PTL wśród uczestników tych kursów, w 1977 r. rozprowadził wśród nich także ankietę na temat ich zainteresowań etnograficznych, przygotowano wnioski dla kierownictwa kursów. Prowadzono badania nad folklorem Torunia. Koło Oddziału w Kcyni pracuje na rzecz miejscowej Izby Muzealnej. Godne uwagi są plany Oddziału, uwzględniające m.in. zorganizowanie specjalnych seminariów etnograficznych prowadzonych w jęz. angielskim, nawiązanie kontaktów z placówkami etnograficznymi za granicą, zorganizowanie wycieczki do muzeów i skansenów czechosłowackich, opracowanie bibliografii etnograficznej ośrodka toruńskiego itp. Oddział w Lublinie włączył się do prac dydaktycznych na letnich kursach polonijnych (w lipcu 1976 dwie jego członkinie prowadziły zajęcia z zakresu folkloru w ramach kursu języka polskiego oraz zajęć dla instruktorów tańca ludowego). Kontynuowano badania na terenie Lubelskiego Zagłębia Węglowego, a w listopadzie 1976 Oddział zorganizował konferencję prasową na ten temat. Zorganizowano też 4 zebrania z odczytami, wygłoszono 12 prelekcji w szkołach, domach kultury i na kursach przewodnickich. Dość bogato przedstawiała się działalność Oddziału Koszalińskiego, który w listopadzie 1976 zorganizował sesję naukową pt. "Relikty kultury jamneńskiej i problemy jej ratowania". Oddział był współorganizatorem wyprawy etnograficznej do Indii, trwającej od września 1976 do stycznia 1977 i badającej kulturę Bhilów - narodowości żyjącej poza systemem kastowym; wiosną 1977 r. zorganizowano wystawę zebranych eksponatów. Oddział prowadził badania nad niektórymi zagadnieniami kultury Pomorza Środkowego. Prowadzono nadal odczyty popularne dotyczące kultury ludowej Pomorza. Oddział w Przemyślu prowadził szczególnie rozwiniętą akcję oświatową i popularyzacyjną w zakresie kultury ludowej. W marcu i kwietniu 1977 zorganizował cykl 6 odczytów o tematyce etnograficzno-historycznej. W ramach "Dni Ochrony Zabytków i Muzealnictwa" w maju 1977 członkowie Oddziału wygłosili 12 odczytów z zakresu ochrony zabytków, organizując w tym czasie także 4 wystawy (nic związane jednak z kulturą ludową) i l-dniowy objazd po grodziskach archeologicznych, Oddział przyczynił się do powołania w Przemyślu drugiego po Warszawie Oddziału Towarzystwa Opieki nad Zabytkami. Ogółem przygotowano 42 odczyty i prelekcje, co w dobie małej popularności tych form jest bardzo dużym osiągnięciem. Zaznaczyć należy także przygotowanie przez Oddział ankiety "Co wiesz o dawnych ubiorach i strojach w swej wsi", przeznaczonej dla Gminnych Ośrodków Kultury, oraz przygotowanie drugiej ankiety nt. adaptacji ludności wiejskiej w Przemyślu, Oddział w Łańcucie należy do tych, które, działając w małych miastach i nie mając oparcia w miejscowych placówkach naukowych czy muzealnych, wykazują spore osiągnięcia. Oddział prowadzi działalność w zakresie dokumentowania kultury ludowej swego nicwielkiego regionu, starając się m.in. o zabez- �269 Kronika pieczenie chaty słynnego poety chłopskiego, Jana Raka z Husowa. W kilkunastu miejscowościach wygłoszono 32 prelekcje. Oddział dąży do utworzenia miejscowego skansenu oraz izb pamięci narodowej z uwzględnieniem zbiorów etnograficznych. Popularyzowano także, m.in. z pomocą F.Frączka we wsi Krzemienica, zanikające zwyczaje ludowe. Oddział w Mszanie Dolnej współpracuje z miejscowym Oddziałem Związku Podhalan w zakresie dokumentowania kultury ludowej okolic Mszany. Oddział uzyskał dotację w wysokości 30 tys. zł od miejscowego Banku Spółdzielczego na publikacje prac jego członków. Zorganizowano 3 zebrania z referatami, w tym jedno połączone z występem kolędników i kapeli ludowej. Oddział Kielecki realizował 3 podstawowe zadania: opiekę merytoryczną nad powstającym we wsi Chałupki koło Kielc punktem muzealnym obejmującym historię garncarstwa w tej wsi, opiekę merytoryczną nad badaniami etnograficznymi prowadzonymi przez grupę harcerzy w Dolinie Wilkowskiej koło Św. Katarzyny oraz dość bogatą działalność popularyzatorską w formie odczytów wygłaszan:lch w różnych miejscowościach, w tym we wsiach. Najmniejszy nasz Oddział w Zielonej Górze zajmował się głównie popularyzowaniem kultury ludowej swego regionu. Wygłoszono 5 prelekcji, zorganizowano jedno zebranie otwarte Oddziału. Współpracowano z twórcami ludowymi i organizatorami kiermaszu sztuki ludowej z okazji Dni Zielonej Góry. Zarząd Oddziału dąży do powiększenia swej liczebności. Oddział w Zakopanem współdziałał w gromadzeniu dokumentacji współczesnej twórczości ludowej na swym terenie oraz w gromadzeniu eksponatów do wystaw. Udzielano konsultacji w zakresie kultury i sztuki Podtatrza. Zrzeszeni w Oddziale pracownicy muzealni kontynuowali swe poszukiwania naukowe, zaś zasłużony członek Oddziału, Jan Pluciński, napisał sztukę o tradycyjnym weselu na Spiszu. Oddział w Sanoku zorganizował kilka odczytów dla młodzieży szkolnej c.raz wystawę fotograficzną poświęconą zabytkom architektury wiejskiej woj. krośnieńskiego. Współpracował też z władzami szkolnymi w zorganizowaniu konkursu rysunkowego nt. architektury wiejskiej. Oddział Gdański wykazał w minionym okresie działalność mocno zindywidualizowaną. Poszczególni jego członkowie współpracowali zwłaszcza w różnych imprezach i akcjach związanych z popieraniem i popularyzowaniem sztuki ludowej, prowadzili też prace badawcze. Zasłużony członek tego Oddziału, ks. dr Bernard Sychta, otrzymał w czerwcu 1977 nagrodę im. O.Kolberga ufundowaną przez redakcję czasopisma "Barwy" za całokształt swej działalności naukowej i popularyzatorskiej, poświęconej kulturze Pomorza Gdańskiego. Wreszcie Oddział Warszawski prowadzi głównie działalność organizacyjną, notując w 1976 r. mniejsze osiągnięcia niż w latach poprzednich, mając silną konkurencję w działalności licznych na terenie stolicy placówek naukowych i oświatowych. Oddział przekazał swą bibliotekę na rzecz nowopowstałego Oddziału \'1 Rzeszowie. Kilka Oddziałów ma jeszcze duże zaległości w opłacaniu składek członkowskich. Opracował: Edward Pietraszek �270 Kronika LII WALNE ZGROMADZENIE DELEGATÓW PTL I SESJA NAUKOWA W ŁODZI W DNIACH 12-14 WRZEŚNIA 1977 R. Walne Zgromadzenie odbyło się dnia 12 września 1977 r. w sali Biblioteki Uniwersytetu Łódzkiego pod przewodnictwem prezesa PTL, doc. dr hab. B.Kopczyńskiej-Jaworskiej. Obecni: dr W.Armon, mgr E.Ball-Szymroszczyk, mgr M.Bar, M.Barycz, mgr A.Bełcz, mgr M.Bero, mgr E.Biłas, mgr A.Błachowski, dr S.Błaszczyk, mgr B.Boebel, mgr K.Braun, prof. dr J.Burszta, mgr M.Czurko, dr P.Dekowski, mgr E.Ferowski, dr E.Fryś-Pietraszek, mgr K.Jagieła, doc. dr hab. Z.Jasiewicz, mgr Z.JeŻ-Jarccka, mgr P.Kaleciak, Z.Kałkówna, dr J.Kamocki, mgr J.Kłodnicka, mgr M.Kopacz, doc. dr hab. B. Kopczyńska-Jaworska, mgr S.Lew, dr B.Linette, dr B.Łopuszański, mgr S.Łysik, mgr E.Mach, A.Malec, dr L.Malicki, dr K.Marczak, mgr Z.Neyman, mgr H. Nowosad, mgr Z. Pietrzykowska, mgr J. Pluciński, prof. dr M. ZnamierowskaPriifferowa, mgr Z.Reinfuss, doc. dr hab. D.simonides, mgr W.Skała, mgr T.Skorusa, mgr H.Sofa, mgr W.Sokołówna, mgr M.Suboczowa, mgr J.Święch, mgr Z.Toroński. doc. dr L.Witkowski, mgr I.Wronkowska. Porządek obrad: 1. Odczytanie protokółu z LI Walnego Zgromadzenia PTL. 2. Odczytanie sprawozdania z działalności Zarządu Głównego i Oddziałów PTL. u. Powołanie Komisji Wnioskowej. 4. Dyskusja nad postulatami oraz wnioskami. Ad 1. Dr E.Fryś-Pietraszkowa odczytała protokół z LI Walnego Zgromadzenia PTL, który został jednogłośnie przyjęty przez zebranych. Ad 2. Sekretarz Generalny PTL, doc. dr hab. E.Pietraszek, odczytał sprawozdanie z działalności Towarzystwa za okres od września 1976 do sierpnia 1977. Obejmowało ono następujące zagadnienia: a) stan organizacyjny PTL, b) organizację pracy Zarządu i kontrolę wewnętrzną, c) kontakty naukowe, d) wymianę wydawnictw i stan biblioteki PTL, e) działalność wydawniczą, f) wnioski. W następnej kolejności przedstawił działalność poszczególnych Oddziałów zaznaczając przy tym, że na 19 istniejących Oddziałów 3 nie przedstawiły sprawozdań z działalności w ostatnim okresie. Doc. dr hab. B.Kopczyńska-Jaworska podała do wiadomości zebranych, że zaległe sprawozdania Oddziałów należy składać u Sekretarza Generalnego. Ad. 3. Powołano Komisję Wnioskową w składzie: dr W.Armon (Toruń), mgr E.Arszyńska(Toruń) i mgr Z.Toroński (Poznań). Ad 4. Dr P.Dekowski zaznaczył, że sprawozdanie z działalności Towarzystwa, jak i poszczególnych jego Oddziałów, powinno być odczytane w obecności nie tylko delegatów, lecz wszystkich uczestników Zjazdu. Zjazdy bowiem mają miejsce tylko raz w roku i są jedyną drogą bezpośredniego zaznajomienia członków PTL z działalnością Oddziałów. W odpowiedzi doc. dr hab. B.Kopczyńska-Jaworska stwierdziła, że poprzedniego dnia na plenum Zarządu Głównego ustalono, iż sprawozdania z działalności poszczególnych Oddziałów zostaną przedstawione sumarycznie przez Sekretarza Generalnego. Można by natomiast - podobnie jak w roku ubiegłym - opracować sprawozdania według jednolitego wzoru, następnie powielić i rozesłać poszczególnym Oddziałom. Dr P.Dekowski wysunął propozycję opracowania słownika biograficznego etnografów polskich. Z jednej strony dałby on podstawowe informacje o etnografach polskich, z drugiej byłby podsumowaniem działalności i zdobyczy etnografii polskiej do chwili obecnej. W tym celu P.Dekowski postulował powołanie Komitetu Organizacyjnego. �271 Kronika Doc. dr hab. B.Kopczyńska-Jaworska popierając postulat P.Dekowskiego stwierdziła, że w realizacji tego przedsięwzięcia pomocny będzie Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej, który opracowuje wykaz tematów prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych z zakresu etnografii, opracowanych już lub będących w toku opracowania. Tą drogą, obok problemów badawczych poruszonych w etnografii, uchwyci się jednocześnie wszystkie osoby. które ukończyły studia etnograficzne w Polsce po wojnie. Mgr Z.Neyman zaproponowała coroczne wydawanie informatora etnograficznego, który zawierałby sprawozdania z badań prm,vadzonych przez etnograficzne instytucje w Polsce. Miałby on dawać zainteresowanym skrótowe wiadomości o tematyce prowadzonych badań oraz ich rejonizacji. Jako wzór posłużyć mogą spra\\'ozdania wydawane przez archeologów. Prof. dr M.Znamierowska-Prufferowa zauważyła, że sprawa ta była poruszana na poprzednich Zgromadzeniach, na których postanowiono sprawozdania takie wydawać w biuletynie. Mgr P.Kaleciak stwierdził, że referaty wygłaszane w językach obcych przez gości zagranicznych powinny być tłumaczone na jęz. polski. Doc. dr hab. B. Kopczyńska-Jaworska odpowiedziała, że nie widzi możliwości opracowania w jęz. polskim referatów gości zagranicznych. Można natomiast opracować ich streszczenia w tłumaczeniu polskim, jeśli będą oddane do druku. :Vlgr Z.Neyman poruszyła sprawę działalności Sekcji filmu etnograficznego,. w utworzeniu której pomocne miało być Muzeum Etnograficzne w Warszawie. Doc. dr hab. E.Pietraszek poparł powyższą sprawę dając jako przykład sekcję filmową utworzoną przy Deutsche Gesellschaft fUr Volkskunde, z działalnością której zetknął się na XXI Kongresie Towarzystwa w Brunszwiku. Doc. dr hab. B.Kopczyńska-Jaworska zaznaczyła, że wielokrotnie już postulowała utworzenie Centralnego Archiwum Filmowego przy PTL, lecz jak dotychczas - jest ono ciągle w trakcie organizacji. Mgr Z.Neyman zwróciła się o pomoc do zebranych w uzupełnieniu wykazu respondentów, jaki opracowuje Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej dla terenu całej Polski. Dotychczas Ośrodek nie pozyskał ich jeszcze z 9 województw, m.in. legnickiego, pilskiego, słupskiego, tarnowskiego i zielonogórskiego. Mgr E.Arszyńska z ramienia Komisji Wnioskowej przedstawiła postulaty i wnioski delegatów. Postulaty l. Zjazdy PTL winno się organizować pod koniec tygodnia, łącznie z niedzielą (Oddział w Mszanie Dolnej). 2. Należy propagować przez radio i telewizję Zjazdy PTL (Oddział w Mszanie Dolnej). 3. Informować wszystkie Oddziały o sesjach naukowych organizowanych w ramach PTL (Oddział w Toruniu). 4. Przystąpić do realizacji wniosków wysuniętych przez mgr J. Łukasiewicz, dotyczących pomocy naukowych dla Polonii biorącej udział w Kursie Folkloru Polskiego (Oddział w Toruniu). Wnioski 1. Przyznanie honorowego członkostwa Adamskiej (Oddział w Poznaniu). PTL prof. dr Kazimierze Zawistowicz- �2. Zorganizowanie ·dział w Toruniu). Powyższe wnioski LIII Walnego Zgromadzenia delegaci przyjęli PTL w 1978 r. w Toruniu (Od- przez aklamację. Protokółowała: Wiesława Sokołót,ma SESJA NAUKOWA LII Walne Zgromadzenie Delegatów PTL zostało poprzedzone sesją naukową poświęconą etnografii ośrodka przemysłowego. Na sesji wygłoszono referaty i komunikaty o badaniach prowadzonych na ten temat w Polsce, Czechosłowacji i w Związku Radzieckim. W pierwszym dniu sesji obradom przewodniczył prof. dr J.Burszta, w drugim mgr Z.Neymanowa. Referat doc. dr hab. B.Kopczyńskiej-Jaworskiej Kultura środowiska robotnicCzego, inaugurujący sesję, wprowadził słuchaczy w zakres i specyfikę bada!'J etnograficznych prowadzonych nad kulturą robotniczą Łodzi. Zawierał krótkie omówienie dotychczasowych badań ośrodka łódzkiego poświęconych temu tematowi oraz przedstawił dokładny obraz życia i obyczajów robotników łódzkich z przełomu XIX i XX wieku (do I wojny światowej). Referat poruszył następujące zagadnienia: pracę i warunki bytowe robotników łódzkich, ich życie rodzinne i sąsiedzkie, czas wolny - odpoczynek, rozrywkę i świętowanie. Z kolei referaty dr A.Kuczyńskiej-Skrzypek Dom i rodzina w kulturze robotniczej Żyrardowa w końcu XIX i pocz. XX w. oraz dra A. Woźniaka Badania nad obyczajem i modą w środowisku robotniczym Żyrardowa przedstawiły uczestnikom sesji odmienne środowisko robotnicze, a mianowicie żyrardowskie. Dr A.Kuczyńska-Skrzypek zaprezentowała część wyników badań terenowych prowadzonych w ramach ogólnego problemu węzłowego "Obyczaj i moda w kulturze robotniczej", opracowywanego przez zespół badawczy Katedry Etnografii UW. Heferat zawierał dokładny opis warunków życia rodzin robotniczych przed I wojną światową oraz wpływ działalności fabryk na życie rodzin robotniczych, opis urządzenia mieszkań rodzin robotniczych oraz opis życia towarzyskiego i sąsiedzkiego, kontaktów społecznych itp. Dr A.Woźniak w swym referacie zdał sprawozdanie ze stanu badań nad obyczajem i modą w środowisku robotniczym Żyrardowa. Na wstępie uściślił definicję terminów "moda" i "obyczaj" oraz podał cel badań, którym jest znalezienie odpowiedzi na. następujące pytania: a) jak wyglądał proces kształtowania się środowiska robotniczego Żyrardowa i jego kultury; b) jaki charakter miały w przeszłości i mają obecnie związki środowiska robotniczego Żyrardowa z innymi grupami społecznymi oraz jakie były i są kierunki i mechanizmy przepływu wzorów kulturowych; c) w jakim stopniu możemy mówić o odrębności kulturowej środowiska robotniczego Żyrardowa w stosunku do innych grup społecznych i w jakiej mierze obyczaj i moda są tej odrębności wyznacznikami. Trzecim środowiskiem kultury robotniczej, przedstawionym na sesji, był Śląsk, któremu m.in. poświęciła swój referat mgr K.Kaczko pt. Współczesny stan tradycyjnej kultury w środowisku wielkoprzemysłowym Górnośląskiego Okręgu Mgr K.Kaczko stwierdziła, że tradycyjna kultura materialna na tym terenie należy już do przeszłości, natomiast kultura społeczna i duchowa w dalszym ciągu zawiera wiele elementów w pełni użytecznych we współczesnym Przemysłowego. �Krontka życiu. Kultywowanie tradycyjnych przejawów kultury ludowej - mimo zupełnej przebudowy struktury zawodowej tego regionu \V ciągu ostatniego stulecia tłumaczy referentka wyłonicniem się tutejszej klasy robotniczej przede wszystkim z miejscowej ludności rolniczej. Na poparcie swej tezy przedstawiła wyniki analizy następujących zagadnień: życia rodzinnego, kO:ltaktów sąsiedzkich, zwyczajów dorocznych i twórczości ludowej na terenie GOP. Referat dr B.Bazielich Perspektywy kolekcji etnograficznych w rejonach wielkoprzemyslowych poruszył kwestię zadań stojących przed muzealnict\\'cm tych terenów oraz postawił pytanic - gdzie leży kres w gromadzeniu. obiektów kultury materialnej i czy w obliczu zachodzących zmian należy określać granicc czasowe problemu badanego przez zainteresowanego muzeologa. Dr B.Bazielich przedstawiła także tradycje \vystawiennicze i badawcze w regionie śląskim. Mgr S.Łysik w komunikacie o swcj pracy badawczej na temat Obraz kllitUTou:o-spoleczny leśnych wsi górnośląskich (poza niecką węglową) w dobie ich industrializftcji i dezindustrializacji przedstawił krótki opis osadnictwa rolniczoleśnego w dorzcczu rzeki Mała Panew w okresie intensywnego rozwoju górnictwa l hutnictwa w XVIII w. oraz w okresie zahamowania się i cofnięcia procesów industrializacyjnych na skutek rozwoju GOP, opartego na wydobyciu węgla kamiennego. Mgr S.Łysik podkreślił również potrzebę poszerzenia bazy źródłowej w badaniach etnograficznych. (Postulat ten poparła mgr Anna Pawłowska-Wielgus z Lublina, pracownik Archiwum Państwowego, zwracając uwagę, iż dokumentacja <1rchiwalna przechowywana w archiwach państwowych zawiera pierwszorzędne wiadomości z dziedziny kultury materialnej i duchowej środowiska robotniczego i zasługuje na wykorzystanie w stopniu większym niż dotychczas). Komunikat dra J.P.Dekowskiego Z obyczajowości robotniczej miasta Tomaszowa Mazowieckiego przedstawił uczestnikom sesji w krótkim zarysie stosunki sąsiedzkie wśród kilkunastu rodzin pochodzenia chłopskiego pracujących w fabryce, a mieszkających w obrębie uprzemysłowionego miasta, w pierwszych latach bieżącego stulecia. Obecnie współżycie rodzin jest nieco zmienione i \vzbogacone. ale r,C1dalzawiera wiele elementów pochodzenia wiejskigo. Zupełnie inny charakter posiadał referat wygłoszony przez doc. dra hab. E.Pietraszka pL Odmienności robotniczego etosu, poruszający zagadnienia z po·· granicza teorii i praktyki. Referat podał na wstępie definicję pojęcia "etos". Podkreślił możliwość: zrekonstruowania za pomocą etnograficznych metod badawczych sy,;temów dosu chłopskiego i robotniczego. W referacie przedstawiony został pogląd na etos robotniczy, jaki rozwijany był w epoce klasycznego ruchu robotniczego na przełomie XIX i XX w. przez działaczy rewolucyjnych oraz robotników. Doc, dr hab. E.Pietraszek scharakteryzował dalej ukształtowane już w okresie :niędzywojennym podstawowe style życia i związane z tym odmienności w ramach ':to,;u robotniczego. Są to: model chłopsko-robotniczy i model proletariacki. Prof. dr K.W.Bandarczyk z Mińska w referacie Współczesne procesy etniczne Ie miastach Białoruskiej Socjalistycznej Repu.bliki Radzieckiej przedstawił zadania współczesnej etnografii na obecnym etapie jej rozwoju i wskazał, że jednym z nich jest poznanie proLesów etnicznych odgryv.-ających ogromną rolę w kształtowaniu bytu i kultury narodów. Na Białorusi obserwuje się przyspieszone tempo wzrostu ludności miast, w związku z czym rodzą się nowe i rozwijają stare tradycje w nowej obudowie kulturowej. Prof. K.W.Bandarczyk zwrócił uwagę na progresywny charakter procesów etnicznych \V ZSRR j ich rolę w kształtowaniu się nowego społeczeństwa socjalistycznego. Przedstawiciele Słowackiego Towarzystwa Etnograficznego zaprezentowali dwa 18 - Luc! LXII �2'j! KronIka komunikaty: dr E.Horvathova Dzisiejs,ZQ koncepcja i dotychczasowe badania Ludo- oraz dr V.Rusnakova Szkic charakterystyki kultury społeczności górnic,zej. Dr E.Horvathova na wstępie zajęła się się rozważaniami teoretycznymi na temat pojęć "tradycja" i "kultura tradycyjna", a w drugiej części referatu przedstawiła osiągnięcia badawcze oraz stanowiska metodyczne i teoretyczne ośrodka bratysławskiego w stosunku do badań nad kulturą robotniczą, Dr V.Rusnakova przedstawiła krótko przebieg badań Katedry Etnografii i Folklorystyki Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Komeńskiego w Bratysławie nad społecznością górniczą. Podsumowaniem stanu badań nad kulturą robotniczą Czech i Moraw zajęła sil; w swym referacie pt. Specyfika kultury ludowej w ośrodkach przemysłowych Czech i Moraw doc. dr O.Skalnikova, która podała także \\'ykaz prac naukowych poświęconych temu tematowi. W badaniach położono nacisk na poznanie, rozpracowanie oraz typologię folkloru robotniczego. Komunikat dr H,Johnovej Dokumentacja etnograficzna w muzeach czeskich dotyczył sposobów dokumentacji oraz metod badawczych stosowanych przy opraco\\'ywaniu i organizowaniu wystaw, ekspozycji poświęconych kulturze robotniczej. Dr H,Johnova, dyrektor Muzeum Etnograficznego \\. Pradze, reprezentowała l'b sesji Czeskie Towarzystwo Etnograficzne. Prot. dr K.Fojtik z Brna przesłał na ręce organizatorów sesji swój referat poświęcony również kulturze robotniczej. Niestety, ze względu na ograniczenia czasowe referat nie został odczytany. Zostanie on udostępniony wraz z wygłoszonymi referatami i komunikatami w projektowanej publikacji. W dyskusji nad referatami nawiązano m.in. do odbytej wycieczki po robotniczej Łodzi, w której wzięła udział większość uczestników sesji. Poruszono problen-, ochrony zabytków budownictwa drewnianego i zorganizowania skansenu in sit l' w dzielnicy Widzew, g·dzie znajdują się domy kunitzerowskie; uczestnicy sesj: postanowili zainteresować tą sprawą Głównego Konserwatora Zabytków m. Łodzi Na zakończenie zabrał głos dr J.P.Dekowski. który krótko podsumował wynik; Konkursu Folkloru Miasta Kalisza zorganizowanego w 1977 l'. i poinformował zebranych o powstaniu Koła Miłośników Folkloru Kalisza znawcze kultury robotniczej na Słowacji Opracowała: Hanna LUDY I KULTURY OCEANII, SESJA NAUKOWA 27-28 XI 1976 WE Olendzl:c. WROCŁAWI C W dniach 27-28 XI 1976 1'. odbyła się we Wrocławiu sesja naukowa poświęcona pamięci prof, dra Aleksandra Lecha Godlewskiego (w pierwszą rocznicę Jego śmierci) oraz ludom i kulturom Oceanii. Sesję tę zorganizowały Katedra Etnografil UWr i Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu, Obrady sesji odbywały się w Muzeum Archeologicznym, którego dyrekcja udostępniła salę prelekcyjną oraz gabloty na urządzenie przez organizatorów wystawy eksponatów etnograficznych z terenu Oceanii. Urządzono również ekspozycję prac prof A. L. Godlewskiego i wydawnict\v naukowych (monografie, słowniki. czasopisma hibliografię, mapy) związanych z problematyką sesji. �2'75 Kronika Ryc. P')ciczas obrDrI sesji: doc, dr hab. Edwarrl Pietraszak Fig. D\"'):\IC" oJ the Session: Dr Edward Pietraszek~ Lecturer Paluch (z prawej) (right-hand P:'C:Zl'ntowane na wystawie eksponaty, wydawnictwa, jak prz('Żr,)CB zostały wypożyczone organizatorom przez: panią żonę Profesora, mgra J. T. Czernickiego, The British Council sadę F:'aacuską \1' Polsce, Ambasadę Republiki Indonezji, i dr side), AdDm Paluch and Dr Adam- również płyty, filmy, Klarę Godlewską w Warszawie, AmbaGłównego Nawigatora �276 Kronika PLO w Gdyni, Głównego Nawigatora PŻM w Szczecinie, Filmotekę Polską -,n~ Wrocławiu. Uczestnicy sesji mogli na miejscu kupić książki dotyczące kultury ludów Oceanii - ostatnie wydawnictwa PTL i Ossolineum. Prelegenci oraz zaproszeni goście reprezentowali główne ośrodki naukowe (Wrocław, Kraków, Warszawę, Poznań, Gdańsk), różne kierunki i zawody (pracownicy naukowi wyższych uczelni, PAN, muzeów etnografowie, antropolodzy, nautolodzy, dziennikarze i in.). Było to zorganizowane po raz pierwszy w Polsce spotkanie ludzi, kt6rych nie tylko pasjonuje odległa Oceania, ale którzy tam byli, prowadzili badania naukowe, jak mgr J. Tomasz Czernicki (misjonarz, pracował 5 lat na wyspach Polinezji Francuskiej), mgr Wojciech Dworczy'k (autor m. in. prac My, dzicy Papuasi i Uroda Oceanii), dr Janusz Kamocki (kustosz Muzeum Etnograficznego w Krakowie, ostatnio prowadził badania wśród plemienia Kubu na Sumatrze), red. Stanisław Teliga (przebywał kilka miesięcy na Fidżi) i in. Niestety. nie mógł przybyć na sesję dyrektor Muzeum Azji i Pacyfiku \V Warszawie, mgr Andrzej Wawrzyniak (zakres i plany pracy Muzeum przedstawił zebranym w komunikacie mgr Jacek Szelegejd). Wygłoszone referaty można podzielić na trzy grupy zagadnień: 1) sylwetka i dorobek naukowy prof. A. L. Godlewskiego 2) wybrane problemy z kultury ludów Oceanii 3) zagadnienia etno-nautyczne. Sesję otworzył doc. dr hab. Edward Pietraszek, Kierownik Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego, Sekretarz Generalny PTL. Po powitilniu zebranych gości poinformował on o celu sesji oraz przypomniał sylwetki polskich etnografów zajmujących się badaniem kultury ludów Oceanii, w tym A. L. Godlewskiego, którego pamięć uczczono minutą ciszy. Pierwszą część obrad rozpoczął dr Adam Paluch, który przedstawił syh\'etkę A. L. Godlewskiego jako człowieka i uczonego, związanego przez ponad 4u lat Z pracą dydaktyczno-wychowawczą, podczas której dał się poznać jako doskonały nauczyciel i przyjaciel młodzieży. Z wykształcenia biolog, za in teresował się po· ważnie w latach 3D-tych ludami Oceanii i od tamtej pory pracował nauko\\'o nad problemem ich etnogenezy i kultury. Odbył w tym celu w 1938/1939 r. podróż n8. Polinezję, która tak go zaciekawiła, że poświęcił jej resztę życia. Zarówno w polskim, jak i międzynarodowym świecie naukowym A. L. Godlewski znany był przede wszystkim jako antropolog. Jego prace, opar:c !la badaniach antropologicznych, dotyczące etnogenezy ludów Oceanii, uważane są za autorytatywne w tej dziedzinie. Cenny jest tu również jego wkład z ]('go względu, że przez zastosowanie w prowadzonych przez siebie badaniach mrtody polskiej szkoły antropologicznej, tzw. aproksymacji Wankego oraz diagram6w najmniej szych różnic Czekanowskiego rozpropagował tę metodę w śv:iecie naukowym (ref. dr Michał Magnuszewicz). Niemniej ważne są liczne prace A. L. Godlewskiego z dziedzinyetnologii, w których zawarta jest przede wszystkim problematyka z dziedziny kultury społecznej i duchowej. Znając bowiem język tubylców potrafił on dotrzeć do wielu spraw dla nas zupełnie niedostępnych i niezrozumiałych, Swoje spostrzeżenia podbudował następnie literaturą fachową i pozostawił po sobie bo:;atą spuściznę naukową, przybliżając nam daleką, egzotyczną Oceanię (ref. mgr Barbara Kopydłowska). �KronIka 277 Swoją pracą, entuzjazmem do tej egzotyki, potrafił zainteresować wielu studentów, czego dowodem są liczne prace magisterskie pisane pod jego kierunkiem. Dotyczą one zarówno problemów prymitywnych ludów i kultur Oceanii, jak i całej Austronezji, Australii, Afryki, Ameryki (ref. dr Adam Paluch). Drugiej części obrad przewodniczyli dr Aleksander Posem-Zieliński (Poznań) i mgr Wojciech Dworczyk (Warszawa). Rozpoczęła się ona wystąpieniem dra Franciszka Rosińskiego, który przedstawił wyniki badań nad pochodzeniem i składem antropologicznym ludów Oceanii i Indonezji, opierając się m. in. na praca~h A. L. Godlewskiego. Z tym zagadnieniem wiązało się również przedstawie:J.ie przez mgr Barbarę Kopydłowską problemu kultury megalitycznej na Oceanii jej genezą, formami występowania i funkcją budowli megalitycznych, które wciąż należą do interesujących zjawisk mórz południowych. Dr Janusz Kamocki z kolei wprowadził słuchaczy w świat religii proto-malajskich, które stanowią integralną część kultury Malajów i rzutują na po~zczególne elementy i procesy kulturowe Indonezji. Do spraw wciąż frapujących uczonych i badaczy należy tajemnica nieodczytanego dotychczas pisma rongo-rongo z Wyspy Wielkanocnej. Stan badaf! nad tym problemem omówiła dr Henryka Romańska. Natomiast powiązania między pismem rongo-rongo i pismem cywilizacji Indusu omówił doc. dr Ludwik Skurzak. Z kolei Roman Warszewski, uczeń liceum z Elbląga, przedstawił \\' swym referacie krótki zarys własnej teorii pochodzenia i ewolucji rpisma rangorango w oparciu o schemat akceptora wybiórczego samoregulującego. Po przerwie i żywej dyskusji nad ww. referatami wygłoszono dalsze prelekcje. Dr A. Paluch omówił zjawisko występowania kraniotomii na wyspach Pacyfiku. W świat muzyczny Oceanii wprowadziły słuchaczy mgr Anna Ketter-Pawłowska i dr H. Romańska, których referaty (instrumenty muzyczne, pieśni polinezy jskie) ilustrowane były licznymi przeżroczami oraz oryginalnymi nagraniami melodii i pieśni polinezyjskich. Na zakończenie tej części obrad mgr J. T. Czernicki opowiedział zebranym, jak obecnie wygląda życie Polinezyjczyków: jak żyją, jak pracują, bawią się, czym się zajmują. Podkreślił przy tym bardzo szybkie tempo przemian kulturowych "dzięki" cywilizacji białych i skutki tych przemian. Mgr Czernicki mieszkał wśród Polinezyjczyków, poznał dokładnie ich mentalność, widział czym kończy się takie "cywilizowanie" tubylców. Wystąpienie swoje zaś zakończył smutną refleksją: na Tahiti nie ma już "raju", o jakim marzy się nie tylko etnografom. To już nie jest nawet ta wyspa z książki prof. A. L. Godlewskiego Tahiti najpiękniejsza. Po kolejnej dyskusji uczestnicy sesji obejrzeli film Fiji Sugar, który był małym wprowadzeniem do niedzielnych obrad. Niedziela (28.XI) to "dzień nautyczny" w obradach sesji, bowiem większość wygłoszonych referatów zawierała problemy związane z morzem w kulturze ludów Oceanii. Obradom w tym dniu przewodniczyli dr Władysław Drapella (Gdynia) i red. S. Teliga (Warszawa). Referatem wyjściowym (mgr A. Ketter-Pawłowska i mgr B. Kopydłowska) było przedstawienie sylwetek Polaków, którzy tam byli, działali, pozostawili po sobie bogatą spuściznę literacką, kartograficzną, etnograficzną (eksponaty dla muzeów) itd. Wielu z nich sytuacja polityczna zmusiła do osiedlenia się na wyspach Oceanii, wielu pociągnęła przygod'l, pasja podróżnicza, naukowa. Tak się złożyło, że w poszczególnych rejonach Oceanii prowadzili swoje badania naukowe polscy etnografowie: na Mikronezji Jan Stanisław Kubary, na Melanezji Bronisław Malinowski, na Polinezji Aleksander Lech Godlewski. Nie zabrakło na Pacyfiku również polskich żagli. Na �278 Kron!ka ten temat mówił inż. Jerzy Komorowski. Podkreślił on, że chociaż nasi żeglarze nie prowadzili badań naukowych, to jednak zapisali się chlubnie w historii międzynarodowego żeglarstwa. Jednym z nich był Leonid Teliga. Uczestnicy sesji mogli obejrzeć film przedstawiający jego rejs na "Opty". Na marginesie :llmu 2abrał głos brat Leonida Teligi, red. S. Teliga, który wyjaśnił wiele spraw przedstawionych w filmie i opowiedział o podróży, którą odbył śladami brata. m. in. na archipelag Fidżi. Przebywał wśród Fidżijczyków kilka miesięcy, v: tym na jednej z wysp, na której od trzech lat nie było białych. Poczynił bardzo ciekawe obserwacje z życia tubylców, bowiem ich inwentarz kulturowy nie uległ takim przeobrażeniom, jakim uległ wśród mieszkańców "cywilizo'.':anych" wysp. Kolejnym prelegentem był dr Wł. Drapella, który wskazał na możliwości i potrzeby polskich badań etno-nautycznych. Nawiązał on do prac prof. A. L. Godlewskiego w tym zakresie. Przedstawił też w sposób bardzo przekonywujący konkretny plan tego typu badań m. in. na Oceanii. O migracjach ludów austronezyjskiej rodziny językowej w świetle analizy pojazdów wodnych mówił dr Zygmunt Kłodnicki. Do dalekomorskich wypraw polinezyjskich natomiast 112wiązała dr H. Romańska, która przypomniała zebranym podanie o żeghll'zu Rata z XIII wieku, płynącego z wyprawą z Nukuhiva na Rarotonga. Całość obrad podsumowała prof. dr Zofia Sokolewicz, która podkreśliła rolę i znaczenie prac związanych z tematyką egzotyczną w etnografii polskiej. Być może - zaznaczyła - metody, którymi pracujemy, nie zawsze odpowiadają najnowszym wymaganiom naukowym w świecie, ale zawsze stanowią jakąś cząstkę poznania problemów i spraw, którymi interesują się nie tylko etnografowie. M. in. tego typu forum ma duże znaczenie dla nawiązania współpracy i wymiany doświadczeń pomiędzy ośrodkami etnograficznymi w Polsce oraz osobami interesującymi się poruszanymi tu problemami nie zawodowo. Sesja przybliżyła słuchaczom właśnie poznanie kultury ludów Oceanii, spełniając swe zadanie. Następnie wyświetlono kilka filmów związanych tematycznie z Oceanią oral. ciekawe, kolorowe przeźrocza. Zamknięcia sesji dokonał doc. dr hab. E. Pietraszek. Poinformował on przy tym zebranych, że matedały z sesji zostaną opublikowane w Wydawnictwie Uniwersytetu Wrocławskiego w 1978 r. MUZEUM PREHISTORYCZNO-ETNOGRAFICZNE W RZYMIE Barbara KOPlIdłowska IM. LUIGI PIGORINI W 1962 r. z okazji VI Międzynarodowego Kongresu Nauk Prehistorycznych Protohistorycznych nastąpiła inauguracja działu Prehistorii i Protohistori Lacjum w Muzeum Prehistoryczno-Etnograficznym im. Luigi Pigorini, które zostało przeniesione ze starych pomieszczeń przy ul. Collegio Romano 1 do nowoczesnych sal 1 Collegio Romano, wybudowane w latach 1583-1585 przez Bartolomeo Ammanti i jezuitę 'Giuseppe Valeriano na zamówienie Grzegorza xrn Boncompagnl, do końca 1870 r. było jednym z największych instytutów jezuickich. Obecnie miesci się tu Biblioteka Narodowa i zbiory Muzeum Prehistoryczno-Etnograficznego im. L. Pigoriniego. które stopniowo są przenoszone do nowego gmachu w rzymskiej dzielnicy Eur. �379 Kronika wystawowych w dzielnicy Eur przy Via Lincoln 1 (vis a vis Museo Nazionale delIe Arti e Tradizioni Popolari) 2. Nowe Muzeum Pigoriniego różni się bardzo od poprzedniego w Collegio Romano, gdzie ekspozycja miała charakter wybitnie magazynowy, a eksponaty zgromadzone były w starych witrynach i szafach. Przestronne i nowoczesne pomieszczenia w nowej dzielnicy dały możliwość urządzania poprawnych i bardziej nowoczesnych ekspozycji (muzeum jest nadal w stadium organizacji, która trwać będzie jeszcze przez kilka najbliższych lat). Z okazji XL Kongresu Amerykanistów, który odbył się w Rzymie w dniach 3-10 września 1972 r., Muzeum Pigoriniego przygotowało kilka wystaw. W Dziale Prehistorycznym, mieszczącym się na II piętrze, obejmującym materiały już eksponowane dotyczące Lacjum, zorganizowano wystawy poświęcone sztuce minojskiej (wykopaliska włoskie w Fajstos i Hagia Triada) i kulturom wschodniej części Morza Śródziemnego oraz kulturze egejskiej (materiały orientalistyczne z Krety, ceramika mykeńska z Rodos, ceramika z Cypru i Troady - okolic starożytnej Troi - ta ostatnia ofiarowana Muzeum przez E. Schliemanna i wreszcie ceramika elamicka z Suzy - podarowana Muzeum przez Louvre). Z okazji Kongresu przygotowano także ekspozycję etnograficzną z zakresu kultur krajów pozaeuropejskich, która mieści się na I piętrze i obejmuje Afrykę, Amerykę i Oceanię. Tej ekspozycji warto poświęcić szczególną uwagę. Główny nacisk w ekspozycji afrykańskiej położono na sztukę Afryki Czarnej i wyeksponowanie naj ciekawszych nowych nabytków Muzeum. Ciekawy zespół przedmiotów pochodzi z Nigerii, m. in. ozdobne puchary do picia wina palmo\vego, bogato zdobione prochownice dzieła artystów z plemienia Yoruba. Rzeźba w kamieniu reprezentowana jest przez obiekty plemienia Kissi z Sierra Leone, z północnej Angoli południowej części Zairu (Kongo Południowe). W dalszej części ekspozycji ukazano m. in. rzeźbę kobiecą plemienia Fang z Gabonu oraz grupę masek maskę hełmową plemienia Mende (Sierra LeJ !(2), maski \Va Rega z Zairu (Kongo Wschodnie) oraz maski z Gabonu, Kamerunu, Wybrzeża Kości Słoniowej. W części centralnej sali wystawowej znajdują się dużych rozmiaró\v rzeźby: fetysz płodności "Nimba" plemienia Baga z Gwinei, figura ptaka "pozgaga" plemienia Senufo z Wybrzeża Kości Słoniowej oraz fetysze nabijane gwoździami z Konga Południowego. Z Afryki Zachodniej pokazano m. in. eksponaty prezentujące sztukę Wybrzeża Kości Słoniowej rzeźby plemienia Baule, plemienia Dan oraz kilka masek. Obszerna ekspozycja amerykańska daje przegląd kultur ludów zamieszkujących tereny od dalekiej północy aź po Ziemię Ognistą. Ekspozycja rozpoczyna się od przeglądu przedmiotów eskimoskich (różnorodne świdry, łuki, fajki itp. wykonane z kłów morsa z bogatym ornamentem rytym) oraz licznych wyrobów Indian z wybrzeża północno-zachodniego, z Vancouver i Wyspy Królowej Karoliny (Kanada). Zwracają uwagę piękne fajki wykonane z gliny kultury Haida oraz "pułapka na dusze" pochodząca z Wyspy Królowej Karoliny. Grenlandię prezentują głównie różnorodne ubrania ze skór zwierzęcych, harpuny i inne przedmioty typowe dla tego regionu. Ludy północnej Ameryki, nazywane "Ir.dianami prerii", reprezentowane są poprzez broń, słynne "fajki pokoju", ublOry ze skóry, plecionki, naczynia Indian Pueblo z Nowego Meksyku i Arizony wśród nich bardzo piękne wyroby Indian Zuni, Acoma i Hopi. W oszklonej gablocie wystawiono grupę naczyń pochodzących z Casas Grandes w stanie Chi• Zob. R. Jezierska, 1970. t. 54, s. 180-187. Museo Nazionale delie Arti e Tradizioni Popolari w Rzymie. "Lud" �2"10 Kron!k~ huahua graniczącym z Teksasem i Nowym .Meksykiem (w XIV i XV w. słynny ośrodek produkcji naczyń polichromowanych z motywami geometrycznymi). W ostatnich latach Muzeum Pigoriniego pozyskało tych cennych naczyń aż 14 sztuk. W dwóch ściennych gablotach zgromadzono kolumbijskie i mezoamerykańskie wyroby ze złota oraz złote, srebrne i miedziane przedmioty z Peru m. in. wisiorki w kształcie zwierząt należące do kultury Coc!e z Panamy, grupę figurek kolumbijskich zwanych "tunjos", dwa złote pektorały należące do kultury Vicus (Peru południowe) i kultury Chirnu, naszyjnik srebrny kultury Mochica itd. Ekspozycja amerykańska posiada również dział poświęcony archeologii prekolumbijskiej i kulturom różnych regionów Ameryki Południowej. Ostatnią, najmniejszą jest ekspozycja poświęcona Oceanii, dająca niepełny przegląd kultur Melanezji z Wysp Admiralicji (m. in. interesująca rzeźba navviązująca do stylu Tarni) oraz Wysp Salomona (zwraca uwagę rodzaj maski modelowanej na kościach czaszki ludzkiej oraz mały bębenek szczelinowy z ozdobnymi uchwytami i powierzchnią pokrytą rytym ornamentem geometrycznym). Inne charakterystyczne przedmioty reprezentujące Wyspy Salomona, to licznie eksponowane wiosła taneczne z motywem postaci ludzkiej ducha opiekuńczego. Z Wyspy Fidżi pokazano m. in. piękny okaz znanej ceramiki tego obszaru. Ekspozycję Oceanii kończy pałka obrzędowa z Wysp Markizów. Muzeum im. L. Pigoriniego - jak już wspomniano - jest w stadium organizacji i aktualna ekspozycja muzealna ma charakter wybitnie przeglądowy. Pierwszeństwo w ekspozycji dano kulturom ludów prymitywnych, aby podkreślić w lOO-lecle istnienia Muzeum zasługi jego twórcy, Luigi Pigoriniego 3. Dzięki jego niezwykłej pasji Muzeum zgromadziło wspaniałą kolekcję prehistoryczną, a także z jego inicjatywy trafiło do Muzeum wiele cennych zbiorów etnologicznych. I tak, w 1887 r. Muzeum pozyskało zbiór przedmiotów z obszaru mórz południowych, zgromadzonych przez Luigi Maria d'Albertis 4. Następnie Ottavio Beccari 5 ofiarował Muzeum kolekcję indonezyjską (głównie z Borneo) i obiekty z Oceanii. W 1891 r. Muzeum wzbogaciło się o materiał zebrany przez Lamberto Loria c • Luigi Pigorini, wybitny włoski paleontolog. urodzil sic w Fontanellato (parma) 10 stycznia 1842 r., zmarł w Padwie 1 kwietnia 1925 r. Doktoryzował siC w Parmie w zakresie nauk polityczno-admintstracyjnych i w 1867 r. został urzędnikiem w Muzeum vi Parmie, kierowanym przez M. Lopeza. W 1870 r. objął w Rzymie stanowisko kierownika jednej z sekcji nowej Direzlone generale dei Musei e Scavi d'anti chita. W 1875 r. Pigorini \Vl'az z P. Strobelem, wybitnym przyrodnikiem, założyli czasopismo "Bulletino dl Paleontologia ltaliana", będące zbiorem najważniejszych wiadomości dotyczących prehistorii Włoch. W 1876 r. nastąpiła inauguracja Muzeum Prehistoryczno-Etnograficznego, które dzięki wysiłkom i staraniom L. Pigoriniego stało się jednym z najważniejszych muzeów włoskich i w uznaniu jego zasług zostało nazwane jego imieniem. Tegoż roku Pigorini objął katedrę paleontologii na uniwersytecie rzymskim i przez blisko czterdzieści lat był jednym z najwybitniejszych wykładowców w tej dziedzinie. Z jego szkoły wyszli najlepsi archeologowie włoscy kOlica XIX i początku XX w. Pozostawił bogaty dorobek naukowy w postaci okolo 300 prac. • Luigi Maria d' Albertis, przyrodnik i podróżnik liguryjski (1841-1901). W Jatach 1871-1876 badał Nową Gwineę. Zgromadzone przez niego zbiory etnologiczne znajdują się w Muzeum Pigoriniego, a zbiory antropologiczne w Muzeum Antropologicznym we Florencji. zaś unikalne kolekcje ornitologiczne w Muzeum Miejskim w Genui. • Ottavio Beccari, włoski podróżnik, botanik i przyrodnik (1843-1920). w 18G5 r. wraz z genueńczykiem Giacomo Doria zbierał okazy flory i fauny na Borneo. W latach 1871-18'15 badał północno-zachodnie wybrzeże Nowej Gwinei i wschodnią część wyspy Celebes. W 1877 r. odbył podróż po Ind,iach i AustralIi, zatrzymując się po drodze na Sumatrze. • Lamberto Loria, wybitny etnolog włoski (1855-1913). Z ekspedycji naukowych n" Kaukaz, do Turkiestanu (1883). Laponii, Nowej Gwinei (1889) i Abisynii (1905) dostarczał muzeom w Rzymie, Florencji i Genui materiały z zakresu zoologii, antropologii i ctnografii, �281 KronIka Melanezji, który tworzy jedną z najpiękniejszych i najbardziej kompletnych kolekcji Muzeum. Guido Boggiani 7 sprzedaje Muzeum kolekcję zgromadzoną w latach 1901-1905 w Chaco paragwajskim, głównie w Caduveo (piękna ceramika i artystyczne zdobione fajki z drewna). W 1913 r. Muzeum zyskało imponujący zbiór materiałów prehistoryczno-etnograficznych, które Enrico Hillyer GigHoli 8 zgromadził w czasie historycznej wyprawy statkiem dookoła świata. Kolekcja ta obejmuje ponad 17000 eksponatów. Powyższe kolekcje stanowią trzon zbiorów Muzeum Prehistoryczno-Etnograficznego im. L. Pigoriniego w Rzymie. w Renata XXI Jezźerska NIEMIECKI KONGRES LUDOZNAWCZY BRAUNSCHWEIG, 5-9 IX 1977 Niemieckie Towarzystwo Ludoznawcze (Deutsche Gesellschaft fUr Volkskun de) organizuje swe kongresy co dwa lata, począwszy od 1930 r. Wcześniej, od 1904 r., odbywały się zgromadzenia delegatów związku regionalnych stowarzyszeń ludoznawczych, na których wygłaszano również odczyty i referaty. Pierwszy kongres odbył się w WLirzburgu i dał przegląd wielorakich zainteresowań nien:ieckich etnografów. Drugi, który odbył się z opóżnieniem jesienią 1933 r., wykazał już wpływy ekspandującego szybko nazizmu; uwydatniły się one mocniej na dwu następnych kongresach. Dziś wspomina się raczej z ironicznym dystansem ich tematykę i punkty widzenia reprezentowane przez zwolenników rasistowskiej interpretacji zjawisk kulturowych. Po H-letniej przerwie odbył się w 1949 r. szósty kongres, na którym nawiązywano jeszcze do niedawnej przeszłości i rozważano m. in. zagadnienie podtrzymania kulturowej odrębności przesiedleilców. Na następnych kongresach ujawniła się tendencja do nowego spojrzenia na kulturę ludową, lecz dopiero w latach 60-tych zaczęto omawiać tematy wykraczające poza etnografię tradycyjną. \V 1963 r. było to zagadnienie folkloryzmu, dwa lata później zagadnienie pracy w kulturze ludowej. Na XVI kongresie w 1969 r. wybuchła wokół problemów, metod i form dokumentacji etnograficznej ostra polemika przy aktywnym udziale studentów. Spierano się też o przeszłość i przyszłość ludoznawstwa. Tematem ostatniego, XXI Kongresu była gmina w procesie zmian i ludoznawcze badania nad gminami w Europie. Nawiązywał on do zagadnień aktualnych i w programie wykraczał poza sprawy ściśle niemieckie. W związku z tym uczestniczyło w nim, obok etnografów z RFN, 9 Szwajcarów i 3 Austriaków, także 19 przedstawicieli etnografii z 10 innych krajów, w tym z Jugosławii (2), 'Guido Boggiani, artysta-malarz, podróżnik i badacz (1861-1900). W latach 1887-1893 przebywał w Ameryce Południowej, wiele miesięcy spędziwszy wśród plemienia Chamacoco i Caduvei (Paragwaj). Kolekcje zgromadzone przez niego trafiły do Muzeum Pigoriniego· i Societa Geografica Italiana w Hzymie oraz do Museum f Uf V61kerkunde w Berllnie. • Enrico Hillyer Giglioli, zoolog (1845-1909). W latach 1865-1868 opłynął glob ziemski na statku "Magenta", a eksponaty zebrane podczas tej historycznej wyprawy pochodzą z całego niemal swiata. �282 KronIka Polski (3), Rumunii (1) i Węgier (1). Lista uczestników kongresu obejmowała ponad 240 nazwisk, w tym 80 studentów i 31 gości z zagranicy. Aktualność problematyki gminy wynika dla RFN zarówno z przyczyny dokonujących się samorzutnie głębokich zmian w życiu zbiorowości terytorialnych, jak i na skutek rozpoczętej w 1968 r. reformy administracji terytorialnej. W jej wyniku uległy likwidacji jednostkowe gminy wiejskie i powstały gminy zbiorov.'c. zmniejszono też liczbę powiatów. Szczególnie dotkliwa wydaje się mieszkańcom licznych wsi utrata ich osobowości prawnej oraz niektóre zmiany organizacyjne. np. w sieci szkolnej (likwidacja małych szkół), które godzą w zwartość poszczególnych wsi, powodują ich dezintegrację. Reforma ta, choć krytykowana, była nieuchronna wobec słabości licznych małych gmin; najmniej sza z dolnosaski!:h liczyła ledwie trzech mieszkańców. W programie obrad kongresu gmina pojawiała się zarówno jako podstawowy obiekt badań, jak też jako środowisko roz'TIaitych zjawisk kulturowych. Uwzględniano zagadnienia ogólne i szczegółowe, v"spl'łczesne oraz historyczne, zabrakło jednak jakiegoś referatu poświęconego prc'blemowi gminy jako zbiorowości lokalnej. Właściwą sesję kongresu poprzedził wieczorny odczyt kustosza budape,zteńskiego Muzeum Etnograficznego, dra T. Hofera, o przedmiotach w środowisku wiejskim i miejskim. W oparciu o własne badania oraz literaturę prz~dmiotu przedstawił referent przejrzyście zarysowaną koncepcję teorii przedmiotów, która miałaby doniosłe znaczenie nie tylko dla muzealnictwa, lecz w ogóle dla ! (;;:umienia kultury. W pierwszym dniu przedstawiona została problematyka badań nad gminami wzgl. społecznościami lokalnymi w Skandynawii (prof. B. Stoklund), w Austrii prof. K. Gaal), w Polsce (prof. J. Burszta), w RFN (prof. G. Wiegelmann), zaś prof. J. W. Cole z USA omówił jako pierwszy w kolejności badania prowadzone w Europie przez anglosaskich antropologów kulturowych w ramach szerzej zakrojonego programu. Tylko prof. Burszta, charakteryzując badania polskie, używał konsekwentnie pojęcia "społeczność lokalna" (lokale Gemeinschaft). Dyskusja w tej części obrad ograniczyła się do odpowiedzi na stosunkowo liczne pytania. rozgorzała natomiast późnym wieczorem po wyświetleniu interesującego iilmu zrealizowanego pod kierunkiem prof. 1. Weber-Kellermann: Mlodzi widzą swą wieś. Zarzucano realizatorom zwłaszcza sugerowanie wypowiedzi i przyjęcie jednostronnego stanowiska. Scenariusz filmu został przygotowany po badaniach terenowych na seminarium prof. Kellermann. W ciągu 2 następnych dni przedstawiono 8 bardziej szczegółowych referatów w następującej kolejności: 1. Swięto miasta a struktura miasta. Wyniki badań zapustów mogunckich; niczej; 3. z w. XIX Zmiana Przyklad rzemieślniczych ne: kulturowe niczne rowa różnice wsi nad malego lokalnej w (Ortsbewusstsein) wiejskim 4. Zjawiska Eifelu; statystyki gminami a przystosowaniem "historycznego" więzi spoleczne Greene; poludniowego aspekty badania ginalnością 2. Poczucie a w holsztyńskim na przykladzie miasta spoleczno-kulturowe 5. Gospodarka w Siedmiogrodzie; jako we wsi inwentarzu we wsiach a reformy agrardworskim; 6. Interet- komunalna obszarze 7. "Mala poludn. podstawa robot- mieszkalnym dla gmina" Irlandii; pomiędzy 8. Analiza komunalnych zadań markultuplani- i socjalnych. Zasadniczą część kongresu zakończyły w czwartek po południu (8 IX) dwa dobrze przygotowane i sugestywnie wygłoszone referaty: 1. Zadania kulturowo-ekologiczne w zakresie analizy i planowania (prof. L M. Greverus) oraz 2. Kryzys gminy - kryzys badań nad gminami (dr A. !lien, dr U. Jeggle). Autorka stycznych �283 KronIka pierwszego z nich dała szeroko zarysowany przegląd zagadnień ujętych ze stanowiska antropologii społecznej. Drugi referat stanowił jakby nieoficjalne hasło i podsumowanie obrad. W obydwu rozważano podstawowy problem stosunku człowieka do przestrzeni i miejsca w niej przy współczesnym wzroście ruchliwości przestrzennej oraz znaczenie więzi ponadlokalnych. W dyskusji podnoszono sporne zagadnienia przestrzeni i środowiska ludzkiego, nowych tendencji identyfikacyjnych wśród młodzieży, a także zagadnienie pojęcia gminy jako takiej. Autorzy także ostatniego referatu uchylili się od podania określonej definicji gminy, tłumacząc się tym, że istnieje około 90 takich definicji, eksponujących różne jej cechy i aspekty. Referent stwierdzał w odpowiedzi m. in., że wobec faktu zniesienia małJ'ch gmin administracyjnych (politycznych) pozostaje "gmina realna" albo konkretnc osiedle wiejskie. Nie rozwinięto w referatach ani w dyskusji sprawy relacji między gminą a społecznością lokalną, wzgl. grupą lokalną, chociaż polski referat oraz głos w dyskusji prowokowały do tego. Świadczy to m. in. o istotnej różnicy w ujmowaniu problemu w nauce niemieckiej i polskiej 1. Problematyka małych zbiorowości lokalnych, a gminy w szczególności, stanowi jeden z doniosłych problemów społeczno-kulturowych naszych czasów. Społeczności lokalne, zorganizowane od średniowiecza w gminy, stanowiły w Europie przez szereg wieków jedną z fundamentalnych form organizacji życia społecznego, pełniły rolę głównego żródła i przekaźnika kultury i jako takie stanowią istotny obiekt zainteresowań etnografii. W naszych czasach stanęły one wobec perspektywy osłabnięcia, dezintegracji, a wreszcie zaniku wskutek rozwoju nowego typu organizacji społecznej, opartej o wielkie miasta, aglomeracje ;niejskie oraz zrzeszenia ponadlokalne. Pytanie, w jakich formach i w jaki sposób te społeczności mogą przetrwać i pełnić swe dawne funkcje, jest aktualne w całej Europie, a także poza nią, a więc ważne jest dla celów tak poznawczych, jak i praktycznych. Także na omawianym kongresie podkreślano praktyczną doniosłość badań nad gminami, resp. małymi zbiorowościami lokalnymi. Pożytecznym uzupełnieniem kongresu były dwie wycieczki: do wsi BoC"tfeld pod Brunszwikiem oraz całodniowa na 2 trasach, w kierunku Wolfsburga lub Goslaru. W Bortfeld zorganizowano przed kilkunastu laty niewielkie muzeum wsi, przeznaczając na ten cel duży dom chłopski. Jego wnętrze przedstawia stan z początku XX w. Muzeum przejmuje także inne, stare domy, które zabezpiecza się na miejscu. Druga wycieczka, przez miejscowości leżące na zapleczu blisko stutysięcznego dziś Wolfsburga (fabryka Volkswagen), prowadzona znakomicie przez geografa (prof. W. Meibeyer z Uniwersytetu Technicznego w Brunszwiku), dała dobrą okazję do zaznajomienia się ze skutkami oddziaływania dużego ośrodka przemysłowego na okoliczne wsie, a także do zapoznania się z podłożem historycznym tego regionu, które związane jest z dawnym osadnictwem słowiańskim, a odbija się jeszcze w śladach dawnych kształtów wsi (okrąglice) oraz w nazwach, jak Wendschott. Tematem następnego kongresu będzie prawdopodobnie problem identyfikacji z ojczyzną (Heimat-Identit1it), a wówczas byłoby to nawiązanie do omówionego tematu gminy. Interesować może nas zapewne to, w jaki sposób ujmą etnografowie z RFN ten problem, wykazujący aspekty nie tylko ściśle kulturowe. Edward Pietraszek l Także w NRD gmina a nie spoleczność lokalna stanowi podstawowe pojęcie i obiekt badar>. Gminy jednostkowe istnieją w NRD nadal, mogą się tylko łączyć w dobrowolne związki gmin (Gemeindeverbande). �Kron!ka WYNIK ANKIETY POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO (ODDZIAŁU W '.lORUNIU) PRZEPROWADZONEJ WŚROD POLONII AMERYKAŃSKIEJ UCZESTNICZĄCEJ W KURSIE FOLKLORU POLSKIEGO W dniach od 17 lipca do 12 sierpnia 1977 r. zorganizowane zostały w Toruniu z inicjatywy Towarzystwa Łączności z Polonią Zagraniczną "Polonia" i Toruńskiego Towarzystwa Kultury dwa zajęcia szkoleniowe przeznaczone dla Polonii zagranicznej - Kurs Folkloru Polskiego oraz Kurs Polskiej Kultury Artystycznej. W zajęciach, prowadzonych m. in. przez etnografów (pracowników Muzeum Etnograficznego w Toruniu i pracowników Katedry Etnografii Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika), folklorystów, historyków sztuki i dziennikarzy, uczestniczyło ogółem 71 osób. Ankieta, która objęła 30 osób biorących udział w Kursie Folkloru Polskiego, jest wynikiem współpracy między toruńskim Oddziałem PTL i Toruńskim Towarzystwem Kultury w zakresie organizacji i prowadzenia kursu. Celem przeprowadzonej ankiety było uzyskanie informacji o uczestnikach kursu i kierunkach ich zainteresowań w zakresie polskiej kultury ludowej oraz o ich potrzebach w dziedzini~ poznania naszego folkloru, a także zapoznanie się z ich postulatami i opiniami na temat organizacji i programu kursu dla podniesienia poziomu i wzbogacenia współpracy. Ankieta spotkała się z bardzo żywym przyjęciem. Niemal wszyscy ankietowani pochodzą ze Stanów Zjednoczonych (28 osób), jedna z Kanady i jedna z W. Brytanii. Prawie połowa uczestników zamieszkuje obecnie stan Connectitut, pozostali stany: New York, Massachusetts, Michigan, dalej Minnesota, Illinois, California, Ohio oraz po jednej osobie stany: Washington, Montana, New Yersey, Maryland, Florida, Pensylwania. Zawodowo największa liczba osób związana jest ze szkolnictwem amerykańskim (14). Są to w większości wykładowcy szkół podstawowych, średnich i uniwersytetów stanowych. Prawie 25v/o uczestników to studenci (m. in. szkół artystycznych) oraz pracownicy administracyjni szpitali, urzędów stanowych, bibliotek, historycy sztuki, a także dyrektor Zespołu Pieśni, Tańca i Folkloru Polskiego oraz fryzjerka i maszynista 1. Analizując pochodzenie poszczególnych osób, a ściślej ich rodzin, które emigrowały z kraju głównie na początku XX w. oraz w okresie międzywojennym i w latach II wojny światowej, należy podkreślić, że zdecydowana większość emigrantów pochodziła z terenów Polski południowej i wschodniej (Krakowskie, Rzeszowskie, Lubelskie, okolice Lwowa) oraz z Polski centralnej (Mazowsze, Kieleckie) i częściowo z regionów północnych i zachodnich (Wileńszczyzna, Mazury, Wielkopolska i Śląsk). Jedna osoba pochodzi z Jugosławii i jedna z W. Brytanii. Uczestnicy kursu to w 50% trzecie pokolenie przebywające za granicą, około 30% to druga generacja i 20% - czwarta. Prawie wszyscy posiadają krewnych lub znajomych w Polsce. Badania ankietowe wykazały, że znajomość języka polskiego jest bardzo słaba, nie pozwalająca na swobodną konwersację i prowadzenie wykładów bez pomocy tłumaczy. Jedynie 15% ankietowanych opanowało jęz. polski w st::>pniu średnim, natomiast 750/0 posługuje się nim w bardzo ograniczonym stopniu, korzystając z pojedynczych słów lub wyrażeń, a 100/0 nie zna w ogóle polsk;ego. Wykładnikiem znajomości języka jest również fakt, iż jedynie trzy :l~oby wy- 1 Olu'eślenia zawodów podaje się zgodnie z brzmieniem znaczeniom tych określeń w naszym kraju. ankiety, co nie zawsze odpowiada �Kronlka 285 pełniły ankietę w polskiej wersji językowej, a pozostałe 27 w angielskiej. Brak płyt, taśm do nauki jęz. polskiego oraz słowników 'angielsko-polskich i polsko-angielskich na rynku amerykańskim podkreślony został niemal w każdej ankiecie. Program zajęć przewidywał pobyt oraz zwiedzanie przede wszystkim Polski północnej i Warszawy. Ankieta wykazała błędność takiego założenia, gdyż zdecydowana większość uczestników chciałaby głównie poznać południowe regiony Polski (co wiąże się ściśle z miejscem pochodzenia ich rodzin) oraz te części kraju, w których folklor, znany im z tradycji rodzinnej, jest żywy do dnia dzisiejszego. Wśród wykładów największym zainteresowaniem cieszyły się tematy ogólne, ootyczące polskiego folkloru słownego, muzyki i tańca, a następnie zagadnienia poruszające problemy obrzędów, zwyczajów i rzemiosł. W dziedzinie sztuki i rzemiosła za naj ciekawsze uznano wykłady i zajęcia omawiające rzeźbę ludową, malarstwo, stroje ludowe, wycinanki, haft, pisanki oraz tkactwo, obróbkę drewna i ceramikę. Program kursu obejmował także zajęcia praktyczne, które zostały ocenione przez ankietowanych jako najbardziej przydatne w ich dalszej pracy nad popularyzacją polskiej kultury ludowej za granicą. Jako szczególnie potrzebne uznano pokazy wyrobu pisanek, naukę haftu i wycinanek, poznanie wyrobu papierowych kwiatów i palm wielkanocnych oraz zaznajomienie się z pracą poszczególny~h rzemieślników (garncarzy, kowali, tkaczy, plecionkarzy). Powtarzają się rów'lież postulaty odnośnie do przygotowywania tradycyjnych potraw ludowych. Wszystkie wykłady ocenione zostały przez uczestników kursu pozyty\vuie. Wśród braków zauważonych przez poszczególne osoby na plan pierwszy wysuwają się niedociągnięcia w pracy jednego z tłumaczy (kłopoty z dokładnym, szybkim przetłumaczeniem tekstu). Ponadto większość ankietowanych sugeruje, aby grupy zajęciowe wydatnie zmniejszyć, co pozwoliłoby na lepszy kontakt między wykładowcą, tłumaczem i słuchaczami. Jednym z najważniejszych postulatów okazał się brak odpowiednich wydawnictw w jęz. angielskim, dostępnych na miejscu i związanych bezpośrednio z tematem zajęć. Następne sugestie dotyczą organizowania większej ilości pokazów pracy poszczególnych rzemieślników oraz szerszego zastosowania środków audiowizualnych (przeźroczy, filmów itp.). Uwagi krytyczne obejmują także niepotrzebne zdaniem uczestników powtarzanie pewnych tematów przez kolejnych wykładowców, odbieganie od zasadniczego tematu wykładu, zbyt dużą ilość zmian wprowadzanych w ostatniej chwili bez uprzednicgo podania ich do wiadomości wszystkim słuchaczom oraz opóźnienia \v rozpoczynaniu zajęć, spowodowane głównie złą komunikacją pomiędzy zakładami, w których odbywały się wykłady. Spora część wypowiedzi ankietowanych dotyczyła publikacji. Prawie 50% pytań w kwestionariuszu dotyczyło wydawnictw najbardziej potrzebnych uczestnikom kursu. Szczególnie poszukiwane są publikacje ogólne, omawiające w zwięzłej formie niemal wszystkie zagadnienia polskiej kultury ludowej. Ponadto pożądane są atlasy polskich strojów ludowych. Należy podkreślić, iż blisko połowa ankietowanych chciałaby zakupić opracowania w jęz. angielskim. Pozostałe osoby proponują wydawanie najbardziej interesujących prac w wersji dwujęzycznej. Kursanci mocno odczuwają brak odpowiednich płyt i taśm z nagraniami polskiej muzyki ludowej z uwzględnieniem poszczególnych regionów. Rozpatrując uwagi dotyczące opracowań konkretnych działów tradycyjnej kultury ludowej Polski. podkreślić należy, iż wśród tematów związanych z kul- �28G Kron!ka turą materialną największe zapotrzebowanie notuje się na prace omJ.wiające przygotowywanie pokarmów, rzemiosło (plecionkarstwo, ceramikę, tkactwo, obróbkę skóry, kowalstwo, meblarstwo) i tradycyjny strój ludowy. Dalej następuje zapotrzebowanie na opracowania dotyczące budownictwa i uprawy roli. Do najbardziej poszukiwanych prac z zakresu kultury duchowej w dziedzinie plastyki zaliczono publikacje na takie tematy, jak wycinanki, haft, wyrób koronek, zdobnictwo tkanin ludowych, zdobnictwo w metalu, rzeźba i malarstwo, pisanki, wyrób palm wielkanocnych i sztucznych kwiatów, zabawki. Prawie 90% uczestników kursu wykazało duźe zainteresowanie pracami z zakresu wiedzy ludowej, jak np. medycyna ludowa z zielarstwem oraz meteorologia. W folklorze ustnym największym zainteresowaniem cieszyły się bajki, legendy, przysłowia i zagadki. Liczne wypowiedzi zawierają teź dane o zainteresowaniach kapelami, tańcami ludowymi oraz grami i zabawami. Wśród publikacji dotyczących kultury społecznej największe zapotrzebowanie zgłoszono na opracowania zwyczajów rodzinnych, obrzędów i zwyczajów dorocznych, zwyczajów gospodarskich i pomocy sąsiedzkiej. Organizatorzy zajęć z Polonią mają moźność wyciągnięcia wielu praktycznych wniosk6w z analizy materiału ankietowego. Do najważniejszych z nich należałoby zaliczyć niewątpliwie poprawę organizacji zajęć oraz wzbogacenie wyposażenia kursantów w dwujęzyczną literaturę materiałową, płyty z nagraniami itp. Opracowała: Janina KONFERENCJE, ZJAZDY I INNE SPOTKANIA PROBLEMATYKĘ ETNOGRAFICZNĄ Łukasiewicz UWZGLĘDNIAJĄCE W 1976 R. 51 Wal n e Z g r o m a d z e n i e D e l e g a t 6 w sesj a n a u k ow a "Kultura ludowa Krakowa i regionu krakowskiego" (Kraków, 1:3-15 IX). Organizator: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Oddział w Krakowie. Referaty: A. Podraza, Ziemia Krakowska jako region historyczny; R. Reinfuss, Ziemia Krakowska jako region etnograficzny; W. Bieńkowski, Kraków jako ośrodek badań etnograficznych; A. Falniowska-Gradowska, Ze studiów nad wsią Ziemi Krakowskiej, Wiejskie ośrodki J. Czajkowski, przemysłowe we wsiach otaczających Kraków w XVIII w.: Z. Reinfussowa, Zywotność obrzędów ludowych w Krakowie; A. Kutrzeba-Pojnarowa, Wieś podmiejska Krakowa model i rzeczywistość. Imprezą towarzyszącą była wycieczka n" trasie: Lanckorona, Kalwaria Zebrzydowska, wiejskie ośrodki koszykarskie'. Budownictwo ludowe Ziemi Krakowskiej; Sesja n a u k ow a p oświęcon a pa m ięci P r of csor a A l cksandra Lecha Godlewskiego oraz ludom kulturom O c e a n i i (Wrocław, 27-28 XI). Organizatorzy: Katedra Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego i Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Oddział we Wrocławiu. Rcf('raty: Adam Paluch, Aleksander L. Godlewski jako człowiek i uczony; Michał Magnuszewicz, Aleksander L. Godlewski jako antropolog; Barbara Kopydłowska, Aleksander L. Godlewski jako etnolog; A. Paluch, Prace dyplomowe dotyczące ludów Oceanii pisane pod kierunkiem Profesora Aleksandra L. Godlewskiego; Franciszek Rosiński, Z badań nad strukturą antropologiczną ludów Oceanii; Janusz Kamocki, Próba odtworzenia Teligii indonezyjskich ludów proto-mal.ajskich; �287 Kron!ka Henryka Romańska, Stan badań nad pismem rango-rango z Wyspy Wielkanocnej; Ludwik Skurzak, Analogie między alfabetem cywilizacji Indusu a pismem z Wyspy Wielkanocnej; Barbara Kopydłowska, Kultura megalityczna na Oceanii: Adam Paluch, Zjawisko występowania kraniotomii na wyspach PacYfiku; Anna KetterPawłowska, Tradycyjna muzyka Oceanii; Henryka Romańska, Aroha znaczy milo.k Ludowe pieśni polinezyjskie; Józef Czernicki, Życie wyspiarzy z Tahiti dzisiaj; A. Ketter-Pawłowska i Barbara Kopydłowska, Polacy na Oceanii; Jerzy Komorowski, SIadem polskich żagli na Oceanii; Stanisław Teliga, Fidżi dawniej a dzi.'. Reminiscencje z podróży; Władysław Drapella, Potrzeby i możliwości nauki polskiej w zakresie zakresie Aleksandra nc?yjskiej rodziny Romańska, badań etno-nautycznych. L. Godlewskiego; językowej Dalekomorska w wyprawa Z Zygmunt świetle refleksji dorobkiem w tym analizy Migracje ludów austropojazdów wodnych; Henryka po czerwone pióra Markizy; Walenty glarzu Rata (XIII w.) z archipelagu tyka ludów i kultur Oceanii na łamach nad Kłodnicki, "Nautologii" ptaka kula. Podanie Aleksandrowicz, o że- Problema- (1956-1975). VIII sem in a r iu m n a u k o w e, p oś w ię con e p r oblemat yce społeczn y ch u war u n k o w a ń pr zem ian w r o l n i c t w i e, w Na·· rusie k/Fromborka, 30 V-l VI Organizator: Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie. Wprowadzenie - J. Burszta. Referaty: W. Piotrowski, Społeczne konsekwencje zróżnicowania struktur gospodarczych na wsi; Cz. Szafranek, Wpływ czynników społeczno-ekonomicznych na przyswajanie innotvQcji w rolnictwie indywidualnym; M. Latuch, Przeobrażenia społeczne a mobilność przestrzenna. Stan dotychczasowy i perspektywy; E. Jagiełło-Łysiowa, Przel'l.inny osobowości a postawy wobec zawodu rolnika. Komunikaty wygłosili: E. Piotrowska, P. Starosta, E. Pietraszek, J. Bednarski, E. Malinowska, M. Kołar.:itiski, E. Psyk, H. Dąbrowski, A. Lewczuk, B. Januszkiewicz, J. Góralczyk, L. Dziak, A. Janik, A. Szypszak, A. Pilichowski, A. Klementowski, B. Sałuda, 7.. Grzesiak, .J, Suchta, A. Ochocki, J. Niekrasz, Z. Strzelecki, M. Kowalski . .J. Jagusiak, G. Pieńkow, R. Hryduk, J. Witkowski, K. Stolarczyk, M. Świetlik. B. ;\'1igawa. S e s j a n a u k o w a "Relikty kultury jamneńskiej i problemy jej ratowania", Koszalin. Organizator: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Oddział w Koszalinie, Muzeum Okręgowe w Koszalinie. Referaty: J. Sienkiewicz, Tradycyjne budownictwo wsi jamneńskiej a problem jego ratowania; A. Mosiewicz, Sztuka '1 zdobnictwo jamneńskie; B. Malinowski i T. Szadkowski, Problemy konserwators/"o-etnog'raficzne i organizacyjne przy realizacji graficznego we Wdzydzach, J. Burszta, Międzynarodowe Pomorza Kaszubskiego Parku Etnoznaczenie kultury ludowej Zachodniego. I O g ó l n a p o l s k i e S y m p o z j u m "Kowalstwo wiejskie jako przedmiot zainteresowań etnograficznych", Częstochowa, 22-23 V Organizator: Muzeum Okręgowe w CZGstochowie, Dział Etnografii. Referaty: Roman Reinfuss, Problem u'spólc:::esnego ludowego kowalstwa artystycznego; Mieczysław Stańczyk, Ekonomic.zna i społeczna sytuacja kowala w społeczności województwa częstochowskiego~ Jadwiga Pawłowska, Uwagi o kowalstwie na Dolnym Slqsku; Henryk Łoś, Dyferencujny Zdzisław charakter budownictwa Przedhistoryczne Bolek, kowalskiego w województwie dzieje kowalstwa w Polsce uw:::g1ędnieniem województwa częstochowskiego; Komunikaty: gańskie kowalstwo na Podtatrzu; Euzebiusz Gil, Współczesny częstochowskim; ze szczególnym Adam zasięg Bartosz, Cyi stan badań �288 Kronika Opolszczyzny; Stefan Lew, Kowalstwo rzeszowskie Sokal, Rola kowalstwa ludowego regionu bilgorajskiego na tle innych rzemiosł ludowych; Irena Święch, Łucjan Połom-kowal z Osiecznej w Borach Tucholskich; Bernadetta Turno; Stan kowalstwa ludowego w województwie bielskim; Anastazja Wrębiak, Kowalstwo wiejskie na teTenie Centralnego Okręgu Lubelskiego Zagłębia Węglowego; M.Biernacik, Zachowanie odrębności etnicznych w zdobnictwie; Urszula Gomuła, Wyniki konkursu ludowego kowaIs! lOa artystycznego Kielecczyzny (1975 r.); Ryszard Kantor, Badania tradycyjnego i współczesnego zdobnictwa kowalskiego na polskiej Orawie. Imprezy towarzyszące: otwarcie wystawy "Ludowe zdobnictwo w metalu Beskidu Zachodniego i w Częstochowskiem" oraz naukowy objazd po zabytkach historycznych i etnograficznych woj. częstochowskiego. nad rzemiosłem .dawniej kowalskim i dziś; Roman S e s j a n a u k o wa "Tradycja i nowoczesność wsi kapitalistycznej w przemysłowych rejonach Polski środkowej" Łódź, 10-11 XII. Organizatorzy: Interdyscyplinarny Zespół Naukowo-Badawczy Struktur i Przemian Społecznych Wsi Polskiej XIX-XX w. Instytutu Historii, Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Sieradzu. Referaty: H.Brodowska, Wpływ industrializacji na rozwój struktury społecznej i świadomości ludności wiejskiej; Z.Stankiewicz, Przemiany krajobrazu rolniczego Polski w okresie reform agrarnych XVIII i XIX w.; B.Baranowski, Stare i nowe w kulturze wsi Polski środkowej w XIX w.; B.Kopczyńska-Jaworska, Pojęcie tradycji i wsi tradycyjnej w badaniach kultury chłopskiej; A.Zambrzycka-Kunachowicz, Poczucie pokrewieństwa i jego społeczno-kulturowe konsekwencje dla zbiorowości wiejskiej; A. Podraza, Kształtowanie się elity u'iejskiej na przykładzie Galicji na przełomie XIX i XX w.; RChomać-Klimek, SpTau'a uprzemysłowienia majątków ziemskich Królestwa Polskiego w drugiej połowie w.; J.Socha, Problemy asocjacji rolniczej w okręgach przemysłowych. Komunikaty: J.Smiałowski, Zawody pozarolnicze we wsiach bełchatowskich w clru·giej połowie XIX w. J. Kucharska, Przemiany struktury społeczno-zawodowej wsi i koloni Woźniki od końca wieku XIX do lat sześćdziesiątych XX w.; J.Janczak, XIX Wpływ łódzkiego demograficznych Urbańska, ośrodka ludności Elementy przemysłowego wiejskiej tradycyjnej na struktury na zmiany przełomie XIX w strukturze i XX społeczno-zawodowej i procesach H.Madurowicz- w.; wsi przemysłowej Z.Bartczak, 1817-1871; Komunikaty: N.Kolev (Bułgaria), Rozwój narzędzi pracy w produkcji zboża i związane z nimi obyczaje w wiosce bułgarskiej w końcu XIX i na początku XX wieku; M.Kulczykowski, Wiejskie ośrodki przemysłu tkackiego na Podkarpaciu w procesie przemian kapitalistycznych; E.Pietraszek, Robotnik wiejski pogranicza olkuskochrzanowskiego; C.Rabotycki, Tradycja jako postawa wobec przeszłości; E.Kaczyńska,Zagadnienie patologii społecznej i grup marginalnych oraz zmian pod wpływem uprzemysłowienia i urbanizacji; T.Olejnik, Ochotnicze straże pożarne i ich wpływ na kształtowanie świadomości ludności w łódzkim okręgu przemyslowym (1874-1918); M.Mioduchowska, Ruch młodzieży wiejskiej w regionie łódzkim i kieleckim oraz jego specyfika; M.Urbaniak, Kierunki rozwoju Kół Gospodyń Wiejskich; J.Marszałek i Cz.Rajca, Niektóre aspekty genezy ruchu ludowego; K.Badziak, Zajęcia dodatkowe ludności wiejskiej na podstawie spisu ludności z 1897 r; J. KukuIski, Postawa klasowa chłopów w donacjach rosyjskich Królestwa Polskiego w okresie reform czynszowych; J. Wasiak, Stmktura agrarna pow. łódzkiego w XX-leciu międzywojennym; M. Wieliczko, Uwagi a specyfice rozwoju zaZagłębia Staropolskiego Struktura społeczna w przemyśle w dobrach górniczych górniczo-hutniczym Okręgu Zachodniego XIX w.; w latach �289 KronIka chodniego zaglębia naftowego i struktury gospodarczo-ludnościowej wsi podkar- packiej. K o n f e r e n c j a "Zabytkowa architektura drewniana w makroregionie południowo-zachodnim" (Wrocław, 17-18 XII.) Organizator: Stowarzyszenie PAX, Zarząd Wojewódzki we Wrocławiu. Referaty: Józef Kazimierczyk, Budownictwo drewniane na Ostrowiu Tumskim we Wroclawiu w świetle badań archeologicznych; Janusz Bachmiński, Zabytki drewnianego budownictwa mieszkalno-gospodarczego na Dolnym Slqsku; Henryka Wesołowska, Relikty drewnianej architektUry przemysłowej na wsi na Slqsku; Leszek Itman, Zabytkowa architektura sakralna budownictwa drewnianego w makroregionie południowo-zachodnim; Czajnik, Metody konserwacji zabytków architektury drewnianej w świetle doświadczeń ZZG INCO; Krystyna Wiejak-Gesler, Ochrona krajobrazu a zabytki architektury drewnianej; komunikaty wojewódzkich konserwatorów zabytków województw: wrocławskiego, wałbrzyskiego, jeleniogórskiego, legnickiego, leszczyńskiego, zielonogórskiego i gorzowskiego na temat "Program ochrony zabytków architektury drewnianej w województwie". S e m i n a r i u m kra j o z n a w c z e "Zasługi Wincentego Pola w dziedzinie etn<>grafii' (Sobieszewo, 19 XII.) Organizatorzy: Komisja Krajoznawcza ZW PTTK w Gdańsku, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Oddział w Gdańsku, Oddział PTTK Stoczni Gdańskiej im. Lenina. Referat: Longin Malicki, Zaslugi Wincentego Pola w dziedzinie etnografii. Imprezy towarzyszące: przekazanie kolejnych darów społecznych dla Izby Pamięci W. Pola w S<>bieszewie, zwiedzenie Izby Pamięci Wincentego Pola, wycieczka piesza "SIadami W. Pola" (Sobieszewo - ujęcie Wisły Smiałej - brzeg Bałtyku - Sobieszewo). XIII Zj a zd D e l (' g a t ó w Z w i ą z k u S pół d z i e l n i R ę k o d z i e ł a L u d o w c g o i A r t y s t y c z n e g o C e p e 1i a (Warszawa, 22 IV.) Zjazd odbył się pod patronatem Ministerstwa Kultury i Sztuki i innych władz centralnych. \V obradach oceniono wysoko działalność twórców ludowych, zapewniając im pomoc i dalszą opiekę. Zaplanowano otoczyć szczególną opieką zanikające zawody: kowalstwo artystyczne, koronkarstwo, garncarstwo, plecionkarstwo itp. IV Kra j o w y Z j a z d S t o war z y s z e n i a T wór c ó w L u d o w y c h (Opole, 26-27 XL) Referat: Józef Burszta, Rola i miejsce kultury ludowej w spoleczeństwie socjalistycznym. W Zjeździe wzięło udział ponad 280 delegatów i zaproszonych gości. Ogłoszono wyniki i wręczono nagrody uczestnikom konkursu im. Jana Pocka, poety ludowego Lubelszczyzny, wybrano Radę Naukową, której prezesem został nadal prof. dr Roman Reinfuss, czynne były wystawy prezentujące dorobek twórców ludowych, występowały kapele ludowe. I Z j a z d Kor e s p o n d e n t ó w T e r e n o w y c h P o l s k i e g o T o w ar z y s twa L u d o z n a w c z e g o (Łódź, 14-15 XII) Organizator: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Zarząd Główny. Referaty: Zofia Neymanowa, O celach i zadaniach Sekcji Korespondentów Ludoznawczych; Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Zainteresowania spoleczne kulturą ludową; LLechowa, Jak badać obrzędy ludowe; D.Simonides, Folklor muzyczny w badaniach terenowych; Józef Lech, Jak badać budownictwo i rzemiosło; Zofia Neymanowa, Sztuka ludowa - tradycja i współczesność. Semin ar iu m d l a k a d l' Y k i e l' o '.\' n i c z e j dom6w k u l t u l' Y woj e w ó d z t w a w ł o c ł a w s k i e g o (Włocławek, 6--8VI) Organizatorzy: Wy19 - Lud LXII �290 KronIka dział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego we Włocławku, Wojewódzka Rada Związków Zawodowych, Wojewódzki Dom Kultury we Włocławku. W. Marciniak otwarcie seminarium i przedstawienie programu. Referaty: B.Domallska. Miejsce socjologii kultury w badaniach kulturoznawczych; M.Ziółkowski, Kultura masowa a modele społeczne; Wł.Wincławski, Srodowisko wiejskie a szanse uczestnictwa w kulturze; B.Jaworska, Przemiany w systemie wartości kulturalnych mieszkai!ców wsi kujawskich; T.Dudowa, Sposób prowadzenia dokumentacji pracy w plaCÓWCe kulturalno-oświatowej; M.Pieczyński, Udział różnych grup społecznych w rozwoju kultury - rys historyczny i sytuacja w PRL. Plenarne posiedzenia Komitetu Nauk Etnologicznych P o l s k i e jAk a d e m i i N a u k: Warszawa 19.4.1975 r. Referat: B.Kopczyńska-Jaworska, Z.Sokolewicz, K.Pietkiewicz - Analiza .stanu kadru ctnografic.znei Poznań, 30.1.1976 r. Referat: J.Burszta, Perspektywy wynikajqce z uchwał VIr Zjazdu PZPR. S e s j a m i ę d z y n a r o d o w a .,Związki intel'etniczne \\' folklorze Zachodnich Słowian", Opole, 21-23 XI 1975 r. Organizatorzy: Zakład Folklorystyki Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu, Towarzystwo Przyjaciół Opola. Referaty: D.Simoides, Rola badań interetnicznych we współczesnej folklorystyce; H.Kapełuś, Formula bajkowa w folklorze słowiańskim; V.Gasparikova (Bratysława), Interetniczne zwiqzki słowacko-polskie w prozie ludowej; J.Jech (Praga), Folklor Zachodnich Słowian jako problem interetniczny; P.Nedo (Lipsk), Aspekty interetniczne w folklorze serbołużyckim; I.Gardosova (Budziszyn), Postać demona wodnego w folklorze łużyckim; A. Skrukwa, Łużyckie materiały folklorystyczne w zbiorach Oskara Kolberga; M. 'Sramkova (Brno), Wpływ literatury na czeskie opowiadania ludowe; A.Dygacz, Związki interetniczne w folklorze muzycznym Zachodnich Słowian. ETNOGRAFICZNE WYSTAWY CZASOWE ORGANIZOWANE PRZEZ MUZEA I INNE INSTYTUC,JE * W 1975 R. WOJ. BrALSKOPODLASKIE: Mu zea B iała P o d l a s k a, Muzeum Okręgowe ,.Sztuka ludowa regionu" Scenariusz: J. Maraśkiewicz, F, Zagórowicz; oprawa plastyczna: J. Makarewicz. Informator. Ekspozycja 40 dni. "Sztuka ludowa Podlasia" Scenariusz: J.Maraśkiewicz, F.Zagórowicz, oprawa plastyczna: B.Woźniak. Plakat. Ekspozycja 44 dnL "Pisanki podlaskie" Scenariusz: J.Maraśkiewicz, F.Zagórowicz, oprawa plastyczna: J.Maraśkiewicz. Plakat. Ekspozycja 31 dni w Łosicach (Oddział Muzeum) . • Pod nazwą InstytucjI umieszczone są wszystkie stawy, niezależnie od miejsca Ich ekspozycjI. organizowane przez tę instytucję wy- �KronIka Scenariusz: Informator. 291 "Kultura materialna wsi" J.Maraśkiewicz, F.Zagórowicz, oprawa plastyczna: J.Maraśkiewicz. Ekspozycja: 66 dni w Łosicach (Oddział Muzeum). WOJ. BIALOSTOCKIE M u zea B i a ł y s t o k, Muzeum Okręgowe "Skrzynie ludowe Pomorza Środkowego" Scenariusz: H.Ostrowska-Wójcik, oprawa plastyczna: A.Szymaniuk, 48 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 16 III-16 V Współorganizator: Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku. "Podlaskie dywany dwuosnowowe" Oprawa plastyczna: pracownicy Muzeum Okręgowego w Białymstoku, 21 eksponatów. Ekspozycja: 20 VII-17 XII "Strój ludowy na Mazowszu" Scenariusz i oprawa plastyczna: G.Tkaczyk, M.Pol, 267 eksponatów, foldery. Współorganizator: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie. "Wieńce dożynkowe" Oprawa plastyczna: B.Popławska, 41 eksponatów, wystawa pokonkursowa. Ekspozycja: 16-19 IX Współorganizatorzy: Związek Kółek Rolniczych, Wydział Kultury U.M. w Białymstoku . ..Ochrona zabytków etnograficznych i zabytków sztuki w 3D-leciu PRL" (wystawa objazdowa) Scenariusz: J.Hościłowicz, oprawa plastyczna: K.Tur, 20 zabytków, plakat. Ekspozycja: 24 IV-17 V w Ciechanowcu, Muzeum Rolnictwa im. K. Kluka. WOJ. BIELSKIE Mu zea Żywiec, Muzeum "Rzeźba rodziny Ficoniów" Scenariusz i oprawa plastyczna: Lucjan Grajny, konsultacja naukowa: Magdalena Meres, 54 eksponaty, katolDg, folder. Ekspozycja: 10 V - 6 VI "VII pokonkursowa wystawa zdobnictwa bibułkowego Żywiecczyzny" Scenariusz i oprawa plastyczna: Magdalena Meres, Alicja Zięba, 231 ekspDnatów, katalog. Ekspozycja: 14 VI-S IX "Kwiaciorki żywieckie i rzeźba rodziny Ficoniów" Scenariusz i oprawa plastyczna: Magdalena Meres, Krystyna Kolstrung, Jerzy Ruśniaczek, 260 eksponatów, katalog. Ekspozycja: 10-19 XII w Warszawie w "Domu Chłopa". Współorganizator: Towarzystwo Miłośników Ziemi Żywieckiej, Oddział w Warszawie. Instytucje nie muzealne M ak ó w P o d h a l a ń s k i, Sp-nia Pracy Rękodzieła Ludowego Artystycznego "Makowianka" "Dorobek Sp-ni "Makowianka" Ekspozycja: 1-8 VIII w sali OHP, ok. 250 eksponatów S u c h a B e s k i d z k a, Miejski Ośrodek Kultury "Sztuka ludowa Ziemi Suskiej" Ekspozycja: sierpień, wystawa pokonkursowa S z c z y r 11:, Regionalny Ośrodek Kultury "Twórczość ludowa" Scenariusz i oprawa plastyczna: R.Kaczmarek, 80 eksponatów, plakat, folder. Ekspozycja: 1-8 VIII. �292 Kronika WOJ. BYDGOSKIE Instytucje B y d g o s z c z, nie muzealne Biuro Wystaw Artystycznych "Współczesna sztuka ludowa woj. bydgoskiego" Scenariusz: W.Szkulmowska, oprawa plastyczna: J.Sawicka - Jułga, 400 eksponatów, katalog, plakat. Ekspozycja: sierpień w Chojnicach - ratusz, wTzesień w Tucholi - Dom Kultury. "Haft pałucki" Scenariusz: W.Szkulmowska, oprawa plastyczna: J.Sawicka-Jułga, 120 eksponatów, katalog, plakat. Ekspozycja: październik w Żninie świetlica OM; listopad w Kcyni - ratusz. Wystawa pokonkursowa. WOJ. CHEŁMSKIE Muzea C h e ł m, Muzeum Okręgowe "Sztuka ludowa w zbiorach muzealnych" Scenariusz: Władysław Fedorowicz, oprawa plastyczna: Anna eksponatów, folder. Ekspozycja: 2-30 X. Sosnowska. 120 WOJ. CZĘSTOCHOWSKIE Mu z ea C z ę s t o c h o w a, Muzeum Okręgowe "Ludowe zdobnictwo w metalu Beskidu Zachodniego i \v Częstochowskiem" Scenariusz: H.Łoś, oprawa plastyczna: M.Grądman, 60 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 20 V-25 VII. Współorganizator: Muzeum Górnośląskie Vi Bytomiu. "Hafty i koronki Stefanii Bigosińskiej" Scenariusz: H.Łoś, oprawa plastyczna: M.Grądman, 35 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 30 V-la VI. WOJ. ELBLĄSKIE Mu z ea F r o m b o r k, Muzeum Mikołaja Kopernika "Wielcy Polacy, ich źycie i dzieła w rzeźbie ludowej" Oprawa plastyczna: B.Hulanicka, 102 eksponaty, katalog. Ekspozycja: 12 IV17 X. Wystawa pokonkursowa. Współorganizator: Muzeum Etnograficzne w Toruniu. K w i d z y ń, Muzeum Zamkowe "Wielcy Polacy, ich źycie i dzieła w rzeźbie ludowej" Scenariusz: Halina Sampławska, oprawa plastyczna: Halina Sampławska, Stanisław Czerny, 110 eksponatów, katalog i plakat. Ekspozycja: 7 11-31 VIII. "Rzeźba twórców ludowych Dolnego Powiśla" Scenariusz: Halina Sampławska, oprawa plastyczna: Halina Sampławska, Stanisław Czerny, ok. 70 eksponatów, katalog. Ekspozycja: 2 VI-31 XII. WOJ. GDAŃSKIE Muzea G d a ń s k, Muzeum Narodowe - Dział Etnografii "Kaszubska współczesna sztuka ludowa" �293 KronIka Scenariusz: K.Szałaśna, oprawa plastyczna: D.Borowska, 75 eksponatów. Ekspozycja: 25 IX-2 XI. W Gdańsku, Dom Społeczny PSM "Przymorze". "Tradycje, święta i obrzędy Kraju Rad" Oprawa plastyczna: J.Owen, ok. 258 eksponatów. Ekspozycja: 4 XII 19769 I 1977. Współorganizator: Muzeum Historii Religii i Ateizmu w Leningradzie. W d z y d z e, Kaszubski Park Etnograficzny "Gulgowskich dzieło wciąż żywe" Scenariusz: M.Buczkowska, E.Kamiński, 90 eksponatów. Ekspozycja: 15 IX15 X. Kościerzyna, Kościerski Dom Kultury. Współorganizator: Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie. We j h e r o v•.o, Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie "Świat baśni i bajek kaszubskich" Scenariusz: E.Kamiński, oprawa plastyczna: Z.Leśniowski, 196 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 29 V-15 XI. Inne instytucje Koś c i e r z y n a, Dom Kultury "Wystawa skrzyń wianowych" Scenariusz i oprawa plastyczna: M.Kulas, 7 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 18 IX-20 X. Współorganizator: Kaszubski Park Etnograficzny. WOJ. GORZOWSKIE Mu ze a M i ę d z y c h ó d, Muzeum "Wielkopolskie ludowe instrumenty muzyczne" Scenariusz: M.Toroński, oprawa plastyczna: l.Jarzyńska, 63 eksponaty. Ekspozycja: 8 XI 1976-31 I 1977 r. Współorganizatorzy: Muzeum Narodowe w Poznaniu - Oddział Etnograficzny i Oddział Instrumentów Muzycznych. M i ę d z y r z e c z W l k p., Muzeum "Pokaz pisanek wielkanocnych" Scenariusz: Joanna Patorska, oprawa plastyczna: Lech Klimkiewicz, Ryszard Patorski, 52 eksponaty, Ekspozycja: 13 IV-25 IV. "Wyroby wikliniarskie regionu" Scenariusz: Joanna Patorska, oprawa plastyczna: Lech Klimkiewicz, Ryszard Patorski, 58 eksponatów, Ekspozycja: 17 IX-lO X. "Staropolski piernik świąteczny" Scenariusz: Joanna Patorska, oprawa plastyczna: Lech Klimkiewicz, Ryszard Patorski, 63 eksponaty. Ekspozycja: 22 XII 1976-9 I 1977. WOJ. KALISKIE Mu zea Jar o c i n, Muzeum "Snutki Golińskie" Ekspozycja (15 dni) w Tarcach - Technikum Rolnicze, W Jarocinie Podstawowa nr 1. WOJ. KATOWISKIE :i\I u z e a B ę d z i n, Muzeum Zagłębia "Sztuka ludowa Podhala" - Szkoła �294 KronIka Scenariusz: H.Sredniawa, oprawa plastyczna: Cz.Haczkiewicz, 240 eksponat6w, plakat. Ekspozycja: 15 IX-5 XII. Wsp6łorganizator: Muzeum Tatrzańskie \v Zakopanem. B y t o m, Muzeum Górnośląskie "Koronki" Scenariusz: B.Bazielich, oprawa plastyczna: H.Nieświatowska, ok. 400 eksponatów, informator, katalog, plakat. Ekspozycja: 29 V-lO VIII. Współorganizatorzy: Sląskie Muzeum w Opawie, Spółdzielnia CPLiA, ARW w Katowicach. "Szopki krakowskie" Scenariusz: T.Wroński, oprawa plastyczna: Z.Czajkowski, 1.5 eksponat6w, folder. Ekspozycja: 30 1-14 III. Współorganizator: Muzeum Historyczne m. Krakowa "Ludowe zdobnictwo w metalu Beskidu Zachodniego" Scenariusz: M.Lipa-Kuczyńska, 163 eksponaty, folder. Ekspozycja: l 1-20 T. Muzeum w Bielsku, 13 III-2 V Muzeum w Raciborzu, 22 V-15 VIII. Muzeum w Częstochowie. Współorganizator: Muzeum w Żywcu. "Tradycje kultury ludowej w Polsce" Scenariusz: B.Bazielich, 40 eksponatów, 60 fotogramów. Ekspozycja: l 1-22 T. Muzeum w Częstochowie. "Tradycyjne złotnictwo cieszyńskie" Scenariusz: M.Lipa-Kuczyńska, oprawa plastyczna: J.Kowal, konsultacja ::aukowa: B.Bazielich, 120 eksponatów, katalog. Ekspozycja: 5 XI-31 XII. Muzeum Sląska Opolskiego. "Tradycyjn'e złotnictwo cieszyńskie" Scenariusz: M. Lipa-Kuczyńska, oprawa plastyczna: J.Kowal, konsultacja naukowa: B.Bazielich 120 eksponatów, katalog. Ekspozycja: 9 XI-31 XII w Muzeum Sląska Opolskiego. "Ludowe zdobnictwo w drewnie na Sląsku" Scenariusz: B.Bazielich, oprawa plastyczna: D.Heide, 201 eksponatów, katalog, plakat. Ekspozycja: 9 XI-31 XII w Zagrzebiu (Jugosławia). Wsp6łorganizntorzy: Muzeum w Gliwicach, w Bielsku i \V Cieszynie Z a b r z e, Muzeum "Malowany fajans włocławski" Scenariusz: R.Hankowska, 112 eksponatów, folder, plakat, katalog. Ekspozycja: 7 V-6 VI. Współorganizator: Muzeum Okręgowe we Włocławku. "Trony i insygnia wodzowskie dawnej Afryki" Scenariusz: J.Koziorowska, 75 eksponatów, folder, informator, plakat. Ekspozycja: 10 VI-lO VII. Współorganizator: Muzeum Etnograficzne w Warszawie. "Sztuka ludowa Podhala" Scenariusz: H.Sredniawa, 240 eksponatów, plakat, katalog, ulotka. Ekspozycja: 15 VII-28 VIII. Współorganizator: Muzeum Tatrzańskie im. T.Chałubiń5kiego w Zakopanem. "Ludowe zwyczaje zimowe w Beskidzie Śląskim i Żywieckim" Scenariusz: K.Kaczko, oprawa plastyczna: K.Jędrzejowska-Nowakowa. ~onsultacja naukowa: B. Turno, 349 eksponatów. Ekspozycja: 17 XII 1976-6 II 1977. Współorganizatorzy: Muzeum Okręgowe w Bielsku-Białej, Muzeum Okregowe w Bytomiu, Muzeum w Żywcu. WOJ. KIELECKIE Instytucje B o d z e n t y n, nie muzealne Sp-ni a Pracy "CPLiA" Tkactwo Świętokrzyskie w Bodzentynie �295 Kronfka .,Tkanina ludowa z pow. kiE'leckiego i starachowickiego" Wystawa pokonkursowa K; e l c e, Urząd Wojewódzki - Wydział Kultury i Sztuki "Plecionkarstwo ludo\ve Kielecczyzny" Scenariusz: J.Skotnicka. Katalog i plakat. Ekspozycja: 24 X-5 XII w Muzeum Regionalnym w Pińczowie. Współorganizatorzy: Spółdzielcze Zrzeszenie Wytwórców Rękodzieła Ludowego i Artystycznego "Milenium" w Krakowie, :Muzeum Regionalne w Pińczowie, Muzeum Narodowe w Kielcach. To\\'arzystwo Przyjaciół Górnictwa, Hutnictwa i Przemysłu "Twórczość ludowa Kielecczyzny" Scenariusz: K.Ściwiarska, G.Łongowik, oprawa plastyczna: 25 eksponatlJw, Ekspozycja: 11-12 IX w Nowej Słupii. Wojewódzki Dom Kultury w Kielcach Staropolskiego K.Ściwiarska. ok. Współorganizator: Vvojewódzki Oddział Stowarzyszenia "Pax" "Współczesna ludowa sztuka sakralna" Oprawa plastyczna: Z.Karbasz,· komultacja naukowa: SLRosiński, 84 eksponaty, folder, plakat, wystawa pokonkursowa. Ekspozyc'ja: 13 VI-15 VIII. Współorganizator: ZZG "Veritas" ;\,1 : e c h ej w, Oddział Wojewódzkiego Domu Kultury w Kielcach .,Wystawa prac twórców ludo\,,;ych" Sumariusz: St.Konieczna-Skwarczyńska, oprawa plastyczna: ~.Czarnecka, konsultacja naukowa: R.Reinfuss, ok. 130 eksponatów, \vystawa pokonkursowa. Ekspozycja: 4 V-4 VI. WOJ. KOSZALIŃSKIE lrn:ytucje nie muzealne :.z () s z ~l l i n, Wojewódzki Dom Kultury .XIV konkurs f(;kodzieła ludowego i twórczości pamiątkarskiej WDK Koszalin 1976" Scenariusz i oprawa plastyczna: E.Sokołowska, 160 eksponatów, plakat, katalog, ::kspozycja: 20 VII-20 VIII. Współorganizator: Sp-c ze Zrzeszenie Wyh"órców Rękodzieła Ludowego i Artystycznego "Art Region", Sopot. WOJ. KRAKOWSKIE :Vluzea :t< rak ó w, ;Vluzeum Etnograficzne "Nepal - rysunki, fotografie, eksponaty Andrzeja Strumiłły" Scenariusz i oprawa plastyczna: A.Strumiłło, ok. 300 eksponatów, katalog, plakat. Ekspozycja: luty - marzec, zorganizowana \V 1976 r. również \V Muzeum Historycznym m. Warszawy. "Dziecko w sztuce ludowej i sztuka ludowa dla dziecka" Scenariusz: A.Błachowski, oprawa plastyczna: A.Błachowski i J.Strzelecka, około 220 cksponatlJw, katalog, plakat. Ekspozycja: sierpień-wrzesień. Wystawa pokonkursowa. Współorganizator: Muzeum Etnograficzne w Toruniu. "Malarstwo Janiny Styki" Scenariusz: !.Łopuszańska, oprawa plastyczna: J.Styka. ok. 50 eksponatów ze zbiorów J.Styki. Ekspozycja: grudzień 1975-styczeń 1976 r. "Rzeżba Wiktora Ćwierzyka" Scenariusz i oprawa plastyczna: A.Kaczanowska, ok. 100 eksponatów ze zbio~(jw W.Ćwierzyka. Ekspozycja: styczeń-luty. �296 Kron!ka "The Shakers Kultura pionierskiej społeczności Amcryki XVIII-XIX wieku" Scenariusz i oprawa plastyczna: Karl i Ewa Mang, ok. 60 eksponatów, katalog i plakat. Współorganizatorzy: Neue Samlung w Monachium, Konsulat USA w Krakowie. Instytucje nie muzealne Kra k ó w, Związek Spółdzielni Rękodzieła Ludowego i Artystycznego "Cepelia" Wystawy w ramach IV Ogólnopolskich Targów Sztuki Ludowej: "Inspiracje ludowe we współczesnym rzemiośle cechowym"; "Tradycje ludowe we współczesnym rękodziele artystycznym"; "W kręgu sztuki nieprofesjonalnej "; "Wzory sztuki ludowej w twórczości artystów nieprofesjonalnych"; "Elementy ludowe w produkcji przedsiębiorstw "Las"; "Sztuka i rękodzieło ludowe we współczesnym wnętrzu"; "Współczesna wycinanka polska"; Oprawa plastyczna: A. i J. Trzeciakowie, konsultacja naukowa: K.Borumska. 2533 eksponaty, informator, plakat, foldery. Ekspozycje: 12-18 IX. Spółdzielnia skiego Pracy Rękodzieła "I Międzynarodowe Oprawa plastyczna: L.Wajda, 16 X-ID XI w Pałacu Sztuki. Ludowego i Artystycznego Biennale Lalek 280 eksponatów, Zrzeszenie Wytwórców RLiA "Ogólnopolski konkurs i wystawa Ekspozycj a: grudzień im. Regionalnych" plakat, katalog. Sto Wyspiań- Ekspozycja Sp-cze na zabawkę ludową" WOJ. KROŚNIEŃSKIE M u z ea S a n o k, Muzeum Budownictwa Ludowego "Stroje ludowe woj. krośnieńskiego" Scenariusz: R.Grządziela, M.Kraft, oprawa plastyczna: M.Grządziela, konsultacja naukowa: J.Czajkowski. 252 eksponaty. Ekspozycja: 28 V-15 VI w Domu Kultury w Sanoku; 26. IX-lO X w Gminnym Ośrodku Kultury w Haezewic WOJ. LEGNICKIE ea L e g n i c a, Okręgowe 1\1 li Z Muzeum Miedzi "Szopki krakowskie" Scenariusz: A.Jaklińska-Duda, oprawa plastyczna: folder, plakat. Wystawa pokonkursowa. Ekspozycja: Współorganizator: Muzeum Historyczne m. Krakowa. K.Lyba, 1.5 eksponatów. 21 XII 1976-23 I 1977 r. WOJ. LUBELSKIE Muzea L u b a r t ó w, Muzeum Scenariusz i oprawa 4 VI-ID X. "Stroje ludowe Lubelszczyzny" plastyczna: C.Wrębiak, ok. 100 eksponatów Ekspozycja "Hafty Izabeli Prażmo z Siedlisk" Scenariusz: A.Żmuda, oprawa plastyczna: ok. 40 eksponatów. Ekspozycja 18-24 V w Gminnej Szkole Zbiorczej w Lubartowie; 13-20 VI w Miejskim Domu Kultury w Lubartowie. �297 Kron!ka "Rzeźba regionu lubartowskiego" Scenariusz: A Zmuda, oprawa plastyczna: L. Filipiak, ok. 40 eksponatów. Ekspozycja: 28 IX-15 X w Miejskim Domu Kultury w Lubartowie. "Rzeźba Józefa Kuli z Abramowa" Scenariusz i oprawa plastyczna: AZmuda, 20 eksponatów. Ekspozycja: 18-22 IX w Wiejskim Domu Kultury w Lisowie. "Rzeźba regionu lubartowskiego" Scenariusz i oprawa plastyczna: AŻmuda, :35 eksponatów. Ekspozycja: 25 VI w Klubie Rolnika w Natolinie. L u b l i n, Muzeum Okręgowe "Rzeźba ludowa" Scenariusz: C.Wrębiak, oprawa plastyczna: K.Witkowska, 75 eksponatów,. plakat. Ekspozycja: :30 IV-17 V w Klubie MPK w Lublinie. "Garncarstwo ludowe" Scenariusz: S.Dados, oprawa plastyczna: K.Witkowska, 110 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 4-20 IX w Klubie MPiK w Lublinie. "Plastyka obrzędowa" Scenariusz: D.Powiłańska, oprawa plastyczna: K.Witkowska, 95 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 20 XI-6 XII w Klubie MPiK w Lublinie. Instytucje nie muzealne P u ł a w y, Wojewódzki Dom Kultury - Filia w Puławach "Sztuka ludowa we współczesnym mieszkaniu" Scenariusz i oprawa plastyczna: J.Bura, konsultacja naukowa: Dział Etnogr. Muzeum Okręgowego, 350 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 1-30 III w Puławskiej Spółdzielni Mieszkaniowej. "Pokaz prac członków Klubu Twórców Ludowych w Puławach" Scenariusz i oprawa plastyczna: J.Bura, 100 eksponatów. Ekspozycja: 1-21 X w Klubie MPiK w Puławach. "Doroczny przegląd twórczości członków Klubu Twórców Ludowych w Puławach" Scenariusz i oprawa plastyczna: J.Bura, 220 eksponatów. Ekspozycja: 11-12 VII w lokalu Straży Pożarnej w Żerdzi. Współorganizatorzy: STL, Urząd Gminny, SKR, GS. wO.r. LOMŻYNSKIE M uze a C i e c h a n o w i e c, Muzeum Rolnictwa im. Krzysztofa Kluka "Drewno w życiu wsi" Scenariusz: Grażyna Czerwińska, oprawa plastyczna: 'Wojciech Bogucki,_ 250 eksponatów. Ekspozycja: 9 V-6 VI. ł. o m ż a, Muzeum Okręgowe "Palmy kurpiowskie" Scenariusz i oprawa plastyczna: B.Naleśniak. Ekspozycja: 11-12 IV w Łysych, woj. ostrołęckie, 286 eksponatów, 14-25 IV w "Domu Chłopa" w Warszawie, 82 eksponaty. WOJ. LOOZKlE Muzea Ł ó d ź, Muzeum Scenariusz: Archeologiczne i Etnograficzne "Broń dalekich ludów" pracownicy Muzeum Etnologicznego w Dreźnie, konsultacja nau- �298 Kronika kowa: L. Schwalbe, 480 eksponatów, katalog, plakat. Ekspozycja: 25 V 197616 I 1977 r. Współorganizator: Państwowe Muzeum Etnologiczne w Dreźnie. "Rzeźba ludowa Afryki" Scenariusz: W. Nowosz. Ekspozycja: 7 IV-4 VI w Zakładach "ELTA" w ł~odzi. "Kultura Indian peruwiańskich" Scenariusz: W. Nowosz. Ekspozycja: 7 VI-17 IX w Zakładach "ELTA" w Łodzi; 9 XI-14XII w Zakładach Przemysłu Bawełnianego im. S. Kunickiego w Łodzi. "Sztuka ludowa Polski Środkowej" Scenariusz: T. Łaszczewska. Ekspozycja: 20 VII-8 IX w Zakładach Przemysłu Bawełnianego im. S. Kunickiego w Łodzi; 9 IX-4 XI w Zakładach "ELTA" w Łodzi. "Ceramika i ozdoby huculskie" Scenariusz: B. Wróblewska. Ekspozycja: 23 XI-23 XII w Zakładach "ELTA" w Łodzi. "Z kraju kwitnącej wiśni ~ kultura Japonii" Scenariusz: W. Nowosz. Ekspozycja: 25 II-18 VI w Muzeum Ślężańskim w Sobótce. "Sztuka ludowa Czarnej Afryki" Scenariusz: W. Nowosz. Ekspozycja: 26 VI-12 X w Muzeum Ślężańskim w Sobótce; 19 VI-14 I 1977 r. w Muzeum Regionalnym w Brzezinach. "Naczynia mosięźne i miedziane w zbiorach Działu Kultur Miejskich Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi" Scenariusz: E. Władykowa. Ekspozycja !fi V-15 VIII w Muzeum Regionalnym w Brzezinach. \\OJ. Mu zea Nowy S ą c z, Muzeum NOWOSĄDECKIE Okręgowe "Lachy" w latach 1956-1976" Konsultacja naukowa: M.Brylak-Załuska, ok. 300 eksponatów Ekspozycja: 4 IX-28 XI. Współorganizator: Międzyspółdzielniany Zespół Pieśni i Tańca "Lachy". "Wystawa koronki bobowskiej" Scenariusz i oprawa plastyczna: M.Maszczak, B.Magierowa, ok. 30 eksponatów, katalog. Ekspozycja: lipiec-sierpień. "Współczesna rzeźba ludowa Karpat Polskich" Scenariusz: A. Kroch, oprawa plastyczna: J. Pogwizd, 199 eksponatów, kat<=<log, wystawa pokonkursowa. Ekspozycja: 3 1-15 III w Muzeum w Nowym Sączu; 21 VIII-30 IX w Muzeum Wsi Opolskiej - Opole-Bierkowice; l V-30 X w Nowym Targu (sale wystawowe w Ratuszu) R a b k a, Muzeum im.Wł.Orkana "Malarstwo na szkle Karpat Polskich" Oprawa plastyczna: St.Gał, konsultacja naukowa: M.Lechowska-Bujak, 416 eksponatów, katalog. Ekspozycja: 22 VII 1976-28 II 1977 r. Z a k o p a n e, Muzeum Tatrzańskie im.T.Chałubińskiego "Malarstwo na szkle Bronisława Bednarza" Scenariusz: H.Średniawa, oprawa plastyczna: E.Rodzik, ok. 50 eksponatów. Ekspozycja: 9 IV-8 V. "Wystawa rzeźby Władysława Chajca" �Kronika 299 Scenariusz: H.Średniawa, ok.46 eksponatów. Ekspozycja: 15 VI-4 VII. Współorganizator: Muzeum Okręgowe w Rzeszowie. "Wystawa prac twórców ludowych Zakopanego i Nowego Targu" Scenariusz: H.Średniawa, ok. IDO eksponatów. Ekspozycja: 6-20 IX w Klubie "Turnia" w Zakopanem. Współorganizatorzy: Stowarzyszenie Twórców Ludowych; Tatrzańskie Towarzystwo Kulturalne. "Malarstwo na szkle Eweliny Pęksowej" Scenariusz: H. Średniawa, oprawa plastyczna: E.Rodzik,ok. 60 ekspo:1atów. Ekspozycja: 19 X-20 XII w Klubie "Turnia" w Zakopanem. Współorganizatorzy: Stowarzyszenie Twórców Ludowych; Tatrzańskie Towarzystwo Kulturalne. "Wystawa prac rodziny Biernacików, twórców ludowych z Zakopanego" Scenariusz: H.Średniawa, oprawa plastyczna: E.Rodzik, ok. 100 eksponatów. Ekspozycja: 28 XII (otwarcie) w Klubie "Turnia" w Zakopanem. IVspółorganizatorzy: Stowarzyszenie Twórców ludowych; Tatrzańskie Towarzystwo Kulturalne. "Wystawa prac twórców ludowych Podtatrza" Scenariusz: H.Średniawa, oprawa plastyczna: E.Rodzik, ok. 200 eksponatów. Ekspozycja: 6-17 IX w "Dworcu Tatrzańskim" w Zakopanem. "Sztuka ludowa Podhala" Scenariusz: H.średniawa, ok.240 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 15 VII20 Vln w Muzeum Zagłębia w Będzinie. 15 VII-20 VII w Muzeum w Zabrzu. WOJ. OLSZTYNSKIE Muz ea O l s z t y n e k, Muzeum Budownictwa Ludowego "Strój ludowy Warmii i Mazur" Z.Gajewski, oprawa plastyczna: E.Oleszczuk, 15 IV-15 X. Scenariusz: 40 eksponatów. Ekspozycja: Inne instytucje O l s z t y n, Wojewódzki Dom Kultury "Wystawa pokonkursowa pisanek i ciasta obrzędowego" Scenariusz: E.Kaczmarek, opracowanie plastyczne: M.Maternia, ok.350 eksponatów. Ekspozycja: 1-30 VI. "W~półczesna tkanina regionalna" Scenariusz: E.Kaczmarek, oprawa plastyczna: M.Maternia, ok.40 ekspon2tów. Ekspozycja: 1-28 XII. WOJ. OPOLSKIE Muz ea K l u c z b o r k, Muzeum im. J.Dzierżona "Współczesne pszczelarstwo w Polsce" Scenariusz: R.Pastwiński, oprawa plastyczna: R.Kowal, ok. 155 eksponatów. Ekspozycja: 26 X-5 XII. Instytucje nie muzealne O p o l e, Wojewódzki Dom Kultury "Wystawa twórczości ludowej. woj.opolskiego" Oprawa plastyczna: A.Marcolla, konsultacja naukowa: Muzeum Śląska Opolskiego, ok.500 eksponatów, katalog. Wystawa pokonkursowa. Ekspozycja: 26 XI. Współorganizatorzy: Stowarzyszenie Twórców Ludowych i CPLiA. �300 Kronika WOJ. PILSKIE Muz ea T r z c i a n k a, Muzeum im. Wiktora Stachowiaka "Broń Czarnej Afryki" Scenariusz i oprawa plastyczna: A.Surzyńska-Błaszak, 50 eksponatów, folderEkspozycja: 10 VI-31 VIII, współorganizatorzy: Muzeum Etnograficzne - Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu, Muzeum Etnograficzne w Warszawie. WOJ. PIOTRKOWSKIE Muz e a O p o c z n o, Muzeum Regionalne "Opoczyńska sztuka obrzędowa i zdobnicza" Wystawa pokonkursowa. Ekspozycja: 5 VI Współorganizator: Spółdzielnia Pracy Rękodzieła Ludowego Artystycznego "Opoczynianka". P i o t r k ó w, Muzeum Okręgowe "Tkanina ludowa w Piotrkowskiem" Scenariusz: Z.Tatkowska, E.Wójcik, konsultacja naukowa: M.Jastrzębska, J.Pawłowska. Ekspozycja: 2-30 VI. "Rzeźba ludowa w zbiorach woj.piotrkowskiego" Scenariusz: Z.Tatkowska, E.Wójcik, konsultacja naukowa: M. Jastrzębska, J. Pawłowska. Ekspozycja: 3-31 VII. R a d o m s k o, Muzeum Regionalne "Wycinanka ludowa województwa piotrkowskiego" Scenariusz: M.Jastrzębska, oprawa plastyczna: P.Pawłowski, ok.200 eksponatów. Ekspozycja: 3 II-31 III. Współorganizatorzy: Muzeum Okręgowe w Piotrkowie, Muzeum w Tomaszowie Maz. "Rzeźba ludowa Ziemi Radomszczańskiej" Scenariusz i oprawa plastyczna: Cz.Rutkowski, 28 eksponatów, wystawa pokonkursowa. Współorganizator: CPLiA w Łodzi. "Wielcy Polacy, ich źycie i dzieła w rzeźbie ludowej" Scenariusz: Z.Helfeur, oprawa plastyczna: P.Pawłowski, 68 eksponatów. Ekspozycja l XII 1976-14 I 1977 r. Współorganizator: Muzeum Etnograficzn," w Poznaniu. "Rzeźba ludowa w zbiorach woj.piotrkowskiego" Scenariusz: J.Kucharska-Pawłowska, oprawa plastyczna: P.Pawłowski, 129 eksponatów, folder. Ekspozycja: 29 V-l VII. Współorganizatorzy: Muzeum Okręgowe w Piotrkowie Tryb., Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim. WOJ. PŁOCKIE Mu z e a Ł ę c z y c a, Muzeum "Strój i tkanina rawska" M.Jastrzębska, 119 eksponatów. Ekspozycja: 14 1-12 II. WspółMuzeum Ziemi Rawskiej w Rawie Mazowieckiej. "Wystawa pokonkursowa łęczyckiej sztuki ludowej" Scenariusz: H.Rześny, oprawa plastyczna: St.Staniewski, 126 eksponatów. Ekspozycja 2 1-11 IV. "Łęczycka sztuka ludowa" Ilość eksponatów: 60. Ekspozycja: B IV-1 V w Wojewódzkiej Miejskiej Scenariusz: organizator: �Kronika Bibliotece 301 Publicznej w Płocku zs. w Kutnie; 10 IX w Muzeum w Oporowie. "Łęczycka rzeźba i tkanina ludowa" Scenariusz: W.Pawlak, oprawa plastyczna: Z.Fiszer. 55 eksponatów. Ekspozycja: 8-31 X w Muzeum w Sieradzu. "Górnik w rzeźbie ludowej" Scenariusz: H.Rześny, ok.50 eksponatów. Ekspozycja: 10 1-7 II w Klubie NOT w Łęczycy; 11-14 II w Zakładach Podzespołów Radiowych MIFLEX w Kutnie; 24 II-ID III w Wojewódzkiej i Miejskiej Bibliotece Publicznej w Płocku, zs w Kutnie; 14 III-7 IV w Domu Technika Mazowieckich Zakładów Rafineryjnych i Petrochemicznych w Płocku; 10-18 IV w Domu Kultury w Sierpcu; 2-11 V w Klubie Metalowca Fabryki Maszyn Żniwnych w Płocku; 9-13 VI w Domu Kultury w Łęczycy. Współorganizatorzy: twórcy ludowi regionu łęczyckiego . .p ł o c k, Muzeum Mazowieckie "Obrzędy, zwyczaje i folklor regionu w malarstwie i rzeźbie ludowej" Scenariusz: T.Baraniuk, oprawa plastyczna: St.Makuliński, ok.50 eksponatów, folder i plakat. Ekspozycja: 18 VI-19 IX Wystawa pokonkursowa. "Laureaci nagrody "Barw" im. Oskara Kolberga" Scenariusz: W.Dowlaszewicz, T.Baraniuk, oprawa plastyczna: St.MakulitlSki, 340 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 18 VI-19 IX. Współorganizator: Wydział Kultury i Sztuki UW w Płocku "Nabytki etnograficzne z okolic Staroźre'b" Scenariusz i oprawa plastyczna: uczestnicy obozu etnograficznego, 60 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 11-12 VII. "Tradycyjne narzędzia rolnicze na Mazowszu" Scenariusz: W.Dowlaszewicz, oprawa plastyczna: St.Makuliński, ok.85 eksponatów, plakat. Ekspozycja 10 IX-19 X w Salonie Wystawowym Filii Politechniki Warszawskiej w Płocku . .S i e r p c, Muzeum i Park Etnograficzny "Kobieta w rzeźbie ludowej" Scenariusz: B.Kohutnicki, oprawa plastyczna: E.Chruszcz, ok. 200 eksponatów. Ekspozycja: maj, 1975 r.-czerwiec 1976 r. "Znój rolnika w rzeźbie sierpeckiej" Scenariusz: B. Kohutnicki, oprawa plastyczna: E. Chruszcz, 90 eksponatów. Ekspozycja: 6 IX-20 X w Domu Kultury w Sierpcu. "Rewolucyjne tradycje w rzeźbie ludowej" Scenariusz: B.Kohutnicki, oprawa plastyczna: E.Chruszcz, 75 eksponatów. Ekspozycja: 25 X-30XI w Domu Kultury w Sierpcu. "Wystawa z okazji "Złotej wiechy" Scenariusz: B.Kohutnicki, oprawa plastyczna: E.Chruszcz, 67 eksponatów. Ekspozycja: 20 XI-5 XII w Urzędzie Gminnym w Zawidzu Kościelnym. "Sierpecka rzeźba ludowa" Scenariusz: B. Kohutnicki, {)prawa plastyczna: E. Chruszcz, 74 eksponaty. Ekspozycja: 8-23 XII w Domu Chemika w Warszawie. Współorganizator: Mazowieckie Towarzystwo Kultury. "Rzeźba ludowa pn.Mazowska" Scenariusz: B. Kohutnicki, oprawa plastyczna: E. Chruszcz, 87 eksponatów. Ekspozycja: 15 XII 1976-10 I 1977 r. w Domu Starców im.Matysiaków w Warszawie. �302 Kronika Scenariusz: Ekspozycja: "Wystawa indywidualna rzeźby i rzemiosła" B.Kohutnicki, oprawa plastyczna: E.Chruszcz, 15-21 XII w lokalu ZSL w Warszawie. 45 eksponatów. WOJ. POZNAŃSKIE Muz ea P o z n a ń, Muzeum Etnograficzne - Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu "Broń Czarnej Afryki" Scenariusz i oprawa plastyczna: A.Surzyńska-Błaszak, ok. 50 eksponatów. informator. Ekspozycja: 10 VI-3D VIII w Muzeum im.W.Stachowiaka w Trzciance; 9 IX-15 XI w Muzeum w Śremie. Współorganizatorzy: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, Muzeum w Trzciance, Muzeum w Śremie. "Wielkopolskie ludowe instrumenty muzyczne" Scenariusz: Z.Toroński, oprawa plastyczna: I.Jarzyńska, 53 eksponaty. Ekspozycja: 8 XI-31 I 1977 r. w Muzeum Regionalnym w Międzychodzie. Współorganizator: Muzeum Regionalne w Międzychodzie. "Ludowe instrumenty muzyczne Wielkopolski" Scenariusz: Z.Toroński, Wł.Kamiński, oprawa plastyczna: I.Jarzyńska. Ekspozycja: 4 IX-5 XI w Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku. Współorganizator: Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku WOJ. RADOMSKIE Mu::ea K o z i e n i c e, Muzeum Regionalne "Sztuka ludowa i rzeźba regionu kozienickiego" Konsultacja naukowa: St.Rosoński, ok. 80 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 18 VI-29 VIII. R a d o m, Muzeum Okręgowe "Kobieta wiejska Ziemi Radomskiej" Scenariusz: St.Rosiński, oprawa plastyczna: L.Pinkowski, ok.100 eksponatów. Ekspozycja: 8-23 III w "Domu Chłopa" w Warszawie. "Ludowa ceramika figuralna" Scenariusz: St.Rosiński, oprawa plastyczna: L.Pinkowski, ok.100 eksponatów. Ekspozycja: 1-30 VII w Klubie MPiK w Radomiu. Instytucje nie muzealne Ił ż a, Woj.Sp-nia Pracy Przemysłu Ludowego "Chałupnik" "Ludowa ceramika figuralna" Scenariusz: St.Rosiński, oprawa plastyczna: L.Pinkowski, folder, wystawa pokonkursowa. Ekspozycja: 8-15 V w sali Urzędu Miasta i Gminy w Iłży. WOJ. RZESZOWSKIE Muzea R z e s z ó w, Muzeum Okręgowe "Tematy ludowe w akwarelach, rysunkach i grafice XIX i początku XX wieku" Scenariusz: K.Ruszel, oprawa plastyczna: R.Sierżęga i A.Trzyna, 178 eksponatów, katalog. Ekspozycja: 16 XII. "Rzeźby ludowe Władysława Chajca z Kamienicy Górnej" 48 eksponatów. Ekspozycja: 15 VI-4 VII. w Muzeum Tatrzańskim w Zakopanem. �KronIka 303 "Sztuka ludowa woj.rzeszowskiego" Scenariusz: A.Karczmarzewski, K.Ruszel, A.Targońska, ok. 400 eksponatów. Ekspozycja: 22 VII-6 VIII w Muzeum Sztuki Ukraińskiej we Lwowie. Instytucje nic muzealne L e ż a j s k, Sp-nia Pracy RLiA "Rękodzieło Artystyczne" "Ogniska plastyki ludowej w Medyni Głogowskiej" Wystawa pokonkursowa. WO.T. SIEDLECKIE G a r wo l i n, Ośrodek Kultury "Sztuka ludowa: malarstwo J.Wrzesień, rzeżba L.Szczepanik" Scenariusz: M.Turek, oprawa plastyczna: M.Turek, E.Ochnio, 35 eksponatów. Ekspozycja: 14-28 VII w Zakładach Odzieżowych w Garwolinie. WOJ. SIERADZKIE Mu z e a S i e r a d z, Muzeum "Tkaniny i wycinanki Józef y Chaładaj" Scenariusz: E.Delida, oprawa plastyczna: Z.Fiszer, 49 eksponatów. Ekspozycja: 22 II-7 III. "Sztuka ludowa woj.sieradzkiego" Scenariusz: E.Delida, oprawa plastyczna: Z.Fiszer, ok.370 eksponatów, katalog. Ekspozycja: 5 VI-30 IX wystawa pokonkursowa. Współorganizator: Wydział Kultury i Sztuki UW w Sieradzu. "Sieradzka wycinanka ludowa" Scenariusz: E.Dclida, oprawa plastyczna: Z.Fiszer, 57 eksponatów. Ekspozycja: 16 XI-31 XII w Klubie ZNP w Sieradzu. "Stanisław Korpa malarz i rzeźbiarz sieradzki" Scenariusz: E.Delida, opracowanie plastyczne: Z.Fiszer, 62 eksponaty, katalog, folder. Ekspozycja: 5 VI (otwarcie) w Galerii Sztuki Biura Wystaw Artystycznych. Współorganizator: Wydział Kultury i Sztuki UW w Sieradzu. "Malarstwo i rzeźba Stanisława Korpy" Scenariusz: E.Delida, oprawa plastyczna: Z. Fiszer, 46 eksponatów, katalog. Ekspozycja: 6 VII-30 VIII w Muzeum Ziemi Wieluńskiej. WOJ. SKIERNIEWICKIE M u zea B l' Regionalne "Rzeźby Mieczysława Żeglińskiego" Scenariusz: Elżbieta Putyńska, oprawa plastyczna:Krystyna Radke. Ekspozycja: 5 VIII-U XI. "Rzeźba ludowa Czarnej Afryki" Scenariusz: Witold Nowosz, oprawa plastyczna: Jadwiga Wiklak. Ekspozycja: l XI-31 XII. L o w i c z, Muzeum - Oddział Muzeum Narodowegó w Warszawie "Sztuka ludowa w plakacie" Scenariusz i oprawa plastyczna: H.Świątkowski, 65 plakatów. Ekspozycja: 25 IV-6 VI. "Łowickie budownictwo ludowe w fotogramach" Scenariusz i oprawa plastyczna: H.Swiątkowski, 59 fotogramów, katalog. Ekspozycja: 7 VI-5 XII. Z e z i n y, Muzeum �304 Kronika WOJ. SUWALSKIE Muzea Augustó - Oddział Muzeum Okręgowego w Suwałkach "Kultura ludowa okolic Augustowa" Scenariusz i oprawa plastyczna: U.Gmachowska, P.Szacki, konsultacja naukowa: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, 145 eksponatów. Współorganizator: Towarzystwo Miłośników Ziemi Augustowskiej. W, Muzeum WOJ. SZCZECIŃSKIE Instytucje nie muzealne S z c z e c i n, Wojewódzki Dom Kultury "Wojewódzka wystawa plastycznej twórczości ludowej i amatorskiej" Scenariusz i konsultacja naukowa: H.Orska, E.Adamek-Nalewa, T.Kubiak, G.Reck, oprawa plastyczna: E.Osipowicz, Guido Reck. Ekspozycja: 30 XII 1976-10 I 1977 r., ok. 1000 eksponatów, katalog, plakat. Współorganizatorzy: Spółdzielcze Zrzeszenie Wytwórców Rękodzieła Ludowego i Artystycznego "Art-Region", Wojewódzka Rada Związków Zawodowych w Szczecinie. "Wystawa pokonkursowa rękodzieła ludowego i twórczości pamiątkarskiej" Scenriusz:H.Orska. oprawa plastyczna: B.Osipowicz, Guido Reck. Ekspozycja: 5-8 XII, katalog, plakat. Współorganizatorzy: Spółdzielcze Zrzeszenie Wytwórców Rękodzieła Artystycznego i Ludowego "Art Region", Wojewódzka Rada Związków Zawodowych w Szczecinie. WOJ. TARNOBRZESKIE Instytucje nie muzealne T a r n o b r z e g, Wojewódzki Dom Kultury "Wojewódzka wystawa sztuki ludowej" Scenariusz: J.Myjak, oprawa plastyczna: J.Myjak, T.Staszewski, H.Pilecka, Konsultacja naukowa: K.Ruszel, ok. 20 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 15-30 V w Klubie MPiK. "Malarstwo nieprofesjonalne" Scenariusz: A.Kurzątkowska, oprawa plastyczna: T.Staszewski, ok 30 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 5 XI 1976-15 I 1977 r. w Muzeum Okręgowym w Sandomierzu. Współorganizatorzy: Muzeum Okręgowe w Sandomierzu, Muzeum Etnograficzne w Warszawie. WOJ. TARNOWSKIE Muz ea B o c h n i a, Muzeum "Rzeźba Jana Kołodziejczyka z Pasierbca" Ekspozycja: 3-16 V, 47 rzeźb. "Egzotyka z daru dr Michała Czyźewicza" Ekspozycja 21 VII-15 X, ok. 155 eksponatów. T a r n ó w, Muzeum Okręgowe "Malowanki z Zalipia" Scenariusz: Anna Bartosz, konsultacja naukowa: Adam Bartosz, ok.70 eksponatów, folder i afisz w wersji polsko-węgierskiej. Ekspozycja: maj, Dom Kultury Zakładów Azotowych w Tarnowie, czerwiec: Kiskóros (Węgry), Miejski Dom Kultury; lipiec: Kecskemet; sierpień: Kalocsa; wrzesień: Szekesfehervar; �Kronika 305 październik: Sukoro. Współorganizatorzy: Tarnowskie Towarzystwo Przyjaciół Węgier, Wydział Kultury Urzędu Miejskiego w Tarnowie Instytucje nie muzealne B o c h n i a, Miejski Dom Kultury "Wystawa prac twórców ludowych malarstwo, rzeźba" Scenariusz: W. Kasprzyk, oprawa plastyczna: A. Dyląg, 50 eksponatów. Ekspozycja: 15-31 1. WOJ. TORUNSKIE Muz ea B r o d n i c a, Muzeum Regionalne "Polska tkanina ludowa dywany dwuosnowowe" Scenariusz: E. Kotlińska, 26 eksponatów. Ekspozycja: 2 XII 1976-15 II 1977 r. G r u d z i ą d z, Muzeum "Twórczość grudziądzkich rzeźbiarzy amatorów: Jana Gajdowskiego, Cezarego Kopika, Edwina Raszata" Oprawa plastyczna: J. Drozdowska, J. Mrotek, konsultacja naukowa: H. Mikułowska, 45 eksponatów. Ekspozycja: 21 IX-15 X. Współorganizatorzy: Wydział Kultury, Kultury Fizycznej i Turystyki U.M. w Grudziądzu. T o ruń, Muzeum Etnograficzne "Meble ludowe Polski Północnej" Scenariusz i oprawa plastyczna: A Błachowski, 130 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 21-15 III. "Rzeźba Władysława Licy w 25-lecie twórczości" Scenariusz i oprawa plastyczna: H.Mikułowska, 45 eksponatów. Ekspozycja: 2 1-15 III. "Ceramika huculska" Scenariusz: J.Łukasiewicz, oprawa plastyczna: J. Pietrzyk, 175 eksponatów, folder. Ekspozycja: 21 IV-15 V. "Sztuka ludowa Mazowsza" Scenariusz: A.Błachowski, oprawa plastyczna: A.Błachowski, J.Strzelecka, 527 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 4 VI-3 X. Współorganizator: Muzeum Mazowieckie w Płocku. "Plakat etnograficzny w Polsce" Scenariusz: T. Nemere, oprawa plastyczna: T. Nemere, E. Bajraszewska, 25 plakatów. Ekspozycja: 24-30 V. "Rękodzieło ludowe i artystyczne Spółdzielni "Rzut" w Toruniu" Scenariusz i oprawa plastyczna: pracownicy Sp-ni "Rzut", 192 eksponaty, plakat. Ekspozycja: 16-31 X. Współorganizator: Spółdzielnia "Rzut" w Toruniu. "Rosyjskie laki i koronki" Oprawa plastyczna: J.Strzelecka, ABłachowski, 139 eksponatów. Ekspozycja: 13-24 XI. Współorganizatorzy: TPPR Oddział w Toruniu, Dom Kultury Radzieckiej w Warszawie. "Dziecko w sztuce ludowej, twórczość ludowa dla dziecka Scenariusz: A.Błachowski, oprawa plastyczna: A.Błachowski, J.Strzelecka, 620 eksponatów, plakat, katalog, wystawa pokonkursowa. Ekspozycja: 15 XI 1965 r-15 II 1966 r. w Toruniu, 1 VI-18 VII w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie, 21 VII-19 X w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. 20 - Lud LXII �306 Kron!ka "Plakaty muzeów etnograficznych w Polsce" Scenariusz i oprawa plastyczna: ABłachowski, 32 plakaty. Ekspozycja: 6- ':3 XIII w Uniwersytecie im. Mikołaja Kopernika w Toruniu. "Wieś polska w tkaninie dwuosnowej" Scenariusz: ABłachowski, oprawa plastyczna: A.Błachowski, AStrzelccka. 12 eksponatów. Ekspozycja: 9-13 VIII w Uniwersytecie im Mikołaja Kopernika w Toruniu. "Polska współczesna tkanina ludowa" Scenariusz: H. Mikułowska, 20 eksponatów. Ekspozycja: 12 1-20 II w Zakładowym Domu Kultury "Prząśniczka" w Toruniu. "Haft ludowy" Scenariusz: H.Mikułowska, oprawa plastyczna: J.Strzelecka, 30 eksponatów. Ekspozycja: 16 1-24 II w Klubie Oficerskim w Toruniu. "Rzeźbiarze ludowi województwa toruńskiego" Scenariusz: H.Mikułowska, oprawa plastyczna: plastyk Domu Kultury "Prząśniczka", 26 eksponatów. Ekspozycja: 16 IV-15 V w Zakładowym Domu Kultury "Prząśniczka" w Toruniu. "Dawna wieś polska w rzeźbie ludowej" Scenariusz: H.Mikułowska, oprawa plastyczna: plastyk Domu Kultury "Prząśniczka, 35 eksponatów. EJkspozycja: 9 VI-18 VIII w ZDK "Prząśniczka" w Toruniu. "Wielcy Polacy w rzeźbie ludowej" Scenariusz: ABłachowski, 130 eksponatów. Ekspozycja: 7 II-3l Vln w Muzeum Zamkowym w Kwidzyniu. 12 IV-28 X w Muzeum im. M.Kopernika we Fromborku. 1-31 XII w Muzeum Reg. w Radomsku; 21-2:3 XII w Muzeum w Elblągu. "Mikołaj Kopernik w rzeźbie ludowej" Scenariusz: ABłachowski, ok. 60 eksponatów. Ekspozycja: 2 1-8 III w Muzeum im. M. 'Kopernika we Fromborku; 28 V-l VIII w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu. "Elementy dekoracyjne wnętrza kujawskiego" Scenariusz oprawa plastyczna: H.Mikułowska, 18 eksponatów. Ekspozycja: 26 IV-5 V w Domu Zdrojowym w Ciechocinku. "Rzeźba ludowa województwa toruńskiego" Scenariusz: H.Mikułowska, oprawa plastyczna: J.Strzelecka, 32 eksponaty. Ekspozycja: 11 VII-3l XII w Muzeum PTTK w Golubiu-Dobrzyniu. "Kultura materialna Pałuk" Scenariusz i oprawa plastyczna: 1.Wronkowska, L Święch, 108 eksponatów. Ekspozycja: 17 VII-31 X w Muzeum Wykopalisk w Biskupinie Oddział Muz. Arch. w Warszawie. "Maria Curie-Skłodowska w rzeźbie ludowej" Scenariusz i oprawa plastyczna: A.Błachowski, 17 eksponatów. Ekspozycja: 6 XI-31 XII w Muzeum Marii Curie-Skłodowskiej w Warszawie. "Polska rzeźba ludowa ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Toruniu". Scenariusz: A.Błachowski, oprawa plastyczna: M.Nawroska, 35 eksponatów. Ekspozycja: 30 XI-23 XII w Miejsko-Gminnym Ośrodku Kultury w Kruszwicy. "Rzeźba ludowa" Scenariusz: W.Siemion, oprawa plastyczna: scenograf teatru im. Horzycy, 30 eksponatów. Ekspozycja: 3-5 IX w teatrze Wilama Horzycy w Toruniu. �;307 Krontka WOJ. W ALBRZYSKIE Muzea Wał b r z y c h, Muzeum Okręgowe "Budownictwo zrębowe na Dolnym Śląsku" Scenariusz: KJagieła, 44 plansze fotogr., 40 tablic rysunkowych, katalog. WOJ. WARSZAWSKIE Mu z ea 'W a r s z a w a. Państwowe Muzeum Etnograficzne "Malarstwo naiwne z RFN" Scenariusz: H.Olędzka, konsultacja naukowa: prof. Thomas Grochowiak, 66 ekssponatów, katalog, plakat. Ekspozycja: 20 XIII 1975 r.-9 II 1976 r. Współorganizator: Instytut d.s. Kontaktów z Zagranicą w Stuttgarcie. "Koronka łomżyńska" Scenariusz: J.Chętnikowa, ok. 250 eksponatów, wydano zestaw 8 kart pocztowych. Ekspozycja: 10-21 I. Współorganizator: Muzeum Okręgowe w Łomży. "Polski plakat o tematyce etnograficznej" Scenariusz: M.Parnowska, 55 eksponatów. Ekspozycja: 10 II-2 III. "Radzieckie wydawnictwa etnograficzne" Scenariusz: Z.JeŻ-Jarecka, konsultacja naukowa: J.K.Makulski, K.Pietkiewicz, ok. 150 obiektów. Ekspozycja: 20 II-5 III. "Ludowe skrzynie wianne" Scenariusz: P ..Szacki, 28 eksponatów. Ekspozycja: S III-1 IV. w PMA w Warszawie; 14 IV-l5 XI w Muzeum Okręgowym w Ostrołęce. "Ochrona zabytków budownictwa tradycyjnego w Belgii" Scenariusz: Marc Laenen, K.Bałabanow, T.Skarżyński, oprawa artystyczna: K.Burnatowicz, ok. 200 eksponatów, katalog, plakat. Ekspozycja: 9 III-18 IV. Współorganizator: Flamandzkie Muzeum na Wolnym Powietrzu w Bokrijk. "Fajans włocławski" Scenariusz: R.Hankowska, oprawa plastyczna: K.Burnatowicz, konsultacja naukowa: P.Szacki, ok. 200 eksponatów, plakat, katalog. Ekspozycja: 25 IV-24 V. Organizator: Muzeum Okręgowe we Włocławku. "Fotogramy filipińskie" - ze zbiorów Małgorzaty i Andrzeja Śniadowskich Scenariusz: B.Kohutnicka, 80 fotogramów. Ekspozycja: 8 IV-5 V. "Łukowski ośrodek rzeźby ludowej" Scenariusz: H.Olędzka, oprawa plastyczna: K.Burnatowicz, 118 eksponatów, katalog. Ekspozycja: 14 V-lO VI Współorganizator: Muzeum Regionalne w Łukowie. "Dziecko w sztuce ludowej - twórczość ludowa dla dziecka" Scenariusz: A.Błachowski, oprawa plastyczna: A.Błachowski, J.Strzelecka. ok. 550 eksponatów, katalog, plakat. Ekspozycja: 1 VI-IS VII, wystawa pokonkursowa. Współorganizatorzy: Ministerstwo Kultury i Sztuki - Departament Plastyki, Urząd Wojewódzki - Wydział Kultury i Sztuki w Toruniu, Stowarzyszenie Twórców Ludowych Zarząd Główny w Lublinie, Redakcja "Gromada-Rolnik Polski" w Warszawie, Muzeum Etnograficzne w Toruniu. "Maski meksykańskie" - z kolekcji Victora Jose Moya Scenariusz: T.Walendziak, oprawa plastyczna: K.Burnatowicz, konsultacja: Raul Cardiel Reyes, ok. 400 eksponatów, katalog, plakat. Ekspozycja: 15 VI15 VII. Wystawa objazdowa po krajach Europy. �308 Kron!ka "Kultura Indian terytorium Amazonii Republiki Wenezueli" Scenariusz: M.Frankowska, T.Walendziak, oprawa plastyczna: Cz.Łączka, ok. 450 eksponatów, katalog plakat. Ekspozycja: 31 VII-31 VIII. Współorganizatorzy: Ministerstwo Spraw Zagranicznych Republiki Wenezueli, Ministerstwo Kultury i Sztuki, Narodowa Rada dis Kultury Wenezueli "Ozdobne pieczywo ludowe w zbiorach Państwowego Muzeum Etnograficznego" Scenariusz: T.Ambrożewicz, oprawa plastyczna: Z.Sosnowski ok. 300 eksponatów, katalog, plakat. Ekspozycja: 4 X-15 XI. "Strój ludowy na Mazowszu" Scenariusz: G.Tkaczyk, 270 eksponatów, folder. Ekspozycja: 3 IX-20 X. W PME; 11 XI-31 XII w Muzeum Okr. w Białymstoku. Współorganizator: Komisja Kół Regionalnych PTTK. "Rumuńska sztuka naiwna" Scenariusz: Nicolae Ungureanu, konsultacja naukowa: H.Olędzka, 85 eksponatów, plakat i tekst powielony. Ekspozycja: 8 IX-6 X. Współorganizatorzy: Rada d.s. Kultury i Wychowania Socjalistycznego Socjalistycznej Republiki Rumunii. "Dar dla muzeum" Scenariusz: P.Szacki, ok. 220 eksponatów, katalog, plakat. Ekspozycja: 26 X (otwarcie). Współorganizator: Redakcja "Zielonego Sztandaru", która wspólnie z PMA prowadziła akcję zbierania zabytków. "Sztuka ludowa południowej Szwecji" Scenariusz: Barbro Astrand, Britta Hammar, Jon Gerber, konsultacja n<lukowa: P.Szacki, ok. 350 eksponatów, plakat, katalog w j. szwedzkim z polską wldadką. Ekspozycja: 10 XI 1976 r.-lO I 1977 r. Współorganizator: Kulturhistoriska Museet "Kulturen" w Lund. "Kolekcja dzwonków p. Ewy Śliwińskiej w zbiorach PME" Scenariusz: E.Słowińska, oprawa plastyczna: A.Łączka, ok. 200 eksponatów, tekst powielony. Ekspozycja: 21 XII 1976-16 I 1977 r. "Trony i insygnia wodzowskie dawnej Afryki" Scenariusz i oprawa plastyczna: J.Koziorowska, ok. 70 eksponatów, tekst powielony Ekspozycja: 23 1-29 II w Muzeum w Rnciborzu, 3 II-30 IV w Muzeum Okręgowym w Bielsku-Białej; 15 V-S VI w Muzeum w Prudniku; 10 VI11 VII w Muzeum w Zabrzu; 21 VII-:31 VIII w Muzeum Okręgowym we Włocławku. "Polska kultura ludowa piękno w życiu codziennym" Scenariusz i oprawa plastyczna: U.Gmachowska, konsultacja naukowa: Fr.Midura, ok. 140 eksponatów. Ekspozycja: maj (lO dni) w Mielcu, Centrum Kultury Robotniczej. Współorganizator: Dział Gospodarki Podstawowej i Rzemiosł. "Ludowe malarstwo na szkle" Scenariusz i oprawa plastyczna: A.Kurzątkowska, konsultacja naukowa: H. Olędzka, 32 eksponaty. Ekspozycja: 15 V-15 VI w Muzeum Regionalnym w Sochaczewie "Polskie stroje ludowe" Scenariusz: B.Kaznowska, oprawa plastyczna: M.Pol, E.Piskorz, ok. 300 eksponatów, katalog, plakat. Ekspozycja: 21 VII-26 IX w. Muzeum Okręgowym w Radomiu. "Malarst"vo nieprofesjonalne" naukowa: Scenariusz oprawa plastyczna: A.Kurzątkowska, konsultacja J.K.Makulski, 18 eksponatów. Ekspozycja: 29 X-31 XII w Muzeum Regionalnym w Sochaczewie. �309 Kronika "Malarstwo naiwne" Scenariusz oprawa plastyczna: A.Kurzątkowska, konsultacja naukowa: J.K.Makulski, 37 eksponatów, tekst powielony. Ekspozycja 4 XI-31 XII w Muzeum Regionalnym w Sandomierzu. "Rzeźba Bronisława Chojęty" Scenariusz: H.Olędzka, konsultacja naukowa: A.Kuczyńska-Iracka, ok. 50 eksponatów, folder. Ekspozycja: 5-25 V w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięlmych w Warszawie. Współorganizator: "Cepelia". "Współczesna rzeźba ludowa" Scenariusz i oprawa plastyczna: H.Raczyńska, ok. 40 eksponatów. Ekspozycja 28-29 VI w Towarzystwie Krzewienia Kultury Świeckiej w Warszawie. "Indonezja" Scenariusz: Z.Filarski, oprawa plastyczna: Z.Filarski, J.Kasza, ok. 30 eksponatów. Ekspozycja: Wojewódzka Biblioteka Pedagogiczna w Warszawie. Otwarcie: 23 XI. "Oceania" Scenariusz: T. Walendziak, ok. 30 eksponatów. Ekspozycja: 5 IV-15 VII w Wojewódzkiej Bibliotece Pedagogicznej w Warszawie. "Azja" Scenariusz: Z.Filarski, ok. 30 eksponatów. Ekspozycja: 16 VII-30 IX w Wojewódzkiej Bibliotece Pedagogicznej w Warszawie. "Polska ceramika ludowa" Scenariusz i oprawa plastyczna: P.Szacki, 240 eksponatów, plakat i folder w języku szwedzkim. Ekspozycja: 11 IX 1975-14 II 1976 r. w Kulturhistoriska Museet "Kulturen" w Lund (Szwecja). Ekspozycja: 21 III-15 V w Muzeum Miejskim w Varbergu (Szwecja), 20 V-30 VI w Muzeum Miejskim w Jonk6ping (Szwecja). "Ludowa tkanina dwuosnowowa" Scenariusz i oprawa plastyczna: B.Kaznowska, ok. 50 eksponatów, plakat i katalog w języku szwedzkim. Ekspozycja: 10 X-lO XI w R6hsska Konstlojdmuseet w G6teborgu (Szwecja). "XXX lat polskiej sztuki ludowej" Scenariusz: ILOlędzka, oprawa plastyczna: pracownicy Neprajzi Muzeum i Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, konsultacja naukowa: J.K.Makulski, ok. 800 eksponatów, plakat i katalog w języku węgierskim. Ekspozycja: 8 X-25 XI w Neprajzi Muzeum w Budapeszcie (Węgry). "Polska współczesna sztuka ludowa" Scenariusz: T.Skarżyński, konsultacja naukowa: J.K.Makulski, ok. 400 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 28 X-15 XII w Muzeum Etnografii Narodów ZSRR w Leningradzie (ZSSR). War s z a wa, Towarzystwo Miłośników Ziemi Żywieckiej - Oddział w Warszawie "Kwiaciorki" żywieckie" Ekspozycja 10 XII w Warszawie w Domu Chłopa. Współorganizatorzy: Ogólnokrajowa Spółdzielnia Turystyczna "Gromada", Muzeum w Żywcu. "Rzeźba ludowa rodziny Ficoniów" Ekspozycja: 10 XII w Warszawie w Domu Chłopa. Współorganizatorzy: Ogólnokrajowa Spółdzielnia Turystyczna "Gromada", Muzeum w Żywcu. WOJ. WLOCLAWSKIE Instytucje W ł o c ł a wek, nie muzealne Klub Międzynarodowej Książki Prasy �310 Kronika Scenariusz 5 XII 1976 w Toruniu. "Konkurs Ekspozycja: "Wystawa rękodzieła ludowego" i oprawa plastyczna: J.Nowierski, ok. 70 eksponatów. Ekspozycja: r.-lO I 1977 r. Współorganizatorzy: Spółdzielnia Pracy RLiA "Rzut" Spółdzielnia "Sztuka Kujawska". i wystawa na haft ludowy z terenu woj. włocławskiego". grudzień. Współorganizator: Wydział Kultury U.W. we Włocławku. WOJ. WROCŁAWSKIE Muzea W r o c ł a w, Muzeum Etnograficzne - Oddział Muzeum Narodowego "Ule figuralne" Scenariusz: E.Jęczalik, oprawa plastyczna: L.Mieczkowska. 23 eksponaty, katalog, wystawa pokonkursowa. Ekspozycja: 3 IX-lO X w Ogrodzie Botanicznym we Wrocławiu. Współorganizator: Ministerstwo Kultury i Sztuki - Departament Plastyki. "Szopki na Dolnym Śląsku" Scenariusz: M.Gołubkow, 27 eksponatów, katalog. Ekspozycja: 16 XI 1976 r.9 I 1977 r. WOJ. ZAMOJSKIE Muzea To m a s z ó w L u b e l s k i, Muzeum Regionalne "Sztuka ludowa woj. zamojskiego" Scenariusz: C. Wrębi ak, oprawa plastyczna: Z.Waliwender. 158 eksponatów. Wystawa pokonkursowa. Ekspozycja: 2 XII 1965 r.-~l I 1966 r. "Malarstwo ludowe Weroniki Ratyny" Scenariusz: Z.Switka, oprawa plastyczna: C.Wrębiak, 24 eksponaty. Ekspozycja: 10 IX-30 X. Z a m ość, Muzeum Okręgowe "Współczesna rzeźba ludowa Zamojszczyzny" Scenariusz i oprawa plastyczna: R.Kowalicka, konsultacja naukowa: M.Lorentz, 68 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 25 VI-5 VII. "Sztuka ludowa Zamojszcz.yzny" Scena'riusz: M.Lorentz, oprawa plastyczna: R.Kowalicka, 80 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 16 VIII-16 IX. WOJ. ZIELONOaORSKIE Muzea Z i e lon a G 6 r a, Muzeum Ziemi Lubuskiej "Stroje zespołów folklorystycznych" Scenariusz: B.Kołodziejska, 14 kompletów strojów. Ekspozycja: 14, 19 IX. "Rzeźba ludowa Ziemi Lubuskiej" Scenariusz: B.Kołodziejska, 80 eksponatów. Ekspozycja: 26 IX 1976-30 I 1977 r. "Lu buska rzeźba ludowa" Scenariusz: B.Kołodziejska, oprawa plastyczna: I.Bierwiaczonek, 50 eksponatów. Ekspozycja: 28 V-lO VI. "Sztuka ludowa Ziemi Lubuskiej" Scenariusz: B.Kołodziejska, oprawa plastyczna: B.Cajdler-Gruszkiewicz, 400 eksnatów. Ekspozycja: 11 IV-3 V. Z materiałów ODilE opracowała Teresa Zakrzewska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/90499817c6a677a998e02b6580a3b92b.pdf 0f4335314d63305b9b6bfc5f59b62b18 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1693 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1567 Title A name given to the resource Spisy treści / LUD 1978 t.62 Description An account of the resource LUD 1978 t.62, s.311-316 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS Józef B u r s z t a, Etnografia polska r. Zofia S t a s z c z a k, Kultura TREŚCI w STUDIA, ludowa 25-leciu Polskiej Akademii Nauk ROZPRAWY a etnografia 13 w Belgii . Petal' V l a h o v i ć, Niektóre etnograficzne cechy Jugosławii , Marian P i s a r z a k, Obrzędowość wiosenna w dawnych wiekach. W związku z recepcją "święconego" w Polsce . Leszek D z i ę g i e l, Kabul współczesny jako zwierciadło przemian w tradycjach kulturowych dzisiejszego Afganistanu . Irena T u r n a u, Ludowe dziewiarstwo europejskie XVII-XIX wieku II. ARTYKULY, OMOWIENIA, RECENZJE, Premeny l'udovych BUTszta) . . tradicii PRZEGLĄDY v WYDAWNICTW sucasnosti. 35 53 75 85 MATERIALY Katarzyna K a n i o w s k a, Koncepcja kultury Leslie A.White'a Antoni K u c z y ń s k i, Polska literatura syberyjska do XX w. i próba określenia jej roli w studiach etnograficznych nad narodami Związku Radzieckiego . . Krzysztof W o l s k i, Badania polskich etnografów na Środkowym Wschodzie, 1960-1975 Ryszard K a n t o r, Film o tematyce etnograficznej na tle genezy filmu naukowego . . Adam B a r t o s z, Ekonomiczne i kulturowe uwarunkowania cygańskiego żebractwa . Ryszard K a n t o r, Ewa Kra s i ń s k a, Badania etnograficzne w "lendzielski ej" wsi Istvanmajor na Węgrzech . Krystian T r a c z y k, Zbiory misyjno-etnograficzne w Pieniężnie. Ryszard K a n t o r, Organizacja produkcji filmów naukowych i dydaktycznych za granicą (na przykładzie działalności Instytutu Filmu Naukowego w Getyndze) . Stanisław W i t koś, Zwyczaje i wróżby związane z wigilią Bożego Narodzenia . ~ Jan B r o d a, Zwyczaje i wierzenia związane z chrzcinami dziecka '* III. 3 109 131 153 171 177 187 191 195 199 203 I CZ:ASOPISM 1. Ceskoslovensko, 1977, (Józef 205 �312 Kronika Klaus Jacklein, Un pueblo popoloca, 1974 (Aleksander Posem-Zieliński) Ted J. Brasser, Riding on the Frontier's Crest. Mohican Indian Culture and Culture Change, 1974 (Mirosława Posem-Zielińska) . Borys. N. Putilov, Metodologija sravnitelno-istoriceskogo izucenija fol'klora, 1976 (Jadwiga Jagiello) Gawęcki) (Medard Tarko) Ewa Markiewicz) . Cesky Lid 1975, 1976 (Bolesław Januszkiewicz) . Glasnik Etnografskog muzeja u Beogradu, t. 36-37; Glasnik Etnografskog instituta, t. 22, 24 (Andrzej Brencz) . Traditiones, 1973 (Andrzej Brencz) Slovenski Etnograf, 1976 (Andrzej Brencz) Janos Barth, A kalocsai szallasok telepi.ilesneprajza, 1975 (Adam Bartosz) Historia kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii. Materiały z konferencji we Wrocławiu, 1976 (Roman Karczmarczuk) . Andrzej E. Daszkowski, Afrykańskie spotkania. Opowiadania, 197.5 (Henryka Romańska) (Zofia Burszta) Grodecka) mieszkańcy dawnych wsi miasta 2:32 234 237 238 239 243 244 244 245 Poznania, 250 253 . 1976 (Józef 254 . . Adolf Dygacz, Ludowe pieśni górnicze w Zagłębiu kJ.orystyczne, 1975 (Henryka Romańska) . Bazielich, Złote hafty w tradycyjnej Dąbrowskim. Studium fol256 odzieży na Śląsku, 1973 (Zofia 257 Grodecka) Turnau, (Zbigniew Kalendarz 228 229 250 Bambrzy, Z problemów socjologii folkloru, 1977 (Józef Burszta) . Dorota Simonides, Współczesny folklor dziecięcy i nastolatków, Irena 225 249 . . Paradowska, Barbara 224 Zawistowicz-Adamska, Polska sztuka ludowa. Stan wiedzy badawcze opieka i upowszechnianie, 1976 (Bolesław Janusz- kiewicz) 1975 218 230 . N.M.Akramov, Voprosy istorii, archeologii i etnografii narodov Pamira i Pripamirja w trudach B.L.Grombcevskogo, 1974 (Maria Marciniak) Georg Calavaris, The Symbolism of Early Christian and Bisantin Bread Stamps, 1977 (Wacław Korabiewicz) . Vera Trkovska, Ceska 'narodopisna bibliografie 1971-1972, 1973-1974 (Gra- Maria 214 220 Ethnologie fran9aise, t. 4-5, 1974-1975 (Jacek Bednarski) . Belkis Ch.Karmyseva, Ocerki etniceskoj istorii juznych rejonov Tadzikistana i Uzbekistana, 1976 (Zbigniew Jasiewicz) Domusulmanskije verovanija i obriady v Srednej Azii, 1975 (Danuta Penkala) Thor Heyerdahl, Fatu-Hiva. Back to Nature, 1975 (Henryka Romańska) Z. E. Boltarovic, Ukraina v doslidzennjach pols'kich etnograIiv XIX st., 1976 Kazimiera prace 209 211 . L'Aubrac, Etude ethnologique, linguistique, agronomique et economique d'un etablissement humain, t. 1-5 (Jacek Bednarski) . Renzo Gubert, L'identificazione etnica. Indagine sociologia in un'area plurilingue deI Trentino Alto-Adige, 1976 (Edward Pietraszek) Ethnomedizin / Ethnomedicine, t. 2-3, 1972-1975 (Danuta Penkala, Marek żyna 206 Garbarstwo Jasiewicz) Śląski na ziemiach polskich w XVI-XVIII . na rok 1977 (Jii'i Dam/Jol'sky) . wieku, 1975 259 261 �Recenzje IV. KRONIKA Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego PTL za okres od sierpnia 1976 do września 1977 (Edward Pietraszek) . LII Walne Zgromadzenie Delegatów PTL i sesja naukowa w Łodzi w dniach 12-14 września 1977 (Wiesława Sokołówna, Hanna Olendzka). . Ludy i kultury Oceanii. Sesja naukowa poświęcona pamięci prof. L.A.Godlewskiego oraz ludom i kulturom Oceanii (Barbara Kopydłowska) Muzeum Prehistoryczno-Etnograficzne im. Luigi Pigorini w Rzymie (Renata Pietraszek) 270 274 278 Jezierska) XXI Niemiecki 263 Kongres Ludoznawczy, Braunschweig, 5-9 IX 1977 (Edward . . Wynik ankiety Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (Oddziału w Toruniu) przeprowadzonej wśród Polonii amerykańskiej uczestniczącej w Kursie Folkloru Polskiego (Janina Łukasiewicz) . Konferencje, zjazdy i inne spotkania uwzględniające problematykę etnograficzną w 1976 r. (Teresa Zakrzewska) . Etnograficzne wystawy czasowe organizowane przez muzea inne instytucje (Teresa Zakrzewska) . 281 284 286 290 �CONTENTS Józef B u r s z t a, Polish Etnography Academy of Sciences . and the 25th Anniversary of the Polish 3 I. STUDIES AND PAPERS Zofia S t a s z c z a k, Folk Culture and Etnography in Belgium Peter V l a h a v i ć, On the Ethnographic Feature of Yugoslavia Marian P i s a r z a k, Spring Ceremonies in Ancient Times: A Contribution to the Reception of Blessing Food at Easter in Poland . Leszek D z i ę g i e l, Kabul of To-day: A Mirror Reflecting the Transformation of Cultural Traditions in Present-day Afghanistan . Irena T u r n a u, Folk Knitting in 17th-19th-century Europe II. ARTICLES REVIEWS, SURVEYS 53 75 85 AND MATERIALS Katarzyna K a n i a w s k a, Leslie A. White's Concept of Culture . Antoni K u c z y ń s k i, Polish Siberian Literature from Origins to the 20th Centuryand Some Attempts to Determine Its Role . K.'rzysztof Wal s k i, Polish Etnographic Studies in the Middle East: 1960-1975 . Ryszard K a n t a r, Ethnographic Short Subjects and the Genesis of Scientific Film. . Adam B a r t a s z, Economic and Cultural Background of Gypsy Beggary . Ryszard K a n t a r, Ewa Kra s i ń s k a, Etnographic Investigations in the "Lengyel" Village Istvanmajor in Hungary . Krystian T r a c z y k, Missionary and Ethnographic Collection at Pieniężno Ryszard K a n t a r, Management of Scientific and Didactic Film Production. (On the Example of the Institute of Scientific Film in Gottingen) Stnisław W i t koś, Customs and Presage Associated with Christmas Eve Jan B r a d a, Customs and Believes Associated with Baptism . m. 13 35 OF PUBLICATIONS 109 131 153 171 177 187 191 195 199 203 AND PERIODICALS Premeny l'udovych tradicii v sucasnosti. 1. Ceskoslovensko, 1977 (Józef Burszta) . \ . Klaus Jacklein, Un pueblo popoloca, 1974 (Aleksander Posern-Zieliński) Ted Brasser, Riding on the Frontier's Crest. Mohican Indian Culture and Culture Change, 1974 (Mirosława Posern-Zielińska) . . Borys. N. Putilov, lVIetodologija sravnitelno-istoril!eskogo izu~enija fol'klora, 1976 (Jadwiga Jagiełło) 205 206 209 211 �315 L'Aubrac, :E:tude ethnologique, linguistique, agrommlque et economique d'un etablissement humain, t. 1-5 (Jacek Bednarski) . Renzo Gubert, L'identificatione etnica. Indagine sociologia in un'area plurilingue deI Trentino Alto-Adige, 1976 (Edward Pietraszek) . Ethnomedizin / Ethnomedicine, t. 2-3, 1972-1975, (Danuta Penkala, Marek Gawęcki) Tarko) Markiewicz) Cesky Lid 1975, 1976 (Boleslaw Januszkiewicz) . Glasnik Etnografskog muzeja u Beogradu, t. 36-37; Glasnik Etnografskog instituta, t. 22, 24 (Andrzej Brencz) . . Traditiones, 1973, (Andrzej Brencz) . Slovenski Etnograf, 1976 (Andrzej Brencz) Janos Barth, A kalocsai szallasok telepUlesneprajza, 1975 (Adam Bartosz) History of Polish-Russian Relations in the Field of Ethnography. Proceedings of the Wrocław Conference, 1976 (Roman Karczmarczuk) . . Andrzej E. Daszkowski, African Appointments: Short Novels, 1975 (Henryka Romańska) 225 228 229 232 234 237 238 239 243 244 244 245 249 . . Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Polish Folk Art: The State-of-the-art Research - Protection and Distribution, 1976 (Boleslaw Januszkiewicz) Maria Paradowska, Bambrzy - the Inhabitants of Ancient Villages of the City of Poznań, 1975 (Zofia Grodecka) . "roblems in the Sociology of Folklore, 1977 (Józef Burszta) . ''1ta Simonides, Contemporary Children and Teenager Folklore, 1976 250 250 253 254 ~zef Burszta) '~acz, Miners' Folk Songs in the Dąbrowa Coal District: A FolkC::;tudy,1975 (Henryka Romańska) . lich, Gold Embroidery of Traditional Clothing in Silesia, 1973 256 257 ~ka) • Iren •• , SilesiaI1 224 230 N. M. Akramov, Voprosy istorii, archeologii i etnografii narodov Pamira i Pripamirja w trudach B.L.Grombcevskogo, 1974 (Maria Marciniak). . Georg Calavaris, The Symbolism of Early Christian and Bisantin Bread Stamps, 1977 (Wacław Korabiewicz) . Vera Trkovska, Ceska narodopisna bibliografie 1971-1972, 1973-1974 (Grażyna Ewa 218 220 Ethnologie fran~aise, t. 4-5, 1974-1975 (Jacek Bednarstki) . Belkis Ch. Karmyseva, Ocerki etniceskoj istorii juznych rejonow Tadzikistana i Uzbekistana, 1976 (Zbigniew Jasiewicz) . Domusulmanskije verovanija i obriady v Srednej Azii, 1975 (Danuta Penkala) Thor Heyerdahl, Fatu-Hiva. Back to Nature, 1975 (Henryka Romańska) Z, E. Boltarovic, Ukraina v doslidzennjach pol'skich etnografiv XIX st., 1976 (Medard 214 -'ry in 16th-18th-century Poland, ,- (Jii'i Damborsky) . 1975 (Zbigniew Jasiewicz) 259 261 IV. REPORTS Proceeding of the ' September 1977 (te 52nd General Assembly and the Scientific Sess. ' Sokolówna, Hanna Olend4 "'olish Ethnographic Society, August 1976263 'o:ek) • of the Polish September Ethnographic Society 12-14, 1977 (Wieslawa 270 �316 Folk and Culture of Oceania. Scientific Session in Memory of Professor L. A. Godlewski (Barbara Kopydlowska) . Luigi Pigorini Museum of Prehistory and Ethnography in Rome (Renata Jezierska) 21st German (Edwo.rd 278 . Congress of Ethnology, Braunschweig, September 5-9, 1977 281 Piet raszek) Results of the Inquiry of the Polish Ethnographic Society, Toruń Division, Opened Among the Representatives of the US Polish Colony Participating in the Polish Folklore School (Janina Łukasiewicz) . Conferences, Congresses and Other Meetings on Ethnographic Problems in 1976 Temporary tutions (Teresa 274 Zakrzewska) Ethnographic (Teresa 284 286 • Exhibits Arranged Zakrzewska) by Museums and Other Insti290 i Ii.." :~;,~ ... ~,,_c-,::,:, �"LITERATURA LUDOWA" Dwumicsiqcznik Czasopislllo naukowo-literacki wyc1aW;liH' przez Zarząd Główny L udozna wczego Allh'I';S 1(1':11.'\1<1'.11: ,il-I;I!l W110CLAW, UL. SZF.WSKA Polskiego 50/,1, TEL. Towarzystwa 44-46-1:1 "Literatura Ludowa" ukazuje się obecnie w nowej szacie graficznej jako dwumiesięcznik naukowo-literacki. Zgodnie z nowoczesnym pojmowaniem folkloru, pismo d'1ży do ogarl1lęcia dJżnych zakresów żywej, popularnej twórczości ludowej, podejmując tym samym badania w rejonach zaniedbanych przez humanistykę. Czasopismu ogłasza artykuły i materiały związane z folklorem różnych srudowi::ik zawodowych. Tematyka badawcza obejmuje złożony folklor miasL\ przekazywany przez tradycję ustną, ale też w formie druków miejskich (ballada uliczna, powieść brukowa, sennik itp.). Stawiając szczególny nacisk na badania w rejonach zaniedbanych i na badania wokół pytań dnia dz~siejszego: o los trdycji folklorystycznych. o i'olkloJ'ysty(;zne źródła przemian literatury, o związki między pojęciami f{Jlklol'L:.,literatUl')' popularnej, kultmy masowej -- "Literatura Ludowa" pra,<;nie równocześnie ulrzymać szerokie spojrzenie na całość procesu kullUi'owego od śn~dniowiccza po współczesność. Cen;) pl'C'numel'aty kr;)jowej: półroczna - zł 45, roczna - zł 85. Instytucje pal1i spokcznc -- z~lklauy pracy, szkoly itp. mogą zamawiać prenumerałG wyi~cznie 'A miejscowych Oddziałach i Delegaturach "Ruch", w terminie do 25 lislo!);~r1a na rok nasl<;pny. PrenUlTI!'i'atorzy indywidualni mogą opłacać prenumeratc; I': llrz<;dach pocztowych i u listonoszy lub dokonywać wplat na konto PKO Nr 1-(j-100020 Centrala Kolportażu Prasy i Wydawnictw "Ruch", Warszawa ul. 1'ow;)1'0";" ;lB, II' terminie do dnia 10 miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty. PreiElmera:c; Zl' 1.lt~cl'niem wysyłki za granicQ, która jest o 40"/0 droższa, przyjmuje Biuro Kolportażu Wydawnictw Zagranicznych "Ruch" Warsznwa, ul. Wronia 23, konto PKO Nr 1-0-100024, Egzt'm[)larze numerów zdezaktualizowanych można zamawia(' w Zarzwlzil' Gl,',wnym PTL, 50-l:l9 Wrocław, uJ. Szewska 36, tel. 44-38-32. ~;t\,O'xc �Cena zł 50,- WYDAWNICTWA POLSKIEGO ------------------------------------- TOWARZYSTW w latach 1895-1977 oT ( ) . i .•.••....••....../ .•..,! :-',1 / LUD (1895-1977) ' ; , . Tomy I-LXI PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE (1934-1977) Tomy I-XXVII PRACE ETNOLOGICZNE (1947-1977) Tomy I-IX ATLAS POLSKICH STROJOW LUDOWYCH (1949-1977) Zeszyty 1-31 część I POMORZE I WARMIA zeszytów: 3 część II WIELKOPOLSKA I KUJAWY zeszytów: 4 część III SLĄSK zeszytów: 4 część IV MAZOWSZE i SIERADZKIE zeszytów: 8 część V MAŁOPOLSKA zeszytów: 12 ARCHIWUM ETNOGRAFICZNE (1951-1977) Nr 1-31 BmLIOTEKA POPULARNONAUKOWA (1958-1977) Tomy I-VIII LITERATURA LUDOWA (1957-1977) Roczników 21 ŁODZKIE STUDIA ETNOGRAFICZNE (1959-1977) Tomy I~XVIII DZIEŁA WSZYSTKIE OSKARA KOLBERGA (1961-1977) Wyszło: Reedycja - 36 tomów. Edycja - 23 tomy Zamówienia przyjmuje: POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE 50-139 WROCŁAW, ul. Szewska 36 ~/ \ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e6eb30ee97c1012055b63017f064ae48.pdf 802ca7639dab2632b5bc69821eb6de76 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1686 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource Węgry - imigranci emigracja polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1560 Title A name given to the resource Badania etnograficzne w "lendzielskiej" wis Istvanmajor na Węgrzech / LUD 1978 t.62 Description An account of the resource LUD 1978 t.62, s.187-190 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kantor, Ryszard; Krasińska, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, RYSZARD KANTOR, t. 62, 1978 EWA KRASIŃSKA BADANIA ETNOGRAFICZNE W "LENDZIELSKIEJ" ISTVANMAJOR NA WĘGRZECH WSI Katedra Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego przystąpiła w 1977 r. do badań nad zbiorowościami etnicznie polskimi na Węgrzech, w ramach Problemu Międzyresortowego (temat III/10/3), we współpracy z Zakładem Badań nad Polonią Zagraniczną PAN w Poznaniu i Instytutem Badań Polonijnych UJ w Krakowie. We wstępnej fazie ustalania problemu badawczego miały nim być przemiany obyczajowości chłopskich grup etnicznie polskich na Węgrzech. Dane zawarte w literaturze 1 wskazywały, że na północ od Miskolca, na terenach górzystych w pobliżu obecnej granicy państwowej z Czechosłowacją, istniała do 1941 r. wieś Derenk, zasiedlona prawdopodobnie w XVIII w. przez osadników przybyłych z Polski. Przestała istnieć w momencie zorganizowania na tych terenach zamkniętego obszaru łowieckiego. Ludność przesiedlono do innych wsi. Według informacji uzyskanych od etnografów węgierskich, ludność Derenku zostala przesiedlona w najbliższe, nizinne okolice lVIiskolca i zamieszkuje m. in. we wsi Istvanmajor k. Emód. W 1975 r. grupa Derenku zostala przesiedlona w najbliższe, nizinne okolice lVIisko1ca szyńskiego przy Katedrze Etnografii Słowian UJ, przebywała krótko w Istvanmajor stwierdzając, że miejscowa ludność mówi gwarą języka polskiego, uważa się za "lendzieli" (polaków) i że są to przesiedleńcy z Derenku. Opierając się na tych informacjach we wrześniu 1977 r. przeprowadzono pierwsze poszukiwania etnograficzne na Węgrzech. Celem naszych penetracyjnych badań było: a) zebranie informacji o wsi 1stvanmajor i jej mieszkańcach w terenie oraz w archiwum Mul Zob. E. Krasińska, Wychodźctwo chŁopskie na Węgry. Stan i potrzeby badań "Zeszyty naukowe UJ. Prace Etnograficzne" 1978 z. 11 (w druku). etnograficznych. �188 RYSZARD KANTOR, EW A KRASIŃSKA zeum Ottó Termana w Miskolcu; b) stwierdzenie, w jakich innych wsiach, poza Istvanmajor, zamieszkują przesiedleńcy z Derenku; c) nawiązanie kontaktów naukowych z placówkami etnograficznymi zainteresowanymi naszymi badaniami. Katedra Etnografii Uniwersytetu im. Lajosa Kossutha w Debreczynie, placówka koordynująca badania etnograficzne w północnowschodniej części Węgier, kierowana przez prof. dr Bela Gundę, udzieliła nam daleko idącej pomocy, m. in. zapewniając nam współpracę w badaniach terenowych dr. E. Bódi, absolwentki Katedry Etnografii Słowian UJ, a obecnie pracownika Uniwersytetu w Debreczynie. Nawiązaliśmy także kontakty z Muzeum im. Ottó Hermana w Miskolcu, placówką, która swoją działalnością obejmuje interesujący nas teren. Z archiwum Muzeum wynotowane zostały informacje dotyczące Istvanmajor i innych wsi, które prawdopodobnie zasiedlone są przez dawnych mieszkańców wsi Derenk Ladbesenyó, Sajószentpeter, Budoskut, Tiszapalkonya, Vatta, Mezónyarad. Dane z archiwum Muzeum przekazaliśmy do opracowania dr E. Bódi, która ma również przeprowadzić dalsze poszukiwania w archiwach węgierskich. Zadeklarowała ona ponadto opracowanie stanu badań interesujących nas wsi na podstawie publikacji w języku węgierskim. Po badaniach archiwalnych przeprowadziliśmy we wsi Istvanmajor wstępne badania etnograficzne, nie stosując kwestionariuszy, a jedynie ograniczając się do rozmów na tematy związane z kulturą materialną, społeczną i duchową. Staraliśmy się również zebrać jak najpełniejsze informacje o dziejach wsi Derenk i Istvanmajor. Ustalono m. in., że we wsi Istvanmajor, liczącej ok. 60 gospodarstw, zamieszkują w ogromnej przewadze przesiedleńcy z Derenku i ich potomkowie. Jedynie ok. 10% mieszkańców to przyżenieni Węgrzy bądź Węgierki. Większość mieszkańców Istvanmajor posiada silną świadomość odrębności w stosunku do otoczenia węgierskiego. Wynika to zarówno z języka, jakim posługują się na co dzień pomiędzy sobą, jak i pewnych różnic kulturowych uchwytnych już we wstępnym etapie badań. Język mieszkańców wsi Istvanmajor, według naszego rozezna_nia, jest gwarą języka polskiego, ze znacznymi naleciałościami gwar słowackich oraz z pewną ilością słownictwa węgierskiego (ale nie składni!). Sami też o sobie mówią, że są "Lendzielami", a nie Słowakami, a ich język to język "lendzielski", "słowiański", bądź "polski". Językiem "lendzielskim" mówi biegle starsza generacja (50-90 lat). Młodsi natomiast, jak twierdzili informatorzy, często rozumieją go, lecz już nim nie mówią. Wszystko więc wskazuje na to, że wraz z naj starszą generacją odejdzie powszechna znajomość języka, a także dość jeszcze żywa pamięć o polskim pochodzeniu. �Badania etnograficzne W ,,!endzie!skiej" wsi Istvanmajor nu Węgrzech 189 Wyniki przeprowadzonej penetracji terenowej wskazały nam problematykę badawczą, jaką należy podjąć. Naszym zdaniem trzeba przede wszystkim zrekonstruować (na ile to będzie możliwe) kulturę materialną, duchową i społeczną mieszkańców wsi Derenk sprzed roku 1941, tj. z okresu przed przesiedleniem. Obraz tej kultury w pamięci mieszkańców Istvanmajor jest wciąż jeszcze żywy. Niezwykle interesujący, z punktu widzenia teorii zmiany kulturowej, jest także okres po osiedleniu się tej ludności w Istvanmajor, kiedy to znalazła się ona w obcym, wyłącznie węgierskim otoczeniu kulturowym, a przy tym na terenie geograficznie znacznie różniącym się od poprzedniego (nizina w miejsce gór). Miało to poważne skutki dla kultury, zwłaszcza materialnej, a najbardziej zasadnicze zmiany nastąpiły po roku 1961, tj. po założeniu we wsi spółdzielni produkcyjnej. Poznanie przyczyn i stopnia zmian poszczególnych działów kultury wydaje się podstawowym celem naszych badań. Takie postawienie problemu zainteresowało węgierskie placówki naukowe, o których była wyżej mowa. Rychłe i na szeroką skalę podjęcie przez nas monograficznych badań we wsi Istvanmajor dałoby okazję do wykorzystania oferowanej przez Węgrów pomocy. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d53c91580ab61053bf9cb02586fe039.pdf f00b04a33e8128c7894cb481cdf62996 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1688 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource film naukowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1562 Title A name given to the resource Organizacja produkcji filmów naukowych i dydaktycznych za granicą / LUD 1978 t.62 Description An account of the resource LUD 1978 t.62, s.195-198 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kantor, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 62, 1978 RYSZARD KANTOR ORGANIZACJA PRODUKCJI FILMÓW NAUKOWYCH I DYDAKTYCZNYCH ZA GRANICĄ (NA PRZYKŁADZIE INSTYTUTU FILMU NAUKOWEGO W GETYNDZE) W czaS<Jpismachfachowych przy omawianiu problemów filmu badawczo-naukowego i dydaktycznego postuluje się stworzenie w Polsce Instytutu Filmu Naukowego. Jak można łatwo zorientować się, chodzi tu o rodzaj wytwórni zorganizowanej i zarządzanej przez naukowców, a mającej łączyć sprzeczne dotychczas int€resy filmowców i przedstawicieli nauki na zasadzie podporządkowania pierwszych drugim. Wprawdzie, jak dotąd, żaden z publicystów zabierających głos na ten temat nie zaproponował wyraźniejszej wizji takiego instytutu, lecz można sądzić, iż chodzi tu o posłużenie się przykładem istniejących już od wielu lat w innych krajach instytucji tego typu 1. Instytuty filmu naukowego, działające we wszystkich niemal krajach Europy, nagromadziły znaczną ilość doświadczeń, z których można skorzystać także i u nas. Są instytucjami naukowymi finansowanymi prz€z państwo lub fundacje prywatne, celem zaś ich działalności - w głównych zarysach - jest postawiona na właściwym poziomie naukowym produkcja filmów badawczych i dydaktycznych. Działalność instytutów realizuje zasadę centralizacji kosztownego sprzętu do zdjęć specjalnych i stwarza możliwość bardziej ekonomicznego wykorzystania fachowej pracy lud~kiej. Warto chociażby w znacznym skrócie ukazać kierunki działalności jednego z takich instytutów, mającego ustaloną markę w Europie, lecz nie należącego ani do największych, ani też do najbardziej nowoczesnych na naszym kontynencie, tj. Das Institut fUr den Wissenschaft1ichen Film I Pierwszy na świecie instytut z inicjatywy wybitnego teoretyka filmu naukowego i praktyka filmu powstał w Paryżu w 1930 r. naukowego, Jean Painleve'a. �19G Organizacja produkcji filmów naukowych i dydaktycznych za pranicq w Getyndze 2. Instytut ten można uznać za średni, szczególnie pod względem wyposażenia i jako taki wydaje się godny omówienia. Został on wybudowany i wyposażony z funduszów państwowych RFN. Działalność Instytutu na polu produkcji filmów objawia się trojako: a) przez produkcję filmów własnych, b) produkcję filmów na zamówienie oraz c) pomoc poszczególnym instytucjom naukowym 'v ich własnych filmowych przedsięwzięciach. W pierwszym przypadku, stosunkowo naj rzadszym, film realizuje Instytut i następnie sprzedaje go zainteresowanym. Produkcja taka jest związana oczywiście z uprzednim zbadaniem zapotrzebowania na określony temat, z zamówieniem u specjalisty Ddpowiedniego scenariusza i rozprowadz~miem gotowego filmu wśród uczelni i naukowców. Poziom tych filmów, jak i wszystkich innych filmów realizowanych w Instytucie, gwarantowany jest przez fachową kadrę filmowców i stały zespół współpracujących naukowców. W drugim przypadku zamawiający posiada własny scenariusz i własną koncepcję filmu, a Instytut zapewnia mu możliwość jego zrealizowania w swoich pomieszczeniach i za pomocą swojego sprzętu, w razie konieczności oddając także na usługi klienta zatrudnionych przez siebie specjalistów-filmowców. Usługi te są odpowiednio opłacane, tak że Instytut jest w tym zakresie finansowo samowystarczalny. Unowocześnianie i uzupełnianie sprzętu natomiast, które wymaga dodatkowych nakładów, pDkrywa państwo i fundacje prywatne. W trzecim przypadku, tj. pomocy udzielanej instytucjom naukowym w ich produkcji filmowej, działalność Instytutu może przybierać wiele form, jak np.: a) wypożyczenie sprzętu (Instytut wyposaża w odpowiedni sprzęt wyprawy typu etnograficznego i geograficznego) oraz obróbka zebranych materiałów filmowych po zakończeniu wyprawy; b) wypożyczenie sprzętu i operatora, który wypełni życzenia zamawiającego; c) opracowanie scenariusza przez współpracujących z Instytutem naukowców i zapewnienie ich pomocy jako konsultantów; d) wszelkie usługi w zakresie prac technicznych (wywoływanie taśm, montaż itd.); e) szkolenie naukowców, którzy mają zamiar realizDwać samodzielnie filmy w swoich placówkach naukowych. Jak z tego widać, możliwości Instytutu są znaczne i nie ograniczają się wyłącznie do spraw warsztatowych. Niezwykle ważna dla rozwoju filmu naukowego w RFN jest także inna strona omawianej działalności. 2 Informacje zebrałem z następujących artykułów: N. Pacanowska-Haltrecht, Z dziejów filmu naukowego. "Życie Szkoły Wyższej" 1963, nr 10; A. Szwej cerowa, J. Jacoby, Zagadnienia filmu naukowego w Polsce. "Nauka Polska" 1958, nr 2; G. Wolf (dyr. Instytutu Filmu Naukowego w Getyndze), Film naukowy w NRF. "Kwartalnik Filmowy" 1962, nr 2/47. �Organizacja produkcji fUm6w naukowych i dydaktycznych Z<L granicą 197 Instytut dysponuje olbrzymim sztabem współpracujących z nim naukowców (około 300 osób). Są to przedstawiciele wielu dyscyplin, którzy bieżąco kontrolują naukowy poziom realizowanych filmów, piszą scenariusze, uczestniczą w naradach naukowych i produkcyjnych, na których dyskutuje się wszystkie aspekty pracy Instytutu. Ich zainteresowanie problematyką filmu naukowego jest bardzo aktywne, bynajmniej nie teoretyczne jedynie. W takiej sytuacji idee filmu naukowego znajdują szerokie oparcie w środowisku naukowym RFN. Więź ze środowiskiem naukowym uznać można za jeden z głównych kierunków pozafilmowej działalności Instytutu. Każda instytucja zainteresowana filmem naukowym ma tzw. referenta filmowego, który utrzymuje stały kontakt z Instytutem i jest regularnie informowany o jego bież'1cej działalności. Referent filmowy bierze udział w specjalnych naradach i konferencjach, tak iż nie może być mowy o zerwaniu kontaktu :między instytucjami naukowymi a Instytutem. Łączność tę utwierdza także kwartalnik "Mitteilungsblatt", zawierający zarówno omówienie działalności Instytutu, jego planów, jak i rozważania teoretyczne dotyczące filmu naukowego, stojące zazwyczaj na bardzo wysokim poziomie. Instytut posiada filmotekę, w której systematycznie gromadzone są najciekawsze osiągnięcia krajowej i zagranicznej kinematografii naukowej. Z filmoteki tej korzystać mogą placówki naukowe, uczelnie wyższe do celów dydaktycznych, zjazdy i kongresy naukowe, indywidualni uczeni i in. Warto także zwrócić uwagę na regularnie ukazujące się katalogi, obszerne komentarze naukowe do każdego wyprodukowanego filmu oraz trójjęzyczną publikację ("Le Film Recherche, Research Film, Forschungsfilm") wydawaną z ramienia Międzynarodowego Stowarzyszenia Filmu Naukowego {AICS). Instytut Filmu Naukowego w Getyndze łączy zatem w swojej działalności funkcje wytwórni filmowej, filmoteki i instytucji naukowo-badawczej zajmującej się teorią filmu naukowego; jest on zarazem placówką w rodzaju naszego "Filmosu", tj. instytucją zajmującą się rozpowszechnianiem filmów niefabularnych. vVydaje się, że instytut tego typu jest w chwili obecnej najbardziej optymalnym rozwiązaniem organizacyjnych problemów kinematografii naukO\vej. Rozwiązanie to łączy bowiem korzystną z punktu widzenia ekonomiki produkcji centralizację sprzętu i ludzi z zapewnieniem innym instytucjom możliwości rozwijania ich własnej produkcji filmowej. Warto jeszcze dodać, że omawiany Instytut specjalizuje się głównie \v produkcji filmów wymagających użycia specjalnego sprzętu, a więc najczt:ściej filmów z zakresu nauk ścisłych. Jak wiadomo, film o tematyce etnograficznej, czy - mówiąc szerzej - film w naukach społeczr.~·ch, nie wymaga nagromadzenia kosztownego i rzadkiego sprzętu. Moż- �198 Organtzacja produkcji filmów naukowych t dydaktycznych za grantcq na więc wyrazić wątpliwość, czy organizowanie instytutu specjalizującego się w produkcji filmów naukowych z dziedzin wchodzących w skład nauk społeczno-historycznych ma sens. Sądzę, że istnieje głęboki sens realizacji takiego przedsięwzięcia. Wprawdzie istotnie mniejszą ;'olę odgrywa tu ekonomiczna konieczność koncentracji cennego sprzętu, lecz pozostałe zalety instytutu są równie istotne i wyznaczają sens jego założenia. Koordynacja całej działalności w zakresie filmu naukowego, utrzymywanie stałego kontaktu z placówkami naukowymi, zarówno w kraju, jak i za granicą, stworzenie centrum myśli teoretycznej, centralnej filmoteki, odpowiednich laboratoriów itd., to wystarcza, aby uznać, że tak zorganizowany instytut filmu naukowego jest niezbędny także na terenie Polski. Oparcie produkcji filmów naukowych i dydaktycznych na słabo wyposażonych placówkach naukowych i garstce entuzjastów, lub na skomercjalizowanych wytwórniach zawodowych, nie dbających o należyty poziom naukowy realizowanych filmów, nie mogłoby dać żadnych pozytywnych wyników. Opinia środowiska naukowego opowiada się zdecydowanie za utworzeniem instytucji typu omawianego powyżej. Wśród zgodnego chóru zainteresowanych nie zabrakło również etnografów 3. Czas najwyższy na realizację tej ze wszech miar słusznej idei. 3 G. Dąbrowska, Z dzialalności Polskiego Towarzystwa "Etnografia Polska" 1967, t. 11, s. 506. i Socjologicznego. Filmu Etnogra";cznego � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1911f8dc314b78418a3642e2b2199fdc.pdf b20be8d001379d1a00943fe84eaabbd8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4621 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource twórcy ludowi rzeźba ludowa Piórko, Mamert - rzeźbiarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4292 Title A name given to the resource Mamert Piórko - rzeźbiarz lubuski / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.2, s.;97-100 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Marek Arpad Kowalski MAMERT PIÓRKO - RZEŹBIARZ LUBUSKI Ulica K o ż u c h o w s k a — p r z e d m i e ś c i e Zielonej Góry. W schludnym, m a ł y m , m u r o w a n y m domku mieszka eme­ rytowany nauczyciel pochodzący z Wileńszczyzny — M a ­ mert Piórko. Rzeźbiarz zielonogórski, uznawany często za nestora twórców lubuskich, r ó w n i e często o k r e ś l a n y jest mianem rzeźbiarza regionalnego j a k i ludowego; nazywa­ ny także amatorem-plastykiem. Urodzony w 1900 г., pochodzi on z p o d w i l e ń s k i e j w s i . Ojciec jego był r o b o t n i k i e m drzewnym p r a c u j ą c y m w okolicznch tartakach. B y ć m o ż e na dalszej drodze t w ó r ­ czej Piórki zaważyły tradycje rodzinne, z e t k n i ę c i e się w dzieciństwie z drewnem jako surowcem r z e m i e ś l n i c z y m , który później stał się m a t e r i a ł e m do w y k o n y w a n i a prac artystycznych. P i ó r k o spędził wczesne lata swojego życia u bogatych gospodarzy, później przez pewien czas praco­ wał jako robotnik fabryczny. W r o k u 1922 dostał się do Seminarium Nauczycielskiego w Wilnie. Po u k o ń c z e n i u nauki powrócił do ś r o d o w i s k a , z k t ó r e g o w y s z e d ł . Zaczął pracować jako nauczyciel wiejski. Rzeźbieniem z a i n t e r e s o w a ł się M a m e r t P i ó r k o raczej przypadkowo. Mianowicie w szkole, w k t ó r e j uczył, zro­ dziła się idea stworzenia amatorskiego teatrzyku k u k i e ł ­ kowego dla uczniów. Szkoła b y ł a biedna, nauczyciele i uczniowie sami m u s i e l i r e a l i z o w a ć p o m y s ł . B r a k i mate­ riałowe i ubóstwo finansowe szkoły z m u s i ł y P i ó r k ę do czynnej pomocy przy organizowaniu teatrzyku •— sam rzeźbił głowy lalek, k u k i e ł k i i f i g u r k i . Nie z a s t a n a w i a ł się przedtem, czy umie to robić, czy nie. P r a c ę w y k o ­ nywał niemal mechanicznie. Później zaczął w y t w a r z a ć z drewna przedmioty u ż y t k o w e : misy, łyżki, skrzynki, p u ­ dełka, ramy do o b r a z k ó w i t p . Daleki b y ł jednak w ó w c z a s od uważania tego co r o b i za s z t u k ę . Nie p o d e j r z e w a ł jesz­ cze, że po w i e l u latach stanie s i ę r z e ź b i a r z e m znanym w całym kraju, zwłaszcza w swoim regionie; nie z d a w a ł sobie sprawy z tego, że posiada uzdolnienia artystyczne. Rzeźbił, bo pewne s p r z ę t y b y ł y potrzebne w domu w ł a s ­ nym czy sąsiadów, bo trzeba było p o m ó c szkole. Wojna p r z e r w a ł a te zajęcia. P i ó r k o rozpoczął p r a c ę w wojskowych szpitalach. W 1945 r . wraz z wieloma przesiedleńcami w y j e c h a ł na Zachód, osiadł w Zielonej Górze i tu znów p o w r ó c i ł do zawodu pedagogicznego. Wojna, a n a s t ę p n i e praca na n o w y m terenie w zmienio­ nych warunkach s p r a w i ł y , że z u p e ł n i e z a p o m n i a ł o a r t y ­ stycznej pasji swojej m ł o d o ś c i ; b y ł przede wszystkim nauczycielem. Przypadek zrządził, że ponownie zaintere­ sował się r z e ź b i a r s t w e m . Był to r o k 1953. Na ulicy, przy której mieszkał, wycinano stare lipy. M a m e r t P i ó r k o jeszcze raz p o s t a n o w i ł s p r ó b o w a ć swoich sił i u m i e j ę t ­ ności twórczych, k o r z y s t a j ą c z dużych z a p a s ó w drewna, które wręcz p r o w o k o w a ł y do r z e ź b i e n i a . Od tego w ł a ś ­ nie czasu datuje się p o w r ó t P i ó r k i do działalności a r t y ­ stycznej i rozkwit jego twórczości. P o c z ą t k o w o rzeźbił niewiele — jedynie w wolnych chwilach, w czasie wakacji, tyle tylko, na ile p o z w a l a ł a mu praca zawodowa. A l e j u ż po przejściu na e m e r y t u r ę całkowicie poświęcił się pracy artystycznej. Tworzy sy­ stematycznie, wykonuje wiele rzeźb. Jest to jego pasją, potrzebą wypowiedzenia się, przypomnieniem dawnych lat. Dzieła jego noszą p i ę t n o osobliwego spojrzenia na świat. Kiedy po raz pierwszy o d w i e d z i ł e m Mamerta P i ó r k ę , niemal natychmiast po p r z y w i t a n i u zaczął •— bez żadnej zachęty z mojej strony — o p o w i a d a ć dzieje swojego życia. Widocznie przyzwyczajony już b y ł do licznych od­ wiedzin dziennikarzy i ludzi i n t e r e s u j ą c y c h się jego sztu­ ką. P o s i a d a ł on album z fotografiami rzeźb, k t ó r e w y ­ k o n a ł w ciągu w i e l u lat, a k t ó r e z n a j d u j ą się obecnie u rodziny i k r e w n y c h , s ą s i a d ó w i przyjaciół, instytucji takich j a k Cepelia czy Lubuskie Towarzystwo K u l t u r a l n e . K a ż d ą p r a c ę , k t ó r ą pokazuje czy to na fotografii, czy z n a j d u j ą c ą się w jego w ł a s n y m posiadaniu, opatruje k o ­ mentarzem w i ą ż ą c y m się z jej powstaniem, t ł u m a c z y , dlaczego w y r z e ź b i ł tę figurę, dlaczego tak w ł a ś n i e ją ujął, n a d a ł jej t a k ą a nie i n n ą f o r m ę . A r t y s t a bardzo mocno p r z e ż y w a Jest to bowiem jego ś w i a t i n t y m n y . swoją twórczość. P o k a z y w a ł P i ó r k o zdjęcia dawniej wykonanej rzeźby. Była to wielofiguralna kompozycja p r z e d s t a w i a j ą c a w y ­ w o ż e n i e zwłok jednego z bliskich przyjaciół, z m a r ł e g o m ł o d o na gruźlicę w czasie, gdy obaj b y l i s ł u c h a c z a m i Seminarium Nauczycielskiego. W kompozycji tej, b ę d ą ­ cej realistycznym przedstawieniem w y d a r z e ń , widzimy k i l k a alegorycznych postaci o b r a z u j ą c y c h cnoty zmarłego i jego d r o g ę życiową. I ten w ł a ś n i e element pewnej alegoryczności i symboliki jest, j a k sądzę, charakterystycz­ ny dla twórczości zielonogórskiego artysty. Oto inna rzeźba — przedstawienie korzenia rośliny żeń-szeń. Zas t a n o w i a j ą c y t u jest j u ż sam w y b ó r tak przecież nier z e ź b i a r s k i e g o tematu, k t ó r y jednak dla artysty m i a ł szczególne znaczenie, co w y n i k a z jego w ł a s n e j w y p o w i e ­ dzi: „jak głosi legenda, k o r z e ń żeń-szeń jest symbolem zdrowia, m i e s z k a j ą w n i m dobre duchy, a j a rzeźbię to, co dobre i uczciwe, tak j a k to widzę w swojej duszy". T w o r z y w e m artysty jest drzewo lipowe — tradycyj­ ny m a t e r i a ł w i e l u dawniejszych i obecnych twórców. M ó w i też P i ó r k o , że „to jest najlepsze drzewo, bo w m i a ­ r ę twarde, nie m a słojów, nie rozsyoha się i jest przy­ jemne w r z e ź b i e n i u " . Jako n a r z ę d z i a służą m u : nóż, k i l k a d ł u t i d ł u t e k o r ó ż n y c h rozmiarach i w y k r o j u — okrągłe, półokrągłe, u k o ś n e , płaskie. Nie ma on pracowni •— zimą rzeźbi w domu, natomiast w czasie cieplejszych dni, zwłaszcza latem, c h ę t n i e przenosi się do ogródka. Przy­ gotowane do pracy drewno starannie suszy, t w i e r d z ą c że klocek powinien s c h n ą ć przez rok, mniej w i ę c e j . Ten termin daje p e w n o ś ć , że drewno nie będzie p ę k a ł o i k r u ­ szyło się przy dalszej obróbce. W praktyce jednak nie zawsze t r z y m a się tej zasady. P r z y s t ę p u j ą c do właściwej pracy, M a m e r t P i ó r k o rzeźbi n i e posługując się bez­ p o ś r e d n i o ż a d n y m i w z o r a m i ani ilustracjami, również bez pomocniczego r y s u n k u na drewnianym klocku. Po u k o ń ­ czeniu r z e ź b y powleka j ą zazwyczaj c i e n k ą w a r s t w ą bezbarwnego l a k i e r u dla ochrony przed kurzem. Nigdy natomiast nie polichromuje. Indagowany na ten temat odrzekł, że nie z a s t a n a w i a ł się w ogóle nad tą m o ż l i ­ wością. Po c h w i l i dodał, że nie polichromuje, ponieważ chce p o k a z a ć s t r u k t u r ę drzewa i jego p i ę k n o , p i ę k n o m a t e r i a ł u samego w sobie. To uzasadnienie artystyczne zostało więc s f o r m u ł o w a n e na p r ę d c e , by p r z e d s t a w i ć program estetyczny, nad k t ó r y m t w ó r c a — j a k w i d a ć — specjalnie nie z a s t a n a w i a ł się i k t ó r y jest w y r a ź n i e w t ó r - 97 �ny wobec praktycznej działalności rzeźbiarza. Natomiast historia i opowieści t o w a r z y s z ą c e p o s z c z e g ó l n y m r z e ź b o m nie w y d a j ą się być ex post dokomponowywane. Ś w i a d ­ czą one, że twórczość artysty łączy się z autentycznym przeżyciem. Twierdzi P i ó r k o , że t y l k o praca w e d ł u g w ł a s n y c h p o m y s ł ó w sprawia m u zadowolenie, gdyż nie ma sensu n a ś l a d o w a n i e tego, co już zrobiono. Wprawdzie w ś r ó d jego rzeźb m o ż n a znaleźć głowę Mickiewicza czy popier­ sie Ś w i e r c z e w s k i e g o — do k t ó r y c h to prac m u s i a ł y i n ­ s p i r o w a ć go j a k i e ś wzory — jednak tematyka ta nie jest dla jego twórczości reprezentatywna. Oczywiście, t w ó r c a mieszkający w mieście w o j e w ó d z k i m , społecznik, człowiek stykający się codziennie, chociażby z racji swojego zawodu, ze w s p ó ł c z e s n y m życiem, skompliko­ w a n y m i p e ł n y m p r o b l e m ó w , nie m o ż e w y m y ś l a ć tema­ tów rzeźbiarskich tylko „w głowie", j a k zazwyczaj po­ w i a d a j ą a r t y ś c i - s a m o t n i c y . W ł a ś n i e to codzienne życie dostarcza r z e ź b i a r z o w i twórczej inspiracji, jeśli nawet temat wydaje się b y ć o d e ń odległy. Lecz t y l k o temat, a nie idee, k t ó r e stara się w y r a ż a ć w swoich figurkach. Prace P i ó r k i m a j ą swój w ł a s n y , o d r ę b n y charakter, " czasem w y d a j ą się udziwnione. S ą one p e ł n e , r z e k ł b y m nawet — „mięsiste", choć nie jest to owa klasyczna p e ł ­ ność i z w a r t o ś ć f o r m y r z e ź b i a r s k i e j . S ą t e ż prace P i ó r k i oszczędne w wyrazie, choć autor nie s k ą p i i m ornamen­ t y k i . Pozorna s u r o w o ś ć jego r z e ź b w i ą ż e się zapewne z t e n d e n c j ą do geometryzowania, kubizowania k s z t a ł t u . Wydaje się, że dłuto artysty posuwa się po liniach prostych, o d r z u c a j ą c finezyjne z a o k r ą g l e n i a , t w o r z ą c geo­ metryczne kąty, krzywizny, linie i z a ł a m a n i a . Modelunek rzeźby jest twardy. Wykonane przez P i ó r k ę rzeźby s k ł a ­ dają się j a k b y z zestawionych ze sobą i n a ł o ż o n y c h jedna na d r u g ą brył, ornamentyka rzeźb p o d k r e ś l a ich kubiczny charakter. Ostre, ś m i a ł e i staranne zarazem cięcia s ą typowe dla wszystkich jego prac. Jest to rodzaj formy Mamert P i ó r k o : I I . 1. Wędkarz, 98 niespotykanej w naszej rzeźbie nieprofesjonalnej (ludowej czy też amatorskiej). P i ó r k o dużą w a g ę p r z y w i ą z u j e do formy swych dzieł — s ą one d o k ł a d n i e p r z e m y ś l a n e i wy­ konane, i to tyleż pod w z g l ę d e m k s z t a ł t u , co i treści. Jak twierdzi sam artysta, przy wyborze tematów d e c y d u j ą jego zainteresowania d l a otaczającego świata. W ś r ó d r z e ź b P i ó r k i d o m i n u j ą typy ludzkie, celnie pod­ patrzone w życiu, przy pracy, postacie z bajek i legend. S ą też prace inspirowane wspomnieniami autora z lat młodości. Inne tematy p o j a w i a j ą s i ę znacznie rzadziej i podejmowane s ą niejako na marginesie g ł ó w n y c h zain­ t e r e s o w a ń P i ó r k i — zafascynowania człowiekiem z jego ś m i e s z n o s t k a m i i p r z y w a r a m i , urzeczenia p r a c ą i dzia­ łalnością ludzką. Nie ma z a ś w twórczości P i ó r k i tematyki sakralnej. Nie ucieka artysta od rzeczywistości ziemskiej — przeciwnie, u w a ż n i e j ą podpatruje, a obserwacje prze­ nosi w lipowe drewno. T y p y ludzkie, k t ó r e Piórko- przedstawia w swych r z e ź b a c h , aczkolwiek przedstawione wiernie, zawierają dużą dozę humoru. Wydobyte są z nich rysy pewnych ś m i e s z n o s t e k i p r z y w a r cechujących k a ż d e g o przecież c z ł o w i e k a . P i ó r k o eksponuje cechy karykaturalne prze­ j a w i a j ą c e się w t w a r z y , gestach i ruchach tworzonych po­ staci. K a ż d y szczegół wydaje się t u b y ć starannie pod­ patrzony, p r z e m y ś l a n y i wykonany, b y t y m silniej pod­ k r e ś l i ć i n t e n c j ę autora. Szczególnie wyraziste są pod t y m w z g l ę d e m twarze w y k o n y w a n y c h przezeń figurek g r a j k ó w , p a s t u s z k ó w , k t ó r e w w i d z u b u d z ą skojarzenia z p r z y s ł o w i o w y m i pastuszkami z sielankowych odpowieści i bajek. Nie m n i e j zabawna jest postać starego, brodatego krasnala, j a k b y w y j ę t e g o z b a ś n i braci G r i m m , ze wspa­ niale oddanym p r z y g i ę c i e m pod c i ę ż a r e m dźwiganego na plecach worka. Wreszcie kompozycja p r z e d s t a w i a j ą c a dwa p r z e p y c h a j ą c e się na k ł a d c e barany — ze znanego i po­ pularnego wierszyka. S ą te prace j a k b y prześmiewaniem się z k u r s u j ą c y c h w s p o ł e c z e ń s t w i e s z a b l o n ó w i stereo- drewno, wys. 26 cm. U . 2. Chłopiec jedzący kaczan U . 3, 4, Pastuszek, drewno, wys. 27 om. kukurydzy, drewno, wys. 27 cm. �typów myślowych, są zarazem dla odbiorcy ilustrowa­ nymi morałami życiowymi. Inne znów postacie t c h n ą z a d u m ą i spokojem, j a k np. Wędrowiec, Matka z dzieckiem, czy Dziewczyna z kukurydzą. Choiaż — przeciwnie niż poprzednio — są statyczne, to jednak w y g l ą d a j ą tak, j a k b y t y l k o na chwilę zastygły w bezruchu, dla odpoczynku. A za moment znów ruszą w drogę. O wartości rzeźb P i ó r k i stenowi i n t e r e s u j ą c a forma, w sposób wyszukany p o d p o r z ą d k o w a n a treści i wymowie jego dziel. Piórko podpatruje otaczający go ś w i a t „ z m r u ­ żonym okiem", nieco szyderczo i karykaturalnie, a prze­ cież z dużą dozą ciepłego h u m o r u i życzliwości. Nie jest samotnikiem, przeciwnie, ż y w o uczestniczy w życiu spo­ łecznym, włącza się do akcji k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w y c h inicjowanych przez twórcze ś r o d o w i s k a w o j e w ó d z k i e g o miasta, szuka k o n t a k t ó w z l u d ź m i , a z jego spostrzeżeń powstają właśnie owe dziwne, drewniane postacie. Piórko jako rzeźbiarz d e b i u t o w a ł w I960 r. na w y ­ stawie CRZZ w Warszawie. Od tej pory jego prace po­ kazywane są systematycznie na dorocznych wystawach plastyki amatorskiej w Zielonej Górze, u r z ą d z a n y c h przez Lubuskie Towarzystwo K u l t u r a l n e i W o j e w ó d z k ą K o ­ misję Związków Zawodowych (w l u t y m 1961 r. p o w s t a ł a przy LTK. Sekcja Plastyki Amatorskiej, k t ó r e j P i ó r k o jest członkiem). Oo więcej — prace P i ó r k i pokazywane są również na wystawach sztuki ludowej w o j e w ó d z t w a . Dwukrotnie, w styczniu i m a r c u 1964 r „ o d b y ł y się w Zie­ lonej Górze jego wystawy Indywidualne pod patronatem LTK. W 1963 r, k i l k a rzeźb P i ó r k i eksponowano w K r a ­ kowie na problemowej wystawie p l a s t y k i amatorskiej, a w następnym roku na ogólnopolskiej wystawie plastyków-amatorów w Muzeum Etnograficznym w Toruniu. Prace jego sprzedawane są w sklepach Cepelii na terenie województwa. Władze w o j e w ó d z k i e t r a k t u j ą też rzeźby Piórki jako regionalne p a m i ą t k i , ofiarowując je jako upo­ minki ważniejszym gościom. Gdy zaś w k w i e t n i u 1966 r. w Klubie Literackim L T K odbył się t u r n i e j poetycki o rzeźbę, dzieła P i ó r k i s t a n o w i ł y g ł ó w n e nagrody. Praca zarobkowa na zlecenie Cepelii nie jest jednak dla Piórki zasadniczym m o t y w e m d z i a ł a n i a . Rzeźbienie traktuje jako swoją osobistą pasję, jako chęć w y ż y c i a się, jako hobby. Pod t y m w z g l ę d e m jest on niemal przy­ kładowym okazem „czystego" i „ p r a w d z i w e g o " amatora. Godny uwagi wydaje się fakt, że dzieła P i ó r k i znaj­ dują odbiorców nie tylko zinstytucjonalizowanych i nie tylko wśród miłośników i z n a w c ó w sztuki, s ł o w e m — nie tylko wśród tej warstwy, k t ó r a obecnie stanowi rynek zbytu dla p r o d u k t ó w twórczości ludowej i amatorskiej. Figurki przez niego wykonane docierają też do jego zna­ jomych, krewnych, s ą s i a d ó w — do tych ludzi, w ś r ó d k t ó ­ rych artysta żyje i działa. Wydaje się zjawiskiem ze wszech miar pozytywnym, że twórczość P i ó r k i zaspokaja poczucia estetyczne dosyć szerokiego k r ę g u odbiorców, podczas gdy, jak wiemy, r z e ź b a nieprofesjonalna, z w ł a s z ­ cza ludowa, nie budzi zainteresowania w swoim ś r o d o ­ wisku. Aprobata prac P i ó r k i jest jednak z r o z u m i a ł a , jeśli przeanalizuje się prace r z e ź b i a r z a pod w z g l ę d e m formalnym i tematycznym, co s t a r a ł e m się p r z e d s t a w i ć wyżej. W życiu P i ó r k i nie ma tak często spotykanej w ś r ó d wielu artystów próżni społecznej, k t ó r a k a ż e i m z w r a ­ cać się z jednej strony k u elicie k u l t u r a l n e j i otaczają­ cemu ją wianuszkowi s n o b ó w w poszukiwaniu zbytu dla rzeźb, z drugiej zaś — p r z y j m o w a ć bezkrytycznie wzory stamtąd płynące z przeznaczeniem „dla l u d u " . Dzięki temu też Piórko nie ma k o m p l e k s ó w w y n i k a j ą c y c h z bez­ radności i osamotnienia. I n t e r e s u j ą c e , jak w dalszym ciągu ułoży się jego w s p ó ł p r a c a z Cepelią. Jak bowiem 4 świadczą n i e k t ó r e dane, w pewnych ośrodkach bądź w ś r ó d i n d y w i d u a l n y c h t w ó r c ó w z a m ó w i e n i a tej insty­ tucji p o w o d u j ą p r z e k s z t a ł c e n i e się pracy twórczej w p r a ­ cę rzemieślniczą. Konsekwencje zaś z tego w y p ł y w a j ą c e są trojakiego rodzaju: zbyt w y g ó r o w a n e poczucie w ł a s n e j w a r t o ś c i artystycznej, zanik indywidualizmu twórczego, rozgoryczenie i uczucie p o r a ż k i życiowej w przypadku zmniejszania się z a m ó w i e ń . Oczywiście nie m o ż n a g e n e r a l i z o w a ć tych spraw, wie­ le bowiem zależy od zastanej już pozycji społecznej t w ó r ­ cy, od jego o d p o r n o ś c i psychicznej, wreszcie od rodzaju jego pracy i k o n t a k t ó w z opiekunami artystycznymi. Nie grozi to też chyba t w ó r c y z Zielonej Góry. Rzeźbiarstwo jest bowiem jego i n d y w i d u a l n ą , d u c h o w ą potrzebą, w y ­ rasta z chęci przekazania swoich spostrzeżeń ludziom, w ś r ó d k t ó r y c h żyje; z drugiej zaś strony jest f o r m ą roz­ r y w k i , odpoczynku, daje spokój, zadowolenie p ł y n ą c e z poczucia p r z y d a t n o ś o i społecznej. N i e w ą t p l i w i e sprzedaż prac jest przejawem uznania dla jego twórczości, ale t a k ż e f o r m ą uznania s ą dla artysty wystawy, wreszcie okazywane zainteresowanie odborców. C h a r a k t e r y z u j ą c twórczość Mamerta P i ó r k i k i l k a ­ krotnie z e s t a w i a ł e m j ą ze s z t u k ą l u d o w ą , mimo że t r u d ­ no do niej zaliczyć r z e ź b y lubuskiego twórcy. Jeśli P i ó r k o jednak, o czym w s p o m n i a ł e m już na początku, bywa o k r e ś l a n y r ó w n i e ż mianem r z e ź b i a r z a ludowego, w y n i k a to, jak sądzę, nie t y l k o ze zwyczajowego stosowania tej nazwy lecz i z charakteru regionu, w k t ó r y m P i ó r k o żyje i tworzy. Woj. zielonogórskie przechodziło zmienne koleje losu. Były to tereny, k t ó r e wcześnie o d p a d ł y od Rzeczypospolitej i znalazły się w granicach Polski po 99 �etnograficzne. Ł a t w i e j jednak b y ł o m o ż n a znaleźć w te­ renie z dawien dawna porzucone z a b y t k i k u l t u r y ma­ terialnej niźli ś w i ą t k i p r z y d r o ż n e . Gdy więc w woje­ w ó d z t w i e osiadło k i l k u ludzi, k t ó r z y w wolnych chwilach b r a l i czasem drewno i d ł u t o do r ę k i , zaczęto mówić o „współczesnej sztuce ludowej" t w o r z ą c e g o się regionu. Rzecz oczywiście dotyczy nie t y l k o rzeźby i nie tylko tego jednego w o j e w ó d z t w a . Podobnie jest w Szczecińskiem, gdzie o k r e ś l a się S k r ę t o w i e z a jako r z e ź b i a r z a l u ­ dowego Pomorza Zachodniego. Podobnie i w e Wrocław­ skiem, gdzie p r a c u j ą : Józef S e r w i k p o c h o d z ą c y z miejs­ cowości Inowlec, pow. Rawa Mazowiecka, Jan Kobiałka ze wsi Hołoska, pow. T ł u m a c z , w o j . s t a n i s ł a w o w s k i e , Ka­ zimierz C h r ą c h o l z w o j . lwowskiego oraz Franciszek Mentel z Ż y w i e c k i e g o . B y l i o n i m o ż e ongiś rzeczywiście t w ó r c a m i l u d o w y m i , obecnie jednak b ą d ź to mieszkają w miastach ( u ł a t w i o n y k o n t a k t ze ś w i a t e m sztuki elitar­ nej i n o w y wachlarz t e m a t ó w ) , b ą d ź nawet kształcą się w ogniskach plastycznych. Podobna sytuacja istnieje w Zielonogórskiem, gdzie działają: L u d w i k Oleksy z Ż a r , Aleksander Koperwas z Jasienicy G u b i e ń s k i e j , pow. Lubsko, i Andrzej Rak z Krosna O d r z a ń s k i e g o . Jednym z t a k i c h t w ó r c ó w jest w ł a ś n i e M a m e r t P i ó r k o , W s z a k ż e w o j e w ó d z t w o jest już zintegrowane etnicznie, m o ż e w i ę c z czystym sumieniem o d s t ą p i ć od nazywania P i ó r k i , j a k się to jeszcze często zdarza, r z e ź b i a r z e m l u d o w y m . T y m bardziej, że obser­ w u j e m y zanik sztuki ludowej w jej klasycznej, dziewięt­ nastowiecznej postaci. I I . 5. Krasnal, drewno, wys. 20 cm. k i l k u wiekach odosobnienia, dopiero po 1945 r. Na skutek w i e l u okoliczności historycznych, a zwłaszcza długiej separacji, nie p r z e t r w a ł a tam ludność autochtoniczna (jak to m i a ł o miejsce na Ś l ą s k u lub Pomorzu) z w y j ą t k i e m k i l k u graniczących z obecnym w o j . p o z n a ń s k i m powia­ tów: babimojskiego, m i ę d z y r z e c k i e g o i wschowskiego. Po 1945 г., wraz z n a p ł y w a j ą c y m i na te ziemie osadnikami, w y t w o r z y ł się konglomerat ludnościowy. P r z y b y w a l i m i e s z k a ń c y k r e s ó w wschodnich, Polski centralnej, r e e m i ­ granci z Europy zachodniej, Ł e m k o w i e , m i e s z k a ń c y W i e l ­ kopolski. K a ż d a z grup etnicznych przynosiła w ł a s n ą k u l t u r ę , obyczaje, w ł a s n e w y t w o r y materialne, tradycje. Wyłoniło się w i ę c zadanie scalenia tych grup, co o s i ą ­ g n ą ć m o ż n a b y ł o przez wkrzeszenie czy m o ż e raczej stworzenie f u n d a m e n t ó w dla regionalnej tradycji, k t ó r a znalazła t e ż częste, acz niezbyt d o k ł a d n e z p u n k t u w i ­ dzenia historycznego i geograficznego, nazywanie w o j . zielonogórskiego — Z i e m i ą L u b u s k ą . T e r m i n ó w spełnił przecież nakaz c h w i l i . Owo tworzenie tradycji obejmo­ wało r ó ż n e dziedziny, m i ę d z y i n n y m i — zagadnienia Sztuka ludowa ma obecnie wiele p u n k t ó w stycznych z a m a t o r s k ą , zaś wobec w i e l k i e j rozpiętości stylów i cech tej ostatniej, obie m o ż n a u w a ż a ć za część wielkiego nurtu sztuki nieprofesjonalnej. Sztywne oddzielanie jednej od drugiej i stawianie granic m i ę d z y n i m i nie jest potrzeb­ ne, bo oba n u r t y sztuki coraz bardziej przenikają się wzajemnie. S t ą d też naginanie t w ó r c ó w do ludowości wydaje się zabiegiem sztucznym. Istotnie, do pewnych o k r e ś l e ń czy definicji j e s t e ś m y przyzwyczajeni, są one I wygodne, ale j u ż nieadekwatne do rzeczywistości. Pracą Mamerta P i ó r k i — j a k to w y n i k a z wyżej podanych f a k t ó w — i n t e r e s u j ą s i ę : Lubuskie Towarzystwo Kultu­ ralne i Cepelia. Zainteresowania nie okazuje tylko Mu­ zeum Zielonogórskie, najbardziej chyba do tego powoła­ ne. Oczywiście, nie k a ż d y t w ó r c a nieprofesjonalny zasłu­ guje na to, by jego prace b y ł y eksponowane na muzeal­ nych wystawach. J e d n a k ż e sztuka nieprofesjonalna jako całość w i n n a znaleźć miejsce w badaniach etnograficz­ nych i w muzeach regionalnych. Badanie przemian za­ chodzących w sztuce nieuczonej, p r o c e s ó w przyswajania sobie nowych w z o r ó w plastycznych (tak tematycznych, 1 j a k i formalnych) p o w i n n y stać się n o w y m elementem d z i a ł a n i a e t n o g r a f ó w i tych, k t ó r z y z racji zawodu zaj- | m u j ą się s z t u k ą l u d o w ą i a m a t o r s k ą . Fot. Jan Swiderski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4caa68cbd1e92801944fc9d2fbd707e6.pdf 8366beecda94dac8d7b1f5d9a586fb6f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4624 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4295 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.2, s.;110-112 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z Jacek Olędzki, K U L T U R A A R T Y S T Y C Z N A L U D N O Ś C I K U R P I O W S K I E J skiej" Nr 23 Ossolineum, W r o c ł a w 1971, ss. 244, i l . 105. N a k ł a d 500 egz. J E (w serii:) „Biblioteka Etnografii Pol­ K s i ą ż k a wybitna. Jedna z najlepszych, jakie u k a z a ł y się na temat ludowej twórczości artystycznej, bogata w p r o b l e m a t y k ę , oparta o p r z e m y ś l a n y i t w ó r c z y pro­ g r a m w ł a s n y c h b a d a ń terenowych, z m i e r z a j ą c y c h do we­ r y f i k a c j i r ó ż n y c h s ą d ó w obiegowych na temat ludowej twórczości. nej w życiu K u r p i ó w , znaleźć „... zależności między okreś­ l o n y m i s k ł a d n i k a m i ś w i a t o p o g l ą d u artystycznego twórców a ich dziełem — jego f u n k c j a m i " (s. 10). Od tego bowiem zależy szczególny k s z t a ł t sztuki ludowej danej grupy, jej o d r ę b n o ś ć od sztuki elitarnej, zróżnicowanie tery­ torialne, regionalne. Autor omawia szeroki k r ą g t e m a t ó w mieszczących się w ramach k u l t u r y artystycznej Puszczy Zielonej, a ściślej m ó w i ą c , traktuje o zjawiskach d e t e r m i n u j ą c y c h powstanie i charakter poszczególnych dziedzin twórczości plastycznej, o funkcjach tej twórczości w grupie społecz­ nej, o miejscu i pozycji t w ó r c y , a wreszcie o p o g l ą d a c h estetycznych ś r o d o w i s k a , k r y t e r i a c h ocen przyrody, do­ b y t k u , ludzi i sztuki. Badania Olędzkiego o b e j m u j ą konkretny teren i za­ sięg czasowy (3—4 pokolenia). W y t w o r y i procesy arty­ styczne od nieartystycznych w y o d r ę b n i a on na podsta­ wie k r y t e r i u m semantycznego, odrzuca w i ę c z kręgu roz­ w a ż a ń w y t w o r y o walorach estetycznych lecz z natury asemantyczne (np. n a r z ę d z i a ) . W ujęciu t y m wyróżniają dzieła sztuki „... znamiona skodyfikowanych form infor­ macji, odnoszące się do emocjonalnych s t a n ó w życia jed­ nostki i z b i o r o w o ś c i " (s. 12). Dzieła te nie podlegają — twierdzi Olędzki — zmianom p o s t ę p o w y m , toteż odrzucić należy wszystkie p r ó b y p o d z i a ł u sztuki na ludową i ofi­ cjalną, oparte o z a s a d ę hierarchii rozwoju. Rozwijając ten w y w ó d ustosunkowuje się autor do problemu genezy sztuki ludowej, w i d z ą c go w złożonym procesie różnico­ wania się potrzeb i g u s t ó w w a r s t w : elitarnej i nieelitarnej. Decyduje w i ę c o „ l u d o w o ś c i " nie to, komu dzieło służy, ale ś w i a t o p o g l ą d artystyczny w y r a ż o n y w dziele. „ S z t u k ę l u d o w ą r e p r e z e n t u j ą też dzieła o r ó ż n y m zasad­ niczo rodowodzie, niekiedy r ó ż n i ą c e j się w sposób bar­ dzo w y r a ź n y stylistyce, lecz k t ó r e pod w z g l ę d e m ideowym w i ą ż ą się ściślej z t r a d y c j a m i aniżeli aktualnymi możli­ w o ś c i a m i wypowiedzi artystycznej, k t ó r e wyrażają w w i ę k s z e j mierze postawy t r w a ł e , sprawdzone w rozleg­ ł y m procesie d o ś w i a d c z e n i a spoełcznego, aniżeli rozwija­ jące się nowe" (s. 14). Olędzki oszczędnie p o s ł u g u j e się terminem „sztuka", i słusznie, jest to bowiem pojęcie wprowadzone z ze­ w n ą t r z , z innej w a r s t w y k u l t u r o w e j , uformowane w k r ę ­ gu innego systemu ocen, a więc obciążone r ó ż n y m i sko­ jarzeniami. Nic też dziwnego, że nawet w y b i t n i historycy sztuki, posługując się t y m pojęciem w stosunku do t w ó r ­ czości ludowej, ograniczali zakres swoich z a i n t e r e s o w a ń do zjawisk mieszczących się w ramach tradycyjnie po­ jętej „sztuki". Poza t y m t e r m i n „ s z t u k a " zawęża problem do dzieła, do faktu artystycznego, podczas gdy etnografa interesuje nie tyle formalna strona dzieła, co jego r ó ż n o ­ rodne uwarunkownia. Dlatego w ł a ś n i e Olędzki akcentuje w tytule książki k r ą g swoich z a i n t e r e s o w a ń k u l t u r ą a r t y ­ styczną. Jest to bowiem k s i ą ż k a pisana konsekwentnie z pozycji etnografa, b a z u j ą c a na metodzie i aparaturze badawczej w ł a ś c i w e j dla warsztatu współczesnego bada­ cza k u l t u r y ludowej. I nie chodzi tu o osobę autora, lecz o p r z y j ę t ą p o s t a w ę . Upraszczając m o ż n a powiedzieć, że historyka sztuki interesuje w sztuce ludowej przede wszystkim dzieło, jego p o w i ą z a n i a z o g ó l n o n a r o d o w y m n u r t e m sztuki, z w i ą ­ zek z t r a d y c j ą rzemiosł, cechów. Bada on dzieło i ocenia w systemie w a r t o ś c i ustalonym w kulturze elitarnej i z pozycji doświadczeń tej k u l t u r y selekcjonuje, klasyfikuje, analizuje s t r u k t u r ę faktu artystycznego, jego b u d o w ę formalną. Etnograf natomiast bada zjawisko w k o n t e k ś c i e k u l ­ t u r o w y m , s t a r a j ą c się w n i k n ą ć w jego funkcję i miejsce w kulturze badanej grupy społecznej, nie dopasowuje więc f a k t ó w do p r z y j ę t e g o z góry wzorca, ale z a c h o w u j ą c szacunek dla istniejących w grupie s y s t e m ó w w a r t o ś c i ocenia fakty jako s k ł a d o w ą część k u l t u r y artystycznej tej grupy, wskazuje funkcje, jakie w niej pełnią. Olędzki zdaje sobie s p r a w ę , iż „ P o d o b n i e jak zwodni­ cze jest u t o ż s a m i a n i e naszych odczuć p i ę k n a dzieł sztuki z odczuciem w ł a ś c i w e g o i m ś r o d o w i s k a , tak r ó w n i e w ą t ­ pliwe są p r ó b y przenoszenia naszego rozumienia funkcji sztuki na u k ł a d y innych w a r u n k ó w życia, odmiennych możliwości korzystania z twórczości artystycznej" (s. 8). P r ó b u j e więc określić miejsce i rolę twórczości artystycz­ 110 Sygnalizuję t y l k o n i e k t ó r e myśli z części pierwszej, o m a w i a j ą c e j formowanie się w nauce polskiej poglądów na temat osobowości t w ó r c y ludowego i światopoglądu artystycznego społeczności ludowych. Dalej zajmuje się autor k s z t a ł t o w a n i e m i rozpadem odrębności kulturowej grupy K u r p i ó w . Czyni to w sposób wzorowy, bez tak częstego w podobnych w s t ę p a c h n a t ł o k u materiału, któ­ r y niczemu dalej nie służy. Informacje przytaczane przez Olędzkiego t ł u m a c z ą genezę, cechy i funkcje powstałych w y t w o r ó w i p r o c e s ó w artystycznych. S y t u u j ą zjawiska historycznie, z n a j d u j ą c r ó ż n e jego determinanty społecz­ ne i ekonomiczne. S ł u s z n i e też docenia autor rolę czasu wolnego w rozwoju sztuki, rolę w i e r z e ń lokalnych, norm obyczajowych, p o g l ą d ó w człowieka, systemu więzi ro­ dzinnych. Po szczegółowym o m ó w i e n i u tych problemów stwierdza iż: „...formowanie się g ł ó w n y c h właściwości k u l t u r y w warstwie społecznych f a k t ó w i zjawisk miało źródło w n a p i ę c i a c h nie w e w n ę t r z n y c h konfliktów, lecz silnych a n t a g o n i z m ó w m i ę d z y g r u p o w y c h •— a więc na­ pięć . społecznych z e w n ę t r z n y c h . S t ą d też można mówić o pewnej jednolitej postaci k u l t u r y społecznej Kurpiów" ;(s. 41). A k t y w n o ś ć K u r p i ó w , potrzeba udowodnienia in­ n y m grupom swojej w a r t o ś c i , stanowi jeden z głównych m o t y w ó w rozwoju ich k u l t u r y artystycznej. �Na tle bogato zarysowanego u k ł a d u r ó ż n o r o d n y c h więzi i zależności omawia autor w drugiej części k s i ą ż ­ ki twórczość plastyczną, a w i ę c r z e ź b ę , malarstwo, zdob­ nictwo. Na u w a g ę z a s ł u g u j e t u sama zasada klasyfikacji, odejście od często spotykanych w pracach etnograficznych podziałów opartych o rodzaj t w o r z y w a , przy k t ó r y c h za­ cierała się różnica m i ę d z y r y t e m przęślicy a r z e ź b ą wolnostojącą o bogatej t r e ś c i semantycznej. Olędzki w dziale rzeźby omawia z a r ó w n o ś w i ę t e postacie j a k też figurki z gliny, wosku, sera czy ciasta. P o d s t a w ą klasy­ fikacji jest więc j e d n o r o d n o ś ć ś r o d k ó w wyrazowych. Poz­ wala to na omawianie r z e ź b y w całej r ó ż n o r o d n o ś c i jej przejawów, od niezawodowej, powszechnej (figurki z cia­ sta) — po zawodową, w y k o n y w a n ą przez s p e c j a l i s t ó w (figury w drewnie i kamieniu), od form najdawniejszych wywodzących się z archaicznej w a r s t w y k u l t u r y ludo­ wej — aż po późniejsze, zrodzone z idei chrześcijańskich, oparte o wzorce sztuki uczonej. Mówiąc o rzeźbie w cieście (nowe latka) czyni au­ tor ważne spostrzeżenie. „ K u r p i o w s z c z y z n a reprezentuje rejon nie utrwalonych w sposób r ó w n i e kompletny funk­ cji obrzędowych, konkretnych p r a k t y k magicznych — sen­ su ideowego samego przedmiotu — mimo, że p r z e t r w a ł on w jej obrębie najżywiej i n a j d ł u ż e j " (s. 53). Z dużą prze­ nikliwością notuje Olędzki przemiany zachodzące w ob­ serwowanych zjawiskach współcześnie, zmiany funkcji, wykształcenie się nowych f o r m i t e m a t ó w . Brak tradycji kramarstwa, ograniczoność w ł a s n y c h potrzeb •— wszystko to wpłynęło na szczególny charakter twórczości tego re­ gionu. Po omówieniu r z e ź b w cieście, glinie, wosku, n a s t ę ­ puje rozdział o zależnościach między poszczególnymi od­ mianami rzeźby drobnej, w k t ó r y m na u w a g ę z a s ł u g u j e dostrzeżenie przemian f u n k c j i i charakteru r z e ź b w r ó ż ­ nych okresach historycznych. P r z e k o n y w a j ą c e i ciekawe są uwagi o w p ł y w i e t w o r z y w a i techniki na k s z t a ł t w y ­ tworu, np. na brak ujęć dynamicznych w tych f i g u r ­ kach (s. 70). Również o m a w i a j ą c r z e ź b y w drewnie, autor stara się ujawnić ich genezę i funkcje ( d o k u m e n t a c y j n ą , magiczno-ochronną, k u l t o w o - r e l i g i j n ą itp.). Zwraca u w a g ę na charakterystyczne dla K u r p i ujednokierunkowanie za­ interesowań — dobytkiem, gospodarstwem, a pomijanie problemów w ł a ś c i w y c h samemu człowiekowi (np. brak świętych p a t r o n ó w od spraw życia rodzinnego). W rzeźbie figuralnej w y o d r ę b n i a Olędzki dwie grupy figur — dużych i niewielkich. Pierwsze w y k o n y w a l i rzeźbiarze zawodowi, k t ó r y c h p o d s t a w ą utrzymania były zajęcia o charakterze r z e m i e ś l n i c z y m i artystycznym, d r u ­ gie wykonywano na w ł a s n y u ż y t e k . Czy cechy formalne r z e ź b są w y n i k i e m ś w i a d o m e g o działania twórczego? Olędzki a n a l i z u j ą c je zwraca u w a g ę przede wszystkim na momenty w y n i k a j ą c e z p o s ł u g i w a ­ nia się p r y m i t y w n y m n a r z ę d z i e m , ze sposobu r z e ź b i e n i a w klocku, z b ł ę d ó w rozplanowania f i g u r y i t d . Dodaje jednak, że była to sztuka w i e l k i c h uniesień. „Bo też rzeźbiarzom często t o w a r z y s z ą w ich tworzeniu stany silnego z a a n g a ż o w a n i a , pasji, przerywanej koniecznym opamiętaniem na sen i posiłek. W takich sytuacjach w rękach twórcy r o d z ą się r o z w i ą z a n i a , k t ó r e nie d a d z ą się wytłumaczyć skrupulatnie do k o ń c a " (s. 93). W rozdziale o malarstwie Olędzki nie ogranicza się do obrazów sztalugowych (pozbawionych dłuższej i g ł ę b ­ szej tradycji w kulturze ludowej), ale u w z g l ę d n i a i inne przejawy malarstwa istniejącego na przedmiotach, jak pisanki, malatury na meblach, garnkach, m a k a t k i . Oczy­ wiście w t a k i m ujęciu malarstwo ludowe przestaje b y ć zdominowane przez ś w i ę t e obrazy, staje się dziedziną wypowiedzi r ó ż n o r o d n e j , tak co do treści ideowo-formalnych j a k i co do funkcji. O m a w i a j ą c pisankarstwo, zwraca autor u w a g ę na to, iż nie było ono tak z w i ą z a n e na K u r p i a c h z symboliką m a g i c z n ą j a k w tych grupach ludności, w k t ó r y c h prze­ t r w a ł y archaizmy k u l t u r o w e . S t ą d też silniejszy mo­ ment z a a n g a ż o w a n i a estetycznego, w i ę k s z a swoboda pla­ styczna wypowiedzi. Z r e s z t ą niemal co k r o k napotykamy w książce na stwierdzenia ciekawe, często nowe, rzeczowo umotywo­ wane. Olędzki nie ograniczał się przy t y m t y l k o do bier­ nej obserwacji a p r o w o k o w a ł fakty, p r z e p r o w a d z a ł do­ ś w i a d c z e n i a z kobietami l e p i ą c y m i f i g u r k i z ciasta czy m a l u j ą c y m i pisanki. Rozdział o malarstwie kończy się o m ó w i e n i e m w s p ó ł ­ czesnych makatek, p e ł n i ą c y c h dziś funkcje rekreacyjne i reprezentacyjne. W ś r ó d makatek w y r ó ż n i a autor dwie r ó ż n e techniki a zarazem konwencje: l i n e a r n ą i powierz­ c h n i o w ą . Pierwsza — wyrabiana przez starszych ludzi, m a ł o w p r a w n y c h , n a w i ą z u j e do m o t y w ó w i tradycji p i sankarskich, druga bliższa jest d o ś w i a d c z e n i o m malar­ stwa zawodowego. K r e ś l ą c zarys twórczości malarskiej stara się autor podobnie j a k i w innych partiach książki ująć go w d w ó c h przekrojach: synchronicznym i diachronicznym. A b y zaś określić miejsce twórczości malarskiej K u r p i ó w na tle innych r e g i o n ó w Polski, konstruuje układ mode­ l o w y oparty o takie elementy j a k zawodowość procede­ r u , zasób odmian, stopień złożoności konwencji formal­ nych i na t y m tle o k r e ś l a cechy grupy kurpiowskiej. Podobne u k ł a d y modelowe tworzy r ó w n i e ż Olędzki w dalszych partiach książki, o m a w i a j ą c zdobnictwo. Refleksje nad g e n e z ą i pobudkami o k r e ś l o n y c h umie­ jętności łączy przy t y m z p r ó b ą określenia funkcji w y ­ t w o r u w ś r o d o w i s k u . Omawia więc s n y c e r k ę , zdobnictwo architektoniczne, kowalstwo, t k a n i n ę , w y c i n a n k ę . Stwier­ dza przy t y m , iż techniczne ś r o d k i wyrazowe zbliżają r ó ż n e dziedziny do e f e k t ó w b ą d ź r z e ź b i a r s k i c h (syncerka, kowalstwo), b ą d ź malarskich (tkanina, wycinanka). Oma­ w i a j ą c k o r e l a c j ę między obrazami a w y c i n a n k ą Olędzki z a u w a ż a , iż t a m gdzie w y s t ę p o w a ł y powszechnie święte obrazy i malarstwo na szkle — nie doszło do rozwoju w y ­ cinanki, z kolei na K u r p i a c h r o z w ó j ten nie b y ł b y tak n i e z w y k ł y , gdyby lepszy był poziom usług rzemiosła miejskiego dla wsi. Ciekawe są też r o z w a ż a n i a o po­ dziale sfer wypowiedzi plastycznej między mężczyzn a kobiety. „Wszystkie podstawowe umiejętności artystycz­ ne z n a j d o w a ł y się w omawianej zbiorowości poza zdol­ n o ś c i a m i i m o ż l i w o ś c i a m i kobiecymi" (s. 152). Tylko w y ­ cinanka była d o m e n ą kobiet, z a s p a k a j a j ą c ich pragnie­ nia i aspiracje artystyczne oraz p e ł n i ą c funkcje rekom­ pensacyjne. W r o z d z i a ł k u o bursztyniarstwie Olędzki polemizuje z C h ę t n i k i e m , t w i e r d z ą c , iż bursztyn kurpiowski nie jest jantarem, do k t ó r e g o ciągnęły rzesze k u p c ó w greckich i rzymskich, nie było bowiem ż a d n y c h szlaków handlo­ w y c h w i o d ą c y c h przez Puszczę S t r a w i ń s k ą . Rozdział k o ń ­ czy obszerna i ciekawa analiza cech t r e ś c i o w y c h i for­ malnych zdobnictwa. Część trzecią książki stanowi „ P r ó b a poznania ś w i a ­ t o p o g l ą d u artystycznego t w ó r c ó w ludowych". Ś w i a t o p o ­ gląd ten w y r a ż a się w dziełach oraz w s ą d a c h estetycz­ nych. One to w ł a ś n i e były przedmiotem b a d a ń autora. I n d a g o w a ł on i n f o r m a t o r ó w r e p r e z e n t u j ą c y c h różne umie­ jętności t w ó r c z e , zwłaszcza tkaczki, w y c i n a n k a r k i , rzeź­ biarzy, k o n f r o n t u j ą c ich wypowiedzi z p o g l ą d a m i rze­ m i e ś l n i k ó w a t a k ż e osób nie z a j m u j ą c y c h się ż a d n ą dzie­ dziną tradycyjnej twórczości. Autor częściowo d r u k o w a ł te m a t e r i a ł y na ł a m a c h „Polskiej Sztuki Ludowej" (1964, 111 �nr 3) co zwalnia t u od szczegółowej relacji. Sądzę jednak, że jest to najbardziej dyskusyjna część książki, i to nie tyle w ostatecznych konkluzjach, co w p r z y j ę t e j metodzie badań. Wypowiedź, zwłaszcza prowokowana kwestionariu­ szem, nie jest bowiem w p e ł n i niezależna, co więcej za­ k ł a d a ś w i a d o m o ś ć i u m i e j ę t n o ś ć werbalizacji d o z n a ń . Wskazane więc w y d a w a ł o b y się zweryfikowanie i u z u p e ł ­ nienie indagacji przez i n n ą , bardziej z o b i e k t y w i z o w a n ą analizę postaw badanych. A l e j a k ą ? M a j ą c w ą t p l i w o ś c i chylę czoła przed o d w a g ą podjęcia nawet takiej, prekur­ sorskiej przecież p r ó b y analizy p o g l ą d ó w estetycznych. Jest to bowiem n a p r a w d ę teren dziewiczy. A l e powta­ rzam — w ą t p l i w o ś c i nie p o d w a ż a j ą u s t a l e ń Olędzkiego, k t ó r e generalnie w y d a j ą się słuszne, d a d z ą się zresztą s p r o w a d z i ć do ogólnego stwierdzenia, iż p o g l ą d y estetycz­ ne zasadzają się na odczuwaniu u r o k ó w tych w a r t o ś c i ś w i a t a przyrody, k t ó r e p o s i a d a j ą materialne lub społecz­ ne uzasadnienie w b y t o w a n i u chłopa w z g l ę d n i e też j a k i e ś racje w jego wierzeniach" (s. 201). B a d a j ą c poglądy na p i ę k n o dzieł sztuki, Olędzki po­ służył się odpowiednim testem — zestawem zdjęć. M a ­ teriał u z y s k a ł zgodny na ogół z t y m , co w i e m y z po­ tocznych obserwacji, niemniej nareszcie są to obserwa­ cje w d u ż y m stopniu udokumentowane, zweryfikowane. I dlatego cenne. A l e i t u spotykamy liczne niespodzianki. Tak np. Olędzki p r z e k o n y w a j ą c o stwierdza, że na K u r ­ piach wysokie u m i e j ę t n o ś c i i osiągnięcia artystyczne nie idą w parze z w y r ó ż n i a j ą c ą się w r a ż l i w o ś c i ą e s t e t y c z n ą jednostki (s. 212). Również w „ Z a k o ń c z e n i u " spotykamy myśli nowe, śmiałe, i n s p i r u j ą c e do dalszych b a d a ń i p r z e m y ś l e ń . W a ż n e jest przy t y m , że Olędzki unika zdań — frazesów, s ą d ó w obiegowych, powtarzanych bez p r ó b y ich w e r y f i ­ kacji. * Jacek Olędzki, Sztuka K u r p i ó w . Ossolineum, W r o ­ c ł a w 1970, ss. 80, i l . 150. N a k ł a d 4300 egz. Kultura artystyczna ludności kurpiowskiej jest po­ zycją w a ż n ą daje bowiem dużą s u m ę cennych informacji i co szczególnie istotne — inspiruje w m y ś l e n i u i bada­ niu. Jest to jedna z n a p r a w d ę cennych publikacji, za k t ó r ą n a l e ż y się wdzięczność autorowi oraz Instytutowi H i s t o r i i K u l t u r y Materialnej P A N , k t ó r y k s i ą ż k ę t ę fir­ muje. A l e w ł a ś n i e dlatego, że jest to pozycja tak ważka z p r z y k r o ś c i ą trzeba o d n o t o w a ć jej mankamenty. Niedo­ pracowanie edytorskie, a więc zawiłość języka, brak peł­ nej k l a r o w n o ś c i w y w o d u (powtórzenia), usterki stylistycz­ ne i korektcrskie, nie skorygowane e r r a t ą (np. s. 39 — jest n i e z a w o d n y zamiast n i e z a w o d o w y ) . Nie u ł a t w i a to l e k t u r y , a szkoda... Trudno też z r o z u m i e ć dlaczego k s i ą ż k a u k a z a ł a się w tak n i s k i m n a k ł a d z i e (500 egz. !!!) Obawiam się, że wydawca nie dccenił znaczenia tej pracy dla naszej nau­ k i , dla dalszych b a d a ń nad k u l t u r ą l u d o w ą . Szkoda też, że liczba ilustracji jest za m a ł a , brak fotografii obiektów potrzebnych dla zrozumienia i akceptacji tekstu (np. r z e ź b y C z e r w i ń s k i e g o czy Piety z Dobrego Lasu, ss. 98— 102). Dobór zdjęć jest zresztą ciekawy, niebanalny, jakość d r u k u jednak nie najlepsza, a u k ł a d n i e k t ó r y c h stron ilustracji w r ę c z r a ż ą c y (np. strony z i l . 34, 66—67), za­ tracenie skali r z e ź b . M a n k a m e n t ó w tych nie rekompensuje fakt równo­ czesnego wypuszczenia innej książki albumowo-popularnej J. Olędzkiego*. K s i ą ż k i te, choć zbliżone w treści, r ó ż n i ą się ujęciem, inny zresztą jest ich adresat. Ta dru­ ga k s i ą ż k a , poza niezbyt u d a n ą o b w o l u t ą , wydana jest zresztą starannie, na d o b r y m papierze. Sądzę, że należy p r a c ę Olędzkiego możliwie szybko w z n o w i ć , może w wersji nieco przepracowanej, wyko­ r z y s t u j ą c dalsze badania autora. Jest to bowiem pozycja fundamentalna nie t y l k o dla badacza k u l t u r y kurpiow­ skiej. Aleksander 112 Jackowski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/38b4e6c12483fda50e34871060ecb358.pdf 6e7effc60e1c3531852b9867f8fee21e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4628 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4299 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.2, s.;124-125 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A Vil—XI 1971 Lipiec W dni i c h 1—4 V I I odbył się I V Ogólnopolski Festiwal Kapel i Ś p i e ­ w a k ó w w Kazimierzu, pow. P u ł a ­ wy. Uczestniczyło w n i m 21 zespo­ łów z k r a j u i 2 zagraniczne oraz śpiewacy i i n s t r u m e n t a l i ś c i ludowi. W kategorii kapel „ a u t e n t y c z n y c h " I miejsce zdobył zespół z Lubczy, pow. Pińczów, a w ś r ó d solistów — grający na c y m b a ł a c h Feliks Wojnarowicz z J a s ł a . Zorganizowano t u r ­ niej poetów i g a w ę d z i a r z y oraz kiermasz w y r o b ó w sztuki ludowej. 4 V I I w Muz-urn w Łowiczu ot­ warto j u b i l e u s z o w ą w y s t a w ę prac Justyny Grzegory ze Ż ł a k o w a Bo­ rowego, pow. Łowicz, z okazji 50-lecia jej działalności artystycznej. J u ­ styna Grzegory o t r z y m a ł a n a g r o d ę Miń. K u l t u r y i Sztuki oraz pismo gratulacyjne. Doroczne W o j e w ó d z k i e Targi Sztuki Ludowej odbył się 11 V I I w Zamościu. Uczestniczyło w nich 16 t w ó r c ó w ludowych. Odbył się pokaz strojów ludowych Lubelszczyzny, ot­ warto w y s t a w ę tkactwa ludowego. 21 V I I otwarto w Muszynie regionblne Muzeum P T T K . 24 V I I ogłoszono w y n i k i kon­ kursu na współczesną rzeźbę ludo­ wą, zorganizowanego przez Muzeum i m . Wł. Orkana w Rabce, w Nowym Sączu. W konkursie wr.ięło udział 28 t w ó r c ó w z górskich p o w i a t ó w w o j . krakowskiego. Czte­ r y r ó w n o r z ę d n e pierwsze nagrody otrzymali: Józef Citak z K r y n i c y , Franciszek Palka z Nowego Sącza, Tomasz Nawieśniakj z Olszówki, pow. Limanowa, i S t a n i s ł a w Stożek z P o r ę b y w t y m samym powiecie. Przyznano nagrody M i n . K u l t u ­ ry i Sztuki oraz W y d z i a ł u K u l t u r y PWRN W Krakowie. W y s t a w ę po­ k o n k u r s o w ą otwarto w Muzeum w w Rabc«. R o z s t r z y g n i ę t o drugi już k o n ­ kurs pod h a s ł e m „ O c a l m y od za­ pomnienia", zorganizowany przez Wydział K u l t u r y PWRN, Prezydium R N m. Krakowa, Muzeum Etnogra­ ficzne w K r a k o w i e i inne instytucje. 42 u c z e s t n i k ó w n a d e s ł a ł o ok. 2000 t e k s t ó w piosenek i ok. 1000 m-slodii nagranych na t a ś m y . Rozstrzygnięto konkurs na k w i a t y i inne ozdoby b i b u ł k o w e dla t w ó r c ó w z terenu pow. żywieckiego. W imprezie, zorganizowanej przez Wydział O ś w i a t y i K u l t u r y PPRN w Żywcu i tamtejsze Muzeum, wzięło udział 16 a r t y s t e k ludowych. I n a g r o d ę zdobyła Katarzyna M o t y k a z Ciśca. W salach Muzeum otwarto wystawę pokonkursową. Muzeum Etnograficzne we W r o ­ c ł a w i u : wystawa pn. „ D a w n a w i e ś dolnośląska". Muzeum w Tomaszowie Mazo­ wieckim : pokonkursowa wystawa prac t w ó r c ó w ludowych z zakresu zdobnictwa w n ę t r z . Muzeum Regionalne w Radomiu ogłosiło konkurs na wyroby ludowe­ 124 go kowalstwa dla t w ó r c ó w z regio­ n u radomskiego. Muzeum Etnograficzne w L u ­ bienie: wystawa kiczu z eksponata­ m i z wielu k r a j ó w , m i n . z Polski. Podczas X I D n i B o r ó w Tuchol­ skich otwarto p o k o n k u r s o w ą w y s t a ­ w ę prac 43 t w ó r c ó w ludowych re­ gionu. W dziale r z e ź b y I miejsce z d o b y ł W ł a d y s ł a w Lica z Wdzydz Tucholskich, pow. Chojnice. O d b y ł się kiermasz sztuki ludowej. W Stołecznym Domu Kultury „ E x p r e s s Wieczorny" z o r g a n i z o w a ł w y s t a w ę kiczu. Była to pierwsza i m ­ preza z całej serii podobnych, inspi­ rowanych przez tę gazetę. Cieszyła się ogromnym zainteresowaniem, w ciągu 1 dnia obejrzało j ą k i l k a n a ś c i e tysięcy osób. W Rydze (ZSRR) otwarto w y ­ s t a w ę sztuki ludowej regionu Pomo­ rza Zachodniego. W ś r ó d ok. 400 eks­ p o n a t ó w pokazano r z e ź b y S k r ę t o W i cza, K o ł a c z a i Szulca. W y s t a w ę przy­ gotowały: Wydział Kultury PWRN i W D K w Szczecinie. W D K w Olsztynie: w o j e w ó d z k a wystawa prac p l a s t y k ó w - a m a t o r ó w . 65 t w ó r c ó w p o k a z a ł o 120 prac. W Bydgoszczy kontynuowano „przeglądy powiatów". Twórcy l u ­ d o w i i amatorzy z p o w i a t ó w : M o ­ gilno i W ł o c ł a w e k w y s t a w i a l i swe prace; pokazano na osobnej w y s t a ­ wie dzieła S t a n i s ł a w a Zagajewskie­ go z W ł o c ł a w k a , r z e ź b i a r z a innego". K l u b M o r s k i w G d y n i : wystawa twórczości amatorskiej ludzi morza „Przegląd 71". Pokazano ok. 300 prac 58 a u t o r ó w . Węgierski Instytut Kultury w Warszawie: wystawa i kiermasz w ę ­ gierskiej sztuki ludowej. P K i N w Warszawie: wystawa k u b a ń s k i e j sztuki ludowej. K r a k ó w : wystawa ukraińskiej sztuki ludowej podczas D n i K i j o w a . P D K w W ę g o r z e w i e : wystawa prac p l a s t y k ó w a m a t o r ó w z terenu powiatu, w ramach D n i F o l k l o r u W a r m i i i Mazur. Sierpień V I I I T y d z i e ń K u l t u r y Beskidzkiej „Beskidy 71" t r w a ł w dniach 8—15 V I I I w Wiśle i Szczyrku. W y s t ą p i ł o 26 zespołów regionalnych. W Szczyr­ k u o t w a r t o w y s t a w ę ok. 100 prac 17 artystów ludowych z powiatów: Bielsko-Biała i Żywiec. W K o n i a ­ kowie zaś — w y s t a w ę prac t a m t e j ­ szych t w ó r c ó w . W dniach 19—22 V I I I odbył się Ogólnopolski Festiwal Folkloru Ziem G ó r s k i c h w Ż y w c u . Uczestni­ czyły w n i m 24 zespoły regionalne pieśni i t a ń c a oraz 15 kapel. W ż y ­ w i e c k i m Muzeum otwarto p o k o n ­ k u r s o w ą w y s t a w ę zdobnictwa b i b u ł ­ kowego, r o z s t r z y g n i ę t o konkurs na wieńce dożynkowe. W sierpniu kontynuowano prze­ gląd dorobku kulturalnego powia­ t ó w w o j . bydgoskiego. Pokazano prace t w ó r c ó w ludowych z pow. T u ­ chola. R o z s t r z y g n i ę t o I X konkurs na p a m i ą t k ę i s z t u k ę l u d o w ą z terenu woj. k o s z a l i ń s k i e g o . Dwie I nagrody zdobyli: Eugeniusz Michalski z Z i ­ mowisk, pow. Słupsk, za rzeźby i Maria Grochalowa z Koszalina za pisanki, w y c i n a n k i i p a j ą k i . Nade­ s ł a n o 659 prac. P D K w Wejherowie: pokonkur­ sowa wystawa prac m ł o d y c h twór­ c ó w ludowych z terenu powiatu. P D K we W ł o d a w i e : wystawa prac t w ó r c ó w ludowych z terenu powiatu. Budapeszt: na otwartej tam w y s t a w i e pokazano 10 grafik Zeno­ na Zaremby. W Sierpcu otwarto nowe M u ­ zeum Etnograficzne. Wrzesień Od 5 do 12 I X t r w a ł w ramach T a t r z a ń s k i e j Jesieni I V Międzyna­ rodowy Festiwal F o l k l o r u Ziem G ó r s k i c h w Zakopanem. 19 zespo­ ł ó w (w t y m 6 polskich) podzielono na kategorie: „ a u t e n t y c z n y c h " ( I na­ groda: zespół „Florioica de la Munte" Z Rumunii), ..stylizowanvch'" (I — L u d o w y Zespół P i e ś n i i Tańca z Warny), „ o p r a c o w a n y c h artystycz­ n i e " ( I — Zespół P i e ś n i i Tańca „ K a f t " z ZSRR). Poza t y m podczas T a t r z a ń s k i e j Jesieni otwarto wysta­ w ę prac uczniów Technikum Tkac­ twa Artystycznego i Zasadniczej S z k o ł y Zawodowej CZSP i m . H. Modrzejewskiej. Odbył się kiermasz sztuki ludowej S pokaz strojów re­ gionalnych. V t y d z i e ń Sztuki Ludowej w Ło­ dzi t r w a ł w dniach 11—19.IX. Ot­ w a r t o w y s t a w ę r z e ź b y ludowej Zie­ m i Ł ó d z k i e j , na k t ó r e j pokazano ok. 300 obiektów z lat 1925—1971. W ś r ó d prac 28 t w ó r c ó w pokazano r z e ź b y L a m ę c k i e g o , Robakowskiej, K a m i ń s k i e g o . Korpy. Odbył się jar­ m a r k w y r o b ó w ludowych. Podczas tegorocznych Dymarek w S ł u p i Nowej (111—14IX) otwarto w y s t a w ę kowalstwa artystycznego regionu kieleckiego. Wystąpiło 11 z e s p o ł ó w p i e ś n i ii t a ń c a oraz 36 ka­ pel. O d b y ł się kiermasz wyrobów ludowych. W dniach 12—49 I X zorganizo­ wano po raz pierwszy D n i Folkloru Białostocczyzny. Otwarto wystawę sztuki ludowej regionu. Odbył się turniej poetów i gawędziarzy ludo­ wych. P o w s t a ł Białostocki Oddział Stowarzyszenia T w ó r c ó w Ludowych. W dniach 17—19 I X w Oliwie podczas walnego zgromadzenia Pol­ skiego Tow. ludoznawczego odbyła się sesja naukowa n.t. etnografii Pomorza Wschodniego. 19 I X otwarto w Neubrandenburgu (NRD) w y s t a w ę rzeźby i haf­ t u ludowego z w o j . koszalińskiego. Od 22 do 28 I X t r w a ł y D n i Fol­ k l o r u w Nowej Hucie. Otwarto w y ­ s t a w ę r z e ź b y Tomasza Ligasa z K r o ś c i e n k a , pow. Nowy Targ, oraz w y s t a w ę prac uczestników konkurssu r z e ź b i a r z y ziem górskich organi­ zowanego przez Muzeum i m . Wł. Or- �капа w Rabce. Koncertowały zespo­ ły nagrodzone podczas T a t r z a ń s k i e j Jesieni. Muzeum w Sieradzu: wystawa pn. „Sztuka ludowa Monie". W Wielu, pow. Chojnice, Otwar­ to Muzeum PTTK ze zbiorami z za­ kresu sztuki ludowej i k u l t u r y ma­ terialnej Kaszubów. Podczas Dni Limanowiszczyzny otwarte były liczne wystawy regio­ nalnej twórczości ludowej. W y s t ę ­ powały zespoły regionalne, kapele i śpiewacy ludowi. Tomaszów Lubelski: wystawa twórczości ludowej podczas D n i To­ maszowa. PDK w Żninie: wystawa dzieł twórców ludowych P a ł u k . Wojewódzkie wystawy prac plastyków-amatorów odbyły się w: Mielcu {woj. rzeszowskie), Opolu i Krakowie. Opole: wystawa twórczości l u ­ dowej Śląska Opolskiego — podczas Centralnych Dożynek. Klub Metalowca w G r u d z i ą d z u : wystawa rzeźby ludowej E. Raszata i J. Gajdowskiego. Wiejski D K w Ratajewiczach, pow. Włodawa: wystawa koronek, tkanin, dywanów — prac członkiń pobliskich Kół Gospodyń Wiejskich. Klub PGR w Wierzchosławicach: wystawa miejscowej twórczości l u ­ dowej i amatorskiej. Październik W dniach 1—4 X t r w a ł w M i e l ­ cu IV Jarmark Pieśni i T a ń c a . W y ­ stępowały zespoły regionalne. Ot­ warto wystawę współczesnego ma­ larstwa ludowego, w t y m t a k ż e ma­ larstwa na szkle — i amatorskiego, a także wycinanek ze zbiorów Państw. Muz. Etnograficznego w Warszawie. 2 X otwarto w Muzeum w Sie­ radzu dwie wystawy jubileuszowe: z okazji 05-leda pracy t w ó r c z e j Sta­ nisławy Kubik i z Okazji 50-lecia pracy twórczej Rozalii M a k ó w k a . Ludowe artystki o t r z y m a ł y pisma gratulacyjne i nagrody M i n . K u l t u r y i Sztuki. 10 X w Warszawie „ E x p r e s s Wieczorny" zorganizował Perski Jar­ mark, który, ściągnął licznych ob­ serwatorów, k u p u j ą c y c h i sprzeda­ jących hobbystów, stając się m.ift. przeglądem sztuki ludowej, sztuki amatorskiej, kiczu. 17 X w bydgoskim B W A ot­ w a r t o w y s t a w ę współczesnej sztuki ludowej z terenu w o j e w ó d z t w a . Po­ kazano ok. 900 e k s p o n a t ó w pocho­ dzących z lat 1945—1971, w y k o n a ­ nych przez ok. 120 t w ó r c ó w . Wysta­ w i e towarzyszył kiermasz w y r o b ó w ludowych. W dniach 22^24 X t r w a ł w Cieszynie i Łodzi ogólnopolski prze­ gląd zespołów folklorystycznych. Wzięło w n i m udział 45 zespołów pieśni i t a ń c a , 11 kapel i 3 solistów W nowo o t w a r t y m Muzeum Et­ nograficznym w Sierpcu pokazano r e g i o n a l n ą rzeźbę l u d o w ą , m. i n . prace M i e c z y s ł a w a Ruszkowskiego i Wincentego Krajewskiego. R o z s t r z y g n i ę t o konkurs ma w y ­ roby kowalstwa ludowego, zorgani­ zowany przez Muzeum Z i e m i Wie­ luńskiej i Wydział Kultury PPRN w Wieluniu. I nagrody otrzymali: Ignacy K r a w c z y k z Wierzbia i I g ­ nacy Ł y t k o z Dzietrznik. W D K w Opolu: wystawa plasty­ k i amatorskiej Ziem Nadodrzańskich. Blisko 50 t w ó r c ó w z woje­ wództw: szczecińskiego, zielono­ górskiego, w r o c ł a w s k i e g o i opolskie­ go p o k a z a ł o 109 prac z zakresu ma­ larstwa, rysunku, g r a f i k i , rzeźby i haftu. P a c z k ó w : ogólnopolska pokon­ kursowa wystawa rzeźby wykonanej przez l e ś n i k ó w i drzewiarzy. I miejsce przyznano Tadeuszowi Bor­ kowskiemu, I I — E d w a r d o w i K o ł a ­ czowi. L u b a c z ó w : wystawa twórczości ludowej regionu oraz druga, pt. „ B u ­ downictwo ludowe i jego ochrona w w o j . rzeszowskim" — podczas Dni Ziemi Lubaczowskiej. Podczas D n i Bochni o d b y ł się konkurs kapel ludowych ( I miejsce •— kapela ze Zbydniowa) oraz g a w ę ­ dziarzy. Wyroby ludowej sztuki i r z e m i o s ł a m o ż n a b y ł o k u p i ć na k i e r ­ maszu. Wiejski D K w Sośnie, pow. S ę ­ pólno K r a j e ń s k i e : w y s t a w a prac t w ó r c ó w ludowych z terenu powia­ tu. Szczecin: wystawa łotewskiej sztuki ludowej podczas D n i Rygi. Strassburg (Francja): wystawa polskiej sztuki ludowej, zorganizo­ wana przez Cepelię. K i j ó w : wystawa sztuki ludowej regionu krakowskiego, zorganizowa­ na podczas D n i K r a k o w a przez k r a ­ kowskie Muzeum Etnograficzne. Kabul (Afganistan): wystawa polskiej g r a f i k i ludowej, W Kielcach odbył się przegląd filmów etnograficznych, polskich i zagranicznych, k t ó r e m u towarzyszy­ ła sesja naukowa n.t. r o l i i osiągnięć f i l m u etnograficznego. W K l u b i e P r a c o w n i k ó w Łącz­ ności w Warszawie otwarto stałą G a l e r i ę Sztuki Amatorskiej. Listopad 9 X I otwarto w warszawskim Domu C h ł o p a w y s t a w ę p.n. „Rzeźby W ł o d z i m i e r z a Naumiuka na tle t k a ­ n i n białostockich". A u t o r pochodzi ze wsi K a n i n k i , pow. Bielsk Podl. W s t ę p do katalogu wystawy napisa­ ła Halina Dudowa. 18 X I otwarto w Muzeum K u ­ j a w s k i m we W ł o c ł a w k u w y s t a w ę i n tarsji Edmunda K a p ł o ń s k i e g o ze Żnina. 19 X I rozpoczęła się w pow. K o ś c i e r z y n a ogólnopolska sesja nau­ kowa n.t. ochrony z a b y t k ó w etno­ graficznych, zorganizowana przez M i n . K u l t u r y i Sztuki, wydziały k u l ­ t u r y P W R N w G d a ń s k u l PPRN w Kościerzynie oraz Muzeum Pomor­ skie w G d a ń s k u . Sesja zainauguro­ w a ł a paroletni program ochrony za­ bytków. 22 X I otwarto w Łodzi ogólno polską w y s t a w ę g r a f i k i amatorskiej 42 a u t o r ó w pokazało 95 prac. Przy­ znano 8 r ó w n o r z ę d n y c h n a g r ó d . 30 X I o d b y ł się we W r o c ł a w i u V I wojewódzki przegląd plastyki amatorskiej. Muzeum O k r ę g o w e w Rzeszo­ w i e : wystawa p.n. „ B u d o w n i c t w o l u ­ dowe i jego ochrona w w o j . rze­ szowskim". Muzeum Z a g ł ę b i a w Będzinie: wystawa p.n. „Polski drzeworyt l u ­ dowy", eksponaty z kolekcji k r a ­ kowskiego Muzeum Etnograficznego. Muzeum Regionalne w Hrubie­ szowie: wystawa kowalstwa arty­ stycznego z pow. krasnostawskiego. Stargard S z c z e d ń s k i , Widucho­ w a (pow. Gryfino), P u ł a w y , Turek: powiatowe wystawy sztuki ludowej i amatorskiej. P D K w Aleksandrowie K u j . : w y s t a w ą fotografiki Janusza K r i p pendorfa p.n. „Etnografika". W Iłży otwarto muzeum regio­ nalne. 125 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6343121fca2349cac21fa687e6a9ba89.pdf 0ee29405d412436479bad0bbea566b74 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4627 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource Skrętowicz, Zygmunt Piłat, Józef - twórca ludowy lamęcki, Jan - twórca ludoway Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4298 Title A name given to the resource Wspomnienia pośmiertne: Zygmunt Skrętowicz,Józef Piłat,Jan Lamęcki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.2, s.;123-124 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text w s P O M N I E N I A P O Ś M I E R T N E Szczególnie smutne są rozstania z t w ó r c a m i , k t ó r z y swoją i n d y w i d u a l n o ś c i ą wycisnęli p i ę t n o na sztuce ludowej na­ szego czasu. Odchodzą jeden za drugim. W ostatnich m i e s i ą c a c h zmarli trzej w y b i t n i rzeźbiarze, jedni z ostatnich mistrzów starego pokolenia. ZYGMUNT SKREJOWICZ JÓZEF PIŁAT JAN LAMĘCKI Zmarł 24 grudnia 1971 r. w Worowie, pow. Łobez. Urodził się w 1902 r. w Kuropatnikach (obecnie ZSRR). Po śmierci ojca jako m ł o d y chłopiec został pomocnikiem kowala, potem pracował jako robotnik na­ jemny i murarz. Na k i l k a lat przed wojną zaczął rzeźbić z kamienia figury i krzyże cmentarne. Po w y ­ zwoleniu przesiedlił się w szczeciń­ skie, gdzie objął w Worowie liche gospodarstwo bez dobytku. P r z y s z ł y trudne lata, potem choroba. Rzeź­ bić nagrobków nie mógł bo nie było miękkiego kamienia. A b y nie sie­ dzieć bezczynnie zaczął rzeźbić w drewnie. Dostrzeżono go, z a c h ę c o n o do tej pracy. I tak od 1954 r. r z e ź ­ bienie stało się g ł ó w n y m ź r ó d ł e m jego dochodów. T w o r z y ł sceny z ży­ cia wiejskiego, historyczne, r e l i g i j ­ ne. Zawsze polichromowane, dalekie od tradycyjnych w z o r c ó w ludowych, pełne z jednego klocka lub p ł a s k o ­ rzeźby jak np. znane cykle „ O ś w i ę ­ cim" i „Potop" (wł. PME w W a r ­ szawie). Tam też oraz w Muzeum Pomorza Zachodniego w Szczecinie znajduje się najwięcej jego prac. Wielokrotnie nagradzany p o k a z y w a ł prace w różnych miastach k r a j u (m.in. w TPSP w Warszawie 1964) i za granicą na wystawach polskiej sztuki ludowej i naiwnej. A r t . o Skrętowiczu zamieściła Hanna Chwierut-Jasicka w t. X — X I , 1969/ 1970 zeszytów P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Z m a r ł 13 w r z e ś n i a 1971 r. m a j ą c 71 lat. Ostatnie m i e s i ą c e swego ży­ cia spędził w Z a k ł a d z i e dla Prze­ wlekle Chorych w Kielcach, otoczo­ ny opieką przez Muzeum Ś w i ę t o ­ krzyskie. Urodził się i przeżył nie­ mal całe życie w D ę b s k i e j Woli, pow. Kielce. Był jednym z ostat­ nich ś w i ą t k a r z y w y r o s ł y c h jeszcze w klimacie tradycyjnej sztuki ludo­ wej. Rzeźbił w drewnie, a w ostat­ nich latach r ó w n i e ż w piaskowcu. Prace swe m a l o w a ł olejno. Rzeźbił p o c z ą t k o w o dla wsi, potem dla sie­ bie, a po wojnie już t y l k o dla coraz liczniejszych o d b i o r c ó w miejskich. Rozszerzył w ó w c z a s k r ą g podejmo­ wanych tematów, tworząc obok przedstawień tradycyjnych sceny religijne j a k „ C h r y s t u s przed P i ł a ­ tem". „ W y g n a n i e z Raju", „ M u z y ­ k u j ą c y a n i o ł o w i e " oraz ś w i e c k i e np. „Panna Młoda", „Krakus", „Syrena", portret żony na jej nagrobku. N a j ­ w i ę k s z y zbiór r z e ź b P i ł a t a ma m u ­ zeum Ś w i ę t o k r z y s k i e w Kielcach, mniejsze kolekcje muzea w Warsza­ wie, K r a k o w i e i Łodzi. Prace P i ł a t a pokazywano na licznych wystawach w k r a j u i za g r a n i c ą . Ostatnio w y ­ s t a w ę p o ś m i e r t n ą rzeźb P i ł a t a ot­ warto w Kieleckim Muzeum. W s t ę p do katalogu n a p i s a ł a Barbara Erber. K i l k u m i n u t o w a sekwencja o Piłacie w f i l m i e K . Gordona „Nie­ oficjalni" u t r w a l i ł a dla potomności p o s t a ć tego znakomitego t w ó r c y i dobrego, p i ę k n e g o człowieka. Z m a r ł 20 sierpnia 1971 r. w Ostrowach, po operacji, m a j ą c 76 lat. Urodził się w Radoszewnicy nad Pilicą w biednej rodzinie fornala i wyrobnicy. Od dzieciństwa pasł krowy, był stajennym. Dwukrotnie wyjeżdżał na roboty do Niemiec. Nauczył się czytać i pisać. P e ł e n temperamentu i ciekawości życia dużo widział i opisał to ze s w a d ą na 1200 stronach p a m i ę t n i k a . W 1939 r. osiadł na s t a ł e w D ą b r o w i e Zie­ lonej, pow. Radomsko. S t r u g a ł od dzieciństwa, później rzeźbił szopki, krucyfiksy, wielofiguralne p ł a s k o ­ rzeźby. „ O d k r y t y " w 1960 r. szybko staje się popularny, setki jego rzeźb sprzedaje Cepelia w k r a j u i za gra­ nicą. L a m ę c k i podejmuje-coraz nowe tematy: historyczne, postaci boha­ t e r ó w dawnych i współczesnych. Tworzy nadal ś w i ą t k i , często wielo­ krotnie p o w t a r z a j ą c ten sam temat, d o s k o n a l ą c w ten sposób w ł a ś c i w e m u ś r o d k i wyrazu. Rzeźby jego z d o b y w a ł y liczne nagrody na konkursach sztuki ludo­ wej. Wiele znajduje się w zbiorach M u z e ó w Etnograficznych w K r a k o ­ wie, Łodzi, Warszawie, Radomsku, a t a k ż e w kolekcjach p r y w a t n y c h w Polsce i za g r a n i c ą . Prace L a m ę s k i e g o pokazywano na wielu w y ­ stawach w k r a j u i za granicą W 1963 r. (nr 1) zamieściła o n i m obszerny a r t y k u ł „Polska Sztuka L u d o w a " — p i ó r a Aleksandry Jacher-Tyszkowej. 123 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/68e36218ceb58a0de72e78b461987fcf.pdf 4a677a162f50413a76156cf2c4ae8557 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1483 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource pogranicze polsko-niemieckie pogranicze etniczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1371 Title A name given to the resource Etnograficzne przesłanki wyznaczania pogranicz etnograficznych / LUD 1975 t.59 Description An account of the resource LUD 1975 t.59, s.63-74 Creator An entity primarily responsible for making the resource Staszczak, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 59. 1975 ZOFIA STASZCZAK ETNOGRAFICZNE PRZESŁANKI WYZNACZANIA ETNICZNYCH /NA PRZYKŁADZIE POLSKO-NIEMIECKIEGO KULTUROWEGO) POGRANICZ POGRANICZA Zakreślony temat już na wstępie wymaga ustalenia pojęć terytorium i pogranicza etnicznego. Za P. L Kusznierem można przyjąć, że "terytorium etniczne jest to obszar, na którym dany naród rozwinął się, na którym żyje, względnie żył do niedawnych czasów i z którym jest on od dawna i nieprzerwanie związany swoją twórczą kulturową działalnością" l. Natomiast jeżeli chodzi o uściślenie pojęcia 'pogranicza etnicznego, to już użycie słowa pogranicze, a nie -.granica wyjaśnia, że nie chodzi tu o jakąś linię demailkacyjną, ale o strefę. Tak więc ujmując pogranicze można posłużyć się tymi samymi kryteriami, które odnoszą się do terytorium etnicznego. Jak stwierdza bowiem G. Labuda "od prastarych czasów ludzie różnili się językiem, obyczajem, naj ogólniej kulturą i sposobami zachowania; na tle tych różnic zarysowały się z czasem granice narodowościowe, etnograficzne, kulturowe i inne. Nieraz stanowiły one dziedzictwo wspólnot plemiennych, nieraz jednak były wynikiem przemian wywołanych rozwojem sił wytwórczych, migracji, organizacji politycznej, przyswajania nowej religii, przeobrażeń społecznych i klasowych, a także akulturacji lub wynarodowienia całych grup ludności. Granice te rzadko pokrywały się ze sobą" 2. A więc obok takich tradycyjnych kryteriów, przy pomocy których wyznaczamy wszelkie pogranicza, jak polityczny stan posiadania, narodowość, język, należy uwzględniać i inne elementy kultury. Wymienione elementy stanowią źródło tworzenia i utrzymywania się świadomości odrębności l P. 1. Ku~ncr. K metodologii opredelenija etnograficeskich teTTitorii. skaja Etnogral'ija" 1946, nr l, s. 12-24. 2 G. Labuda. Polska granica zachodnia. Tysiąc lat dziejów politycznych, 1971. s. 27. "SovetPoznań �G4 ZOFIA STASZCZAK etnicznej, w oparciu o którą można zapewne najbardziej precyzYJnIe wyznaczać wszelkie pogranicza. Używając określenia "pogranicze pcllsko-niemieckie" wypada przypomnieć o pewnej umowności tego określenia. Chodzi tu oczywiście nie tylko o dzisiejszą granicę, czy strefę graniczną między dwoma narodami, lecz także o wszelkie związane z nicj \\. treści zjawiska. Rejestracja i opis wszelkiego rodzaju granic konkretnych wspólnot społecznych i politycznych, a także wypracowywanie metod ustalania takich granic, od dawna jest przedmiotem rozważań wielu badaczy geografów, prawników, historyków, antropologów, przyrodników i etnografów. Jeżeli chodzi o stopień przydatności wyników poszczególnych dyscyplin dla określenia stanu pogranicza etnicznego, to należy zauważyć, że ustalenia historyczne operują głównie danymi o podziałach politycznych, które nie są jednoznaczne z podziałami etnicznymi. Chociaż niewątpliwie podziały polityczne mają jakiś wpływ na ustalenie si~ granic etnicznych, a wpływ ich jest wzajemny (podobnie jak \V wypadku narodotwórczych funkcji państwa obok państwowotwórczych funkcji narodu), to trudno określić granice etniczne przy pomocy samych tvlko podziałów politycznych. Kr:x.terium językowe jest najpowszechniej przyjęte w omawianym przez nas zakresie i byłoby najostrzejsze, gdyby nie szereg historycznych uwarstwień, które np. kazałyby według tego kryterium uważać dzisiejszych Irlandczyków za Anglików. Nie trzeba też zapominać, że język jest tylko jednym z kryteriów obiektywnej przynależności do narodu 3. Mimo nierównomiernego i rzadkiego występowania, duże znaczenie mają dane archeologiczne. Tym większe, że odtwarzają one stan rzeczy w dość odległym przekroju czasowym. Wadą ich jest natomiast mała przydatność opartych na nich ustaleń dla współczesnych nam społeczeństw 4. Toteż dość wcześnie wśród zwolennikó\v przedstawicieli wymienionych dyscyplin pojawiła się tendencja do łącznego spożytkowania danych historycznych, archeologicznych i języlwwych przy określaniu terytoriów i granic etnicznych ,i. Doceniono także •• w tym zakresie i dane etnograficzne. Etnografia bowiem posługując się przestrzennymi ujęciami rozmieszczenia zjawisk kulturowych, dostarcza także obiektywnych przesłanek w omawianym zakresie. Sami etnografowie zajmują niekiedy w tej sprawie dość ostrożne stanowisko. Chodzi tu szczególnie o pracę J. BarabMia G,' który stwierdza. że brak na 3 Tamże, s. 28. , Por. np. K. Jażdżewski, Stosunki etniczne na Slqsku w I tysiqcleciu przed n.t!. i te I tysiącleciu n.e. "Biblioteka wiedzy o Sląsku. Seria Archeo1ogi<:zna·'. nr :2. Katowice 1960. 5 P. I. Kusner, op. cit., s. 12-24; tegoż, Etnićeskije territorii i ctnićeskije granicy, Moskva 1951. 6 J. Barabas, Kartogrtifiai módiie1' a neprajzban, Budapest 1963. �Etl1oyrrlIic:::ne przesłanki 'wy:uwcztllliu p(Jgran'łc~ etnicznydl razie \'.. etnografii precyzyjnej metody, która pozwoliłaby z podobieństw i różnic przestrzennego rozmieszczenia faktów kulturowych stworzyć dostateczne przesłanki dla wniosków historycznych. Autor daje możliwie pełny przegląd czynników, które warunkują zróżnicowanie kultury ludowej i stoi na stanowisku, że etnografia zajmując się przestrzennym zróżnicowaniem kultury dostarcza jedynie źródeł pomocniczych, które 'y\inny być wykorzystywane w dalszych badaniach porównawczych, prowadzonych w możliwie szerokim ujęciu kompleksowym. Jednakże wydaje się, że przy wyznaczaniu pogranicz etnicznych w nieco większym stopniu mogą być brane pod uwagę i dane etnograficzne. Spróbujmy wyliczyć przemawiające za tym argumenty. Skoro bierze sit; pod uwagę język, który jest elementem kultury, dlaczego \.vięc nie miałyby mieć znaczenia inne oprócz języka zjawiska kultury, które mogą być także w sposób trwały związane z jakąś specyfiką narodową, choć może mniej odbijają się w świadomości narodowej. Jeżeli liczą się rozproszone i nieliczne dane archeologiczne, czasem nawet dyskusyjnie datowane i bardzo odległe w czasie, to dlaczego nie należałoby brać pod uwagę świeższych danych etnograficznych. I dalej, skoro importy rzymskie czy gockie na ziemiach słowiańskich nie przeszkadzają w uznaniu danych ziem za słowiańskie, to dlaczego nie mielibyśmy uważać za istotną przesłankę także występowania jakichś specyficznych form recepcji wytworów obcych w kulturze ludowej. Skoro przyjmuje się za przesłankę historycznie stwierdzone linie podziałów politycznych, czy wyznaniowych, które nieraz pozostawały \.v bardzo luźnym związku z podziałami etnicznymi, to tym bardziej można użyć przesłanek etnograficznych. Pogranicza etnicznego nie da się ustalić w nawiązaniu do subiektywnej teorii narodu, nawet gdyby przyjęcie takiej podstawy nie było w nauce istotny sposób krytykowane, a to dlatego, że: a) nie dysponujemy danymi masowymi o deklaracjach świadomości narodowej z przeszłości: b) gdyby nawet takie dane istniały, byłyby one bardzo wątpliwe wobec późnego przecież upowszechnienia się świadomości narod'Jwej. Przyjmując właściwość i konieczność posługiwania się przesłankami związanymi także z obiektywną teorią narodu, dochodzimy do wniosku, że nie ma powodu, aby przesłanki takie ograniczać do sfery języka, chociaż na pewno jest to najważniejsze kryterium obiektywne. Nie ma też powodu, by rezygnować z wyznaczania przy pomocy danych etnograficznych stref pogranicznych, w których zanikła lub nie pojawiła się być może nie tylko świadomość, ale zanikło używanie języka rodzimego, przy pozostaniu \.viększego lub mniejszego nasilenia innych polskich, albo w każdym razie bardziej związanych z Polską niż Niemcami eIe- w 5 - LI:cl, t. ::9 �G(; ZOFIA STASZCZAK mentów kultury, nawet jeśli by przyjąć, że nosicielami tych elementów stali się po pewnym czasie i w pewnym stopniu także rodowici koloniści niemieccy. Czy stwierdzenie odrębności kultury jest eo ipso sprawą stwierdzenia odrębności etnicznej? Otóż wydaje się, że etnicznych powiązań kultury można nie dostrzegać tam, gdzie występuje etnos "zdrowy". tj. polegający na organicznej jedności subiektywnego i obiektywnego kryterium narodu. Natomiast na pograniczach, gdzie występuje patologiczne rozdarcie nie tylko świadomości i obiektywnej przynależności narodowej, ale nawet poszczególnych elementów tej obiektywnej przynależnoścI z osobna (np. język i inne elementy kultury), można i należ:,-' rozpatrywać te zjawiska z osobna, jako wskaźniki (także etnograficzne) stanu zróżnicowania etnicznego. Wskazanie na chociażby skromne możliwości - etnografii w O1r:awianym zakresie skłania do krótkiego zarysowania dotychczasowego stanu badań 7. Jeżeli chodzi a dorobek polskiej etnografii, to należ:,-' zauważyć. że częściej zajmowano się wykrywaniem granic i obszarów etnograficznych w Polsce 8, niż badaniami pogranicz kulturowych sąsiadujących grup etnicznych. Z tych ostatnich na uwagę zasługują prace dotyczące tzw. północno-wschodniej rubieży etnograficznej 9, polsko-niemieckiego pogranicza kulturowego 10, śląsko-łużyckiej rubieży etnograficznej 11 i czesko-polskiego pogranicza kulturowego 12. 7 Por. zwłaszcza: Aspects particuliers des populations Alsaciennc et Mosciian"'. [w:] ,,:Etudes et documents demographiques", nr 7, Paris 1956. ss. 262; jest to opracowanie interesujące metodycznie, gdyż ustala pasma pograniczne \\. oparciu nie o obiektywne występowanie elementów kultury, ani o subiektywne deklarac}· przynależności narodowej czy preferencji językowych, lecz w oparciu o samą tylko deklarację o znajomości języka francuskiego, gwary alzackiej i języka niemieckiego występującej w 6 najważniejszych kombinacjach. 8 Np. R. Reinfuss, Pogranicze krakowsko-góralskie UJ świetle dawnych 1 najnowszych badań etnograficznych. "Lud" 1946, t. 36, s. 222-256; ;: nowszych opracowań zob. artykuły zawarte [w:] "Lud" 1966, t. 47. 9 J. Czekanowski, Zróżnicowanie etnograficzne Polski UJ świetle pTzcs:lości. "Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń PAU" 1936, t. 40, s. 64-67; tegoż, ll!:;tęp do historii Słowian, wyd. 2, Poznań 1957, s. 385-391; K. Moszyński, Niektóre przycz!i'C]j zróżnicowania kultury ludowej w Polsce. "Lud Słowiański" 1938, t. 4, s. B 65-117. 10 T. Wróblewski, Pogranicze polsko-niemieckie w świetle materiał6w etnopraficznych. "Lud" 1966, t. 50, cz. 2, s. 431,,466; Z. Staszczak, Niektóre nawiązania slo- wiańskie deutschen Wrocław nellen tradycyjnej Volkskunde". UJ kulturze ludowej Sląska w świetle danych "Atlas der "Prace i Materiały Etnograficzne", t. 20: Wieli dolnośląska, 1970, s. 232-264; tejże, Einige slawische gemei.nsamkeiten in der traditio- Volkskultur Schlesiens anhand der Angaben des "Atlas der deutschen Volks- "Ethno]ogia Slavica" 1972, t. 4, s. 43-65. 11 A. Nasz, Wplyw śląsko-łużyckiej rubieży leśnej na dynamikę procesów etnograficznych. "Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka" 1958, R. J 3, nr 3, s. 365--408. 12 M. Gładysz, Z zagadnień procesów kulturowych pogranicza etnicznego. ,,2.-.::kunde". �Etnogrofic::nc przeslanki wyznnczania pogranicz etnicznych (i 'j W ostatnio opublikowanym artykule M. Gładysz stwierdza, że w dotychczasowych pracach dotyczących pogranicz kulturowych zbyt często podnoszono i eksponowano odrębności faktów kulturowych różnicujących sąsiadujące grupy etniczne, a to w celu podkreślenia ich swoistości lub autonomiczności. Zdaniem autora "preferuje się często elementy drugorzędne przy pomijaniu istotnych właściwości oraz rezultatów nieuniknionych wpływów sąsiedzkich. W tym właśnie nieustannym podkreślaniu m;lręhpQlki-. stykających się grup ludnościowych zacierał się właściwy obraz kultury charakterystyczny dla pogranicza etnicznego. Kulturę taką cechujet- większa różn9_r<2dnQŚG __el.e.męntów oraz znaczna teflaencja_A~- iffiiany---iChT~ji-i pozycji w st~ukturze całości" 13. Gdybyśmy -jednak przyjęli zreferowaną wyżej J;Iletodę, to nie można by było mówić o pograniczu kulturowym, ale o trzech różnych grupach kulturowych, z których trzecia stanowi pewnego rodzaju hybrydę. Na czynniki zespalające kulturę dwóch różnych grup etnicznych przy zastosowaniu tzw. metody typologicznej zwracali uwagę w swoich pracach A Dobrowolska 14 i T. Wróblewski 15. Wyniki takich badań dostarczają ciekawych przesłanek do poznania zróżnicowania kulturowego Europy i występowania wielkich "pomostów kulturowych" - podobnie jak niżej cytowany Atlas der deutschen Volkskunde, ale tracą z pola widzenia pogranicze etniczne. Wspólną myśl można dostrzec w tym, że szukanie analogii europejskich wschód-zachód może być analizowane typologicznie, jak u wspomnianych polskich autorów, względnie może wynikać z takiego obrazu kartograficznego, który przedstawia, jak Atlas der deutschen Volkskunde, głównie zróżnicowanie między północą a południem, co jest tym samym położeniem akcentu na wspólne elementy pomiędzy kulturą ludów wschodu a zachodu. Powracając do prac etnograficznych, które określają pogranicza kulturowe na podstawie zaznaczających się różnic i operują ujęciami przestrzennymi, można zauważyć, że różni je nie tylko kryterium doboru zjawisk składających się na określone pogranicze kulturowe, ale i technika ~znaczania tychże pogranicz. Pierwszą wyróżnioną przez nas grupę stanowią wszelkie linearne ujęcia; bązujące na ~jawiskach kulturowych dobranych bez względu na stopień ich powiązań typologicznych bądź chronologicznych. Są to ujęcia statyczne. Typowym przykładem -----... szyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne", nr 6, Krakóv.' 1972, s. 7-4J. 13 Tamże, s. 8. 14 A. Dobrowolska, Z badań nad kulturą materialną Pomorza Zachodniego. Studium porównawcze. "Lud" 1963, t. 48, s. 321-366. 15 T. Wróblewski, Wspólne elementy w ludowych kulturach środkowej Europy. "Prace Wydzialu Filozoficzno-Historycznego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Seria Etnograficzna", nr 3, Poznań 1964. V li �68 ZOFIA STASZCZAK takiego ujęcia może być wyznaczona przez J. Czekanowskiego na pod-......, stawie opracowań K. Moszyńskiego ~zw. rubież północno-wschodnia, I której interpretacja wywołała w nauce tak iywą dyskusję 16. Drug'l......t grupę wydają się tworzyć prace, które także posługują się linearną techniką przy wykreślaniu pogranicz kulturowych, ale ujęcio'n;' tym' towarzyszy jui" próbatYe9"I?gIilmrpowanych zjawisk. Można powołać się tu na opracowanie A. Nasza dotyczące tzw. rubieży śląsko-łużyckiej 17, na osobnych bowiem mapach zestawił autor elementy'kultury-materialnej, duchowej, zasięgi izoglos, a wyniki mapy syntetycznej porównał z zasięgiem kultur archeologicznych, z mapami językowymi, z granicami politycznymi, a przede wszystkim z geograficzno-ekonomiczną specyfiką terenu. Trzecie kolejne miejsce zajmują prace, w których linearnym ujęciom pogranicz kulturowych towarzyszy także typologia mapowanych zjawis~-'pizep-rowadz6'i1a-wzaieżności od czynników warunkujących ich przebieg. Takie podejście do -iaga-dnienia zaprezentował R. Weiss 18 odnośnie do obszaru Szwajcarii, przedstawiając na osobnych mapach zbieżne zasięgi zjawisk kulturowych, które zostały uwarunkowane zróżnicowaniem środowiska geograficznego, przebiegiem granic politycznych, granic wyznaniowych, stopniem urbanizacji. Wymienione przykładowo prace .przedstawiają badane pogranicza kulturowe jako granic~, którą ~yznaczają 'linearne. zasięgi zjawisk ku17 turowych o podobńym przebiegu - przestrzennym. W takich ujęciach bardziej mówimy o granicy między dwoma obszarami etnicznymi, niż o strefie, którą można jedynie odnieść do obszaru objętego zbieżnymi liniami tych zasięgów. Skoro natomiast coraz powszechniej pojmuje się kulturę n.ie-jako...-zbió.I:----el-€!I-Bentów,~o strukturę, ze względu na ---funkcjonalne powiązanie elementów, ale i jako pewien typ proporcji ilościowej występujących zjawisk, to przy okre~l~niu pogra~z kulturowy ch istotne znaczenie wydaje się mieć właśnie stwierdzenie współwystępowania jak największej ilości faktów kulturowych związanychz określonym zapleczem etnicznym, a także ich zag~~nym obszarze. Takiego zagęszczenia elementów kultury nie można stwierdzić poprzez badanie zbieżności linearnie wyznaczonych zasięgó\v zjawisk kulturowych, czasem bardzo rozproszonych, tj. ujmując pogranicze jak w dotychczasowej praktyce badawczej - jako granicę, nie zaś jako J 16 Por. np. J. Natanson-Leski, Zarys cław 1953, s. 71-72. 17 A. Nasz, op. cit., mapy 1-7. 18 R. Weiss, Die Briinnig-Napf-Reuss Weslschweiz auf volkskundlichen 1962, z. 4, s. 201-231. Karlen. granic Linie i podziałów Polski als Kulturgrenze "Schweizerisches najstarszej, zwischen Osl- Wro- und Archiv fur Volkskundc" �Etnogrnjiczne przestanki wyznaczania pogranicz etnicznych (;9 strefę. Takie izomorfy, podobnie jak izoglosy, są poprzez ciągłe milczące utożsamianie ich z izochronami pozbawione też możliwości kumulatywnego odczytania ich jak np. poziomic w geografii fizycznej. Przedstawiona w niniejszym szkicu propozycja jest próbą przywrócenia tej możliwości. Próbę ujęcia pogranicza kulturowego jako strefy określonej przy pomocy warstwic, wyznaczonych tylko ze względu na to, ile uwzględnionych elementów wsp~a danym terenie, podjęto w oparciu o dane zawarte w Atlas der deutschen Volkskunde 19 odnoszące się do polsko-niemieckiego pogranicza etnicznego. Przy wyborze źródła uwzględniono fakt, że: a) umożliwi ono wskazanie obszarów szczególnie nasyconych tradycjami o nawiązaniach polskich i słowiańskich jeszcze przed okresem polskiego osadnictwa powojennego w Polsce zachodniej; b) ADV, jako wydawnictwo niemieckie nie wolne od tendencyjnych nastawień, opracowane było z myślą o uwypukleniu i powiązaniu tych ziem z niemieckim obszarem etnograficznym. Toteż tym bardziej zasługuje uno na uwagę, czy nawet w tak selektywnie dobranym materiale zaznaczy się odrębność kulturowa obszarów położonych na wschód od Łaby. Ogółem przeanalizowano 203 mapy, zawarte na 155 kartach, zamieszczonych w 6 zeszytach wydanych w latach 1936-1939 oraz 3 zeszytach nowej, powojennej serii pochodzącej z lat 1958-1962. W dalszej ilościowej charakterystyce wykorzystanego źródła należy zauważyć, że aż 26% stanowią mapy językowe, dotyczące nazewnictwa gwarowego różnych elementów kulturowych. Natomiast na ogólną ilość 150 map ściśle etnograficznych, tylko na 5 mapach (3,3%) zestawiono elementy tzw. kultury materialnej, zaś 53 mapy (35,3010) dotyczą elementów kultury społecznej i aż 92 mapy (61,4%) kultury duchowej. Z kolejności puhlikowanej tematyki (zwłaszcza porównując ostatnio wydawane, bardziej obiektywne zeszyty) można także wnosić, że specjalnie dobierano tematykę, nie zawsze powodując się w tym zakresie obiektywizmem. Wynika z tego, że wbrew temu, co dotychczas sądzono, sz'owinizm pierwszych redaktorów był jednakże większy, aniżeli tendencyjność ankieterów terenowych. Przy wykorzystywaniu danych zawartych w ADV przyjęto następujące zasady interpretacyjne: 1. Do rozważań wybrano te spośród map, a ściślej te elementy kulturowe. które w świetle map ADV wys,tępują na terenie całej lub części 19 Atlas der deutschcn Valkskunde, red. H. Harmjanz, E. Rohr, Leipzig 193619:39, teki 1-6, karty 1-120; Neue Falge, red. M. Zender, Marburg 1958-1962, teki 1-3, karty 1-36; w dalszym ciągu cytowany w skrócie: ADV. �70 ZOFIA STASZCZAK Polski zachodniej, a posiadają nawiązania do pozostałych terenów polskich i słowiańskich, zaś na zachód sięgają co najwyżej na obszary dawnego osadnictwa słowiańskiego. 2. Dla wytypowanych w ten sposób elementów sporządzono wierne kopie map przy zachowaniu techniki punktowej. Dla ich uściślenia nie brano pod uwagę gotowych sformułowań przedstawionych na pojedyn- Nasilenie ilościowe \vystępowanin elementów kultury związanych ;~ tradycjami wiańskimi wg danych Atlas der dClltschcn Volkskllndc 1 - Występowanie współwystępowanie współwystępowanie 1-2 elementów; 2 - współwystępowanie 3--5 clemcntt'J'.v; 3 4 -- współwystępowanie 9-13 e!cmentóv,;; 'j -elementów; G współwystępowanie 17-19 l'!cmentó" 6-8 elementów; 14-16 sło- �Elnoyrojic.:ne pr:eslanki wyznuc:aniu pogranicz il etnicznych c:z\ch mapach ADV, ale ten sam element śledzono na kilku mapach. \\T ten sposób sztucznie niejako rozbite elementy kulturowe na kilku mapach gromadzono na jednej, uzyskując ich pełniejszy obraz przestrzenny. :l, Szczególną uwagę zwrócono na \vystępowanie zespołów elementów kulturowych pokrewnych typologicznie oraz na ich współwystępowanie .kontekst). Ogółem wykonano :34 mapy w oparciu o 57 map zawartych w ADV 20, którEc stanowih- podstawę do wykonania przedstawionej mapy zbiorczej. 'I'Vykreślnne na prezentowanej mapie warstwice wskazują strefy odznnza.IC!ce sit; nasyceniem ilościowym określonych elementów kulturowych na rozpatryv,';:myITI- 6trszarze. Jedna warstWIcanie oznacza jednego zasięgu, ]ecz wysh;pO\vanie pewnej ilości zjawisk (obojętnie których). Dla ~vic?kszej czytelności mapy przyjęto przedziały szersze, obejmujące wiec ej niż jedno zjawisko. W ten sposób uzyskano 6 warstw'ic, charakteryzując\ch sic; wvstc;powaniem od dwóch zjawisk, poprzez zwiększające się nasilenie ilościowe zjawisk składających się na następne warstwice, aż do streh najwi(,'kszej koncentracji, którą wyznaczyło współwystępowanie 19 zjav,;isk. W takim ujęciu niepodobna wprawdzie odtworzyć, jak ::I'zebiega zasic;g każdego zjawiska z osobna (co było możliwe przy do+\chczi.lsoww:h ujc;ciach powierzchniowych, punktowych i linearnych), ale za TO zyskuje sic: możliwość nowej interpretacji, odchodzącej od Tego, CO widziano \V krc;gach i warstwach kulturowych, a bliższej właściwemu kartografii ujęciu przestrzenno-ilościowemu. Można bowiem cd bo przedstawić nasilenie jednego elementu. co w etnografii jest trudne j ';'lało istotne (bez kontekstu), albo też ukazać współwystępowanie róż:l\ch jakościowo elementów kultury (jak robiono dotąd), co po\voduje, ze Jościowc nowarstwienie tych elementów staje się- tak nieczytelne, że a~: r;iemożJ iwc do kartograficznego przedstawienia. Przywrócić tę _'z\telność' można tylko odchodząc z kolei od rozróżnienia jakościowegu przedstawjofl:-ch elementów i rozpatrując je tylko ze względu na :luśĆ' elerncntów współwystępujących na danym miejscu. Przyj(;tc założeni;) umożliwiły wskazanie: l) strefy obejmującej obszar Pulski zachodniej i północnej, wykazującej różnice pomiędzy tradycyjną, polslq J.:ultuq ludowiL a tradycyjną ludową kulturą niemiecką; 2) w ob:'I'bie tc',j strch obszarów szczególnie nasyconych tradycjami polskimi ~l(l\.'ćiańskimi .leszcze przed ukresem polskiego osadnictwa powojennego. Ś' J " \Vykonanc mapy dotyczą następujących zagadnień: nazw i zwyczajów po,"':'y' 11 13 mapy), urodzinowych (1), weselnych (1), dożynkowych (9), dorocznych ,-,':',)Zar,y('il :h\\'veh i'l, nkrc,;cm -,\:LTZl'11 5wi,jt 16). Bożego inOitrumcntów Narodzenia muzycznych (6), Vlie1kanocy (1) i form (2), potraw kołysek (l), obrzę, �ZOFIA STASZCZ AK Jest to obszar Śląska Opolskiego i Dolnego, przy czym centrum nawiększej ilości współwystępujących elementów kullurow\'ch obejmu e teren południowo-wschodniej części woj. opolskiego. Nieco słahiej, a e również silnie zaznacza się Pomorze, gdzie jednak brak takiego zogniskowanego centrum. Wyraźnie zaznaczy ta się_także odrt~bność obszaru położonego wzdłuż północnej granicy czesko-niemieckiej, mniej natomiast obszaru Zielonogórskiego, Warmii i Mazur. Natomiast nikłe ślady r słowiańskie wśród badanych w ADV grup mniejszościowych niernieckicn i np. na Węgrzech lub w Czechosłowacji mogą stanowić potwierdzenie znanego skądinąd faktu, że tzw. kolonizacja niemiecka w różnych efXlkach opierała się często na substracie etnicznym słovviańskim. choć już nieraz zniemczonym. Ludność ta ze względu na swoją niższ,! pozvcjE: ekonomiczną i społeczną w warunkach państwa niemieckiego byb bardziej skłonna do emigracji. W etnografii za podobn.v ślad b,vwa uważane występowanie domu przysłupowego wyspowo na Łużycach i Dolnyn, Śląsku, a następnie w Małopolsce, zwłaszcza w Rzeszowskiem. Można byłoby jeszcze wysunąć postulat takiego samego (jak na przedstawionej mapie) naświetlenia badanego pogranicza z punktu widzenia drugiej strony, tj. rozpatrując podobnie nasilenie występowania e1e* mentów kultury niemieckiej w polskiej kulturze ludowej. Przedsięwzięcie takie nie jest na razie w pełni wykonalne, chociaż z pewnością byłoby poż'ldane. Wydaje się jednak, że interpretacja takiego ujęcia komplementarnego musiałaby być ostrożniejsza i nieco odmienna. 0ci zachodu przenikały przecież do Polski za pośrednictwem Niemiec, lub bez tego pośrednictwa, nie tylko elementy kultury germm'lskiej. podczas gdy w dawnym państwie niemieckim zaznaczyły się od wschodu tvlke wpływy polskie i słowiańskie. Poza tym w wyniku niemieckiego parcia na wschód w zachodniej Polsce uległ zatarciu szereg elementów kultury specyficznie zachodniosłowiańskich, o których dlatego trudno dziś nawet zadecydować, czy należą do tradycji polskich, czy niemieckich. W takich warunkach historycznych najważniejszą wydaje się rekonstrukcja prz~'de wszystkim tego. co przez wieki było wypierane i majol'\·zowane. Tego typu mapa jest nową próbą rekonstrukcji d,\'namiki kultury~ ~ie przez .ustalenie chron~logii, które w etnografii ~.est cz(,'sto \\·ątfliwe'$ l nawet me przez typologIczne odtwarzame ewolucJI, lecz przez S,Wlerdzenie ilościowego nawarstwienia zjawisk. Wydaje się, że można przyjąć. iż tam, gdzie nawarstwiło się więcej zjawisk z pewnością związanych bardziej z tradycją polską. niż niemiecką, silniej utrz:vmał się dany substrat etniczny. Jeżeli zaś przyjąć podział R. Lintona ~1 na powszechne. specyficzne i alternatywne cechy kultury, to proponowana proced!.I!'E! I 21 R. Linton, The Study oJ !vIan, New York 1936, s. 282. �Etnof}Tnjiczne przesłanki wyznaczania pogranic~ etnicznych pozwala na ilościowo-przestrzenne, właściwe kartografii przedstawienie nasilenia elementów specyficznych. Suma tych elementów i elementów powszechnych, ogólnoeuropejskich w proporcji do alternatywnych elementów kultury właściwych dla ludności pogranicza etnicznego dałaby, proponowany również przez R. Lintona, miernik integracji, a w tym wypadku - miernik tragicznego rozdarcia, któremu dopiero najnowsze dzieje położyły kres. ZOFIA STASZCZAK THE ETHNOGRAPHIC CONDITIONS FOR DETERMINING ETHNIC BOUNDARIES (USING THE POLISH-GERMAN CULTURE BORDER AS AN EXAMPLE) (S u m m ar y) The purpose of the article is to consider the usefulness oi' ethnographic data establishing ethnic boundaries. The possibilities for ethnography in this area do not seem to be greater or lesser when compared with related disciplines such as history, linguistics or archeology. The identification of an ethnic and cultural Loundary where there is a "healthy" ethnic group, i. e. one based on the organic unity ol' the subjective and objective criterion of a nation, is controversial. However. on those borders where there is a pathological break not only in the consciousness and objective national belonging but also in the various elements of this objective belonging (c. g. language and culture), one can and one should consider these phenomena separately as indications of ethnic differentiation. On the basis of data contained in the A t l a s d e l' d e u t s c h e n Vol k s k u n d e in six fascicles published in the years 1936-39 and in three fascicles 01 &. new postwar series from 1958-62, an attempt to mark the Polish-German culture border as a zone characterized by the quantitative increase of definite elements of culture was presented. This is in accordance with the principle of understanding culture as a structure, though not with regard to the functional connections ol' the elements, but as a certain type of quantitative proportion. In determining boundaries of culture it seems that the cooccurrence of the largest possible number of culture factors connected with a specific ethnic area and their density in a given area are oj' basic importance. This density ol' culture elements cannot be ascertair:cd by studying the convergence of ranges of culture elements demarcated by lines (at times very diffuse) as has been done up to now-taking the border area to be a boundary and not a zone. With the aid oj' a systematic cartographic comi)ination ol' typological units, purposely scattered about by the German editors. they obtained data that significantly differentiated western Poland from the rest of Germany. A map was shown on which the contour lines showed zones marked 1,1 �ZOFIA STASZCZAK by a quantitative saturation of definite culture elements in a given area. Or.e contour line does not indicate one range, but the occurrence of a certain number of phenomena (unimportant which ones). The method presented indicates the possibility of reading ranges of culture elements like the contour lines in physical geography. These assumptions made possible to show: 1) a zone in northern and western Poland that showed differences between traditional Polish folk culture and traditional German folk culture and 2) - within this zone - areas especially saturated with Polish and Slavic traditions even before the Poles settled these areas after the war. This is the area of Lower Silesia and the Opole voivodeship where the center of the largest number of co-occurring culture elements is in the southeastern section of the Opole voivodeship. Somewhat weaker, though still fairly strong, is Pomerania where there is no such focal point. The area along the northern Czech-German border was also distinct, \vhile the areas of the Zielona Góra voivodeship, Warmia and Mazuria were less so. This type of map is a new attempt to reconstruct the dynamics or culture not by establishing typology, which in ethnography is oIten of doubtful value, but by establishing the quantitative strata of phenomena, It looks as if one can assume t'1at wherever a greater number of phenomena definitely connected more with Polish tradition than with German was centered, the given ethnic substratum wa:; more strongly preserved. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/35c808c81ed61861d2c93959f8587f97.pdf 8dc715f3c0bffda1248b0c6eb9a7f028 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1486 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe Lasowiacy - budownictwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1374 Title A name given to the resource Plan budynku mieszkalnego Lasowiaków od polowy wieku XIX po czasy dzisiejsze / LUD 1975 t.59 Description An account of the resource LUD 1975 t.59, s.105-130 Creator An entity primarily responsible for making the resource Furdyna, Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 59, 1975 JOZEF FURDYNA PLAN BUDYNKU MIESZKALNEGO LASOWIAKÓW WIEKU XIX PO CZASY DZISIEJSZE OD POŁOWY 1 Teren\' d,.nvnej Puszczy Sandomierskiej stanowiły d.o niedawna najbardziej komcrwatywną i reliktową część Małopolski. Zapoczątkowany dopiero w okresie międzywojennym przemysł zlokalizowany na krawędziach Pu:;zczy, duże zniszczenia, które w czasie drugiej wojny świato\vej dot:m(;!y jej centrum, a wreszcie okres intensywnej cdbudO\\''y, jaki nastąpił \v ciqgu ostatniego 25-lecia, pchnęły wieś lasowiaclq iD drogę intcnsywn\·ch przemian. Wskutek tego tereny lasQ\,viackie stanovv'ią uog1ldnc pole obserwncji. pozwalające na śledzenie evvolucji for!'; I Jako źródla należy tu wymienić materialy własne i archiwalne or"z literaturę. Badaniu terenowe, oparte na kwestionariuszu, przeprowadziłem \\. 14 wybranych wsiach (biorąc pod uwagę względy geograficzne, gospodarcze i historyczne): Brzoza Królewska, Giedlarowa, Gwizdów, Jaślany, Łętownia, Komorów, Micchocin, Padew, Spic, Samów, Tuszów Narodowy, Wola Raniżowska, Wola Zarczycka, Wólka Grodziska i Zbydni:)'s. W sumie dysponowano tu około 200 planami. Wśród źródeł archiwalnych wymit'nić należy przede wszystkim materiały Archiwum PracownI Badania Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie (materiały z okolo 40 badanych '.lisi) i Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Konscrwators:dego w Hzcswwie (kilkanaście wsi). Ważniejsze pozycje literatury: S. Bąk, Cllata wiejska w okolicU Tarnobr.zeg1L, "Lud" 1930, t. 29, s. l-54; G. Ciołek, Urząe/::enia ogniowe iieh wpływ na rozwój plann chałupy wwjskiej, "Biuletyn Historii Sztuki i Kultury" (Warszawa) 1947, nr 3-4; S. Hupka, F. Ossowski, S. Tabeński, Bue/ownictwo lue/owe w powiecie Topczyckimw Małopolsce, Kraków 1935; F. Kot.ula. Z Sandomierskiej Puszczy, Kraków 1962; H. Lep'.;cki, Działalność kolonizacyjna MaTii TeTesy i J(;zcja II w Galicji, Lwów 1933; K. Moszyński, KultuTa ludowa Slowian, li" Uli. 2, t. l, Warszawa 1967; R. Reinfuss, Orawski dom ::: wyżką, "Polska SztukG. Ludowa" 1950, nr 1-6, s. 36-55; tegoż, Badania sztuki ludowej prowadzone Ie woj ew. T2cs2owskim pTzez Instytut Sztuki PAN, "Polska Sztuka Ludowa" 1960, nr 2, s. 122-124; .J. Słomka, Pamiętniki wlościanina, wyd. 2, Kraków 1929; J. Tłoczek, Clla/upy polskie, Warszawa 1958. �lOG JOZEF FURDYNA TABLICE O b jaś n i e n i a d o t a b l i c: I - izba, S - slen, KO - komora, K - kuchnia, St - stajnia, SD - stodoła (B - boisko, SK - zapole lub sąsiek), SZ - szopa, CH - chlew, PK -- piekarnik, p - pokój, A - alkierz, G - ganek, SP - spiżarnia, P. Gosp. - pomieszczenia gospodarcze, O - osłona z desek lub drągów, - - - przepierzenie, ~ ognisko otwarte. Kreska przerywana przy urządzeniach ogniowych oznacza lokalizację daw· nego pieca. Plan domu obwiedziony ramką oznacza typ podstawowy danego okresu. Kreska ukośna przy oznaczeniu pomieszczeń znaczy, że ich funkcja uległa zmianie. Litery nadpisane u góry odnoszą się do sytuacji wcześniejszych. C:J? bydło, bydło stawiane okresowo lub jego lokalizacja według innej informacji. Wszystkie ryciny wykonał J. Furdyna. <~~i> A t,' I -L! ---L B ___ I~J' -'-I 1 I I L I: L , ! .:.....i--.J6I ....J'? Tab!. l A: l Lipnica (około 1880), rekonstrukcja wcdług informacji K. Straub; 2. Komorów (II połowa XIX w.l, rekonstr. według inL �Plan buuynku mieszkalnego 107 Lasowiaków -r--'·--"'1 t i I I f i ! " '" l __ ('_. __ -15 I ~_L,. l. r---,---r---l'----r-·--T---l i 1 i ..... 1 .., t ~ ... _~ __l f'- , __ l,' t·, ,_.~t~ :. /1 .....L~ l ł -.J.~ Tabl. II. Rozwój planów wnętrz: 1. Komorów (ok. 1870); 2. Łętownia (ok. 1860); 3. Zbydniów (ok. 1865); 4. Spie (1880); 5. Krzeszów (pał. XIX w.); 6. Wola Raniżowska (1900); 7. Sudoły (ok. 1840); 8. Lipnica (ok. 1870); 9. Leżajsk (ok. połowy XIX w.); 10. Wola Zarczycka (1890) F. Kosiorawskiej; 3. Kopcie (ok. 1830); 4. Łętownia, przysiółek Babiarze (ok. 1870). I B: 1. Siedlanka (ok. 1870); 2. Brzóza Królewska (ok. 1865); 3. Wola Zarczycka (ok. 1870), chata kurna; 4. Wilcza Wola (ok. 1845); 5. Lipnica (ok. 1890); 6. Kopcie (ok. 1860); 7. Grochowe (ok. 1860); 8. Miechacin, Piaski (ok. 1880); 9. Wólka Grodziska (1952) �lOS JOZEF FURDY:\iA l Tabl. III. żowska (1922); Rozwój (ok. 5. Wólka 9. Cygany planów 1875); (1936); wnętrz: 3. Wola Grodziska 1. Łętovmia Zarczycka (ok. lU. Chorzelów 1876); (ok. (ok. (ok. 1895); 6. Tuszów 1935); 187U); 2. Wola 4. Wab Narodowy 11. Tuszów Rani- Zarczycka (ok. Narodowy 186U); (ok. 189U) ludowego budownictwa niemal czesne, i to zarówno w sensie chałupy. od stadium technologii WY.lsclOwego po czasy współbudowy, jak i rozwoju planu �Pl'm budynku mieszkalnego Lasou.;laków 109 Tab!. IV. Rozwój planów wnętrz: 1. Łętownia, przysiółek Babiarze (ok. 1920); 2. Gwizdów (1868); 3. Brzóza Królewska (1925); 4. Tuszów Narodowy (ok. 1920); 5. Miechocin (1938); 6. Giedlarowa (1950); 7. Sarzyna (1870); 8. Brzóza Królewska (1918); 9. Wielowieś (ok. 1915); 10. Babule (1951); 11. Zbydniów (1938) Do pierwszych dziesiątków lat drugiej połowy XIX wieku powszechnym zjawiskiem w widłach Wisły i Sanu były ch8łupy kurne, czyli tzw. "dymarki" lub "dymówki" jak naz.vwają je Lasowiacy, stano- �110 JOZEF FURDYNA Tab!. V. Rozwój planów wnętrz: 1. S.:>kołów Małopolski (pocz. XIX w.); 2. Sokołów Małopolski (II połowa XIX w.); 3. Sokołów Małopolski (poł. XIX w.); 4. Tarnobrzeg (I pał. XIX w.); 5. Leżajsk (poł. XIX w.) - dom pożydowski; 6. Leżajsk (II poło XIX w.); 7. Radomyśl nad Sanem, plebania (II pał. XIX w.); 8. Mielec (I pał. XIX w.); 9. Dzikowiec (1850) dom niemieckiego kolonisty; 10. Raniżów (1850 dom niemieckiego kolonisty; 11. Nowy Kamień (lB50) - dom niemieckiego kolonisty �Plan budynku Tabl. VI. Przykłady rozwoju mieszkalnego Lasowiaków formy budynku mieszkalnego: 2. ŁQtownia; 3. Domastawa 111 1. Brzóza Królewska; wiące w przybliżeniu 70-80% wszystkich budynków mieszkalnych. W nich mieściła się, lub raczej gnieździła, wielodzietna z reguły rodzina chłopska. Rzuty poziome tych chałup reprezentowały rozwiązania prymitywne, często jedno lub dwu pomieszczeniowe, obok których jedynie nieliczne domy zamożniejsze posiadały plany bardziej rozwinięte. Najprymitywniejszym pomieszczeniem była' wspomniana chałupa jed- �11~ JOZEF FURDY, A • .t.. ..t.• \-1 ti - ti . lA ~':";;:.":,.,;'-...• ~lIIł Tabl. VII. Przykłady rozwoju formy budynku mieszkalnego: townia; 3. Giedlarowa nownętrzna, której program wypełniała tylko Chałupy takie, należące do najbardziej ubogiej, ności, stanowily już w drugiej połowie ubiegłego 1. Komorów; sama izba bez często bezrolnej wieku zjawisko 2. Łę- sieni. ludrzad- �Plan bHd.ljnku mieszkalnego 11~ Lasowiakótc (l 2 Tabl. VIII. Przykłady .~ ~ Lud, t. 59 rozwoju formy budynku mieszkalnego: de\v; 3. Ocice 1. Łętownia; 2. Pa- �11+ JOZEF FURDY0:A kie, a do nowszych czasów dochował~T się one jedynie wyjątkowo (tabl. I A, ryc. 1-2). Znacznie bardziej rozpowszechnione były chałup.\' składające się z izby i sieni (tabl. VI, ryc. 1). U biedniejszych izba stanowiłCl równocześnie pomieszczenie dla ludzi i bydła, z tym, że latem bydło trzvmana czasem w sieni. W większości jednak wypadków, zarówno u średniozamożnych, jak i u biednych posiadających nieco ziemi, sień pełniła jesienią i zimą rolę boiska, dlatego też (jak również ze względu na odprowadzenie dymu) nie kładziono nad nią powały, by nie przeszkadzała przy młocce. Być może z młocką i czyszczeniem zboża przez ręczne wianie związany był również zwyczaj budowania w takich domach sieni przelotowych, zapewniających odpowiedni przepływ powietrza. niezbędny przy oczyszczaniu ziarna. Sienie nieprzelotowe był~,: czasem przepierzane w poprzek, by w odgrodzonej części umieścić krowy, świnie czy drób, lub by służyły za rodzaj prymitywnej komory (tabl. I B. ryc. 4-9). Chałupy dwuwnętrzne, składające się wyłącznie z izby i sieni, dość szeroko rozpowszechnione jeszcze w drugiej połowie ubiegłego wieku. dziś należą do rzadkich wyjątków. Spotkać je można tu i ówdzie w uboższych wsiach głównie w środkowej, południowej i wschodniej części Puszczy, a zamieszkiwane są przez ludzi ubogich lub starych, któr~'m brak już energii lub środków na podjęcie trudu budowy nowej chałupy. W tym samym czasie, kiedy dwuwnętrzne chałupy były na wsi 1asowiackiej często spotykane, zamożniejsi budowali chałupy trójwnętrzne. składające się z izby i komory oddzielonych obszerną sienią (tabl. II. ryc. 2-3), a inwentarz trzymano w osobnej stajni ustawionej zwykle poza budynkiem mieszkalnym. Wejścia do izby i komory umieszczane były w sieni, zwykle w położeniu przeciwległym do siebie (tabl. II. ryc. 1-7). Zdarzaj ą się wprawdzie wypadki niesymetrycznego ich rozmieszczenia, ale należą one do wyjątków, podobnie jak i zastosowanie dwóch otworów drzwiowych do komory lub umieszczonej w jej miejscu stajni (tabl. II, ryc. 4-5). W układach trójwnętrznych nowe pomieszczenie użytkowane było niekiedy jako stajnia, i wówczas, jeżeli użytkowanie to nie bvło tvmczasowe, drzwi do stajni umieszczano od strony frontowej domu lub. co miało miejsce rzadko, od ściany szczytowej (tabl. II, ryc. 3-4)!. 2 Łączenie stajen pod jednym dachem z CZęSClą mieszkalną domu w d,'ugie; połowie XIX wieku należało już do rzadkości. Informatorzy z okolic Mielca i Tarnobrzegu szacują liczbę tego rodzaju domów zaledwie na kilkanaście procent ogółu budynków. Podobnie wyglądała sytuacja we wsiach położonych bardziej na \\'schód od wymienionych powiatów. Np. w koilcu XIX v;. w Brzózie Królewskiej przykłady �Plan budynku mieszkalnego 115 Lasowiaków Trójwnętrzny układ jednotraktowy złożony z izby i komory (lub stajni) rozdzielonych sienią, zaspokajał w pełni skromne potrzeby mieszkańców. Izba spełniała wówczas rolę pomieszczenia w pewnym sensie uniwersalnego, w którym prócz schronienia i wypoczynku dla ludzi (często i bydła) wykonywano większość czynności związanych z gospodarstwem domowym, a przede wszystkim z przygotowaniem strawy dla ludzi i inwentarza, z mieleniem zboża w żarnach, rąbaniem drzewa, łuskaniem grochu, szatkowaniem kapusty itp. Ponadto w izbie odbywało się pranie oraz wykonywano różne czynności o charakterze rzemieślniczym, jak tkanie, obróbka drewna, krawiectwo czy szewstwo. Izba musiała więc być widna i w miarę obszerna, łatwo dostępna z zewnątrz, a jednocześnie chroniona od zimna, co dość skutecznie zapewniała sień, pełniąca również rolę pomieszczenia odciążającego izbę w pewnym zakresie od niektórych innych funkcji, jak przetrzymywanie drobnego inwentarza czy krów, sprzętów gospodarskich (żarna, młynek do zboża, stępa) beczek itp.; w lecie wykonywano tu też niektóre czynności gospodarcze. Obszerna sień służyła ponadto również jako miejsce przechowywania uprzęży i narzędzi (kosa, siekiera i in.). Wyżej wspomniano już krótko o przepierzeniu w poprzek sieni w związku z trzymaniem w porze letniej w części wydzielonej bydła i drobiu. Praktyka ta dotyczyła zwykle ludzi bardzo biednych. Z chwilą jednak rozpowszechnienia się komór stawianych obok sieni naprzeciw izby w nowowznoszonych domach - taki plan realizowali coraz częściej i biedniejsi. Zazwyczaj jednak komora nie pełniła u nich swej właściwej roli, a wykorzystywana była (okresowo lub stale) jako stajnia. Z drugiej strony w takich wypadkach utrzymywał się poprzeczny podział sieni, a wydzieloną jej część przeznaczano na komorę, co znajduje zresztą odbicie w późniejszym planie domu (tabI. I B, ryc. 8; tabl. II, ryc. 10). Poza przechowywaniem niektórych sprzętów gospodarczych czy skrzyń malowanych, komory pełniły również rolę magazynu produktów rolnych, jak np. zboże i mąka. Umieszczanie drzwi do komór od strony sieni wiązało się więc także z zabezpieczeniem tych pomieszczeń przed kradzieżą. Przetrzymywanie w komorach bydła nie było powszechnie praktykowane, a późniejsza zdecydowana dążność do usunięcia inwentarza z obrębu chałupy mieszkalnej przywróciła komorom ich właściwą rolę również u biedniejszych. W ciągu ostatnich dziesiątków lat XIX i początku XX wieku następuje systematyczny, szybki zanik wnętrz kurnych. Jak można sądzić Z informacji terenowych, pod koniec ubiegłego stulecia stanowiły one takie miały obejmo\\'ać ogółu budynków. około 20%, a w \-Voli Zarczyckiej i Komorowie około 15% �lIti JOZEF FURDYNA zaledwie kilka procent ogólnej liczby domów mieszkalnych. Bezpośrednio po pierwszej wojnie światowej pozostają już tylko nieliczne wyjątki, ograniczające się do bardzo biednych użytkowników 3. Jak to wynika z zebranego materiału terenowego, np. wzdłuż zachodniej części Puszczy Sandomierskiej, ilość "dymówek" w końcu lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku wynosić miała jeszcze 50%. W okresie jednak pierwszej wojny światowej zmalała do ok. 3-4010 (szacunek bardzo przybliżony). W biedniejszej środkowej i wschodniej części Puszczy dane procentowe były nieco wyższe. Dla ścisłości należy zaznaczyć, że ostatnie "dymówki" posiadały już odprowadzanie dymu z izby, ale wyłącznie na strych lub do sieni; były to więc chałupy półkurne. W miarę zanikania budynków złożonych z izb i sieni (wraz z ewentualną komórką) wzrosła ilość budynków złożonych z izby i komory rozdzielanych sienią. Pod koniec XIX w. ilość takich budynków szacować można na 80 lub nawet więcej procent. W miarę postępujących zmian w zakresie planu niemal we wszystkich nowo budowanych chałupach zakłada się z góry w planie budowlanym miejsce na kuchnię, w starych zaś usiłuje się znaleźć je w obrębie dotychczasowej powierzchni użytkowej. W końcu XIX w. kuchnie stają się zjawiskiem dość częstym, a w okresie pierwszej wojny 3 Moment przełomowy w zaniku nastu przykładowo wybranych wsi: Wieś Wola Raniżowska Wola Zarczycka \rVicrzawice Łętownia Jaślany Komorów Giedlarowa i Gwizdów Brzóza K'ról. Tuszów Narad. .Miechocin Stale li aść 1870 chat kurnych l~90 5011/0 ok. 5(Jllio ok. 30"/11 40-50'10 ok. 60'/, ok. 20'/, ok. 2511jo oik. 20'/, ok. 30'10 ok. 40°/9 ok. 3D-60Gin ok. 3D!)!o ok. 4011/n ok. 45O/11 3(\/11 roku: 1920 I chata ok. 5-8'/0 15% ok. 10'/. ok. 15'/, ok. 15'10 ok. 4'10 ok. 50/. ok. 5% ok. 2~/o 3 -chaty 2 l chata 3 chaty ti chat 3-5'/, ok. 2'/. 3-4'/, 4-5\1/0 {)k. 3 ch3t ? ok. ilustruje zestaw U.•1IlC danych o z kilku- żródłach Inforrnatorzy: W. Prus i ~L (Archiwum PAN) Inf.: F. Pieróg, M. Sroka •. J. ~owak Kielbo- wicz Lipnica l{opcie okolo 1900 ok. ok. "dymówek" 15'/, ok. Archiwum WUK w Rzeszowie lnf.: J. Bujak, t". Kolano Inf.: mieszkańcy Tuszowa Narodowego Inf.: F. Kosiorowska, A. Wrona Inf.: A. Brzózan z Gwizdowa i ,\. Fila z Giedlarowej lnf.: F. Zygmunt. M. CzucIak, f\. Baj, W. Szczepanik Inf.: Sz. Makson, M. Rzeszul lnf.: J. Paluch, K. Smykln Inf.: J. Paluch z Piaskóv.' koło Tarnobrzegu Archiwun1 WUK w Rzeszowie i .-\rchiwum PAN 4 chat Dane te znajdują ogólne potwierdzenie w Pamiętnikach ... J. Słomki (s. 27) oraz w stwierdzeniu R. Reinfussa zawartym w Katalogu wystawy mebli ludowych województwa rzeszowskiego (Łańcut-Zamek 1961, s. 10). �Plan budynku mieszkalnego Lasowiakóu; 117 światowej przyjmują się powszechnie. Ich funkcja jednak ulega dalszym przemianom i krystalizuje się dopiero w okresie międzywojennym. Wśród rozwiązań można wyróżnić trzy podstawowe typy układu kuchni, mające na ogół uzasadnienie w kształtujących się wcześniej planach wnętrz. W typie pierwszym - kuchnia zostaje wydzielona z części sieni. Następuje wówczas skrócenie sieni mniej więcej o połowę, podobnie jak to miało miejsce przy zanotowanych wyżej przepierzeniach (miejsce dla krów i drobiu, lub komórka - tab!. III, ryc. 1-3; por. tab!. I B, ryc. 6-7; tab!. II, ryc. 10). We wszystkich starych domach, w których kuchnia została wydzielona w ten sposób, jest ona od sieni oddzielona ścianką z okrąglaków lub desek, a czasem również i z ociosanych belek, osadzanych zaciętymi końcami w pionowym "felcu" wyciętym w bocznych ścianach sieni. W domach nowszych ściana ta jest wykonana z reguły z belek. W niej znajdują się drzwi umieszczone zazwyczaj naprzeciw drzwi frontowych sieni, podobnie zresztą jak w kuchniach wydzielonych przy pomocy przepierzenia. Okno kuchni umieszczone jest naprzeciw drzwi. W chałupach nowszych kuchnia i sień przed nią bywają nieco większe niż w starszych i mają kształt zbliżony do prostokątu (tab!. III i IV). Wymienione rozwiązania są właściwe dla całego omawianego obszaru. Istnieją w nich jednak pewne lokalne różnice. Np. w niektórych wsiach zachodniej części obszaru zasiedlenia Lasowiaków (między Mielcem a Tarnobrzegiem), a rzadziej gdzie indziej (np. koło Kolbuszowej), szeroką sień, głównie w budynkach uboższych, dzielono w poprzek na połowę, urządzając w części tylnej kuchnię, a więc analogicznie jak w przypadkach notowanych powyżej, natomiast część przednią dzielono jeszcze na połowy, prostopadle do kuchni. Od strony izby pozostawała sień,. natomiast część druga pełniła najczęściej rolę małej komórki (tab!. I B,. ryc. 9; tabl. III, ryc. 6). Taki podział miał miejsce wówczas, gdy w planie domu brak było właściwej komory; w przeciwnym przypadku powierzchnia kuchni powiększała swój metraż wchłaniając małą komórkę (tabl. III, ryc. 7). Przemiana ta nastąpiła po pierwszej wojnie, kiedy wzrastała funkcja kuchni, a malała rola sieni. W południowo-wschodniej części omawianego obszaru tradycja podziału sieni ma inną historię. Co najmniej od dwóch ostatnich dziesiątków lat XIX w. sień zostaje przedzielona w poprzek ścianą z belek, powodując w części wydzielonej powstanie tzw. "piekarnika". Piekarnik służący pierwotnie wyłącznie jako miejsce do pieczenia chleba przejmował z czasem funkcję kuchni. Ponieważ na terenie południowo-wschodnim obok sieni nieprzelotowych istniały też przelotowe, by utrzymać ich funkcje w nowej sytuacji �118 JOZEF FUHDYi A trzeba było wykonać przejście obok piekarnika. W związku z tym rozszerzano sień, a przeloty w kierunku tylnej części domu robiono od strony komory (tabl. III, ryc. 5). Zmieniało to ogólny plan środkowej części domu. Wąska część sieni odgrodzona bywała wtedy od kuchni normalną ścianą belkową. W niektórych sytuacjach przy opisywanym układzie sień zostaje podzielona na dwie części. Jedna nosi nazwę sieni dużej, druga małej, lub "sionki", zaś ściana dzieląca jest przedłużeniem ściany frontowej kuchni (tabl. III, ryc. 8). Poza głównym wejściem do tej ostatniej od strony sieni, zaopatrzona jest ona - podobnie jak przy sieni nie dzielonej ścianką na dwie części - w drugie drzwi prowadzące do izby (tabl. III, ryc. 5-6). Dodatkowe drzwi do izby są dość często stosowane i w innych wariantach omawianego typu usytuowania kuchni (tabl. III, ryc. 4, 7). W okresie międzywojennym na terenie niektórych wsi, głównie w powiecie Leżajsk (np. Brzóza Królewska i Wola Zarczycka) nowością są tzw. kuchnie "wyrzucane". Zewnętrzna ściana od tylnej strony domu nie pokrywa się wówczas z licem zrębu chałupy, ale zostaje wysunięta przed niego na około 1 do 1,5 metra. Pozwoliło to uzyskać większą powierzchnię kuchni i ochronić sień przed ograniczeniem metrażu (tabl. III, ryc. 4). Niektórzy użytkownicy tłumaczą takie rozwiązania ograniczoną szerokością działek budowlanych i brakiem praktycznej potrzeby poszerzania całego domu. Typ drugi, w którym kuchnia zajmuje całą powierzchnię pierwotnej sieni, występuje przede wszystkim w części środkowej i południowo-wschodniej wideł Wisły i Sanu. Na pozostałym obszarze pojawia się rzadko. Usytuowanie kuchni w miejscu sieni ma oparcie we wcześniejszej - przejściowo "kuchennej" - jej funkcji, ponieważ w niektórych wypadkach umieszczano w sieniach piec, który w okresach letnich wykorzystywany był do przygotowania strawy dla inwentarza żywego, jak też i dla ludzi (tabl. II, ryc. 5-6; tabl. IV, ryc. 1). Gotowanie strawy oraz pieczenie chleba w sieniach stawało się zjawiskiem coraz bardziej trwałym. Wraz z powszechniejszym wprowadzeniem kuchni na szerszym terenie wideł Sanu i Wisły, kuchenna rola sieni przedłuża się już na cały rok. W związku z tym, podobnie jak i gdzie indziej, izba zostaje tu zwolniona na stałe z funkcji kuchennych. Jednocześnie rodzi się konieczność przeprowadzenia w sieni-kuchni pewnych modyfikacji. Pierw'szą z nich jest sprawa oświetlenia, a potem pojawia się tendencja do stawiania ganków. W układzie pieca widoczna jest dążność do przesuwania go w kierunku środka ściany dzielącej izbę od sieni i zmiany czeluści pieca piekarskiego z równoległej na prostopadłą do izby. Towarzyszy tym zmianom likwidacja drzwi tylnych w sieniach przelotowych. �Plon })/lrlynku mics.:kalnego Lasotvlakó'Ui lHl Omówiony wyżej typ kuchni rozwijał się i dojrzewał od schyłku XIX W., ale dopiero z początkiem XX stulecia roZ\.vinął się szerzej. Po drugiej wojnie. choć w mniejszym stopniu niż dawniej, znajduje nadal iwntynuatorów głównie wśród średniozamożnych. W trzecim typie kuchnia wydzielona jest z części sieni i komory, €\ventualnie również z izby (tab!. III, ryc. 9-11; tab!. IV, ryc. 9-11). Pojawienie się kuchni omawianego typu następuje stosunkowo późno. W \.vypadkach rzadkich przypada ono na okres pierwszej wojny, głównie na obszarze południowo-zachodnim. Rozwija się natomiast szerzej w nowych, bogatszych domach z okresu międzywojennego, a na cały teren rozszerza się po drugiej wojnie. Genetycznie wiąże się on w pewnym stopniu z typem omawianym w pierwszej kolejności, a ulega przemianie wrn z z ogólnymi zmianami funkcjonalnymi wnętrza. Po pierwszej wojnie następuje systematyczne ograniczenie gospodarczej roli komory, natomiast poszerzają się zadania kuchni, przejmującej z izby część sprzętów, jak np. stół, krzesła, "ślubanek" lub łóżko, półkę, szafkę czy kredens na naczynia i sprzęt kuchenny. V/zrasta też dążność do podkreślania reprezentacyjności izby, w związku z czym sień staje się coraz częściej wyłącznie ośrodkiem komunikacyjnym w obrębie sąsiadujących z nią pomieszczeń. Zajęcie części izby na kuchnię nie należy do przypadków częstych, ale pozwala wyraźnie zilustrować wzrastającą rolę kuchni. Wiązało się to zwyJ<le z dążeniem do wygospodarowania z komory dodatkowego pomieszczenia w postaci drugiej izby (tabl. IV, ryc. 8, 11). Dążność do polepszenia warunków mieszkaniowych wyraża się również \V innych zmianach. Jedną z nich jest pojawienie się ganku, co jak wspomniano już wyżej - narzuca się przede wszystkim przy lokalizacji kuchni w całej przestrzeni dawnej sieni. Funkcja ganku polegała głównie na osłonie wejścia do domu, stąd też początkowo były to po prostu wsparte na słupkach daszki. Potem dopiero nastąpiło częściowe CI nawet całkowite zabudowanie ścianek, co wiązało się też ze zmianami konstrukcyjnymi. Ganki stawia się zwykle już po zbudowaniu domu. ::"Tapojedynczym wieńcu grubszych belek lub niewysokiej podmurówce z kamienia montowano z cienkich beleczek konstrukcję ramową, a następnie obijano ją deskami. Obicie mogło być pełne lub tylko częściowe na wysokość około 1 do 1,3 metra od podłogi ganku. Wejście z drzwiami umieszczano zazwyczaj równolegle do frontu domu (tab!. II, ryc. 6; tab!. III, ryc. 10: tabl. IV, ryc. 2, 8; por. tab!. V, ryc. 2, 7), czasem zdarzało się też umieszczenie go na wprost wejścia do sieni. Ganki późniejsze, z okresu międzywojennego, zaopatrywane są niekiedy w szklane okna. W niektórych domach zamiast ganku stosuje się wnęki otwarte �l~O JOZEF FURDY<'i.\ w środku sClany licowej, zbliżone do tych, jakie w~'stępują \V budo\,'nictwie Dołów Sanockich 4. Wnęki takie pozostają otw'arte (okolice Rozwadowa), lub w nowszych rozwiązaniach -- oszklone. Ganki u Lasowiaków są zjawiskiem występującym sporadvcznie. Dalszym przykładem rozwoju wnętrza mieszkalnego jest pojawienie się drugiej izby. Już w końcu XIX w. trafiają się rzadkie wypadki wykorzystania komory na drugą izbę. Jedną zajmują wówczas zwykle starsi gospodarze z małymi dziećmi, drugą nowozałożona rodzina (syn gospodarza z żoną lub córka z mężem). Przeróbkd komory na izb~, lub budowa w nowym domu drugiej izby w miejsce komory, uzasadniona jest komplikacjami rodzinnymi i gospodarczymi. Dwie izb." z sienią w środku bez komory wewnątrz domu (tabl. II, ryc. 6. 8-9), czasem jednak z kuchnią wydzieloną z sieni, ma analogie w architekturze miejskiej. że wymienię choćby współczesne im przykłady z Sokołowa Małopolskiego, Leżajska i Kolbuszowej (tabl. V, ryc. 6. 8). Chałupa dwuizbowa bez komory nie znalazła w zasadzie liczniejszych kontynuatorów. Była wynikiem doraźnych tylko rozwiązań. InaczeJ, niż omówiona powyżej, przedstawia się sytuacja według PoLskiego Atlasu Etnograficznego. Na terenie branego tu pod uwagę obszaru zanotowano mianowicie występowanie dwóch izb obok siebie. Sień znajduje się w środku, z jednej jej strony komora. z drugiej dwie izby. Otwory drzwiowe wszędzie w amfiladzie. Podczas własnych badań terenowych takiego układu jednak nie spotkałem. Jest to, jak się ,,v.\'daje, inna, nietypowa sytuacja, o bardzo małym zasięgu~. Poprzednikiem takiego rozwiązania byłby układ: chlew, sień. izba, komora, gdy chle\,· zamieniono na komorę, a komorę na izbę. U Lasowiaków brak jednak takich analogii. Występują one natomiast w Kieleckiem, na Podgórzu i we wschodniej części województwa krakowskiego 6. Przy omawianiu nietypowych i rzadkich zjawisk warto zap'Jznać się też bliżej ze wspomnianym już przy opisie kuchni planem dwutraktowego wnętrza, znanego obok jednotraktów już \V drugiej połowiE: XIX W. w niektórych wsiach południowo-wschodniej cZf~ści wideł 'Wisły i Sanu. Jednotrakty ulegają tam czasem podziałowi (ściany) wzdłuż całego budynku. Część oddzielona ma przede wszystkim charakter gospodarczy, a jej szerokość odpowiada mniej więcej 1i:) szerokości całego budynku. Układ pomieszczeń poprzecznych pozostaje taki sam: izba. sień, komora w części mieszkalnej. a stajnia. chlew lub szopa z małą ,l R. Reinfuss, nr 7-12, s. 138. 5 Polski 6 Por. Polski Atlas Z obozu naukowego Etnograficzny, Atlas w Weryni, ,.Polska z. 2, Warszawa 1965, karta op. cit., mapa nr 88. Etnograficzny, Sztuka Ludowa" 37, mapa nr 90. 1950. �Plan blldynkll mieszkalnego Fot. 1. Brzóza Królewska, Fot. 2. Siedlanka. Lasowiaków dom zbudowany dom zbudowany okola 1870 r. okola 1910 r. �JOZEF FUHDYNA sienią, lub tzw. "sionką" (w środku) w części gospodarczej (tabl. IV, ryc. 7; tabl. V, ryc. 6). Z chwilą wprowadzenia kuchni istota podziału zostaje utrzymana, jednak pomieszczenia gospodarcze zostają dostosow:ąn~ do usług mieszkalnych. Zamienia się je na dodatkowy pokój z kuchnią, pokój i komorę lub kuchnię i komorę (spiżarnię). ,J ednocześnie ulega redukcji dawna duża komora leżąca w części mieszkalnej obok sieni, naprzeciw izby. Urządza się w niej najczęściej drugą izbę. Przemiany te są powolne i zbiegają się już w xx w. z przemianami w planach wnętrz na całym obszarze lasowiackim i poza nim. Omówiona sytuacja wiązała się na obszarze południowo-wschodnim z wyższymi aspiracjami mieszkaniowymi właściwymi bogatym gospodarzom, przy czym brak podstaw do wiązania jej genezy z terenem Lasowial{ów, ponieważ zasięg występowania chałup tego rodzaju jest mały i peryferyczny, a powiązania z tradycją nieuchwytne. Pewną analogię stanowi tu dom oznaczony nr 6 na tabl. V (Leżajsk). W bliższym sąsiedztwie wiejskim, może poza pewnymi podobieństwami w niektórych planach domów we wsiach powiatu ropczyckiego czy łańcuckiego, trudno znaleźć dla nich bardziej przekonywujące porównania. Niektóre domy kolonistów niemieckich, jak np. widoczny na tabl. V, ryc. 9 pozwoliłyby na snucie spekulacji o możliwej krzyżówce wzorów lokalnych z obcymi. Z przykładów dalszych narzucają się pewne podobieństwa z niektórymi rozwiązaniami planów z Krakowskiego w typach domów tzw. "na dwa końce", występujących zwykle wśród średniozamoinych chłopów, lecz bez wydzielenia tzw. małej sieni 7. Ogólne przemiany społeczne i kulturowe, szybsze po pierwszej wojnie, powodują postępujący zanik rozwiązań jednotraktowych. Funkcja poszczególnych pomieszczeń ulega zmianie. Kuchnia, prócz gotowania strawy, służy również do spania. Tu domownicy spędzają teraz większą część doby. Sień maleje i ogranicza swą rolę, stając się rodzajem przedpokoju. Komora traci na dawnym znaczeniu magazynu gospodarczego zmieniając się na podręczny magazyn, związany przede wszystkim z kuchnią (spiżarnia). Wygospodarowana druga izba musi się w zasadzie pomieścić w tradycyjnym metrażu domu. Ponieważ jednak z tym faktem zbiega się zanik komór i ograniczenie przestrzeni sieni, a także wprowadzenie kuchni, powstają więc nowe, inne od dawnych rozwiązania. 'Wyróżnić wśród nich można następujące przykłady: a) Druga izba powstaje przez podział starej na dwa pomieszczenia. Przykładów takich jest najwięcej i są one obecnie często stosowane 7 W. Kwaśniewicz, Rozwój wnętrza domu chłopskiego w latach 1880-1956, "Etnografia Polska" 1959, t. 2, s. 317. w ziemi krakowskiej �Plan budynku 1nzeszkalnego Lasolviaków 123 w nowych domach (tabl. IV, ryc. 1-6). Podział następuje prostopadle do ściany szczytowej domu, wskutek czego w ścianie szczytowej przybywa drugie okno. Drzwi w niektórych wypadkach do jednego pokoju prowadzą od sieni, do drugiego od kuchni lub bezpośrednio z pierwszego pokoju. W domach, gdzie kuchnia ulokowana jest w całej sieni, do obydwu izb wejścia wiodą z kuchni (tabl. IV, ryc. 2), a w bardzo rzadkich sytuacjach do obydwu izb od strony sieni, co było możliwe przy tradycyjnych sieniach pozostawionych w całej szerokości budynku lub przy zajęciu części sieni przez jeden z pokoi (tabl. IV, ryc. 10). b) Duża tradycyjna izba pozostaje niezmieniona, a nowa, bądź pokoik powstaje w części frontowej lub (bardzo rzadko) w całym metrażu komory (tabl. III, ryc. 9, 11). Zamiast małej izby w wydzielonej z komory części pomieszczenia może być urządzona np. pracownia stolarska (tabl. IV, r~'c. 6). Wariantem tego układu jest zarówno podział dawnej izby, jak też jednoczesny podział komory (tabl. IV, ryc. 8, 11). Mała izba posiada okno bądź od strony frontowej jeżeli to możliwe, bądź od szczytu domu. Drzwi do niej prowadzą, z reguły, z sieni. c) Przy istniejącym zwykle podziale dużej izby mały pokoik urządzany jest w tylnej części dawnej sieni (tabl. IV, ryc. 9). Są to jednak wypadki nietypowe i bardzo rzadkie, podobnie jak zajęcie na ten cel części sieni, przy podziale dawnej izby (tabl. IV, ryc. 10). W niektórych rzadkich wypadkach na skutek zajęcia części dawnej izby przez kuchnię (co jest przykładem w pewnym stopniu odwrotnego procesu niż wyżej opisany) i powstania drugiego pokoju z części komory i ewentualnie sieni, ich układ jest prawie zawsze równoległy do ściany frontowej domu (tabl. IV, ryc. 8, 11). Uwaga ta dotyczy niektórych rozwiązań przedstawianych w punktach b i c. Inaczej przedstawia się sytuacja w małej grupie tradycyjnych budynków dwutraktowych występujących w części południowo-wschodniej badanego obszaru. Dom, jak wyjaśniono to wyżej, podzielony jest tu wzdłuż na wąską część gospodarczą i szerszą mieszkalną (z izbą, sienią i komorą). W okresie opisywanym obecnie, część gospodarcza zostaje czasem (rzadko) przystosowana do celów mieszkalnych. W jednym z pomieszcz.eń, sąsiadującym zwykle z izbą, urządza się pokoik. W domach nowych, budowanych w oparciu o plan tradycyjny, dawna "część gospodarcza" ulega poszerzeniu, a komora likwidacji. Nawiązaniem do tradycji jest utrzymana czasem sień przelotowa, nie dzielona jednak na dwie części. Zwiększenie ilości izb w domach związane jest z nowymi potrzebami i zmianami w funkcji poszczególnych wnętrz (np. chęć wydzielenia pomieszczenia tylko do celów sypialnych, innego do celów reprezentacyjnych, dla uczących się dzieci, starszych rodziców, pracy zawodowej itp.). �JOZEF FURDYN A Nowsze i zupełnie nowe rozwiązania domów coraz mmeJ przypominają planem typy tradycyjne. Wielokierunkowe przemiany społeczne i kulturowe ostatnich kilkudziesięciu lat powodują - jak nigdy przedtem - zwłaszcza w ostatnim okresie, angażowanie się ludzi w nowe kształtowanie wnętrza i całego domu. a ile w okresie międzywojennym opisywane przemiany dotyczyły głównie chłopów bogatych, reemigrantów, wziętych rzemieślników itp. oraz mieszkańców wsi leżących bliżej rozwijających się ośrodków przemysłowych (w końcu dwudziestolecia, Centralny Ośrodek Przemysłowy - cap, przemysł wikliniarski okolic Rudnika i Niska), a tyle obecnie dotyczą one przede wszystkim chłopów małorolnych, którzy weszli do grupy chłopa-robotników. Ich możliwości zarobkowe w przemyśle są większe, ponieważ mniej absorbuje ich ziemia; bogatsi skoncentrowali się w pierwszym rzędzie na inwestycjach gospodarczych. Mimo olbrzymich zmian spowodowanych działaniami wojennymi, procent nowych, głównie murowanych domów mieszkalnych jest tu wyższy niż wzniesionych w całym okresie międzywojennym. Około 700/0 wszystkich domów na omawianym obszarze zachowuje jeszcze układy tradycyjne, w zasadzie jednotraktowe z izbą, sienią, kuchnią i komorą. Plany nowych domów nie przewidują już jednak zdecydowanie komór 8. Szerokofrontowność budynku zostaje w zasadzie utrzymana. Sień zajmuje zwykle położenie po środku frontu, przed nią dość często stawia się ganki. Kończąc rozważania na temat planów lasowiackich chałup należy dodać kilka uwag dotyczących powiązań tych planów z innymi terenami Polski. Na niektóre zagadnienia zwrócono już uwagę przy omawianiu sytuacji bardziej szczegółowych. Plan lasowiackiej chałupy mieszkalnej, głównie starszego, tradycyjnego typu, wykazuje najwięcej podobieństw z rozwiązaniami na obszarach sąsiednich, głównie w Lubelskiem, we wschodniej części województwa Kieleckiego oraz w środkowej i wschodniej Rzeszowszczyźnie. Wydzielenie np. komory z części sieni w budynku jednoizbowym z sienią (tabl. I B, ryc. 8) praktykowane było w całej południowo-wschodniej i wschodniej części Polski w jej obecnych granicach 9. Układ późniejszej kuchni w tylnej części sieni (głównie w planach z izbą, sienią w środku i komorą) powszechnie stosowany przez Lasowiaków, również ma miejsce w Lubelskiem, częściowo w Kieleckiem. Związek ze środkową i południowo-wschodnią Polską podkreślają także sienie przelotowe i późniejszy proces podziału wnętrza na dodatkowe 8 Ich role pełnią najczęściej piętrowe piwnice stawiane poza domem mieszkalnym lub pomieszczenia wydzielane przy stajniach. 9 Polski Atlas Etnograficzny, op. cit., karta 38, mapa nr 9-!. �Plan bUdynku mieszkalnego Lasowiaków izby (pokoje), zanik komór i ograniczenie metrażu sieni. Podziały izby na dwa pomieszczenia przy istniejącym również podziale sieni (głównie na sień i kuchnię) praktykowane były i są obecnie - łącznie z ograniczeniem wielkości komór na rzecz dodatkowej izby - w szerszym zasięgu niż południowo-wschodnia część kraju. Spotyka się je również w Krakowskiem, na Śląsku i w Polsce środkowo-zachodniej (zwykle w domach starszych). Podziały izby łącznie z podziałem komory, ale bez podziału sieni, mają już zasięg bardziej rozproszony, choć w zasadzie podobny, z wyłączeniem jednak środkowo-zachodniej Polski, a sporadycznie pojawiają się w północno-zachodniej 10. Poza związkami z chałupami wiejskimi czytelne są również związki z budownictwem miejskim, a w pewnym stopniu z domami na wsi specjalnie eksponowanymi, jak plebanie, organistówki itp. Wpływy budownictwa miejskiego dotyczą przede wszystkim chłopów zamożnych we wsiach leżących w obrębie ściślejszych kontaktów z pobliskimi miasteczkami. Budynki miejskie, np. z terenu Sokołowa Małopolskiego, Leżajska, KolbuszO\Nej, Cmolasu, Tarnobrzegu itp. reprezentują dla końca XVIII i pierwszej połowy XIX w. ogólnie dwa kierunki. Pierwszy związany z jednotraktem, drugi z dwutraktem lub zbliżonymi do niego rozwiązaniami. Układy jednotraktowe o rozwiązaniach prostych, jak vvidoczny na tabl. V. ryc. 1-2 z początku XIX w., nie różnią się od analogicznych przykładów wiejskich z tego okresu i drugiej połowy XIX vJ. Tak skromny jednak program mieszkalny należy w miasteczkach już co najmniej od połowy XIX w. zdecydowanie do rzadkości. Również plan widoczny na tabl. V, ryc. 3 jest dziś reprezentowany w wyjątkowych przykładach, n podobnie rzecz ma się z planami przedstawionymi na tabl. V. ryc. 4, 6. Poza prymitywnymi rozwiązaniami konstrukcyjnymi występujących w obrębie miast budynków mieszkalnych istniały jednak od dawna bardziej skomplikowane rozwiązania dwu lub więcej traktowe, jakie przedstawia tabl. V, ryc. 4-5 lub 8. W przykładach tych istnieje dużo podobieństw do niektórych dawnych budynków wiejskich z przełomu XIX i XX w. oraz czasów późniejszych (tabl. IV). Wpływy miejskie w zabudowniach nowszych potęgują się obecnie jeszcze bardziej, głównie we wsiach leżących blisko miast. Większość dawnych plebanii lub organistówek, budowana z drzewa przez wiejskich cieśli, tkwi na ogół dość mocno w tradycjach lokalnego budownictwa wiejskiego. Wyzbywa się jednak powiązań gospodarczych. Plan domu jest tu bardziej rozczłonkowany, z reguły szerokofrontowy, z sienią pośrodku. Obok sieni, zachowanej w całej szerokości budynku, 10 Polski Atlas Etnograficzny, op. cit., karta 37, mapa nr 91. �l~G JOZEY Fot. 3. Wola Raniżowska, Fot. 4. Chmielów, FUR DYN A dom zbudowany dom zbudowany około 1915 r. około 1910 r. �Plan hHcłynkH -mi,eszkalnego Lrrsowi(!"~óu; 127 zwykle przelotowej. rozmieszczane są po obu jej stronach pozostałe pomieszczenia. Układy te reprezentuje tu w pewnym stopniu tabl. V, ryc. 7. Porównując go z niektórymi późniejszymi domami chłopskimi stwierdzamy duże podobieństwo. Komplikuje je (jak i w niektórych planach budynków miejskich) zachowana w nich długa sień, którą w nowszych domach wiejskich spotyka się bardzo rzadko. Koloniści niemieccy z końca XVIII w. mieszkający na terenie wideł Wisły i Sanu wokoło 17 osadach, w zakresie planów wnętrz mieszkalnych ~ jak się wydaje ~ nie wywarli znaczniejszego wpływu na tradycje miejscowe. Liczyć się jednak należy z faktem, iż istniały w ich domach pewne elementy, które - zwłaszcza w chwili wprowadzenia kuchni do domu lasowiackiego - mogły odegrać rolę wzorów do naśladowania, np. posadzki, podłogi itp. We wszystkich niemal planach domów niemieckich (projektowanych zresztą w oderwaniu od tradycji niemieckich, a głównie bawarskich, skąd pochodziła większość osadników), układ sieni i umieszczonej za nią w środku szerokości budynku kuchni, jest analogiczny, jak w większości domów lasowiackich, gdzie kuchnie wydzielone były z części sieni (tabl. IV, ryc. 3-5; tabl. V, ryc. 9-11). Również rozkład otworów drzwiowych z sieni jest analogiczny. Na poczet tych wpływów możnabyewentualnie przyjąć pewne podobieństwa w późniejszym podziale dużej izby na dwie części. Należy jednak stwierdzić, że ewolucja chłopskiego domu lasowiackiego była wynikiem przede wszystkim głębszych przemian społeczno-gospodarczych i kulturowych na wsi i jest z tymi przemianami organicznie związana oraz przez nie głównie określona. W ciągu około stuletniego okresu, wziętego tu pod uwagę, plan domu lasowiackiego przeszedł poważne przemiany. Dotyczyły one nie tylko ilości i układu pomieszczeń, ale także ich wymiarów, proporcji itp., co miało znów wpływ na całą bryłę budynku. Wczesne chałupy jednoizbowe z sienią posiadały około 7 do 8 metrów długości, natomiast z komorą były one około 3 do 3,5 m dłuższe. Ich szerokość wahała się od 4 do 5,5 m. W końcu XIX w. wraz z rozrostem pieców i pomniejszeniem się w związku z tym metrażu izby, dążono do poszerzenia domu (uzyskiwał on od 5 do 6 m szerokości). O ile w dawnych sytuacjach powierzchnia izby wynosiła około 20 m2, to obecnie wzrosła dość znacznie i wynosi od 25 do 30 m2 (łącznie z piecem, którego podstawa posiada od 5 do R m2). Długość sieni równała się we wszystkich wypadkach szerokości domów, szerokość jej natomiast wynosiła zwykle od 2,5 do 3 m, a czasem nawet 3,5 m w domach jednoizbowych. Wiąże się to głównie z wykorzystaniem tego pomieszczenia przy młocce lub innych zajęciach gospodarczych, do magazynowania słomy itp. Z chwilą jednak, gdy takie czynności przenoszono poza dom, sień ulegała zwężeniu, ale nie mniejszemu na ogół �JOZEF FUHOYNA niż do 2,5 m. W dalszym ciągu bowiem jej rola gospodarcza była duża, a poza tym wszelkie podziały (np. wydzielenie chlewa lub pomieszczenia -clla bydła, urządzenie komory, czy potem kuchni) wymagały utrzymania odpowiedniej jej szerokości. Fot. 5. Łętownia, dom stary z około 1925 r. i nO\vy z 19(;3 r. Powierzchnia komór w jednotraktach symetrycznych (komora naprzeciw izby, obok sieni) rożwnała się zazvvyczaj około 2/;) powierzchni izby, a w domach zamożniejszych nieco więcej. Ponie'Naż szer()kość: izby i długość komory była z reguły taka sama, zatem powierzchnia użytkowa komory wynosiła od 15 około 20 m2. Tradycyjne domy drewniane jednotraktowe z izbą, sienią i komorą od końca XIX w. ulegają wydłużeniu o 1 do 2 m. Pozostaje to głównie w związku z wydzieleniem kuchni i koniecznością jej poszerzenia. Pierwotnie kuchnia, lokalizowana w cZl:;'ści sieni, zajmuje około połowy jej metrażu. Gdy sień posiadała np. 2,5 ITI szerokości i 5.~ m długości, to jej powierzchnia wynosiła blisko 14 m2, zaś powierzchnia kuchni wydzielonej połowę tego. Kuchnia zmieniają:: swą funkcje; potrzebuje wi~kszego metrażu. Powierzchni3 jej zwj~ksza się zatem pQ\Vodując równocześnie wydłużenie domu. \V okresie pierwszej wojn.\' i póżniej, \N domach nowowznoszonych powierzchnia ta (łącznic z urz<1dzeniem �Plan tlll(i!JHKH mieszkalnego Lasowiaków 12H ogniowym) dochodzi mniej więcej do około 12 m2, a czasem jest nieco większa, jak np. w wypadku stosowania kuchni tzw. "wyrzucanej" (tab!. III, ryc. 4), czy w przykładach przedstawionych na tab!. III, ryc. 7, 11. Lokalizowanie kuchni na całej powierzchni sieni nie wpływa w zasadzie na zmianę metrażu sieni. Natomiast kuchnie wydzielone z części komory i z części sieni, z izby, czy wreszcie z części izby i części komory, są zawsze duże i reprezentują rozwiązania naj późniejsze. Ich powierzchnie wahają się od 14 do 16 m2 (w niektórych rzadkich wypadkach przekraczają nawet tę wielkość), co w ogólnym planie domu stanowi około 1/4 całej powierzchni mieszkalnej. Posiadają one zazwyczaj od 2,5 do około 3 m szerokości i od 4,5 do 5,2 m długości (tab!. III, ryC'. 10-11; tabl. IV, ryc. 9-11). Z wprowadzeniem kuchni wiąże się czasowe ograniczenie funkcji i powierzchni komór, prowadzące ostatecznie do ich zupełnego zaniku. Jednocześnie pojawia się tendencja do podziału dużej izby na dwa mniejsze pomieszczenia oraz wydzielenie izby głównie z części komory. Podział dużej izby posiadającej średnio (z wyłączeniem domów starych i uboższych) około 25 do 30 m2 następuje jak powiedziano wyżej prostopadle do ściany szczytowej domu. Nie jest to zazwyczaj podział przez środek .. Jedna z wydzielonych części, przeznaczona na sypialnię, jest zwykle większa a 2 do 5 m2, druga reprezentacyjna, mniejsza. PÓŹniej sytuacja się odwraca, więcej uwagi przywiązuje się do reprezentacji. Pokoik wydzielony z komory, a czasem i części sieni (np. tab!. III, ryc. 9, 11) jest siłą rzeczy niewielki i zajmuje około 10-12 m2 powierzchni. Budynki wznoszone w okresie międzywojennym i obecnie (głównie murowane) są szersze od starszych, skutkiem czego uzyskują bryłę bardziej zwartą i wydają się być krótsze niż dawne, choć rzeczywista ich długość nie jest mniejsza i wynosi od 15 do około 16 m, natomiast szerokość od 7 do 9 m (por. bryłę budynków na tabl. VI, VII, VIII oraz fot. 1-5). Zupełnie nowym zjawiskiem jest spiżarnia związana z obsługą kuchni. Posiada ona zwykle od 6 do 8 m2 powierzchni. Sień jak powiedziano wyżej systematycznie malejąc zajmuje obecnie około 1/2 części powierzchni całego domu, podczas gdy w chałupach XIX-wiecznych w budynkach jednoizbowych z sienią zajmowała około 1/3, a przy planach trójpomieszczeniowych (izba, sień, komora) 1/5 - 1/6; już na przełomie XIX i XX w., po wyodrębnieniu kuchni, wynosiła zaledwie 1/8 lub nawet 1/10. 9 - Lud, t. ~9 �130 JOZEF FURDYNA JÓZEF FURDYNA THE PLAN OF THE HOUSE OF THE LASOVLĄKS FROM THE MIDDLE OF THE NINETEENTH CENTURY TO THE PRESENT DAY (Summar y) An ethnographic group known as the Lasoviaks which inhabits the confluence of the Vistula and San Rivers and an area to the east of the San did not have any cultural identity until the nineteenth century. Up until the second half of the nineteenth century chimney-less cabins with a hole in the roof for smoke were common in the villages of the Lasoviaks. They did not disappear until the beginning of the twentieth century. The floor plans of the houses were often primitive - consisting of one or two rooms (a living-room and an entrance hall) o:' three rooms (living-roam-entrance hall-bedroom). The houses generally had a wide front and contained only one room. At the end of the nineteenth century a kitchen appears inside the house and quick becomes the common room. There is rarely a second room, but the richer people sometimes have a front porch. The kitchen, which at first functions mainly as a household chores room, soon becomes the main living-room as well. It is made out of a part of the entrance hall and a part of the bedroom, the whole entrance hall and bedroom or rarely a part of the living-room because in the SOlltheastern parts of the territory under discussion there is sometimes a second livingroom in place of the bedroom. The second room is also sometimes made by dividing the original living-room into two rooms with a wall running from the front o: the house to the back, and each room has separate windows. In connection with the changes in the layout of the rooms there follows a partial change in the construction of hearths inside the house. In the southeastern and southern areas of the territory under consideration where there were traditional through-hallways, in addition to the one-room dwellings there also appear two-room dwellings as a result of dividing the house inte living quarters (from the front to the back) and a kitchen. The later use o: the kitchen for living purposes changes the plan of the house into a house with t\';O living areas. Disregarding the present situation, especially recent years when there have been rapid and basic changes in the traditional interiors as well as different kinds of local variants within the traditional arrangements, the changes which have been outlined briefly are connected organically with developments within the village and social and cultural conditions. Such changes havenot come about without external influence. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/544002dbab02598b3b4f8efaa1c198d1.pdf 965b26aa8dc7f7273dffb23ae7f832b7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1489 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource Syberia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1377 Title A name given to the resource Tomasz Augustynowicz (1809-1891) i jego prace etnograficzne o Syberii / LUD 1975 t.59 Description An account of the resource LUD 1975 t.59, s.157=166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Słabczyński, Tadeusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 59, 1975 TADEUSZ SŁABCZYŃSKI TOMASZ AUGUSTYNOWICZ (1809-1891) I JEGO ETNOGRAFICZNE PRACE O SYBERII Tomasza Augustynowicza, jednego z wielu Polaków, którzy podróżowali w drugiej połowie XIX wieku po Syberii, znano i ceniono przede wszystkim jako lekarza i przyrodnika. Warto jednak przypomnieć również o zasługach, jakie wniósł do wiedzy o tamtejszych ludach. Sto lat temu tę ogromną połać ziemi przemierzył bowiem nie tylko jako zamiłowany poszukiwacz flory i fauny, ale także jako wnikliwy obserwator jej mieszkańców. W swoich wędrówkach docierał do jej najdalszych i najmniej zbadanych zakątków. Był, jak go nazwano pod koniec ubiegłego wieku, "jednym z pierwszych pionierów wyspy SachaliD i okręgu jakuckiego" 1, a jego interesujące relacje z podróży oraz prace o charakterze etnograficznym dotyczące tych terenów wyprzedziły o kilkanaście lat publikacje innych polskich badaczy, Szymańskiego, Sieroszewskiego, Piekarskiego czy Piłsudskiego. Augustynowicz urodził się w 1809 roku na Wileńszczyźnie. W latach 1830-1835 odbył studia na wydziale medycznym Uniwersytetu Wileńskiego, kończąc je ze złotym medalem. W 1835 roku wydał też w Wilnie podręcznik dla studentów z zakresu medycyny 2. Później przez długi czas przebywał w różnych rejonach europejskiej części Rosji. Do 1842 rok'l odbywał służbę wojskową jako lekarz sztabowy w Briańsku, następnie praktykował jako lekarz cywilny na Ukrainie. W 1853 r. ogłosił w Kijowie pracę o roślinach leczniczych guberni i połtawsldej 3, a osiem Jat 1 .,lstoriccskij Vestnik" 1891, t. 46, s. 861; "Kraj" 1891, nr 45, s. 15; .,Novojc Vrcmia" 1891, nr 562U, s. 3. , T. Augustynowicz, Instrumenta chirurgica in discentium commodum 50 tabulis depicta et lapidl incisa, Wilno 1835. 3 Avgustinović, O dikorastusćich wrjacebnych rastenijach Poltavskoj Gubernii. "Trudy Komisii dlja Opisanija Kijevskogo Ucebnogo Okruga" 1853, t. 2. �158 TADEUSZ SŁABCZY - SKI później wraz z A. Grabowskim instrukcję zwalczania wścieklizny 4. W 1868 r. został mianowany inspektorem sanitarnym w gubernii permskiej. Dalekie podróże w głąb Azji oraz wzdłuż jej wybrzeży rozpoc7:ęły się w 1871 roku. W czerwcu tego roku Augustynowicz wraz z komisją do zbadania warunków prac katorżniczych został wydelegowany z Petersburga na Sachalin. Po dwumiesięcznej podróży przez Perm i krainy zabajkalskie dotarł do Nikołajewska nad Amurem. Na Sachalinie przebywał w latach 1871-1872, gdzie przez dziesięć miesięcy obok badań flory oraz warunków klimatycznych i glebowych czynił jako pierwszy z Polaków i jeden z pierwszych Europejczyków obserwacje etnograficzne wśród Giliaków, Oroczonów i Ajnów. Ich rezultatem był między innymi obszerny artykuł Zyzn' russkich i inorodcev na ostrove Sachaline opublikowany w 1874 r.;; Po opuszczeniu wyspy Augustynowicz prowadził poszukiwania flory w okręgu irkuckim i zabajkalskim oraz w rejonie Władywostoku. Na początku 1874 r. wyjechał z Irkucka na zachód Syberii w celu kolekcjonowania okazów botanicznych, docierając do rzeki Ob w gubernii tobolskiej. W tym samym roku powródł do Irkucka, skąd na polecenie gubernatora Wschodniej Syberi wyruszył wraz z pięcioma innymi lekarzami do Jakucji i okręgu kołymskiego. Ekspedycja trwała trzy lata (18741876). W jej trakcie gromadził okazy flory oraz materiały etnograficzne o tamtejszych plemionach, głównie a Czukczach, a ponadto o Jakutach, Tunguzach, Jukagirach, Czuwańcach i Omokach. Nad Kołymą zbierał między innymi stroje ludowe eksponowane później na wystawie antropologicznej w 1878 r. Zamieszczał też w czasopismach rosyjskich wiele sprawozdań i artykułów 6. Na największą uwagę zasługuje właśnie ostatnia z wymienionych praca Tri goda w severo-vostocnoj Sibiri za polarnym krugom ogłoszona w 1880 r. Pod koniec lat siedemdziesiątych i na początku osiemdziesiątych Augustynowiczodbył szereg podróży morskich wzdłuż wybrzeży Azji, pływając jako lekarz na statku przewożącym rosyjskich zesłańców z Odessy na Syberię. Wynikiem prowadzonych w tym okresie obserwacji są liczne korespondencje, które ukazywały się w czasopismach .,Pravitel- Nastavlenije volostnym feldserarn o pomnscz ukusennym i zarazivsym sja sibirskoju jazvoju, [KIIVl 1861, ss. 26. 5 "Vsemirnyj Putesestvennik" 1874, nr 2, S, 42-84. 6 Oplemenach naselajuscich Kolymskij ok rug. "Izvestija Obsccstva Ljubilelej Jestestvoznanija, Antropologii i Etnografii" 1878-1879, t. 31, (priłożenije), zasiedanije 17-oje, s. 41-43; Tri goda v severo-vostocnoj Sibiri za polarnym krugom, .,Drevniaja i Novaja Rossija" 1880, nr 12, s. 641-733. 4 F. Avgustinovic, biesennymi sobakami �TOln(ISZ J\l!gllsillnOwic.? i jego prace etnoQr. l5ll o Syberii stvennyj Vestnik", "Bereg" oraz "Drevniaja i Novaja Rossija" 7. Znalazłszy się w latach 1879-1880 ponownie na Sachalinie, zajął się przede wszystkim uzupełnianiem swojej kolekcji botanicznej oraz badanier.! warunków klimatyczno-glebowych wyspy z punktu widzenia ich przydatności do rolnictwa. Napisał też na ten temat krótką notatkę w dzienniku "Bcreg" 8. Owocem syberyjskich wypraw Augustynowicza jest poza tym szereg prac botanicznych oraz bogaty zbiór roślin liczący 40 tysięcy okazów, przekazany do ogrodu botanicznego w Petersburgu, a opracowany przez Herdera i Trautvettera. Ostatnie lata swojego życia spędził podróżnik na Litwie, gdzie zmarł w 1891 roku. Powracając do etnograficznej działalności Augustynowicza warto przyjrzeć się bliżej wspomnianej już publikacji pt. Zyzn' russkich i inorodcev na ostrove Sachaline. Część tego obszernego artykułu poświęcona jest ocenie stosunków, jakie panowały wśród rodzin rosyjskich urzędników zamieszkujących posterunek Due, omówieniu warunków życia i pracy przebywających tam zesłańców oraz naszkicowaniu kontaktów, głównie handlowych, Rosjan z miejscową ludnością. Większą uwagę przykuwC1ją jednak dalsze fragmenty pracy, dotyczące wyłącznie sachalińskich plemion. Zawierają one szereg interesujących danych o ich cechach fizycznych, rozwoju umysłowym oraz najbardziej charakterystycznych elementach kultury materialnej, duchowej i społecznej. Szczególne miejsce zajmują w artykule Giliacy. Znajomość tego plemienia była w chwili przybycia Augustynowicza na Sachalin bardzo powierzchowna. Wcześniejsze źródła rosyjskie poprzestawały zazwyczaj na opisie cech antropologicznych Giliaków 9, ich siedzib 10 oraz zajęć 7 Izvlecenije nuvsym iz putievych le tom, partiju zapisok doktora ssylno-katorznych, Avgustinovica, otpravlennych soprovożdavsogo, na ostrov Sachalin mi- morskim "PraviteIstvennyj Vestnik" 1879, nr 276, s. 3; Krejser "Niznyj Novgorod" "Bcreg" 1880, nr 37, s. 3; S krejsera "Niznyj Novgorod". (Krasnoje More). ,.Bereg" 1880, nr 53, s. 3, nr 54, s. 3; Ot Adena do Singapura, "Bercg" 1880, nr g5, s. 3; Na "Niżnem Novgorode" ot Odessy do Sachalina. (Putevyje zametki). "Drevniaja i Novaja Rossija" 1880, nr 5, s. 54-66, nr 9, s. 25-75; Zametki ob ostrove Sachalint'. "PraviteIstvcnnyj Vcstnik" 1880, nr 284, s. 3, nr 285, s. 3, nr 286, s. 3. putem. Port-Said. 8 Kratije zametki o pocve i klimate ostrova Sachalina w otnosenii k chlebo- pQ.~estvu. "Bereg" 1880, nr 6, s. 1-2. N. Sverbejev, Opisanije plavanija po reke Amuru ekspedicii g,·-guO. Vostoćnoj w 1854 gadu. "Zapiski Si birskogo Otdeła Geograficeskogo Obscestva" 1857. t. 3, otd. 1, s. 1-78. 10 N. Bosniak, Ekspedicii w Priamurskom Kraje. "Morskij Sbornik" 1859, t. 3!1, nr l, s. 111-131; E. Sperk, "Geografo-patologiceskije ocerki Vostocnoj Sibiri. Oćerk V. "Mediko-Topograficeskij Sbornik" 1871, t. 2. 9 Sibiri �l(lO TADEUSZ SŁABCZyNSKI łowieckich 11. 2yzn' russkich i inorodcev na ostrove Sachaline opublikowana w 1874 r. wzbogaciła tę wiedzę o wiadomości z zakresu kultury duchowej i społecznej. Fakt ten jest tym bardziej godny podkreślenia, że gruntowniejsze monografie o kulturze Giliaków, między innymi L. Sternberga 12 i B. Piłsudskiego 13, ukazały się dopiero pod koniec XIX i na początku XX wieku, a więc znacznie później. Opis Giliaków autor rozpoczyna od omówienia ich cech fizycznych, charakteru i sposobu zachowania się. Kwestionuje tu między innymi często krzywdzące i błędne wyobrażenia ówczesnych podróżników o Giliakach. Pisze a nich, że " ...są bardzo nieufni, ale nie skłonni do oszustwa i kradzieży. Przeciwnie, Giliak zawsze dotrzymuje danego słowa i zawsze stara się spełnić swoją obietnicę w oznaczonym terminie ... Charakter Giliaków jest daleki od srogiego i nie ma żadnej podstawy do nazywania ich "okrutnymi", jak czynią to niektórzy podróżnicy. To prawda, ż~ na Sachalinie rozprzestrzeniła się między zesłańcami pogłoska, jakoby Giliacy jedli ludzkie mięso, lecz jest ona pozbawiona wszelkiego prawdopodobieństwa. Krąży ona rzeczywiście już dawno, ale została puszczona w obieg celem powstrzymania zesłańców od ucieczek w głąb wyspy" 14. Dalej Augustynowicz przedstawia giliackie ubiory, ozdoby, potrawy oraz wygląd i sposób budowy letnich i zimowych jurt, przy czym porównuje je z jurtami Giliaków amurskich. Pisząc a odzieży zwr3ca między innymi uwagę na pierwsze oznaki wpływów, jakie wywarły kontakty z Rosjanami. Podkreśla na przykład fakt stopniowego wprowadzania do tradycyjnego stroju ludowego płóciennych koszul i kaftanów w miejsce odzieży skórzanej. Wiadomości o kulturze duchowej i społecznej zaczyna autor od opisu zajęć. Pisze między innymi a zwyczajach łowieckich, przede wszystkim a polowaniu na sobole, w którym członkowie plemienia uczestniczą już od najmłodszych lat; nieco mniej pisze a polowaniu na foki i o po11 Pargacev>:kij, Pojezdka skogo posta do Ust'-Strietocnogo ZLmtm putem karaula, vverch po reke Anmru., v 1856-57 godach. "Vestnik at Nikotajel;- Geograficeskogo Obścestva" 1857, t. 21, otd. 2, s. 157-179. 1e L. Sternberg, Sachalinskije Gitiaki. "Etnograficeskoje Obozrenije" 1893, kn. 17. nr 2. s. 1-46; Giliaki. "Etnograficeskoje Obozrenije" 1904, kn. 60, nr l, s. 1~42, kn. 61, nr 2, kn. 63, s. 66-119. 13 B. Piłsudski, Nuzdy i potrebnosti sachalinskich Giliakov. "Zapiski Priamurskogo Otdeła Russkogo Geograficeskogo Obscestva" 1898, t. 4, nr 4, s. 1-38; tegoż .4borigeny ostrova Sachalina. "Zivaja Starina" 1909, vyp. 2--3, s. 3-16; Rody, biel'emennost', vykidysy, bezrolodije i plodovitost' u tuzemcev ostTOva Sachalina . .,Zivaja Starina" 1909, vyp. 1-2, s. 22-48; Szamanizm u tubylców na Sachalinie . .,Lud" 190:J. t. 15, s. 261-274, 1910, t. 16, s. 117-132; Poezya Gilaków. "Lud" 19lJ, t. 17 , s. 95-12~: Gilyak:; and their songs. "Folk-Lore" 1913, vol. 24, nr 4. u "Vsemirnyj Puteśestvennik" 1874, nr 2, s. 75. �Tomas::: ilugustUnOWlCZ i jego prace etnogr. o Syberii Hil łowie ryb. Wspomina przy tym o wielkim przywiązaniu Giliaków do psów, które odgrywają w ich życiu i gospodarce dużą rolę. Na czoło wysuwają się jednak informacje o wierzeniach i obyczajach . ..Wszyscy Giliacy - stwierdza Augustynowicz - są ogólnie poganinami, z wyjątkiem tych bardzo nielicznych, którzy przyjęli chrześcijaństwo. ='Iie mają szamanów, ani jakichkolwiek innych osób zajmujących się wyłącznie obrządkami religijnymi. Czczą natomiast niedźwiedzia; czczą go jak bóstwo i raz w roku świętują tak zwane Zabicie niedźwiedzia ..." 15 Opis tego święta przedstawiony został bardzo dokładnie i jest niewątpli'.vie ciekawym przyczynkiem do badań nad rozpowszechnionym na Syberii kultem niedźwiedzia. Interesująco wyglądają również obyczaje związane z zawarciem związku małżeńskiego. Kawaler pragnący założyć własną rodzinę "obowiązany jest koniecznie ukraść dla siebie żonę, chociaż porwanie to odbywa się prawie zawsze za wiedzą rodziców dziewczyny i za jej zgodą" 16. Zwyczaj "porwania", po którym nowożeniec obowiązany jest zawieić rodzicom jakiś podarek składający się w większości z broni myśliwskiej lub sprzętu rybackiego, stanowi cały obrządek ślubny u Giliaków. Niekied:-' zdarza się, że Giliak porywa cudzą żonę. W takich w\'padkach pokrzywdzony mąż kieruje zwykle skargę do naczelnika plemienia. Ten ostatni z kolei zmusza porywacza do zwrócenia cudzej własności, nie wymierzając przy tym jednak winnemu żadnej kary. Następnie Augustynowicz omawia obrzędy pogrzebowe Giliaków i formę pochó\vka. Opisuje też oryginalny zwyczaj powitania gości. Przyszedłszy w odwiedziny Giliak siedzi pewien czas w milczeniu paląc fajkę, po czym, na prośbę gospodarza, kładzie głowę na jego kolanach. Gospodarz, :-ozplótłszy warkocz na głowie gościa, początkowo delikatnie ją głaszcze, a później, rozczesując palcami coraz szybciej kosmyki włosów, wyjmuje insekty, które są dla niego wielkim przysmakiem. Zupełnie odmiennym plemieniem, różniącym się nie tylko od Giliaków, ale i od pozostałych mieszkańców wyspy, byli Ajnowie. Informacje, jakie można znależć o nich w artykule, dotyczą przede wszystkim ich cech fizycznych oraz wyglądu jurt i odzieży. Nie brak jednak danych o· charakterze Ajnów, ich wierzeniach, niektórych formach współżycia zbiorowego, jak na przykład podział obowiązków domowych między kobiety i illf;żczyzn oraz ceremonia powitania gościa, a także o ich głównych zajęciach. Odrqbność Ajnów, obok wyglądu zewnętrznego, jest najbardziej widoczna \V sferze kultury niematerialnej, a szczególnie w ich ustroju spo:5 :6 :; - Tamże, s. 77-73. Tamże, s. 79. L,,,), t. 39 �162 TADEUSZSŁABCZY&SKl łecznym. Obserwacje Augustynowicza potwierdzają na przykład fakt \vystępowania u nich matriarchatu, jakkolwiek nie używa on tego terminu. Pisząc o życiu rodzinnym Ajnów zauważa między innymi, że .....mężczyźni są obojętni na sprawy rodzinne i prawie całkowicie nie troszczą się o swoich najbliższych. Kobieta musi sama łowić ryby, aby \vyżywić siebie i swoje dzieci.. .•. 17. Ciekawe, chociaż różniące się od spostrzeżeń późniejszych badaczy, są także informacje o wierzeniach: "Ajnowie czczą - według polskiego podróżnika - jakieś mityczne bóstwo "Kamoi", w kulcie którego zapalają ogromne ogniska, zarówno na brzegach wyspy. jak i w jej wnętrzu na śródgórskich polanach. Zapalane latem w obecności kilku rodzin ogniska, stanowią cały ich religijny obrządek" 18 W przeciwieństwie do tego K. Moszyński, powołując się na H. van Siebolda (1881), podaje, że u Ajnów występuje również kult niedźwiedzia I~. Materiał o Ajnach, aczkolwiek niepełny i nie zawsze ścisły, zasługuje jednak na uwagę w historii badań tego plemienia. Oprócz Giliaków i Ajnów Augustynowicz zetknął się na Sachalinie z Oroczonami. Wzmianka o nich jest dosyć pobieżna i zawiera głównie informacje o cechach antropologicznych, sposobie ubierania się. wvglądzie jurt i niektórych innych elementach kultury materialnej. Zbyt krótki pobyt na wyspie nie pozwolił Augustynowiczowi na dokładniejsze poznanie wszystkich tamtejszych plemion. Nie udało mu się na przykład zebrać żadnych wiadomości o nielicznej zresztą grupie sachalińskich Jakutów i Tunguzów, a wspomniany wyżej materiał o Ajnach i Oroczonach nie zawsze jest wyczerpujący. Tym niemniej omawiany artykuł był - co należy podkreślić - jednym z pierwszych źródeł wiedzy o ludach Sachalinu. Toteż przedstawiony w skróconej formie 21 lutego 1873 r. na zebraniu Oddziału Etnografii Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego spotkał się z dużym uznaniem członków tego towarzyst\va ~O. Innym źródłem etnograficznej wiedzy jest opis podróży do północnowschodniej Syberii pt. Tri goda v severo-vostocnoj Sibiri za polarnym krugom. Praca rozpada się na trzy wyraźne części. Pierwsza jest dziennikiem podróży prowadzonym na drodze z Irkucka do Jakucji, druga geograficznym szkicem okręgu jakuckiego i kołymskiego, trzecia zaś wyłączną charakterystyką plemion północno-wschodniej Syberii. Pewne wiadomości z zakresu etnografii znajdują się już "V drugiej części, materiał ten jest jednak bardzo przemieszany z informacjami 19 Tamże, s. 81. Tamże, s. 81. K. Moszyński, Ludy zbieracko-lowieckie, 20 Nabludenija 17 18 Geograficeskogo nad bytom Obscestva" naselenija Kraków ostrova 1973, t. 9, nr 4, s. 1I3-ll5. 1951, s. 293-294. Sachalina. "IzvcsŁija Russkogo �Tomasz Augustynowiez i jego prace etnogr. o Syberii 163 geograficznymi, przyrodniczymi i ekonomicznymi. Szczególnie częste są tu wzmianki o Jakutach, ich kulturze materialnej, usposobieniu, zajęciach, obyczajach, wierzeniach oraz przesądach; rzadsze natomiast o Tunguzach. W części trzeciej, zawierającej najwięcej materiału etnograficznego, Augustynowicz omawia kolejno Jukagirów, Czuwańców, Omoków, Tunguzów, Łamutów i Czukczów. Na pierwszy plan wysuwają się wiadomości o Czukczach. W większości stanowią one materiał poprzednio nieznany, gdyż wcześniejsze relacje o tym plemieniu, jakkolwiek dosyć liczne 21, ograniczały się przeważnie tylko do niektórych aspektów kultury materialnej i życia gospodarczego. Czukcze badani przez Augustynowicza zamieszkiwali Półwysep Czukocki oraz, w mniejszej ilości, północno-wschodnią część Jakucji. Dzielili się przy tym na cztery główne rody. Prowadzili koczowniczy tryb życia wędrując za stadami reniferów, liczącymi u bogatszych Czukczów niekiedy ponad 10 tysięcy sztuk. W miejscach nowych pastwisk zakładali obozowiska zwane "urusami"; Augustynowicz dokładnie omawia konstrukcję tych urusów. Wiele miejsca poświęca również innym elementom kultury materialnej, takim jak odzież, ozdoby, sprzęt gospodarski oraz główne potrawy. Nowe, nieznane przedtem szczegóły o Czukczach, to jednak przede wszystkim wiadomości o ich życiu społecznym i obyczajowym. Głównym zajęciem Czukczów była hodowla reniferów. Prócz tego prowadzili handel wymienny między sobą oraz z Rosjanami. Corocznie uczestniczyli na przykład w tzw. "jarmarku czukockim", który odbywał się w oddalonej o około 250 km od Niżniekołymska Twierdzy Aniujskiej. Była to zarazem okazja do licznych uroczystości i ceremonii. Ustrój społeczny opierał się u Czukczów na bezwzględnym posłuszeństwie wobec rodowych naczelników, zwanych "eremami". Cieszący się ogromnym autorytetem erema sprawował między innymi władzę sądowniczą. Najczęściej spotykaną karą było bicie związanego winowajcy pałką po głowie. Cięższe przestępstwa karano śmiercią, przy czym rodzaj kaźni, często bardzo wyszukany, ustalał sam erema. Obok orzekanych przez niego wyroków i wymierzanych kar istniał też u Czukczów ściśle przestrzegany zwyczaj zemsty rodowej, przypominającej sycylijską wendettę. Zarówno ten zwyczaj, jak i szereg innych, wynikał z porywczego surowego charakteru Czukczów oraz z tego, że nigdy nie wybaczali o Czukczach podaje A. A. Ivanovski (Ukazatel' literatury' Obozrenije" 1891, kn. 10) oraz D. Zielenin (Bibliograjićeskij ukazatel' russkoj literatury o vnesnem byte narodov Rossii. 1700-1910. "Zapiski Russkogo GeograIiceskogo Ob'scestva, po Otdeleniju Etnografii" 1913, t. 40, vyp. 1, ss. XXIX, 733, 3 nlb.). 21 Obszerną literaturę o Cu.kćach. "EtnograIiceskoje �16J TADEUSZ SLABCZyNSKI uraz. W gniewie Czukcza potrafił na przykład obciąć swoJeJ zonie uszy lub rękę, zdrada natomiast prawie zawsze karana była śmiercią. Charakteryzując zwyczaje małżeńskie Augustynowicz zwraca poza tym uwagę na praktykowane tu małżeństwo na próbę, mogące trwać od trzech do pięciu lat, oraz na występowanie u Czukczów wielożeństwa. Wyraźnie dał się również zaobserwować podział obowiązków na zajęcia "męskie" (przygotowanie sań, wypas i zabijanie reniferów na mięso) i "żeńskie" (prace wewnątrz urusów). Augustynowicz odnotowuje ponadto wiele innych szczegółów obyczajowych. Bardzo wyczerpująco omawia na przykład obrzędy pogrzebowe. "Ciała zmarłych - pisze na wstępie - palą lub zostawiają na powierzchni ziemi w jakiejkolwiek górzystej okolicy na pożarcie dzikim zwierzętom, przeważnie wilkom, dla których żywią szczególny szacunek. .." 22. Dalej wspomina o wierzeniach Czukczów. Według jego relacji "czczą oni Słońce, ale nigdy się nie modlą i nie spełniają żadnych religijnych obrzędów ..." 23, poza tym są bardzo zabobonni. Nieco mniej uwagi poświęcił Augustynowicz Tunguzom. Fragment o nich zawiera głównie podstawowe informacje o ich cechach antropologicznych, charakterze, siedzibach, zajęciach (również ściśle rozgraniczonych dla mężczyzn i kobiet), o wierzeniach oraz niektórych obyczajach, między innymi o obrządkach pogrzebowych. Krótsze są również wzmianki o Jukagirach, Czuwańcach, Omokach i Łamutach. Kreśląc tylko najbardziej charakterystyczne elementy kultury materialnej, duchowej i społecznej tych plemion Augustynowicz zwraca między innymi uwagę na stopniowy zanik indywidualnych cech kulturowych, szczególnie wśród mniejszych grup ludnościowych. Tak na przykład Jukagirzy przyjęli w większości tunguski i rosyjski język, prawosławne wyznanie oraz rosyjski, jakucki bądź tunguski ubiór. Czuwańcy w dużej części poddali się wpływom Rosjan (tryb życia, język) i Jakutów (ubiór). Rusyfikacji w ogromnym stopniu ulegli również Omokowie i Łamuci. Większe plemiona, takie jak Jakuci, Tunguzi i Czukcze, do czasu przebywania wśród nich Augustynowicza w dużej mierze oparły się jeszcze obcym wpływom. a przedstawionej wyżej pracy Tri gada v severa-vostocnoj Sibi1'i za pala7'nym krHgam wyrażał się pochlebnie na łamach "Izvestii Russkogo GeografiCeskogo Obscestva" między innymi w 1881 r. V. 1. Vagin 24. Pod"Drevniaja i Novaja Rossija" 1880, nr 12, s. 727. Tamże, s. 727. 24 V. L Vagin, Avgustinović F. M., Tri goda w severo-vostocnoj Sibiri za polarnym krugom. (Ree.). "Izvestija Vostocno-Sibirskogo Otdeła Russkogo Geograficeskogo Obscestva" 1881, t. 12, nr I, s. 42. 22 23 �Tomasz AllgustY1lowicz i jego prace etnogr. o Syberii 165 kreślał on wartość znajdującego się w niej nowego materiału etnograficznego, przy czym szcególnie wysoko ocenił wiadomości o Czukczach. Podsumowując dorobek Augustynowicza stwierdzić można, że prace jego często nie miały ściśle naukowego i metodologicznego podejścia do omawianych zagadnień, często też czynione obserwacje były niepełne i pobieżne. Tym niemniej wnosiły one do ówczesnej wiedzy wiele nowego materiału faktograficznego i dlatego można uważać je za godny wspomnienia przyczynek do znajomości ludów Syberii. Zwracano na nie między innymi kilkakrotnie uwagę w Rosyjskim Towarzystwie Geograficznym, tak na posiedzeniach jego członków, jak i w publikacjach tego towarzystwa. Nie można również pominąć roli popularyzatorskiej, jaką w okresie nielicznych jeszcze kontaktów z mało znanymi plemionami spełniały artykuły Augustynowicza. Zainteresowanie nimi zmalało jednak wraz z rozpoczęciem systematycznych badań podjętych na szeroką skalę pod koniec XIX wieku, głównie przez Wschodniosyberyjski Oddział Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. Dzisiaj prace polskiego podróżnika mają znaczenie przede wszystkim historyczne, ważne z jednej strony dla studiów porównawczych, z drugiej ze względu na pionierski ich charakter w dziedzinie badań etnograficznych niektórych obszarów Syberii. TADEUSZ SŁABCZYŃSKI TOMASZ AUGUSTYNOWICZ (1809-1891) AND HIS ETHNOGRAPHIC WORKS ON SIBERIA (S ummar y) After finishing his Medical School at the Vilna University in 1835, Tomasz Augustynowicz first practiced medicine for a long time in European Russia. In the 1870's and at the beginning of the 1880's he made a series of expeditions deep inside Asia and along its coasts. He covered the length and breadth of almost all of Siberia and did studies on ethnography and nature in addition to his work as a doctor. In 1871 and 1872, as the first Pole and one of the first Europeans to visit Sakhalin, he made ethnographic studies of the Gilyaks, Orochons and Ainus and published the results in a long article in 1874. Augustynowicz spent the years 1874-1876 in northeastern Yakutia, on the Kolyma River and on the Chukchee Peninsula where he collected ethnographic materials about the Chukchees, Yakut~;, Tungus, Yukagirs, Chuvans and Omoks. The result of this expedition was among �TADEUSZ SŁABCZyNSKI other things an ethnographic and geographic description of northeastern Siberia published in 1880. It was extremely valuable as a source of lots of entirely new pieces of information about the intellectual and social culture of the Chukchees. Another result of Augustynowicz's expeditions to Asia and Siberia was a rich callection of plants numbering 40.000 specimens which was sent to the Botanical Garden in Sto Petersburg and studied by Herder and Trautvetter. There was also a series of lesser articles on geography, ethnography and nature and his correspondence published in Russian journals. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/154ce71449b63cbf136f48b99a842654.pdf a95857dcbc2889c5d19e4a1700b2c155 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1491 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1379 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1975 t.59 Description An account of the resource LUD 1975 t.59, s.279-346 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text v. K R o N I K A Lud, t. 59, 1975 SPRA WOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ZARZĄDU GŁOWNEGO PTL ZA OKRES OD 30 CZERWCA 1973 DO 15 WRZEŚNIA 1974 R. 1. Stan organizacyjny Towarzystwa W okresie sprawozdawczym Towarzystwo posiadało 19 Oddziałów: w Gdańsku, Bytomiu, Kielcach, Koszalinie, Krakowie z Kołem zainteresowań kulturą Indian, Lublinie, Łańcucie, Łodzi z Kołem terenowym w Opocznie, Mszanie Dolnej, Olsztynie, Opolu, Poznaniu, Przemyślu, Sanoku, Toruniu z Kołem terenowym w Kcyni, Warszawie, Wrocławiu, Zakopanem i Zielonej Górze. W dniu 15 września 1974 r. Towarzystwo liczyło 742 członków. Skład władz Towarzystwa, wybranych w dniu 8 czerwca 1973 r. w Lublinie na sprawozdawczo-wyborczym Walnym Zgromadzeniu Delegatów, nie uległ zmianic (zob. wykaz nazwisk i funkcji w t. 58 "Ludu", s. 319). II. Działalność ogólno-organizacyjna W okresie sprawozdawczym odbyło się jedno posiedzenie plenarne Zan:ądu Główncgo (30 III 1974) i trzy posiedzenia Prezydium ZG (22 VIII, 6 X, 8 XII D73). Przedmiotcm posiedzeń Zarządu Głównego były sprawy organizacyjno-naukmH;, administracyjne, finansowe oraz wydawnicze. Główna Komisja Rewizyjna przepro\vadziła kontrolę działalności PTL (14-15 XII 1973). Sąd Koleżeński w okresie sprawozdawczym nie odbył żadnego posiedzenia. Zgodnic z plancm pracy Zarząd Główny ukończył w okresie międzyzjazdowym szereg akcji organizacyjno-naukowych, zainicjowanych w latach wcześniejszych. Żywe odbicie \II międzyzjazdowej działalności Zarządu znalazły wydarzenia Roku Nauki Polskiej, takie jak: II Kongres Nauki Polskiej i VII Międzynarodowy Kongres Slawistów \\i Warszawie oraz Zjazd Uczonych Zagranicznych Polskiego Pochodzenia w Krakowie. Przedstawiciele PTL aktywnie uczestniczyli w przygotowaniach do Kongresu Nauki. VII Międzynarodowemu Kongresowi Slawistów został poświ<;cony 57 tom "Ludu" oraz dedykowano mu pracę M. Kasjana pt. Dumy ukraiJ/skie: w czasie obrad zorganizowano punkt sprzedaży wydawnictw PTL. Na Zjeżdzie Uczonych Zagranicznych Polskiego Pochodzenia (4-5 VII 1973), na którym Towarzystwo reprezentowali prezes prof. dr K. Zawistowicz-Adamska, członek Prezydium prof. dr M. Znamierowska-Priifferowa oraz przedstawiciel Redakcji Naczelnej Dzieł wszystkich O. Kolberga - mgr Medard Tarko, zorganizowano '.'Je współpracy z Towarzystwem Łączności z Polonią Zagraniczną "Polo:1ia" oraz Polskim Wydawnictwem Muzycznym wystawę Dziel wszystkich O. Kolberga i nowości wydawniczych PTL i PWM, połączoną także z punktem sprzedaży tych wydawnictw. Przeprowadzono nadto pożyteczne rozmowy z obecnym na Zjeździe �280 Kronika prezesem Fundacji Kościuszkowskiej w USA, drem Eugeniuszem Kusielewiczem. na temat możliwości współpracy Towarzystwa z Polonią amerykańską. Z okazji udziału polskich etnografów w Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Chicago we wrześniu 1973 r. przekazano Kongresowi wnioski przygotowane w trakcie Konferencji Roboczej Ekspertów Europejskich do Spraw Rybołówstwa, zorganizowanej Vi grudniu 1972 r. przez Oddział Toruński PTL Pobyt przedstawicieli PTL w Stanach Zjednoczonych umożliwi! nawiązanie szeregu cennych kontaktów. W ich wyniku wysłano m. in. do Muzeum Polskiego w Chicago znaczną ilość katalogów DWOK w celu spopularyzowania tego wydawnictwa wśród Polonii amerykańskiej. W dniu 29 X 1973 została podpisana w Bratysławie, a następnie zatwierdzona przez PAN, urnowa o współpracy między Polskim Towarzystwem Ludoznawczym i Słowackim Towarzystwem Ludoznawczym (SNS pri SAVio Umowę podpisali: z ramienia PTL - sekretarz generalny PTL, doc. dr hab. B. Jaworska oraz członek Zarządu Głównego, prof. dr J. Burszta; ze strony słowackiej prezes SNS. dr Adam Pranda i sekretarz generalny, dr Andrej Sulitka. Umowa przewiduje współpracę \V zakresie badań naukowych. wymianę wydawnictw oraz \vspółdziałanie organizacyjne. W zakresie naukowym SNS zwróciło się z propozycją podjęcia wspólnych badań na terenach pogranicznych Karpat, które mogłyby stanowić wkład do planu pracy Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat, działającej przy akademiach nauk w Związku Radzieckim, Słowacji i Rumunii' zaś PTL zaprosiło dwóch przedstawicieli SNS do udziału w planowanych w 1974 r. badaniach organizowanych przez Oddział Łódzki PTL na Kaszubach. W związku z przypadającą w 1974 r. 250 rocznicą utworzenia Rosyjskiej Akademii Nauk, Towarzystwo na łamach swych reprezentacyjnych czasopism: •.Ludu" i "Literatury Ludowej" uwzględniło w szerszym zakresie sprawy współczesnej etnografii i folklorystyki radzieckiej. Wystąpiono również z inicjatywą o nadanie członkostwa honorowego PTL pięciu zasłużonym radzieckim wsp6łpracowr.ikom Towarzystwa. Zarząd Główny, w związku z 80-leciem istnienia PTL, wystąpił o nadanie członkostwa honorowego PTL także czterem dalszym zasłużonym pracownikom naukowym w Polsce i za granicą. W dziedzinie rozwijania współpracy międzynarodowej sukcesem hyło powołanie przedstawicieli PTL, prof. dr K. Zawistowicz-Adamskicj oraz pro". dr M. Znamierowskiej-Priifferowej do prac w Polskim Komitecie Międzynarodowego Roku Ochrony ZabyŁków. W zakresie wewnętrznych spraw organizacyjnych, w związku z przypadającą w 1975 r. 80 rocznicą założenia Towarzystwa i 30-leciem jego działalności w Polsce Ludowej, z inicjatywy sekretarza generalnego podjęto starania o uzyskanie dla członków PTL zasłużonych na polu upowszechniania zagadnień ludoznawczych. spraw kultury ludowej i ochrony zabytków - limitu odznak: "Zasłużony Działacz Kultury" i "Za Opiekę nad Zabytkami". W toku znajduje się sprawa typowania przez Oddziały kandydatów do odznaezeó, równolegle też zatwierdzane są wnioski przez właściwe dla siedzib Oddziałów Wydziały Kultury Urzędów Wojewódzkich . .rednocześnie wszczęto starania o przyznanie naj bardziej zasłużonym członkom odznaczeń państwowych. W okresie sprawozdawczym miał miejsce żywszy rozwój działalności organów specjalistycznych zespołów PTL. 1. Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej ODiIE pod kierunkiem doc. dr hab. B. Jaworskiej skoncentrował się na przygotowaniu materiałów do opracowania polskiej wersji tezaurusa etnograficznego, �Kronika 281 według zasad przy j~tych przez mi~dzynarodową redakcję czasopisma bibliograficznego "Demos". Ponadto oprócz uzupełniania zapoczątkowanych w latach poprzednich wykazów i kartotek oraz kontynuowania prac nad bibliografią etnografii polskiej prowadzoną na zlecenie Sekcji Etnografii Komitetu Nauk Socjologicznych PAN, specjalny wysiłek poświ~cono rozbudowie wykazu instytucji polskich i zagranicznych działających na polu etnografii oraz skompletowaniu kartoteki filmów etnograficznych. Ośrodek opracował także i cz~ściowo rozesłał ankietę biograficzną. Zamierzeniem ODiIE jest bowiem skompletowanie możliwie pełnych danych dotyczących osób działających naukowo na polu etnografii. Część uzyskanych informacji zostanie przekazana Rumuńskiej Akademii Nauk, która przygotowuje słownik biograficzny etnologów europejskich. Wyniki prac dokumentacyjnych Ośrodka (tematy prac, wykazy magisteriów : doktoratów z zakresu etnografii, wystawy etnograficzne i festiwale, sesje krajowe i międzynarodowe, seminaria, konferencje i in.) publikowane są każdorazowo \\. "Ludzie", 2. Biblioteka Główna i Archiwum naukowe oraz wymiana wydawnictw. N a b y t k i B i b l i o t e k i. W okresie sprawozdawczym księgozbiór powiększył się o 1.124 egz. dzieł zwartych i czasopism, w tym uzyskano: 1.047 egz. w drodze wymiany wydawnictw, 55 z zakupu, 22 z wydawnictw własnych. Na zakup książek wydatkowano 14.800,- zł, w tym: 12908,zł na zakup książek zagranicznych za pośrednictwem ORWN PAN i 1892,-' zł na zakup książek krajowych. W związku z przeciętnym rocznym przyrostem księgozbioru o około 1 000 vol., istnieje problem składowania nowo napływających książek (brak regałów, małe· pomieszczenia, ich niewłaściwe nawilgocenie itp.), który - mamy nadzieję - zostanie rozwiązany po uzyskaniu nowego lokalu. W y p o Ż y c z e n i a. W okresie sprawozdawczym skorzystało w czytelni Biblioteki 1 827 czytelników z 11 902 voluminów czasopism i dzieł zwartych. Z czytelni przeważnie korzystają studenci etnografii i archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego. Na zewnątrz Biblioteki wypożyczono 600 czytelnikom 1 800 voluminów. Z wypożyczeń tych korzystają nic tylko studenci (zgodnie z regulaminem Biblioteki), ale także pracownicy bibliotek i redakcji naukowych, zakładów i pracowni, jak np. pracowni Polskiego Atlasu Etnograficznego, członkowie PTL i in. Ci ostatni ~prawiają najwięcej kłopotu gdy chodzi o zwrot wypożyczonych tytułów. Od 1974 r. Biblioteka współpracuje z Biblioteką Narodową w Warszawie, wysyłając tam opisy katalogowe książek zagranicznych. Poza tym w okresie sprawozdawczym Biblioteka udzieliła około 260 informacji ustnych i pisemnych. W y m i a n a w y d a w n i c t w. Nawiązano wymianę z 10 nowymi instytucjami zagranicznymi. W maju 1974 r. przeprowadzono kolejną weryfikację kontrahentów. Po wykreśleniu z listy instytucji nie wywiązujących się z umowy i wpisaniu nowych, liczba kontrahentów zagranicznych wynosi 165 jednostek. Wymianę krajową prowadzimy z 57 instytucjami, wobec czego aktualna liczba wszystkich kontrahentów Biblioteki wynosi 222. Wykaz zagranicznych czasopism, które wpłynęły \\. 1973 r. przekazanq do Katalogu Centralnego Biblioteki PAN w Warszawie. Wykazy zagranicznych dzieł zwartych nabytych przez Bibliotekę zamieszczane są \V "Ludzie". Materiały archiwalne udostępniane są zainteresowanym w czytelni Biblioteki we Wrocławiu. 3. Sekcja amerykanistyczna Sekcja amerykanistyczna PTL z siedzibą w Poznaniu skupiała w okresie sprawozdawczym 34 członków, reprezentujących różnorodne dyscypliny nauki z szeregu ośrodków naukowych w kraju. W dniu 20 IV 1974 r. odbyło się organizacyjno-wy- �282 Kronika borcze posiedzenie członków Sekcji, na którym wybrano jej nowy Zarząd. Przewodniczącą została prof. dr Maria Frankowska. Zarząd odbył szereg posiedzeń, poświęconych m. in. przygotowaniom do V Etnograficznego Seminarium Amerykanistycznego. Seminarium to zorganizowano z pomocą Pracowni Etnograficznej IHKM PAN i Oddziału PTL w Poznaniu w dniach 19-20 IV 1974 r. Program obrad dotyczył względnie jednorodnego profilu tematycznego, który obejmował: w pierwszym dniu obrad - zagadnienia z zakresu kształtowania się ośrodków urbanistycznych w Ameryce prekolumbijskiej, w drugim dniu - problemy formowania się autorytetów świeckich i sakralnych w społecznościach indiańskich i murzyńskich obu Ameryk. W obradach uczestniczyli przedstawiciele ośrodków etnograficznych w kraju, a także reprezentanci innych, pokrewnych dyscyplin, głównie historii, archeologii, socjologii i historii sztuki. W okresie sprawozdawczym członkowie Sekcji opublikowali swe artykuły naukowe, popularnonaukowe, recenzje i omówienia oraz oddali do druku jedną pracę zwartą. W ramach prac badawczych kilku członków Sekcji przebywało za granicą, w tym trzy osoby w Ameryce Północnej i Południowej. \V omawianym okresie ukonstytuowały się trzy nowe sekcje specjalistyczne PTL: Sekcja muzealna, folklorystyczna i filmu etnograficznego. 4. Sekcja muzealna Powołana została przez Zarząd Główny w związku z postulowaną przez ogół członków potrzebą utworzenia ośrodka integrującego środowisko pracowników muzealnictwa etnograficznego, który umożliwiłby wymianę doświadczeń z dziedziny teorii i techniki organizowania badań związanych z działalnością archiwalno-dokumentacyjną, wystawiennictwem i popularyzacyjno-wystawienniczą pracą muzeów i działów etnograficznych. Pracami Sekcji kieruje jej Zarząd (zatwierdzony w dniu 29 III 1974 r.) w składzie: przewodnicząca - prof. dr M. Znamierowska-Priifferowa, sekretarz - mgr A. Jacher-Tyszkowa i członek - mgr J. Lech. Zgodnie z programem, Sekcja stawia sobie zadanie inspirowania oraz realizacji różnorodnych prac naukowo-teoretcznych i praktycznych dotyczących całokształtu zagadnień muzealnictwa etnograficznego, w szczególności zaś i w pierwszej kolejności prac nad ujednoliceniem wszelkiej dokumentacji etnograficznej. Na wniosek Sekcji Zarząd Główny podjął starania o uzyskanie przedstawicielstwa PTL w Międzynarodowym Komitecie IeOM. Zarząd zwrócił się w tej sprawie do Polskiego Komitetu IeOM prosząc o przyjęcie mgr A. .Jacher-Tyszkowej jako członka Komitetu Narodowego do Sekcji Dokumentacyjnej. 5. Sekcja folklorystyczna Sekcja ta podjęła prace pod kierownictwem doc. dr hab. D. Simonides. W związku z brakiem instytucji, która kształciłaby odpowiednich fachowców, członkowie Sekcji stawiają sobie za cel prowadzenie działalności szkoleniowej i popularyzatorskiej oraz dokumentacyjnej w dziedzinie folkloru. Już obecnie w trakcie realizacji znajduje się opracowanie kartoteki osób zajmujących się badaniem poszczególnych działów folkloru, co pozwoli w przyszłości na bezpośrednie nawiązanie współpracy; myśli się bowiem o utworzeniu w PTL punktu konsultacyjnego dla zespołów folklorystycznych, ekspertyz wydawniczych itp. Sekcja planuje również opracowanie słownika wierzeń ludowych polskich oraz wydanie skryptu z zakresu folklorystyki dla potrzeb szkoleniowych. W dalszej perspektywie Sekcja zamierza podjąć długofalową pracę opartą na ścisłej współpracy z Oddziałami oraz z Katedrami i Zakładami Folklorystyki, nauczycielstwem, domami kultury itd. �283 Kronika G. Sekcja filmu etnograficznego Sekcję organizują członkowie Oddziału Warszawskiego PTL. Do najważniejszych zadań Sekcji należą: popieranie stosowania techniki filmowej w pracach badawczych środowiska etnograficznego, współpraca z wytwórniami filmowymi i zainteresowanymi placówkami przy realizacji filmów etnograficznych oraz rozwijanie dyskusji nad metodologicznymi aspektami filmu etnograficznego. Poza działalnością popularyzatorksą i dyskusyjną w zakresie filmu Zarząd Sekcji zamierza prowadzić własną działalność realizatorską i czyni właśnie starania o uzyskanie wyposażenia materialnego, techniczno-sprzętowego. Dzięki życzliwości dyrekcji Państwowego Muzeum Etnograficznego \V Warszawie Sekcja już obecnie znalazła oparcie o zaplecze techniczne Muzeum. Na zakończenie sprawozdania z prac ogólno-organizacyjnych Zarządu Głównego PTL należy nadmienić, że po długotrwałych staraniach Zarząd uzyskał od Rektora UniwE'rsytetu Wrocławskiego pisemne zapewnienie w sprawie przyznania Towarzystwu jednego ze swych pomieszczeń, w których mieścić się będą w lepszych niż dotąd warunkach siedziba i zbiory PTL. We wskazanym obiekcie prace adaptacyjne rozpoczną się z początkiem 1975 r., by mogły się zakończyć w połowie 1975 L, tj. przed jubileuszowym 50 Walnym Zgromadzeniem Delegatów. III. W okresie sprawozdawczym D z i a ł a l n ość ukazały wy dawn icza się drukiem następujące czasopisma: Lud, t. 57 (poświęcony VII Międzynarodowemu Kongresowi Slawistów) pod red. prof. dr J. Burszty Lud, t. 58, pod red. prof. dr J. Burszty Łódzkie Studia Etnograficzne, t. 15, pod red. prof. dr K. Zawistowicz-Adamskiej Literatura Ludowa, z. 1-6/1973, pod red. prof. dr Cz. Hernasa Z pozycji zwartych wydano: W serii "Biblioteki Popularnonaukowej" - Sląska rzeźba ludowa w drewnie, E. Ozgowicza, pod red. doc. dr A. Nasza W serii "Prac i Materiałów Etnograficznych" - Wieś śląska w 1840 r. E. Kucharskiej, A. Nasza i S. Rosponda pod red. doc. dr A. Nasza i prof. dr S. Rosponda (pozycję wydano wspólnym kosztem finansowym z Opolskim Towarzystwem Pnyjaciół Nauk) W ramach Dziel wszystkich O. Kolberga ukazał się jeden tom - Sanockie-Krośnieńskie, cz. III, t. 51 Łącznie w okresie sprawozdawczym wydano 29,16 ark. wyd. 29,00 10,75 30,00 10,84 13,75 41,90 165,40 Z przyczyn techniczno-graficznych w 1973 r. nie ukazały się dwa planowane tomy DWOK: t. 49 Sanockie-Krośnieńskie, cz. l oraz t. 61 Pisma muzyczne, cz. l, chociaż zostały podpisane do druku; ukażą się więc one "poślizgiem" w 1974 1'. Ukazały się natomiast w 1973 r. dwa kolejne tomy Ludu, z których jeden (t. 56) stanowił "poślizg" jeszcze z 1972 1'. SIinansowanie obu tych tomów stanowiło dla Towarzy~twa ogromny wysiłek finansowy. W rezultacie z planowanych w 1973 1'. 176 ark. wyd. wydano 171,56. Opracowując plany, Rada Wydawnicza dąży do wydawania kolejnych prac w zakresie wszystkich serii, w zależności od uzyskiwanych środków finansowych �284 Kronika i możliwości arkuszowych. Możliwości te są jednak z roku na rok coraz skromniejsze. Ograniczenie przez PAN limitu arkuszy wydawniczych ze 176 w 1973 r. do 105 w 1974 r. nie pozwoli wydać Towarzystwu w 1974 r. - poza jednym tomem DWOK - ani jednej pozycji zwartej. Do planu wydawniczego roku 1974 wchodzą zatem tylko stałe czasopisma, tj. Lud, Literatura Ludowa i Łódzkie Studia Etnograficzne (łącznie 70 ark. wyd.), oraz jedna pozycja zwarta - tom DWOK. Opracowania redakcyjne wyprzedzają znacznie możliwości druku. W opracowaniu redakcyjnym pozostaje obecnie 7 tomów DWOK: nr 37-38 Komentarze tekstowe i muzyczne, cz. I-II, 47 Chełmskie i Przemyskie, 56-57 Ruś Czerwona, cz. I-II, 59 Materiały do etnografii Słowian Zachodnich i Południowych, 62 Pisma muzyczne, cz. II (tomy te będą stopniowo przekazywane do druku), jak również kolejne tomy i zeszyty wydawnictw stałych czy seryjnych oraz książka pt. Bajki macedońskie K. Simiczijewa w opracowaniu red. Ligii Jasnosz (pozycja ta wskutek braku limitu arkuszowego może ukazać się nie wcześniej niż po 1976 r.). Trwają nieustanne starania w PAN o zwiększenie limitu arkuszowego i przyznanie dodatkowych środków na druk wydawnictw PTL. Dotyczy to w pierwszym rzędzie Dzieł wszystkich O. Kolberga - wydawnictwa o specjalnym znaczeniu nadanym mu uchwałą Rady Państwa z 1960 r., jak również Atlasu Polskich Strojów Ludowych. PTL czyni także starania a wznowienie wyczerpanych tomów DWOK i APSL, na które ciągle zgłaszają zapotrzebowanie nowi odbiorcy, m. in. ze środowisk polonijnych. Część starań została uwieńczona sukcesem. Towarzystwo uzyskało z PAN dodatkowo 30 ark. wyd. na realizację załegłego rocznika Literatury Ludowej. W ramach przyznanych arkuszy Redakcja zaplanowała wydanie w 1975 1'. dwóch zaległych 15-arkuszowych roczników za lata 1969-1971. Obecnie znajduje się w przygotowaniu tom poświęcony folklorowi robotniczemu Łodzi, na który złożą się prace konkursowe Łódzkiego Oddziału PTL. Koszty druku i honorariów autorskich pokryje Wydział Kultury miasta i województwa łódzkiego. Nadto w wyniku współpracy Zarządu Głównego PTL z władzami Uniwersytetu im. Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie zostanie wydany rocznik Literatury Ludowej zawierający materiały z konferencji naukowej pt. Literatura ludowa i chłopska (luty 1973). Podsumowując należy stwierdzić, że działalność wydawnicza Towarzystwa ze względu na swój wąski profil naukowy, niskie nakłady i ceny tytułów oraz stosunkowo duże koszty, jest nierentowna. Wiele tytułów może ukazywać się drukiem jedynie dzięki pomocy z zewnątrz zainteresowanych instytucji, wiele też cennych publikacji nie może zostać wydanych ze względu na brak środków finansowych, a obecnie i ograniczony limit arkuszowy. W związku ze zwyżką cen usług poligraficznych i surowca wzrosły koszty druku wydawnictw PTL przeciętnie o około 25%, a w odniesieniu do DWOK o około 50%. Aby w ramach nie zwiększonych odpowiednio dotacji PAN realizować zadania wydawnicze, Towarzystwo nie może uwzględniać w należnym stopniu nowych stawek wynagrodzeń redakcyjnych i autorskich. P o p u l a r y z a c j a w y d a w n i c t w. W okresie sprawozdawczym Zarząd Główny poświęcił wiele uwagi sprawie sprzedaży wydawnictw. Kontynuując tradycyjną współpracę z PP "Składnica Księgarska" oraz PP "Książka-Prasa-Ruch" i ORWN PAN, podjęliśmy szereg inicjatyw zmierzających do upłynnienia zapasów magazynowych. Niezależnie od rozesłanych kilku tysięcy ofert, których adresatami były szkoły, urzędy i biblioteki gminne, domy kultury, muzea itp., przeprowadzono rozmowy z inspektorami szkolnymi, kierownictwami wydziałów oświaty urzędów dzielnicowych i powiatowych, kierownictwami oddziałów oświaty rolniczej kilku �Kronika 285 urzędów wojewódzkich (Katowice, Lublin, Opole, Warszawa, Wrocław i Zielona Góra); nawiązano także kontakt z niektórymi zjednoczeniami (Budownictwa rolnego, Budownictwa przemysłowego, Przemysłu Węgla Brunatnego i in.) i za ich pośrednictwem - z zakładowymi ośrodkami kultury, wojewódzkimi komisjami związków zawodowych, wojewódzkimi związkami gminnych spółdzielni "Samopomoc Chłopska" i in. Kontakty te miały na celu pozyskanie kierownictw wymienionych instytucji dla sprawy propagowania w podległych im ośrodkach kulturalnych i bibliotekach wydawnictw Towarzystwa, jak również wydanie podległym jednostkom odpowiednich w tej sprawie zaleceń. W ramach wspomnianych działań można wymienić zorganizowaną z inicjatywy centrali akcję odczytowo-popularyzacyjną na terenie województwa wrocławskiego, szeroko propagowaną przez Wojewódzki Dom Kultury we Wrocławiu. Prelegenci, rekrutujący się spośród członków Oddziału Wrocławskiego PTL, każdą z prelekcji poprzedzają anonsowaniem i sprzedażą ciekawszych naszych wydawnictw. W wyniku działalności agitacyjnej pozyskano dla Towarzystwa 26 wojewódzkich i miejskich pracowników kulturalno-oświatowych we Wrocławiu, którzy zostali skupieni w nowo utworzonym Kole Upowszechniania Sztuki Ludowej przy Oddziale Wrocławskim PTL. Działacze ci w ramach swej pracy zawodowej chcą wprowadzać do planów pracy przedszkoli i wiejskich ośrodków kultury zagadnienia etnograficzne, stwarzając w ten sposób zapotrzebowanie na wydawnictwa PTL, niezbędne tu jako materiały dla kadry instruktorskiej. Wymienione inicjatywy wydają się być godne polecenia pozostałym Oddziałom. W zakresie popularyzacji wydawnictw na uwagę zasługują także zorganizowane z okazji VII Międzynarodowego Kongresu Slawistów oraz Zjazdu Uczonych Zagranicznych Polskiego Pochodzenia i Festiwalu Folklorystycznego "Płock 74" wystawy oraz kiermasze wydawnictw, jak również nawiązanie współpracy kolporterskiej z CPLiA i ZG ZSMW. Do instytucji tych Zarząd Główny wysłał obszerne pisma zawierające charakterystykę naszych wydawnictw, propozycje co do form współpracy i określenie obustronnych korzyści. Podobną akcję reklamową przeprowadziliśmy za pośrednictwem Naczelnego Zarządu Szkół Artystycznych w placówkach podległych temu Zarządowi. W ostatnim czasie podjęliśmy starania w Ministerstwie Rolnictwa, Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego o uzyskanie odpowiednich zaleceń, które umożliwiłyby jak naj szersze rozkolportowanie wydawnictw w szkołach rolniczych. W oparciu o posiadane wykazy nowoutworzonych gmin rozpoczęto akcję zmierzającą do kompleksowego rozreklamowania wydawnictw we wszystkich gminnych ośrodkach kulturalnych w kraju. Nadto przypomnieć należy, że Zarząd Główny zwróci! się do wszystkich Oddziałów z prośbą o pomoc w kolportażu wydawnictw. Przy piśmie podano szeroki zestaw propozycji i sugestii odnośnie do form prowadzenia sprzedaży, uproszczono do niezbędnego minimum prowadzenie z tego tytułu rozliczeń, podjęto decyzję o pozostawianiu do dyspozycji Oddziałów 100% wpływów ze sprzedaży, przyznano osobom zajmującym się sprzedażą prawo do pobierania 20% prowizji, zadeklarowano szybką i wszechstronną pomoc ze strony biura. Wprawdzie inicjatywa ta, ogólnie biorąc, nie przyniosła jeszcze zadowalających efektów, niektóre Oddziały dotychczas nie ustosunkowały się do niej, zaledwie kilka powiadomiło o możności podjęcia się sprzedaży (Gdańsk, Koszalin, Kraków, Łódż, Mszana Dolna, Poznań, Toruń i Warszawa), ale jest to inicjatywa cenna i będziemy ją stopniowo rozwijać. W wyniku bowiem wymienionych przedsięwzięć reklamowych, dotyczących w głównej mierze nowości wydawniczych, plan sprzedaży wydawnictw PTL w 1973 r. został wykonany \V IW'/o, a w I półroczu 1974 wykonano już 52"/0 planu rocznego. �286 Kronika Zapasy magazynowe, które narosły do sumy 3.512.122 zł, stanowią jednak w dalszym ciągu znaczne obciążenie środków finansowych. Mogą być one upłynnione jedynie przy szerokim zainteresowaniu się tą sprawą Oddziałów. W związku z tym celowe i pilne wydaje się utworzenie etatu w Biurze Zarządu Głównego dla pracownika, który zajmie się sprawą sprzedaży. Dochody ze sprzedaży wydawnictw stanowią realną szansę poprawy sytuacji finansowej PTL. IV. D z i a ł a l n ość f ina n sowa Stosownie do postanowień MP nr 67/73 działalność finansowa Towarzystwa podlega nadzorowi i kontroli Polskiej Akademii Nauk dotującej PTL z budżetu Państwa. W roku sprawozdawczym ze strony PAN nie przeprowadzono kontroli, natomiast wydziały państwowych władz terytorialnych dokonały kontroli w zakresie prawidłowego naliczania i odprowadzania podatku od uposażeń i podatku obrotowego, naliczania składek ZUS, zaś Komisja Rewizyjna PTL - całokształtu gospodarki finansowej oraz działalności poszczególnych agend Towarzystwa. Ustalenia kontroli nie stwierdzają uchybień merytorycznych. Zwrócono natomiast uwagę na mankamenty pomieszczeń magazynowych i ciasne pomieszczenia biblioteczne utrudniające działalność, jak również na zaległości w opłacaniu składek członkowskich. Działalność finansowa Towarzystwa, prowadzona w ramach zatwierdzonych preliminarzy budżetowych, była oparta w 1973 r. na następujących funduszach: dotacja z budżetu wpływy ze składek członk. sprzedaż wydawnictw dotacje na zlecenia zyski nadzwyczajne 1.429.110,- zł 11.289,- " 290.773,- " 80.180,- " 2.314,- " Razem 1.813.666,- zł Wykazane wyżej dochody dotyczą Zarządu Głównego z Redakcją Naczelną Dziel wszystkich O. Kolberga, mianowicie: Zarząd Główny - 909.918,- zł, w tym dotacja 633.110,zł; Redakcja DWOK - 903.032,- zł, w tym dotacja 796.000,- zł. Zatwierdzony przez PAN preliminarz budżetowy PTL na rok 1974 \vynosi po stronie dochodów i wydatków 2.176.000,- zł. V. P l a n p r a c y T o war z y s t wan a l 9 7 4 r. Plan jest częścią perspektywicznego planu na lata 1970-1975 i przewiduje realizację: 1. Rocznego planu wydawniczego, 2. Pomocy w wykonaniu planów Oddziałów, 3. Kontynuację prac zarządu Głównego w zakresie: a) gromadzenia i opracowywania księgozbioru, b) rozwijania prac Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi, c) wdrażania w życie planów sekcji specjalistycznych, d) rozwoju współpracy ze Słowackim Towarzystwem Ludoznawczym. Przewidujemy, że w najbliższym czasie główny nacisk Zarządu Towarzystwa zostanie położony na współdziałanie w zakresie sygnalizowanej na WZD PTL w Lublinie akcji "Kultura ludowa - dobrem narodu", przed którą otwierają się nowe perspektywy działania. Ponadto będziemy dążyć do zakończenia rozpoczętych prac organizacyjnych. �28'7 Kronika związanych z: 1) zawarciem umowy o współpracy z Węgierskim Towarzystwem Ludoznawczym; 2) kontynuowaniem starań o zdobycie dodatkowych funduszy na reedycję wyczerpanych tomów DWOK i APSL; 3) wzmożeniem sprzedaży wydawnictw własnych. W pracach wewnętrzno-organizacyjnych Zarząd zamierza przystąpić do reorganizacji Biura. Reorganizacja będzie miała na celu położenie większego nacisku na kolportaż i zbyt naszych wydawnictw. Wreszcie mamy nadzieję, że w pierwszym półroczu 1975 1'. otrzymamy we Wrocławiu nowe pomieszczenia dla Biblioteki, Archiwum, Redakcji oraz Biura, co stworzy lepszą bazę dla naszych poczynań organizacyjnych. Opracowała: Bronisława XLIX WALNE ZGROMADZENIE PTL I SESJA NAUKOWA W DNIACH 20-22 WRZEŚNIA 1974 R. Jaworska W WARSZAWIE XLIX doroczne Walne Zgromadzenie sprawozdawcze Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego za okres od czerwca 1973 do września 1974 1'. odbyło się w sali Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie w dniu 20 września 1974 1'. Zgromadzenie otworzyła prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska Prezes PTL, po czym przewodnictwo obrad objął wybrany jednomyślnie przewodniczący WZD, dr Kazimierz Pietkiewicz. Uchwalony porządek obrad: 1. Uczczenie pamięci zmarłych członków PTL; 2. Odczytanie protokołu z poprzedniego WZD; 3. Wybór Komisji Wnioskowej; 4. Sprawozdanie z rocznej działalności Zarządu Głównego; 5. Sprawozdania Sekcji i Oddziałów z działalności; 6. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej; 7. Dyskusja; 8. Omówienie wniosków Komisji Wnioskowej; 9. Zamknięcie obrad. Ad 1. Uczczono chwilą milczenia pamięć zmarłych w ubiegłym okresie członków PTL: prof. dra Andrzeja Waligórskiego, dra Ludwika Dubiela, dr Janiny Klawe. mgr Bronisławy Dekowskiej i mgr Zofii Czasznickiej. Nekrologi wygłosili (kolejno): dr Anna Kowalska-Lewicka, mgr Maria Suboczowa, prof. dr Maria Znamie~owska-Priifferowa, mgr Irena Lechowa oraz dr Kazimierz Pietkiewicz. Ad 2. Protokół z poprzedniego XLVIII Wolnego Zgromadzenia PTL, odbytego \\. Lublinie dnia 8 czerwca 1973 r., odczytał mgr Medard Tarko. Protokół przyjęto bez zastrzeżeń. Ad 3. Powołano jednomyślnie Komisję Wnioskową Zgromadzenia w składzie: dr Stanisław Blaszczyk (przewodniczący), dr Longin Malicki i prof. dr Franciszek Wokroj. Ad of. Doc. dr hab. Bronisława Jaworska - Sekretarz Generalny PTL - odczytała sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego w okresie od 30 czerwca 1973 do 15 września 1974 r. (tekst zob. na s. 279--287). Sprawozdanie obejmuje całokształt działalności organizacyjnej, naukowo-wydawniczej i popularyzatorskiej oraz finansowej Zarządu, działalność Biblioteki, Archiwum, Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi i Redakcji Naczelnej Dzieł wszystkich O. Kolberga w Poznaniu, a także poszczególnych Sekcji. Po sprawozdaniu Sekretarz Generalny zreferowała plan pracy PTL na rok 1974, przewidujący m. in. przygotowanie umo- �288 Kronika wy o stałej współpracy z Węgierskim Towarzystwem Ludoznawczym, starania o wznowienie wyczerpanych tomów DWOK i APSL, zwiększenie sprzedaży zapa5~1 wydawnictw oraz związaną z tym reorganizację biura PTL i przygotowanie prz€'niesienia siedziby PTL do nowych pomieszczeó. Ad 5. Sprawozdawczość z aktualnej działalności poszczególnych Sekcji Zarządu Głównego PTL przedstawili: prof. dr Maria Frankowska - prezes Sekcji amerykanistycznej z siedzibą w Poznaniu, prof. dr Maria Znamierowska-PrUfferowa prezes Sekcji muzealnej z siedzibą w Toruniu, doc. dr hab. Dorota Simonides prezes Sekcji folklorystycznej z siedzibą w Opolu, mgr Zofia Jeż-Jarecka - preze5 Sekcji filmu etnograficznego z siedzibą w Warszawie (zob. s. 281-283). Prezesi Sekcji zwrócili się z apelem do członków PTL o dalsze zgłaszanie się do współpracy. Sprawozdania z działalności rocznej Oddziałów złożyli: Gdaósk - mgr Halir.~i Sampławska, Kraków - mgr Bolesław Łopuszański, Koszalin - mgr Hugona 05trowska- Wójcik, Lublin - mgr Helena Babiniczowa, Łódź - mgr Irena Lecho\\·a. Mszana Dolna - mgr Piotr Kaleciak, Poznań - mgr Grzegorz Skalski, Sanok mgr Stefan Stefański, Toruń - mgr Ewa Arszyńska, Warszawa - mgr Zofia JeżJarecka, Zabrze-Katowice - mgr Maria Suboczowa, Zakopane - Jan Pluciński. Pozostałe Oddziały (Kielce, Łańcut, Olsztyn, Opole, Przemyśl, Wrocław, ZieloL:.J Góra) nadeślą swe sprawozdania do Zarządu Głównego. Ad 6. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej wygłosił przewodniczący. pro:. Franciszek Wokroj, który stwierdził m. in., źe obecnie, zdaniem Komisji, jednym z naj pilniejszych zadań Towarzystwa, wszystkich Oddziałów, jest \\"Zrost systematycznego upłynniania remanentu wydawnictw, zapewniającego dopływ środKo',v niezbędnych do dalszego rozwoju działalności PTL. Ad 7. W dyskusji poruszono następujące problemy: ograniczony udział ,amckontroli działalności w Oddziałach (widoczny w obrazie sprawozdań) i potrzeba zmiany pod tym względem (dr Kazimierz Pietkiewicz); realizacja zaleceń i postulatów GKR (prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa, doc. dr hab. Bronisłav ..a Ja\\·orska. mgr Stanisław Chmielowski); weryfikacja tytułów w zbiorze Biblioteki oraz nabytków z wymiany w celu usunięcia - ze względu na brak miejsca - dzieł z\\'artych i czasopism nie etnograficznych (dr Krzysztof Zielnica, prof. dr Anna Kutrzeba-Po]narowa, prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska, dr Kazimierz Pietkiewicz: ta kontrowersyjna propozycja dr K. Zielnicy została potraktowana jako wniosek do rozpatrzenia przez Zarząd Główny); niecelowość gromadzenia zbiorów bibliotecznych w Oddziałach (mgr Zofia Jeź-Jarecka, mgr Piotr Kaleciak); upłynnienie CZęŚll zapasu wydawnictw PTL przez rozdawnictwo gratisowe wśród członków (prof. dr Franciszek Wokroj); popularyzacja i sprzedaż wydawnictw PTL za granicą lci;' Krzysztof Zielnica, dr Kazimierz Pietkiewicz i in.). W końcu dyskusji przyjęto jednogłośnie wygłoszone sprawozdania Sekcji, Oddziałów i GKR. Ad 8. Zatwierdzono jednogłośnie wnioski przedstawione przez przewodniczącego Komisji Wnioskowej, dr Stanisława Błaszczyka: J) Wniosek Zarządu Głównego nadanie członkostwa honorowego PTL 9 następującym pracownikom nauki: pro'. drowi Julianowi Krzyźanowskiemu, prof. drowi Ksaweremu Piwockiemu, prof. dro\',-: Milovanovi Gavazziemu (Jugosławia) i prof. drowi Jifemu Horakovi (CSSR) oraz w związku z 250 rocznicą utworzenia Rosyjskiej Akademii Nauk - prof. dr L. N. Tcrentevej i dr A. O. Ganckiej (Moskwa), prof. drowi E. V. Gusevovi i prof. dro'.'.! K. V. Cistovovi (Leningrad) oraz drowi V. K. Bondarcikovi (Mińsk); 2) Wniosek Sekretarza Generalnego PTL - odbycie jubileuszowego 50-go Walnego Zgromadzen:a Delegatów w 1975 1'. we Wrocławiu w 80 rocznicę utworzenia PTL. Wniosek zoot,,' �Kronika 289 serdecwic zaakceptowany przez delegata Oddziału Wrocławskiego, dr K. Zielnicę j owacyjnie przyjęty przez zebranych; 3) Wniosek Oddziału Toruńskiego - rozsyłanie do cz.!onkóv.; streszczeń i tez referatów lub komunikatów przed wygłaszaniem ich na dorocznych sesjach naukowych - dla przygotowania twórczej dyskusji. Na wniosek Komisji uchwalono jako postulaty pod adresem Zarządu Głównego następujące propozycje i uwagi: 1) Oddziału w Sanoku - powołać Oddział PTL \\' Rzeszowie, a zlikwidować Oddział w Sanoku; 2) Oddziału w Mszanie Dolnej uwzględnić przez Radę Wydawniczą PTL potrzeby Oddziału i w ten sposób poprzeć jego starania o fundusze na dokończenie edycji monografii etnograficzno-historycznej po\viatu limanowskiego: 3) Doc. Franciszka Kotuli z Rzeszowa i Romana Gorzelaka z Drzewicy pow. Opoczno - aby studenci na wyższych uczelniach pisali prace magisterskie z dziedziny folkloru i by w szkołach średnich i podstawowych wprowadzono godzinę lekcyjną na temat ochrony zabytków kultury. Ad 9, Zamknięcie obrad poprzedził komunikat przedstawiciela Sekcji Etnografii Komitetu Nauk Socjologicznych PAN, mgra M. Tarko, wygłoszony w imieniu przewodniczącego Sekcji, prof. dra Józefa Burszty, w sprawie organizowanej przez Sekcję II Międzynarodowej Konferencji Etnografów Słowiańskich w Błażejewku koło Kórnika w dniach 11-12 X 1974 r. i udzialu w niej polskich etnografów. Obrady zakończył przewodniczący, dr Kazimierz Pietkiewicz, podziękowaniem gospodarzom i organizatorom WZD. Przedpołudnia dni 20-21 września 1974 r. poświęcono - zgodnie z programem odbyciu Sesji Naukowej PTL pt. "Społeczne zadania etnografii w Polsce Ludowej", Sesję otworzyła prezes PTL - prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska, przemówienie powitalne wygłosili: przedstawiciel Ministra Kultury i Sztuki oraz zastępca dyrektora Państwowego Muzeum Etnograficznego, dr Krzysztof Jan Makuiski. Wobec ponad 150 zgromadzonych członków PTL i gości referaty wygłosili: prof. dr Jan Szczepański: Kultura ludowa w nauce i spo'eczeństwie; prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa: Osiągnięcia etnografii polskiej w 30-leciu PRL; dr Jan KrzyszlOf Makulski: Dorobek i zadania muzealnictwa etnograficznego; prof. dr Kazimiera Zawisto\\'icz-Adamska: Treści folklorystyczne w kultU'rze narodowej; mgr Tadeusz Więckowski: Kontynuacja i przeobrażenia sztuki ludowej w dzia'alności CPLiA. Liczne glosy w dyskusji i rzeczowość wypowiedzi odzwierciedliły duże znacze:lic społeczne referowanej problematyki, przedstawionej przeważnie syntetycznie z okazji 30-lecia Polski Ludowej. Dyskutanci dali wyraz powszechnie odczuwanej trosce o roz\vój etnografii ściśle wiążącej się z współczesnym życiem narodu, wszystkich jego warstw. Poruszano zagadnienia teoretyczne, jak np. interpretację pojęć: lud, kultura ludowa i narodowa, sztuka autentyczna a rzemiosło itp., jak również praktyczne problemy rozwoju współczesnej ludowej kultury materialnej i sztuki, ochrony zabytkllw kultury. wzbogacania ogólnonarodowej kultury wartościami kultury tradycyjnej, rozwijania się nowych form folkloru na wsi i w mieście, a także sprawy dotyczące badań naukowych i publikacji w tej dziedzinie. Poi.yteczną i przyjemną oprawą obrad WZD było zapoznanie się z aktualną (:k~pozycją zbiorów P lVIE, spacer po warszawskiej starówce oraz udział uczestników w przedstawieniu operO\vym \\' Teatrze Wielkim. W niedzielę dnia 22 września 19.4 r, uczestnicy mieli możność zwiedzić Pałac w Wilanowie. Na podstawie protokołu dr Ewy Fryś-Pietraszek i in. materiał6w opracował M edard Tarko 19 - Lud, l. 59 �290 Kronika SEKCJA ETNOGRAFII KOMITETU NAUK SOCJOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK W ostatnich latach etnografia polska uzyskała swoją reprezentację w organizacji komitetów Polskiej Akademii Nauk. Stała się nią Sekcja Etnografii Komitetu Nauk Socjologicznych PAN. Powstanie Sekcji poprzedziły starania prezydium Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Sekretariacie Naukowym Wydziału I PAN o powiązanie spraw etnografii z organizacją akademicką socjologii. W ramach tworzenia nowego składu osobowego Komitetu Nauk Socjologicznych PAN przez Sekretarza Wydziału I PAN, prof. dra W. Markiewicza, w kwietniu 1972 r., nominację na członków tegoż Komitetu otrzymali następujący etnografowie: J. Burszta, . W. Dynowski, M. Frankowska, B. Kopczyńska-Jaworska i K. Zawistowicz-Adamska. W dniu 8 maja 1972 r. na posiedzeniu prezydium KNS PAN w punkcie 2 obrad przewidziano: "Powołanie Sekcji Etnografii". Na organizatora Sekcji powołano członka prezydium Komitetu, J. Bursztę, który na następne posiedzenie prezydium miał zaproponować skład osobowy Sekcji. W tym celu odbyło się w dniu 8 czerwca 1972 r. zebranie organizacyjne etnografów - członków Komitetu Nauk SocjologicznycR. Zebranie zaproponowało 18-osobowy skład Sekcji oraz zastanowiło się nad jej ramowym planem pracy. Na posiedzeniu prezydium KNS PAN w dniu 29 czerwca 1972 r. przyjęto zaproponowany skład osobowy Sekcji. Na jej przewodniczącego powołan0 J. Bursztę. Formalne powołanie Sekcji Etnografii, wraz z dalszymi pięcioma sekcjami socjologicznymi, miało miejsce w dniu 18 października 1972 r. na posiedzeniu plenarnym Komitetu. W szerokiej dyskusji omówiono wówczas zadania Komitetu i jego sekcji jako naczelnej organizacji nauki, mającej sterować ogólnymi problemami danej dyscypliny, stwarzać opinię naukową w sprawach kierunków badań naukowych i ich poziomu, metodologii itd. Pierwsze plenarne posiedzenie Sekcji Etnografii KNS PAN odbyło się w Warszawie w dniu 13 listopada 1972 r. Ukonstytuowało się wówczas prezydium Sekcji w składzie: przewodniczący - J. Burszta, zastępcy przewodniczącego - M. Frankowska i A. Kutrzeba-Pojnarowa, sekretarz - Z. Jasiewicz, z-ca sekretarza M. Wieruszewska-Adamczyk oraz członkowie prezydium - B. Kopczyńska-Jaworska i K. Zawistowicz-Adamska. Stosownie do planów pracy Komitetu, jako pierwsze z zadań podjęto przeprowadzenie analiz w następujących zakresach etnografii: działalności towarzystw naukowych i regionalnych, wydawnictw, kadry naukowej, kontaktów z nauką światową, udziału w organizacjach międzynarodowych oraz dokumentacji i informacji etnograficznej. Wyniki tych analiz omówiono na następnym plenum Sekcji w dniu 16 grudnia 1972 r. w Poznaniu. Zapoznano się też wówczas z opracowanym przez zespół Sekcji pod kierunkiem J. Burszty tekstem "Problemy etnografii do omówienia w zbiorczym referacie Podsekcji Historii, Archeologii i Historii Kultury Materialnej na II Kongresie Nauki Polskiej". Trzecie plenarne posiedzenie Sekcji (Lublin, 7 czerwca 1973 r.) zajmowało się: pracami nad bibliografią etnografii polskiej, działalnością międzynarodowej redakcji czasopisma "Demos" (referowali: A. Kutrzeba-Pojnarowa i S. Błaszczyk), ustaleniem składu personalnego redakcji krajowej tegoż organu z sekretariatem w Ośrodku Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi (kier. B. Kopczyńska-Jaworska) oraz omówieniem głównych kierunków badań etnograficznych w nawiązaniu do węzłowych problemów humanistyki polskiej. Tematami tymi stały się: badanie świadomości społecznej grup wiejskich; zależności rodziny od przemian społeczno-eko- �Kronika 291 nomicznych; rola artystycznych wartości kultury ludowej we współczesnej kulturze oraz porównawcze badania przemian kulturowych społeczności chłopskich w krajach kapitalistycznych. Na czwartym posiedzeniu Sekcji (Warszawa, 21 listopada 1973 r.) złożono sprawozdania z udziału w II Kongresie Nauki Polskiej (J. Burszta), z udziału delegacji polskiej w IX Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Chicago (B. Kopczyńska-Jaworska i A. Kutrzeba-Pojnarowa), z VII Międzynarodowego Kongresu Slawistów w Warszawie (K. Zawistowicz-Adamska) oraz z III Sympozjum Ethnologia Slavica w Ochrydzie (J. Burszta). Omówiono także udział etnografów w węzłowych problemach badawczych oraz sprawę oceny czasopism etnograficznych. Piąte z kolei posiedzenie Sekcji (Poznań, 27 maja 1974 r.) p0święcone bylo umowie o współpracy między Polskim Towarzystwem Ludoznawczym a Słowackim Towarzystwem Etnograficznym, omówieniu projektu referatu na plenarne posiedzenie Wydziału I PAN w dniu 12 czerwca 1974 r., przygotowaniom do organizowanej przez Sekcję II Międzynarodowej Konferencji Etnografów Słowiańskich w Poznaniu (1974) oraz nowemu problemowi węzłowemu: "Pomniki kultury źródłem świadomości narodu". Kilku członków Sekcji uczestniczyło w dniach 10-11 czerwca 1974 r. w zorganizowanej przez Komitet Nauk Socjologicznych PAN w Nowej Hucie i w Krakowie Sesji Naukowej z okazji 30-lecia Polski Ludowej. W drugim dniu obrad J. Burszta wygłosił referat problemowy pt. "Kultura ludowa a kultura narodowa". Wzbudził on ożywioną dyskusję i ukazał potrzebę wiązania badań socjologicznych z etnograficznymi, zwłaszcza w analizie współczesnych procesów społeczno-kulturowych. Sekretarz Wydziału I PAN, prof. dr W. Markiewicz, zwołał na dzień 12 czerwca 1974 r. plenarne posiedzenie Wydziału poświęcone sprawom etnografii, na które zostali zaproszeni wszyscy członkowie Sekcji. Na porządku dziennym był referat .J. Burszty pt. "Etnografia polska. Osiągnięcia - organizacja - perspektywy". Referat (zob. s. 5-21, w niniejszym tomie) stał się podstawą nader ożywionej dyskusji, w której zabrało głos 11 mówców. M. in. podkreślono: ważność etnografii jako nauki humanistycznej istotnej dla kształtowania światopoglądu (M. Fritzhand); wysoką w okresie międzywojennym rangę tej nauki w społeczeństwie i współczesne jej osiągnięcia teoriopoznawcze, mające bezpośredni wpływ na społeczną praktykę (A. Waligórski, Z. Sokolewicz); rolę "polskiej szkoły" w etnografii i jej wysokie uznanie za granicą (A. Kutrzeba-Pojnarowa); potrzebę i wartość badań etnograficznych także dla socjologii i współpartnerstwo obu tych nauk (A. Kłoskowska, K. Kwaśniewski); korzyści wynikające z badań pozapolskich (M. Frankowska, Z. Jasiewicz) i konieczność podjęcia badań etnograficznych Polonii zagranicznej (W. Hensel). Charakteryzowano także aktualny system organizacyjny tej nauki z jej rozproszeniem organizacyjnym i bezpośrednim związkiem z innymi dyscyplinami (J. Starzyński i in.), przy czym dyskutanci zgodni byli co do tego, by etnografii nadać wyższe formy integracji (m. in. przez powiązanie z problemami węzłowymi) nową strukturę organizacyjną. Na zakończenie przewodniczący zebrania, prof. dr W. Markiewicz, ustalił skład 4-osobowej komisji (J. Burszta, A. Kłoskowska, W. Markiewicz, J. Szczepański), która - w oparciu o całość materiału z posiedzenia Wydziału I - opracuje wniosek dotyczący powołania wkrótce Komitetu Nauk Etnograficznych oraz inne dezyderaty. Wyraził on też życzenie, aby niniejsze posiedzenie stało się dla polskiej etnografii momentem zwrotnym. Józef BUTszta �Kronika PODPISANIE UMOWY O WSPOŁPRACY MIĘDZY SŁOWACKIM TOWARZYSTWEM LUDOZNAWCZYM A POLSKIM TOWARZYSTWEM LUDOZNAWCZYM W dniach 28-31 października 1973 r. przedstawiciele Polskiego Towarzyst\va Ludoznawczego: prof. dr Józef Burszta i doc. dr hab. Bronisława Kopczyilska-Jaworska byli gośćmi Słowackiego Towarzystwa Etnograficznego przy Słowackiej Akademii Nauk (Slovenskej Narodopisnej Spolocnosti pri Słovenskej Akademii Vied) w Bratysławie. Współpraca słowacko-polska na polu etnografii ma juź swoją tradycję, w przeszłości nosiła jednak charakter raczej kontaktów indywidualnych, a nie instytucjonalnych. Ta zaś wizyta róźniła się od poprzednich kontaktów tym, źe przedstawiciele PTL przybyli do Bratysławy po to, aby wespół z przedstawicielami SNS przy SAY omówić konkretne sprawy dotyczące współpracy między partnerskimi Towarzystwami i podpisać oficjalną umowę o współpracy. Tendencje do nawiązania ściślejszych i oficjalnych kontaktów roboczych między SNS przy SA V a PTL zaczęły nasilać się w ostatnich latach. Stąd w 1973 r. przedstawiciele obu Towarzystw wymienili niejednokrotnie przygotowywane projekty umowy, aby dokładnie sprecyzować poszczególne odcinki współpracy. Oficjalne spotkanie przedstawicieli SNS przy SAY i PTL odbyło się 29 października 1973 r. w Instytucie Etnografii SAY w Bratysławie. Obok przedstawicieli obu Moment podpisania Od lewej: prezes doc. umowy w Bratysławie SNS dr A. Pranda, czl. ZG PTL prof. dl' J. Burszla, sekr. dr ha·b. B. Jaworska, sekr. naulwwy SNS clI' A. Sulilka gen. PTL �Kronika 293 Towarzystw na spotkaniu byli obecni reprezentanci Instytutu Etnografii SAV. Zjawił się też inż. Jozef Fulop, sekretarz naukowy Ośrodka Organizacyjnego Towarzystw Naukowych przy SA V, a jako goście przybyli prof. dr Christo Vakarelski z Bułgarii i dr Nikola Pantelić z Jugosławii. Spotkanie otworzył prezcs Słowackiego Towarzystwa Etnograficznego przy SAV, dr Adam Pranda, witając przedstawicieli z Polski i innych gości. W słowie wstępnym położył nacisk na niezbędną potrzebę dążności integracyjnych w ramach państw demokracji ludowej i konkretyzacji aktualnych spraw społecznych, naukowo-badawczych, organizacyjnych i wydawniczych tyczących się Slovenskej Narodopisnej Spolocnosti pri SA V i Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. W imieniu PTL przemawiała wpierw doc. dr hab. B. Kopczyńska-Jaworska, sekretarz generalny PTL; wskazała, że w historii PTL - organizacji polskich etnografów, która obchodzi akurat jubileusz aD-lecia swego istnienia - były już z dawna dążenia do współ· pracy ze swymi południowymi sąsiadami - Słowakami, ale nie były one regularne i miały przeważnie charakter indywidualny. Przygotowana umowa o współpracy między SNS przy SA V i PTL zapowiada tym razem pozytywne rezultaty przy rozwiązywaniu problemów naukowych, obchodzących zarówno polskich, jak i słowackich etnografów. Prof. dr J. Burszta (członek Zarządu Głównego PTL i przewodniczący Sekcji Etnografii Komitetu Nauk Socjologicznych PAN) w swoim przemówieniu wskazał na problemy organizacyjne nauki etnografii w Polsce. Zwrócił uwagę na fakt, że gdy PTL ma spore osiągnięcia na odcinku wydawniczym, to z drugiej strony nie prowadzi tak rozwiniętych badań naukowych, jak np. SNS przy SA V. Po przemówieniach przedstawicieli obu Towarzystw sekretarz naukowy SNS przy SAV, dr Andrej Sulitka, przeczytał tekst projektu umowy, na który obie strony wyraziły zgodę. W dyskusji mówiło się przede wszystkim o realizacji uzgodnionych czynności obu Towarzystw, wynikających z przedstawionego projektu umowy. Na zakończenie dyskusji przemawiał inż. Jozef FulOp, który bardzo pozytywnie ocenił przygotowany dokument i podkreślił, że Słowacka Akademia Nauk zmierza do nawiązania ścisłych kontaktów roboczych z krajami demokracji ludowej, a ta właśnie umowa harmonizuje całkowicie z linią dążeń Akademii. Umowa o współpracy obu Towarzystw ma na celu stworzenie odpowiednich warunków dla nawiązania regularnych kontaktów i rozwijania współpracy naukowej, przede wszystkim na odcinku organizacyjnym, badawczo-naukowym i wydawniczym, jak też stworzenie warunków dla ewentualnych wspólnych działań. Umowa została zawarta tymczasowo na lata 1973-1975, przy czym w końcu każdego roku oba Towarzystwa będą oceniać realizację programu współpracy i nawzajem informować się o rezultatach. Umowa nabierze mocy obowiązującej po jej zatwierdzeniu przez nadrzędne organa obu Akademii. W imieniu Slovenskej Narodopisnej Spoloi'nosti pri SAV umowę podpisali: dr A. Pranda, esc., oraz sekretarz naukowy, dr A. Sulitka; w imieniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego umowę podpisała sekretarz generalny doc. dI: hab. B. Kopczyńska-Jaworska oraz członek Zarządu Głównego w imieniu jego prezesa, prof. dr J. Burszta. Dążności integracyjne, które przejawiają się w obrębie krajów socjalistycznych zarówno w dziedzinie gospodarczej, jak kulturalnej i naukowej, wysuwają potrzebę zawierania bilateralnych umów i porozumień jako pierwszego stopnia wszechstronnej wymiany informacji i doświadczeń. W tym wypadku chodzi o jedną z ważnych form, za pomocą której można koordynować i rozszerzać naukową pracę także \\. dziedzinie etnografii. Podpisanie dwustronnej umowy między Slovenskou Narodopisnou Spolocnost'ou pri SA V a Polskim Towarzystwem Ludoznawczym jest �Kronika pierwszym i istotnym krokiem do integracji działalności obu Towarzystw, krokiem który przyczyni się do rozwoju etnografii i folklorystyki i stanie się trwałym wkładem w dalszą pomyślną współpracę. Andrej UMOWA Sulitka O WSPOŁPRACY między Słowackdm Towa'rzystwem Ludoznawczym (Slovenska Narodopisna Słowackiej Akademii Nauk w Bratysławie (Czechosłowacka Socjalistyczna skim Towa'rzystwem Ludoznawczym we Wrodawiu (Polska Rzeczpospolita Spoloćnost') Republika) Ludowa) przy a Pol- § 1 W celu stworzenia warunków do nawiązania prawidł,owych kontaktów 'i w celu świadomego rozwijania współpracy naukowej, przcde wszystkim w dziedzinie 'organizacyjnej, badawczo-naukowej i wydawniczej, jak również w celu stwor,zenia warunków dla ewentualnych wspólnych akcji, postanowiły: - Slovenska Narodopisna Spolocnost' przy Sł,owackiej Akademii Nauk (dalej zwana SNS przy SA V) w osobach jej przewodnic'zącego i sek.retarza naukowego oraz - Polskie TowaTzystwo Ludoznawcze we Wrocławiu (dalej "wane PTL) w ",so-bach jego prezesa i sekretarza generalnego zawrzeć tę umowę o współpracy. § 2 W dZ1iedzinie organizacyjnej: 1. Slovenska Narodopisna Społoćnost' przy Słowackiej Akademii Nauk i Polskie Towarzystw'" Ludoznawcze (d'alej zwane Towa,r,zystwami) będą się nawzajem informować o przygotowywaniu i organizowaniu ważniejszych pTzedsięwzięć naukowych, takich jak walne zgromad,zenia, krajowe ,i międzynarodowe sympozja, .semina,ria i konferencje już podczas opracowywania planu działalności na następny rok. 2. Niniejsza umowa o współpracy międ,zy S S przy SA V a PTL wprowadza obowiązek wzajemnego informowania się: a) o przygotowywaniu kolejnego walnego zgromadzenia Towarzystwa, b) o przygotowywaniu imprez naukowych (krajowych albo międzynarodowych sympozjów, seminariów, konferencji) o-rganizowanych przez Towarzystwo samodzielnie, c) o przygotowywandu imprez naukowych (krajowych albo międ,zyna'rodowych sympozjów, seminariów, konfe,rencj:i) organizowanych pr,zez Towarzystwo przy wspólpracy innych instytucji etnograficznych (przede wszystkim instytutów Akademii Nauk, placówek badawczych, towarzystw naukowych, kated,r etnog'r,afii, muzeów itp,). 3. Towarzystwo już w czasie przyg'otowywania imprezy naukowej zabezpieczy w swym planie finansowym środki na uczestnictwo 1-3 delegatów drugiego Towarzystwa, n" zasadzie jedno lub rlwuletniej wzajemnej wymiany. 4. Przedstawiciele T'owarzystwa, którzy jak,o delegaci uczestniczyć hędą w danej imprezie naukowej, orga,niz,owanej preez dTugie Towa,rzystwo, będą zobowiązani: a) wygłosić referat, albo za'brać głos w dyskusji informujący uczestników imprezy (> stanie badań dotyczących tema'tyki, k,tórej dana impreza jest poświęcona, bądż też o stopniu op,racowania teoretycznego i metodologicznego tej problematyki, b) referat (lub głos w dyskusji) w formie pisemnej przekazać organizatorom imprezy do ewentualnej publikacji lub do archiwum Towarzystwa. 5. Koszty pobytu delegatów w okresie -trwania imprezy naukowej pokrywa Towarzystwo orgflnizlljące, koszty podróży pokrywa Towarzystwo delegujące w "amach swych możliv.'ości i zgodnie z przepisami finansowymi. 6. Prezydia Towa,rzystw opracują i wymienią projekty organizflcji i realizacji imprez l.1ólukc)\vych Towarzyst\\' (sympozjów, sem:inariów, konferencji) na kilk() lat naprzód. 7. T'ow.arzystwa będą udzielać \vszechstronnej pOlTI()Cy członkom drugiego To\\'arzystwa w czasie ich pobytów, na które będą delegowani przez zaklad pracy, albo inną ;nstylucję, także wówczas, gdy pobyt odbywać się 'będzie na kos'zt ins'tytucji delegującej. 8. W celu zacieśnienia współpracy obU Towarzystw oraz lepszej wymiany informacji o pracach Towarzystw, kilku członków SNS przy SA V (mniej więcej lO) otrzyma członkostwo PTL i odWf{)tnie. �Kronika § 3 nD LIkowo-badawczej: '~l (jl.iedzinie 1. Towarzystwa w ramach swych akcji naukowo-badawczych stworzą dogodne warunki zaproszerl członków ~rspólpraeującego Towarzysrtwa dla umożliwienia uczestnictwa \v badaniach orDZ zebrania etnograficznych materiałów porównawczych v>,'terenie i archi'VI.'ach naukowyeh. Dotyczy lo zwłaszcza tych ten1atóv~·· i tereno\v~ badali, odnośnie do których oba Towarzyst\vn uprzednio pnrozumicją s:ię i które to decyzje %ostaną zatwierdzone przez instytucje nactrz(,'dne. 2. ~\T celu zapewnienia koordynacji w dziedzinie naukowo-badawczej oba TOlvarzystwa stworzą dogodne warunki dl" synchronizacji wspólnych akcji, zadbają także o ich planowość zarówn:1 z punktu \vidzcnia problematyki badawczej, jClk i terenu badanego. 3. Pobyt prac()\vników naukowych i badav,rczych zabezpiecza TO'warzystwo zapraszające. Koszty podrózy do miejsca bltda(l i z powrotem pOI<rywa Towarzystwo delegujące Jub sam uczestnik. W dziedzinie wydawnlczej: I. Towar,;,ystwa wymienią wykazy zbiorów pubJ,ikacji, które mogą być brane pod uwagę przy wymianie mit;dzybiblioteczllej. 2. Towarzystwa będą ułatwiać wzajemną wymianę fotokopii i mikrofilmów. 3. Towarzystwa będą w sposób pr'awidłowy, w indywidualnie dog'odnej liczbie egzemplarzy wymieninć '.\'sl':ystkie wydav..r'nictwa przez nie publikowane, k\vestionariusze i v.'skazówki badawcze oraz inne druki o cha,rakterze nauko.wym. 4. Towarzystwa zapewnią publikowanie studiów, komunikatów i s'Prawozdań z dzialalnosci drugiego Towarzystwa w organach prze,;, nie d·rukowanych. W celu prawidiowego informowania swoich członków Towarzystwa zadbają, aby kwes·tie pu-blikowane dotyczyły nie tylko akcji, w których Towarzystwa wzajemnie uczestniczą, ale także innych przedsięwzi~c naukowych o szerszym zasięgu. 5 PnsU.ll1o\vienia końcowe: 1. Uczestniczące strony zObowiązują się, że po podpisaniu niniejszej umowy, po uplywie l miesiąca poinformują saę o działalnos-ci swego Towarzystwa, o ak-cjach przygotowywanych w roku 1973 i planowanych na rok 1974 oraz wymienią listy osób proponowanych :la cZIl>nkow TO\J·:arzyslwa partnerskiego. 2. Niniejszą umowę o współpracy zawiera się .tymczasowo na lata 1973-1975, przy czym kierownictwa obu To\varzystw będą w końcu każdego l'{)ku oceniać jej wykonanie i o wniosknch w:tajt'!nnie się inf.orn1·o.wac. Po upływje \·\"ażn,ości umowy, może .być ona na podstcl\vie uzyskanych c!oswiadczell przedłużona, zmieniona, albo nie odnowiona. ~. Umuwa uzyskuje wa'żność po uchwaleniu jej przez odnośne organy nadrzędne, :) czym obie strony poinformują się wzajemnie. kach 4. Umowa słowackim Prezes dr Act[lnl. SekretClo'. (II " i współpracy pomiędzy SNS przy SAY a PTL zostala polskim, przy czym oba teksty są jednakowo ważne. SNS pranda prof. Naukowy S~S Sulitka .-\ndrej Bratysława. <.Inia 30 sierpnia dr doc. sporządzona w języ- Prezes PTL n:azimiera Zawistowicz-Adamska Sekretarz dr hab. GeneJ'alny Bronisława PTL Jaworska 1973 r. .JUBILEUSZ PROFESORA RUDOLFA BEDNARIKA W listopadzie 1973 r. przypadała 70 rocznica urodzin Rudolfa Bednarika, profe"ora etnografii na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu im. A. Komeńskiego .,. Bratysławie .. Jubilat urodził się 17 XI 1903 r. w Nowym Mieście nad Wagiem, ',\- zachodnicj części Słowacji. �296 Kronika R. Bednarik ukończył studia historii i geografii na Uniwersytecie im. Komeń· skiego w Bratysławie, będąc jednocześnie słuchaczem wykładów o kulturze ludowej prof. Karela Chotka, kierownika Katedry Etnografii UK, co na pewno wywarło wpływ na jego późniejsze zainteresowania. Po studiach - obok działalności nauczy· cielskiej w gimnazjum, pracował dodatkowo jako kustosz oddziału etnograficznego w Słowackim Muzeum Narodowym w Martinie, pilnie zbierając, klasyfikując i dokumentując materiał etnograficzny. We współpracy z prof. Antoninem Vaclavikiem urządził pierwszą ekspozycję etnograficzną w nowo v;zniesionym budynku w 1938 r. Prócz zbierackiej, godna uwagi jest ówczesna publikacyjna działalność jubilata. Jego artykuły pojawiają się od końca lat dwudziestych w takich czasopismach, jak: "Casopis Muzealnej Slovenskej Spolocnosti", "Sbornik Muzeci.lnej Slovenskej Spolocnosti" i "Ceski Lid" i są dowodem właściwego podejścia autora do badań kultury ludowej. W latach 1939-1945 R. Bednarik kieruje oddziałem etnograficznym Maticy słowackiej. Bogate zbiory, które w tym czasie zorganizował, stały się podstawą jego dalszej obfitej działalności publikacyjnej. Wydaje wówczas podręcznik dla zbiera· czy i badaczy kultury ludowej pt. Prirucka pro narodopisny vyskum slovenskeho l'udu; w 1943 r. wychodzi jego Duchovna a hrnotna kulhira slovenskeho l'udu (Umysłowa i materialna kultura ludu słowackiego), w której dał, na podstawie dotychczasowej wiedzy, całościowy pogląd na najistotniejsze składniki kultury ludu słowackiego. Wydanie tego dzieła świadczyło o tym, że R. Badnarik jest badaczerr. o szerokich horyzontach myślenia. Spore zbiory etnograficzne w Maticy słowackiej i w SłO\vackim Muzeum Narodowym skłoniły Bednarika do dalszych badań monograficznych kultury ludowej. Publikuje: L'udove pol'ovnictvo na Slovensku (1943), L'udove nahrobniky na Slovensku (1949) i L'udovy nabytok, 1949 (Meble ludowe). W latach 1942--1944 we współ· pracy z Janem Mjartanem redaguje "Narodopisny Sbornik Matice Slovenskej". Od 1947 r. Bednarik prowadzi zlecone wykłady z etnografii na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Komeńskiego, a w 1951 r. przechodzi do Katedry Etnografii jako docent (habilitował się w 1948 r.). Tym samym rozpoczyna dalszy etap swe) pracy - kształcenie naj młodszych adeptów etnografii w Słowacji. Z seminarium R. Bednarika wyszła cała plejada etnografów słowackich, którzy pomyślnie idą w ślady swego mistrza. W postaci podręczników dla szkół \vyższych wydał: Prispevok o nabożensk ych prezitkoch na Slovensku (Przyczynek o przeżytkach religijnych w Słowacji) i L'udova liecba na Slovensku (Lecznictwo ludowe w Słowacjil. Zagadnienia sztuki ludowej omawia w publikacjach: Mal'ovane ohniiitia t· oblasti Malych Karpat, 1956 (Malowane ogniska na obszarze Małych Karpat), Pastierske rezbarske urnenie, 1956 (Pasterska sztuka rzeźbiarska) i Slovenskć (/le (19571. Rudolfa Bednarika interesuje życie i kultura słowackich enklaw i mniejszości za granicą, w związku z czym podjął podróże badawcze do Węgier, .Jugosławii i Bułgarii. Wyniki podróży do Jugosławii opublikował w pracy Slov(ici v Juhos/avil (1964), kfóra niedawno doczekała się drugiego wydania. L'udove stauitel'st1:o na Kysuciach, 1967 (Budownictwo ludowe) informuje o osadach, materiale budowlanym, wnętrzu i budownictwie gospodarczym w zachodniej Slowacji. Ostatnią, jak dotąd, jego książką jest Cintoriny na Slovensku, 1972 (Cmentarze), w której analizuje sposoby pochówków, oznaczanie grobów i wiarę w życie pośmiertne. Wymienione prace nie licząc mnóstwa drobniejszych studió\\', artykułów i recenzji - świadczą o tym, że zainteresowania badawcze Rudolfa Bednilrika były niezwykle rozlegle. Są one przykładem twórczej działalności zbieracza. badacza i nauczyciela w jednej osobie. Jego osiągnięcia naukowe mają swoje stałe miejsce �297 Kronika nie tylko w słowackiej, ale w całej słowiańskiej literaturze etnograficznej. Jako jeden z najbardziej wytrawnych etnografów słowackich doradza i ukierunkowuje swoich młodszych kolegów, pomaga im w ukierunkowaniu ich prac. Swoje własne bogate doświadczenie z badań terenowych, pracy muzealnej i działalności pedagogicznej przekazuje naj młodszym słuchaczom na Wydziale. Jego uwagi i rady były zawsze cenne. Przedmiot swej pracy badawczej - lud słowacki - rozumie tak, jak mało kto. Jego uczuciowa postawa kształtowała się w środowisku, w którym wzrastał, gdzie uczył się poznawać życie ludu z jego obyczajami, radościami i troskami. Z okazji doniosłego jubileuszu życzymy profesorowi uniwersyteckiemu Rudolfowi Bednarikowi, doktorowi nauk historycznych, wszystkiego najlepszego, wiele zdrowia i sił do dalszej twórczej pracy. Tłum. Józef BADANIA Burs.?:ta Milan ETNOGRAFICZNE WSPÓŁCZESNYCH PRZEMIAN KULTURZE LUDOWEJ SYMPOZ./UM W INSTYTUCIE ETNOGRAFICZNYM SANU, Chlebana W SERBSKIEJ BELGRAD 28-33 I 1974 Badania współczesnych przemian w kulturze ludowej w Serbii prowadzi Instytut Etnografii Serbskiej Akademii Nauk i Umiejętności od 1971 r. Projekt tych badań, przygotowany pod koniec 1969 r. z inicjatywy członka rzeczywistego Akademii, prof. B. Kojicia, przewidywał regularne notowanie w wybranych osiedlach danych a najbardziej istotnych przemianach w życiu mieszkańców, szczególnie zaś IV tradycyjnej kulturze. W 1971 r. przeprowadzono na podstawie kwestionariusza badania sondażowe w 13 osiedlach, a już w następnych dwóch latach przeprowadzono badania stacjonarne zaobserwowanych przemian w 26 punktach podstawowej sieci wybranych osiedli. Kwestionariusz, zawierający około laO podstawowych pytań, wypełniany jest corocznie w administracji osiedla oraz w la wybranych i co rok badanych gospodarstwach wiejskich. Wybór punktów i typowanie gospodarstw było - ze względu na ilość i złożoność obowiązujących kryteriów - zadaniem bardzo skomplikowanym i odpowiedzialnym. Sympozjum poś\vięcone badaniom przemian etnograficznych w Serbii stanowi jedną z form podsumowania dorobku w tej dziedzinie. Tym razem dotyczyło ono dorobku osiągniętego \\. połowie drogi pierwszej fazy badań, która kończy się w 1975 r. Z 27 zgłoszonych referatów na Sympozjum wpłynęło 25; zostaną one opublikowanc. W obradach wzięli czynny udział goście z zagranicy, m. in. prof. prof. J. Burszta i J. Cuisenier. Słowo wstępne wygłosił członek-korespondent SANU i do niedawna dyrektor Instytutu, prof. Atanasije Urosević. Wspomniał on o 25-letnim dorobku placówki. która swój srebrny jubileusz odnotowała pod koniec 1972 r. roboczym posiedzeniem; mówca wspomniał również o obecnym zaangażowaniu Instytutu w opracowaniu tematu, którego Sympozjum dotyczy. W siedmiu odczytach \'\'ygłoszonych pierwszego dnia obrad rozpatrywano przede wszystkim kwestie metodologiczne. Prof. dr P. Vlahović w referacie Podejście do badań starego i nowego wżyciu ludowym w osiedlach wiejskich w Serbii spe- �298 Kronika cjalnie podkreślił fakt, że w zmienionych warunkach społecznych doszło u ludności wiejskiej bardzo szybko do rozwarstwienia i przegrupowania socjalnego, wobec czego zaistniała konieczność śledzenia (metodą badań bezpośrednich) procesów migracyjnych, życia rodzinnego w nowych warunkach bytowych oraz organizacji wolnego czasu. Dr M. Radovanović w wypowiedzi pt. Tradycyjne dziedzictwo i współczesność oraz niektóre zagadnienia etnologii stosowanej starała się odpowiedzieć na pytanie, w czym objawia się bezpośrednio i pośrednio wpływ tradycyjnego dziedzictwa w ruchach migracyjnych ludności w Serbii w chwili obecnej (w migracjach zarobkowych uczestniczą przede wszystkim zamożni chłopi, osiedlają się oni na peryferiach miast kierując się zazwyczaj więzami krewniaczymi itd.). Prof. dr S. Kremensek z Ljubljany mówił O rozciągłości pojęć; "kultura ludowa" i "przemiany współczesne". Zdaniem autora ze stanowiska etnografii trzeba również badać byt i kulturę warstwy robotniczej, chłopstwa współczesnego oraz innych grup zawodowych i społecznych. Mgr R. Rakić w odczycie Przemiany współczesne, przedmiot albo aspekt badań domagał się uznania przemian jako aspektu wszystkich badań etnologicznych. Znany historyk dr V. Stojancević w referacie pl. Metoda historyczna badania przemian w rozwoju etnicznym i w kulturze tradycyj- podkreślił pozytywny w przeszłości wzajemny stosunek historii i etnografii (obecnie etnologii). Mówił o historyczno-etnograficznej metodzie w naświetlaniu i badaniu narodowej przeszłości. Specjalną uwagę obradujących zwrócił odczyt prof. dr J. Burszty pt. Etnografia polska a badanie wspóŁczesnych przemian kulturowych, w którym autor postuluje stosowanie metody socjologiczno-etnogralicznej w badaniach rzeczywistości. Na ten temat przeprowadzono ożywioną i bardzo owocną dyskusję. We wspólnym referacie mgra D. Bandicia i mgr a R. Rakicia O badaniach współczesnych przemian w życiu obyczajowym naszego narodu zaznaczono przede wszystkim zaniedbanie badania elementów kultury duchowej, szczególnie zaś wierzeń i obyczajów. Według autorów niewystarczająco podkreśla się w pracach drukowanych tego, iż stare zwyczaje coraz bardziej dostosowuje się do stanu obecnego bytu narodowego i że dokonuje się na wsi rozgraniczenia pojęciowego roli i funkcji obyczajów oraz że pod tym względem panują bardzo duże różnice regionalne. Drugiego dnia Sympozjum wygłoszono szesc referat.ów. W dwóch z nich mówiono o przemianach na górskich obszarach kraju. Członek-korespondent SANU. prof. dr M. Lutovac w referacie Zycie i współczesne przemiany w naszych górach zaznaczył, iż w nowych warunkach góry na Bałkanach nie pełnią roli schronienia przed nieprzyjacielem, wobec czego ruch ludności ku obszarom nizinnym jest coraz silniejszy. Z kolei o WpŁywie depopulacji na przemiany kultury ludowej w osiedlach górskich w RS Macedonii mówił prof. dr M. Panov ze Skopje. Zwróci! on uwagę na możliwe następstwa oraz sposoby rozwiązania problemu. Przemiantl w kulturze ludowej Semberii, wyniki i doświadczenia były przedmiotem odczytu R. Kajmaković z Sarajewa. W migracjach z Semberii (północna Bośnia) do Słowenii, a potem za granicę, uczestniczą po raz pierwszy kobiety; zmienia się obecnie struktura rodzinna (rozpadają się np. pozostałe wielkie rodziny - zadrugi); przemiany są bardziej zauważalne w gospodarstwach z choć jednym członkiem stale' zatrudnionym poza rolnictwem. B. Vlahović mówiła o Tradycyjnej gospodarce wiejskiej w warunkach budownictwa socjalistycznego (na przykładzie ośrodka Semica w Słowenii). Przed założeniem przemysłu terenowego był to - jak wiadomo obszar rozwiniętej emigracji zarobkowej do krajów zamorskich. Obecnie zaś przemysł ten zatrudnia pokaźną liczbę ludzi, którzy pozostając na wsi uzyski wane w fabrykach zarobki przeznaczają na unowocześnienie własnego majątku rolnieL.ego nej w Serbii �299 Kronika (zamiast zbóż uprawIają jarzyny; karczują stare i zakładają nowe winnice, do upra·· wy których wprowadzają maszyny itp.). O transformacji roli medycyny ludowej i znachorów we współczesnych warunkach bytowych mówiła R Fabijanić z Sarajewa. Wbrew wyraźnym sukcesom w krzewieniu zdrowotnej kultury narodu, zauważa się dość masowe zjawisko powrotu do medycyny ludowej, zwłaszcza u ludności miejskiej (w latach 60-tych zarejestrowano tylko w Hercegowinie 75 znachorów; na poszczególnych placach targowych w samym tylko Sarajewie można zastać po 10 zbieraczy i sprzedawców ziół; słynny znachor z gór Romanii niedawno wydrukował książkę o leczeniu ziołami itd.). Gość Sympozjum, J. Cuisenier z Paryża, ujawnił wyniki ankiety pt. Przemiany w organizacji rodziny, przeprowadzonej w 14 miastach Jugosławii przy współpracy naukowców jugosłowiańskich. Zauważono sporo charakterystycznych przemian w rodzinie jugosłowiańskiej, pominięto jednak wiele jej cech istotnych. Ani w ankiecie, ani w jej późniejszym opracowaniu nie uwzględniono danych historycznych dotyczących kaźdego z osiedli (archiwa lokalne, dane metrykalne), tych właśnie, które wyjaśniają czynniki wpływające na rozwój rodziny w mieście. W materiałach Sympozjum zostaną wydrukowane także dwie prace nadesłane, lecz nie wygłoszone. Socjolog, prof. dr C. Kostić, rozpatrzył Perspektywy przemian w naszym społeczeństwie i kulturze do 2000 roku podkreślając, iż w Jugosławii utworzy się 4 typy społeczności: przemysłową, zurbanizowaną, agrarną oraz ruralną. Prof. dr J. Halpern i B. Halpern z Amferstu (USA) napisali wspólny referat pt. Przemiany w rozumieniu roli męża i żony w pięciu wybranych wsiach jugosłowiail.- W odczycie pp. Halpernów jest mowa o zmienionych stosunkach rodzinnych (małżeńskich) dostrzeganych czy odczuwanych przez badanych informatorów. Wywiady terenowe uzupełniono badaniem stosunków rodzinnych. Ostatniego dnia Sympozjum wygłoszono dziesięć referatów. Dotyczyły one przeważnie problematyki przemian w Serbii północno-wschodniej, wschodniej i południowo-wschodniej. Autorzy wystąpień reprezentowali w większości Instytut Etnograficzny. Dr S. Zecević mówił O przemianach w kulturze materialnej i o trwałości kultury duchowej w północno-wschodniej Serbii zaznaczając, że nawet najbardziej postępowe jednostki na tym obszarze przestrzegają starych zwyczajów dotyczących urodzin, wesela i śmierci. Współczesne przemiany w kulturze ludowej ludności "pećalbarskiej" w południowo-wschodniej Serbii (Luznica, Poniśavlje, Vlasina, Vranje) opracowała w swym referacie dr V. Stojancević. Zaznaczyła ona, że tradycyjną orientację zawodową "pecalbarzy" (różnych rzemieślników, uczestników migracji zarobkowych w ubiegłym wieku, którzy rocznie spędzali w domu tylko par~ miesięcy) zastąpiono rozwiniętymi gałęziami przemysłu, na bazie tych rzemiosł, co doprowadziło do zasadniczych zmian w całokształcie życia ludowego. Dr M. Draskić podał w swoim referacie Niektóre przykłady zmian struktury etniczskich. nej w osiedlach północno-wschodniej Serbii we współczesnych warunkach społecz- Wspominając kilka rodzajów migracji autor specjalnie wskazał na wyrównywanie świadomości etnicznej, a nawet narodowej u tej, zróżnicowanej pod względem pochodzenia etnicznego, ludności. Przemiany stroju ludowego w Serbii we współczesnych czasach opracowała dr M. Jovanović. Zwróciła ona uwagę na nowe formy tzw. półmiejskiej-półwiejskiej odzieży i coraz większą dominację na wsi miejskiego sposobu ubierania się. Dr D. Drljaca w odczycie nt. Przemian etnograficznych w osiedlach Serbii, które postanowiono przenieść zajął się przyspieszanymi przemianami uwarunkowanymi przygotowaniem do budowy i samą realizacją nowo powstających zapór rzecznych w Serbii. Dr O. Mladenović w referacie Tradycyjne dziedzictwo w tańcach ludowych a współczesność wykazała, iż jesteśmy w Serbii nych. �300 Kronika świadkami pierwszych kroków w scenicznym wystawianiu sztuki tatka na zasadzie tradycyjnego tańca ludowego, podczas gdy na rodzinnych i pozarodzinnych uroczystościach tańczy się nadal w sposób tradycyjny i że ten to paralelizm w rozwoju stanowi logiczną drogę dalszego rozwoju ludowych tańców. O dzisiejszym rozeznaniu, stosowaniu i przenoszeniu wzorów przysłowiowych (u Słoweńców) mówiła dr M. Makarovic z Ljubljany. Na podstawie wyników jej badań można twierdzić, iż jest dość duże rozeznanie wzorów przysłowiowych (około 50Q/o wzorów podanych w ankiecie), a póki wzory te są powszechnie zrozumiałe, uważa się, że nadal są stosunkowo często stosowane. E. Cerović wygłosiła odczyt pt. Wpływ społecznych, gospodarczych i kulturowych przemian na rozwój i orientację tu;ó,czości współczesnych malarzy chłopów w Serbii. Mowa tu o początkach tzw. "niedzielnego malarstw~" we wsiach Chorwacji i Serbii, które datują się w latach trzydziestych naszego wieku, a także a rozwoju tej dziedziny po drugiej wojnic światowej. W pracach malarzy zaznacza się wyrażne dążenie do zanotowania na płótnie form życia, które zanikają. Dostosowanie tl'adycyjnego tkactwa domowego do wymogóu; rynku i jego wpływ na unowocześnienie niektórych wsi Górnegu Dragaceva (Serbia zachodnia) zreferowała dr D. Nikalić, która wskazała dla przykładu istniejącą od 10 lat spółdzielnię tkacką we wsi Donji Dubac, założoną w oparciu o tradycję tkacką wówczas, gdy rynek miejski potrzebował wyrobów tzw. sztuki użytkowej domowej wytwórczości. Interes ten jest prowadzony z dużym powodzeniem, co doprowadziło do zasadniczych przemian w charakterze osiedla i wyglądzie domów oraz do stopniowego wyzwolenia kobiet z patriarchalnego ucisku. Program odczytów zakończono referatem dyrektora Instytutu, prof. dra M. Va·· sovicia, pt. Kultura ludowa i turystyka. Wśród licznych i różnorodnych przemian na wsi referent wskazał na zmianę wyglądu zewnętrznego osiedli wiejskich, a nawet i agrarnego krajobrazu oraz na znaczenie tej zmiany dla turystyki, która jako specjalna gałąź gospodarki uwzględnia w najwyższym stopniu właśnie rcgionalne właściwości poszczególnych obszarów czy osiedli oraz kultury ludowej. Autor domagał się utworzenia parków narodowych a szerokim muzealno-turystycznym przeznaczeniu. Sumując, obrady Sympozjum wniosły wiele nowego do zagadnień metodologii badań nad przemianami współczesnymi w kulturze ludowej, jak również przyczy·· niły się do owocnej wymiany doświadczeń na temat wyboru metod i technik w badaniach terenowych. Ze względu na bardzo złożoną problematykę tych badań uznano za celowe stopniowe ujednolicanie systemu pracy. Rozpoczęte od niedawna regularne i precyzyjne notowanie zachodzących zmian w jugosłowiańskiej kulturzc ludowej jest poprzez dyskusje naukowe systematycznie doskonalone. Dusan Drljaća PIERWSZE MIĘDZYNARODOWE SY 'IPOZJUM NA TEMAT PROBLEMÓW SOCJALISTYCZNEGO BYTU I KULTURY BURGA8-PRIMORSKO, 29 IX-2 X 1974 R. Instytut Etnografii i Muzeum Bułgarskiej Akademii Nauk, pod kier. prof. dra Veselina Hadżinikolova, członka-korespondenta BAN, zwolał do Primorska-Dymitrowa koło Burgas przedstawicieli wszystkich krajów demokracji ludowej �301 Kro1lika na Sympozjum poświęcone problemom badań etnograficznych współczesnego socjalistycznego bytu i kultury. Na Sympozjum wygłoszono 15 referatów na temat różnych aspektów badań współczesności. Referenci: V. Hadzinikolov, G. Tomov, R. Peseva i D. Todorov oraz B. Tumangelov i L. Dukov (Bułgaria), L. M. Drobiseva (ZSRR), A. Pranda, R. Jerabek (Czechosłowacja), P. Vlahović, S. Kremensek (Jugosławia), P. Nowotny i S. Musiat (NRD) oraz J. Burszta (Polska). W ramach Sympozjum utworzono Komitet Organizacyjny dla etnograficznych badań współczesności. Informuje o tym bliżej załączony niżej tekst "Propozycji". J.B. PROPOZYCJE KOMITETU ORGANIZACYJNEGO Dnia 29 wrzesnia 1974 r. w Primorsku (okręgu Burgas, LR Bułg.) od·było się pierwsze posiedzenie Międzynarodowego Komitetu Organizacyjnego dla etnograficznych .badań współczesnosci. W procach Komitetu wziął udział także dyrek·tor I'nstytutu Etnograficznego i Muzeum Bułgarskiej .'Ikademii Nauk, członek-korespondent prof. dr Veselin Hadzinikolov. Na posiedzeni li tegoż Komitetu przedyskutowano projekt statutu Międzynarodowego Komitetu. Komitet Organizacyjny proponuje: 1. Wysłać projekt statutu odpowiednim instytucjom etnograficznym w krajach SQcjaiistycznych celem jego uzupełniającego omówienia. Projekt statutu przyjąć ostatecznie na następnym posiedzeniu Międzynarodowego Komitetu. 2. W Międzynarodowym Komitecie każdy kraj socjaj,istyczny (państwo) winien być reprezentowany przez jednego członka. Instytucje etnograficzne każdego kraju mają potwierdzić uczestnictwo swego przedstawiciela jako rzeczywistego członka Komitetu na lat pięć. 3. Jako organ wykonawczy Komitetu na okres pięcioletni ustanawia się Sekretariat. Na członków Sekretariatu Komitet Organizacyjny wybrał ze swego grona na wspomniany okres przedstaw-icieli 7. LR Bułgarii, Polski, Z·SRR, CSRS, FR Jugosławii. Sekretarzem Generalnym Komitetu i Sekreta·riatu został wybrany przedstawiciel LE Bułgarii. 4. Sekretariat powinien odbywać regularne posiedzenia nie rzadZiej n.iż jeden raz \\' roku. 5. W ciągu następnych pięciu lat sied7)iba Międzynarodowego Sekretariatu miesclć w Bułgarii, gdzie proponuje się wydawanie międzynarodowego Biuletynu. o. Sekretarz Generalny i reliaktor odpowiedzialny Biuletynu będą z reguly z tego kraju, 7. dziej niż który ZwołYVv"ać rnz stał się członków na dwa 5ied7.ibą będ7ie się wybierani Sekretariatu. Mi~dzynarodo~lego Komitetu na regularne pOSiedzenia nie rza- Intel. 8. Zwoływać międzynarodowe Sympozja poświęcone problematyce elnograficznego clnnia nad wsp6łczcsnosdą co d\\'a lata w jc:inym z krajów socjalistycznych. 9. Wycia wać mięozynarodowy Biuletyn naukowy o etnograficznych badaniach Wspó!czeSlloscią port 1l(l7.wą .. Etnografia i Współczesność". banad 10. Jako oficjalne języki na posiedzeniach Komitetu w czasie Sympozjów i innych spotkaJl mic,clzynarodowych proponuje się języki rosyjski i niemiecki. W tych językach będzie wydawany Biuletyn naukowy i \vyda\vnictwa mater'iałóvl z Sympozjów, a streszczenia artykułów i ""':praw bc,c1ą publikow"ne w języku angielskim oraz w języku autora. \\;~zystkje powyższe postanowienia ?osta!1ą wniesione do prolokołu posiedzenia Komitetu. P:,otokoł zostanie '\.vysłany 00 wszystkich członków Komitetu do końca .października 1974 r. Powyższe propozycje Konlitctll Organizacyjnego \vysłać \\'szystkoim członkom Ko.mitetu celeB1 przedst[l\";cnia kierownjc.twom instytucji etnograficznych \v każdym kraju. KomitE't Organizacyjny omówił i przyjął powyższe postanowien'ia w następującym sklac'lzie: 1. Dr J).·o!Ji'eva (ZSRR); 2. Dr Pranda (CSRS); 3. Prof. Jetabek (CSRS); 4. Prof. Kremenśek (FR .Jugosł<Jwii); 5. ProJ. Vlahović (FR Jugosławii); 6. Prof. Nowotny (NRD); 7. Prof. Burszta (PRL); 8. Dr Śarkany (WHL); 9. Dr I\l€ier (Rum. RL); 10. Dr Todorov (Bułg. HL). Primo'rsko, rlnia 29 września 1974 f. �302 XI Kronika KONFERENCJA PLENARNA REDAKCJI POZNAŃ-BLA2EJEWKO, KWARTALNIKA "DEMOS" 9-10 X 1974 R. W Błażejewku pod Poznaniem obradowało w dniach 9 i 10 pażdziernika 1974 r. plenum redakcyjne "Demosu", etnograficznego i folklorystycznego organu informacyjnego europejskich państw socjalistycznych. Jako delegaci redakcji krajowych przybyli: ze Związku Radzieckiego - prof. dr L. N. Terenteva, z Bułgarii dr S. Stojkova, prof. dr Ch. Vakarelski, dr M. Veleva, dr T. Zivkov, z CSRS dr L. Kunz, z NRD - dr W. Fiedler, dr L Gardos, G. Gross, dr S. Kube, z Jugosławii mgr H. Lozar-Podlogarova, dr M. Radovanović, dr B. Ristovski, mgr T. Vrazinovski, mgr S. Zemljić-Golobova, z Węgier dr E. Kisbim, dr L. Takacs. Redakcję polską reprezentowali: dr S. Blaszczyk, doc. dr B. Kopczyńska-Jaworska, prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa, doc. dr E. Pietraszek, dr M. Drozd i mgr E. Królikowska. Przedstawicielami redakcji głównej byli: dr R. Weinhold, B. Emmrich i dr B. Schone z NRD oraz dr L. Kunz z CSRS. Wydawnictwo Akademie- Verlag w Berlinie reprezentowała H. Palm. Zebranych powitał gospodarz Konferencji - przewodniczący Sekcji Etnografii Komitetu Nauk Socjologicznych PAN, prof. dr J. Burszta. W pierwszym dniu redaktor naczelny "Demos", dr R. Weinhold, przedstawił w informacji sprawozdawczej dotychczasowy dorobek "Demosu": omówiono w tym czasopiśmie 60-75010 wszystkich publikacji etnograficznych, które ukazały się w krajach demokracji ludowej w minionym 17-leciu (od 1957 r.); wydano poza tym dwa zeszyty specjalne (na kongresy moskiewski i tokijski) oraz zeszyt (nr 3-4, 1972) z rejestrem etnograficzno-geograficzno-historycznym roczników 1-10. Po części sprawozdawczej zebrani obradowali nad teoretycznymi i praktycznymi zagadnieniami nowej systematyki prac etnograficznych i folklorystycznych (zob. "Lud", t. 56, s. 357-360 i t. 58, s. 330-332). Referat wprowadzający wygłosił dr P. Wick z Centralnego Instytutu Historycznego Akademii Nauk NRD. W dyskusji, jaka rozwinęła się po uwagach krytycznych przedstawicieli redakcji krajowych, które przystąpiły już do tłumaczenia etnograficznych i folklorystycznych haseł (deskryptorów) oraz tablic systematycznych i pomocniczych, zwracano uwagę na konieczność uzupełnienia zasobu haseł ściśle etnograficznych, szczególnie z dziedziny kultury i sztuki ludowej. Obszerne w tej sprawie dezyderaty przedłożyła na piśmie redakcja polska. W wyniku dyskusji postanowiono, że tłumaczenia i uzupełnienia przeprowadzi się w czterech etapach w konsultacji z redakcją główną "Demos" w Dreźnie, że prace te muszą być ujęte w planach rocznych zainteresowanych krajowych instytucji naukowych, że ukończy się je w roku 1980 jako propozycje, które winny być uzgadniane ze specjalistami sąsiednich dyscyplin. Dopiero potem, gdy poszczególne redakcje pracę ukończą, będzie można podjąć ostateczne decyzje zatwierdzające całość dzieła. O ile chodzi o redakcję polską, to zobowiązała się ona ukończyć zadania pierwszego etapu do połowy 1975 r. i w następnym półroczu uzgadniać tłumaczenia w Dreźnie. W drugim dniu obrad odbyło się seminarium, na którym członkowie redakcji krajowych zapoznali się z praktyką stosowania proponowanych deskryptorów przy indeksowaniu zawartości wybranych z "Demo su" referatów. Delegaci biorący udział w posiedzeniu redakcyjnym "Demos" mieli możność uczestniczenia w II Międzynarodowej Konferencji Etnografów Słowiańskich, odbywającej się również w Błażejewku w dniach 11-12 października 1974 r. • Stanislaw Blaszczyk �:303 Kronika IV SYMPOZJUM "ETHNOLOGIA POZNAŃ-BLAŻE.JEWKO, SLAVICA" 10 X 1974 R. W przededniu II Międzynarodowej Konferencji Etnografów Słowiańskich odbyło się pod przewodnictwem doc. dra J. Podolaka z Bratysławy IV Sympozjum "Ethnologia Slavica" z udziałem przedstawicieli wszystkich redakcji z krajów słowiańskich. Omówiono dotychczasową działalność zespołu ES i Sympozja, które weszły już do naukowej tradycji tych krajów. Redaktor naczelny ES, J. PodoUtk, oraz sekretarz redakcji, J. Komorovsky, omówili sytuację na odcinku wydawniczym ES, jedynego jak dotąd międzynarodowego czasopisma slawistycznego, szczególnie skład podwójnego tomu VII ES. Dotychczasowe tomy ES mają charakter politematyczny. Od planowanego przejścia na półrocznik, jeden z tomów ma być monotematycznym. Omówiono też sprawę wewnętrznego podziału treściowego i reprezentowania każdego z działów przez specjalnego przedstawiciela redakcji krajowych. Redakcje krajowe mają obowiązek dobierania i klasyfikowania artykułów i innych materiałów ze swego kraju oraz nadsyłania do specjalnych tomów bibliograficznych odnośnych pozycji slawistycznych ze swego terenu działania. Redaktorem wiodącym bibliografii został R. Jehibek. Rozszerzono i nieco zmieniono skład Rady Redakcyjnej. Z Polski weszła w jej skład, obok dotychczasowych przedstawicieli (M. Gładysz, J. Burszta), także B. Kopczyńska-Jaworska. Prof. dr V. Hadżinikolov zaproponował jako miejsce V Sympozjum miejscowość Haskowo koło Płowdiw, a jako jego temat: "Tradycja i innowacja w kulturach krajów socjalistycznych". J. B. II MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA POZNAŃ-BLAŻEJEWKO, ETNOGRAFÓW SŁOWIAŃSKICH 11-12 X 1974 R. W dniach 11-12 października 1974 r. odbyła się w Poznaniu (Błażejewku koło Kórnika) II Międzynarodowa Konferencja Etnografów Słowiańskich na temat.: "Kultura ludowa - kultura narodowa" (pierwsza konferencja odbyła się w 1972 r. w Bratysławie i Orawskiej Priehradzie). Konferencję zorganizowała Sekcja Etnografii Komitetu Nauk Socjologicznych PAN pod przewodnictwem prof. dra J. Burszty. Przedmiotem obrad był historyczny proces kształtowania się kultury narodowej w poszczególnych krajach słowiańskich w jej związkach z kulturą ludową oraz współczesna rola tradycji ludowej w kulturze ogólnonarodowej, dla przygotowania m. in. praktycznych wniosków w tej dziedzinie. W obradach uczestniczyło 41 zagranicznych etnografów i folklorystów z krajów słowiańskich: Związku Radzieckiego, Bułgarii, Czechosłowacji i Jugosławii, a także przedstawiciele z NRD i Węgier; ponad 80 osób przybyło z ośrodków naukowych i kulturalnych w Polsce. Referaty wygłosili: J. Burszta (Polska); J. V. Bromlej , V. A. Malancuk, A. V. Orlov, L. N. Terenteva i O. A. Ganckaja (ZSRR); Ch. Vakarelski, T. A. Koleva i S. Gencev (Bułgaria); R. Jerabek i J. Podolak (CSRS); V. Kremensek, B. Ris- �30.l KroHika tovski, M. Draskić, T. Vrazinovski i V. Belaj (Jugosławia); P. No\votny i P. Nedo (NRD); L. Kósa i G. Zsigmond (Węgry). Referaty dosłali: B. Benes (CSRS); M. Barjaktarović (Jugosławia) i E. John (NRD). W dyskusji zdołało wypowiedzieć się 21 osób, 7 uczestników nadeśle swe wypowiedzi pisemnie. Dyskusja miała bardzo ożywiony przebieg, niekiedy gdy dotyczyła podstawowych problemów i pojęć, jak lud, naród, kultura narodowa przybierała charakter polemiczny, co świadczyło o pełnym zaangażowaniu badawczym uczestników, jak też o potrzebie międzynarodowej dyskusji nad wspomnianą problematyką i ujednoliceniem terminologii etnograficznej. Wygłoszone i nadesłane referaty oraz materiały dyskusyjne zostaną wydane drukiem w językach oryginalnych w oddzielnej publikacji, a niektóre z nich zostaną opublikowane w językach kongresowych na łamach organu "Ethnologia Slavica". Obrady zakończono wspólną wycieczką regionalną w dniu 13 X 1974 r. na trasie Błażejewko - Kórnik - Rogalin - Gołębin Stary (osiągnięcia socjalne kombinatu PGR) --' Piotrowo (nowy gościniec w dawnym zajeżdzie) - Szreniawa (ogólnopolskie Muzeum Rolnictwa) - Poznań (wystawy twórczości ludowej). Medard MUZEUM SKANSENOWSKIE Tarko POD BOLONIĄ W lipcu 1973 r. w San Marino di Bentivoglio, kilka kilometrów od Bolonii głównego ośrodka regionu Emilia-Romagna - otwarto nowe Muzeum Regionalne typu skansenowskiego, celem zabezpieczenia zabytków miejscowej kultury i sztuki ludowej. Projekt założenia tego skansenu czekał od dawna na realizację, co wiązało się z trudnościami znalezienia odpowiedniego personelu i siedziby, a przede wszystkim uzyskania pomocy ze strony władz terenowych dla rozwinięcia akcji propagandowej; chodziło bowiem o zachęcenie do odwiedzania muzeum ludzi z miasta, gdzie - jak stwierdził 1. Trigari w "Bologna Incontri" 1973 nr 2 - "dzieci często nie wiedzą czy krowy poruszają się na nogach, czy na kółkach i są przekonane, że brzoskwinie bywają seryjnym produktem maszynowym". Inicjatywa wyszła od grupy spółdzielców i rolników zrzeszonych w kole oświatowym "Stadura" l. Organizatorzy od dawna rozumieli konieczność gromadzenia narzędzi rolniczych wychodzących z użycia i przeznaczenia ich z czasem do jakiegoś muzeum, które w przekonaniu organizatorów nie powino być wyłącznie zwykłą ekspozycją zbiorów, ale środkiem dydaktycznym i jednocześnie formą dialogu ze współczesną cywilizacją, sprawdzianem jej rzeczywistych wartości. Muzeum zajmuje obszerną XVII-wieczną willę wraz z otaczającym ją dużym parkiem, a więc obiekt w pełni nadający się do realizacji celu, jaki wytknęli sobie organizatorzy. W pierwszej sali muzeum znajdują się wszelkiego rodzaju narzędzia Termin "stadura" jest uży-waną 'lA' miejscowej gwarze ludowej !1azwą przedmiotu metalowego pręta-przetyczki, zdobnego elementami dekoracyjnymi, który służy do łączenia dyszla wozu lub pluga z jarzmem dżwiganym przez woły. W muzeum znajduje się bogata kolekcja owych "sladur" z kutego żelaza, bogato zdobionych i często z"opatrzonych \v Cłźv.liQezące pierścienie. 1 w rodlaju �Kronika 305 :\\-iązane z uprawą ziemi oraz plansze ilustrujące prace wykony\',;ane przy ich pomocy, bądź problemy dawnych stosunków pracy pomiędzy właścicielem i dzierżawcą ziemi. Liczne zdjęcia ilustrują codzienne życie wsi ukazując cały trud pracy :'a roli, pracy często do dziś jeszcze nie zmechanizowanej, wykonywanej przez :nężczyzn, kobiety i dzieci. Ukazanie narzędzi pracy i ich roli w procesie wyt\,va:'zania dóbr daje więc zwiedzają':ym możność zgłębienia historii klas społecznych : 'xalki o byt, jaką ludzkość toczyła od początku swego istnienia. \!Ii następnych salach muzeum przedstawiono problemy związane z uprawą ~O('ż oraz roślin przemysłowych, m. in. konopi, a także procesy dalszego ich prze:·.\·arzania: pokazano również inne działy gospodarki chłopskiej, jak hodowlę jed·.':abnika i produkcję naturalnego jedwabiu (dla ukazania tego procesu - od hodowli jedwabnika, poprzez zbieranie kokonów z drzew morwowych i transporto-sanie ich do Bolonii, gdzie dokonywał się dalszy ciąg ich obróbki, aż do powstania :niękkiej jedwabnej tkaniny - wydzielono specjalnie jedną z sal), hodowlę drob:,ych zwierząt domowych stanowiących formę dodatkowego dochodu rodzin chłop-kich itp. Są tu więc drewniane radła, pługi, proste narzędzia sie\vne, różnorodne ,iErpy i kosy, .,locomobile" (młockarki) parowe, cepy, "vag!i" (wielkie przetaki), .,oetacci" (sita do ręcznego oczyszczania ziarna), drewniane grabie oraz widły do słomy i siana. Dużo miejsca wydzielono również uprawie i obróbce konopi. Ta dziedzina została zilustrowana w całej sv.·ojej złożoności na planszy, której treść i rysunki wstały zaczerpnięte z podn;cznika dla rolników, wydanego w 1866 r. Można więc ~u zobaczyć z.arówno krc',tkie kosy do ręcznego ścinania konopi, jak też kosiarki ) napędzit' zwierzęcym. Na dziedziócu muzeum ustawiono "scavezzaturę", tj. ma-zynę poruszaną przez woły. służącą do pierwszej obróbki konopi -- międlenia. Zaś wc wnętrzu chałupy chłopskiej I.najdującej się w parku zwiedzający mogą śledzić dalszy proces obróbczy z\\'iązany z oczyszczaniem i oddzielaniem włókien ;';onopi za pomocą "p'arfio" idrewnianych grzebieni), aż do przędzenia i tkania 2 pomocą ko!c)\';rotk,'}\\', krosien i warsztatów tkackich. Ukazano także dział hodowli i wyrobu win. Produkcja wina odgrywała i od::ry'.\·a dużą rolę w go,podarce chłopskiej tego regionu. Zilustrowano ją w muzeum przy pomocy prostych pras do tłoczenia winogron, różnorodnych beczek i "carro", ~.;. ozdobnego \\-OZU służącego dawniej do transportu wina. Na wozie tym umiesz~zona .;('sl ~pcc.ialna baryłka, zwana "castellata", w której przewożono moszcz do piwnic właścic:i0ła majątku lub innych uprzywilejowanych klientów z miasta. W parku muzealnym i wewnątrz budynku umieszczono wiele takich wozów, pięknie ~dobionych. prawdziwych arcydzieł sztuki rzeźbiarskiej i kowalskiej. W jednej z sal na pierwszym piętrze muzeum odtworzono typowe wnętrze '{Clchni chlop~kiej. w którym zgromadzono części umeblowania oraz bogatą kolekcję przedmio!c')\\' \\'ykonanych z miedzi i żelaza, będących bardzo charakterystycznym cKcentem \\'yposażenia domów wiejskich: miednice, miski, dzbanki, kociołki, na~zynia do noszenia wody itp. Dalej można zobaczyć tu proste rnaszynki do wyciska::ia pomidor(·)\\·. do wyrobu makaronu i mąki kukurydzianej, urządzenia do piecze;;ia chleba. drewnianą ..zangolę" do wyrobu masł<l i inne sprzęty używane w gospo:jarstwie. jak np .. ,staderc·' (dawne wagi), drewniane miary do zboża, pojemniki do przecho\\'y wania mąki. :lazywane W gwarze "arzile" lub "spa1tura", bogato zdobione "lotywami roślinnymi i in. ?\a drugim piętrze odtworzono sypialnię chlopską. a w niej łóźka z materacami ',,-ypchanymi liśćmi kukurydzy, umywalnię żeliwną, blaszanki do ogrzewania łóżka ~i) - :.;•.. :d, :. 59 �30(; Kronika w okresie zimowych chłodów, ogrzewacze do ,rąk, kołyskę drewnianą, kaganki oliwne i lampy naftowe, maszyny do szycia itp. Już z pobieżnego zwiedzenia muzeum łatwo się zorientować, w jakich warunkach żyli i pracowali mieszkańcy wsi związani feudalnymi stosunkami panującymi na wsi. A o przejrzyste ukazanie tej właśnie problematyki organizatorom głównie chodzi. Toteż jednym z zadań kierownictwa muzeum jest organizowanie wycieczek, i to złożonych głównie z młodzieży szkolnej, w celu zapoznania jej z dawną gospodarką i kulturą wsi oraz pogłębienia szacunku dla pracy i walki o postęp na drodze do przemian społecznych, Lia Vigara1lź (Bolonia) Z włoskiego przełożyła ZBIORY Renata ETNOGRAFICZNE Jezierska W MUZEACH BERLINA ZACHODNIEGO Spośród kilkudziesięciu instytucji wystawienniczo-muzealnych Berlina Zachodniego I, etnografa zainteresują niewątpliwie te z nich, które gromadzą i eksponują wytwory życia codziennego. Trzy z nich w tym względzie zasługują na szczególna uwagę. Pierwsze - to muzeum kultury ludowej niemieckiego obszaru językowego. drugie - to sławne w świecie muzeum kultur pozaeuropejskich Vi Dahlen i trze· cie "Bahia Museum II" Oddział Ibero-amerykańskiego Instytutu~. Zbiory pozostałych 21 muzeów są nie mniej interesujące, owszem, nawet bardzo ciekawe. Również i one posiadają wspaniałe zabytki sztuki, jednak ze względu na to, że ograniczają się raczej do gromadzenia zbiorów z jednego wybranego działu czy dziedziny kultury, w mniejszym stopniu mogą zainteresować etnografów, Muzea berlińskie, na co warto zwrócić uwagę, traktowane są w większości (14 spośród 21) jako organizacyjna całość (Staatliche Museen Preussischer Kulturbesitz), W jej ramach koordynuje się działalność, planuje rozwój i budżet Muzeum kultury ludowej (Museum fur Deutsche VolkskundeJ istnieje od 85 lat, prowadząc działalność zbieracką, wystawienniczą, kulturalno-oświatową oraz naukową~. Muzeum to nie ogranicza się do samego gromadzenia wytworów kultury ludowej, jakby to wynikało z nazwy, znajdujemy w nim bowiem eksponaty pochodzące w równej mierze ze wsi, jak i z miasta. Aktualnie uprzystępnia ono swoje zbiory tylko pracownikom naukowym, ponieważ chwilowo mieści się w pomieszczeniach zastępczych. Wkrótce jednak otrzyma ono bardzo rozległą, nową powierzchnię wystawienniczą, magazynową i administracyjną w będącym na ukończeniu Centrum kultury i nauki tego miasta. Aktualnie przygotowywane ekspozycje wy1 \V sun1ie Rerlin n1,J. 28 muzeów i 64 galerii. Na uwagt;' zasługują zćlchooni()1)e:-l'llic:;kie galerie krajów socjalistycznych, .np. Majako\vskl Ga.lerie z radzieckim n1~lar:'awem i grafjką, . iebuhr Galer-ie z jugosłGwiallSkim malarstwenl na szkle oraz Galerie Wa:'schau z V\'yst.av"ą Nikifc:'" i malarstwem prymitywnym. Por. Kunstallsstell1ln!!en Berlin, Septemher 1973. 2 Zob. informację drukowaną na s, 308-310 (Red.) 3 Muzeum zatrudnia pięciu pracovvnikóvl naUk(Hvych, z których jeden £ajJTIuje się teorią muzealnictv •..a, drug'i ,r·zen1iosłem. trzeci narzędziami. czwarty nlcłJlami i ostatni strojami oraz współczesną kulturą. Muzeum wydalo dotąd dwa katalogi: L Pretzel!, Vo[kskllnst 1lnd Vorkslwndwerk, Ber.lin 1964 i teg,oż, Kostbares Vorks!!lIt "liS dem Musellm fur DelltsC/le Vorksk1lnde, Berlin 1967, �Kronika 307 stawIa SIę goscmnie w różnych ośrodkach kulturalnych. Po wOJme, od momentu wznowienia działalności do chwili obecnej, zgromadzono w Muzeum ponad 20 tys. zabytków. Wśród nich bezcenną wprost wartość stanowią meble: głównie szafy i skrzynie - dobrze zakonserwowane, w znacznym procencie datowane, mieszczące się w dziale pierwszym (wyposażenie mieszkalne). Najstarsze skrzynie, ręcznie rzeżbione, pochodzą z XVI wieku, szafy na odzież, pięknie ornamentowane, z XVIII v,deku, chłopskie "miśniki" z XIX wieku itd. Obok nich znajdujemy także oryginalne urządzenia i sprzęty kuchenne oraz narzędzia i wyposażenie gospodarskie. W drugim dziale gromadzi się wytwory i narzędzia przemysłu domowego (np. tekstylia, narzędzia tkackie) oraz rzemiosła wiejskiego, w tym interesujące wyroby z wikliny, modele i formy oraz dość bogaty zestaw ceramiki ludowej z fajansu, porcelany (niektóre datowane na XVIII w.). Trzeci, ostatni dział, obejmuje sztukę ludową, tj. wyroby tkackie, stroje ludowe, ozdoby, rzeżby, obrazy, grafiki oraz piśmiennictwo. Stale uzupełniany inwentarz muzealny pochodzi głównie z bieżących zakupów. Dokonuje się ich przede wszystkim podczas poszukiwań na miejscu oraz w terenie. Zakupów dokonuje się również poprzez antykwariaty oraz specjalne sklepy (novum), trudniące się skupem, bardzo modnych obecnie, starych mebli oraz wyposażenia wnętrz. Z tymi placówkami handlowymi muzeum zawarło umowę, na podstawie której uzyskuje bieżące informacje o nabytkach. Zbiory muzeum powiększają poza tym różne darowizny, niekiedy bardzo cenne. Wśród eksponatów uwagę polskiego odbiorcy wzbudzają te, które pochodzą z Warmii i Mazur, Dolnego i Górnego Śląska oraz z Wielkopolski. Wśród nich wyróżniają się barwne wyroby tkackie, zwłaszcza mazurskie kilimy, lniane nakrycia na łóżka z okolic Elbląga i południowej Warmii, serwety na stół ze Śląska i płótna z Nowego Tomyśla. Uwagę zwiedzającego przyciągają również części strojów ludowych, zwłaszcza pięknie haftowane i zdobione nakrycia głowy z Mazur, czepce ze Śląska, ubiór dziecięcy z Dolnego Śląska oraz sznurówki, gorsety i pończochy. Z narzędzi szczególnie interesujące są deseczki tkackie z Jamna (pow. Koszalin), dalejceramika z południowej Wielkopolski. Ze sztuki ludowej uwagę zwracają obrazy wotywne z XVIII wieku z terenów Śląska, obrazy malowane na szkle z okolic Częstochowy, oraz panorama miasta Sulechowa z XVIII wieku, wykonana piórkiem, z piśmiennictwa sztambuchy z Mazur, Gdańska (m. in. eksponat z 1820 r. należący do G. Uklańskiego) i Wrocławia, jak również tzw. listy chrzestne, tj. powinszowania ofiarowywane przez rodziców chrzestnych (z Górnego Śląska z r. 1788, z Dolnego Śląska z r. 1800 i z Pomorza Zachodniego z r. 1857). Eksponaty pochodzą z różnych powojennych zakupów, z których najwięcej dokonano w latach sześćdziesiątych. Część nabytków pochodzi od osób zamieszkałych w Berlinie (od dawna było tu duże zbiorowisko Polonii), część - jak można przypuszczać .- od tych osób, które w ramach łączenia rodzin wyjechała na Zachód. Osobom zwiedzającym magazyny muzeum, kustosze - na życzenie - chętnie udzielają wyczerpujących informacji. Muzeum kultury ludów pozaeuropejskich (Museum flir Volkerkunde Berlin-Dahlen) posiada - obok muzeum hamburskiego - największe tego typu zbiory etnograficzne na terenie Niemiec. Urzeka ono zwiedzających ogromem zbiorów, ich różnorodnością, bogactwem form i odmian wytworów oraz wspaniałą ekspozycją. Trzeba dodać, że posiada ono wyjątkowo dobre warunki lokalowe. Dla zwiedzających zabezpieczono mnóstwo bezpłatnych prospektów-folderów -t, które według 4 Mam tu na myśli odpowiednie karty formatu A-4 zawierające: historię regionu. najważniejsze dane o jego kulturze. objaśnienia eksponatów oraz mapki i rysunki. W sumie z kart tych można złożyć okolo 300-stronicowy, wyczerpujący przewodnik muzealny. �308 Kronika zainteresowania można zabrać ze sobą, udając się na zwiedzanie poszczególnych sal. Całość wystawiennicza jest podzielona według kontynentów, a w nich według regionów. Omówienie całości, choćby pobieżne, wykraczałoby poza ramy niniejszego komunikatu, ponieważ należałoby ustosunkować się nieomal do wszystkich eksponatów. Budzą one zrozumiałe zainteresowanie swą egzotyką i innością w stosunku do kultury europejskiej. Warto zatem wspomnieć pokrótce o naj ciekawszych z nich. W dziale tzw. Starej Ameryki (kultury Zapoteków i Azteków) podziw budzą \\7roby ceramiczne o różnorodnych formach, bogactwie i prostocie ol-namentów, miniaturki bożków, wspaniałe mozaiki z muszli i półszlachetnych kamieni; w dzialc Ameryki Północnej małe skanseny kultury Indian, z pełnym wyposażeniem wnętrz, zbiorami, sprzętem, bronią; w dziale Azji Południowej ogromna liczba różnych masek, m. in. teatralno-tanecznych, demonów od chorób (z Tailandu, Cejlonu, Indii, wyspy Bali), broń, wyroby z metalu i plecionki z Indonezji, próbki pisma z Sumatry; w dziale Mórz Południowych do najciekawszych zabytków należą środki transportu wodnego oraz budownictwa, wśród których wyróżnia się dwużaglowa łódż z Melanezji (15 m. długości, przywieziona do Bcrlina w 1903 r.) i druga (7,9-1 m) służąca do połowu ryb z Polinezji oraz kilka mniejszych z Mikronezji. Budownictwo reprezentuje, w tym dziale, dużych rozmiarów (powyżej 20 m długości) tzw. dom klubowy (bai - Manner-Klubhaus) o dwuspadowym dachu, z wyspy Palau, Oceania, tam zdemontowany i tu zestawiony. Jego ściany szczytowe są rzeżbiom~ i przyozdobione maskami, boczne zdobią posążki i malowidła przedstawiające walki oraz różne sceny z życia miejscowcj ludności. Bliższe poznanie naj ciekawszych chociażby eksponatów wymaga co najmniej kilkudniowego zwiedzania. Warto jednak wygospodarować odpowiednią ilość czasu i prześledzić rozwój naj starszych kultur świata. Zbiory "Bahia Museum II" stanowią jedyną w Europie, a drugą w skali ś\\·iatowej (po Japonii - Kyoto) kolekcję zabytków kultury ludowej stanu Bahia w Brazylii. Znalazły się one w Ibero-amerykańskim Instytucie w Berlinie drogą darowizny. Nabytki obejmują wyroby z włókien roślinnych (głównie sizalu: maty, chodniki, torby, koszyki, kapelusze), ze skóry (naczynia na wodę, ozdoby, czerpaki, pięknie malowane zabawki i ozdoby). Szczególną wartość przedstawia zbiór kilkudziesięciu lalek ubranych w oryginalne stroje ludowe, typ kolekcji bardzo cenny w muzeach o charakterze etnograficznym. Walerian Sobisiak IBERO-AMERYKAŃSKI INSTYTUT W BERLINIE ZACHODNIM 1 Ibero-amerykański Instytut to jedna z bardzo interesujących, dobn.e zorganizowanych placówek naukowo-badawczych Berlina Zachodniego, która zajmujc się wszechstronną działalnością poznawczą krajów latyno-amerykańskich. Instytut po1 Pods-ta'wę opracowania H. Bock. Bahia ::eichnis II. Das Bahia-MtlSeum der komunikatu Ibero-AnleTi1caniscl1e a.usgesteHten nischen Institllt, Berlin Itl.';tHul., stanov..'·ią Berlin des lbero-Amerikanischen StiLcke, 1966. Berlin 1971; G. dane z obserwacji OJ"f1Z z lil.cr<tlury l~ll: .:\. n. lA. Dillm~lllnl. !HlIsc:lt:n cit! Instit1Lts Prellssisc/ler KlI[tur/)esitc. ,'e"- Richert, KlI7lstlver}\e -lm Ibero- .•1nler!l-~(l- �309 Kronika wstał "V 1930 r. w wyniku wzrastających zainteresowań niemieckich tym kontynen· tem. Jego działalność miała ułatwiać społeczeństwu niemieckiemu nawiązywanie i rozwijanie kontaktów ekonomicznych i kulturalnych. Funkcję tę, z dużym powodzeniem, Instytut realizuje nadal. Warto dodać, iż jest on jedyną tego rodzaju placówką badawczą na terenie niemieckiego obszaru językowego. Bazę wyjściową dla działalności Instytutu stanowiły zbiory wydawnictw pochodzące z fundacji argentyńskiego naukowca, E. Quesada, następnie ogromny dar książek rządu meksykańskiego oraz przekazana placówce' biblioteka ibero-amerykańskiego zakładu uniwersytetu w Bonn. Dzięki tym zasobom, nowoutworzony Instytut mógł niemal z miejsca rozpocząć działalność udostępniania swoich zbiorów. Równocześnie zapoczątkowano akcję ich uzupełniania oraz bieżącego gromadzenia najważniejszych wydawnictw ekonomicznych, politycznych, humanistycznych i technicznych dotyczących Hiszpanii, Portugalii, krajów morza karaibskiego oraz Ameryki Południowej. Z upływem czasu podjęto także własne prace badawcze nad amerykanistyką przedkolumbijską, początkowo od strony archeologii i językoznawstwa Indian, następnie innych działów kultury, które kontynuuje się nadal. Obok tych form działalności Instytut zajmuje się na szeroką skalę poradnictwem i udzielaniem informacji. Przez jego pomieszczenia przewija się codziennie mnóstwo miejscowych i zagranicznych naukowców, studentów, dziennikarzy, polityków i przedstawicieli koncernów, w tym wielu z obu Ameryk. Przyciąga ich tu, jedyna w swoim rodzaju na świecie, baza materiałowa. W bibliotece Instytutu zgromadzono dotąd obok wydawnictw ciągłych i zwartych oraz map, archiwum materiałów fotograficznych i diapozytywów, fono- i płytotekę oraz zbiory muzealne. Zasoby książkowe obejmują 450 tys. woluminów. Rocznic przybywa, wg informacji prof- dr H. J. Bocka, dyrektora Instytutu 2, do 15 tys. pozycji, w tym 6500 czasopism dotyczących tego obszaru, tamże wydawanych, bądż publikowanych w innych krajach. Wśród zasobów bibliotecznych wyróżnia się m. in. "Biblioteka Waltera Lehmanna" obejmująca książki, manuskrypty oraz archiwum fotograficzne dotyczące Ameryki przedkolumbijskiej. Jej nazwa wywodzi się od nazwiska ofiarodawcy. Dalej tzw. "Biblioteca Afranio Peixoto". tj. zbiór dotyczący etnografii Bahii, również dar, tym razem bahiańskiego naukowca,. Camoesa Forschersa. Następnie olbrzymi zbiór wycinków z prasy niemieckiej i zagranicznej gromadzony od 1930 r. (przeglądałem dział dotyczący włókiennictwa, zawarte w nim dane mogłyby stanowić podstawę do napisania obszernej pracy). Wyróżnia się wreszcie zbiór ponad 30 tys. map (XVII i XVIII-wieczne egzemplarze zawierają bardzo interesujący materiał ikonograficzny, dotyczący np. używanych statków, ówczesnych strojów, budownictwa i życia codziennego osadników na kontynencie amerykańskim), oraz eksponaty sztuki brazylijskięj. Szczególną wartość ma tutaj zbiór ponad 400 zabytków sztuki ludowej, w tym zestaw lalek w strojach ludowych, wyroby ceramiczne i z włókna sisalu oraz agawy. Zbiór ten nosi nazwę Museum da Bahia II, dar brazylijskiego konsula w Berlinie. F. Cardona, drugi co do wielkości poza granicami Brazylii po Bahia-Museum I w Kyoto w Japonii. Biblioteka prowadzi wymianę książek z zagranicą. Na miejscu można uzyskać lub wypożyczyć mikrofilmy, fotokopie, bądż kserograficzne odbitki wydawnictw i materiałów rękopiśmiennych. Na życzenie zainteresowanych odręcznie dokonuje się nagrań na taśmy magnetofonowe. Zbiory fono- i płytoteki zawierają interesujące nagrania muzyki klasycznej (w tym np. szopenowskiej w wykonaniu latyno2 Pragnę w tym mIeJSCU wyraZJIC szczere podziękowanie cownikom za umO'ŻUwienie mi zapoznania się z działalnością prof. Bockowi Instytutu. jego współpra- �310 Kronika -amerykańskich artystów)., muzyki ludowej, sztuk operowych i utworów dramatycznych oraz recytacji prozy i wierszy wybitnych pisarzy. Duże zbiory diapozytywów udostępnia się jako pomocniczy materiał ilustracyjny do wykładów i odczytów. Zbiory obrazów J. M. Rugendasa oraz M. Mendon~a stanowią dla Instytutu, obok wspomnianych materiałów, podstawę dla działalności wystawienniczej. Niemal co roku Instytut urządza przynajmniej jedną wystawę, którą eksponuje w najwięk·· szych salach wystawowych Berlina. Duże wyrażenie wywarła na mnie wystawa na temat "Argentyna w książce i obrazie", dająca dość wyczerpujący pogląd na kulturę tego kraju. Instytut prowadzi także bardzo ożywioną działalność publikacyjną, wydając czasopisma oraz prace seryjne. Do 1944 r. ukazywały się dwa czasopisma: "Ibero-Amerikanisches Archiv" (wydawnictwo przejęte - wyszło 18 roczników w latach 1924-1944) oraz "Ensayos y Estudios" (wydano 6 roczników, 1939-1944). Po drugiej wojnie światowej od 1970 r. zaczęto wydawać "Acta Praehistorica et Archaeologica" oraz od 1972 r. "Indiana. Beitrage zur Archaologie und Anthropologie, Volker- und Sprachenkunde des indianischen America". W ramach wydawnictw seryjnych ukazują się: "Miscellanea Ibero-Americana" (dotąd 2 pozycje); "Bibliotheca IberoAmericana" (dotąd 17 pozycji, w tym m. in. M. Uhle, Wesen und Ordnung der altperuanischen Kulturen; H. Horkheimer, Nahrung und Nahrungsgewinnung im vorspanischen Peru; J. C. Aquila, Soziale Strukturen und soziale Wandlungen in Argentinien); "Monumenta Americana" (7 pozycji, m. in. G. Kutschera o pólnocnoperuwiańskiej ceramice); "Quellenwerke zur alten Geschichte Amerikas, aufgezeichnet in den Sprachen der Eingeborenen" (lO pozycji, w większości dotyczą kultury Azteków) i wreszcie "Stimmen Indianischer Volker" (2 pozycje). Znaczna część wydanych pozycji, to rezultat badań pracowników Instytutu. Niektóre formy organizacyjne Instytutu, jak np. gromadzenie zbiorów i ich konserwacja, inwentaryzacja, przechowywanie i udostępnianie oraz uzyskiwanie odbitek, warte są podpatrzenia. Walerian V ETNOGRAFICZNE SEMINARIUM AMERYKANISTYCZNE Sobisiak W POZNANIU 1s--20 IV 1974 W dniach od 19 do 20 kwietnia 1974 r. odbyło się w Poznaniu V Etnograficzne Seminarium Amerykanistyczne zorganizowane przez Zarząd Sekcji Amerykanistycznej PTL i Pracownię Etnografii IHKM PAN w Poznaniu oraz Oddział Poznański PTL. Przedmiotem obrad V ESA były zagadnienia z zakresu kształtowania się ośrodków urbanistycznych w Ameryce prekolumbijskiej oraz problemy formowania się autorytetów świeckich i sakralnych w społecznościach indiańskich i murzyńskich obu Ameryk. Referaty wygłosili: prof. dr M. Frankowska, Elementy świeckie i sakralne i ich TO la w kształtowaniu się ośrodków urbanistycznllch na terenie Mezoameryki; mgr P. Brykczyński, Spoleczna rola olmeckich ośrodków budownictwa monumentalnego; mgr A. Macierewicz, Miasto inkaskie jako ośrodek wladzy; red. J. Klimowicz-Osmańczyk, Eksterminacja ludności Mapuche przez wladze junty chilijskiej (ko- �311 Kronika munikat); instytucji dr M. Paradowska, Rola u Araukanów; wodzostwa liński, Przyu;ódca charyzmatyczny czynników zewnętrznych w kształtowaniu się mgr M. Posem-Zielińska i dr A. Posem-Zie- w spoleczno-religijnych indiańskich Tuchach dr B. Walendowska, Przywódca sakralny i jego społeczna rola w kręgu antylskim; dr E. Nowicka, Rola Marcusa Garveya w ksztaltou;aniu się świadomości rasowej Murzynów Ameryki Płn. i Srodkowej (komunikat); dr M. Kula, Antonio Guiteras, przywódca rewolucyjny (komunikat); mgr J. Szemiński, Tupac Amaru - ostatni władca Inków i pierwszy przywódca chłopów; mgr Z. M. Kowalewski, Radykalny przywódca chłopski we współczesnej Ameryce Ameryki Północnej i Południowej; Łacińskiej. W obradach uczestniczyli przedstawiciele licznych ośrodków etnograficznych w kraju, a także reprezentanci pokrewnych dyscyplin, głównie historii, archeologii, socjologii, geografii i historii sztuki. Maria HISTORIA ETNOGRAFII Paradowska NA ZNACZKACH POCZTOWYCH W marcu J 972 r. Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu, chcąc włączyć się do przypadających w roku 1973 uroczystości Roku Nauki Polskiej ustanowionego w związku z 500 rocznicą urodzin Mikołaja Kopernika oraz 200-leciem utworzenia Komisji Edukacji Narodowej i 100 rocznicą powołania Akademii Umiej<;tności, wystąpił do Ministerstwa Łączności z propozycją wydania i wprowadzenia do obiegu znaczków pocztowych poświęconych polskim etnografom, którzy prov-:adzili badania nad egzotycznymi ludami poza granicami Europy. W uzasadnieniu propozycji podano m. in. fakt, że w 1971 r. poczta Nowej Gwinei wydała znaczek z podobizną etnologa Bronisława Malinowskiego (1884-1942), polskiego badacza tubylczych ludów tej wyspy i Wysp Triobrandzkich, znanego jako twórcy metody funkcjonalnej stosowanej w naukach badających kulturę. Propozycja Oddziału obejmowała 18 nazwisk etnografów, geografów i geologów, którzy zajmowali się badaniami nad kulturą ludów Azji, Afryki, Australii i Ameryki Południowej, a ich osiągnięcia naukowe - nie tylko w zakresie etnografii znane są w nauce światowej. W grupie tych nazwisk znależli się: Krzysztof Arciszewski (J 592--1656), Karol Bohdanowicz (1864-1947), Maria Antonina Czaplicka 0886-1(21), !deksander Czekanowski (1833--1876), Jan Czekanowski (1882--1965), Jan Czerski (1845--1892), Ignacy Domeyko (1802-1889), Benedykt Dybowski (1833-1930), Bronisław Grąbczewski (1855-1926), Józef Szczepan Kowalewski (1801-1878), Jan Stanisław Kubary (1846-1896), Bronisław Malinowski (1884-1942), Sdward Piekarski (1858-1934), Antoni Rehman (1840-1917), Stefan Rogoziński (1861-1896), Józef Siemiradzki (1858-1933), Wacław Sieroszewski (1858-1945) Edmund Strzelecki (1797-1873). Tak się pomyślnie złożyło, że propozycja naszego Oddziału zbiegła się z przygotowaniami Departamentu Emisji Znaczków Pocztowych Ministerstwa Łączności do wydania serii znaczków zatytułowanej "Uczeni polscy" i sześć postaci proponowanych przez nas weszło w jej skład. Seria ta ukazała się pod koniec 1973 r. i liczy osiem znaczk{)w o różnych nominałach. Pierwszy znaczek, wartości 1,- zł, jest �31:? Kronik" poświęcony Henrykowi Arctowskiemu (1871-1958), podróżnikowi i badaczowi, uczestnikowi belgijskiej wyprawy arktycznej. Drugi znaczek, o tym samym nominale, poświęcony jest Pawłowi Edmundowi Strzeleckiemu, znanemu badaczowi Australii. Znaczek o wartości 1,50 zł poświęcony jest Benedyktowi Dybo\Vskiemu, uczestnikowi powstania styczniowego, prowadzącemu badania przyrodnicze i ctnogra[iczn~ w czasie pobytu na zesłaniu syberyjskim. Tę samą wartość posiada znaczek l podobizną Stefana Rogozińskiego, podróżnika i organizatora polskiej wyprawy do Kamerunu, natomiast znaczek za 2,- zł przedstawia znakomitego etnologa, antropologa i socjologa, Bronisława Malinowskiego. Ostatni znaczek w tej serii z03tał poświęcony Ignacemu Domeyce, geologowi, badaczowi i odkrywcy bogactw naturalnych w Chile. Wartość tego znaczka wynosi 8,- zł. Pozostałe znaczki (o nominale 2,70 i 3,- zł) wchodzące w skład serii "Uczeni polscy" poświęcono Stefanowi Drzewieckiemu (1844-1938), uczonemu i wynalazcy z dziedziny lotnictwa, statków i łodzi podwodnych, oraz Edwardowi Strasburgerowi (184-1-1912), botanikowi, twórcy podstaw anatomii porównawczej i rozwojowej roślin wyższych, Wszystkie znaczki wykonano techniką wielobarwnej rotograwiury według projektów Tadeusza Michaluka. Emisję uzupełniają ozdobne koperty pierwszego dnia obiegu. Z niemniej cenną inicjatywą, dotyczącą z kolei upamiętnienia na znaczkach pocztowych polskiego badacza rodzimej i słowiańskiej kultury, równie dobrze znanego w świecie, co wspomniani badacz.e egzotyki pozaeuropejskiej, wystąpilo \V 1973 r. do Ministerstwa Łączności Przysuskie Towarzystwo Kulturalne im. Oska· ra Kolberga w Przysusze. Podjęło ono starania o wpro\',;adzenie do obiegu znaczków pocztowych z wizerunkiem Oskara Kolberga z okazji 160 rocznicy jego L:rodzin przypadającej w 197'1 r. Wniosek Towarzystwa został przyjęty do realizacji. Aktualnie Towarzystwo to wydało okolicznościowe plakiety z portretem Kolberga oraz koperty, na których m, in, znajduje się krótka biografia eC7.onego i podsumowanie jego osiągnięć w dziedzinie etnografii, Antoni HISTORIA KONTAKTOW I KONFERENCJA POLSKO-ROSYJSKICH NAUKOWA, WROCL.'\W. W DZIEDZIt"IE l~-~" WRZEŚNIA HOTode!sk! ET0:0G8AFrI !n~ W dniach 19-20 września 1973 r. odbyła się w ramach obchodów Roku Nauki Polskiej "ve Wrocławiu konferencja naukowa na temat: "Historia kontaktów polskorosyjskich w dziedzinie etnografii". Zorganizowana ona została przez Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu oraz Zakład Historii Nauki i Techniki Polskiej Akademii Nauk, przy mecenacie Zarządu Wojewódzkiego Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej, Na program jej złożyły się referaty i obszerna dyskusja, poświęcone wkładowi Polaków \\' powanie kultury lud()'\,\' Syberii i Azji Środkowej oraz perspektywie polsko-radzieckiej współpracy 'ń' zak~e· sic historii etnografii. W konferencji uczestniczyli etnografowie - :.: natury rzeczy najliczniejsi, prócz nich historycy, historycy nauki, geografowie, socjologowie i pu· blicyści reprezentujący środowiska Warszawy, Krakowa, Torunia, Łodzi, Lublina i Wrocławia. W ostatniej chwili odwołali swój przyjazd goście ze Związku Radzieckiego, których referaty (odczytane na konferencji) spotkały si<; z powszechnym uznaniem jej uczestników. �Kronika 313 Celem konferencji było zaprezentowanie polskiego dorobku w zakresie polskich badań etnograficznych prowadzonych na Syberii oraz omówienie w gronie specjalistów aktualnego stanu badalI i węzlowych problemów, które należałoby podjąć w najbliższym czasie w tej dziedzinie, Było to szczególnie ważne zadanie, gdyż stanowiło jakby wstępne uzgodnienie opinii specjalistów na temat zakresu i sposobu ujęcia przygotowywanej w ośrodku wrocławskim syntezy polskich badań etnograficznych prowadzonych na obszarach pozaeuropejskich. Organizatorzy konferencji pragnęli więc \,'zbudzić zainteresowanie wszystkich etnografów sprawami historii polskich badań prowadzonych nie tylko na terenie Azji, lecz również w Afryce, obu Amerykach i Australii. Jak bowiem wiadomo, wiedza na ten temat jest u nas dotąd właściwie fragmentaryczna; sprawy te zostały również potraktowane marginesowo w najnowszej Historii etnografii polskiej (Wrocław-Warszawa-KrakówGdańsk 1973). Istnieje zatem konieczność skoordynowania wysiłków w kierunku wszechstronnego poznania wkładu etnografii polskiej w badania pozaeuropejskie i właściwej jego interpretacji. Z tych też względów jednym z najważniejszych zadań etnografów jest odrobienie zaległości w tej dziedzinie, równie ważnej jak badanie przemian zachodzących w dziejowym procesie rozwoju kultury. Taka tendencja organizatorów konferencji znalazła swe odbicie w programie obrad oraz w dyskusji. W czasie obrad zaprezentowano współczesną wartość wielu relacji o ludach Syberii, pochodzących od polskich autorów z XVII-XIX stuleci. W programie konferencji znajdowało się 20 referatów przedstawiających dorobek nauki polskiej w badaniach etnograficznych na terenie Syberii i Azji Środkowej; wskazano w nich m. in. na liczne więzy przyjaźni uczonych polskich i rosyjskich, którzy w XIX stuleciu podjęli trud badań etnograficznych i przyrodniczych, do dzisiaj powszechnie cenionych przez naukę radziecką. O sprawach tych mówił np. występujący z ramienia Zakładu Historii Nauki i Techniki PAN, doc. dr hab. Józef Babicz podkreślając, że genezą polskich badań na terenie Syberii kierowały prawidłowości szczególne, bowiem ci, którzy je prowadzili, weszli do narodowej świadomości historycznej w glorii powstańczych i rewolucyjnych zmagań z zaborcą carskim, później zaś, żyjąc na wygnaniu, otrzymali laur uczonego. Takimi tułaczami badaczami byli Benedykt Dybowski, Wacław Sieroszewski, Edward Piekarski, Aleksander Czekanowski, Wiktor Godlewski, Feliks Kon, Bronisław Piłsudski i Jan Czerski. Obrady zamkną! referat mgr Antoniego Kuczyńskiego pt. Perspektywy polskoradzieckiej współpracy na polu historii einografii, w którym przedstawiono projekt działalności w tym zakresie. Zwrócono w nim uwagę na radzieckie i polskie piśmiennictwo wartościujące wkład nauki polskiej w etnograficzne badania Syberii, W zadaniach na przyszłość wysunięto potrzebę dokumentacji zasobu źródłowego polskich "Syberia nów" znajdujących się \V zbiorach radzieckich oraz sporządzenie analogicznej dokumentacji zródeł znajdujących się w bibliotekach i archiwach polskich. Ponadto postulowano dokonanie wypisów treści etnograficznych zawartych w polskich źródlach dotyczących Syberii i wydanie ich z odpowiednim komentarzem naukowym w językach polskim i rosyjskim. Zanim jednak podejmiemy ścisłą współpracę z nauką radziecką należałoby na gruncie naszej etnografii uporządkować szereg spraw, a przede wszystkim utworzyć pracownię historii polskich badań etnograficznych na obszarach pozaeuropejskich, która podjęłaby się zintegrowania tego typu badań prowadzonych w różnych ośrodkach etnograficznych kraju. Następnym zadaniem byłoby uporządkowanie i posze·· rzenie zakresu wykładów uniwersyteckich przez wprowadzenie większej liczby elementów dotyczących etnografii narodów ZSRR. Jak do tej pory, sprawy te stanowią �Kronika margines w cyklu wykładów z etnografii powszechnej. Podobnie wygląda sprawa w dziedzinie wykładów z historii etnografii, w których problematyka polskich badań na terenie Syberii jest słabo reprezentowana. Z zagadnieniem tym łączy się także kwestia szkolenia własnych kadr w ośrodkach etnograticznych ZSRR oraz wykorzystywanie innych form współpracy w tej dziedzinie. Przypuszczać należy, że rejestr problemów zawartych w referacie oraz wypowiedziach dyskutantów stanie się planem badawczym, do realizacji którego oprócz etnografów włączą się zapewne historycy nauki, socjolodzy i geografowie mający w tym zakresie duże doświadczenie. Mówili o tym podsumowujący rezultaty obrad doc. dr hab . .T. Babicz i mgr A. Kuczyński. Konferencja stała się nie tylko okazją do poznania dotychczasowych prac badawczych z zakresu historii kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii, ale przede wszystkim ujawniła konieczność generalnego zaprogramowania naszych przedsięwzięć na polu badań etnograficznych poza granicami Europy. Są to bowiem sprawy, które mieszczą się w dwu zasadniczych problemach stawianych pod dyskusję w ramach obchodów Roku Nauki Polskiej: "Polskie dziedzictwo kulturowe" i "Świadomość historyczna narodu polskiego". Kończąc podkreślić należy, że konferencja wrocławska stanowiła pierwszy etap przygotowawczy przed następnymi przedsięwzięciami z tego zakresu, do realizacji których starano się włączyć także inne ośrodki etnograficzne w Polsce. Szczegółowe informacje o planach organizatorów konferencji w tej sprawie znajdą się w specjalnym tomie zawierającym dokumentację obrad, przygotowywanym przez Zakład Historii Nauki i Techniki PAN w Warszawie. Antoni KONFERENCJE, ZJAZDY I INNE SPOTKANIA W 1973 R. Z UDZIAŁEM Kuczyński ETNOGRAFÓW O g ó l n o p o l s k a n a u k o waS e s j a F o l k lor y s t y c z n a p t. "L i t e r at u r a l u d o w a i c h ł o P s k a" (Lublin 23-25 II). Organizator: Wydział Humanistyczny Uniwersytetu im. M. Curie-Skłodowskiej (Sesja zorganizowana w związku z uroczystością XX-lecia Wydziału). Referaty: Czesław Hernas, Heurystyka a teoria literatury ludowej; Jadwiga .Jagiełło, Model balladowy, jego stałe i zmienne; Maria Grzędzielska, Wiersz polskiej pieśni ludowej w aspekcie europejskim; Alina Aleksandrowicz, Główne tendencje rozwojowe współczesnej poezji chłopskiej; Jerzy Bartmiński, Gwara a folklor i literatura chłopska; Dorota Simonides, Zmiany w gatunkach wspóŁczesnych opowieści ludowych; Mirosław Kasjan, Poetyka zagadki ludowej; Roch Sulima, Ustne opowieści wspomnieniowe a tworzywo relacji pamiętnikarskiej; Jerzy Święch, Z problemów folkloru okupacyjnego; Jolanta Lugowska, Sposoby wykorzystywania jolklaru w literaturze dla dzieci (na przykładzie baśni J. Porazińskiej); Jan Adamowski, Chłopski poeta Jan Rak; Michał Lesiów, Folklor pogranicza polskoukraińskiego; Hanna Maria Małgowska, Folklor syberyjskich Rosjan w twórczości W. Sieroszewskiego (komunikat); Stanisław Weremczuk, Stowarzyszenie Twórców Ludowych i jego działalność. �315 Kronika Imprezy towarzyszące: wystawa sztuki ludowej, kiermasz sztuki ludowej, widowisko "Herody" w wykonaniu zespołu wiejskiego z pow. kraśniekiego, występy Zespołu Tańca Ludowego UMCS. Sesja popularnonaukowa pn. "Tradycja współczesność w k u l t u r z c,. (Opole 13 V). Organizatorzy: Towarzystwo Przyjaciół Opola, Wydział Kultury PMRN. Referaty: Dorota Simonides omówiła polskie tradycje w kulturze Śląska Opolskiego oraz kontynuację ich naj wartościowszych elementów we współczesności; Sl. Pietraszko omówił problematykę badań nad współczesną kulturą· Imprezy towarzyszące: koncert muzyki dawnej w wykonaniu orkiestry Filhar-' monii Warszawskiej oraz recytacja poezji w interpretacji Z. Zapasiewicza. XLVIII Wal n e Z g r o m a d z e n i e D e l e g a t ó w P o l s k i e g o T o W 3r z y s t waL u d o z n a w c z e g o (Lublin 8-10 VI). Organizator: Oddział Lubelski PTL. Zob. sprawozdanie: "Lud" 1973, t. 58, s. 317-321. II K o n g r e s N a u k i P o l s k i e j (Warszawa 26-29 VI). Organizator: Polska Akademia Nauk. Problematyka etnografii w ramach Kongresu omawiana była w Sekcji XVII Nauk Historycznych, Nauk o Literaturze, Języku i Sztuce, której przewodniczył prof. dr Witold Hensel. Przedstawicielem etnografii w tej Sekcji był prof. dr Józef Burszta. Przygotował on wraz z Roboczym Zespołem Etnografii, powołanym w okresie poprzedzającym Kongres, raport o stanie etnografii, który został uwzględniony w referacie zbiorczym wygłoszonym na Kongresie przez prof. dr Henryka Samsonowicza. Ponadto prof. dr J. Burszta reprezentował środowisko etnograficzne w dyskusji. O g ó l n o p o l s k a k o n f e r e n c j a f o l k lor y s t y c z n a r e g i o n u k i el e c k i e g o (Kielce 2-4 XII). Organizatorzy: Wojewódzki Dom Kultury, Centralny Ośrodek Metodyki i Upowszechniania Kultury. Referaty: .Janusz Kamocki, Charakterystyka etnograficzna województwa kieleckiego; Piotr Gan, Pieśni, melodie i instrumenty ludowe; Adam Massalski, Region kielecki w przeszlości i dziś; Piotr Gan, Doroczne obrzędy wiejskie, Barbara Erber, Stroje ludowe. Imprezy towarzyszące: kiermasz sztuki ludowej, koncert pt. "Świętokrzyski pasiak", Ludowy Jarmark Poetycko-Muzyczny, filmy o regionie kieleckim, tańce kieleckie. K o n f e r e n c j a n a u k o w a p o ś w i ę c o n a P e r u (Kraków 7 XII). Organizatorzy: Muzeum Archeologiczne w Krakowie, Oddział Krakowski PTL. Obrady poprzedziło wystąpienie ambasadora Republiki Peru w Polsce Raula Mario Pereira. Referaty: Andrzej Mleczko, Kultury starożytnego Peru w świetle najnowszych badań; Kazimiera Turlik, Ceramika staroperuwiańska i jej rola w życiu ówczesnych Indian; Roma i Andrzej Krzanowscy, Próba porównania dawnej i wspólczesnej ceramki peruwiańskiej; Zbigniew Tabasz, Kolekcje zabytków staroperuwiańskich w zbiorach Muzeum Archeologicznego Imprezy towarzyszące: rożytne Peru". otwarcie w Krakowie. w Muzeum Archeologicznym wystawy pl. "Sta- K o n f e r e n c j a n a u k o w a p t. "H i s t o r i a k o n t a k t ó w P o l s k o r o s y j s k i c h w d z i e d z i n i e e t n o g r a f i i" (Wrocław 19-20 IX). Organizatorzy: Oddział Wrocławski PTL, zakład Historii Nauki i Techniki PAN w Warszawie, Zarząd Wojewódzki Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej we Wrocławiu. Referaty: Helena Boczek, Więżniowie X Pawilonu ClItadeli Warszawskiej badaczami ludów Syberii; Zbigniew Jasiewicz, Pola.cy jako obserwatorzy i badacze �316 Kronika kultury ludów graficzna w Słabczyński, radzieckiej Azji polskich geologów Zwiqzki polskich badaczy Geograficznym; Krzysztof skimi etnograficznymi muzeami Zbigniew Wójcik, Problematyka etnoo Syberii i Dalekim. Wschodzie; Tadeusz ludów Syberii z Rosyjskim Towarzystwem Srodkowej; pracach MakuIski, Kształtowanie a muzeami się wspóŁpracy etnograficznymi między warszaw- Leningradu - histori'! i stan wspóŁczesny; ,Jerzy Róziewicz, Polsko-radzieckie kontakty z zakresu etnografii w latach 1918-1939; Sławoj Szynkiewicz, Buriackie badania Przec!awa Smolika; Barbara Heidenreich, Kultura Goldów i Oroczonów w ślcietle badań StanisŁawa Poniatowskiego; Witold Armon, Wklad nauki polskiej w badania nad kulturq Jakutów; Władysław Baranowski, Zarys etnografii Syberii z końca XIX wieku Jana Chyliczkowskiego; Barbara Jankowska, Antoni Kuczyński, Polacy jako badacze kultury ludów Kamczatki; Walenty Hryckiewicz (Leningrad), Obserwacje BronisŁawa Grqbczewskiego nad kulturq Hunzakutów i TaglygóUJ; Hanna Małgowska, Etnografia Syberii w pracach Ludwika Niemojewskiego; Anna Kulikowa (Irkuck), ZródŁa do etnograficznych badań Syberii przez Polaków; Józef Babicz, Rola geograficznych kompendiów w etnograficznych badaniach SYberii; Henryka HoldaRóziewicz, Lecznictwo ludów Syberii w relacjach polskich zesŁaliców, podróżników i uczonych; Borys Polewoj (Leningrad), Adam Kamieński Dlużyk lve wschodniej Syberii i źródŁa jego etnograficznych obserwacji, Rezultaty dalszych poszukiwań archiwalnych; Helena Ostromęcka, Ikonografia dotyczqca polskich zeslań i badaczy Syberii; Antoni Kuczyński, Perspektywy polsko- radzieckiej w:;pólpmcy naukowej na polu historii etnografii, Zob, osobne omówienie, s. 312-314. SEMINARIA, SYMPOZJA, POSIEDZENLA Ogólnopolskie seminarium na temat pasterst"""a w Polsce (Kraków 7-8 IV). Organizatorzy: Oddział Krakowski Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Referaty: Kazimierz Dobrowolski - omówienie programu obrad; Bronisława ,Jaworska, Przydatność określonych metod badawczych w badaniu kultur pastel'skich Karpat; Roman Reinfuss, Pasterstwo bojkowskie w Karpatach Zachodnich; Anna Kowalska-Lewicka, Pasterstwo w Beskidzie Sądeckim; Wanda .Jostawa, Wypas w Borach Orawskich; Magdalena Meres, Dawne wierzenia pasterskie w Beskidzie Zywieckim; Ewa Dorywaiska, Z badań nad pasterstwem na Zywiecczyżnie; Jan Dekowski, Wypas zwierząt w dolinie Pilicy. S e m i n a r i u m kra j o z n a w c z e p n. "T wór c z ość l u d o waS wiąt W i e l k a n o c n y c h" (Wrocław 14-15 IV). Organizatorzy: Komisja Krajoznawcza przy PTTK-Fabryczna, Muzeum Etnograficzne we Wrocławiu. S e m i n a r i u m p o ś w i ę c o n e p r o b l e m o m i m e t o d o m e t n o ill uy k o log i i (Warszawa 10 V). Organizatorzy: Zakład Etnografii Muzycznej Instytutu Muzykologii UW, Pracownia Dokumentacji Folkloru Polskiego Instytutu Sztuki PAN, Na seminarium przygotowano 9 tematów do dyskusji z zakresu analizy i syntezy utworu muzycznego oraz jego klasyfikacji. Jednym z problemów dyskusji były badania nad strukturą przemian i adaptacyjnością pieśni ludowych. Z P o s i e d z e n i a K o m i s j i E t n o g r a f i c z n e j Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk (poznań l VI i 11 XII). Organizator: PTPN \V Poznaniu, Główne tematy obrad: 1) Atlas języka i kultury ludowej Wielkopolski. Referaty wprowadzające wygłosili kierujący badaniami: prof. dr Józef Burszta i prof. dr Zenon Sobierajski z UAM, 2) Zagadnienie pogranicza kulturowego, Referat Z metodyki �;317 Kronika wyznaczania pograniczy kulturowych z DAM. Posiedzenie Sekcji PAN (Lublin-Warszawa-Poznań). osobne omówienie, s. 290-291. w etnografii Etnograiii Organizator: wygłosiła dr Zofia Staszczak Komitetu Nauk Socjologicznych Sekcja Etnografii KNS PAN. Zob. O g ó l n o p o l s k i e s y m p o z j u m n a u k o w e p t. "M e c e n a t P a ń s t w a n a d k u l t u r ą l u d o w ą" (Kraków 2-3 VII). Organizatorzy: Ministerstwo Kultury i Sztuki, Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Referaty: Edward Waligóra omówienie programu sympozjum; Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Stan i zadania współczesnej etnografii; Bronisław Gołębiowski, Rola kultury ludowej w polityce kulturalnej Państwa; Mieczysław Ptaśnik, Mecenat Państwa nad sztuką ludową (referat programowy Ministerstwa Kultury i Sztuki); Stanisław Weremczuk, Rola i miejsce twórcy ludowego w polskiej kulturze współczesnej (referat programowy Stowarzyszenia Twórców Ludowych); Roman Reinfuss, Współczesna twórczość ludowa i współczesny twórca ludowy; Wanda Telakowska, Kultura ludowa wobec współczesnllch form przemysłowych (z doświadczeń Instytutu Wzornictwa Przemysłowe- go); Tadeusz Więckowski, Rola "Cepelii" w rozwoju wspólczesnej twórczości ludowej. Temat: "Twórca ludowy, tradycja ludowa i sztuka ludowa w działalności handlowo-produkcyjnej" omówili: Marian Adamski - Coopexim - Cepelia; Jerzy Kulesza biura Centrali Handlu Zagranicznego "Desa"; Leonard Hohensee biura Centralnego Związku Rzemiosła; Zbigniew Pomianowski - biura Zrzeszenia Gospodarki Turystycznej PTTK; Jerzy Tymiński _. biura Zjednoczonych Zespołów Gospodarczych; Edmund Lehwark, Zagadnienie sztuki ludowej, rzemiosła i rękodziela jowego artystycznego oraz pamiątki regionalnej w perspektywie handlu kra- i zagranicznego. Imprezy towarzyszące: otwarcie lowanych i ceramiki ludowej. w Muzeum Etnograficznym wystawy kafli ma- P o s i e d z e n i e K o m i s j i E t n o g r a f i c z n e j P A N (Kraków 12 X). Organizator: Oddział PAN w Krakowie. ReIerat: prof. dr Andrzej Waligórski, Malinowski w 30 lat później. SPOTKANIA, KURSY, OBOZY Spotkanie pL ,Folklor śląski" (Opole 15 II). Organizator: Klub ,Dialog" w Opolu. W spotkaniu uczestniczyła doc. dr hab. Dorota Simonides z Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu. Wygłosiła ona gawędę o folklorze tego regionu w oparciu o swój zbi"Jr dowcipów i anegdot śląskich wydanych pt. Bery śmieszne i ucieszne. Impreza ków. była połączona z rozlosowaniem nagród książkowych wśród uczestni- S P o t k a n i e z e t n o g r a I e m (Poznań 24 V). W Klubie Zagranicznym Zarządu Międzynarodowych Targów Poznańskich odbyło się spotkanie z dr Krzysztofem Makuiskim, który mówił O impresjach etnograficznych z podróży po Indii. S z k o l e n i (' i n s t l' U k t o rów t a ń c a l u d o w e g o (Zielona Góra 27-28 V). Organizator: Wojcwódzki Dom Kultury. Program obejmował m. in. naukę wybranych tańców regionu łowickiego oraz spotkanie z Januszem Kaźmierczakiem, aktorem znanym z audycji r-adiowej .,Wesoły autobus". P r e l e k c j e n a t e m a t s z t u k i l u d o w e j oraz dawnych zwyczajów kujawskich (Ciechocinek 6 VI). W ramach festiwalu Kujav,' w poszczególnych sanatoriach uzdrovviska odbyły się następujące prelekcje: H. Mikułowska - o plastyce �318 Kronika ludowej i stroju kujawskim; K. Antonowicz pendowski - sztuka ludowa Kujaw. - dawne zwyczaje kujawskie; M. Za- Kur s e t n o g r a f i c z n y: dla działaczy kulturalnych Polonii amerykańskiej (Kielce, lipiec). Organizatorzy: Wojewódzki Dom Kultury, Towarzystwo Łączności z Polonią Zagraniczną "Polonia". Bazą szkoleniową kursu był Wojewódzki Dom Kultury w Kielcach. Kurs prowadzono dla 30-osobowej grupy działaczy Fundacji Kościuszkowskiej w USA. Program zakładał zapoznanie się z folklorem Ziemi Kieleckiej, naukę tańców oraz pieśni narodowych i ludowych, sporządzanie przedmiotów dekoracyjnych o regionalnym charakterze, gotowanie potraw polskich. Zorganizowano także tzw. wieczory folklorystyczne, podczas których uczestnicy spotkali się z twórcami ludowymi, oglądali przygotowane specjalnie małe wystawki ceramiki, rzeźby, wycinanek, tkactwa. Kurs odbył się w ramach ogólnopolskich imprez organizowanych dla przebywającej w kraju w okresie letnim grupy polonijnej. Kur s f o l k lor y s t y c z n y dla działaczy kulturalnych Polonii zagranicznej (Płock 15 VII-15 VIII). Organizator: Towarzystwo Łączności z Polonią Zagraniczną "Polonia". Kurs folkloru, o 3-letnim programie szkolenia artystycznego dla blisko 100 osób - członków polonijnych zespołów artystycznych z wielu krajów świata, został zapoczątkowany przed rokiem. W 1973 r. uczestnicy kursu już po raz drugi pobierali naukę. Program kursu, opartego na systemie korespondencyjnym połączonym z miesięcznym pobytem w kraju, miał na celu metodyczne przygotowanie wysoko kwalifikowanej kadry instruktorów dla polonijnych zespołów pieśni i tańca. Kurs odbył się w ramach ogólnopolskich imprez przygotowanych dla przeby· wającej w kraju w okresie letnim grupy polonijnej. I Spotkanie Miłośników i Zbieraczy Folkloru Śląskiego (pszczyna 15 IX). Organizatorzy: Klub Spółdzielczości Pracy, Wydział Kultury PPRN, Inspektorat Oświaty w Pszczynie. Spotkanie miało charakter roboczej dyskusji na temat zbieractwa folkloru śląskiego i adaptacji zebranych materiałów dla potrzeb regionalnych zespołów folklorystycznych. Referaty: J. Marcinkowska, Tańce zielonego Sląska; M. Cieśla, Moje metody zbierania tolkloru. Imprezy towarzyszące: występ grupy przebierańców pod nazwą "Mikołaj e z Łęki" oraz kapeli regionalnej z Pszczyny. O b ó z e t n o g r a f i c z n y (Augustów, wrzesień, 2 tygodnie). Organizatorzy: "Cepelia", Spółdzielnia "Postęp", Spółdzielnia "Białostocki Przemysł Ludowy", Spółdzielcze Zrzeszenie Chałupników i Wytwórców Ludowych w Białymstoku. Penetracją objęto powiaty: Augustów, Dąbrowa Białostocka, Sejny i Suwałki. Celem były zarówno zakupy przedmiotów z wszystkich dziedzin twórczości ludowej oraz sporządzenie dokumentacji (fotografii i rysunków), jak też przeprowadzenie badań poznawczych. Po zakończeniu wędrówek zorganizowano wystawę zakupionych przedmiotów. W dyskusji wymieniono zdobyte doświadczenia. O b ó z s z k o l e n i o w o - b a d a w c z y (Rejon Beskidóv:, wrzesień). Organizator: Zarząd Główny Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowcgo w Cieszynie (CSRS). W obozie uczestniczyli członkowie ekipy naukowej z Katedry Etnografii UJ w Krakowie z prof. drem M. Gładyszem oraz grupa członków Sekcji Folk!orystycznej ZG PZK-O z Cieszyna Czeskiego. �319 Kronika ZJAZDY MIĘDZYNARODOWE VII M i ę d z y n a r o d o w y K o n g r e s S l a w i s t ó w (Warszawa 21-27 VIII). Organizator: Międzynarodowy Komitet Slawistów. Uczestnikami byli przedstawiciele 24 krajów, w tym trzech pozaeuropejskich. Zgłoszono 936 referatów i komunikatów, których tematyka została ujęta w pięciu sekcjach: Językoznawstwa, Literaturoznawstwa, Problemów lingwistyczno-literaturoznawczych, Folklorystyki, Ogólnoslawistycznych problemów historycznych. W sekcji IV (Folklorystyka) naukowcy polscy wygłosili następujące referaty: Józef Burszta, Paralele i specyfika rozwoju etnografii i folldorytsyki w krajach słowiańskich w okresie romantyzmu; Ryszard Górski, Romantyzm polski wobec folkloru; Wiesław Bieńkowski, Wpływ romantyzmu w badaniach Jolkloru pOlskiego w Krakowie w latach 183.5-18.51; Mieczysław Gładysz, Znaczenie elementów tradycyjnych współczesnej ludowej twórczości art ystyc:mej; Jadwiga Klimaszewska, Relikty pl'zedchrześcijańskie w polskich obrzędach; Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Fikcyjne braterstwo krwi w kulturze ludowej Slowian; Maria Wieruszewska-Adamczyk, Integracyjna i 1cychowawcza funkcja folkloru; Dorota Simonides, Nowe wątki tematyczne we współczesnych opowiadaniach ustalIch. Organizatorzy przygotowali każdego z uczestników. księgę streszczeń referatów i komunikatów dla IX M ię d zy n a r o d ow y K on g r e s N a u k A n t r o p o log i c z n y c h E t n o log i c z n y c h (Chicago 1-8 IX). Organizator: Międzynarodowa Unia Nauk Antropologicznych i Etnologicznych. Zob. osobne sprawozdanie, s. 75-92. i Wal n y Z j a z d M i ę d z y n a r o d o w e g o K o m i t e t u O r g a n i z a t o r ów i F o l k lor y s t y c z n y c h (CrOFF), Zakopane, wrzesień. Walny Zjazd odbył się podczas VI Międzynarodowego Festiwalu Folkloru Ziem Górskich. Organizacja CIOFF (powstała w 1969 r.) grupuje komitety względnie instytucje lub organizacje patronujące zespołom amatorskim. Przewodniczącym obecnie jest Andre Cour-Saget, a wiceprzewodniczącym Polak - Michał Kosiński z Ministerstwa Kultury i Sztuki. Obecnie Komitet skupia 23 kraje, głównie europejskie. W wyniku obrad Zjazd podjął szereg ważnych decyzji. Postanowiono mianowicie, aby festiwalom folklorystycznym nadać charakter przeglądów, zrezygnować natomiast z konkursów, punktacji itp., oraz by znawcy folkloru (etnografowie, etnomuzykolodzy i in.) pełnili rolę nie jurorów. lecz rady artystycznej czuwającej nad właściwym kierunkiem rozwoju współczesnej sztuki ludowej. Zatwierdzono również przedstawiony przez Biuro Wykonawcze CrOFF 3-letni plan imprez międzykontynentalnych. Będą to festiwale: Europa - Bliski Wschód i Azja (Istambuł 1974), Europa - Afryka (Wybrzeże Kości Słoniowej 1974), Europa Ameryka Północna i Kanada (1975), Europa - Ameryka Południowa (Argentyna 1976). Ustalono także, iż CIOFF nawiąże ścisłą współpracę z UNESCO (od 1975 r., kiedy będzie liczyć 25 krajów członkowskich) i pod opieką tej organizacji korzystać będzie z łączności satelitarnej dla realizacji swoich zadań. Nadmienić należy, że Polska w porozumieniu z CrOFF wysyła za granicę rocznie 60 zespołów regionalnych. F' e s t i wal K o n [c l' c n c j a e t n o g r a f i c z n a pn. .,A g r i c u l t u r rt C a r p a t i c a" (Rozno\, pod Radhośtem, CSRS, 24-26 X). Organizator: Valasske Museum v Pfirode w Roźnovie pod Radhostem. Konferencja była kontynuacją spotkań etnogra"iJ'.': z różnych krajów (Czechosłowacja, Bułgaria, .Jugosławia, Polska, Węgry), działających \Ii ramach Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Kar- �Kronika pat. Uczestnicy przedstawili referaty o tematyce dotyczącej ich własnych zainteresowań, bądź obrazującej problematykę i stan badań kultury ludowej Karpat w ich krajach. Ponadto poświęcono także uwagę zagadnieniom organizCłcji muzeów skansenowskich. W programie przewidzianych było 15 referatów. Delegaci polscy zgłosili następujące referaty: Ewa Dorywalska, Uwarunkowanie odrębności gospodarki rolno-hodowlanej na polanach Beskidu Zywiecki.ego; Anna Kowalska· Lewicka, Chleb w tradycyjnej kulturze polskich Karpat. Z materiałów ODiIE opracowała Teresa Zakrze1.vska FESTlWALE FOLKLORYSTYCZNE, "DNI", KONKURSY W LATACH 1972-1973 I JARMARKI Poniższa informacja nie zawiera, niestety, kompletnych danych z całej Polski, co spowodowane jest dwiema przyczynami: wykaz imprez sporządzany przez Ministerstwo Kultury i Sztuki, z którego korzysta Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL, nie jest wyczerpujący; pełniejszą orientację \V przebiegu i liczbie imprez posiadają Wydziały Kultury i Sztuki Urzędów Wojewódzkich i Powiatowych, do których jednak, przy obecnych środkach jakimi dysponuje ODiIE, nie sposób dotrzeć, by zebrać kompletną informację. Stąd też Ośrodek oparł niniejszą informację głównie na danych z przeglądu prasy, a w mniejszym stopniu na innych źródłach, takich jak informatory regionalne, foldery, zaproszenia na imprezy itp. Dane prasowę są często niepełne, nie podają wszystkiego (m. in. dokładnych dat), co interesowałoby etnografa, tak więc poniższe opracowanie nie gwarantuje wyczerpującego przeglądu wydarzeń, informuje jednak o najważniejszych z nich. Ogółem w 1972 r. miało miejsce w Polsce około 138 imprez o charakterze folklorystycznym, lub takim, w których folklor stanowił jedną z ich integralnych części. Były to różnego rodzaju festiwale i tzw. dni (miejscowości, ziem, regionów); tych ostatnich naliczono około 104. W imprezach, o których posiadamy bliższe informacje, występowały przede wszystkim zespoły (w 67 imprezach) i kapele (w 23). W 14 przypadkach pokazywane byly widowiska obrzędowe, występowali śpiewacy ludowi (przyśpiewkarze), instrumentaliści i gawędziarze. Przeważająca liczba imprez odbyla się w czerwcu (34), co wiąże się nie tylko ze sprzyjającymi warunkami atmosferycznymi w tym miesiącu, lecz także ze zwolnieniem lokali szkolnych dla przeprowadzenia imprez oraz stosunkowo wolnym jeszcze czasem mieszkańców wsi (nie rozpoczęte żniwa) lub z innymi przyczynami. Również maj obfituje w imprezy (18), mniej jest ich już w lipcu, a tylko trzy \V sierpniu. We wrześniu ma znów micjsce więcej imprez, v..,śród nich dwie o charakterze międzynarodowym - v... Zakopanem i \\. Zielonej Górze (w każdym roku jest około pięciu imprez o charakterze międzynarodowym). Niekiedy podczas imprez odbywają się seminaria o charakterze naukowym czy szkoleniowym. Najważniejsze imprezy festiwalowe, dni, konkursy, jarmarki itp. w 1972 r.: TIl F e s t i wal M u z y k i M ł o d z i e Ż o we j dowym·' (17-19 III). Na cztery utwory przedstawiane w Mielcu pn. ,.W rytmie luprzez "·ystępująeyeh, dwa - �:t~l Kronika ',\'eóług regulaminu ga, Koncert laureatów miały być opracowane odbył się w Krakowie. na podstawie zbiorów Oskara Kolber- Ogólnopolski przegląd studenckich zespołów [olklorystyc z n y c h "T e r p s y c h o r a 72" (13-18 IV). Udział wzięło 8 zespołów z 4 miast: Krako\\'a, Warszawy, Lublina i Łodzi. I miejsce zajął zespół "Skalni" z krakowskiej Akademii Rolniczej. Poznański przegląd z e s p o łów l u d o w y c h, organizowany przez CPLiA (koniec kwietnia). Objął on swym zasięgiem przeważnie południowe po',';iaty Polski. \V końcu czel'\\'Ca na początku lipca odbyły się dwa festiwale: VI P ł o c k i F e s t i wal F o l k lor y s t y c z n y, organizowany przez PDK \\' Płocku i CPLiA, Jest to przegląd zespołów dopuszczanych przez komisję zwracającą uwagę na czystość folkloru, Przy płockim festiwalu organizowane były: jar:nark sztuki ludowej, koncerty kapel, wystawy "Rzeżba ludowa w fotografii" ..Tkanina ludowa", wreszcie sesja naukowa Płockiego Towarzystwa Na~kowego. V Ogólnopolski Festiwal Kapel i Śpiewaków Ludowych ',\ Kazimierzu nad Wisłą, który ma charakter konkursu o dużej liczbie nagród i kategorii nagradzanych (np. kapele regionalne i stylizowane, zespoły stylizowane, spiewacy, instrumentaliści, soliści itp.). War s z a w s k i F e s t i wal F o l k lor y s t y c z n y, Jest to nietypowa impreza, organizowana przez całe lato w Warszawie ("Orbis·'). Na koncertach w Filharmonii Narodowej występują zespoły folklorystyczne jako atrakcja dla turystów, VI "S a b a ł o weB a j a n i a" w Bukowinie (6-8 VIII) zgromadziły dzian:y i 23 instrumentalistów. Polskie Radio dokonało nagrań. 43 gawę- II S w i a t o w Y F e s t i wal Z e s p o łów P o lon i j n y c h w Rzeszowie. połączony z rajdem folkloru i konkursem na wyroby sztuki ludowej. V Międzynarodowy Festiwal Folkloru Ziem Górskich w Zakopanem (3-10 IX). Wystąpiło 12 zespołów zagranicznych i 6 polskich. Odbył się także konkurs ludowych zespołów instrumentalnych, wystawa "Życie górali podtatrzańskich", wystawa rzeźby w plenerze, miały miejsce liczne występy zespołów uczestniczących w festiwalu w województwie krakowskim. V M i ę d z y n a r o d o w y F e s t i wal P i e ś n i i T a ń c a w Zielonej Górze ta odbywa się co dwa lata. Wystąpiło 11 zespołów z zagranicy i 3 z Polski; występy były filmowane i nagrywane przez PR i TV. Odbyła się również narada naukowo-metodyczna na temat folkloru. \2-ł IX.) Impreza W H172 r. odbyły się również 33 k o n kur s y n a s z t uk ę l u d o w ą (plastykę). Konkursy te mają różną rangę i charakter, organizowane są przez instytucje naukowe, domy kultury, często przez spółdzielnie artystyczne. Kra k o w s k i e B i e n n a l e S z t u k i L u d o we j, które odbyło się z inicjatywy krakowskiego Muzeum Etnograficznego, miało na celu dokumentację, popularyzację oraz stworzenie szerokich możliwości zakupu. Poszczególne regiony miały swoje stoiska wystawowe. Imprezie tO'Narzyszyły koncerty zespołów, pokazy i'ilmów, targi sztuki. L u d o waS z t u kaR e I i g i j n a - konferencja, która odbyła się w Warszawie jesienią 1972 r. została zorganizowana przez Stowarzyszenie Kulturalne PAX i miała na celu pomoc twórcom ludowym, 21 -- Lud, t. 59 �322 Kronika Ponadto Instytut Sztuki PAN, Federacja Amatorskich Stowarzyszeń Fotograficznych zorganizowały k o n kur s p n. "P o l s k i e T a ń c e L u d o we", mający na celu zebranie obszernej, unikalnej (jak spodziewali się organizatorzy) dokumentacji tańców i obrzędów ludowych. Przez 10 miesięcy zbierano w Łodzi materiały do Ł ó d z k i e g o K o nkur s u F o l k lor u R o b o t n i c z e g o. Ta ciekawa impreza, zorganizowana przez wiele instytucji (m. in. Oddział Łódzki PTL), miała na celu zebranie informacji o weselach w rodzinach robotniczych, grach i zabawach młodzieży, sposobach zabawiania i usypiania dzieci, pieśniach okolicznościowych i innych elementach folkloru robotniczego. W 1973 r. Ośrodek zarejestrował 141 imprez, w tym !03 z udziałem zespołów. kapel, solistów i gawędziarzy oraz 39 dotyczących różnych dziedzin materialnf'j twórczości ludowej, takich jak konkursy na wyroby sztuki ludowej, cepeliady itp. (dane, podobnie jak w 1972 r., pochodzą w przeważającej mierze z prasy). Najwięcej imprez, bo 23, odbyło się - jak w roku 1972 - w czerwcu, prawie wcale nie było imprez w listopadzie i grudniu. Kilka przedsięwzięć miało charakter międzynarodowy. Najważniejszą imprezą wku 1973 był VI M i ę d z y n a r o d o w Y F e s t i wal F o l k lor u Z i e m Gór s k i c h w Zakopanem (4-10 IX). W imprezie tej wzięło udział 19 zespołów, w tym 6 polskich, wyłonionych na krajowych eliminacjach w Żywcu (czerwiec). Występowano w Zakopanem z repertuarem ocenianym w trzech kategoriach: l) autentycznie regionalny, 2) artystycznie opracowany i 3) stylizowany. Obok konkursu pieśni i tańca, k o n kur s u "P o s i a d y" połączonego z finałem konkursu poetyckiego, zorganizowano także k o n kur s k a p e l i s ol i s t ó w, kiermasze sztuki ludowej, pokazy strojów ludO\vych różnych krajów. Zespoły biorące udział w Festiwalu występowały w wielu miastach województwa krakowskiego. Nowością było wprowadzenie obok "Złotych ciupag" (głównej nagrody) także "Srebrnych ciupag" dla zespołów, które zajęły drugie miejsce w swojej kategorii, oraz wyróżnień zwanych "Złotym liściem Jesieni Tatrzańskiej". Podczas Festiwalu odbyła się wspomniana wyżej konferencja (Patrz notatka "Ko:1ferencje" ... T. Zakrzewskiej) Międzynarodowego Komitetu Organizacji Festiwali Folklorystycznych (CIOFF) z udziałem 30 działaczy z Europy. Konferencja ta miała na r:elu ustalenie koordynacji i organizacji festiwali. Dodać należy, że CrOFF przy wał zakopiańskiemu Festiwalowi najwyższą rangę międzynarodową, kategorię A. IX P r z e g l ą d Z e s p o łów F o l k lor y s t y c z n y c h w Będzinie pn. "H er o d y" (styczeń). Udział wzięło 49 zespołów z pięciu południowych województw Polski. Obok występów odbyły się pokazy filmów związanych z tccmatyką przeglądu, otwarta została wystawa fotograficzna S. Deptuszewskiego pt. "Herody w moim obiektywie". Odbyła się także sesja, na której wygłosili referaty polscy i zagraniczni teatrolodzy. IX F e s t i wal M ł o d z i e ż y "W r y t m i e l u d o w y m" w Mielcu (6-8 V) miał podobny charakter jak w 1972 r. W związku z tym festiwalem zorganizowano w Krakowie seminarium dla instruktorów i działaczy młodzieżowego ruchu muzycznego. W ramach "Ł ó d z k i e j w i o s n y a r t y s t y c z n e j" (18-20 V) odbyły się w Łodzi finałowe imprezy K o n kur s u F o l k lor u R o b o t n i c z e g o widowisko finałowe i jarmark ludowy na Starym Rynku. �Kronika 323 W czerwcu odbył się w Płocku VII O g ó l n o p o l s k i F e s t i \V a l F o l k l oYs t Yc z n y z udziałem ponad 20 zespołów, w tym jeden ._- z Jugosławii - występujący gościnnie. W ramach imprez festiwalowych odbywały się spotkania z poetami ludowymi, wystawy rzemiosła ludowego, sztuki ludowej, a także pokaz mody opartej na motywach ludowych. l' Jak co roku w czerwcu odbyły się w Przysusze D n i K o l b e r g o w s k i e (1617 VI). Zorganizowane zostały przez Przysuskie Towarzystwo Kulturalne im. Oskara Kolberga i Powiatowy Dom Kultury w Przysusze. Dni miały charakter przeglądu kapel i śpiewaków ludowych oraz dorobku Towarzystwa w zakresie popularyzacji zbiorów regionalnych O. Kolberga. W Kazimierzu nad Wisłą - również jak co roku - odbył się VII F e s t i wal K a p e l i Ś P i e w a k ó w L u d o w y c h (29 VI-I VII), określany jako "jam session" dla muzyków ludowych. VII O g ó l n o p o l s k i K o n kur s G a w ę d z i a r z y i I n s t r u m e n t a l i st ó w L u d o w y c h w Bukowinie Tatrzańskiej (czerwiec) pt. "Sabałowe bajania" zgromadził 101 wykonawców w 3 kategoriach: ludowej, ogólnej i młodzieżowej. Jar m ark D o m i n i kań s k i w Gdańsku (sierpień) .- impreza o charakterze wszechstronnym. Występy zespołów i kapel ludowych, kiermasze i wystawy sztuki ludowej, targi na wszystko ("Pchli Targ"). Również w Gdańsku i Sopocie (w sierpniu) miały miejsce K o n f r o n t a c j e F o l k lor y s t Yc z n e z udziałem zespołów polskiego, białoruskiego, cygańskiego, spiskiego i greckiego. W ramach IV O g ó l n o p o l s k i e j G i e ł d y P R (programów kulturalnych), w której wzięło udział przeszło 600 działaczy, prezentowane były m. in. programy o tematyce ludowej, a najlepsze z nich będą przezentowane w kraju. IV O g ó l n o p o l s k i e Spotk a nia F o l k lor y s t y c z n e "J a r m ark p i e ś n i i t a ń c a" w Mielcu (1-10 VIII) pod patronatem Związków Zawodowych zgromadził zespoły polskie i zagraniczne. Obok imprez z udziałem zespołów i kapel, gawędziarzy i instrumentalistów zorganizowano także wystawy, konkursy plastyki ludowej i in. C e p e l i a d a odbyła się w Warszawie (27 V). Zorganizowana została przez CPLiA i Redakcję "Ekspresu Wieczornego". Udział wzięło około 100 najlepszych artystów ludowych, którzy wykonywali swe prace w trakcie trwania imprezy .. W ramach Cepeliady wystąpiły cztery zespoły ludowe, odbył się pokaz mody opartej na elementach ludowych. Pod patronatem Ministerstw: Handlu Zagranicznego, Handlu Wewnętrznegoi Usług, Kultury i Sztuki zorganizowano w Krakowie T a l' g i S z t u k i L u d owe j (l~ VIII). W targach uczestniczyły także spółdzielnie artystyczne i rzemiosło. Około 350 zgłoszeń z Podhala, Spisza, Orawy i Pienin zgromadził K o n kur s Współczesnej Twórczośc i Ludowej zorganizowany przez PDK w Nowym Targu. Pierwszeństwo zakupu miały podhalańskie muzea. Celem konkursu była aktywizacja twórczości z przeznaczeniem ludowym-użytkowym i póżniej założenie muzeum współczesnej sztuki ludowej i użytkowej w Nowym Targu. Kopernik w Rzeźbie Ludowej - to ogólnopolska wystawa w muzeum, w Toruniu; organizatorami byli: Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne, Muzeum Etnograficzne w Toruniu i Wydział Kultury PWRN w Bydgoszczy. Prace z konkursu (zgłoszono 572 prace wykonane przez 220 rzeźbiarzy) eksponowano na kongresach naukowych w Polsce, a także na wystawach za granicą. �32.1 Kronika Jakkolwiek powyższe dane nie są pełne, to jednak pozwalają zorientować się w specyfice najważniejszych imprez o charakterze dni, festiwali, konkursów i jarmarków w kraju w latach 1972-1973. Dają także przegląd, w jakich okresach imprez jest najwięcej (czerwiec), w których zaś zupełnie ich brak (koniec roku kalendarzowego); pozwalają także zorientować się w przestrzennym ich rozmieszczeniu. Na zakończenie warto przedstawić jeszcze kilka uwag o organizacji imprez oraz niektóre sprzeczności czy paradoksy z życia folklorystycznego, które zauważane bywają przez obserwatorów zarówno ubocznych, jak i tkwiących w środowisku zawodowych organizatorów życia kulturalnego, w środowisku naukowym, bądż w prasie, przynoszącej ich odbicie. Sprzeczności i paradoksów jest wiele. Wynikają one z różnych przyczyn, np. z dużej ilości imprez i ich "spiętrzenia", jak i dużej liczby "mecenasów", organizatorów, nie posiadających czasami wystarczających środków i możliwości działania. Występuje więc dublowanie się imprez, o czym informuje niekiedy prasa. Np.: "Płock robi konkurencję Kazimierzowi urządzając w tych samych dniach własny festiwal folklorystyczny. I tu i tam urządzane są kiermasze plastyki ludowej. I tu i tam zaprasza się poetów chłopskich. Obydwa festiwale mają rangę zdarzeń ogólnopolskich. Nie dziw więc, że doszło do "podrywania" twórców ludowych z jednej imprezy na drugą". (Festiwalowe podrywania. "Chłopska Droga" 1972, nr 53). Inny fakt: w czerwcu odbywa się również Festiwal Folkloru Ziem Nizinnych (Tarnów). Ten także dubluje pod względem tematycznym wyżej omówione festiwale. Duża ilość imprez w czerwcu powoduje, że nawet ogólnopolskie imprezy nie dają pełnego przeglądu osiągnięć zespołów z całego kraju, gdyż poszczególne imprezy "zatrudniają" zespoły do występów w rozlicznych lokalnych "dniach", "festiwalach", "konkursach" . Festiwał Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu zdobywa się na coraz to nowsze inicjatywy. I tak, w 1973 r. muzycy jednych zespołów musieli grać z innymi, improwizować na tematy podane przez konkurentów. Mgr Jadwiga Sobieska z Instytutu Sztuki PAN mówi, że cechą charakterystyczną tego festiwalu jest "korzystna przewaga ele men tów tradycy jnych nad tzw. twórczością na tle". (Nizinny czy górski. "Kurier Lubelski" z dnia 2 lipca 1973 r.). W artykule Nom się Tatry pokl.oniom ("Gazeta Krakowska" z dnia 5 czerwca 1973 r.) tak pisze się a Międzynarodowym Festiwalu Folkloru Ziem Górskich w Zakopanem: "Niegdyś lokalna impreza - zainicjowana przez garstkę zapaleńców przerodziła się po latach w wydarzenie o randze międzynarodowej". Dlaczego więc do tej pory organizacją festiwalu zajmują się społecznicy (nic umniejszamy tu ich ogromnych zasług), dokładający wielkich wysiłków, aby ta olbrzymia machina. jaką jest MFFZG, działała sprawnie. Przyznane jest co prawda pół etatu dla organizatorów, ale jak na imprezę ocenioną przez CIOFF w kategorii A, to chyba za mało. Stąd prawdopodobnie bierze się brak informacji o festiwalu w wojewódzkich punktach informacyjnych, muzeach etnograficznych (nie mówiąc o Ośrodku Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL). Przytoczmy jeszcze dwie charakterystyczne wypowiedzi prasowe: "Festiwale powinny się chyba odbywać pod większym niż dotychczas nadzorem naukowym etnologów, etnografów, historyków kultury, by nic wpajało się społeczeństwu niewłaściwych pojęć estetycznych o kulturze i sztuce najbardziej rodzimej. (FolkloT dziś. "Trybuna Ludu" z dnia 9 lipca 1973 r.) . ..Wykorzystujemy to, że nasz folklor ciągle żyje. Opn'Jcz "Śląska« i »Mazowsza", które rozsławiają nasz folklor w świecie, powinniśmy rozpatrzyć mo:i.liwość poka- �32;; Kronika zania przynajmniej Europie wybranych zespołów i solistów nurtu autentycznego. Przede wszystkim jednak dokładajmy starań o zachowanie tego, co jest. Wszędzie na świecie folklor ginie. I u nas proces ten jest nieodwracalny. Mecenat państwa pozwala podtrzymać tradycję nawet w sposób sztuczny, z czego wszyscy zdają sobie przecież sprawę - choć nie przestają się nią zachwycać". (Sztuka samookreślenia. "Życic Warszawy" z dnia 5 lipca 1973 r.j. Należy zatem jeszcze raz podkreślić słusznie wytkniętą przez prasę, wielokrotnie postulowaną przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze pilną potrzebę koordynacji imprez folklorystycznych i zapewnienia ich organizatorom właściwej opieki naukowej. Podkreślić także należy pilną potrzebę dobrze zorganizowanej informacji o imprezach, której brak obecnie utrudnia wszystkim orientację, a najbardziej zainteresowanym - pracę w wybranej dziedzinie badania folklol·u. Z materiałów Marcin ETNOGRAFICZNE WYSTAWY WOJ. CZASOWE ODiIE opracował Piotrowski EKSPONOWANE W 1973 R. BIAŁOSTOCKIE "Sztuka ludowa pięciu powiatów woj. białostockiego" * B i a ł y s t o k, Wzorcownia Spółdzielczego Zrzeszenia, marzec. Organizatorzy: Spółdzielcze Zrzeszenie Wytwórców Przemysłu Ludowego i Artystycznego, Muzeum Okręgowe. Scenariusz: Danuta Góral. "Dywany podwójne Scholastyki Krupowicz" B i a ł y s t o k, Galeria sztuki ludowej "Folklor", 20 IX-1 X. Organizatorzy: Spółdziecze Zrzeszenie Wytwórców Ludowych Przemysłu Ludowego i Artystycznego w Białymstoku, Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych. Scenariusz: Danuta Góral, Jolanta Mrozowska. "Pokaz szopek i gwiazd kolędniczych oraz tkanin z motywami szopki kolędniczej" B i a ł y s t o k, Baszta - Galeria sztuki ludowej "Folklor", 2-30 XII. Organizator: Białostockie Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych. Scenariusz: Jerzy Szczucki. "Kowalstwo piękne i użyteczne" C i e c h a n o w i e c, Muzeum Rolnictwa, 15 IV-12 V. Scenariusz: Wanda Dowlaszewicz. "Tkanina ludowa powiatu Sejny" S e j n y, Powiatowy Dom Kultury, sala wystaw, 15 VIII-15 IX. Scenariusz: Marek Karpowicz, plastyk. "Sztuka ludowa Suwalszczyzny" S u v,' a ł k i, Muzeum Ziemi Suwalskiej, 26 V. WOJ. BYDGOSKIE "Prace twórców ludowych 1973" B r u s y, Klub Rolnika, wrzesień. Organizator: Gminny Ośrodek Kultury. Scenariusz: Witold Rolbiecki, kierownik GOK. "Przegląd dorobku twórczości ludowej powiatu chojnickiego" C h o j n i c e, Powiatowy Dom Kultury, 20 V-2 VI. Scenariusz: Krystyna Puchaiska. ~ \Vyslawy pokonkursowe oznaczono gwiazdką. �326 Kronika "Nasze hafty regionalne" C h o j n i c e, świetlica Spółdzielni Mieszkaniowej, 20-27 VI. Scenariusz: Daniela Stolman, konsult. naukowa: Albin Makowski. "Sztuka ludowa Ziemi Gdańskiej" (Kaszuby, Kociewie, Powiśle Warmińskie z Żuławami) G r u d z i ą d z, Muzeum, 30 X 1973-9 I 1974. Organizatorzy: Muzeum w Grudziądzu, Wojewódzki Dom Kultury w Gdańsku. Scenariusz: Stefania Liszkowska-Skurowa. "Wycinanki ludowe Bronisławy Dudy" I n o w r o c ł a w, Klub-czytelnia Miejskiej Biblioteki Publicznej, 17-20 VII. "Artysta ludowy W. Lica z Wdzydz - rzeźba ludowa kaszubska" S ę P ól n o, Powiatowy Dom Kultury, 3 II-18 V. Organizatorzy: Towarzystwo Kultury w Sęp6lnie i PPRN. Scenariusz: Krystyna Zaborowska. "Dawna polska tkanina ludowa" T o ruń, Muzeum Etnograficzne, czerwiec-październik. Scenariusz: Halina Mikułowska, Aleksander Błachowski. "Mikołaj Kopernik w rzeźbie ludowej" * T o ruń, Muzeum Etnograficzne, styczeń. Scenariusz: Aleksander Błachowski. "Wystawa rzeźby Stanisława Zagajewskiego" W ł o c ł a wek, Klub Międzynarodowej Prasy i Ksiąźki, 6-30 IX. Scenariusz: Janusz Rudek, plastyk; konsult. naukowa: A. Jackowski. "Współczesna sztuka ludowa na Kujawach" W ł o c ł a wek, Muzeum Kujawskie, 29 XI! 1972-10 I! 1973. Scenariusz: Romualda Hankowska. "I Biennale fajansu włocławskiego" W ł o c ł a wek, Muzeum Kujawskie, 10 XI 1973-3 I! 1974. Scenariusz: Romualda Hankowska, Marian Zapędowski. "Sztuka ludowa Pałuk" Ż n i n, Kawiarnia WSS "Zacisze", maj. Organizator: MUzeum Regionalne Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego w Żninie. Scenariusz: Czesław Kawczyński. WOJ. GDAŃSKIE Jana artystów ludowych: Wilhelma Kujawskiego Korytkowskiego" E l b l ą g, Dom Kultury, styczeń. "Sztuka ludowa Polski Północnej" G d a ń s k, Dwór Artusa, 11 VIlI-2 IX. Organizatorzy: wydziały kultury WRN i wojewódzkie domy kultury w Gdańsku, Olsztynie, Koszalinie i Szczecinie oraz "Cepelia" i "Art-Region" z Sopotu. "Pomorskie zabawki ludowe" O l i w a, Pałac Opatów, 17 1II-3 VI. Organizator: Dział Etnografii Muzeum Narodowego w Gdańsku. Scenariusz: Krystyna Szałaśna. "Sztuka ludowa województwa gdańskiego" S z t u m, Muzeum Powiśla, 29 IV-16 V. Organizator: Wojewódzki Dom Kultury w Gdańsku. "Sztuka ludowa Ziemi Wejherowskiej" We j h e r o w o, Powiatowy Dom Kultury, 28 VI-2 VIII. Organizator: Powiatowy Dom Kultury w Wejherowie. Konsult. naukowa: Stefania Liszkowska-Skurowa. "Szopki, plakaty i obrazy na szkle o tematyce wigilijnej" * W d z y d z e K i s z e w s k i e, motel "Pod Niedźwiedziem", styczeń. Organizatorzy: redakcja "Dziennika Bałtyckiego" oraz Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie. "Rzeźby z drewna i metalu �327 Kronika "Ludowe talenty" Wd z y d :.:e, Kaszubski Park Etnograficzny, czerwiec. Kaszubsko-Pomorskie, Klub "Pomorania". WOJ. Organizatorzy: Zrzeszenie KATOWICKIE "Bielskie rzemiosło artystyczne" B i e l s k o - B i a ł a, Dom Technika NOT, czerwiec. "Wystawa rzeźby ludowej w drewnie województwa katowickiego" * B i e l s k o - B i a ł a, Państwowe Muzeum, 6 VI-9 IX. Organizatorzy: Wydział tury PWRN, Państwowe Muzeum w Bielsku Białej, Spółdzielcze Zrzeszenie twórców Przemysłu Ludowego i Artystycznego w Czechowicach-Dziedzicach. narius:.:: Bernadetta Turno, konsult. naukowa: Barbara Bazielich. "Częstochowskie skrzynie malowane" C z ę s t o c h o w a, Muzeum, sierpień-wrzesień. Scenariusz: Henryk Łoś. "Prace twórców ludowych Podbeskidzia" S k o c z [)w, Międzyzakładowy Dom Kultury "Tryton", maj. "Rzemiosło artystyczne" S z c z y r k, sierpień. Organizatorzy: Spółdzielnia "Rzemieślnik" w Bielsku, Rzemieślnicza w Katowicach. "Prace twórców ludowych z Beskidu Śląskiego i Żywieckiego" S z c z y r k, Regionalny Ośrodek Kultury, sierpień. "Rzeźba ludowa powiatu tarnowskiego" T a r n o w s k i e Gór y, Muzeum, maj. Scenariusz: Janusz Modrzyński. "Współczesna ludowa i amatorska rzeźba i płaskorzeźba w węglu" Z a b r z e, Muzeum, grudzień. WOJ. KulWySce- Izba KIELECKIE "Współczesna sztuka ludowa Kielecczyzny" * K i e l c e, Dom Kultury "Walter" oraz Szydłowiec, Zamek, 5-9 VI. Organizatorzy: ..Cepelia" (Warsza'.va), Wydział Kultury PWRN, Stowarzyszenie Twórców Ludowych. Scenariusz: Rajmund Gruszczyński, artysta-rzeźbiarz; konsult. naukowa' Ka tarzyna Erber. "Rzeźby Bogusława Porzucka" K i e I c e. Klub ,.Ruchu" przy Wojewódzkim Sztabie Wojskowym, maj-ezen\'icc. Organizator: Wydział Kultury PPRN. Scenariusz: Jerzy Pałysiewiez, konsult. naukowa: A. Jackowski, Instytut Sztuki PAN. ,.Współczesna sakralna sztuka ludowa województwa kieleckiego" K i e l c e. Klub Stowarzyszenia PAX, 17 VI-31 VII. Organizatorzy: Woje\vódzki Oddział Stowarzyszenia PAX oraz ZZG Zespół Handlu "Veritas" (Warszawa). Sce:1ariusz: Stefan Rosiński. "Rzemiosło ludowe Kielecczyzny" K i e l c e, Muzeum Świętokrzyskie, 18 XI 1972-28 II 1973. Organizator: Muzeum S\viętokrzyskie. Scenariusz: Barbara Erber . •.Wystawa twórezości ludowej powiatu przysuskiego" p r z y s u c h a, Powiatowy Dom Kultury, 15-30 VI. .,Kultura ludowa regionu radomskiego" R a d o m, Muzeum Regionalne, 10 X (otwarcie). Scenariusz: Stefan Rosiilski, kon"ult. naukowa: J. Gajek. "Sztuka ludowa regionu sandomierskiego" S a n d o m i e r z. :VluzEum, 10 V-ll XI. Scenariusz: Teresa Przała. �Kronika WOJ. KO.sZALlr'iSKIE "Wystawa twórczości ludowej powiatu szczecińskiego" S z c z e c i n e k, Powiatowy Dom Kultury, wrzesień. "Prace plastyków-amatorów, rękodzielników i twórców ludowych" '" Z ł o t ó w, Powiatowy Dom Kultury i Muzeum Ziemi ZłotO\vskiej. kwiecieó. WOJ. KHAKOWSKIE "Twórczość ludowa Ziemi Brzeskiej" '" B l' Z e s k o, Kra k ó w, T a l' n Ó w, styczeń-grudzień. Organizatorzy: Wydział Kultury PWRN, domy kultury "V Brzesku, Krakowie i Tarnowie or"!1. Muzea w Krakowie i Tarnowie. "Prace twórcy ludowego z Wierzchosławic" Kra k ó w - 1\1Y d l n i k i, Ośrodek Kultury, styczeń. "Folklor w dziełach O. Kolberga oraz w wydawnictwach PTL i PWM" Kra k ó w, ColI. Novum Uniwersytetu Jagiellońskiego, 1-5 VII. Organizatorzy: Zarząd Główny· Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Polskie Wydawnictwo Muzyczne. Scenariusz: red. red. Halina Czubińska, Maria Kielanowska-Bronowicz. Medard Tarko. Zob. sprawozdanie: "Lud" 1974, t. 58. s. :H7-3-l8. "Współczesna sztuka ludowa w Polsce" '" Kra k ó w, Pawilon wystawowy Biura Wystaw Artystycznych, 1-29 VII. Organizatorzy: Biuro Targów przy Muzeum Etnograficznym, Wydział Kultury PPRN, "Cepelia". Scenariusz: Helena Pierzchałowa, konsult. naukowa: Roman Reinfuss. "Wyroby rękodzieła ludowego i artystycznego" Kra k ó w, Dom Turysty, październik. Organizator: Spółdzielnia Pracy Przemysłl: Ludowego i Artystycznego. "Szopki krakowskie 1973" '" Kra k ó w, Muzeum Historyczne, 8 XII 1973-27 I 197-1.Scenariusz: Tamara Petryk. "Wystawa rzeźby ludowej i malarstwa na szkle regionu pienióskiego" Kro ś c i e n k o, Spółdzielnia Pracy PLiA "Pieniny", 11-25 VIII. Scenariusz: Tomasz Ligas, konsult. naukowa: Józef Bieniak, artysta-plastyk. "Hafty ludowe województwa krakowskiego" '" M a k ó w P o d h a l a ń s k i, Spółdzielnia Pracy PLiA "Makowianka", maj. "Rzeźba ludowa artystów źyjących w dawnym Państwie Muszyńskim" M u s z y n a, Muzeum Regionalne, październik. ,,\Vystawa kwiatów bibułkowych'" ;:VI Yś l e n i c e, Powiatowy Dom Kultury, maj-lipiec. Organizatorzy: Referat Kultury PPRN w Myślenicach, Wydział Kultury PWRN i "Cepelia" \\. Krako\':i •• Scenariusz: Jan Koezwara, konsult. naukowa: Irena Kuczek. "Rzeźba Franciszka Palki" N o w y S ą c z, Muzeum, 3 IX-15 X, Scenariusz: Teresa Maszczak. ,.Sztuka ludowa Podhala, Spisza, Orawy i Pienin' '" K o w y T a l' g, Powiatowy Dom Kultury, 20 VI-lO VIII. "Malarstwo na szkle" R a b k a. Muzeum, 21 V1-31 VII. "Współczesna sztuka ludowa Ziemi Sadeckiej" '" S t a l' y S ą c z, Spółdzielcze Zrzeszenie 'Wytwórców PLiA "Milenium", 19 \'1130 VIII. Scenariusz: Teresa Komornicka. "Malarstwo na szkle Zofii Gąsienicy-Roj, rzeźba Andrzeja Biernacika" Z a k o p a n e, Muzeum Tatrzańskie, 10 VIII-I5 IX. Scenariusz: Helena Srednia\\'ó �Kronika 329 "Malarstwo na szkle Zdzisława Walczaka" Z a k o p a n e, świetlica Związku Podhalan, wrzesień-październik. "Malarstwo na szkle Eweliny Pęksowej" Za k o p a n e, Muzeum Tatrzańskie, 17 XII (otwarcie). "Karol Englert - rzeźbiarz ludowy (1903-1970)" Z y w i e c, Muzeum Regionalne, 9-31 V. Scenariusz: Magdalena Meres. "Wystawa ludowego zdobnictwa bibułkowego"" Ż y w i e c, Muzeum Regionalne, 5-24 VI. Scenariusz: Magdalena Meres. WOJ. LUBELSKIE "Twórczość ludowa regionu hrubieszowskiego" H r u b i e s z ó w, Muzeum Państwowe, styczeń-luty, "Sztuka ludowa Lubelszczyzny" L u b l i n, "Chata Żaka" - sala UMCS, 9-15 V. Organizator: Muzeum Wsi Lubelskiej, Scenariusz: Elźbieta Kępa, Janina Petera. "Hafciarstwo ludowe w województwie lubelskim" L u b l i n, Muzeum Wsi Lubelskiej - "Dworek Wincentego Pola", 8-30 VI. Scenariusz: Elżbieta Kępa, "Tkactwo ludowe Lubelszczyzny" L u b l i n, Muzeum Wsi Lubelskiej - "Dworek Wincentego Pola", 4-31 VII. Scenariusz: Janina Petera, "Lubelskie stroje ludowe" L u b l i n, Muzeum Wsi Lubelskiej - "Dworek Wincentego Pola", 3-31 VIII. Scenariusz: Elżbieta Kępa, Janina Petera. "Malowanki z Zalipia" L u b l i n, Muzeum Wsi Lubelskiej - "Dworek Wincentego Pola", 4-29 IX, Scenariusz: Janina Petera. "Wieńce dożynkowe Ziemi Lubelskiej" L u b l i n, Muzeum Okręgowe, 15 IX-14 X, "Budownictwo drewniane w fotografii" L u b l i n, Muzeum Wsi Lubelskiej - "Dworek Wincentego Pola", 30 IX-3D XII. Scenariusz: .Jan Górak, "Sztuka ludowa Srodkowej Lubelszczyzny .. L u bl i n, Muzeum Okręgowe, 14 X-31 XII. Organizatorzy: Wydział Kultury PWRN, Zarząd Główny Stowarzyszenia Twórców Ludowych "Cepelia" (Warszawa!, Scenariusz: Maryla Grybel-Meksuła, Alfred Gouda. "Przegląd dorobku twórczego członków Stowarzyszenia Twórców Ludowych" L u b l i n, Miejski Dom Kultury, 1-2 XII. Organizator: Zarząd Główny Stowarzyszenia T\v[('lcÓ\\' Ludowych. Scenariusz: Celestyn Wrębi ak, Sabina Dados. "Wycinanki ludowe Ignacego Dobrzyńskiego" L u b l in, Komitet Wojewódzki PZPR - hall, 19-31 XII. Organizator: Muzeum Wsi Lubelskiej. Scenariusz: Elżbieta Kępa, WOJ. ŁODZI< JE "Obrazy Henryki Hakowej" B r z e z i n y, Muzeum Regionalne, wrzesień. Scenariusz: Elżbieta Putyńska. "Łęczycka sztuka ludowa" * K u t n o, Powiatowy Dom Kultury, 12-20 XI. "Sztuka ludovva Ziemi Łowieckiej" * L i P c e R e y m o n t o w s k i e, luty. Organizatorzy: Muzeum w Łowiczu, Wydział Kultury PPRN, Spółdzielnia Przemysłu Ludowego i Artystycznego "Sztuka Łowicka". �330 Kronika ,,65-lecie twórczości Marianny Sut" Ł o w i c z, Muzeum, wrzesień-październik. Organizatorzy: Muzeum Narodowe Oddział w Łowiczu, Towarzystwo Przyjaciół Muzeum w Łowiczu. "Tradycje tkackie w Polsce" Ł ó d Ź, Muzeum Historii Włókiennictwa, 30 VI-7 X. Scenariusz: Krystyna Kondratiukowa. "Polski strój ludowy w zbiorach Muzeum Archeologicznego Etnograficznego w Łodzi" Ł ó d Ź, Muzeum Archeologiczne Etnograficzne w Łodzi, 15 XI 1973-5 II 1974. Scenariusz: Elżbieta Królikowska. "lO-lecie twróczości Mieczysława Zeglińskiego - rzeźbiarza ludowego Ziemi Rawskiej" * R a waM a z o w i e c k a, Muzeum Ziemi Rawskiej, 5 V-30 X. "Współczesna rzeźba ludowa regionu sieradzkiego" Si e r a d z, Muzeum, 3 VIII-3 XII. Scenariusz: Elźbieta Delida. "Współczesna sztuka ludowa regionu sieradzkiego w XXX-leciu PRL" * S i e r a d z, Muzeum, 21 X-13 XI. Scenariusz: Elżbieta Delida, konsult. naukowa: Kazimiera Zawistowicz-Adamska. WOJ. OLSZTYNSKIE "Sztuka ludowa a rzemiosło artystyczne" O l s z t y n, Biuro Wystaw Artystycznych, marzec. "Nidzickie dni folkloru" N i d z i c a, Międzyzakładowy Klub "Relaks" przy Powiatowym 20 IV-7 V. Scenariusz: Andrzej Kuczyński. WOJ. O p o l e, Muzeum Domu Kultury, OPOLSKIE "Współczesna rzeźba ludowa Opolszczyzny" * Śląska Opolskiego, listopad. Scenariusz: Halina Jakubowska. WOJ. POZN.o\NSKIE "Wystawa prac Czesława Wętkowskiego - rzeźbiarza ludowego zc Skubraczewa w powiecie Mogilno" G n i e z n o, Muzeum, 8 V-26 VI. Scenariusz: Małgorzata Kasprzyk. "Sztuka ludowa w powiecie ostrowskim" O s t rów W i e l k o P o l s k i, sala II Liceum Ogólnokształcącego, 2-10 V. Scenariusz: Hanna Pawłowska, konsult. naukowa: Łucja Huzarewicz. "Ludowe malarstwo na szkle i lustrze" p i ł a, Muzeum im. S. Staszica, 20 V-18 VII. Scenariusz: Stanisław Błaszczyk. "Modele i dokumentacje wiatraków Feliksa Klaczyńskiego" p o z n a ń, Pałac Kultury, 15 V-25 VI. Scenariusz: Feliks Klaczyński, Franciszek Zarzycki; konsult. naukowa: Adama Glapa. "Wielkopolska sztuka ludowa" * p o z n a ń, Pałac Kultury, czerwiec. Organizatorzy: Wydział Kultury PWRN, Muzeum Narodowe, "Cepelia" . .,Rzeźby artysty ludowego Macieja Cwierzyka" p o z n a ń. Klub Międzynarodowej Prasy i Książki, wrzesień. "Pałucka twórczość ludowa" W ą g r o w i e c, Powiatowy Dom Kultury, sierpień-wrzesień. "Prace ludowych twórców regionu wrzesińskiego i młodych plastyków" W r z e ś n i a, Muzeum Regionalne, czerwiec. �Kronika WOJ. 331 RZESZOWSKIE "Ceramika ludowa" * L a ń c u t, Powiatowy Dom Kultury, 5-9 IX. "Prace twórców ludowych" S ę d z i s z ó w, Powiatowy Dom Kultury, listopad. WOJ. SZCZECIŃSKIE "Współczesna rzeźba ludowa regionu szczecińskiego w zbiorach Działu Etnografii Muzeum Narodowego w Szczecinie" M y ś l i bór z, Powiatowy Dom Kultury, 10 XI-15 XII. "Sztuka ludowa Ziemi Wejherowskiej" S z c z e c in, Zamek Książąt Pomorskich, 7-28 IV. Organizator: Powiatowy Dom Kultury w Wejherowie, konsult. naukowa: Stefania Liszkowska-Skurowa. "Wystawa pisanki ludowej regionu szczecińskiego"* S z c z e c i n, Muzeum Narodowe, 19 IV-7 V. Scenariusz: Jacek Lapott. "Tkaniny i hafty ludowe na Pomorzu Zachodnim" S z c z e c i n, Muzeum Narodowe, 12 V-ID X. Scenariusz: Maria Pinińska. "Sztuka górali podtatrzańskich" S z c z e c i n, Zamek Książąt Pomorskich, Wojewódzki Dom Kultury, 24 X-H XL Organizator: Dział Etnograficzny Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem. Scenariusz: Helena Sredniawa. "Wystawa sztuki ludowej i twórczości amatorskiej" S z c z e c i n, Wojewódzki Dom Kultury, 12 XII 1973-6 I 1974. Scenariusz Hanna Orzha, konsult. naukowa: Elżbieta Adamska-Nalewa. "Wystawa wieńca dożynkowego" * S z c z e c i n, Muzeum Narodowe, 19 IX 1973-20 II 1974. Scenariusz: Jacek Lapott. WOJ. WARSZAWSKIE "Sztuka ludowa powiatów Południowego Mazowsza" G a r wo l i n, G r o d z i s k, M a z o w i e c k i, G rój e c, M i ń s k M a z o w i e cki, Otwock, Piaseczno, Ryki, Wołomin, 15 IV-28 XII. Organizatorzy: powiatowe domy kultury w wymienonych miejscowościach. Scenariusz: Aleksander Błachowski. "Wystawa twórczości ludowej czterech powiatów Podlasia" (Węgrów, Sokołów Podlaski, Siedlce, Losice) * Ł o s i c e, S i e d l c e, S o koł ó w P o d l a s k i i W ę g rów, 1 VI-l4 VII. Organizatorzy: powiatowe domy kultury i spółdzielnie pracy PLiA w wymienionych miejscowościach, "Cepelia" (Warszawa). "Prace młodych twórców ludowych" O s t r o lęk a, Wydział Kultury PWRN, czerwiec. "Artystyczne kowalstwo ludowe" P ł o c k, Muzeum Mazowieckie, lipiec. "Współczesna tkanina ludowa Mazowsza" P ł o c k, Muzeum Mazowieckie, lipiec. Organizatorzy: Muzeum Mazowieckie w Płocku, Muzeum Historii Ruchu Robotniczego miasta Żyrardowa. "Sztuka ludowa Puszczy Białej" * P u ł t u s k, Muzeum Regionalne, 22 VII-3 IX. Scenariusz: Józef Śniegocki. "Sierpecka rzeżba ludowa" R a c i ą ż k. T u c h o l i, Ośrodek Kultury, 7-16 VI. Organizator: Muzeum Etnograficzne w Sierpcu. Scenariusz: Tadeusz Zaremba. �332 Kronika "Czesława Konopka - artystka ludowa z Puszczy Białej" W a r s z a w a, Galeria Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Łazienkach, 15 XII 1972-15 I 1973. Scenariusz: Aleksander Błachowski, konsult. naukowa: Barbara Zagórna-Tężycka. "Świętokrzyskie kwiaty i pająki" W a r s z a w a, Dom Chłopa, styczeń. Organizator: Wydział Kultury PPRN. "Malarstwo na szkle Eweliny Pęksowcj z Zakopanego" War s z a w a, Dom Chłopa, 3 1II-5 IV. Scenariusz: Andrzej Skoczylas. "Współczesna twórczość ludowa Wielkopolski" W a r s z a w a, Dom Chłopa, 8-30 VI. Scenariusz: Andrzej Skoczylas. "Pokaz naj cenniejszych zabytków Państwowego Muzeum Etnograficznego" W a r s z a w a, Państwowe Muzeum Etnograficzne, 14 VII-31 VIII. Konsult. naukowa: Kazimierz Pietkiewicz. "Ludowe malowanki województwa warszawskiego i lubelskiego" * W a r s z a w a, Łazienki (Stara Kordegarda), pażdziernik. Organizator: "Cepelia'· . ••Współczesna tkanina ludo"va Mazowsza" Żyr a l' d ó w, Muzeum Historii Ruchu Robotniczego, 20 VII-2 IX. Scenariusz: Ewa Bączyńska. WOJ. WROCLAWSKIJC ••Rzeźba ludowa Józefa Serwika" W r o c ł a W, Muzeum Etnograficzne, 10-30 III. Scenariusz: Krystyna Gerliczowa. konsult. naukowa: Ewa Jęczalik. "Pisanki i palmy wielkanocne" W l' o c ł a w, Muzeum Etnograficzne, 8-15 IV. Scenariusz: Maria Gołu bkow . ••Współczesna ceramika ludowa na Dolnym Śląsku" W r o c ł a w, Muzeum Etnograficzne, 15-21 VII. Scenariusz: Maria Gołubkow, kon~.ult. naukowa: Barbara Jankowska. WOJ. ZmLONOGORSKH: "Region Podhala" G o r z ó w W i e l k o p o l s k i, Muzeum Regionalne, 29 IV-·ZU VI. Organizator: Etnograficzny Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem. Scenariusz: Helena niawa. Wystawy o tematyce KRAJE zagraniczncj Dział Sred- w Polsce EUROPEJSKIE "Nasze nowe i stare miasto" (Bułgaria). Dni Wielkiego Tyrnowa w Krakowie KI' a k ó w. Pawilon wystawowy Biura Wystaw Artystycznych, 21-27. V. "Współczesna sztuka ludowa Wschodniej Słowacji" (CSRS). Dni kultury Wschodniej Słowacji Jar o s ł a w, Muzeum, 18-28 X. Scenariusz: Jan Koma (Muzeum w Presove). "Sztuka ludowa Macedonii" (Jugosławia) Kra k ó w, Muzeum Etnograficzne, kwiecień: Warszawa, Muzeum Archeologiczne. 15 III-ID IV; Bytom, Muzeum Górnośląskie, maj. Współorganizator: Muzeum Etnologiczne w Skopje. "Prace twórców ludowych w Rostocku" (NRD) S z c z e c i n, Zamek Książąt Pomorskich, pażdziernik. �:333 Kronika "Norwegia w strojach ludowych - laleczki Rónnaug Petterssen" B y t o m, Muzeum Górnośląskie, 25 X-25 XI. Scenariusz: Barbara Bazielich, konsult. naukowa: Aagot Noss (Norsk Folkemuseum w Oslo). "Rumuńska sztuka ludowa" G r u d z i ą d z, Muzeum, 30 XI 1972-13 III 1973. Scenariusz: Bożena Sikorska-Nowacka, Jadwiga Drozdowska. "Twórczość ludowa Białorusi" (ZSRR). Dni Białorusi w Polsce. B i a ł y s t o k, Muzeum Ruchu Rewolucyjnego, lipiec. Scenariusz: Włodzimierz Żygałow, Włodzimierz Tkaczenko - plastycy z Grodna; P u ł t u s k, Powiatowy Dom Kultury, lipiec; War s z a w a, sala Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych, lipiec. "Etnografia Syberii - badania polskie w XIX wieku" (ZSRR) W r o c ł a w, Muzeum Etnograficzne, październik. "Tradycje i współczesność w twórczości artystów ludowych narodów Związku Radzieckiego" War s z a w a, Dom Artysty Plastyka, listopad; S z c z e c i n, Zamek Książąt Pomorskich, grudzień. "Ludowe ubiory w republikach ZSRR" P ł o c k, Dom Kultury Budowniczych Kombinatu, marzec. Scenariusz: Edward Kostka, artysta plastyk. "Sztuka ludowa krajów socjalistycznych" R z e s z ó w, Dom Sztuki, maj. KRAJE POZAEUROPEJSKIE "Z kraju kwitnącej wiśni" (Japonia) B i c r u t o w i c c, Dom Wczasowy "Morskie Oko", 23 VII-15 X. Współorganizatorzy: Muzeum Archeologiczne we Wrocławiu, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, Uniwersytet Aoyama Gakuin w Tokio. "Folklor Maroka w malarstwie Zofii Piramowicz". (Wystawa połączona z pokazem strojów, tkanin i rzemiosła marokańskiego) Kra k Ó w, Muzeum Etnograficzne, maj. "Meksykańska sztuka ludowa" Kra k ó w, Muzeum Etnograficzne, styczeń; VV a r s z a wa, Galeria Sztuki Współczesnej, luty. Organizatorzy: Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Museo de las Culturas w Meksyku. P o z n a Ii. Muzeum Archeologiczne, 20 IX 1973-13 I 1974. Scenariusz: Carlos Hermandez Serwano. "Sztuka Archipelagu Nusantary" (Indonezja) W r o c ł a w, Muzeum Archeologiczne, 2 XII 1972-12 VIII 1973. Scenariusz: Andrzej Wawrzyniak, konsult. naukowa: Marian Godlewski, Anna Kozyra. G l i w i c e, Muzeum, 15 IX 1973-14 I 1974. Scenariusz: Elżbieta Łuczak. "Starożytne Peru" Kra k ó w, Muzeum Archeologiczne, grudzień. Polskie wystawy etnograficzne za granicą BUŁGARIA "Polska sztuka ludowa i rękodzieło" S o f i a, Ośrodek Kultury Polskiej, czerwiec. "Polska Sztuka ludowa" (Wystawa połączona z kiermaszem) S o f i a, Organizator: Spółdzielnia Przemysłu Ludowego i Artystycznego spiańskiego \V Krakowie. im. S. Wy- �334 Kronika CZECHOSŁOWACJ Cieszyn towy. C z e s k i, A "Hafty i koronki śląskie" grudzień. Organizator: Polski Związek Kulturalno-Oświa- "Tkanina artystyczna i regionalne lalki" P r a g a, Ośrodek Kultury Polskiej, 20-30 XI. Organizator: Spółdzielnia Ludowego i Artystycznego w Krakowie. Przemysłu DANIA A s n a e s, "Hus et" ("Dom" penhadze. "Polska sztuka ludowa" Klub), kwiecień. Organizator: Ambasada PRL w Ko- HOLANDIA "Polski przemysł ludowy i artystyczny" (Wystawa połączona z kiermaszem) H a g a, grudzień. Organizator: "Cepelia", Ambasada PRL w Hadze. NIEMIECKIA REPUBLIKA DEMOKRATYCZNA "Polska sztuka ludowa" (Wystawa połączona z kiermaszem) B e r l i n, Ośrodek Kultury Polskiej; L i P s k, Ośrodek Informacji i Kultury Polskiej, marzec-kwiecień i wrzesień. Organizator: Spółdzielnia Przemysłu Ludowego i Artystycznego im. S. Wyspiańskiego w Krakowie. "Sztuka ludowa Kujaw i Pomorza" L i P s k, Ośrodek Informacji i Kultury Polskiej, grudzień. Organizator: KujawskoPomorskie Towarzystwo Kulturalne. "Wielkopolska sztuka ludowa" S e n f t e n b e r g, październik. Organizator: Muzeum Kultury Sztuki Ludowej w Poznaniu. "Góralska sztuka ludowa" T e m p l i n, Muzeum Etnograficzne, 18 V-20 VI. Organizator: Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem. Scenariusz: Helena Sredniawa. SZWAJCARIA L o z a n n a, Muzeum ficzne w Krakowie. Sztuki "Polska sztuka ludowa" Użytkowej, grudzień. Organizator: Muzeum Etnogra- Z materiałów ODiIE opracowała Teresa Zakrzewska ETNOGRAFIA SYBERII - WYSTAWA POLSKIE BADANIA W XIX WIEKU ETNQGRAFICZNA, WROCŁAW 1973 W roku 1883 polski przyrodnik Benedykt Dybowski, którego zasługi na polu badań enograficznych tubylców syberyjskich nie zostały do dzisiaj w pełni przedstawione, opuścił Kamczatkę, gdzie przez okres czterech lat pełnił funkcję lekarza okręgowego. Wróciwszy do kraju przywiózł ze sobą olbrzymie zbiory przyrodnicze �Kronika 335 i etnograficzne, które w 1884 r. eksponowane były na dwu wysta\vach w Warszawie i Lwowie '. Po zmiennych kolejach losu i znacznym zdekompletowaniu etnograficzna kolekcja B. Dybowskiego weszła w skład zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie, gdzie przechowywana jest do chwili obecnej. W jej skład wchodzi interesujący katalog zabytków związanych z kulturą mieszkańców Kamczatki i Wysp Aleuckich 2. Bez wątpienia są to najcenniejsze zbiory etnograficzne muzealnictwa polskiego, które dotyczą Syberii, szkoda jednak, że nie są one eksponowane na stałej wystawie i nie zostały jeszcze należycie opracowane. Z okazji I naukowej konferencji na temat historii kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii, obradującej we Wrocławiu w dniach 19 i 20 września 1973 r. (zob. komunikat na s. 312), otwarto w Muzeum Etnograficznym - Oddziale Muzeum Narodowego we Wrocławiu wystawę pod wspomnianą w tytule nazwą: "Etnografia Syberii - badania polskie w XIX wieku". Pokazano na niej właśnie, po raz pierwszy nieomaiże od stu lat, część cennego zbioru B. Dybowskiego, stanowiącego główny dział ekspozycji. Wystawa doszła do skutku dzięki poparciu dyrekcji Muzeum Narodowego i szczególnemu zaangażowaniu się pracowników Muzeum Etnograficznego we Wrocławiu w osobach dr Ewy Jęczalik i mgr Magdaleny Rostworowskiej 3. Wystawę poprzedziła mozolna praca nad dokonaniem wyboru przedmiotów do ekspozycji, chodziło bowiem o taki dobór zabytków, aby całość w sposób najbardziej zbliżony do rzeczywistości oddawała obraz materialnej kultury ludów Syberii. Główną uwagę skierowano więc tutaj na obiekty charakteryzujące odzież (znalazły się na wystawie ubiory Itelmenów z Kamczatki, Koriaków i Czukczów, misternie zdobiona odzież Ewenów i odzież ze skór rybich używana przez Aleutów przy połowach ryb i ssaków morskich), transport i komunikację, myśliwstwo i rybołówstwo (z morskim zajęciem Aleutów wiązały się pokazane na wystawie modele różnego rodzaju łodzi oraz harpuny wyrzucane ze specjalnych miotaczy i różne gatunki strzał), wytwory sztuki ludowej, np. rzeźby w kle morsa oraz naczynia plecione z trawy morskiej lub wykonane z kory brzozowej. Poważne luki materiałowe utrudniły jednak w dużym stopniu pierwotne zamierzenie organizatorów wystawy. idące w kierunku zaprezentowania całościowego obrazu kultury ludów Syberii. Najdokładniej pokazano kulturę Itelmenów - ludu liczącego obecnie tysiąc osób i mieszkającego w paru osadach na zachodnim wybrzeżu Kamczatki. Ta część ekspozycji oparta była wyłącznie o zbiory B. Dybowskiego, które przc\vażały na wystawie. Podkreślić tutaj trzeba, że badacz ten, prze1 KataLog etnograficznej wystawy Kamczatki, Lwów 1884; K. Jurkiewicz, Wystawa etnogn/ficzno-przyrodnicza D-ra Dybowskicgo. "Kłosy" 1884, t. 38, s. 150-151, 160, 171, 189-190, 207208; Sęp [pseud.], Wystawa Dra B. Dybowskiego. "Biesiada Liter,acka" 1884, t. 17, s. 115; F. Sulimirski, Dr Benedykt Dybowski i wystawa jego zbiorów. "Wędrowiec" 1384, t. 22, s. 79BO, 86-87; tenże, Wystawa zbiorów pro!. B. DybowsTdego. "Kurier Warszawski" 1884, nr 456, s. 1-2; W. G'f., Wystawa D-rlI Dybowskiego. "Prawda" 1884, t. 4, s. 88. 2 Jak wyn'ka ze stat'ych kaTt inwentarzowych Muzeum Techniczno-Pr·zemyslowego \If Krakowie, znajdujących się roo niedawna w krakowskim Muzeum Na,rodowym, w 1886 r. zbiory wystawy kamczackiej B. Dybowskiego zostały zakupione przez dy-rekcję Muzeum Techniczno-Przemysłowego, a z chwilą likwidacji tej placówki pr'Zeszły w posiadal'llie Muzeum Narodowego w K.rak·owle. W 1913 r. niewielka ich częśćzostał<l przekazana Muzeum Etnograficznemu w Krakowie, zaś w latach sześćd2Jiesiątych Muzeum to otrzymało dalszą część zbioru, mianowicie bogatą kolekcję odzieży kamc'za·ckiej. 8 Organizatorzy konferencji serdecznie dziękują kierowl'llictwu Muzeum .Nar·odowego i Muzeum Etnograficznego we Wrocławiu za urządzenie i otwa,rcie tej wystawy VI czasie obrad. �Kronika bywając na Kamczatce, w sposób celowy i systematyczny uzupełniał kolekcję etnograficzną przeznaczoną dla Polski. Gdy np. ze względów czysto transportowych nie miał możliwości dostarczenia do kraju łodzi i sań używanych przez ludy zamieszkujące Kamczatkę i Wyspy Aleuckie, wykorzystał zdolności "rzemieślników" tubylczych, którzy wykonali dokładne modele tych przedmiotów. Część z nich znalazła się na wystawie. W grupie tych eksponatów zasługują na wyróżnienie modele starych sań itelmeńskich, które poza terenem półwyspu kamczackiego nie posiadały swych odpowiedników pod względem formy. Sanie te odgrywały niezmiernie ważną rolę w życiu Itelmenów. Części składowe sań spojone rzemieniami z foczej skóry czyniły je podatnymi na wszelkie nierówności terenowe. Szerokie i cienkie płozy zgrubione były w miejscu zetknięcia się ze stramami. W zgrubieniach tych znajdowały się otwory, poprzez które przewleczone były rzemienie mocujące stramy. Kosz pleciony ze skóry i giętych prętów umocowany był na stramach stanowiących naturalną całość z nasadami. Niektóre CZęŚCIsań itelmeńskich były zdobione, przeważnie prostym ornamentem geometrycznym. Jako siły pociągowej Itelmeni używali psów, które do zaprzęgu zakładane były parami z jednym przewodnikiem. Sanie te już w początkach XIX stulecia zaczęły wychodzić z użycia, aby w latach póżniejszych zniknąć bezpowrotnie. Cennym uzupełnieniem wystawy były unikalne rękopisy i stare druki dotyczące Syberii, książki pisane przez ludzi, którzy przebywali za Uralem w XVII-XIX w., a także mapy ilustrujące szlaki wędrówek polskich badaczy i zesłańców po tych obszarach. Zaletą ekspozycji był jej kameralny charakter, umożliwiający nieprofesjonalistom łatwiejsze zorientowanie się w zróżnicowaniu form prezentowanych wytworów kultury materialnej. Zarówno sposób prezentacji (w formie etnograficznej wystawy) polskich badań nad ludami Syberii, jak też charakter zbioru (w przeważającej mierze noszący znamiona dziedzictwa narodowego) sprawiły, że wystawa wywolała duże zainteresowanie szerokich kręgów społeczeństwa. Materialny kształt zainteresowań poprzednich pokoleń Polaków etnografią ludów Syberii, który zaprezentowano na wystawie, potwierdził raz jeszcze, że w zakresie tym nauka polska osiągnęła rezultaty warte przypomnienia i systematycznego opracowania. Antoni WYSTAWA ,.DZIEŁ WSZYSTKICH" OSKARA KOLBERGA Ku.czyński W MOSKWIE Wysta\\-a Dzieł wszystkich O. Kolberga w Związku Radzieckim była przygotowywana od dłuższego czasu w ramach współpracy Redakcji Naczelnej DWOK z Ludową Spółdzielnią Wydawniczą, Polskim Wydawnictwem Muzycznym i Zarządem Głównym Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej. Przygotowano na Wystawę 16 plansz kolorowych wykonanych artystycznie przez plastyka, Katalog Wystawy w języku rosyjskim (nakład 2 tys. egzemplarzy), wszystkie wydane tomy Dzieł (w liczbie 56) oraz szereg elementów zdobniczych. Transportem substancji wystawienniczej zajął się Zarząd Główny TPPR, a ustawieniem Wystawy także Zarząd Główny Towarzystwa Przyjaźni Radziecko-Polskiej przy współpracy kierownictwa Biblioteki im. W. Lenina w Moskwie. �Kronika Wystawa została urządzona na dziel'1 2 kwietnia 1974 r., w ramach Wystawy Książki Polskiej, jaka miala miejsce w hallu I piętra tejże Biblioteki. Ze względu na szereg okoliczności, samo uroczyste otwarcie 'Wystawy Dzid wszystkich O, Koloerga zostało przesunięte na dzień 12 kwietnia 1974 r. o godzinie 12. Przy licznie ::gromadzonej publiczności, szczelnie wypeiniającej hall Biblioteki, Wystawę otworzył dyrektor Biblioteki im. W. Lenina, prof. dr Nikolaj M. Sikorski. Uwydatnił on znaczenie Wystawy Książki Polskiej w Moskwie, szczególnie zaś właśnie Dziel lL'szystkich O, Kolberga jaKo wydawnictwa monumentalnego, świadczącego o po'.':ażnym dorobku nauki polskiej, wskazał też na wyjątkową postać Kolberga. Z kolei prof. dr Igor Belza, znany specjalista z zakresu historii kultury polskiej i mu-' 2ykologii, aktualny prezes Zarządu Głównego TPRP, w gorących słowach scharak:eryzowal osiągnięcia badawcze Kolberga i znaczenie jego Dziel dla kultury ; nauki zarówno dawniej, jak i dzisiaj i podkreślil, że wydanie Dzieł Kolberga jest :zymś wyjątkowym i należy do najbardziej znamiennych osiągnięć kultury pol- L ·•..yS1:lWV [):w! U:..,:.II,-;tkicll OSk<ll'~l Kolberga \V IVlosk\\'ic, kwieciell 1974 \v ran'Dch Dni Kultury Polskiej, ,kic,l: '.\'yra~ii zadowo1cnic, że pierwsza wystawa Dziel ma mleJsce w Mosk\vie. ~Q,'t~'pni(' przcmawiaJ redaktor naczelny Dziel, proL dr J. Burszta. Zbliżył on słu,'haczy rio "ame] postaci Kolberga, scharakteryzował jego monumentalne dzieło ",skazał na jego symholiczne znaczenie dla współpracy międzynarodowej w za;-:'csi(Okultury i nauki. \\' końeu przemawiał prezes Ludowej Spółdzielni Wydawniczej, poseł na Sejm. Zygmu;,t Surowiec. Skoncentrował się on na osiągnięciach i planach wydawni.::ych LSW \\ zakresie udostępnienia literatury rosyjskiej i radzieckiej w Polsce i.udo\\'c,i, 22 -- .Lud. ~.. ")9 �338 Kronika Po uroczystym otwarciu Wystawy zebrani zadawali pytania szczegółowe i żywo interesowali się samą ekspozycją, która ma być udostępniona publiczności jeszczE' przez dłuższy czas. Była też mowa o tym, by ekspozycję pokazać także \\" innych miastach Związku Radzieckiego. Józef OTWARCIE MUZEUM OSKARA KOLBERGA Dllrs:zta W PRZYSUSZE Staraniem Przysuskiego Towarzystwa Kulturalnego im. O. Kolberga w Przysusze, popartym przez władze administracyjne i czynniki społeczno-polityczne miasta i powiatu, oraz przy pomocy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego - Redakcji DzieŁ wszystkich O. Kolberga, zostało utworzone w Przysusze Muzeum Oskara Kolberga. Słowa prawdziwego uznania za powołanie do życia placówki należą się organizatorom, a zwłaszcza członkom Zarządu Przysuskiego Towarzystwa Kulturalnego im. O. Kolberga w osobach: Hieronim Cichocki - prezes, mgr Tadeusz Głowacki zastępca prezesa, Stanisław Ambrożek - sekretarz, Marian Ślufarski - skarbnik. b. poseł mgr Piotr Wrzeszcz, Stefan Marczyński, Marian Kwapień, zmarły niedawno mgr Stefan Kotlarczyk i wielu innych. Działacze ci osiągnęli bardzo duży sukces. Utworzone przez nich Muzeum jest bowiem pierwszym w Polsce i na świecie muzeum kolbergowskim (wcześniejsze od tej placówki są izby pamięci O. Kolberga. jak np. izba w dworku w Modlnicy koło Krakowa, w której Kolberg mieszkał w latach 1871-1884, znajdująca się obecnie pod opieką Uniwersytetu Jagiellońskiego). Otwarcia nowej placówki dokonano w 160 rocznicę urodzin O. Kolberga, obchodzoną uroczyście podczas dorocznych "Dni Kolbergowskich" w Przysusze w dniach 8-9 czerwca 1974 1'. Muzeum mieści się w zabytkowym pałacyku Dębińskich z XVIII wieku, położonym w pobliżu muszli koncertowej w otoczeniu pięknego parku, w którym organizatorzy planują wkrótce rozpoczęcie budowy pomnika O. Kolberga. Chwilowo Muzeum dysponuje jedną salą wystawową oczekując w najbliższym czasie przyznania dalszych pomieszczeń oraz odpowiednich funduszów na gromadzenie zbiorów, ich konserwację i opracowanie oraz ekspozycję. Potrzeby placówki znajdują właściwe zrozumienie u władz miasta i powiatu. W nowootwartej sali muzealnej w dniu 9 czerwca 1974 1'. udostępniono zwiedzającym wystawę kolbergowską. Jej twórcami są: mgr Stefan Rosiński - kustosz Muzeum w Radomiu (scenariusz) i mgr Zbigniew Karbarz - artysta plastyk (opracowanie plastyczne wystawy oraz opracowanie graficzne plakatu i Katalogu Wystawy). Z satysfakcją można stwierdzić, że wystawę urządzono umiejętnie. Wśród sprzętów z dawnej epoki rozstawionych w izbie z zabytkowym kominkiem, stworzywszy tym samym wystrój żywo przypominający wnętrze XIX-wiecznego gabinetu etnografa, ukazano wszystko to, co w związku z Kolbergiem Muzeum zdołało do tej pory zgromadzić, a więc: kilka rękopisów terenowych (dar Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego), wydane tomy jego Dziel wszystkich, pierwodruki dzieła Lud. Jego zwyczaje ..., wiele fotokopii dokumentujących szcze- �339 KronIka góły biografii Kolberga i obrazujących kolbergowskie zbiory folkloru, jego prace, rozprawy etnograficzne itp., wreszcie fotoportrety uczonego, jego rodziców, rodzeństwa, współpracowników i in. Całość materiałów, rozmieszczonych czytelnie, w układzie chronologicznym i opatrzonych komentarzem bądź cytatami z dzieł Kolberga lub fragmentami opinii naukowych o jego dorobku, napisanymi artystycznie techniką ołówkową na płytach z surowego drewna, stanowiła estetyczny, przejrzysty choć skrótowy przegląd życia i działalności badawczo-naukowej i wydawniczej etnografa. Skromne obecnie zbiory nie pozwoliły - rzecz jasna - ukazać pełni działalności i zasług Kolberga. Zabrakło przede wszystkim akcentu muzykologicznego, podkreślającego twórczość Kolberga zarówno w dziedzinie kompozycji, jak i w opracowaniu melodii ludowych. Brak było również charakterystyki Kolberga jako zbieracza terenowego, a więc cechy najbardziej typowej dla jego sylwetki. Jak zapewniają organizatorzy, świadomi niedostatków wystawy, w przyszłości będzie możliwa realizacja pełniejszej ekspozycji, lub wystaw poświęconych wybranym tematom kolbergowskim, poprzez systematyczne poszerzanie zbiorów i ich naukowe opracowywanie. Już w tej chwili Muzeum rozwija poszukiwania i kontakty z wieloma instytucjami i osobami, m. in. z członkami rodziny Kolberga, jak np. z prof. drem Bogdanem Marconim w Warszawie i mgr Henrykiem Kolbergiem w Poznaniu, współpracuje z mgr Marią Turczynowiczową w Poznaniu, Redakcją Naczelną DzieL wszlIstkich O. Kolberga, Oddziałem Polskiej Akademii Nauk w Krakowie i in. Życzyć należy dużo wytrwałości i powodzenia w poszukiwaniach. Akt otwarcia Muzeum poprzedziła sesja popularnonaukowa poświęcona Kolbergowi, zorganizowana przez Zarząd Przysuskiego Towarzystwa Kulturalnego im. O. Kolberga oraz Wydział Kultury Urzędu Powiatowego w Przysusze. Sesja odbyła się z licznym udziałem władz politycznych i kulturalnych oraz przedstawicieli społeczeństwa. Referaty okolicznościowe wygłosili pracownicy naukowi Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu: prof. dr Józef Burszta, redaktor naczelny DzieL wszystkich O. Kolberga: Oskar Kolberg a kultura polska i dr Bogusław Linette: Kolberg jako etnomuzykolog. W sesji uczestniczyły także zespoły regionalne, które wykonały kilka pieśni. Uroczystości otwarcia Muzeum towarzyszyły także wystawy osiągnięć twórców ludowych (tkactwo, rzeźba, wycinanka) oraz przegląd kapel, chórów i zespołów artystycznych z powiatu przysuskiego i okolic, a nawet z Łodzi i Płocka. Medard USTANOWIENIE Tarko OGÓLNOPOLSKICH NAGRÓD IM. OSKARA KOLBERGA "ZA ZASŁUGI DLA KULTURY LUDOWEJ" W związku z 30-leciem Polski Ludowej redakcja mazowieckiego miesięcznika kulturalno-społecznego "Barwy", przy wszechstronnym poparciu środowisk artystycznych i naukowych oraz władz i instytucji terenowych i centralnych, ustanowiła w 1974 r. pierwsze w świecie doroczne ogólnopolskie Nagrody imienia Oskara Kolberga "Za zasługi dla kultury ludowej". Nagrody obejmują: medal im. O Kolberga, dyplom w oprawie skórzanej oraz nagrodę pieniężną, a przyznawane są �3-10 Kronika twórcom ludowym, popularyzatorom ludowej sztuki i kultury, działaczom, organizatorom, pracownikom naukowym badającym kulturę ludową oraz innym osobom i zespołom wyróżniającym się w dziedzinie inspirowania i upowszechniania twórczości ludowej. Powstał Fundusz Nagród, który zasilają swymi dotacjami następujące instytucje: Ministerstwo Kultury i Sztuki, Centralna Rada Spółdzielni "Samopomoc Chłopska", Centrala Spółdzielni Ogrodniczych, Centralny Związek Rolniczych Spółdzielni Produkcyjnych, Centralny Związek Spółdzielni Mleczarskich, Centralny Związek Spółdzielczości Pracy, Związek Spółdzielni Rękodzieła Ludowego i Artystycznego "Cepelia", Związek Autorów i Kompozytorów "Zaiks", Robotnicza Spóldzielnia Wydawnicza "Prasa-Książka-Ruch", Naczelna Rada Spółdzielcza, Związek Socjalistycznej Młodzieży Polskiej, oraz Rada Zakładowa Mazowieckich Zakładów Petrochemicznych w Płocku i Fabryka Maszyn Żniwnych w Płocku. Ideą przewodnią organizatorów i fundatorów nagród jest spotęgowanie twórczej roli kultury i sztuki ludowej w procesie kształtowania się współczesnej kultury narodu, spożytkowanie wzrastającego znaczenia jej oryginalności i odrębności w życiu współczesnym. Sztuka ludowa bowiem - jak stwierdzają - "... wyrosła z tradycji narodowych, przechowywana przez pokolenia, różni się nawet w poszczególnych regionach tego samego kraju. Czerpiąc z osiągnięć przeszłości zmienia się, przekształca, inspiruje twórczość zawodową, słowem spełnia doniosłą rolę artystyczną i kulturową. Nawet kontynuując odwieczne tradycje stała się - już przez samą różnorodność i oryginalność form - nieodzownie potrzebna w naszej cywilizacji. Dlatego należy czynić wszystko, aby i nasz folklor, nasza sztuka ludowa tak ciekawa i stosunkowo tak jeszcze autentyczna mogły rozwijać się coraz pełniej.''' W związku z tym jest rzeczą oczywistą, że ustanowiony przez redakcję ..Barw" naturalny, historycznie uzasadniony i najbardziej adekwatny patronat Oskara Kolberga nad całą inicjatywą nadaje nagrodom bardzo wysoką rangę moralną. zaś laureatom przynosi zaszczytne wyróżnienie. Imię Kolberga bowiem - jak wiemywiąże się ściśle z początkami polskiego i słowiańskiego zbieractwa tradycji ludo· wych, ludoznawstwa, z krzepnięciem etnograrii i folklorystyki polskiej jako nauki, której podstawę stworzył zebranymi materiałami dokumentującymi stan XIX-\\'ie, cznej kultury ludowej właśnie w jej regionalnych odrębnościach i narodowej oryginalności, a równocześnie w tysiącletnim związku z innymi kulturami Europy. w całym bogactwie wartości artystycznych oraz w zawartej w niej sile patriotyzmu i polskości - by służyły rozwojowi społeczeństwa. Służą one dziś społeczeństwu w postaci drukiem wydawanych jego Dzid wszystkich i będą skutecznie współuczestniczyć w realizacji wspomnianej idei. Kryterium wyboru i oceny dzieł twórczości ludowej czy działalności os,')b i zespolów jest przede wszystkim wartość artystyczna dzieła czy działalności, a następnie autentyzm, związek z tradycją lokalną i regionem, siła oddziaływania \\' środowisku, uznanie działalności, wartość dorobku badawczego lub organizacyjno-popularyzatorskiego, wydawniczego itp. Wyborem i oceną dzieł czy osc'lb kandydujących do nagrody zajmuje się 27-osobowa Komisja Nagród, w skład które.; wchodzą następujący specjaliści: mgr Aleksander Jackowski (Instytut Sztuki PAN) - przewodniczący, prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska (Univ,'crsytet Łódzki), doc. dr Maria Biernacka (Instytut Historii Kultury Materialnej PAN), dr Stanisław Błaszczyk (Muzeum Etnograficzne w Poznaniu. Oddział Muzeum Narodowego), mgr Aleksandra Bogucka (Polskie Wydawnictwo Muzyczne), prof. dr Józef Burszta (Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu, redaktor naczelny Dziel �Kronika ~-n wszystkich Oskara Kolberga), Bronisław Cukier (Stowarzyszenie Twórców Ludowych), dr Grażyna Dąbrowska (Instytut Sztuki PAN), mgr Henryk Gaworski (redaktor naczelny mies. "Barwy"), Juliusz Głowacki (redakcja mies. "Barwy") sekretarz Komisji, mgr Bożena Golcz ("Cepelia"), dr Anna Kuhczyńska-Iracka (Instytut Sztuki PAN), mgr Zofia Jaworska (Instytut Sztuki PAN), mgr Leszek Juricwicz (Ministerstwo Kultury i Sztuki), Konrad Kaszewski (Warszawski Komitet Wojewódzki PZPR), dr Kazimierz Pietkiewicz (Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie), prof. dr Ksawery Piwocki (Instytut Sztuki PAN), prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa (Uniwersytet Warszawski), prof. dr Roman Reinfuss (Uniwersytet Jagielloński), doc. dr hab. Dorota Simonides (Uniwersytet Wrocławski), dr Marian Soltysiak (Muzeum Mazowieckie w Płocku), mgr Elżbieta Staniak (Warszawski Urząd Wojewódzki), prof. dr Jan Stęszewski (Związek Kompozytorów Polskich), mgr Barbara Zagórna-Tężycka (Ministerstwo Kultury i Sztuki), mgr Wanda Uziembło (Instytut Kultury Współczesnej' PAN), mgr Tadeusz Więckowski ("Cepelia"), doc. dr Gustaw Zemła (Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie). Komitet Honorowy Nagród im. O. Kolberga stanowią: członek Biura Politycznego PZPR, wicepremier i minister Kultury i Sztuki, Józef Tejchma - przewodniczący; I sekretarz Warszawskiego Komitetu Wojewódzkiego PZPR Kazimierz Rokoszewski; Wojewoda Warszawski Franciszek Tekliński, z-ca kierownika Wydziału Kultury KC PZPR Edmund Makuch, pr'ezes ZG RSW "Prasa-Książka-Ruch" Stani-o sław Mojkowski, dyrektor Instytutu Sztuki PAN prof. dr Jułiusz Starzyński, członkowie PAN - prof. dr Kazimierz Dobrowolski i prof. 'dr Julian Krzyżanowski, prezydent m. Płocka Henryk Rybak. Po raz pierwszy medale i dyplomy oraz nagrody pieniężne w wysokości 15 tys. złotych wręczono w czerwcu 1974 r. Otrzymało je 12 następujących osób i zespołów: 1. Władysław Chajec rzeżbiarz ludowy ze wsi Kamienica Górna, pow. Jasło; 2. Michalina, Jadwiga i Zbigniew Ćwiżewiczowie z Bukowiny Tatrzańskiej - działacze kulturalni i popularyzatorzy folkloru góralskiego; 3. Justyna Grzegory tkaczka, hafciarka i wycinankarka ludowa ze wsi Złaków Borowy, pow. Łowicz; 4. Franciszek Horak - mistrz zdobniczy tradycyjnego stroju ludowego (metaloplastyka) z Cieszyna; 5. Janina Orynżyna z Warszawy - organizator przemysłu ludowego i artystycznego oraz autor kilku prac z tej dziedziny; 6. Franciszka Rybkowa z Lipska, pow. Dąbrowa - twórca regionalnego tkactwa, głównie dywanowego; 7. Jadwiga Sobieska z Warszawy - pracownik naukowy, współtwórca zbiorów folkloru pieśniowo-muzycznego Instytutu Sztuki PAN oraz podstaw etnomuzykologii polskiej; 8. Tomasz Śliwa ze Zbąszynia instrumentalista ludowy, zwlaszcza kożlarz, twórca znanej kapeli ludowej i wychowawca młodych muzyków ludowych; 9. Adam Zegadło - rzeźbiarz ludowy ze wsi Krzyżka, pow. Kielce; 10. Zespół regionalny "Kurpianka" z Kadzidła, pow. Ostrołęka; 11. Orawski Zespół Pieśni i Tańca "Zubrzyca Górna" (przy Związku Podhalan i Parku Etnograficznym w Zubrzycy Górnej, pow. Nowy Targ); 12. Związek Spółdzielni Rękodzieła Ludowego i Artystycznego "Cepelia" - członek Światowej Rady Rękodzieł (bez nagrody pieniężnej). Uroczystość wręczenia nargód odbyła się w Zamku książąt mazowieckich. w Płocku w dniu 22 czerwca 1974 r. podczas VIII Ogólnopolskiego Festiwalu Fol-· kloru. Aktu wręczenia dokonali: wicewojewoda warszawski Bolesław Rek i redaktor naczelny mies. "Barwy" Henryk Gaworski, w towarzystwie przewodniczącego Komisji Nagród mgra A. Jackowskiego i redaktora naczelnego Dziel wszystkich O. Kolberga prof. dra J. Burszty, prezydenta m. Płocka H. Rybaka, g()spodarza Zamku - dyrektora Muzeum Mazowieckiego dra M. Soltysiaka, licznie zgroma- �342 Kronika dzonych przedstawicieli władz kulturalnych województwa i powiatu, działaczy, folklorystów i miłośników folkloru, zespołów festiwalowych, gości zagranicznych i wielu innych osób. Z okazji wręczenia nagród i z racji Festiwalu otwarto w salach Muzeum Mazowieckiego wystawę polskiego stroju ludowego oraz twórczości ludowej reprezentującej dorobek laureatów nagród (według projektu T. Zaremby z Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie). Uruchomiono także wielki kiermasz sztuki ludowej. W czasie spotkania organizatorów i fundatorów nagród z laureatami wygłoszono kilka okolicznościowych pochwał i uwag praktycznych, mających związek z realizacją Nagród im. O. Kolberga. Redaktor naczelny Dziel WszlIstkich O. Kolberga, prof. dr J. Burszta, podkreślił m. in. znaczenie wydawania obecnie drukiem całej spuścizny rękopiśmiennej O. Kolberga dla rozwoju nauki i kultury, w tym dla coraz pełniejszego urzeczywistniania idei nagród. Organizatorzy Nagród im. O. Kolberga zamierzają poszerzyć zasięg prac, osób i zespołów nagradzanych (m. in. obejmując działalność zespołów polonijnych), jak również zwiększyć liczbę osób i instytucji terenowych (m. in. przcz włączenie towarzystw regionalnych) uczestniczących w wyborze i ocenie kandydatów do nagrody. Medurd MAGISTERIA I DOKTORATY Z ZAKRESU ETNOGRAFII PRACE Uniwersytet Turko W 1973 R. MAGISTERSKIE Jagielloński - Kraków CHODYŃSKA-BAR Elżbieta, Przeobrażenia sposobów i środków transportu we wsi Brenna, pow. Cieszyn, w latach 1945-1970, prof. dr Mieczysław Gładysz. GNIOT Mariola, Zatrudnienie pozarolnicze rodzin chłopskich we wsi Istebna w pow. cieszyńskim, prof. dr Mieczysław Gładysz. KRÓL Barbara, Gospodarka rolna we wsi Brenna w pow. cieszyńskim w okresie 1920-1970, prof. dr Mieczysław Gładysz. LIPOK-BIERWIACZONEK Maria, Czynniki wpływające na kształtowanie się więzi sołecznej na przykładzie wybranego przysiółka Wisły, prof. dr Mieczysław Gładysz. LIPA Maria, Przeobrażenia w zagrodzie chłopskiej we wsi Brenna, pow. Cieszyn, w latach 1945-1970, prof. dr Mieczysław Gładysz. PIEKŁO Stanisława, Gospodarka przyswajająca we wsi Brenna, pow. Cieszyn, w latach 1945-1970, prof. dr Mieczysław Gładysz. ROGALSKA-GARCZYŃSKA Małgorzata, Stan badań nad kulturą ludową Orawy. prof. dr Mieczysław Gładysz. RÓG Jan, Konsekwencje kulturowe migracji zarobkowych ludności polskiej ze Sląska na tereny rdzennych Niemiec w latach 1871-1939, prof. dr Mieczysław Gładysz. �343 Kronika TACZUK Ewa, Rozwój wnętrza mieszkalnego w Koniakowie, pow. Cieszyn, w końcu XIX i w XX wieku, prof. dr Mieczysław Gładysz. ZAJĄCZKOWSKA Janina, Stan i potrzeby badań etnograficznych w regionie sądeckim w XIX i w XX wieku, prof. dr Mieczysław Gładysz. ŻUROWSKI Stanisław, Stan badań na Podhalu do 1918 r., prof. dr Mieczysław Gładysz. U n i w e r s y t e t i m. A. M i c k i e w i c z a - P ozn a ń ADAMEK Elżbieta, Tradycja a współczesność na przykładzie rodziny w Ciężowicach, pow. Tarnów, prof. dr Józef Burszta. BUDZIK Kazimierz, Folklor stosowany w opinii odbiorców na przykładzie folkloru muzycznego, prof. dr Józef Burszta. BURBELKA Jolanta, Czynniki wpływające na rozwój kultury, prof. dr Józef Burszta. EFFENBERG Eugeniusz, Stare i nowe w zwyczajach i obrzędach dożynkowych na przykładzie wsi powiatu Nowy Tomyśl, prof. dr Józef Burszta. GIERSZEWSKI Zbigniew, Żegluga pełnomorska Polinezyjczyków i ich kontakty z Ameryką Południową, prof. dr Maria Frankowska. JERZAK-GIERSZEWSKA Teresa, Rola i znaczenie kobiety w kulturze Indian Amazonii: Jivaro, Witoto, Tukuna, prof. dr Maria Frankowska. KRĘŻAŁEK Marek, Wspókzesne życie kulturalne wsi podmiejskiej na przykładzie Dopiewa w pow. poznańskim, prof. dr Józef Burszta. KUBIAK Tadeusz, Współczesny stan zwyczajów i obrzędów dorocznych we wsiach pow. poznańskiego, prof. dr Józef Burszta. SZCZEPAŃSKA-KRĘŻAŁEK Iwona, Kazimierz Moszyński jako etnograf Słowiańszczyzny, prof. dr Józef BUrszta. Uniwersytet Warszawski BENEDYKTOWICZ Zbigniew, Wpływ klasztoru prawosławnego na funkcjonowanie sacrum i profanum (na przykładzie Grabarki), prof. dr Witold Dynowski. BOHDZIEWICZ Anna, Próba analizy i krytyki koncepcji subkultury nędzy Oscara Lewisa, prof. dr Witold Dynowski. MILEWSKA Anna, Upodobania estetyczne jako wyraz świadomości wspólnoty grupowej na przykładzie analizy wyposażenia wnętrz mieszkalnych wsi Rościszewo w pow. sierpeckim, doc. dr Zofia Sokolewicz. OSIŃSKA-PISKORZ Elżbieta, Społeczno-gospodarcze aspekty mechanizacji rolnictwa (na przykładzie wsi Haczów i Trześniów, pow. brzozowskiego), prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa. PRA WDZIC-GAŁĘSKI Jan Jakub, Stosunki wewnętrzne w mieszanych wyznaniowo i ctnicznie społecznościach wiejskich na Podlasiu, prof. dr Witold Dynowski. SŁOWIŃSKA Ewa, Rola zwyczajów dorocznych w życiu kulturalnym wsi Rościszewo w tradycji współczesności, doc. dr Zofia Sokolewicz. STOMMA Ludwik, Ludowe obrzędy weselne w Polsce XIX wieku, doc. dr Zofia Sokolewicz. WALENDZIAK Teresa, Ziemia i zawód rolnika w strukturze zawodowej i kulturze wsi współczesnej na tle jej historii (na przykładzie wsi Haczów i Trześniów, woj. rzeszowskiego), prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa. WASILEWSKI Sławomir Jerzy, Kategoria przestrzeni w kulturze mongolskiej. Analiza niektórych układów terytorialnych, prof. dr Witold Dynowski. �34'1 Kroni1-\Cl U n i we r s y t e t i m. B. B i e l' u ta - W l' o c ł a'.'.' FIAt AS Jan, Kult przodków w wierzeniach i zwyczajach ludów Oceanii. pro' dr Aleksander Godlewski. CZCCHNOWSKA Barbara, Prawo własności u ludów Oceanii, prof. dr Aleksande:' Godlewski, DERKACZ Bronisław, Współdziałanie społeczno-gospodarcze we '.'.'si dolnośląskie;, doc. er Adolf Nasz. DURACZYŃSKI Grzegorz, Tradycyjna obrzędowość okresu wiosennego na Dolnyr:-, Śląsku, doc. dr Adolf Nasz. GÓRECKA Bogumiła, Życie kobiety wiejskiej na Ziemiach Zachodnich i Północnych w świetle literatury pamiętnikarskiej, doc. dr Adolf Nasz, KLUKA Krzysztof, Struktury społeczno-polityczne Azteków i Inków. Studiuffi porównawcze, prof. dr Aleksander Godlewski. FAJCES Jam.:sz, Powstanie świata i człowieka na podstawie mitów z pięciu częśc' świata, proi', dr Aleksander Godlewski. SOKOL Wiesława, Wpływ industrializacji na przemiany społeczno-kulturo\\'C \\'S' dolr:ośląskiej na przyk!adzie wsi Gogołowice w pow, Lubul doc, dt' ."'dolf Nasz, PRACE DOKTOHSKJE Uniwersytet Jagiellol13ki DZIĘGIEL Leszek, Rolnictwo chłopskie \y Afryce Wschodniej, Sludi'.:m 7, dziedzin,' antropologii ekonomicznej. Promotor: prof. dr Ar.c.'rzcj W<:li!4órski. Praca rozpoczyna się szczegółowym opisem zagrody Luo, z pod'1:liem układ\.,;. pól i rozmieszczeniem bydła w zagrodzie. Stopniowo autor [r-::ecl1odzi do opisc i analizy większych form, rozciągających się początkowo na ealą Kenię, a potem r:a terytorium Ugandy i Tanganiki. Studium jest doprowadzone do okresu uzy~kar:ia nepodległości przez te trzy kraje; następnie analizuje autor zmiany ,;poleczLo-gospodarcze powstale w wyniku przemian politycznych, Praca liczy \\' całośc: 393 strony i uwzględnia ponad IOU pozycji bibliograficznych. PETERA Janina, Kultura pasterzy Aromunów przeobrażenia, Promotor: prof. dr Jadwiga - koczownikf,\\ Klimaszewska, ',,' Albanii je,' Praca dotyczy głównie kultury materialnej oma\\'iancj grupy, _~ut(E'ka ::'j::t.:\' się szczegółowo budownictwem i wyposażeniem wnętrz szałas<'m', crg,l:1j;~:h',id .. ; ;pldarki pasterskiej. pożywieniem, strojem, wytwórczościq j sztuką !)LbtYCZll:l, \i' pl'3" ey uwzględnione zostały r(lwnież obrzędy rodzinne pasterzy .\rolT;1lI11)\\' ; i,,:,,;~(tór~' obrzędy doroczne, Un iw e r s y t e t KOHUTNICKI Bohdan, Problem dr Maria Frankowska, i m, A, M i c k i e totemizmu u lud,',w \V ic z a Australi~. Prl.Jn:ot<'," l';:",,:', Autor poddał konfrontacji ewolucjonistyczne koncep(~je tote'Y,i7.r,'u "co.:, "':ci):-ane koncepcje totemizmu, powstałe w XX stuleciu, z faldogra[iczI:Yi~l ;l:3.;L'r~:.:(c::' australijskim, Szczególną u wagę zwrócił na strukturę Spo!cczlla au luch :on:c;:::(',ludności Australii oraz na jej związek z tzv,,', układami totemowymi. Umoż]i',\'iło ((, óutorowi poddanie krytyce niektórych dotychczasowych poglądó\\' r:3 i>w;<; cv'.';.mizmu oraz na zinterpretowanie funkcji totemizmu z punktu \\'id?,'"ni!l \'."l),',k.:c,-nej teorii znaku. �Kronika POSERN -ZIELIŃSKI Aleksander, Ruchy społeczne i religijne Indian Ameryki Południowej (XVI-XX w.). Promotor: prof. dr Maria hiszpańskiej Frankowska_ Etnologiczna analiza ruchów społecznych, które w swym programie i praktyce· uwzględniały element sakralny (irracjonalny), jak również interpretacja niektórych rewolucyjnych ruchów społecznych indiańskich chłopów, w ideologii których autor poszukuje treści irracjonalnych. Na tle prezentacji genezy, kształtu, przebiegu i znaczenia poszczególnych ruchów autor rozpatruje ich polityczne, społeczne, kulturowe i ideologiczne treści. W pracy przedstawiono również specyfikę indiańskich ruchów społeczno-religijnych odwołując się do zmieniającej się sytuacji społeczno-ekonomicznej tubylczej ludności Ameryki Południowej w poszczególnych okresach historycznych. Wreszcie poddano konfrontacji niektóre z dotychczasowych ustaleń teoretycznych z analizowanymi realiami, celem wysunięcia własnych propozycji. Uniwersytet Warszawski WOŹNIAK Andrzej, Rodzina i gospodarstwo chłopskie wieku. Promotor: prof. dr Witold Dynowski. na Mazowszu w XVIII Autor nawiązuje w swej teoretycznej warstwie do modelu kultury skonstruowanego przez K. Dobrowolskiego dla południowej Małopolski. Celem pracy jest próba odpowiedzi na pytanie, które z wymienionych przez Dobrowolskiego podstawowych czynników kształtowania się i utrzymania chłopskiej kultury tradycyjnej ,. znajdujących swe potwierdzenie w materiałach dotyczących drugiej połowy XIX "V., odnoszą się do kultury chłopskiej okresu folwarku pańszczyżnianego i w jakim stopniu. Rozważania nad tym zagadnieniem przedstawia autor poprzez pryzmat instytucji podstawowej dla chłopskiej kultury tradycyjnej - rodziny rozpatrywanej ze względu na jej specyfikę z posiadanym przez nią gospodarstwem. Praca powstała w oparciu o żródła archiwalne i publikowane, dotyczące XVIII-wiecznej wsi mazowieckiej. Uniwersytet Wrocławski MAJCHRZAK Józef, Polska pieśń ludowa na wschodnim ska. Promotor: doc. dr Adolf Dygacz. pograniczu Dolnego Ślą- Praca jest pierwszą próbą monograficznego przedstawienia tradycyj nego folkloru polskiego zastanego na wschodnim pograniczu historycznej części Dolnego Śląska po drugiej wojnie światowej. W pracy poruszono następujące zagadnienia: 1) realia i związki w świetle wątków poetyckich i melodycznych na tle porównawczym - autor szczegółowo analizuje wątki treściowo-poetyckie wybranych, najciekawszych wariantów pieśni dolnośląskich; 2) charakterystyka poetyki i muzyki \V folklorze dolnośląskim. Obok analizy muzycznej i tekstowej zebranych polskich pieśni ludowych, zachowanych na omawianym obszarze, autor podjął również prlJbę odtworzenia dziejów historycznych folkloru polskiego na Dolnym Śląsku w zakresie zbieractwa pieśni i tradycji ludowego muzykowania oraz przeprowadził porównanie tego folkloru z pozostałymi regionami Polski i niektórymi regionami Słowiańszczyzny. ZIELNICA Krzysztof, Kształtowanie się świadomości etnicznej ludu Ewe (pogranicze Ghany, Togo i Dahomeju) w świetle istniejących struktur etnicznych i kulturowych, Promotor: prof. dr Józef Gajek. Praca zawiera 5 rozdziałów. Pierwszy dotyczy pochodzenia i praojczyzny Ewe w świetle tradycji (mitów i podań) oraz paraleli kulturowych. W rozdziale drugim autor porusza następujące zagadnienia: zasięg języka Ewe, dialekty, narodziny ję- �346 Kronika zyka literackiego, literatura religijna, inne rodzaje i formy piśmiennictwa, prasa, perspektywy etno-językowe. Rozdział trzeci analizuje: podstawowe cechy kultury materialnej, podstawy organizacji społecznej, strukturę polityczną i religię Ewe. W następnych rozdziałach autor przedstawia wpływ kolonizacji europejskiej na procesy integracyjne u Ewe oraz rozwój nacjonalizmu Ewe po drugiej wojnie światowej. Przedstawiona w tej dysertacji analiza rozwoju świadomości etnicznej Ewe i ich świadomości narodowej stanowi przykład odzwierciedlający pewną szerszą prawidłowość w procesie rozwoju społecznego, kulturowego i politycznego "czarnej" Afryki. Z materiałów ODiIE opracowała Barbara 1975 - MIĘDZYNARODOWY Jaruga ROK OCHRONY ZABYTKOW Wielka to i nadzwyczaj potrzebna akcja o zasięgu światowym, rozwijająca się obecnie pomyślnie także i w Polsce. Warto na tym miejscu odnotować ją już teraz, przed zakończeniem prac (szerszą informację redakcja LUDU opublikuje w jednym z najbfiż5zych tomów), chodzi bowiem o jak najwcześniejsze, powszechne włączenie się etnografów i wszystkich miłośników kultury do realizacji programu Roku. Celem Roku jest zwrócenie ogólnej uwagi na zabytki kultury, w tym zabytki kultury ludowej, przyczynienie się do upowszechnienia problematyki ich ochrony i rewaloryzacji oraz stymulacja i koordynacja wszelkich inicjatyw w tej dziedzinie. Do głównych zadań Roku należy pełne rozpoznanie obiektów wymagających ochrony, jak np. obiektów budownictwa ludowego czy zabytków architektury miejskiej, pomników przyrody, zabytków techniki itp. i określenie jej zakresu. Krajowy Społeczny Komitet MROZ działa pod przewodnictwem prof. dra Stanisława Lorenza. W pracach tego Komitetu uczestniczą przedstawiciele PTL: prezes Zarządu Głównego prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska i członek Prezydium prof. dr Maria Znamierowska-Pri.ifferowa. Działają jednocześnie wojewódzkie i miejskie komitety Roku, współpracujące z lokalnymi władzami konserwatorskimi oraz placówkami i organizacjami społecznymi i naukowymi. Rola etnografów i wszystkich członków PTL w realizacji programu Roku, zwłaszcza jego części dotyczącej kultury ludowej, jest olbrzymia. Ich rzeczoznawstwo, umiejętności organizatorskie oraz świadomość znaczenia wartości pomników kultury dla socjalistycznego, humanistycznego kształtowania społeczeństwa, pomogą skutecznie uczestniczyć we wszelkich formach szkolenia, instruowania, pokazywania i objaśniania zagadnień związanych z rejestracją zabytków kultury i ich ochroną. M. T. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e3145e32de5ebc931a711b1d062d36c3.pdf 9f86eee98566cc9e90e8930729a5018a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1490 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1378 Title A name given to the resource Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism / LUD 1975 t.59 Description An account of the resource LUD 1975 t.59, s.167-279 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R IV. E c E N z J Lud, J. V. Bromley, Etnos etnografia, Izdatielstvo "Nauka", Moskva E t, 59, 1975 1973, ss. 280 -+- ~ nlb. Prof. Julian W. Bromley, dyrektor Instytutu Etnografii im. Mikłucho-Makłaja Akademii Nauk w Moskwie, uwieńczył wieloletnie swe zainteresowania zagadnie:1iami przedmiotowymi i teoretyczno-metodologicznymi etnografii, którym dał wyraz .JUŻ \V wielu artykułach i rozprawach, syntetyczną, zwartą i pełną publikacją książkową. Budzi ona i będzie budzić niewątpliwie najwyższe zainteresowanie z racji Lawartego w niej ogromnego ładunku myślowego dotyczącego najistotniejszych ,.praw współczesnej etnografii (etnologii) ładunku należycie uporządkowanego, zsyntet.yzowanego, do końca przemyślanego i wyważonego oraz przedstawionego w formie klarownej i przystępnej. Od razu można stwierdzić, że książka Bromley'a :1aJeży do najlepszych pozycji światowej literatury etnologicznej ostatnich lat, O treści książki informuje najbardziej zwiężle notka w języka rosyjskim i angielskim zamieszczona na odwrocie strony tytułowej. Oto jej brzmienie: "Książka zawiera \viclostronne rozważania o zadaniach etnografii - nauki o ludach świata Ictnosach), analizuje jej tradycje, jej stosunek do takich nauk pokrewnych, jak historia, archeologia, socjologia, folklorystyka, antropologia, gcografia i in. W związku z okrcsleniem przedmiotu etnografii autor poświęca szczególną uwagę takim r,iezbyt dotąd rozpracowanym aspektom teorii etnosu, jak odróżnienie etnosu od innych form społeczności (wspólnot) ludzkich, wąskie i szerokie pojmowanie etnosu, hierarchiczna struktura społeczności etnicznych i ich typologizacja, etniczne funkc,ie kultury i psychiki. typy procesów etnicznych itd. Jest to w radzieckiej literaturze :caukowej picrwszc monograficzne studium wspomnianego wyżej zakresu problemów. Książka jest skicrowana do osób studiujących nauki humanistyczne, słuchaczy i nauczycieli uniwersytcckich i tych wszystkich, którzy są zainteresowani przeszłością historyczną ludów świata oraz współczesnymi procesami etnicznymi". Pierwsza połowa książki zawiera wszechstronną analizę podstawowego zjawisi{a i pojęcia, jakim jest etnos. W oparciu o szeroko wykorzystaną i cytowaną radziecką ; światową literature; etnosocjologiezną, poprzez drobiazgową analizę pojęć i odpowiadająeyeh im r;:eezywistości, autor wydziela społeczności etnicznc spośród różnego rodzaju formacji ludzkich i ustala ich hierarchię. Na miejsce różnych w rozmaityeh jc;zykach oraz często niejasnych określeń na oznaczenie społeczności takich jak: lud, Volk, peuple, folk, narod itp. - proponuje jednolity termin: e t n o s, doląd zresztą już używany, jednak jeszcze szerzej nie stosowany. Koresponduje on jednoznacznie z nazwą dyscypliny (etnografia wzgl. etnologia), która ma właśnie :Cel przedmiot ową ludzką formację - etnos - jako od strony genetycznej hisLorycznie złożony i dynamiczny system, jako społeczność kulturową wyróżniającą się od innych analogicznych wspólnot zarówno grupowymi właściwościami kultury (język, religia, sztuka, twórczość słowna, obyczaje, obrzędy itd.), jak i pewnym stopniem świadomości etnicznej. Aby być w zgodzie z historyczną zmiennością i aktualną �1(;8 Recenzje, przeglądy wydawnictw i c?asopism złożonością zjawiska, autor proponuje zróżnicowania; etnos w vv'Gższym pojęciu proponuje określać jako e t n i c o s (skrót: ECOS). Odpowiada on mniej wit;ce, naszemu określeniu: narodowość, a więc obejmującą całą daną społeczność etniczną niezależnie od miejsca jej zamieszkania i wlączenia w określone organizmy polityczne. Etnos w szerszym pojęciu e t n o s o c j a l n y o r g a n i z m (ESO), odpo wiadający w zasadzie naszemu pojęciu "naród" - a więc twór społeczno-etniczn;-' o określonej wewnętrznej więzi, strukturze społecznej i ekonomicznej organizacji. ECOS może wchodzić w skład kilku na raz tworówetnopolitycznych (państw), jak też z jednego ECOS może powstać kilka ESO (np. poszczególne narody i państwa arabskie) - i odwrotnie: jeden organizm polityczny może obejmować kilka etnosów (np. Rosja przedrewolucyjna). Rozróżnienia powyższe wydają się jasne i adekwatne, usuwające wiele spotykanych nieporozumień. Typologizacją społeczności etnicznych zajmuje siG autor zresztą jeszcze raz \1/ specjalnym (6) rozdziale. Na szczególną uwagę w tej części książki zasługuje precyzyjna analiza etnicznych funkcji kultury, jak też etnicznych aspek'uw psychiki. Analizy te pogłębiają znacznie poprzednie rozróżnienia, a opierają się - jak wszędzie - na obfitej a ś,vietnie wyselekcjonowanej literaturze. Specjalną partię poświęcono omówieniu endogamii jako "stabilizatora" etnosu. A znów roz, dział o procesach etnicznych analizujący wszelkie działające tu czynniki. wprowadza nas zarówno w prawidłowości rozwoju historycznego, jak i we \\'spółczesne zja\\'i>,,ka etnokulturowe i etnosocjalne. Niemniej interesująca, a zarazem niezmiernie pożyteczna, jest druga część praey dotycząca etnografii jako nauki badającej wspólnoty etniczne. Pomińmy tu nić'przekonywujące wywody o słuszności nazwy dyscypliny jako "etnografii" (a nie "etnologii", jak to jest szeroko stosowane w Europie i na świecie); jest to ty II;: (. tradycja, wywodząca się z historii nauki rosyjskiej. Pomińmy też mocno skompresowany rzut historyczny na rozwój tej dyscypliny. Interesują tu szczegiJlnie rozważania autora dotyczące określenia przedmiotu etnografii oraz stosunku tej nauki do wielu dyscyplin pokrewnych i sąsiednich, Jak wiadomo, różnie określano i różnie się określa dzisiaj przedmiot etnografii' lud (ludy), kultury plemienne i ludowe, wytwory kulturowe, człowiek itd. Bromlc-y podchodzi do tego zagadnienia wpierw od wyróżnienia dwóch pojęć: obieKtu i przedmiotu, co w duchu języka polskiego brzmi tautologicznie. W jęz. rosyjskim. to objekt i predmiet (c:ng. subject). Otóż obiektem etnografii sąpodobnie jak dla innych nauk (historii, socjologii, ekonomii, lingwistyki itd.) - ludy. Są tymi \\'szy~· tkie istniejące kiedykolwiek ludy wszelkich stopni rozwoju, od plemiennych, nicpiśmiennych, po wysoko rozwinięte; są tymi i etnikosy, i etnosocjalne organizm;-·. Stwierdzenie nie nowe, nabiera jednak wyrazistości przy rozważaniu p r z e dm i o t u badań. Otóż każda z nauk zajmujących się ludami interesuje się określon<] sferą życia tych wspólnot etnicznych. Dla etnografii tą sferą badań jest etniCZl1i\ specyfika, komponenty kulturowe w ich funkcjach etnicznych; badanie tych elementów, które składają się na etniczne odbicie danej formacji ludzkiej, które wy· różniają jedne etnosy od drugich; ale wchodzą pod uwagę także i takie cechy które są właści\ve wielu etnosom oraz te, które mają charakter ogólnoludzki. W społeczeństwach niepiśmiennych etnografia bada całą ich kulturę, zaś \\. spol!:czeństwach klasowych, złożonych i zróżnicowanych, poszczególne strony ich życiJ. badają nauki wyspecjalizO\vane. Dla etnografii pozostaje ich etniczna specyfika. przejawiająca się w różnych sferach życia i kultury, zwłaszcza w tradycyjnej Kulturze życia codziennego. W społeczeństwach rozwiniętych nacisk bada\\'czy przeno~; .'ię z kultury materialnej r.a sferę duchową. na zjawiska psychospołeczne. �Recenzje, przeglqdy wydnwnictw 169 i cznsopism Specyfika badań etnograficznych ujawnia się jeszcze bardziej wyrazIscle w dalszych partiach książki, gdzie jest mowa o porównawczym zestawieniu etnografii z innymi dyscyplinami badającymi również poszczególne komponentyetnosu. Autor zestawia więc etnografię z antropologią kulturową (zbliżoną najbardziej do etnografii), historią kultury materialnej, folklorystyką, z naukami o sztuce, etyką, reiigioznawstwem, etnopsychologią, dalej z archeologią, historią i socjologią, wreszcie z demografią, antropologią i geografią. Są to zestawienia nadzwyczaj pouczające, trafnie i klarownie przedstawione. Książka J. W. Bromley'a, opracowana - jak widać - w oparciu o osiągnięcia badawcze wielu kolektywów i indywidualnych wysiłków uczonych radzieckich ~ wielu pokrewnych dyscyplin, a także, jak wspomniano, o zdobycze nauki świato\':ej - godna jest polecenia wszystkim, którzy interesują się problemami etnografii. Ukazuje się ona bardzo na czasie. Właśnie w wielu krajach europejskich (np. Francja, Republika Federalna Niemiec, kraje skandynawskie) toczyła się i toczy dyskusja nad nowym samookreśleniem się etnografii. Ujawnia się tendencja ujednolicenia zarówno jej nazwy (najczęściej jako etnologia, a nawet jako "etnologia europejska"), jak i profilu - tendencja leżąca w znacznej mierze na tej samej linii, co omawiana tu pozycja. Książka Bromley'a jest w tej dyskusji niezmiernie cennym głosem. Zawiera ustalenia i propozycje, które na pewno nie przejdą bez echa, które - choć w wielu punktach dyskusyjne stanowią ważny krok naprzód \\" kierunku współczesnego określenia dyscypliny i wykształcenia się jej zintegrowanej postaci. Książka będzie na pewno tłumaczona na inne języki. Byłoby pożądane, aby jak naj prędzej mogło ukazać się jej polskie wydanie. Józef Studia Burszta socjologii, etnografii i historii, ofiarowane Kazimierzowi D()Kraków 1972, ss, 436, Wydawnictwo Literackie. Red. Anna KutrzebaMarian Zychowski. z zakresu iJrowolskiemu. Pojnarowa. Księgę pamiątkową poświęconą wybitnemu uczonemu - a taką jest omawiana tu praca - bardzo trudno jest przedstawić zarówno w całości, jak i zajmując się poszczególnymi artykułami. Choć specjalizacja naukowa dezaktualizuje wzór XIXwiecznego polihistora, nie musi jednak ograniczać horyzontu badacza. Prawdziwa il1dywidualność uczonego zawsze skłania i skłaniać będzie do podejmowania bardzo r(Jżnych zagadnień. Wynika to zarówno z potrzeby oświetlenia już podejmowanych problemów, jak i z potrzeb związanych z uczestnictwem w życiu społecznym l z obserwowaniem go. Szczęście pełnego uświadomienia sobie i wyrażenia tego, ';0 stanowi wspólny mianownik wszystkich elementów badania, obserwacji i uczestnictwa jest udziałem nielicznych, naj wybitniejszych. W istocie jednak całkowita strukturalizacja tych wszystkich doznań i przemyśleń możliwa jest tylko w niepowtarzalnej sferze osobowości, a przekazać ją może - jak kiedyś napisał Kc>· zimierz Dobrowolski - tylko dzieło sztuki. W nauce zaś zamyka się ona głównie \\ kręgu bezpośredniego oddziaływania. Dlatego najwybitniejsi nawet autorzy, pisząc do księgi pamiątkowej prace, nawiązujące do tematów i zainteresowań bada\\'czych uczonego, nie mogą stworzyć dzieła o zwartej konstrukcji. Konstrukcj" �170 Recenzje, przegLqdy wydawn'ictw i czasopism tą jest on sam - bardziej niż to się da wyrazić w najlepszej biografii naukowej. A jednak tylko przez pryzmat osobowości uczonego można omawiać poświęconc mu dzieło zbiorowe. Mogą to być impresje osobiste, niepełne. I tu trzeba dodać. że osób może bardziej upoważnionych do spojrzenia jest wiele. Przecież obecnie czynnych jest w naukach społecznych kilkunastu samodzielnych pracowników naukowych, dawnych studentów Profesora. Ci spośród nich, którzy dysponowali informacjami o przygotowywaniu księgi, w dużej mierze zapełnili ją swymi pra· cami. Trudno wymieniać tu nawet nazwiska autorów i tytuły wszystkich 24 prac, które składają się na omawiany tom, Redaktorzy zgrupowali je w pięciu działach, obejmujących: 1. Studia nad życiem społecznym i kulturą współczesną, II. Prac~ dotyczące "Roli podłoża historycznego w zróżnicowaniu kulturowym", III. Przyczynki do dziejów średniowiecznej kultury polskiej, IV. Prace przedstawiające "Drogi rozwoju etnografii, socjologii i historii" oraz V. Prace prezentujące "Badania socjologiczne jako podbudowę działania". Całość uzupełniona jest wyczerpującą bibliografią prac Kazimierza Dobrowolskiego za lata 1916-1971 w opracowaniu W, Bieńkowskiego, obejmującą 253 pozycje. Tytuły tych działów dobrze sygnalizuj'1 szerokie nurty zainteresowań Profesora, choć oczywiście możliwe były rożne spo-soby systematyzacji. Specyficzny nastrój wytwarzają artykuły, poświęcone zagadnieniom bardzo ogólnym, refleksjom nad sensem i przedmiotem badań, jak J. Szczepańskiego o trwałości porządku życia społeczeństwa, W. Krzyżanowskiego o fikcjach w życiu społecznym, czy A. Pod góreckiego o socjologicznych iluzjach. Nawiązują one trafnie do owej świadomej, łagodnej, choć zatroskanej zadumy nad sensem życia i .lego naukowego oglądu, tak typowej dla Kazimierza Dobrowolskiego. Dalsze prace, jak A. Kutrzeba-Pojnarowej Główne zadania etnografii po/skid i jej kierunki współczesne, czy W. Kwaśniewicza o współdziałaniu interdyscyplinarnym w badaniach kultury współczesnej wsi - zajmują się w sposob bardziej ty .. powy dla ksiąg pamiątkowych miejscem Profesora w nauce, zwłaszcza zaś jego metodą integralną. Ujęcie to było stosowane chyba najbardziej wszechstronnie na seminariach Profesora. Ostrzeżenia, by śledzić synchroniczny zespół pr-t.Yczyn, by nie nadawać tradycji większego znaczenia, niż ją ona w danej epoce posiadała, splatały się z zachętą do uwzględniania najbardziej nawet odległych czasowo uwarunkowań badanej rzeczywistości, ale tylko w jej aktualnym, właściwym wymia .. rze, dotykały odwiecznego dylematu odwagi działania i ostrożnej odpo\',;icdzialności, teorii i diagnozy, a także właściwego korygowania ekstrapolacji dla celów prognozy. Wydaje się, że jeżeli nawet ujęcie integralne przekracza siły jednego człowieka, jeżeli brak zasady organizującej wysiłki całego grona zbyt wyspecjalizowanych współpracowników - koncepcja ta przypominana b~dzie zawsze, gdy w dyskusjach powracać będą mylące alternatywy w rodzaju "teoria czy empiria", ,.tradycja czy nowoczesnosć", a nawet "kultura czy natura". Z tym wlaśnie wiąże siq tak konsekwentne nawiązywanie do roli podłoża historycznego, o której zdają się czasem zapominać ci, których wciąga nurt polemiki z samą tylko anty-dialektyką. nurt także przecież z jakiegoś podłoża ,",'yrastający. Wiele prac omawianego tomu nawiązuje do tematyki prac Kazimierza Dobrowolskiego. Jest to o tyle trudne, że koncentrował się on raczej na ~zerokich problemach, dla przedstawienia których pretekstem były bardzo rl);:ne, wnikliwie prze,tudiowane tematy. Wskazywał też na konieczność widzenia bardzo wielu aspektóv: każdego tematu, a mnożenie oświetleń, ujęć i wydłużanie perspektywy ze wzgl~du na coraz wyższy szczebel uogólnienia były najbardziej wciągającym elementem dyskusji na seminariach Profesora. Ale tak jak terenowo najbliższe było mu zaw- �Recenzje, przegLqdy wydawnictw i 1'71 czasopism 5ze Podkarpacie małopolskie, tak głównym chyba tworzywem były intensywne studia nad strukturami osadniczymi. Dlatego i w tym tomie nie zabrakło tematyki struktur osadniczych i ich regionalnego uwarunkowania (M. Dobrowolska), ani prac o tradycjach kulturowych Podkarpacia (M. Karaś, E. Pietraszek, R. Reinfuss). Prace składające się na omawiany tom reprezentują różny szczebel uogólnienia. Obok rozważań metodologicznych są i przyczynki naświetlające ogólniejsze problemy, zgodnie ze stale powtarzanymi ostrzeżeniami Profesora przed niecierpliwością zbyt szybkiej syntezy. Zawsze jednak są to prace dążące, w myśl jego zaleceń, do pionierskiego podejmowania tematów nowych, a przynajmniej do wskazania ich nowych aspektów, do dostrzeżenia ogólniejszych nawiązań szczegółowych tez. Tak jak niełatwa jest charakterystyka tomu ze względu na tematykę i problematykę składających się nań prac, tak i trudno jest zawyrokować o ich wyłącznych związkach z socjologią, etnografią, historią, albo zdecydować się na wyeksponowanie w poszczególnych artykułach ich warstwy opisowej, refleksji, która jej towarzyszyła, metody budowy, czy podbudowy teorii. Nie można również ograniczyć się do refleksji nad znaczeniem badań naukowych, jako podbudowy działania tylko do prac ;:awartych w dziale piątym, bo właśnie Profesor uczył dostrzegać zalążkowe choćby możliwości takiej podbudowy w każdym właściwie badaniu. Może owo wnikliwe doszukiwanie się wielorakich implikacji każdej, rzetelnie skon·· struowanej tezy, a jeszcze bardziej pisanie z nadzieją na taką interpretację własnego tekstu nie jest zgodne z przyspieszającym się rytmem naszej epoki. Niemniej pozostanie chyba zgodne z zawsze niedopowiedzianą konfrontacją, którą nazywamy poznaniem. Być możc, uwagi niniejsze nie są wystarczająco informujące. Może i powinno to stanowić zachętę do lektury. Ale trudno było wyrzec się okazji do zanotowaniLl kilku skojarzeń, które r.ie będą mogły powstawać w naj młodszych pokolcniach badaczy. a których nie mogą zastąpić uprzejme, okolicznościowe wyrazy. Dotyczą one osobowości uczonego, który wskazywał, jak unikać zaburzeń równowagi pod-o miotu, procesu i przedmiotu poznania, a nie zatrzymywać się na martwym punkcie, ostrzegał, a zachęty uczył szukać w sobie i w życiu, proporcjonalnie nie do tego, co się otrzymało, ale do tego, co można dać. I chyba księga, czcząca jego jubileusz, dobrze temu daje świadectwo. K-rzys.ztof \'olkskunde. Faktenund Sonderschriften ss. 524, ilustr. 77. bu.rtstag. Analysen. des Vereins Festgabe fiiT fur Volkskunde Leopold Kwaśniewski Schmidt zum 60 Ge- in Wien. B. 2, Wiedeń 1972, Publikacja zawiera 44 wypowiedzi europejskich etnografów, poświęcone 60 rourodzin austriackiego muzeologa i badacza sztuki ludowej, Leopolda :jc!liT,idla. Każda z nich w większym lub mniejszym stopniu nawiązuje do rozwijanej przez jubilata problematyki badawczej, w tym prawie połowa dotyczy sztuki ludowej. Artykuły i komunikaty nie tworzą jakiejś określonej całości. Stanowią zbiór różnej wartości przyczynków. Kilka z nich zasługuje na szczególną uwagę. Wśród autorów, poza Austriakami, głos zabierają znani naukowcy z RFN, jak 1. M. Greverus, G. HeiIrurth, H. Moser, M. Zender, z NRD - U. Steinmann, Szwa,iL7.l1icy �172 Recenzje, pr?egtqdy wyda.wnictw i c?asopżsm carii - R. Wildhaber, Belgii K. C. PeeteI', Szwecji - G. Berg i Węgier T. DomatOr. L. Schmidt jest, co warto przypomnieć, autorem jednej z definicji etnografii. Dyscyplinę tę określił on jako "naukę o życiu przekazywanych tradycją porządków" (Volkskunde aIs Wissenschaft vom Leben in i.iberlieferten Ordnungen). Stąd też kilku autorów tej zbiorowej pracy nawiązuje w swoich wystąpieniach do powyższego ustalenia. Jubilat wydał w ciągu swego pracowitego życia ponad 1500 pozycji, z czego połowa przypada na różnego rodzaju mniejsze i większe prace, a druga na recenzje. W literaturze znane są jego pozycje książkowe dotyczące twórczości ludowej (słownej, muzycznej i teatralnej), zwyczajów i wspomnianej już sztuki ludowej. Kilku opublikowanym tu wystąpieniom warto poświęcić nieco uwagi I. M. Gr'everus w Kulturelle Ordnung rozwinęla definicję L. Schmidta w powiązaniu z ustaleniami A. L. Kroebera. Zdaniem autorki, sformułowany przez jubilata "przekazywany porządek" (i.iberlieferte Ordnung) obejmuje z jednej strony tzw. "siły trwania", z drugiej tzw. "funkcjonalne formy odbudowy". Oba te elementy w równyP.1 stopniu muszą być brane pod uwagę w analizie kultury. Do wspomnianej definicji nawiązuje również R. Pittioni w artykule zatytuło .. wanym Volkskunde aus dem Boden, odnosząc jej zastosowanie do średniowiecznej archeologii. Jej przydatność demonstruje Pittioni na przykładzie różnych znalezisk pochodzenia rzemieślniczego (garncarstwa, tkactwa, obróbki kości, kowalstwa oraz wot odkrytych podczas wykopalisk przeprowadzanych w kościołach). G. Heiłfurth w Mitteleuropiiische Austauschvorgiinge zwischen Sild und NOTfl in de'r sozialkulturellen Oberlieferung der Erzgebirges przedstawia w dość sugestywny sposób procesy wymiany społeczno-kulturowego przekazu w dziedzinie osad .. nictwa, zwyczajów, twórczości ludowej kultu religijnego oraz nauki. Zdaniem tego autora Rudawy Czeskie stanowią swego rodzaju linię podziału przemieszcz.ania si~ tych procesów. H. Koren przedstawia w Die steirischen Eggen. Ubersicht und Bestandsaujnahme rozwój brony styryjskiej od najdawniejszych form po współczesne. Autor dokonal ciekawej analizy rozwoju tego narzędzia, uzupełniając swoje ustalenia wieloma rycinami przedstawiającymi różne jego odmiany, od najprostszych do bardziej unowocześnionych. Ciekawe ustalenia zawiera artykuł K. Ilga, Das Brauchtum der dellischsiiim·· migen Siedler in Brasilien und Peru. lig jest znanym w Austrii badaczem emigracji (por. "Lud", t. 56, s. 331). Z przywiezionych, bogatych materiałów, przedstawia ty,,) razem dane o przeobrażeniach w zakresie praktykowanych przez emigrantów zwyczajów rodzinnych i dorocznych. Autor relacjonuje ich rolę w kulturze życi<l w obecnym miejscu zamieszkania. Dostrzeżone przeobrażenia są dość typowe dla grup emigranckich. Zwyczajów dorocznych dotyczy także komunikat H. Gri.inn pt. Der heilige Abend in de-r Fab-rik omawiający upowszechniający się obecnie w zakładach pracy zwyczaj wspólnego obchodzenia wieczoru wigilijnego. Rozwijają go najczęściej robotnicy pochodzący ze wsi, zatrudnieni w hutach, koksowniach, gazowniach. elektrowniach i innych zakładach czynnych nieprzenvanie w ciągu całego roku. W wieczór wigilijny, podczas przerwy na posiłek, robotnicy urządzają sobie swe60 rodzaju wigilię; przygotowują choinkę, ustawiają prowizoryczny stół, a na nim przyniesione jedzenie, oczywiście wraz z piwem. Składają sobie następnie życzenia, śpiewają kolędy oraz wspominają dawne lata. Przyjmujący się zwyczaj tzw. "fabrycznej wigilii" zyskuje sobie uznanie wśród kierownictwa przedsiębiorstw. któ· �Recenzje, przeg!qcly u;ydawnictw i czasopism rych przedstawiciele biorą w nim udział obdarowując pracowników drobnymi upominkami. Komunikat jest interesującym przykładem rejestracji aktualnie przyjmujących się zwyczajów. Do ustaleń L. Schmidta dotyczących etnografii odpustowej nawiązuje także I. Baumer w Wallfahrt und Wallfahrtstenninologie. W swoim wystąpieniu ustosunkowuje się do terminologii i interpretacji poszczególnych elementów wchodzących w zakres tzw. kultury odpustowej. W sumie interesująca, godna polecenia lektura, dająca pewien pogląd na zainteresowania badawcze niektórych europejskich etnografów. Walerian Aktywizacja Wierzbickiego, i rozwój lokalnych. Praca zbiorowa Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk społeczności Wyd. Ossolineum, Sobisiak pod red. Z. T. 1973, ss. 260. Problematyka aktywizacji małych społeczności lokalnych absorbuje dzisiaj zarówno socjologów i etnografów, jak też ekonomistów czy psychologów, ponieważ pozostaje w ścisłym związku z harmonijnym rozwojem owych mikrostruktur i stwarza lepszą bazę wyjściową dla opracowywania założeń prognostycznych. Tej tematyce poświęcony zbiór studiów i szkiców stanowi pokłosie IX Ogólnopolskiej Konferencji Socjologów Wsi i Rolnictwa zorganizowanej w 1970 r. przez Instytut Filozofii i Socjologii PAN oraz Sekcję Socjologii Wsi PTS w Warszawie. W omawianej pozycji znalazły się ponadto referaty K. Makuiskiego, A. Tyszki oraz węgierskiego socjologa 1. Szelenyiego, które nie były w czasie wspomnianej konferencji wygłoszone. Tematyka poszczególnych artykułów zahacza o różne aspekty życia społeczności lokalnej, zarówno wiejskiej jak i małomiasteczkowej. Dodać należy, że omawiane·· mu zagadnieniu poświęcili swoje studia - obok socjologów - również przedstawiciele pokrewnych dyscyplin: etnografowie i ekonomiści. Swoimi doświadczeniami o udanym ekonomicznym eksperymencie nowosądeckim podzielił się również dzia·· !acz terenowy, J. Pieczkowski. Omawiana praca charakteryzuje się więc równie ciekawym materiałem empirycznym, jak i teoretycznym, chociaż poziom poszczególnych opracowań jest dość zróżnicowany. Wiele cennych uwag o charakterze teoretycznym zawiera obszerny artykuł Z. T. Wierzbickiego zatytułowany: Aktywizacja i rozwój spoleczności lokalnych. Autor w oparciu o skonstruowane przez siebie dwa modele: względnie zdecentralizowany (amerykański) i względnie scentralizowany (polski), przeprowadza analiz~ różnorakich czynników warunkujących aktywizację i rozwój lokalnych społeczności. Jak słusznie autor zauważył, istotny wpływ na tego typu procesy ma stopień homogeniczności, wzgłędnie heterogeniczności społecznej, która wyraża się podziałem na wieś i miasto. Wykonana tabela zasadniczych różnic między wsią a miastem ma, w założeniu Wierzbickiego, wyznaczyć linię continuum, między biegunami której da się wyznaczyć ruch community development. O ile metodologiczny zabieg autora wydaje się słuszny i pożyteczny, o tyle wątpliwe wydaje się, czy owe �174 Recenzje, przeglqdy lvydawnżcttv i czasopism wyznaczniki, charakteryzujące dwa krańcowe typy społeczności, są słuszne i w pełni reprezentatywne. Autor na przykład w pojęciu tzw. "czystej wsi" uwzględnia tylko więź sąsiedzką i zawodową, pomijając zupełnie rozbudowany system stosunków krewniaczych. Miasto zaś pozbawia tradycji, uznając że jest to tylko cecha wiejska, z czym trudno się zgodzić nawet jeśli przyjmiemy schematyczne ujęcie całej tej operacji. Na szczególną uwagę zasługują konkretne propozycje autora mające na celu efektywne ożywienie społecznej działalności, a wyrażające się w decentralizacji administracyjno-gospodarczej. Z kolei - Socjologiczna problematyka badań rozwoju regionów oraz planowania regionalnego - to temat, który w oparciu o węgierski region Szeged omówiony został przez L Szelenyiego. Przedmiotem rozwaźań Z. A. Zechowskiego jest Rozwój planowy a aktywizacja społeczności lokalnych. (Na przykładzie powiatu Konin). Autor zwrócił szczególną uwagę na wzajemną relację procesów planowania odgórnego i aktywizacji (jako oddzielnego ruchu społeczności lokalnej) oraz na warunki powstawania i szansę powodzenia tego ruchu w intensywnie industrializowanym regionie. Zechowski wyraża pogląd, że w powiecie konińskim brak jest autentycznego ruchu aktywizacyjnego, który byłby zdolny stać się czynnikiem rozwojowym małych miast tego terenu. Rozwój ich może się dokonać raczej poprzez planowe postępowanie inwestycyjne. B. Gałęski omówił Rolę kółek rolniczych w aktywizacji społeczności wioskowych. Autor scharakteryzował kierunek działań na rzecz rozwoju tego typu społeczności oraz zwrócił uwagę na niektóre niebezpieczeństwa, jakie działalności tej zagrażają· Autorzy R. Gałecki i K. Rogoziński zajęli się Rolą turystyki w aktywizacji wsi i małych miast. Zaprezentowane tu zostało dość dziwne stanowisko, z którym trudno się zgodzić, a które sprowadza się do tego, że jedynym słusznym kierunkiem rozwoju społeczno-gospodarczego jest proces urbanizacji, ten zaś znajduje swój oręż w turystyce, która "przyczynia się w decydującej mierze do zatarcia różnic między miastem a wsią na każdej niemal płaszczyźnie" (s. 16l). Z kolei A. Tyszka w artykule Strategia rozwoju kultury poddał krytyce niektóre dotychczasowe formy planowej organizacji kulturalnej i wysunął szereg po-stulatów, których uwzględnienie, zdaniem autora, jest poźądane dla właściwego rozwoju kultury. Artykuł .T. K. MakuIskiego zatytułowany Kultura ludowa a wieś wspólczesna w znacznej mierze odbiega od zasadniczego tematu, któremu poświęcono omawiany zbiór. Autor ogólnikowo przedstawił znaczenie kultury ludowej we współczesnym życiu polskiej wsi, kładąc nacisk bardziej na percepcję niektórych tradycyjnych elementów kultury ludowej, niź na pokazanie ich wpływu na aktywny rozwój kultury wiejskich zbiorowości. Drugi etnograficzny temat omówiła M. Biernacka w artykule Aktywność społeczna i kulturalna wsi bieszczadzkich. Autorka zwróciła uwagę na fakt, że po okresie adaptacji nowych grup osadniczych zarysowały się ostatnio lepsze warunki sprzyjające szerszej aktywności społecznej. W krótkim komunikacie .T. Pragłowski i M. Pacholski zajęli się zagadnieniem pl. Podziały i dezintegracja społeczna a aktywizacja i rozwój społeczności lokalnej. (Na przykładzie Limanowej). K. Kwaśniewski skupił uwagę na Roli autorytetów w aktywizacji wsi robotniczej. Ten określony przypadek funkcjonowania autorytetów omówiony zostal w trzech niejako przedziałach społecznej struktury, a mianowicie: zarządzania, �Recenzje, przeglqdy wydawnictw i 175 czasopism wychowania i obyczaju. Terenem i materiałem empirycznym do tego tematu byia wieś opolska. Na temat spółdzielczej pomocy kredytowej, która wpływa w znacznym stopniu na rozwój małych środowisk lokalnych, pisze S. Ochociński w artykule pt. O doświadczeniach i znaczeniu spóldzielczości kredytowej w dziedzinie aktywizacji łych miejscowości. Autor omówił to zagadnienie w trzech okresach: 1939, 1945-1971. Także L. Ciołowicz i A. Maliczewski poruszyli 1835-1918, ma1919·- to zagadnienie; omówili oni rolę spółdzielni "Społem" w Wadowicach jako czynnika aktywizującego społeczność małomiasteczkową· Zbiór studiów zamyka artykuł Z. Pióro pt. Rozwój społeczności lokalnych w koncepcjach Organizacji Narodów Zjednoczonych, w którym autor przedstawił wypracowane zasady i zastosowane w praktyce zabiegi mające na celu rozwój spoleczności lokalnych w odniesieniu zarówno do terenów wiejskich, jak i aglomeracji miejskich. Na zakończenie należy podkreślić, że niniejszy zbiór opracowań pioniersko wytycza drogę nowej dziedzinie badań, zmierzających do optymalnego wykorzystania sił społecznych środowisk lokalnych i właściwego ich gospodarczego i kulturalnego rozwoju. Boleslaw Edmund Leach, Levi-Strauss, szawa 1973, ss. 147. Biblioteka Wiedzy Powszechnej Januszkiewicz - Omega, War- Treścią pracy dr E. Leacha, wykładowcy antropologii społecznej na uniwersytecie w Cambridge, jest krytyczny przegląd koncepcji Claude Levi-Straussa. Autor książki, funkcjonalista, będąc jednocześnie najlepszym angielskim znawcą strukturalizmu, stara się wyjaśnić teorie Uvi-Straussa, przeciwstawiając im wszakże własne stanowisko naukowe. Czytelnik polski miał już możność zapoznania się z poglądami Levi-Straussa dzięki wydanym m. in. takim jego i o nim pozycjom, jak Smutek tropików (1960), Rasa i historia [w:] Rasa i nauka (1961), Totemizm (1968), Rozmowy z Claude LeviStraussem (1968), Myśl nieoswojona (1969) czy Antropologia strukturalna (1970) i Trójkqt kulinarny [w:] Twórczość (1972). Książka E. Leacha stanowi nie tylko doskonałe uzupełnienie naszej dotychczasowej wiedzy o Levi-Straussie, ale i znakomicie ułatwia zrozumienie trudnych nieraz koncepcji strukturalistycznych. Daje wnikliwy ogląd teorii U~vi-Straussa, tym ciekawszy, że wynikający z innych bo funkcjonalistycznych pozycji antropologii społecznej. Leach podejmując polemikę z założeniami strukturalizmu, wyjaśnia jego zasady i tezy. We wstępie, E. Leach kreśli sylwetkę Claude Levi-Straussa, obecnie kierownika Katedry Antropologii Społecznej w College de France w Paryżu. Podaje chronologię ważniejszych wydarzeń z życia uczonego, który określany jest naj wybitniejszym przedstawicielem antropologii społecznej. Nie znajduje on wszakże całkowitej apro·· baty i uznania w oczach E. Leacha, który uważa m. in., że niektóre fragmenty prac Levi-Straussa są niezgodne z faktami. I sam dalej przyznaje, iż "nie nastraja to mnie do zbyt życzliwego komentowania ogólnej postawy Levi-Straussa" (s. 9). Zaraz �176 ReCenzje, przeg!qdy wydawnictw 'l czasopism więc na początku pracy E. Leach ujawnia swój krytyczny stosunek do LE~vi-Straussa, czemu zresztą daje dowód w dalszych rozważaniach, podkreślając wszakże, IŻ głównym jego zadaniem jest przedstawienie metod i przekonań U~vi-Straussa, a nie "moich własnych komentarzy na ten temat; nie mogę jednak przy tym zachować pozycji wyłącznie neutralnego obserwatora" (s. 8). Przy analizie mitu podkreśla, że jest to raczej "Leachowska imitacja Levi-Straussa. a nic streszczenie jego oryginalnych wywodów" (s. 91). Wydaje się rzeczą słuszną i konieczną zaznaczenie na wstępie recenzji, postawy autora recenzowanej pracy, jego dążności do obiektywizmu przy jednocześnie daleko posuniętym subiektywizmie, opartym na własnym, odrębnym światopoglądzie naukowym i negatywnym stosunku do koncepcji lkvi-Straussa. Taka postawa rzutuje na całość pracy, która jest ciekawą i zasługującą na uwagę etnografa k0nfrontacją dwóch przeciwstawnych stanowisk, przy równoczesnej wnikliwej, acz nie pozbawionej pewnej dozy złośliwości i chęci ośmieszenia, analizie strukturalizmu Levi-Straussa. Jednym z głównych, generalnych zarzutów E. Leacha, wypływającym zresztą z postawy badawczej tego autora, jest fakt opierania przez Lćvi-Straussa większości swoich etnograficznych obserwacji, stanowiących bazę do tworzenia teorii strukturalistycznych, na wiadomościach uzyskiwanych nie bezpośrednio z własnych badań terenowych, lecz na, co prawda starannym, ale - jak sądzi Leach - pozbawionym głębszego zrozumienia opisie zwyczajów i obyczajów uzyskiwanym od ~pecjalnych informatorów i tłumaczy. I z tego też powodu Levi-Strauss nie jest odpowiednio krytyczny do własnych materiałów źródłowych, w których "zawsze potrafił znaleźć to, czego szukał" (s. 20). E. Leach zarzuca mu "naginanie" znanych faktów do tworzonej przez niego teorii. Nie teoria odpowiada rzeczywistości, lecz fakty muszą podporządkować się konstrukcji teoretycznej, ale i fakty danej, interesującej go dziedziny, Levi-Strauss "wybiera" niejako, pod kątem potrzeb swych koncepcji. Leach jako przedstawiciel szkoły funkcjonalnej nie może akceptować postawy, kierującej się przekonaniem, iż nie zawsze badania w terenie są niezbędnym art ybutem powstawania wartościowych prac etnograficznych. A przecież krytyczna analiza istniejących już bogatych materiałów źródłowych, niejednokrotnie nieopracowanych, pozwala na wyświetlenie wielu faktów i ustawienie ich w nowym zupełnie świetle tym bardziej, że szereg kultur już zaginęło i materiał pisany jest Jedynym świadectwem ich istnienia. W dalszych rozważaniach w części wstępnej E. Leach stwierdza, iż w poglądach Levi-Straussa dwie kwestie wydają się mieć decydujące znaczenie. A miano\vicie - 1) przekonanie, że zarówno diachroniczne badania historyczne, jak i synchroniczne badania antropologiczne przeprowadzane metodą cross-culture są po prostu dwoma sposobami robienia tego samego. Historię uważa za kierunek badal1 uzupełniających badania etnologii; oraz - 2) przyjęcie tezy, że wówczas, gdy historia przybiera formę pamięci minionych wydarzeń, to staje się dla człowieka myślącego o niej częścią jego teraźniejszości, a nie przeszłości - "dla myślącej istoty ludzkiej całe zdobyte przez nią doświadczenie istnieje jednocześnie w teraźniejszości". Wszakże Levi-Strauss mimo iż ciągle podkreśla swój pogląd, że struktury myślenia pierwotnego tkwią w umysłach ludzi współczesnych podobnie jak w umysłach tych, którzy należą do "społeczności bez historii", jest jednak, zdanienl E. Leacha, bardzo ostrożny w próbach wykazania tej ekwiwalencji. Całość pracy E. Leacha składa się z rozdziału wstępnego - omówionego wyżej, oraz z sześciu dalszych, w których autor, nie trzymając się chronologii powstawa- �Recenzje, przegtąc1y u;yclawnicttv i czasopism 177 llia prac Levi-Straussa, rozpatruje podstawowe założenia teoretyczne i tezy francuskiego strukturalisty. W rozdziale zatytułowanym Ostrygi, wędzony łosoś i ser Stilton zajmuje się E. Leach "trójkątem kulinarnym" Levi-Straussa, poprzedzając swe rozważania na cen temat uwagami ogólnymi o strukturalizmie. Stwierdza, iż Levi-Strauss nie przypisuje jakiegoś znaczenia występowaniu pewnych elementów danego zwyczaju ;)a dwu różnych obszarach geograficznych, gdyż uważa, iż o istnieniu uniwersal'lych cech kultury ludzkiej można mówić jedynie w odniesieniu do struktur, nigdy zaś \\" odniesieniu do poszczególnych ich elementów. Leach przedstawia strukturalizm w sposób następujący - "o świecie zewn;:;uznym wiemy tylko to, co pojmujemy przy pomocy zmysłów. Zjawiska, które postrzegamy, mają te cechy, które im przypisujemy, a dzieje się tak dlatego, że zarówno działanie naszych zmysłów, jak i konstrukcja naszego mózgu są tak pomJślane, by mogły porządkować i interpretować odbierane bodżce. Bardzo ważn:i cechą owego porządkowania jes t to, że niszczymy ciągłość przestrzeni i czasu, które nas otaczają, dzieląc je na odcinki i w ten sposób stajemy się predysponowani do tego, by uważać, że środowisko nasze składa się z niezliczonej liczby odręb'1ych przedmiotów należących do klas, z których każda ma swoją nazwę, a przemijanie czasu jest sekwencją odrębnych wydarzeń. I odpowiednio, kiedy jako ludzie :\\'orzymy sztuczne przedmioty (różnego ,rodzaju wytwory ręki ludzkiej) albo kiedy \"y myślamy obrzędy, czy też piszemy historię minionych wydarzeń, zawsze naśladujemy naturę tak, jak ją pojmujemy, tzn., że produkty naszej kultury są podzielone i uporządkowane w ten sam sposób, w jaki wyobrażamy sobie, że podzielona jest i uporządkowana natura" (s. 22). P!"z y toczona in cxtenso wypowiedź E. Leacha ułatwia wniknięcie w całoś:poruszanej w pracy problematyki. Po tym ogólnym omówieniu E. Leach przechodzi jo roz\\'ażań na temat widma optycznego. a dalej - trójkątów kolorowej sygnaliiacji ulicznej, by na tym tle zaprezentować Levi-Straussowski trójkąt kulinarny. Określa go jako ,.ćwiczenia (Levi-Straussa) w gimnastyce intelektualnej" (s. 33), ~,,\\"ierające szereg elementów słownej żonglerki, które winny budzić raczej ostroi~ość niż entuzjazm. Niemniej przyznaje, że Levi-Strauss zebrał wiele danych '\'~kazujących na to, że sposoby przyrządzania jedzenia i odpowiadające im kate· "orie PożY\J,;ienia wszędzie tworzą starannie wypraCO\\'ane struktury, u podstaw ~tórych Jeżą uniwersalne zasady. LE~vi-Strauss tworząc trójkąt kulinarny wychodził z założenia, iż przetrwanic' :udzi uzależnione jest od spożywania pokarmu będącego elementem natury, 2 przyrządzanie jedzenia jest powszechnie spotykanym przykładem przetwarzania "atury w kulturę i dlatego sposoby warzenia żywności są szczególnie odpowiednie :io symbolizowania zróżnicowania społecznego. A dalej, że "konwencje obowiązu:acc \\. danym społeczeństwie określają co jest jedzeniem, a co nie, jak również co się je przy jakiej okazji. Ponieważ jednak okazje te są sytuacjami społecznymi. ,nusi więc istnieć jakaś zgodność między kombinacjami różnych gatunków żyw·· :lości z jednej strony, a odpowiednimi sytuacjami społecznymi z drugiej" (s. 35). W następnym rozdziale Gatnnek ludzki i jego symbole E. Leach porusza na~'i.e1r;y prohlem pasjonujący L6vi-Straussa, a mianowicie - "czym jest człowiek?", :,a c~ym polega inność, rozróżnienie pojęć, trudno przenośnych do języków egzc:ycznycb: ..człowieczeństwo" "zwierzęcość". Według tezy Levi-Straussa rozróż:.ienie to, odpo\\"iadające opozycji kultura - natura, istnieje w ludzkich postawach ; zacho\\'aniach. By jednak poznać na turę człowieka należy cofnąć si~ do zrozumie.•ia '.\'zajemn~·ch po\viązań człowieka i natury. Levi-Strauss tak. jak wielu innych ~~ - Lut!. :. j9 �178 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i. c'ZQsopisn: filozofów stwierdza, iź tym co wyróżnia człowieka jest mowa. Zdolność porozumiewania się - w trakcie ewolucji człowiek rozwijal przechodząc od sygnaló\\' i automatycznych na nie reakcji do języka i znaków. Dalej - E. Leach omawia rozważania Levi-Straussa na temat systemó\v totemicznych oraz relacjonuje jegc. wywody odnoszące się do tego, w jaki sposób symbole kulturowe przekazują in, formacje w ramach poszczególnych kultur i jak w ogóle przekazują one informacje - "struktura relacji, którą odkrywa analiza jakiejkolwiek kultury, jest algebraiczną transformacją innych możliwych struktur należących do wsp{)lnego ilY wszystkim zbioru, który z kolei tworzy wzór będący odbiciem mechanizmu działania każdego umysłu ludzkiego" (s. 60). Zdaniem E. Leacha jest to, co prawda, bardzo śmiała i wielka koncepcja, jednakże jej użyteczność jest raczej kwestia dyskusyjną· Z kolei E. Leach zajmuje się rozważaniami Levi-Straussa na temat mitu i jego "truktury. Był to problem, który fascynował Levi-Straussa; ]Pcz czy jego wywod:; 0dnośnie do struktury mitu poza blyskotliwością. reprezentują jeszcze coś innego, pozostaje zdaniem Leacha nadal kwestią otwartą. Levi-Strauss skoncentrował w tym zakresie swe badania na ,.spolecznościach bez historii" głównie na australijskich autochtonach i brazylijskich społec7nościach plemiennych, tj. na takich ludach, które uważają swoje społeczeństwa za '1iezmienne, a teraźniejszość - za ciągłe i bezpośrednie ponawianie się przeszłości, Skupiając swe zainteresowania na "nieświadomej naturze zjawisk zbiorowych" starał się odkryć zasady myślenia, które byłyby uniwersalne dla wszystkich umysłów ludzkich, zarówno np. dla Indian południowoamerykańskich, jak i dla społeczeństw cywilizowanych. Jedną z dróg wiodących do poznania uni\\'ersalnych zasad myślenia widział Levi-Strauss poprzez studiowanie mitów, które w jego rozumieniu nie są umiejscowione chronologicznie i mając cechy wspólne z bajkami i snami. ;:awierają w sobie pewien przekaz. W micie zanika właściwe doświadczeniu człowieka rozróżnienie między naturą i kulturą. W rozumieniu Levi-Straussa mitologia to przekazywana ustna tradycja skojarzona z rytuałami religijnymi. I aczkolwiek opowieści te dochodzą do badacza w bardzo okrojonej formie, Levi-Strauss jest zdania, iż mimo to zachowują onc swe najistotniejsze cechy strukturalne, które miały od samego początku. I badanie tych opowieści, nawet w ich okrojonej postaci, moźe odsłonić charakterystyczne cechy uniwersalnej, nieracjonalnej logiki pierwotnej. Następnie E. Leach przechodzi do metod interpretacji mitów, stosowanych przez Levi-Straussa i stwierdza, źe choć wielu funkcjonałistów nie może zaakceptować niektórych z nich, szczególnie tych, w których ignoruje on czasowe i przestrzenne granice kultury, to jednak strukturalna analiza mitu zasługuje na wnikliwą uwagę, mimo iż dalej stwierdza, że "trudno szukać sensu w tym bajdurzeniu" (S, 78). E. Leach analizuje osiem opowieści w celu zilustrowania kluczowych cech postępowania Levi-Straussa. Sceptycyzm Leacha odnośnie do koncepcji struktury mitu Levi-Straussa znajduje swój wyraz w zak0l1czeniu rozdziału, v; którym C?ytamy: - "rodzaj żonglerki słownej opartej na pewnym uogólnieniu jest typowe: dla Levi-Straussowskiej procedury formowania hipotez, metody te nic są jednak w stanie ukazać nam prawdy, prowadzą nas jedynie do świata, gdzie wszystkr, jest możliwe, ale nic nie jest pewne" (s. 94). W rozdziale zatytułowanym Słowa i rzeczy E. Leach rozważa koncepcje LeviStraussa zawarte w jego książce Myśl nieoswojona. Omawia podstawową tezę wy, suwaną przez autora, a mianowicie - że błędem jest uznawać istnienie historycznec: różnicy pomiędzy "prelogiczna" mentalnością ludów pierwotnych i "logiczną" men, talnością ludzi współczesnych. Bowiem ludzie pierwotni wcale nie podchodzą d,. �Recenzje, przegLqdy wydawnictw 179 i czasopism rzeczywistości w sposób bardziej mistyczny nlZ my, używają jedynie do przekazania tej samej informacji innego niż my systemu znaków i symboli. Problemem pozostawało jedynie odkrycie sposobu rozszyfrowania kodu. Levi-Strauss uznał, iż problem ten rozwiązał. Mito-Iogika, zdaniem. Levi-Straussa, jest uniwersalną cechą ludzką. E. Leach zastanawia się nad słusznością takich założeń wysuwając: \Ą"ątpliwość co do - może nieświadomego - gromadzenia przez Levi-Straussa wyłącznic przykładów dowodzących słuszności jego teorii. Ale czy teoria ta utrzymałaby się, gdyby dobrano inne przykłady? E. Leach przyznaje, iż książka Myśl nieoswojona jest pasjonująca, a wywody w niej zawarte dalekie od konwencjonalnej antropologii, która przez długie lata \\" nikłym bardzo stopniu zajmowała się czystą filozofią, czy wyspekulowanymi interpretacjami samej natury historii. W rozdziale Podstawowe struktury pokrewieitstwa E. Leach porusza spraw~ wkładu Levi-Straussa w teorię pokrewieństwa i zaraz na wstępie wypowiada silO;, iż "nie żywi najmniejszej sympatii do poglądów Levi-Straussa w tej dziedzinie" (s. 109). Wkład Levi-Straussa w tę teorię dotyczy struktury konwencjonalnych zasad zawierania małżeństw. E. Leach dając przegląd koncepcji antropologów, głównie lunkcjonalislów na ten temat, poddaje krytycznej analizie teorię głoszoną przez Levi-Straussa. Główny zarzut dotyczy uleganiu przez Levi-Straussa fascynacji logiczną perfekcją opisywanych przez niego "systemów", a traceniu z pola widzenia faktów empirycznych. Ale dla Levi-Straussa struktura odnosi się nie do rzeczywistości empirycznej, lecz do zbudowanych na jej podstawie modeli. Zdaniem E. Le·acha - w miarę oddalania się przez Levi-Straussa od własnych doświadczeń terenowych, coraz bardziej opanowuje go obsesja poszukiwania uniwersalió",r odnoszących się do całej ludzkości i lekceważenie etnograficznych świadectw dotyczących prawdziwej rzeczywistości. E. Leach wychodzi z zupełnie innych założeń niż Levi-Strauss. Podczas gdy ten ostatni uważa, iż centrum zainteresowania antropologii społecznej skupia się na wewnętrznej strukturze logicznej znaczeń zbiorów symboli, dla E. Leacha "prawdziwy przedmiot badań antropologii społecznej stanowią zawsze rzeczywiste społeczne zachowania istot ludzkich" (s. 113). Mimo rozbieżnych stanowisk, E. Leach stara się w sposób obszerny i wnikliwy przedstawić teorię pokrewieństwa Levi-Straussa. Choć z jednej strony przyznaje, iż teoretyczne obserwacje Levi-Straussa są bardzo cenne i mogą mieć ważne znaczenie praktyczne, z drugiej strony niezmiernie krytycznie ocenia wiele jego posunięć, trudnych do zaakceptowania nawet przez zwolenników tego uczonego; m. in. i to, że Levi-Strauss skłonny jest uznać, iż jeśli istnieją jakiekolwiek fakty etnograficzne zgodne z jego ogólną teorią, to już wystarcza do przyjęcia podstawowych zasad tej teorii za słuszne. W ostatnim rozdziale Maszyny do przezwyciężania czasu E. Leach porządkuje swe dotychczasowe rozważania. Stwierdza, iż dążeniem Levi-Straussa jest ustalenie uniwersalnych prawd na temat "umysłu ludzkiego". Toteż w pracach jego "daje się zauważyć narastającą tendencję do uznawania za dogmat tego, że jego odkrycia odnoszą się do uniwersalnych cech charakteryzujących podświadome procesy zachodzące w trakcie myślenia" (s. 135). Zdaniem E. Leacha, wkładem Levi-Straussa, rzeczywiście oryginalnym i wartościowym, są prawdziwie poetyckie ciągi skojarzeń, które przedstawia w trakcie swoich analiz, a nie formalistyczne poszukiwanie opozycji binarnych i icn zwielokrotnionych permutacji i kombinacji. Maria Paradowska �180 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism Edit Fel i Tamas Hofer, Bauerliche Denkweise in Wirtschatt und Haushalt. /<;ine ethnagraphische Untersuchung ilber das ungarische Dart Attiny. VorOffentlichungen des Instituts £tir mitteleuropaische Volksforschung an der Philipps· - Universitat Marburg-Lahn, herausgeg. von Gerhard Heilfurth, Bd. 7. Verlag Otto Schwartz a. Comp., Gottingen 1972, ss. 551, ilustr. 53 w tekście, 139 fotogr. poza tekstem. Edit Fel i Tamas Hofer, Gerate der Attinyer Bauern. Akademiai Kiadó, Budapest 1974, ss. 515, ilustr. 671 w tekście, 300 fotogr. poza tekstem. Pracownicy Muzeum Etnograficznego w Budapeszcie, dr Edit Fel i dr Tamas Hofer, podjęli w r. 1951 intensywne badania wsi węgierskiej Atany, położonej nCl Nizinie Węgierskiej w północno-wschodniej części kraju. Badania prowadzono do r. 1967. W ciągu spędzonych we wsi w sumie około 500 dni, autorzy zgromadzili ogromny materiał w postaci rysunków, fotografii oraz protokołów z wywiadów (około 10 tys. stron). Materiał ten stał się podstawą charakterystycznej trylogii wydawniczej. Pierwszy tom pt. Proper Peasants. Traditional Lite in a Hungarian Village, ukazał się w Chicago wydany przez Sol Taxa w ramach Wen ner-Gren Foundation for Anthropological Research (Viking Fund Publications in Anthropology, No 46, 1969). Tom następny, Bauerliche Denkweise ... wydał Instytut w Marburgu pod kier. G. Heilfurtha, tom trzeci (Gerii.te der Attinyer Bauern) ukazał sir;' w r. 1974 w Budapeszcie w ramach wydawnictwa Akademii Nauk, przy współpracy Komisji Królewskiej Duńskiej Akademii Nauk. Jak widać, potrzeby etnografii węgierskiej zostały tu ściśle powiązane z zainteresowaniami i pomocą instytucji zagranicznych. Każdy z tomów tej swoistej trylogii, choć dotyczy jednej wsi, stanowi względnie samodzielną całość tematyczną. Tom Proper Peasants zawarł analizy życia społecznego wsi, sieci stosunków międzyludzkich na tle i w związku z uwar'stwieniem społecznym, ugrupowań społecznych (rodziny, sąsiedztwa, społeczności lokaI·· nej), instytucji formalnych oraz powiązań wsi z szerszym światem. Tom Biiuerliche Denkweise ... dotyczy gospodarowania i prac domowych, zaś ostatni z zapowiedzia· nej trylogii jest dokładną analizą wszelkich używanych we wsi narzędzi pracy. Dla nadania każdemu z tych opracowań wspomnianej wyżej względnej samodziel·· ności, autorzy opatrzyli je w zbliżone treściowo wprowadzenia dotyczące ogólnych informacji o wsi oraz o przeprowadzonych badaniach. W tych tylko partiach istnieją treściowe powtórki. Każdy też z tomów zawiera omówienie założeń badawczych i celów, charakterystykę profilu tematycznego oraz wykładnię założeń metodologicznych. Ponieważ pozycja Proper Peasants została już w polskiej literaturze omówiona (A. Bartelska, "Etnografia Polska" XVI, z. 1, 1972), ograniczymy się tu do tomó\\' zapowiedzianych w tytule. Łączyć je można w ramy jednego omówienia z dwóch powodów: 1) gospodarowanie i narzędzia pracy stanowią w istocie dwie strony tej samej sfery rzeczywistości. Nie ma gospodarowania bez posługiwania się określonymi narzędziami, i odwrotnie: wyrób czy zakup narzędzia i jego użytkowanie należy do czynności gospodarczych, choć każda z tych stron ma swo~ą, jej wlaściw2, otoczkę społeczno-ideologiczną - o czym zresztą wspomnimy; 2) w odniesieniu do każdej z monografii autorzy stosują podobne czy tożsame założenia teoretyczno-metodologiczne, zakładają analogiczne cele poznawcze - jednym słowem kroczą po tej samej linii dociekań i analiz. Obie prace uzupełniają sil;' stąd znakomicie. Autorzy wybrali do badań wprawdzie wieś kalwińską otoczoną wsiami katolickimi, co w pewnej mierze podważa jej typowość. Z drugiej znów strony jest io �Recenzje, przegLądy wydawnictw i czasopism 11)1 wieś bardziej tradycyjna mz inne, a to z punktu widzenia założeń było ważne. O jej tradycyjności świadczy m. in. to, że system gospodarki trójpolowej zniesiono tu dopiero w 1901 1'. Autorom chodziło właśnie o to, by zbadać wszechstronnie tradycyjne życie wsi w ostatnim jego etapie przed wielkimi zmianami, jakie wkrótce zaszły, a to wskutek przede wszystkim przeprowadzonej w 1959 r. kolektywizacji. Ta zmieniła zarówno jej strukturę społeczną, jak też typ gospodarczego życia. Stąd też autorzy zatrzymują się na tej dacie nie dając żadnej bliższej analizy procesu zmian naj nowszych i sposobu przechodzenia z tradycji do stosunków zupełnie nowoczesnych. Nie chodziło tu więc o ten typ badań współczesnych, które mają za przedmiot procesy zmian społeczno-kulturowych. Założenia i cele badawcze były inne. W szczegółowej i dogłębnej analizie wszystkich działów i technik tradycyjnego gospodarowania chodziło o stworzenie pełnej dokumentacji, która oświetlałaby wieś węgierską od tej strony, ukazywała jej specyfikI{, stanowiła klucz do poznania węgierskiego chłopstwa w okresie przedindustrialnym i była stąd wkładem do etnologii europejskiej. Chodziło o zbadanie zwykłego, codziennego życia przed jego zasadniczymi zmianami, jego warunków, sposobów; ukazania go jako powiązanej a wielce zróżnicowanej całości, widzianej nie poprzez schematy i przebiegi typowe, lecz w jego wszelkich indywidualnych wariantach, odchyleniach i uwarunkowaniach; obserwowanie tego życia od strony oziałającego człowieka wsi poprzez śledzenie jego dostosowywania się do konkretnych wymogów, poprzez jego rozstrzygnięcia sytuacyjne, jego świat tradycyjnych pojęć i całej ideologii związanej z gospodarką, poprzez jego emocje, troski, nadzieje, radości i zwątpienia. Takimi drogami zakładano dotarcie do "wewnętrznej strony życia", do tego, co ukryte, i stąd - uchwycenie wewnętrznego układu kultury. Przez taki pryzmat patrzono też na narzędzia pracy. Są one nie tylko wytworami o określonej typologii i funkcji zgodnej z ich formalnym przeznaczeniem. Istnieje - jak to autorzy nazywają - "kulturowa osobowość narzędzia" wynikaJąca z jego użytkowej indywidualności, z jego oddziaływania na stosunki w środowisku lokalnym, z osobistego stosunku do niego jego posiadacza i uŻY,tkownika. Stąd obok taksonomii narzędzi, struktury ich stanu w odniesieniu do struktury gospodarstw wiejskich itd. - istnieje konieczność badania konkretnych a zindywi .. dualizowanych ludzi posługujących się narzędziami. Narzędzia - to więc nie tylko, sprawy czysto gospodarcze, ani nie stricte technologiczne, ale także moralne, światopoglądowe, społeczne i kulturalne. Przy takim stanowisku w "etnografii gospodarstwa" i "etnografii przedmiotu" (narzędzia), autorzy pragną wyjść poza konwencjonalne badania i problemyetno·· graficzne. Nie stosują apriorycznej systematyki, ani nie podchodzą do badań tematycznie, nie kładą też nacisku na to, co typowe, ale chwytają wszelkie odchylenia, różnice, sytuacje i indywidualizacje. Ukierunkowani na tradycyjny materiał poznawczy, obserwowali bezpośrednio ("obserwacja uczestnicząca") strumień życia biorąc w nim aktywny udział na równi z tymi ludźmi, których badali. Obserwacja taka trwała sezonowo przez wiele lat, ciągłość badań sięgnęła nawet 20 lat! Nie były to więc tylko propozycje badawcze, ale zrealizowane już założenia i cele, które zresztą jak autorzy przyznają ukształtowały się dopiero w trakcie prowadzenia badań. Poszły one - jak widać - po linii tendencji metodologicznych przejawiających się aktualnie w etnografii światowej. Trudno tu zatrzymywać się nad szczegółową charakterystyką osiągnięć badawczych. Wystarczy stwierdzić, że intensywność i głębokość oraz wszechstronność, a zarazem dokładność analiz jest imponująca. Uzyskano rzeczywiście niezmiernie dokładne i wszechstronne odzwierciedlenie wszelkich niuansów w uprawie roli �182 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism i roślin, hodowli zwierząt, organizacji, technice i efektach wszelkich rodzajów prac, pożywieniu, odzieży, mieszkaniu, systemie pracy dziennej, tygodniowej i rocznej oraz we wszelkich innych typowych i nietypowych sytuacjach życiowych. Opisom analitycznym towarzyszą dane statystyczne, szkice, rysunki, diagramy i fotografie, wszędzie zaś uwidoczniony jest człowiek: jego znajomość rzeczy, jego oceny, osądy, stanowiska i emocje. Odnosi się to także do opracowania o narzędziach. Na uwagę zasługuje tu obszerny dział pt. "Monografie narzędzi" . .Jak autorzy przyznają, wykonali takich monografii około 600. Dopiero na ich podstawie zdobywają się na ujęcie "kulturowego i społecznego znaczenia narzędzi" ~ partię niezwykle interesującą. O wartości analityczno-dokumentacyjnej obu tych monumentalnych swą objętością prac (duży format!) możnaby powiedzieć takim zestawieniem: na ich podstawie dałoby się ~ obojętnie kiedy ~ wykonać film oddający wiernie szczegółowo życie i pracę chłopów węgierskich z lat 50-tych XX wieku. Rację ma chyba prof. Axel Steenberg, który w przedmowie do Cerate ... pisze, że praca E. Fel i T. Hofera "wnosi znacznie głębiej sięgającą analizę tych narzędzi, aniżeli można to znaleźć w etnograficznej i etnologicznej literaturze europejskiej. Dlatego książka ta jest tak godna uznania, że można ją bezwarunkowo określić jako gwiazdę pierwszej wielkości na firmamencie badań etnologicznych". Odnosi się to może także i do książki o gospodarstwie. Józef Zamagurie, praca zbiorowa pod red . .J. Podolaka, Burszta Kosyce 1972, ss. 316, 205 il. !- 31 il. barw. Zamagurie ~ po polsku Zamagurze ~ jest najbardziej na północ położonym regionem Spisza, zamkniętym na północy Dunajcem, na zachodzie Białką, a na południu grzbietem Magury Spiskiej. Ten stosunkowo niewielki region, wyodrębniający się od terenów sąsiednich swoistymi cechami etnograficznymi, współcześnie dzieli granica państwowa polsko-czechosłowacka. Po polskiej stronie Zamagurza, na tzw. Polskim Spiszu, znajduje się wsi 14, po stronie słowackiej 19. W 1769 r. należące dotychczas do Polski tereny na Spiszu północnym zostały zaanektowane przez Austrię i obszar całego Zamagurza znalazł się pod administracją austriacką, a potem węgierską, aż do 1918 r. Po pierwszej wojnie, po długotrwałych akcjach dyplomatycznych, ustalono granicę między Czechosłowacją a Polską na linii obecnej. Na kilka lat polską część Zamagurza zajęło (w 1939 r.) państwo słowackie, a po drugiej wojnie powrócono do wcześniej ustalonych granic. Tereny Zamagurza leżące po obu stronach granicy łączą więc zbliżone koleje historyczne, a co za tym idzie, zbliżony inwentarz kulturowy. Zamagurze jest regionem interesującym z etnograficznego punktu widzenia, gdyż w związku z jego długotrwałą izolacją kulturową i gospodarczą, zachowało się tu wiele elementów archaicznej kultury ludowej . .Jest to przy tym teren niejednolity etnicznie, bowiem po słowackiej stronie obok elementu słowackiego występuje również ukraiński (Rusnacy), w przeszłości zamieszkiwali tu częściowo Niemcy, oraz mniej lub bardziej wtopieni w element słowacki ~ Polacy. Istnieją tu więc �Reccn::je. przeglqdy u.:ydawnictw i czasopism 183 rzadkie już gdzie indziej warunki obserwacji rezultatów wzajemnego odziaływania grup. Pod względem wyznaniowym ludność rozpada się dziś na rzymsko-katolików lSłowacy, Polacy) i greko-katolików (Rusnacy). Do drugiej wojny mieszkali tu także protestanccy Niemcy. Po wojnie pewne posunięcia natury polityki wyznaniowej dodatkowo zagmat\\'ały sytuację, nakłaniano bowiem greko-katolickich Rusnaków do przejścia na prawosławie, co pozostawiło do dziś niemało zadrażnień wśród tej grupy ludności. Zamagurie jest etnograficzną monografią słowackiej części Zamagurza, napisa;,ą na określone zamówienie. Zamówienie to otrzymała Katedra Etnografii i Folklorystyki Uniwersytetu im. A. Komenskeho w Bratysławie od władz lokalnych z Popradu, które zebrany materiał pragnęły wykorzystać w polityce kulturalnej prowadzonej na swoim terenie. Badania nad kulturą ludową Zamagurza prowadzono zespolowo w latach 1967-1970 pod kierownictwem doc. dra Jana Podolaka. Część materiału opracowano w formie popularnej monografii, pozostały zostanie spożytkowany przy opracowaniu szczegółowych problemów etnograficznych. Formę popularnej monografii przy jęto ze względu na typ odbiorców, do jakich adresowane jest opracowanie. Są to terenowi działacze kulturalni, pracownicy rad narodowych, domów kultury itp. Pracę otwiera wstęp historyczny traktujący o osadnictwie Zamagurza <J. Benko). Trzeba zaznaczyć, że historia Zamagurza była dotychczas traktowana na marginesie rozważań, o dziejach całego Spiszu. Autor polemizuje z teoriami o początkach tego osadnictwa, głoszonymi przez dawnych historyków węgierskich, słov;ackich, a zwłaszcza polskich. Zostały omówione kolejne fale osadnicze począw,zy od XIII w. Poważne piętno na kulturze tych ziem wycisnęła kolonizacja niemiecka postępująca w trzech etapach oraz późniejsze osadnictwo elementu ruskiego. Systematycznie też odbywał się napór żywiołu węgierskiego z jednej strony i słabszego, polskiego, z drugiej. Proces osadniczy na Zamagurzu zakończył się dopiero z końcem XIX w. W kilku rozdziałach omówiono kulturę materialną regionu. W Tradycyjnych sposobach pozyskiwania żywności J. Podolak daje charakterystykę gospodarcza Zamagurza, które jest regionem o typie tradycyjnej gospodarki rolno-hodowlanej i do dziś nosi charakter kraju typowo rolniczego. W związku z przeludnieniem panującym do drugiej wojny światowej spora część ludności zatrudniona była przy pracach leśnych, zajmowała się furmanieniem, a nierzadko migrowala na roboty sezonowe. Rozwinięte też były szeroko inne zajęcia pozarolnicze. Po ostatniej wojnie, na skutek przemian społeczno-ekonomicznych kraju, zaznacza się masowe wychodżstwo do pracy w mieście. Do 1945 r. istniały na tym terenie dwa typy własności ziemskiej: indywidualna -- obejmująca głównie ziemie uprawne, oraz własność dawnych spółek urbar"kich - która oprócz ziemi uprawnej obejmowała wielkie obszary lasu, ląki i pastwiska. Omówione LOstały w tym miejscu podziały pól, sposoby zarządzania gruntami urbarskimi, zasady organizacji spółek pastwiskowych oraz sposoby pozyski'"vania nowych gruntów przez karczowanie lasów. Całokształt prac związa:1ych z uprawą ziemi, obróbką i pozyskiwaniem płodów rolnych omówiony został :1a tle cyklu rocznych prac w gospodarstwie. Podobnie jak i w następnych rozdzialach pracy. folklor towarzyszący pracom gospodarczym omówiono na marginesie v:ątku zasadniczego. W związku z wielkim znaczeniem do pewnego czasu wypasu owiec na szałasie, problematyka ta zostaJa omówiona bardzo szeroko, z uwzględnieniem nazewnictwa �RecenzJe, przeqlącl.ll ll,;uclawni.ctu; 1 c:nsopism sprzętów, zabiegów pasterskich, ras owiec itp. Chów bydła odgrywał na Zamagurzu rolę o wiele mniejszą. Rozdział kończy omówienie ludowego pożywienia, kt()re oparte było '.'.. zup~iności o wytwory własnego gospodarstwa. Wytwórczość domowa i rzemiosło (J. Koma). Wielka ilość lasów, a więc dostępność surowca drzewnego spowodowały, że jego obróbką zajmowano się szeroko na własne potrzeby. Występowali jednak we wsiach Zamagurza liczni kwalifiko· wani rzemieślnicy, na ogół reprezentujący kilka specjalności związanych z obróbh! drewna. Najbardziej rozwiniętym rzemiosłem drzewnym było bednarstwo; inne' ornawiane specjalności to: kołodziejstwo, gonciarstwo, koszykarstwo i opałkarstwo. Tkactwo było w regionie bardzo rozpowszechnione i wykonywane w oparciu o '.'.'łasny surowiec. Cała obróbka lnu i wełny była domeną kobiet, one też trudniły się tkaniem, Specyficznie rusnackim rzemiosłem było wędrowne druciarstwo, '.I'ykonywane masowo do ostatniej wojny. W rozdziale o rzemiośle autor pominął zupełnie kowalstwo, które przecież było jednym z wyspecjalizowanych zajęć VI'e wsiach Zamagurza. Budownictwo i mieszkanie (J. Uśak), Na Zamagurzu występują dwie zasadn:cze formy wsi: skupione i łańcuchowe, co jest wynikiem różnych procesó\\' osad· niczych. Rozmieszczenie poszczególnych parcel dyktowało różne, wyznaczonezwyczajovio formy podziału gruntów. Zagrody występujące na Zamagurzu mają formę trojaką: l) zabudowa zamknięta z wewnętrznym podwórzem, 2) budynki w formie litery L lub U, 3) budynki pobudowane oddzielnie. Autor omawia techniki pracy przy budowie domu, używane narzędzia i konstrukcje różnych typów budynków. Osobno omówiono funkcje poszczególnych pomieszczeń budynku mieszkalnego oraz zmiany tych funkcji \IT'>£: ze zmianą rozplanowania wnętrza. Tradycyjna odzież ludowa (J. Olejnik). Ludowy strój zachował się dziś na Zamagurzu wyłącznie u średniej i starej generacji kobiet oraz u starej generacji mężczyzn. Autor opisuje strój męski, kobiecy i dziecięcy, zarówno codzienny ja!~ i świąteczny. Rozdział podsumowuje uwagami o współczesnym stanie stroju regionalnego. Pewne zmienione elementy tradycyjnego stroju, poza wymienionymi grupami ludności, zachowali jeszcze dziś pasterze, zwlaszcza bacowie. Zycie społeczne i rodzinne (N. Valaskova-Surkaloval. Ramy życia społecznego wsi zamagórskich były wyznaczone w dużej mierze przez odgórne zarządzenia władz. Wiele jednak przejawów tego życia było regulowanych przez tradycyjne instytucje wioskowe, których resztki. przetrwały i po dzień dzisiejszy, Przedstawicielem wsi na zewnątrz był rychtaT - wybierany zasadniczo przez starszyznę wioskową. Wewnętrznymi urządzeniami wioski była i jest m. in. instytucja strażowania. którą pełnili kolejno przedstawiciele gospodarstw. Szeroko rozwini<;ta była dawniej wzajemna pomoc przy pracach rolnych, pomoc dla pogorzelców oraz wspomaganie ubogich. Tradycją uświęcone były podziały na grupy wiekowe, co łączyło ~ię z pełnieniem określonych ról społecznych. Względy ekonomiczne i społeczne decydowały o formie tradycyjnej rodziny. Była to najczęściej rodzina mała lub rozrodzona. Rzadko występowała rodzina rozrodzona złożona z dwu rodzin żonatych braci. Rozpadała się ona zwykle po śmierci starych rodziców. Kultura duchowa (K. Jakubikova). Autorka omawia według ustalonego schematu rodzinne zwyczaje związane z narodzinami człowieka, chrztem, ślubem, aż po jego zgon. W sferze kultury duchowej zaznaczają się wyraźnie różnice zachodzące: między mieszkańcami słowackich wsi a Rusnakami. �Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism Dalej zostały omówione zwyczaje doroczne, skupione głównie wokół dwu cyklow świąt: zimowych i wiosennych. Przedstawiono wyobrażenia ludu o przyrodzie i istotach nadprzyrodzonych, a \,. związku z tym wróżby i przepowiednie. Rozdział kończy krótki zarys lecznic· twa ludowego. Monografia Zamagurza, choć opracowana w formie popularnonaukowej, stanowi' ciekawą pracę z zakresu poznania kultury ludowej tej części Karpat. Zainteresuje ona zapewne polskich czytelników, gdyż poza nieukończoną jeszcze monografią Tatr Polskich i Podhala, inne regiony Karpat dotychczas nie doczekały się współo:esnego opracowania monograficznego. Od 1962 r. na polskiej części Zamagurza prowadzi się systematyczne badania etnograficzne, a od kilku lat interdyscyplicame. Zebrano dotychczas przeogromny materiał, w większości opracowany \\. formie prac magisterskich. W najbliższym czasie materiały te zostaną opublikowane w cyklu prac i materiałów z Polskiego Spisza. Będzie to niewątpliwie wycawnictwo bardzo interesujące. Należałoby tylko życzyć sobie wspólnego wydaw:1ictwa polsko-słowackiego, obejmującego problematykę całego Zamagurza. Adam L'udovó. kult,'Lra v Karpatoch. Vydavatelstvo Slovenskej Akademie Bartosz Vied, Bra- tislava 1972, ss. 381. Z dwóch co najmniej powodów godzi się zwrócić uwagę na tę książkę, dotyczącą problematyki etnograficznej Karpat. Po pierwsze, otwiera ona zapowiedzianą serię pod nazwą "Ethnographia Carpatica", po drugie, stanowi uzewnętrzniony przejaw zintegrowanych studiów etnograficznych i folklorystycznych tego obszaru, prowadzonych w obrębie niemal wszystkich państw europejskich obozu socjalistycznego. Powstała w roku 1959 Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej na obszarze Karpat postawiła sobie za cel koordynację kompleksowych badań w poszczególnych krajach. Artykuły zawarte w omawianym tomie stanowią właśnie w większości materiał referowany na plenarnym posiedzeniu tejże Komisji, jakie odbyło się w Smolenicach w roku 1967. Ponadto zamieszczono tu również referaty, a także niektóre wystąpienia w dyskusjach, z posiedzeń podkomisji. LiLdowci. kultura v Karpatoch zawiera rozprawy o bardzo zróżnicowanym charakterze. Mamy więc z jednej strony kilka artykułów teoretyczno-problemowych, z drugiej zaś artykuły, w których autorzy zaprezentowali, już raczej w oparciu o przeprowadzone badania, bardziej szczegółowe opracowania. Jest więc pewien eklektyzm tematyczny, który sprawia wrażenie, że studia karpackie nie posiadają jeszcze precyzyjnie określonych ram, zarówno co do przedmiotu badań, jak również metody. Wszakże wiadomo, że geograficzne określenie ram badawczych jest mało konkretne, a zważywszy, że obszar o którym mowa, jest terenem licznych styczności kultur, i to zarówno słowiańskich i romańskich, jak i wpływów węgierskich i niemieckich, wybór jednolitej płaszczyzny tematycznej, komplementarnej dla poszczególnych krajowych zespołów badawczych, jest niesłychanie trudny. Nie-mniej przy zintegrowanym typie badań wydaje się to zupełnie możliwe. �18ti Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism Skoro wi~c nie można spojrzeć na pierwszy tom studiów karpackich jako na zwartą całość, spróbujmy zapoznać czytelnika z wybranymi zagadnieniami poruszanymi w tej książce. Bela Gunda omawiając kulturowo-morfologiczne problemy w Karpatach kładzie nacisk na uwzgl~dnienie w badaniach wpływów naturalnego otoczenia oraz na przestrzenne rozmieszczenie zjawisk kulturowych, gdyż są one wyrazem przeszłości historycznej. Ponadto zwraca uwag~ na psychiczne właściwości jednostek i wspólnot w formowaniu postaw kulturowych. W bardzo zwi~zły, lecz jakże interesujący sposób stara si~ odpowiedzieć J. Podolak na szereg podstawowych pytań: co jest wspólnego w krajobrazie przyrodni· czym i społecznym Karpat, co jest przyczyną jednorodności, a z drugiej strony co warunkuje regionalne zróżnicowania kulturowe tego obszaru. Autor bardzo przc·· konywająco omówił tzw. problem walaski (wołoski, wałaski), na którego przykładzie ukazał proces nawarstwiania si~ różnych fal etnicznych i kulturową asymilację żywiołu pasterskiego. Postulat Podolaka, aby zmapować zjawiska językowe charakterystyczne dla pasterskiej kultury Karpat, wydaje się słuszny. M. Gładysz dzieli się z kolei uwagami na temat dorobku naukowego w zakresie etnografii polskich Karpat. Autor podkreśla, iż kultura tradycyjna Spiszu, Beskidu Śląskiego i Żywieckiego jest przedmiotem szeroko zakrojonych badań Katedry Etnografii Słowian UJ. Badania te obejmują zarówno monograficzne opracowania grup lokalnych, jak i wybrane zjawiska kulturowe związane z życiem współczesnej wsi. Artykuł B. Kopczyńskiej-Jaworskiej jest próbą poszukiwania wspólnej płaszczyzny badań oraz postawienia właściwego ich celu. Od tego bowiem ustaleni;.ł uzależniony jest wybór odpowiednich metod. W oparciu o przeprowadzone w ośrodku łódzkim badania nad sezonową gospodarką górską autorka podkreśla walory analizy funkcjonalnej. Należy podkreślić fakt, że w postulatach badawczych obu wymienionych polskich etnografów zwraca się uwagę na problematykę współczesną. Mowa jest o potrzebie uchwycenia tendencji zmian zachodzących pod wpływem uprzemysłowienia i w związku z rozwojem ruchu wczasowo-turystycznego. Również bardziej ogólny charakter mają artykuły V. Marinova, który zajął si.; zagadnieniem podobieństw w kulturze materialnej regionu karpacko-bałkańskiego, jak również Ch. Wakarelskiego, który zaproponował opracowanie leksykonu kultury ludowej z podziałem na kulturę materialną, społeczną, duchową, technologię i procesy wytwarzania oraz twórczość ludową. Podobnie dość ogólnikowy charakter posiada studium V. Froleca dotyczące powiązań między ludowym budownictwem Karpat i na Bałkanach. Inne artykuły zogniskowane są na bardziej konkretnych zjawiskach kulturowych, zamkni~tych na znacznie mniejszej przestrzeni. I tak np. A. Kowalska-Lewicka omawia w historycznym aspekcie hodowlę kóz w polskiCh Karpatach. a E. DorywaIska referuje wyniki badań nad pasterstwem i gospodarką Żywiecczyzny, zaś M. Gładyszowa pisze na temat przeobrażeń w budownictwie ludowym Beskidu Śląskiego w latach 1946-1967. Na ten temat piszą jeszcze J. G. Hasko, J. Kantar i S. MurSković. Pierwszy w oparciu o materiały XVI i XVII wieku o budownictwie w królewszczyźnie samborskiej, drugi o terenowe badania na Orawie, ostatni zaś omawia badania nad budownictwem i wyposażeniem mieszkań na całej czechosłowackiej części Karpat. Z tą problematyką koresponduje artykuł V. Prazaka omawiający wpływ wołoskiej kolonizacji na sposób rozplanowania mieszkań. Z kolei dwa artykuły dotyczą muzealnictwa skansenowskiego: S. Kovacevicova �Recellzje~ przegtqdy u;yd([wnictw 187 i C2(lsopism ogólnie charakteryzuje ten typ muzeów na Słowacji, zaś J. Vareka pisze o nowych koncepcjach wystawy w muzeum w Rożnowie. Sztuce ludowej poświęcone są natomiast artykuły J. Jerabkovej, S. Kovacevicovej i H. Johnovej. Ostatnia grupa rozpraw ma charakter folklorystyczny. I tak; D. Klimova-Rychnova omawia kompleks tematów żyjących jeszcze w lokalnych podaniach ludowych na terenie Zachodnich Karpat o walkach z Turkami i Tatarami. W podaniach ludowych zawarty jest również bogaty materiał dotyczący zbójnictwa karpackiego. Artykuł O. Sirovatki jest próbą interpretacji owych zbójnickich podań. V. Gasparikowa zaj~ła się ciekawym i trudnym zagadnieniem, a mianowicie omówieniem grupy materiałów folklorystycznych o tematyce historycznej, które nie zostały wytworzone przez społeczność Karpat słowackich, lecz które mają charakter międzyna·· rodowy i które różnymi drogami przedostały się na ten teren. Z kolei morfologiczną analizę różnego typu przesądów przeprowadził w swoim artykułe B. Benes. D. Holy zastanawia się zaś nad rozwojem muzyki ludowej na Wschodnich Morawach i w Słowacji. Lektura L'udowej kultiiry v Karpatach wywołuje mieszane uczucia i chęć zróżnicowania oceny dzieła. W omawianym tomie zawarty został bowiem rzetelny i ciekawy materiał opracowany przez wybitnych specjalistów, odczuwa się jednak jakoby brak myśli przewodniej, której spodziewać by się należało choćby dlatego, i.e tom redagowany jest przez wspomnianą Międzynarodową Komisję. Publikacja zawiera sporą ilość czarnobiałych ilustracji. Ukazała się w dziewięciu językach, wszystkie artykuły, z wyjątkiem jednego, posiadają obcojęzyczne streszczenia. Bolesław G. P. Snesarev, ss. 160, ilustr. Pod niebom Chorezma. Etnografićeskije Januszkiewicz oi'erki. Moskva 1973, Pod niebem Chorezmu. Szkice etnograficzne G. P. Sniesariewa to książka popularnonaukowa, wydana w 65 tysiącach egzemplarzy. Przynosi relacje z długotrwałych, zapoczątkowanych pod koniec lat dwudziestych, badań etnografa nad kulturą ludową i historią krainy łeżącej w granicach współczesnego Uzbekistanu i Turkmenii. Zakończywszy lektun; zadałem sobie pytanie, jaki może być pożytek z recenzji tej pracy zamieszczonej w czasopiśmie specjalistycznym. Uzasadnienie znalazłem bez trudu. Książka G. P. Sniesariewa godna jest również uwagi etnografów-profesjonalistów z kilku przyczyn: 1) przynosi interesujące, w części dotąd nie publi·· kowane materiały z badań terenowych; 2) ujawnia z całą wyrazistością metody prowadzenia tych badań; 3) potwierdza wartość wzorca pracy popularnonaukowej, \\' której etnograf opowiada nie tylko o przedmiocie swoich zainteresowań, ale również o sposobach prowadzenia badań terenowych, bezpośrednich kontaktach z członkami obserwowanych społeczności. G. P. Sniesariew, znakomity znawca wierzeń ludów radzieckiej Azji Środkowej i autor wielu prac naukowych, również w książce popularnej pozostał wierny pa5jonującym go zagadnieniom. W kulturze ludowej szuka przede wszystkim mate- �188 Recen.zje, przegLqdy u.;ydawnictu; -i coasopism riałów dla rekonstrukcji historii, odkrywając we współczesnych wierzeniach pozostałości przedmuzułmańskie, głównie zoroastryzmu i szamanizmu. W badaniach tych pomocna jest autorowi doskonała znajomość dziejów starożytnego Chorezmu, uzyskana m. in. poprzez uczestnictwo w pracach archeologicznych znanej ekspedycji chorezmijskiej S. P. Tołstowa. Zainteresowania historyczne były jednym ze źródeł inspiracji dla podjęcia dociekań nad sferą współczesnej religijności ludowej, współwystępującej z islamem, choć niekiedy pozostającej w sprzeczności z jego dogmatami. W siedmiu rozdziałach książki zawarto szkice poświęcone wybranym tematom. Rozdział Ludzie i duchy wprowadza w demonologię mieszkańców Chorezmu. Opisy demonów wrogich ludziom, neutralnych lub pomocnych przedstawiono przytaczając uzyskane od informatorów relacje o działalności duchów. Obraz tych samych duchów okazał się nader różny w opowiadaniach poszczególnych rozmówców. Za· skakującą niekiedy różnorodność wyobrażeń o tych samych demonach wiąże autor z różnicami w osobowości informatorów. W rozdziale znalazło się ponadto omówienie miejscowego szamanizmu, zjawiska zanikającego i niezwykle trudno dostępnego. Obrzęd kamlania - wypędzania złych duchów z chorego, badacze poznali już tylko za pośrednictwem ludzi biorących w nim udział. Rozdział Mułła Sadu Ha przynosi interesujące informac~e o świętych muzułmańskich, m. in. o biblijnym Dawidzie, uznawanym tutaj za patrona rzemiosł metalowych. Rzeczywistym bohaterem rozdziału jest jednakże wymieniony w tytule mułła Sadułła, duchowny z meczetu w Chanki, przyjaciel etnografów i znakomity obserwator. W kolejnym rozdziale znajdujemy omówienie świątyń, tzw. mazarów, związanych z imionami świętych muzułmańskich, zjawiska niezwykle charakterystycznego dla życia religijnego ludności Azji Środkowej. W oparciu o obserwację grupy pielgrzymujących do mazaru kobiet, którym autor towarzyszył, przedstawił on tutaj ceremoniał pielgrzymki do miejsc świętych i jej funkcje. Nieoczekiwane spotkanie z derwiszem na ulicy w Kunja-Urgenczu w latach pięćdziesiątych stało się zaczątkiem opowieści U zgasłego ogniska. G. P. Sniesariew zebrał w niej szczegółowe informacje o działalności i organizacji zanikłego już w republikach środkowoazjatyckich muzułmańskiego zgromadzenia żebraczych mnichów. tzw. kalandarów. Na początku bieżącego stulecia we wszystkich miastach i większych osiedlach Chorezmu istniały domy zgromadzenia, tzw. kalandarchony. Zakon posiadał scentralizowaną w granicach chanatu organizację, na czele której stał pil' - przywódca o dużej władzy i znaczeniu. Dla zainteresowań G. P. Sniesariewa charakterystyczny jest rozdział Dziedzictwo przepięknej Anahity. Badacz zebrał w nim skrupulatnie informacje o reliktach kultu Amu-Darii, dostrzegalnych do dzisiaj wśród kobiet, nadbrzeżnej ludności rolniczej oraz dawnych miejscowych szkutników. Zarejestrowane formy kultu wiąże badacz z czcią oddawaną niegdyś zoroastryjskiej bogini Anahicie, hędącej ponoć uosobieniem Amu-Darii. Jest zdania, że wywodzący się z zoroastryzmu kult rzeki przetrwał wieki panowania islamu. Studia wyłącznie genetyczne pozostawiają u czytelnika pewien niedosyt: jakie były przyczyny umożliwiające przetrwanie zjawiska w poszczególnych okresach, czy nowe konteksty społeczno-kulturowe nie zmieniły jego treści tak dalece, że doprowadziły do przerwania kontynuacji? Poszukiwania archaizmów, przydatnych dla rekonstrukcji historycznych, skierowały uwagę G. P. Sniesariewa również na techniki pochówków i ceremoniał pogrzebowy. Dominację w Chorezmie grobowców naziemnych tłumaczy badacz jako następstwa utrwalenia się zoroastryjskiego zakazu powierzania ziemi ciał zmarłych. �Recenzje, przeglądy lvydatonictw I8!) "i czasopism Tytuł rozdziału ObsŁugujqcy zmarŁych zaczerpnięty został natomiast z badań nad grupą ludzi zajmujących się obmywaniem zwłok. Wieki panowania islamu, w którym obmycie zmarłego to religijny obowiązek, nie usunęły izolacji i dyskryminacji tej grupy, posiadającej wydzielone miejsca zamieszkania i do niedawna zawie-· rającej wyłącznie endogamiczne związki małżeńskie. Ostatni rozdział Wolnomyśliciele z ruin starożytnego Kjatu opowiada o kilku-osobowej grupie przeciwników mm.ułmańskiego duchowieństwa, działającej na początku XX wieku w Szabbazie. Zainteresowania historyczne, tak wyrażne w pracy badawczej G. P. Sniesaricwa, nie przysłoniły obrazu współczesnych wierzeń ludności Chorezmu. Ukazane zostały niektóre skutki procesu degradacji ortodoksyjnego islamu i trwałość zespołu wierzeń ludowych, określonych w jednej z wcześniejszych prac G. P. Sniesariewa mianem "...religii kobiecej, zakorzenionej w głębinach bytu rodzinnego" *. Interesujący zasób wiedzy a współczesności zawarty został również w opisach stosunku informatorów do badań nad wierzeniami. Ukazanie metod badań terenowych, to jeden z poważnych walorów pracy. Zespół G. P. Sniesariewa, w związku z założo-· nymi celami badań, przemierzając miasta i wioski Chorezmu, poszukiwał rozmówców przede wszystkim wśród ludzi starych. Postawową procedurę badawczą sta·nowił wywiad niesformalizowany, a także obserwacja. Długotrwały pobyt w domach rodzin uzbeckich w niektórych miejscowościach oraz udział w rodzinnych, a także pozarodzinnych uroczystościach i przedsięwzięciach, nadawały badaniom charakter obserwacji uczestniczącej, zewnętrznej. Książka, dzięki zawartym w niej informat:jom o metodach badań terenowych, mOŻe stanowić uzupełnienie innych prac wybitnego etnografa. Pod niebem Chorezrllu jest przykładem udanej publikacji popularnonaukowej opowiadającej o pracy etnografów. Wykład wybranych zagadnień etnografii i historii Chorezmu wtopiony został tutaj nader umiejętnie w opis badań terenowych, w trakcie których etnograf pozostaje w bliskich, przyjaznych kontaktach z dziesiątkami informatorów, o których pamięć przechowuje się długo. Stąd zrozumiały jest osobisty ton książki, zbliżający pracę rosyjskiego badacza o krainie środkowoazjatyckiej, do napisanej w oparciu o badania w Polsce SpoŁeczności wiejskiej Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej. G. P. Sniesariew przekazuje nie tylko wiedz;:: o problemach i metodach etnografii. Poucza o względności stereotypowych sądów o ludziach i kulturach, dostarcza wzorca postawy w stosunku do ludzi, z których pomocy etnograf korzysta, daje wyraz humanistycznym wartościom etnografii. Zbigniew Bo LOnnqvist. Jasiewicz mode i ert landsbY9dssamhatle 1870-1920. Dress and Helsingfors 1972, ss. 400, 188 fot., mapa, tłum. w jęz. rosyjskim i angielskim, bibliografia, spis informatorów, przypisy. Wydawnictwo Fińskiego Towarzystwa Archeologicznego - Studia Etnograficzne, CL. 24. Kansatietecl!incn Arkisto 24. Etnologiskt Arkiv. Utgiven av Finska Fornminnes:fOreningcn. Ieshion in a rural Drakt och comnmnitu, * G. P. Sncsarev, o nekotoryclt pri.c'inaclz u Hzbekov Chorezma. ,.Sovetskaja Etnografijalt sochranienija reUqio.zno-bytovych 1957~ nr 2, S. 62. pereżytkov �IHO Recen.zje, przegLqdy wyduvJnictw i c.zasopisrn Ubiór i moda w społeczności wiejskiej w latach 1870-1920 jest obszerną książką wydaną z racji obrony pracy doktorskiej, która odbyła się 9 grudnia 1972 1'. Autor. Bo Lonnqvist, jako naukowiec młodego pokolenia, od 1966 r. pracuje w ArchiwUr:l Etnologii i Folkloru Towarzystwa Szwedzkiej Literatury (Svenska Littcratursiillska· pets Folkkultursarkiv), a od 1970 r. prowadzi na uniwersytecie w Helsinkach (He!singfors Universitet) wykłady na temat ubioru i mody. Na swoim koncie ma już kilka rozpraw z tego zakresu, obecna jednak jest chyba naj obszerniejszym dziełem bazującym na żródłowym materiale pochodzącym z ustnych przekazów informatorów, z analizy starych fotografii oraz zachowanych okazów muzealnych. W drugiej połowie XIX w. obszary wiejskie Finlandii uległy silnej fali zmian niespotykanych do tej pory. Były to zarówno zmiany ekonomiczne spowodowane rozwojem techniki i podwyższonej stopy życiowej, jak i zmiany struktury społecznej. Bo Lonnqvist analizuje zmiany zachodzące w ubiorze wiejskim rejonu Ostrobotnia w okresie ostatnich 50 lat, a główną uwagę zwraca na porównanie tradycyjnego ubioru wiejskiego z modą rozprzestrzeniającą się w miastach. Wejście w meritum sprawy poprzedza omówieniem stanu badań i nowoczesnych ich kierunków w skali europejskiej. Autor przytacza licznych, zasłużonych w kostiumologii badaczy, cytując bezpośrednio ich poglądy na: definicje stroju i ubioru (Weiss, Zelenin), przyczyny zachowania się tradycji, zwłaszcza u kobiet (Bringemeier), specyfikę regionalną (Deneke), miejsce odzieży w zwyczajach i obyczajach oraz jej znaczenie w życiu społecznym (Hiivernick). Z kolei autor zajmuje się rozważaniami na temat mody cytując wypowiedzi Simmel'a, Steinmetz'a uzasadniającego psychologiczną jej stronę, Hoffmanna, dalej K(jniga, Vanier'a, Brenninkmeyer'a uważających modę za klasyczną barierę, której nie można przekroczyć. Np. Petrascheck-Heim dopatruje się w modzie odbicia życia społecznego, podobnie jak Crawley, który widzi w zmianie mody wyraz nowego stanu lub warunków życia. Zdaniem Crawley'a strój jest wykładnikiem wszystkich socjalnych momentów, np. pozycji w rodzinie, we wsi, regionie, plemieniu, społeczeństwie. Jest również wyrazem indywidualnych odczuć oraz wszystkich niepisanych praw w stosunku do jednostki i środowiska. W Finlandii studia nad ubiorem rozpoczął swą obszerną pracą Heikel (1909), następnie Schwindt (1913) i Sirelius (1916). Pierwsi dwaj bazowali na zbiorach muzealnych i poszukiwaniach archiwalnych, jedynie Sirelius oparł się na tradycji ustnej i w swym opracowaniu zastosował klasyfikację typologiczną oraz analizę historyczno-porównawczą, dzięki czemu odkrył powiązania między ubiorem a stosunkami społecznymi, czego nie możnaby osiągnąć badaniami opartymi wyłącznie o materiały muzealne i archiwalne. Zupełnie inne założenia charakteryzują opracowania Ritty Pylkkiinen (1956, 1970), która podjęła studia nad wpływami stylowych form mody (renesansu i baroku) na ubiór niższych klas społeczeństwa Finlandii. Jej zdaniem styl ubioru odpowiada stylowi sztuki danej epoki, a ogólnie panująca moda nic ma związku z narodowym, czy regionalnym stylem. Moda, jako siła zmian działających z zewnątrz na normy panujące w określonej grupie społecznej, może być badana również i w środowisku wiejskim, a związek miasta ze w,;ią jest w tym przypadku bardzo ważnym momentem dla studiów i badań. Ogólnie można stwierdzić, że dorobek etnografii fińskiej i skandynawskiej sprowadza studia i badania nad strojem przede wszystkim do materiałów muzealnych i archiwalnych, bazując na metodzie historyczno-porównawczej i typologicznej w oparciu o zróżnicowania regionalne; stylowy ubiór natomiast wyższych klas społecznych jest przedmiotem rozważań historyków sztuki. �Hecenzje, przeu[qcl,!jwydawnictw i c:asopism un Autol' niniejszego opracowania podjął studia na przykładzie ubiorów wiejskich z Voril, miejscowości leżącej na wschód od miasta Vasa na wschodnim wybrzeżu Gulf okręgu Bothnia, opierając się o wywiady ze starszymi informatorami i stare materialy fotograficzne pochodzące z lat 1870-1920, tj, z okresu krzyżujących się zmian w życiu ckonomicznym i społecznym. Poznanie stosunków społecznych w określonym środowisku umożliwiło znalezienie klucza do całego systemu związków społecznych wyrażających się w sposobie ubierania, Rozpatruje więc ubiór jako wynik warunków ekonomicznych i stosunków społecznych w oparciu o metodę strukturalną, Okres między 1870-1920 był w Finlandii pełen zmian ekonomicznych i społecznych, Na wieś dotarła nowa ideologia, raptownie wzrastający przemysł powodował także zmiany w strukturze wsi, wzrosła i rozwinęła się komunikacja, coraz częściej i liczniej docierała na wieś prasa, otwierano we wsiach sklepy. Lokalne autorytety wzrastały dzięki szkołom, zaczął się rozwijać system opieki społecznej, zdrowia. Wieśniacy coraz częściej opuszczali swe środowiska dla podjęcia pracy zarobkowej, rozpoczęła się emigracja do Ameryki. Szczególne zmiany w ubiorze spowodo\;vał rozwijający się przemysł tekstylny. Fabryki produkowały nie tylko tkaniny, ale i gotowe ubiory, prasa publikowała wzory modnych ubrań, do głosu doszła emancypacja kobiet, rozwijał się sport, który wnosił istotne zmiany do ubioru wiej·· skiego .. Jednak te wszystkie nowości niełatwo przyjmowały się na wsi ze względu na silnie rozwinięty tradycjonalizm; tym niemniej i on ulegał stopniowemu rozkładowi. Szczegółowe studia nad strukturą społeczności wsi Vora autor opiera o granice geograficzne oraz związki z sąsiadami, podział ziemi i wsi pod względem ekonomicznym, a także życie i stosunki międzyludzkie. Materiał rozpatrywany jest diachronicznie i synchronicznie, bo obydwa aspekty badawcze są równie konieczne, gdy ma się na względzie proces zmian ubioru, który stale jest w użyciu. Przedmiotem drugiego rozdziału jest funkcja ubioru. Autor uważa, że można ją rozpatrywać z trzech pozycji, tj. zależnie od: 1) płci i wieku użytkownika (fot. 9-97); 2) zwyczajów i obrzędów, jak chrzest, konfirmacja, zaręczyny i ślub, pogrzeb (fot. 98-148); 3) pracy i odpoczynku oraz warunków życiowych (fot. 149-156). Rozdział ten jest naj obszerniejszą częścią pracy. Zawiera omówienia poszczególnych części ubioru, ich formy i zastosowania z uwypukleniem elementów naj starszych, zmieniających się i najnowszych. Na konkretnych przykładach widać, jak prezentują się one u starszego i młodszego pokolenia. Jak widać, w zasadzie nie były one zbytnio zróżnicowane, co potwierdza kilka grupowych fotografi dorosłych i młodzieży. Z kolei w trzecim rozdziale autor omawia krój odzieży, który kształtuje się zależnie od: 1) zmienności części odzieży wierzchniej i spodniej, 2) sposobu pozyskania odzieży przez: a) oJ'iarowanie, wiano, spadek, pożyczkę, wynagrodzenie, b) rzemiosło i pozycję społeczną rzemieślnika (krawca, garbarza, szewca itp.), c) przemysłową produkcję za pośrednictwem kramarzy, wiejskie sklepy, kontakt z miastami, emigrację (fot. 157-167). Zdaniem autora ubiór jest dziełem głównie wiejskiego rękodzieła, które w miarę upływu czasu coraz częściej opiera się i czerpie nowe rozwiązania z wzornictwa ogólnie panującej mody. Rozdział czwarty dotyczy porównania odzieży wiejskiej z ogólnie panującą modą (ubiór i moda). Uwaga koncentruje się tu wokół zmian w ubiorze, wpływu mody oraz ich wzajemnego stosunku. Autorowi wydaje się, że zmiany zachodząc2 w ubiorze wiejskim w latach 1870-1920 wynikały głównie ze zmieniającej się struktury ekonomicznej wsi, z wzrostu kapitału na wsi i dużego wpływu kultury miejskiej na wiejskie zwyczaje i obyczaje. Proces tych zmian był jednak niezwykle �Hl2 Recenzje, przegLqdy wydawnictw i czasopism skomplikowany; na asymilację lub odrzucenie pewnych elementów działały bowiem także inne fakty, głównie tradycja. W rezultacie większość poszczególnych elementó\<.' ubioru jest wynikiem jego funkcji i użyteczności w codziennym życiu. Motywy zmian miały zewnętrzne lub wewnętrzne impulsy i były rozmaitego pochodzenia. Postęp w życiu ekonomicznym wpłynął np. na szersze korzystanie z tańszych tkanin oraz zaniechanie ich barwności na korzyść ciemnych kolorów, tudzież upodobanie w zbytkowności charakterystycznej dla ubiorów XVIII w. (lecz ciemne kolory szły w parze także z rozwojem sekciarstwa religijnego). Wprowadzenie nowego podziału administracyjnego załamało dawną strukturę wsi, czego efekt uwidocznił się w zmianie stosunków społecznych i w ubiorze. Toteż dezintegracja wsi z łatwością doprowadziła do przyjęcia nowych form odzieży (rozlużnienie związków i większa S\\70boda w indywidualnym wyborze). Niektóre tradycyjne zwyczaje zaczęły zanikać'. a z nimi ginęły też pewne części ubioru, lub tworzyły się zupełnie nowe. Np. wcselna korona panny młodej została zaprowadzona na przełomie XVII i XVIII \\'.. podobnie jak uroczysty rytuał ubierania panny młodej, który rozpowszechnił się dopiero w XIX w. Była to symboliczna prezentacja socjalno-ekonomicznej pozycji rodziców panny młodej. Obecnie zwyczaj zakładania korony sprowadzony został do czysto zdobniczej funkcji. Zanik zwyczaju korony weselnej był wynikiem również rozpowszechnienia się obrzędowości sekciarskiej, zwłaszcza od momentu, kiedy stal się on wyłącznie zwyczajem kościelnym. Drugim zanikającym zwyczajem było zaniechanie rozwieszania we wnętrzu izby, w której latem sypiała dziewczyna, 'xyprawy przygotowywanej przez nią do ślubu. Równolegle z tym zatracała się wartość: i znaczenie własnoręcznie sporządzonej odzieży, dziewczęta w kościele, na tańcach i na spotkaniach towarzyskich poczynały chełpić się ubiorem gotowym, nabywanym w mieście. Tradycyjne zwyczaje w tej dziedzinie najdłużej zachowały si!:: u dziewcząt służebnych, które sporządzały swą odzież z zarobionego za pracę płótna. Zmiany funkcji odzieży były dwojakiego rodzaju: określone i przypadkowe. Przykładem pierwszego może być spódnica, która z czasem ze świątecznej przechodziła na użytek codzienny. Natomiast przypadkową zmianą funkcji może być zal"LUcanie spódnicy na głowę dla ochrony przed deszczem, lub używanie futrzanej czapki męskiej do pracy w lesie. Zmiany funkcji zachodziły rzadko w odzieży rytualne.'. Wprowadzenie nowych form do ubioru odbywało się - jak powiedziano przez kramarzy, sklepy wiejskie, za pośrednictwem nauczycieli, lekarzy, księży i ich żony, organizacje młodzieżowe, tj. jednostki działające w myśl powstających przepisów społeczno-administracyjnych. Znacznie wolniej lub wcale nie przyjmował\' się one wśród wymierających pokoleń. Ogólnie akceptowano je dopiero wtedy, gdy większość osób ubierała się podobnie, gdy pewne części ubioru stawały się powszcchne, gdy formy obcego pochodzenia przerabiano i dostosowywano do własnych gw'tów i potrzeb i gdy propozycje mody oddziaływały na autorytety wiejskie (rodzinc. starszych itp.). Ich reakcja i aprobata decydowały o upowszechnieniu. Z drugiej jednak strony zaczęła się kształtować idea zachowania tradycyjnego ubioru. Wyrosła ona na romantycznych koncepcjach XIX w. Zainteresowanie t.\"j;~ problemem powstało w Finlandii najpierw wśród niższych klas społecznych oko!,., 1840 r. Ginące części tradycyjnego ubioru zaczęto rekonstruować, a zajęli się ty];~ najpierw artyści. Ogół mieszkańców wsi nie był jednak ustosunkowany do teg" przychylnie, starsza generacja obserwowała to zjawisko nawct z niedowierzanier.;. Ale ideę nawrotu do ubioru tradycyjnego gorąco zaakceptowała ucząca się mlcdzież, głównie dojeżdżająca do szkół w mieście. Autor w swym opracowaniu v,,·skazał na wielość i złożoność problematyki \\. zakresie historii i tradycji odzieży na wsi. Nie predenduje on jednak, w swej ,kror.-c- �Recen:::je, ]Jr:egln.ciy u;ydawnictw i czasopism ::ości. do przed~tawienia pełnego obrazu studiów w tym zakresie. Tym niemniej ~twierdzić należy, że książka jego jest nowoczesnym, strukturalnym opracowaniem, dającym maKsymalnie pełny obraz stanu i zmian oraz relacji ubioru tradycyjnego do mody płynącej szerokim nurtem wśród różnych grup społecznych. Dla badaczy tych zagadnień om(Jwiona pozycja jest cennym punktem odniesienia, głównie \\' porównaniu z przykładami i matp.riałem występującym na terenie Polski, zwłaszcza zachodniej. Barbara A. Schenk ethnik <;;,;: i I. Weber-Kellermann und sozialer .."-larburger Bazie/ich Studien Wandel zur przy współpracy M. Motzer i W. Stolle, Interin einem mehrsprachigen Dorf des rumii.nischen Banats . vergleichenden Ethnosoziologie", Band 3, Marburg 1973, 235~ 34 ilustr. Problematyka kulturowa grup emigrantów ma w literaturze etnograficznej Republiki Federalnej Niemiec określone już miejsce. Potwierdzają to liczne drukowane, zwłaszcza po drugiej wojnie światowej, publikacje. Świadczą a tym również organizowane seminaria (np. w 1963 r. w Wiesbaden), zjazdy (Trewir 1971) oraz aktualnie prowadzone, kompleksowo i indywidualnie, badania. Ostatnio ukazała się. jako jeden z jej wyników, praca zbiorowa z zakresu etnosocjologii, dotycząca międzyetnicznych i społecznych przemian w kilkujęzykowo mówiącej wsi rumuńskiej. Wśród jej autorów znajduje się, co warto podkreślić, znana i ceniona na tym polu badań etnografka, Ingeborg Weber-Kellermann, mająca w swojej bibliografii kilka prac z zakresu kultury wychodźstwa. Problematyka oraz uzyskane wyniki badań omówione w recenzowanej pracy zasługują na szczególną uwagę czytelników zwłaszcza dlatego, że w naszej literaturze brak dotąd takich opracowań. W swojej konstrukcji obejmuje ona takie problemy, jak: środowisko (Geschichte und Umwelt des Untersuchungsdorfes autorstwa A. Schenk), w którym przedstawiono czasokres napływu mniejszości narodowych do badanej wsi, rozwój zagospodarowywania się i przeobraźenia wynikłe na skutek kolektywizacji oraz zróżnicowanie międzyetniczne (niemieckie, serbskie i rumuńskie) '.V zakresie budownictwa, w życiu rodzinnym oraz w życiu społecznym. Drugi problem - praca na wsi (Dórfliches Arbeitsleben napisany przez M. Motzer) za"';iera analizę takich zagadnień, jak: zagroda jako przedsiębiorstwo, rozwój upravi i sposoby młócki, podział pracy w spółdzielni oraz zajęcia pozarolnicze. Kolejny problem - czas wolny (Vom Feierabend zur Freizeit - opracowany przez W. Stolle) obejmuje: formy spędzania wolnych po pracy wieczorów, uprawę przydomowych ogródków, pomoc sąsiedzką, pracę kobiet (gotowanie, przygotowywanie zapasów, szycie, robienie na drutach) oraz korzystanie ze środków masowego przekazu i turystykę. Następny - rodzina (Die Familie - przygotowany przez L Weber-Kellermann) zawiera: strukturę małżeństw, zwyczaje rodzinne, w tym przemiany zachodzące na skutek kolektywizacji. Piąty z kolei problem - szkoła i wych~wanie (Schule und Bildung A. Schenk) dotyczy rozwijanych programów nauczania i uwzględniania '.',' "ich ważniejszych wydarzeń i osiągnięć kraju swego pochodzenia, roli wycho',\·a'.nzej ~zkoły oraz losu absol\ventów. I wreszcie ostatni - zwyczaj herodów (He- j" - Lud, t. :>9 �l!H Recenzje, przeglqdu wydawnictw! czasopism rodesspiel Muster eines Dorfbrauches 1. Weber-Kellermann) przedstawia szwabski obyczaj urządzania korowodów na Trzech Króli oraz rumuńskie zwyczaje przebierańców na Boże Narodzenie, Nowy Rok i na tzw. "pług". Opracowanie uzupełniają stereotypowo: wstęp, zakończenie oraz rozdział metodologiczny (Bemerkungen zu Theorie und Methode, napisany przez A. Schenk). W tym ostatnim autorka zajęła się bardzo pobieżnie klasyfikacją rzeczową tego rodzaju prac zaliczanych do tzw. "językowo-wyspowej etnografii" (Sprachinselvolkskunde), bądż do etnografii emigracji. Przedstawiła również zagadnienia warsztatowe. Zarysowana konstrukcja przedmiotu badań zawiera w zasadzie wszystkie podstawowe problemy poznawcze, niezbędne w tego rodzaju opracowaniach. Nie wszystkie z nich zostały jednak w pracy równo wnikliwie potraktowane. Zresztą zachwiana została wogóle w niej proporcja pomiędzy poszczególnymi problemami. Najobszerniej potraktowano takie działy, jak środowisko oraz szkoła i wychowanie. Mniejszą objętość mają: rodzina oraz rozdział o zwyczajach, a najmniej miejsca poświęcono zagadnieniu pracy. Niesłusznie chyba omówiono w rozdziale o czasie wolnym sprawy związane z pracą kobiet. Zajęcia niewiast winno się analizować w rozdziałach o rodzinie i pracy. W sumie są to usterki, których trudno chyba było uniknąć w pracy zbiorowej. Autorzy dołożyli wszelkich starań, aby wykazać zasadnicze międzyetniczne zróżnicowanie kulturowe. Występują one, ich zdaniem, szczególnie w takich elementach kulturowych, jak: budownictwo, zwyczaje rodzinne i doroczne oraz w wierzeniach. Ponadto ustalili, jakie wytwory rodzimej kultury zanikły i dlaczego, np. w pracy na roli, oraz jakie przetrwały i wykazują tendencję rozwojową, np. g\\'ara i zwyczaje doroczne. VV'arto podkreślić, iż wywody zespołu autorskiego w:;parte są bardzo trafnie dobranymi rycinami, co podnosi wartość pracy. Do mankamentów opracowania zaliczyłbym także niekonsekwentne stoso\\'anie metody funkcjonalnej analizy; w niektórych partiach pracy poprzestano na chronologicznie ujętych opisach. Innym mankamentem jest tytuł pracy, nie w pełni adekwatny do treści, główny nacisk w analizie poszczególnych problemów położono bowiem na niemiecką grupę etniczną. Ale również i te niedociągnięcia nie umniejszają ogólnej wartości pracy, warto zatem polecić czytelnikowi jej lekturę, Walerian Kultureller mann. Gottingen Wandel im 19. Jahrhundert. Herausgegeben Sobisiak von Gunter Wiegiel- 1973, ss. 275, ilustr. 8. Omawiana książka zawiera referaty (19) i dyskusje z 18 ulchodnioniemieckiego kongresu etnograficznego odbytego w Trewirze we wrześniu 1971 r. Przedstawiona na nim problematyka kulturowa, zwłaszcza w odniesieniu do recepcji miejskich form życia codziennego przez chłopó\v i robotników, ich oricntacji ideologicznej, oraz dotycząca emigracji, zawiera godne uwagi ustalenia i propozycje badawcze. Na obradach plenarnych R. Braun przedstawił Problerne des sozio-kulturellen Wandels im 19. Jahrhundert (Problemy społeczno-kulturowych przemian w XIX w.), a H. Bausinger, Verbilrgerlichung-Folgen eines Interpretaments (Przejęcie cech miejskich - następstwo tzw. interpretaments). W pierwszej sekcji, obradującej pod hasłem: recepcja form miejskiego stylu �Recenzje. przeglqdy wyd(l,wnictw 195 i czasopism życia przez chłopów i robotników, znalazły się wystąpienia: Rezeption bei der liindlichen B. Deneke, Fragen der (Uwagi odnośne do recepcji miejskiej kultury przedmiotów przez ludność wiejską); U. Bauche, Reception stiidtischeburgerlicher Formen und regionale Sonderung im biiuerlichen Wohninventar der Elbmarschen (Recepcja miejsko-mieszczańskich form i regionalna izolacja w wiejskim wyposażeniu mieszkalnym terenu nadłabskiego); T. Ganter, Brauchtumsvorfii.hrungen in Festumzii.gen des 19. Jahrhunderts (Zwyczajowe przedstawienia w uroczystościowych pochodach XIX w.). W kolejnej grupie referatów, dotyczących religijnej i ideologicznej orientacji chłopów i robotników. 1. Baumer przedstawił Kulturkampf und Katholizismus im Berner Jura, aufgezeigt am Beispiel des Wallfahrstswesens (Walka kulturalna i katolicyzm w berneńskiej jurze, w świetle wiedzy odpustowej); G. Korff, Heiligenverehrung und soziale Frage. Zur Ideologisierung der populiiren Frommigkeit im spiiten 19. Jahrhundert (Cześć świętych, problem społeczny. Z ideologii popularnej pobożności w póżnym XIX w.); D. Kramer, Sozialkulturelle Lage und Ideologie der Arbeiterschaft im 19. Jahrhundert (Społeczno-kulturowa pozycja i ideologia klasy robotniczej). Obrady trzeciej sekcji, o kulturowym znaczeniu stowarzyszeń, otwierał referat K. Kóstlin, Schleswig-holsteinische Gilden im 19. Jahrhundert (Szlezwik-holsztyński e bractwa w XIX w.); V. L. Lidtke, Die kulturelle Bedeutung der Arbeitervereine (KuItrowe znaczenie stowarzyszeń robotniczych); E. M. Wallner, Die Rezeption stadtbiirgerlichen Vereinswesens durch die Bevolkerung auf dem Lande (Recepcja mieszczańskiej wiedzy o stowarzyszeniach przez ludność wiejską); K. Beitl, Grossstiidtische Trachtenvereine des 19. und 20. Jahrhunderts. Moglichkeiten musealer Dokumentation (Wielkomiejskie stowarzyszenia strojów XIX i XX w. Możliwości muzealnej dokumentacji). W sekcji czwartej, zajmującej się migracją i akulturacją oraz innymi problemami wychodźstwa, D. Yoder przedstawił Akkulturationsprobleme deutscher Auswanderer in Nordamerika (Problemy akulturacji niemieckich emigrantów w Ameryce Północnej); L M. Greverus, Auswanderung und Anpassungs-barrieren. Hypothesen zur Integration von Minderheiten (Wychodźstwo i bariery przystosowania się. Hipotezy dotyczące integracji mniejszości narodowych); W. Marinow, Auswanderung burgerlicher und Anpassung Sachkultur der bulgarischen Kolonisten Bevolkerung in Be,~sarabien-am. Ende des im 19. Jahrhundert (Wychodźstwo i przystosowanie się kolonistów bułgarskich w Besarabi na przełomie X:VIII i w XIX w.); A. Schenk, Die Rolle von Schule 18. und und Bildung bei Sozialisierungsprozessen am Beispiel etnischer Gruppen des Banats (Rola szkoły i wykształcenia w procesach uspołeczniania na przykładzie grup etnicznych Bana tu). W ostatniej sekcji omawiano fazy i główne motywy przeobrażeń kulturowych .. H. Siuts mówił na temat Phasen von Beharrung und Wandel im Volksleben MittelE:uropas (Fazy stałości i przemiany w życiu ludu środkowej Europy); T. Hofer, Phasen des Wandel,~ im ostlichen Mitteleuropa im Lichte kulturanthropologischer Theorien (Fazy przemian we wschodnio-środkowej Europie w świetle antropologiczno-kulturowych teorii) oraz S. D. Ek, Die Fiktion des Wandels im 19. Jahrhunder t (Fikcja przemian XIX w.). W związku z podejmowaniem badań nad kulturą naszego wychodźstwa warto chociażby w paru zdaniach dodać, jaki model poznawczy - w odniesieniu do emigracji - przewijał się w referatach i dyskusji kongresowej. W wypowiedziach uczestników dominował pogląd rozpatrywania wychodźstwa od strony jego akulturacji, asymilacji i integracji w miejscu przebywania. Na tym tle należy ukazywać: �196 Recenzje, przeglądy v.;ydawnictw i czasopism zachowywane elementy kultury mIejsca pochodzenia. Tymczasem w tego rodzaju badaniach winno się raczej główny nacisk kłaść na uchwycenie rodzimego dziedzictwa kulturowego, jego stanu i możliwości rozwojowych w kontekście akulturacji, asymilacji i integracji. W obserwacji autorzy uwzględniają takie problemy jak: osadnichvo, życie rodzinne i działalność produkcyjną. Waterian Sobisiak Lech Paszkowski, John Stanistav KubarlJ - naturatist and ethnographer Istands. "The Australian Zoologist" 1971, nr 16/2, s. 43-70, ilustr. of the Pacific Ukazała się kolejna publikacja dotycząca życia Jana Stanisława Kubarego, polskiego badacza wysp Pacyfiku 1. Tym razem wydana została w Australii, w języku angielskim. Autor, Polak z pochodzenia stale mieszkający w Australii 2, na wstępie zaznacza, że jest ironią, iż o J. St. Kubarym, jako obywatelu brytyjskim naturalizowanym w Australii 3, piśmiennictwo tego kraju nic nie wspomina (s. 43). A jeżeli już jego nazwisko umieszczają w jakiejś publikacji, to robią to niepoprawnie 4. Niniejszy artykuł ukazał się w periodyku naukowym Królewskiego Towarzystwa Zoologicznego Nowej Południowej Walii, w związku z czym autor nastawił się szczególnie na zaznaczenie zasług, jakie Kubary odniósł w badaniach przyrodniczych. Zaznacza jednak, że w nauce światowej znany jest przede wszystkim jako etnograf. więc trudno pisać o Kubarym przyrodniku pomijając jego zasługi dla etnografii. Paszkowski dość szczegółowo wnika w życie tego niezwykłego człowieka. Publikacja zawiera szereg części poświęconych kolejnym etapom burzliwego życia badacza, do kalka oddanego nauce pracownika, któremu los nie szczędził trudów. Ponad połowę swojego życia spędził na antypodach w oddaleniu od rodziny, do której stale tęsknił i z którą w tak tragicznych okolicznościach musiał się rozstać. A oto w skrócie splot wydarzeń, które pośrednio miały wpływ na to, że stał się badaczem wysp Pacyfiku. 10Kubarym ukazały się m. in. prace: L. Krzywicki, Jan Kubary i jeqo poszukiwania naukowe. "Biblioteka Warszawska" 1897, t. 2, nr l; J. D. E. Schmeltz, Johann Stanislaus Kubary. "Internationales Archiv fur Ethnographie", Leiden 1897, t. 10, s. 132-136; W. Słabczyński, Na wyspach PacUJiku. O Janie Kubarym, badaczu Oceanii, Warszawa 1956 i inne artykuły tego autora; K. Wypych, Jan Stanislaw Kubary w 70-tq rocznicę zqonll. "Lud" 1966 t. 51, s. 165-180. 2 "Lech Paszkowski [00'] urodził się w r. 1919 w Warszawie, gdzie też ukończy! gimnazjum. Po zdaniu konkursowego egzaminu do Państwowej Szkoły Morskiej w Gdyni został przyjęty na kurs wstępny wydziału nawigacyjnego. Wskutek złego stanu zdrowia zszedł z "Daru Pomorza" [oo.j Kampanię wrześniową odbył w piechocie. Pod Ożarowem dostał się do niewoli niemieckiej [... ] Po wojnie przez 2 lata pracował w obozach b. jeńców wojennych w Niemczech, prowadząc kursy języka polskiego i historii oraz francuskiego i hiszpańskiego [00.] wyjeżdża w r. 1948 przez Francję do Australii, gdzie studiuje elektrotechnikę w Royal Melbourne Technical College. Pracuje obecnie w laboratorium Rady Miejskiej w Melbourne [00']'" P,owyższy rys biograficzny ujęty w skrócie pochodzi z obwoluty książki Lecha Paszkowskiego pt. Polacy w Australii i Oceanii 1790-1940wydanej w Londynie w 1962 r. 3 J. St. Kubary przyjął obywatelstwo brytyjskie 6 lutego 1875 r. 4 Imieniem Kubarego nazwano jedną z gó'r w Nowej Gwinei. Mapy wydane w Australii w Australian Geoqrophical Series (1965) podają błędnie jego nnzwisko: Mt Kubari (s. 61). �przegtqdy Recenzje, wydawnictw i czasopism 197 Urodzony 13 listopada 1846 r. w Warszawie z ojca Węgra, matki Niemki (od dzieciństwa przebywała stale w Polsce), już jako 16-letni chłopiec bierze czynny udział w powstaniu styczniowym. Wciągnięty w sprawy polityczne w kraju będącym pod zaborem, pracuje w konspiracji, a następnie przebywając na emigracji w Dr<;żnic zaprzedaje się władzom carskim, aby móc powrócić do kraju; staje się płatnym konfidentem. Cały ten niefortunny splot wydarzeń w jego życiu (rozdział ten w książce autor trafnie nazwał "tańcem wśród mieczów" Dance Among Swords, s. 43) kończy się tym, że Kubary postanawia raz na zawsze zerwać współpracę z zaborcą. Nie pozostało mu jednak nic innego jak opuścić kraj i najbliższych. W marcu 1868 r. potajemnie ucieka do Berlina pozostawiając desperacki list zaadresowany do swojej matki: "...tutaj prędzej śmierć moją byś widziała niż dobre rozwiązanie ... z miłości do ciebie zmuszałem się, aby tutaj zostać, uśmiechałem się mimo wielkiego cierpienia ... całe moje życie, począwszy od 1863 r. było tylko jednym zmartwieniem" (s. 44). Ten krok stał się zwrotnym punktem w jego życiu. Po pewnych kłopotach i tułaczce Kubary dociera w końcu do Hamburga gdzie zostaje przedstawiony Johannowi C. Godeffroy, założycielowi Muzeum Mórz Południowych, który angażuje go na 5 lat jako zbieracza okazów do swojego muzeum. Od tej chwili można mówić o nowym rozdziale w jego życiu: zostaje pracownikiem naukowej placówki na wyspach Pacyfiku. Działalność Kubarego nie tlgranicza się jednak tylko do zbierania okazów w wysp Mórz Południowych i przesyłaniu ich swemu chlebodawcy. Sam z wielkim zainteresowaniem oddaje się pracy naukowej. Poznaje dialekty i narzecza tamtejszych ludów, interesuje się ich życiem codziennym, zwyczajami. religią. Dokonuje pierwszych odkryć nieznanych gatunków ptaków (Pareudiastes pacijicus). Duże zasługi położył także jako zbieracz mięczaków. Do dzisiaj niektóre z nich noszą w nomenklaturze naukowej jego imię (Cyclophorus kubaT'lIi, Papuina kubaryi, FI elix kubaryi, s. 61). Interesuje go bez mała wszystko, co jest związane z wyspami. Pracę swoją zaczyna od archipelagu Samoa, dokąd przypływa 8 września 1869 r. Od pierwszych chwil poświęca się przede wszystkim ornitologii. Na Savaii odkrywa już wyżej wspomniany gatunek kurki wodnej, o czym donoszą w 1871 r. G. Hertlaub i O. Finsch w "Proceedings of the Zoological Society of London". Na Viti Levu zdobywa dużo materiału antropologicznego w postaci czaszek. Przebywając na wyspach Ebon zbiera cenny materiał etnograficzny, który następnie posłużył mu do napisania rozprawy drukowanej w "Journal des Museum Godeffroy", Hamburg 1873, nr l, pt. Die Ebongruppe im MiJ.rshalls Archipe!. Kubary przesyłał także małe artykuły do kraju, które ukazywały się w różnych niefachowych pismach; pierwszy artykuł opublikowany w 1873 r. w "Tygodniku Ilustrowanym" nosił tytuł Obrazki z wysp żeglarskich na Oceanie Wielkim zebrane w 1870 1'.5 Nie miejsce tutaj aby streszczać całą pracę. Wypada jednak zaznaczyć istotne fakty j wydarzenia, które miały miejsce w życiu Kubarego. Autor powołał się na szereg żródeł przedstawiających w pełnym świetle sylwetkę Kubarego, który przez około 27 la t 6 przebywał na wielu wyspach i archipelagach Pacyfiku, w tym najdłużej na Mikronezji. Mimo wielkiego zapału i energii do pracy naukowej jego stan psychiczny w początkowym okresie przebywania na Pacyfiku nie był najlepszy, o czym można przekonać się z listu pisanego do swojej matki z dnia 20 kwietnia 1871 r.: "Pierwszego ;j L. Pdszkov·.,rski worytami (j \\~ pocHug tylTI skrócił fotografii czasie tytuł tej zdjętych (i\vukrotnie bawił publikacji, mriejscu w EUfopie. na dalsza część pn,:ez autara". brzrpi następująco: ., ... z drze- �198 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism kwietnia, dzięki Bogu, minęły dwa lata mojego kontraktu! [...] Tracę tutaj 5 najlepszych lat mego życia, szybko starzeję się i za to płaci mi ten bogaty pan 7 w sposób haniebny" (s. 47). Stan ten wydaje się być powodowany przede wszystkim tym, że pobyt na antypodach Kubary mimo wszystko traktował prawdopodobnie jako pewnego rodzaju wygnanie z kraju. Dość szybko minął pierwszy młodzieńczy zachwyt tym nowym światem, pozostała tęsknota za krajem i najbliższymi. Począwszy od 1877 r. Kubary znajduje się w nieustannych tarapatach finansowych. Ciąg niepowodzeń zaczął się od tego, że Godeffroy zrywa z nim kontrakt, w związku z czym Kubary zaczyna imać się różnych zajęć. Zakłada na Ponapc plantację, przez 4 miesiące pracuje w tokijskim Muzeum Etnograficznym, pracuje także jako zbieracz okazów dla Muzeum Etnograficznego w Berlinie, następnie zaciąga się jako tłumacz na niemiecki okręt wojenny, otrzymuje od kO!1sula niemieckiego plantację na Matupi, w końcu zaciąga się do niemieckiej Kompanii na Nowej Gwinei jako szef stacji handlowej i plantacji nad Astrolabe Bay - na tym ostatnim stanowisku pracuje do 1894 r. Śmierć zastaje go na wyspie Ponape 9 pażdziernika 1896 r. Mimo tych niefortunnych kolei życiowych, w częstej pogoni za chlebem nie przerywa swojej pracy naukowej. Zajmuje się nadal interesującymi go zagadnieniami i dużo pisze. Na tym polu jest niezmordowany i chyba mimo wielu niepowodzel1 pełen wiary i optymizmu. Należy przypomnieć, że Kubary zasłużył się także na polu lecznictwa; będąc na wyspie Palau, leczył krajowców z grypy zaskarbiając sobie ich przyjaźń i zaufanie, które są tak potrzebne w pracy terenowej. To zbliżenie do krajowców zdobywa sobie także poprzez zawarcie związku małżeńskiego z córką Mikronezyjki z wyspy Ponape i amerykańskiego pastora". Bliska więż z krajowcami była przyczyną zerwania z nim umowy przez kolejnego pracodawcę (Muzeum Etnograficzne w Berlinie), który za konkretny powód podaje bratanie się z krajowcami (s. 47-48). Będąc dwukrotnie w Europie Kubary nie zapomina o kraju. Bierze czynny udział w dwóch (II i VI) Zjazdach Lekarzy i Przyrodników Polskich, które odbyły się we Lwowie. Publikacja L. Paszkowskiego o Kubarym wydaje się zasługiwać na uwagę przede wszystkim z tego powodu, że wydana została w języku obcym poza granicami Polski. Autor nad wyraz dokładnie i żywo nakreślił postać Kubarego przytaczając szereg zródeł, na które natrafił w trakcie swych poszukiwań. Jan Stanisław Kubary rysuje się jako człowiek bez granic oddany swojej pracy, ambitny i wszechtronnie uzdolniony. Znany etnolog, który przedkładał pracę terenową nad gabinetową. Bronisław Malinowski, w A Diary in the Strict Sense of the Term (London 1967, s. 155) wyraził się o Kubarym krótko: konkretny metodolog (s. 63). Naleźy przy tym pamiętać, że Kubary nie posiadał w tym kierunku wykształcenia ani specjalnego przygotowania i że zostawił po sobie wiele prac 9. Niestety, te najwartościowsze i najobszerniejsze wydane zostały w języku obcym, poza granicami kraju. Adam Mowa tut~j o J. C. Godeffroy. Z tego związku zrodzHo sit:; d\vojc dzieci: syn uJ11iera lzabella zmarla w 1961 r. w Singapurze w klasztorze francuskim z~wiózl ją Kuba·ry. aby z~pewnić jej wykszt~lcenie. 9 \"'Tyka:;.: ich umieszezn autor na koilcu J.;.siążki. Paluch 7 8 w wieku c!/.it:t"ic;Cyr..1, j~ko siostr~ zakonna. córka dokąd �Recenzje. Antoni Kuczyński, la\\' 1972, ss, 468. pr::eglqdu Syberyjskie szlaki, wydawni.ctw i c::osopism Zakład Narodowy im. Ossolińskich, lHD Wroc- Autor Syberyjskich szlaków, młody, uzdolniony etnograf i socjolog wrocła'wski znany jest z licznych fachowych publikacji dotyczących udziału Połaków w bada:liach azjatyckich posiadłości Rosji carskiej, Swe wartościowe artykuły zamieszcza przeważnie w takich czasopismach jak: "Etnografia Polska", "Lud", "Wszechświat", .,Problemy·' i ..Poznaj Swiat". Korzystając z dwukrotnego pobytu w ZSRR zebrał sporo nowych danych, które ',\' połączeniu z własnym naświetleniem relacji już drukowanych złożyły się na niniejsze opracowanie. Recenzowana książka składa się z pięciu zasadniczych i bardzo rozbudowanych rozdziałeJ\\·. W cZl;ści koócov.:ej znajduje się zestawienie chronologiczne poświęcone dziejom poznania Syberii, a ponadto wykaz źródeł i ważniejszej literatury. Są też rzeczowo dobrane bogate przypisy, indeksy nanvisk i nazw geograficznych oraz spisy ilustracji i map, W rozdziale pierwszym dominuje historia podboju Syberii i ciekawy opis bezlitosnej eksploatacji ludności tubylczej przez władze carskie. Autor przedstawia interesująco stosunki l'tniczne obszaru położonego na wschód od Uralu, a także omawia \\'arunki naturalne oraz zagadnienia gospodarcze łącznie z dzisiejszym dynamicznym rozwojem tej cZQści Związku Radzieckiego. Rozdział drugi zawiera relacje o pierwszych polskich kontaktach z obszarami Azji rozciągającymi siG na wschód i południe od Uralu. Rozpoczęły się one w 12·15r. ~tdzialem franciszkanina z Wrocławia, Benedykta Polaka, w poselstwie Jana da ?ian del Carpine do "'iclkiego chana Mongołów \\' Karakorum. Wyczerpująco zobrazowany został cenny dorobek Adama Kamieńskiego-Dłużyka. naozego zesłańca syberyjskiego z drugiej połowy XVII W., autora najstarszego polskiego opisu Syberii i jej ludów. W swych wspomnieniach zawartych w Dyaryu'2U- H'ięzienia pwskiewskiego, miast i "miejsc", Dłużyk poświęcił wiele miejsca Man,om, Tunguzom. Chantom i Jakutom, ich kulturze materialnej i duchowej. Sporo materia1ów dotyczących życia Chantow, Nieńców, Buriatów, ,Jakutów, Jukagin',\\" Czukczó\'.:, Koriaków i Kamczadalów zebrał też pułkownik Ludwik Sie:,irki. dostawszy si~' wraz ze swym bratem Krzysztofem do niewoli rosyjskiej '.1' l iOi 1'. Zostali oni 'v'.:ywiezieni do Tobolska, a następnie zesłani do Jakucka. W drodze do Jakucka Krzysztof zmarł, a Ludwik po kilkunastu latach pobytu \\7 Jakuck,: powrócił do kraju. gdzie opubliko\val swe wspomnienia. Z innych zeslańc"l\v tego okresu wymienia Kuczyński Konfederatę barsl:iego, Karola Luhil'za-Chojeckiego, autora opisu plemion tatarskich i niektórych miast -yberyjskich oraz uczestnika bitwy maciejowickiej, gen. Józefa Kopcia, który przehywał dłuższy c~as na Kamczatce, Dziennik podróży generała został opublikowany dopiero po iL'go śmierci. Zawiera bardzo ciekawe spostrzeżenia o Tatarach, Buria~ach. E\I'l'nkach. Jakutach. Ajnach. Koriakach i Kamczadalach. o ich życiu i oby,·zajacil. KopE'c pozostawił ponadto wiele opisów krajobrazowyr~h i etnograficznych 3:Jberii. ~a u\\'ag~ /:asluguje też pamiGtnik księdza Faustyna Ciecierskiego, aresztowa:iE'.'W \\' czasie PO\\'stania kościuszkowskiego i zesłanego do Daurii. Jako duchowny :nteresoll'ał się wierzl:niami i obyczajami krajowców. Wiele miejsca poświęcił rów.iież rdacjom geograficznym i ekonomicznym Syberii. Sugestywnie nakreślił ponury "braz katorżniczej pral:y w kopalniach i wnikliwie zobrazował współżycie tubylciJi,v z. ro:-'.vjskimi przyby~zami. �:!oo Recenzje, przeg!qdy wydawnictw i czasopism W rozdziale trzecim autor zapoznaje czytelnika z pracami Polaków deporte wanych w głąb rosyjskiego imperium po powstaniu listopadowym i styczniowyr:~ Z tego okresu pochodzi ciekawy szkic Syberii nakreślony przez księdza Tadeusza Maszev,;skiego. który wyjechał dobrowolnie, aby nieść otuchę umęczonym rodakOT:": Przebywał głównie w Kraju Zabajkalskim, gdzie żywo interesował się kulturą Buriató\\', Badania Etnograficzne Syberii pro"vadzone przez filom3tę wileńskiego. Józe!" Kowale'wskiego, zostały również należycie wyeksponowane przez autora recenzo\';anej publikacji. Zesłaniec przebywał początkowo w Kazaniu, ucząc się pilnie języków orientalnych, a jednocześnie opracowywał historię tego miasta . .Tako niezwykle zdolny i pracowity lingwista zwrócił na siebie uwagę władz rosyjskich, które zaproponowały mu wyjazd do kraju Buriatów celem zapoznania się z językiem mor.golskim oraz z językami ludów sąsiednich. Po \\'ykonaniu tego zadania Ko\\'alewski wyruszył w 1830 roku w składzie rosyjskiej misji duchownej do Chin. W Pekinie był sześć miesięcy prowadząc obserwacje religioznawcze z zakresu buddyzm •., Poza tym spotykał się z lamami mongolskimi i tybetańskimi i w ten Spos,')b jeszcze bardziej pogłębił swe wiadomości o kulturze duchowej Wschodu, Po powrocie do Kazania otrzymał nominację na profesora filologii mongolskiej tamtejszego uniwersytetu. Pracując na polu pedagogicznym nie zapomniał też o pracy bada\\'Czo-naukowej. która przyniosła mu wiele rozgłosu na arenie międzynarodowej, .Jest pc. dzień dzisiejszy uważany za jednego z najlepszych znawców szczep",\\· mongolskicr, i buddyzmu północnego. Spędziwszy wiele czasu wśród Buriatów poznał ich język zwyczaje. wierzenia i folklor przyczyniając się tym samym do dalszego roZ\\'OjL; orientalistyki światowej. Barwny opis Stepu Iszymskiego oraz etnograficzne wiadomości dotyczące życia Kirgizów zawdzięczamy Adolfowi Januszkiewiczowi, wywiezionemu po Po\\'stanil.l listopadowym do Omska. Współcześni badacze radzieccy wysoko oceniają osiągnięc:<i naszego rodaka w badaniu dziejów państwa i kultury kazachskiej, W swej książce autor słusznie wspomniał też o pracach ·JÓzeta Kobyłeckie;;0. który w latach 1831-1834 wiele podróżował po Syberii i po PO\'.Tocie do ;,,3]1; opublikował swoje wrażenia pod tytułem Wiadomości <l Sui)crii, .Jest to jedna z pierwszych polskich prób monograficznego ujęcia tcj zauralskiej czt:ści Rosj, Zawiera informacje o jej położeniu geograficznym, elementach iil.jograiicznych miastach i ludności, a także relacje o szamanizmie i lamaizmie buriackim, Wiele miejsca poświęcił Kobyłecki syberyjskiej ludności tubylczej. a \\' szczeg,"lności Te.tarom, przedstawiając bardzo wnikliwie obraz ich kultury materialnej, Zakończenie rozdziału trzeciego stanowi rzeczowa analiza f(',żnych cieka',\'.''C:: wspomnień polskich zesłańców z epoki popowstanio\\'ej. Wydaje si<; ona t,vm ce!~niejsza, że wiele cytowanych nazwisk jest dla społeczeńst\\'a nic znanych, a popularyzacja naszego wkładu w dzieło poznawania Syberii ma pełne uzasadnienie Rozdział czwarty zapoznaje czytelnika w sposób bardzo przystępny z najwybitniejszymi polskimi badaczami rosyjskiej Azji, którzy bądż jako skazańcy lub urzędnicy i wojskowi w służbie carskiej przemierzali te gigantyczne obszary i badali .ie Szczególnie ważna jest działalność naukowa Aleksandra Czekano\\'skiego nd polu geografii, paleontologii. geologii, botaniki i zoologii, Trasa ,lebu \n~dr"',:e" po nieznanych obszarach północnej Azji wynosiła około 27 t."s. km, \\' czasie :yc:', podróży zebrał obok cermych danych geograficznych, 4 tys. okaZlm' paleontoiogienych, 18 tys, zoologicznych i 9 tys. botanicznych. Jego badania dokonane na nlĆ'zmierzonych przestrzeniach Płaskowyżu Srodkowosyberyjskiego. od .JeniseJ L; ci.) Leny i od Bajkału do ujścia Olenioku. były przedsit:wzięciem pionierskim, .sp'y~ą· �Recenzje. przegLądu lvudulGniciw i Ci::CLSO[JlS-nl. 201 dzone przez niego mapy rzek Leny, Olenioku i Niżnej Tunguski stanowiły przez długi czas jedyny materiał kartograficzny dla środkowej Syberii. Zasługi Jana Czerskiego zostały tak samo należycie ocenione na łamach omawianej pracy. Początkowo prowadził on badania na obszarze rozciągającym się od Uralu do jeziora Bajkał, a następnie w Kraju Jakuckim. O jego harcie ducha i umiłowaniu wiedzy świadczy fakt, że będąc już u kresu sił kontynuował badania rzeki Kołymy, nad brzegiem której zmarł i został pochowany. Należy do najbardziej zasłużonych eksploratorów Syberii. Osiągnięcia Benedykta Dybowskiego nakreślone zostały rówmez sumiennie i wyczerpująco. Jako zoolog rozpoczął badania hydrobiologiczne jeziora Bajkał i odkrył w nim bogatą faunę głębinową, reprezentowaną przez liczne gatunki endemiczne. Dokonał też pierwszych pomiarów głębokości jeziora. Wymienione prace były tak cenne i unikalne, że za swój pierwszy artykuł opublikowany w "Izwiestiach" syberyjskiego oddziału Towarzystwa Geograficznego otrzymał złoty medal. W recenzowanej publikacji spotykamy się też z podkreśleniem dorobku tak rzetelnych naszych badaczy Jakutów i ich kultury, jak: Wacław Sieroszewski, Edward Piekarski, Adam Szymański, Feliks Kon, Mikołaj Witaszewski i Sergiusz Jastrzębski. Pisząc o innych godnych wzmianki Polakach, autor zwraca uwagę na cenny wkład naukowy Bronisława Piłsudskiego w dzieło poznawania kultury materialnej i duchowej tubylców Sachalinu oraz Ajnów z japońskiej wyspy Hokkaido. Przypomina również społeczeństwu o działalności Karola Bohdanowicza, znakomitego badacza gór Kopet-Dag, guberni jenisejskiej i irkuckiej, zachodniego Kunlunu, Tybetu, dorzecza Tarymu, jeziora Łob-nor, wybrzeża Morza Ochockiego, Kamczatki i Półwyspu Czukockiego. Zaznaczyć należy, że na pracach naszego uczonego oparł wiele swoich koncepcji tektonicznych Azji słynny geolog wiedeński, Edward Suess, który w dziele pl. Das Antlitz der Erde cytuje 66 razy Bohdanowicza, stawiając go tym samym w czołówce światowej. Z wymienionej książki czytelnik dowiaduje się też o badaniach Leonarda Jaczewskiego w dorzeczu Jeniseju. Można było jeszcze dodać, że odkrył on Góry .Jenisejskie, które następnie badał na przestrzeni około 600 km. Kontynuując swe prace na północno-wschodnim i zachodnim stoku odkrytego łańcucha stwierdził ponadto istnienie kilku niższych równoległych grzbietów, o których dotychczas nie wiedziano. Treść rozdziału piątego dotyczy poznawania syberyjskich kultur u schyłku XIX i początków XX stulecia .. Jest jednak ona uboga i obejmuje zaledwie kilka nazwisk. Nie można za to obarczać winą autora, gdyż różne niesprzyjające okoliczności, jakie \\'ówczas dominowały, odwracały uwagę od tych zagadnień. Na wyróżnienie zasługuje omówienie osiągnięć antropologicznych profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego, Juliana Talko-Hryncewicza, który przebywał w obwodzie Zabajkalskim przez siedemnaście lat (l891-1908) zajmując się problemami etnogenetycznymi oraz związkami kulturowymi niektórych grup ludności tubylczej. Oprócz tego jako lekarz-społecznik swą życzliwością zyskał wdzięczność tubylców. Następną tak mało znaną u nas postacią jest Maria Antonina Czaplicka. W latach 1914-1915 prowadziła badania etnograficzne na Syberii, pragnąc wyjaśnić zagadnienia wspólnoty kulturowej niektórych ludów turańskich. Zajmowała się też etnografią Ewenków i Nieńców. Pewne znaczenie miały również prace antropologiczne i etnograficzne profesora Uniwersytetu Warszawskiego, Stanisława Poniatowskiego, nad mieszkającymi w Kraju Nadamurskim Niwchami, Goldami i Oroczonami. Nie zostały one jednak zakończone, gdyż kilka tygodni po przybyciu do miejsca przeznaczenia władze car- �'202 Recenzje, przegLądy wydawnictw i cwsopism skie w związku z wybuchem pierwszej wojny światowej poleciły mu opuścić Rosję. Książka Antoniego Kuczyńskiego została opracowana rzetelnie i fachowo. Zebranie i posegregowanie tak wielkiej ilości materiału wymagało wielu lat żmudnego i niezwykle uciążliwego wysiłku. Właściwy dobor skondensowanych wiadomości i ładny styl pisarski sprawiają, że czyta się ją z prawdziwą przyjemnością. Szerokie rzesze społeczeństwa mogą się z niej dowiedzieć o naszym wielkim wkładzie ,v dzieło poznawania tych rozległych obszarow kontynentu azjatyckiego. Ma to szczególne znaczenie dla patriotycznego wychowania naszego młodego pokolenia, które niejednokrotnie jest nieświadome polskiego udziału w bogaceniu skarbnicy nauki światowej. Cenną zaletą recenzowanej pracy jest również urozmaicenie treści 60 ilustracjami oraz 7 mapami, z których najcenniejsza jest mapa cz~'ści guberni jakuckiej sporządzona przez Aleksandra Czekanowskiego. Roman Petr Dinekov, B'lgarski jolkIar. P'rva cast. Vtoro izdanie, KaTczIIIQTCZuk Sofija 1972, ss. 588. Petr Dinekow, akademik, profesor Uniwersytetu Sofijskiego, znany jest również poza granicami swego kraju. Pierwsze prace związane z historią folklorystyki, bułgarskiej ogłosił przed drugą wojną światową. W roku 1959 wydał pierwszą część swej monografii pt. Folklor bułgarski, której drugie wydanie, poprawione i uzupełnione, ukazało siG \V roku j 972. Książka ta zawiera zbiór jego wykładów wygłoszonych na Uniwcr~ytccie Sorijskim. Celem jej, jak zaznacza sam autor, jest "pokazanie bogactwa i pic;kna bułgarskiej poezji ludowej" (s. 5). W omawianym drugim wydaniu monografii opuszczono rozdziały () teatrze i dramacie ludowym, a także niektóre materiały poprzedniego wydania o pieśniach obrzędowych oraz charakterystyce bułgarskiej ballady ludowej, które autor planuje opracować szerzej i włączyć do przygotowywanej przezeń dnlgiej części tej monografii. Praca Dinekowa składa się z 9 rozdziałów. W pierwszym z nich autor omawia zagadnienia ogólne, poruszając zwłaszcza znaczenie folkloru oraz rozwój folklorystyki bułgarskiej (s. 7-78). W drugim kreśli rys historyczny rolklorystyki bułgarskiej (s. 79-167), z uwzględnieniem informacji o początkach jP.j rozwoju w .śrcdniowierzu i o pierwszych zapisach utworów ludowyrh. Ponadto autor dokonuje periodyzacji historii folklorystyki dzieląc ją na trzy okresy: a) od średniowiecza do wyzwolenia kraju (w. XIV-1878 r.), b) lata od 1878 do 9 września 19-14r. i c) okres po 9 września 1944 r. VV rozdziale trzecim (s. 168-214) ilrchaic;.no.~ć, pochodzenie i TOZW()j jolklOTU bułgarskiego znajdujemy wypowiedzi autora o najstarszyrh danych historycznych dotyczących bułgarskiej twórczości ludowej z wieków Vln i IX, Kolejno omawia autor dane pochodzące z X wieku do pierwszej połowy wieku XIV, po ('/.ym prze·· chodzi do okresu obejmującego n połowę XIV w. do XVII w, Do czwartego okresu zalicza XVIII i XIX w., a do piątego - współczesną folklorystykG bułgarską, �Recenzje, przegLqdy",ydawnżctw i j03 czasopism Czwarty rozdział (s. 215-269) zawiera materiały z\viązane z powstawaniem rozwojem folklorystyki. Tu znajdujemy obszerne informacje autora o twórcach i nosicielach utworów ludowych, O powstawaniu wątków i wariantów. Klasyfikacja grup pieśniowych stanowi piąty rózdział pracy (s. 270-281). Rozdział szósty porusza zagadnienia związane z obrzędowymi, ludowymi pieśniami bułgarskimi (s. 282~370). Rozdział siódmy omawia pieśni mityczne, które są ściśle związane ze starą religią słowiańsk<j. Do tego typu utworów zalicza autor te, w których wspomniane są istoty nadprzyrodzone oraz teksty o tematyce związanej z magią i religią chrześcijańską (s. 371-418). O pieśniach obrzędowych i ich podziale na grupy tematyczne mówi rozdział ósmy (s. 419-529). Dinekow zatrzymuje się tu na związkach między pieśniami bohaterskimi a historycznymi, by następnie zająć się pochodzeniem utworów epickich i systematyką wątków cyklów, w których opiewane są czyny bohaterskie postaci historycznych i epickich. Na zakończenie autor zatrzymuje się na poetyce tych utworów. Ostatni rozdział porusza zagadnienia związane z pieśniami historycznymi, które według okresów Dinekow dzieli na trzy grupy: 1) utwory, w których jest mowa o wydarzeniach historycznych XIV-XVIII w. Był to okres walk ludu bułgarskiego przeciwko Turkom. Utwory te ukazują terror władz tureckich oraz cierpienia ludu bułgarskiego i jego m<;żny opór; 2) pieśni poświęcone wallwm narodowowyzwoleńczym wieku XIX oraz 3) grupę nowszych utworów historycznych - do wojen bałkańskich, pierwszej wojny światowej oraz powstałych w okresie międzywojennym i podczas drugiej wojny światowej. Pracę Dinekowa charakteryzuje gruntowna znajomość problematyki. Jakkolwiek praca jest formalistyczna, jednak odbi€'ga od prac badawczych jego poprzedników, którzy główny nacisk kładli na podłoże historyczne, a mniej uwagi poświ<;cali treści utworu, jego roli socjalno-wychowawczej oraz funkcjom artystycznym. Mankamentem monografii Dinekowa może być to, że nie rozpatruje folkloru bułgarskiego na tle porównawczym z sąsiednimi narodami. W związku z tym wiele spraw dotyc7.ących migracji pewnych wspólnych wątków, które mogły odkryć geneologiczne lub typologiczne podobieństwa poszczególnych grup czy motywów folkloru Słowian bałkańskich, nie znajduje należytcj odpowiedzi. Ponadto Dinekow cytuje macedońskie teksty pieśniowe jako bułgarskie i tym wnosi zamieszanie wśród badaczy, którzy słabo znają problematykę folkloru Słowian południowych. Poza tym, wiele wypowiedzi pisarzy bizantyjskich o folklorze Słowian Dineko\v odnosi wyłącznic do bułgarskiej twórczości ludowej, co jest niesłuszne. Do cennych stron monografii niewątpliwie można zaliczyć obiektywny stosunek autora do roli prostego ludu - t\vórcy tego bogatego skarbu kultury duchowej. Dinekow stosuje nowoczesne metody badań folklorystów radzieckich i jest przeciwnikiem reakcyjnych teorii, skostniałych koncepcji i poglądów folklorystów burżuazyjnych. Fakt, że praca ta w ciągu niewielu lat doczekała się drugiego wydania świadczy o jej znaczeniu dla folklorystyki bułgarskiej. Kole Simiczijew �204 Recenzje, Rad XV tembra Kongresa Saveza 1968 godine, Sarajevo przeglądy wydawnictw Ud'ruzenija Folklorista i czasopism Jugoslavije li Jajcu 12-16 se~- 1971, ss. 412. W Jugosławii, która jest kolebką bogatego. oryginalnego i WCląZ Jeszcze żywego folkloru, utarła się po drugiej wojnie światowej piękna tradycja organizowania zjazdów Związku Folklorystów kraju. XV zjazd odbył się w dniach 12-16 września 1968 r. w historycznym mieście Bośni - Jajce. Tu, jak wiadomo, 30 lat temu proklamowano Federacyjną Republikę Jugosławii, w skład której wchodzi 6 związkowych republik. Zjazd otworzył ówczesny przewodniczący Związku Folklorystów .Jugosławii - akademik prof. Cvjetko Rihtman. Wygłoszone i z różnych przyczyn nie wygłoszone referaty zamieszczono w omawianej książce, która pod red, proL C. Rithmana ukazała się w Sarajewie w roku 1971. I tym razem, jak w poprzednich zjazdach, pierwsza część referatów poświęcona była twórczości ludowej ziem, na których zjazd się odbywał (s. 9-88). Część druga obejmuje prace omawiające zagadnienia związane z epiką ludową narodów jugosłowiańskich i sąsiednich ludów bałkańskich (s, 91-244). Na część trzecią składają się referaty poruszające ogólne zagadniena metodologii badań. klasyfikacji i terminologii pieśni i tańców ludowych (s. 247-328). Czwarta część książki zawiera artykuły poświęcone wspólnym i odrębnym cechom instrumentów muzycznych ~arodów bałkańskich i innych krajów (s. 321-389). Materiały zawarte w omawianej książce dają odpowiedż na wiele pytań nurtujących folklorystów, jakkolwiek większość ma charakter informacyjny, bez podania materiałów żródłowych i danych bibliograficznych. Dżjuro Basler daje krótki przegląd dziejów miasta Jajce, które w roku 1396 wchodziło w skład księstwa władcy Splitu Hrvoja Hrvatinica. a V,- połowie w. XV było rezydencją królów Bośni. Omawia on także najciekawsze zabytki architektury tego miasta powstałe na przestrzeni wieków. Do przeszłości miasta Jajce nawiązuje także Hajrudin Curić (s. 13-34). Źarko Ilić zaś zajął się wątkiem pieśni epickiej pt. Vuk Jajcanin (s. 35-40) - jeden z potomków bohatera serbskiej epiki ludowej cyklu kosowskiego -- Vuka Brankovicia. Podkładu tego epickiego wątku autor szuka \'.7 legendach ludowych Bośni i Hercegowiny. Nikola Knezević w sposób zwięzły pisze o twórczości ludowej miasta Jajce. i to począwszy od wieku XV aż do drugiej wojny światowej. Ljuba Simić natomiast omawia bogate tradycje poezji ludowej miasta Jajce i jego okręgu z uwzględnieniem utworów, powstałych podczas drugiej wojny światowej w jednostkach partyzantki jugosławiańskiej (s. 49-59), a do muzyki drobnomieszczańskiej miasta .Jajce nawiązuje artykuł Jasny Hadzisalilović (s. 61-64). Josip Milicević zajmuje się patriarchalną rodziną Medići zamieszkałą w górskiej wiosce Strujice, okręgu Jajce i liczącą 76 osób. Istnienie tego rodzaju rodzin patriarchalnych jest pozostałością Prasłowian i nawet dziś nie należy do rzadkości wśród Słowian południowych, na początku naszego wieku było zjawiskiem powszechnym w Jugosławii. Na terenach np. trzech części Macedonii przed drugą \\'o,iną światową istniało sporo takich rodzin. Dzięki takim właśnie wspólnotom rodów zachowało się wiele dawnych tradycji ludowych, obrzędów i pieśni. W .Jugosławii rodziny tego typu zostały podzielone na podstawie uchwały rządu z roku 1957. Jednak mimo to i nadal istnieją rodziny patriarchalne, czego świadectwem jest właśnie rodzina omawiana, założona jeszcze w roku 1800 przez żebraka imieniem Medo, skąd i nazwa: Medići. Josip Milicević wymienia podział i rodzaj prac wykonywanych przez członków omawianej rodziny zaznaczając, iż charakterystyczną �Hecenzje, przegtqr1y u;yr1l1wnictw i czasopism 205 cechą tych wieloczłonkowskich rodzin jest wzajemne poszanowanie oraz poczucie wspólnoty, pilnie przestrzegane przez wszystkich. Głową rodzin patriarchalnych jest ojciec, lub starszy brat, który dokonuje podziału pracy, jest "kasjerem" i reprezentuje sprawy rodzinnc wobec społeczeństwa i władz państwowych. Jelena Dopudja pisze o tańcach ludowych okolic Jajce, i to zarówno środowiska mieszczańskiego, jak też i chłopskiego. Tańce te bazują na starych tradycjach i po dziś dzień zachowały swoje cechy narodowe wśród ludności serbskiej oraz chorwackiej. Zabawy ludowe okręgu Jajce są natomiast przedmiotem rozważań Milicy Obradović (s. 83-88). Autorka zaznacza, iż zabawy Serbów i Chorwatów zamieszkałych na tych terenach niewiele się różnią od zabaw ludowych pozostałych terenów Bośni i Hercegowiny. Do najciekawszych prac części drugiej należy artykuł Emilii Comi~el, która pisze o tradycyjnych formach rumuńskiej pieśni epickiej. Nawiązuje ona co prawda i do innych gatunków poezji ustnej - utworów obrzędowych i kalendarzowych, lecz główny nacisk kładzie na pieśni epickie, które wykonywane są na weselach, w okresie świąt itp. przez wiejskich grajków, rzadziej zaś przez kobiety. Autorka podaje, że wykonywaniu utworów ludowych o treści bohaterskiej towarzyszy orkiestra ludowa składająca się ze skrzypiec i kobzy, skrzypiec i bębna, lub dwóch skrzypiec albo też skrzypiec i gitary, bądź też skrzypiec, kobzy, kontrabasu itd. W południowo-zachodniej części kraju natomiast używany jest instrument muzyczny tzw. "faraf" (rodzaj klarnetu) oraz "ut" (torogato). Z wypowiedzi Comi~el wynika, iż gęślc, znany powszechnie instrument muzyczny w Serbii i Czarnogórze, nie są używane przez rumuńskich śpiewaków ludO\vych. W rumuńskiej epice ludowej występują inne postacie niż w eposie Słowian południowych. Utwory rumuńskie kompozycyjnie są inaczej zbudowane niż utwory Słowian bałkańskich. Jedynie w pieśniach hajduckich Rumunów można znaleźć sporo motywów podobnych do tych, jakie występują u Słowian zadunajskich, w dumach ukraińskich oraz w greckich utworach o "zbójach" i "hajdukach" (armatoli oraz kleftes). Jakkolwiek autorka nie rozpatruje rumuńskich utworów epickich na tle porównawczym epiki ludowej sąsiednich narodów, jednak i te informacje są cenne dla prac porównawczych, szczeg()lnie dotyczących poezji ustnej Słowian i ich sąsiadów. Także artykuł Elisabety Moldoveanu-Nestor został poświęcony aspektom charakterystycznym dla rumuńskiej epiki ludowej (s. 203-211). Natomiast Ghizela Suliteanu pisze o ccchach muzycznych znanej ballady rumuńskiej "Mesterui Manole" (s. 213-228). Cvjetko Rihtman pisze o tradycyjnych sposobach wykonywania pieśni epickich w Rośni i Hcrccgowinie. Podaje on, że gęśl jest nadal popularnym instumentem na ziemiach tcj republiki jugosłowiańskiej i że większość mężczyzn, np. w Glasinek, umie śpiewać pieśni epickie grając na gęśli. W Bośni i Hercegowinie można spotkać także kobiety gęślarki, lecz grają one jedynie w kręgu najbliższych. Z Hercegowiny, jak wiadomo, pochodzi większość utworów epickich zebranych przez Vuka Stef. Karadźicia. Tradycja ta jest tu i nadal żywa. Utwory epickie wykonywane są zazwyczaj w przededniu świąt lub w zimie, kiedy w jakimś domu zbierają się najbardziej utalentowani śpiewacy i popijając gorzałkę śpiewają grając na gęślach przez całą noc. Na ziemiach Bośni i Hercegowiny pieśń epicką można usłyszeć śpiewaną i przez osoby tańczące. Tym razem jednak bez akompaniamentu gęśli. Rihtman slusznie podkreśla rolę epiki ludowej w życiu ludu. Tak jak w innych regionach .Jugosławii i tu funkcja pieśni epickiej jest przede wszystkim wychowawcza. Poucza ona młodych o wzorach osobowych, sławi bohaterów ludowych i jest dla nich inspiratorcm do czynów bohaterskich oraz bawi. I tu, jak w Serbii, �20(i Recenzje, przeg!qdy wydawnictw i czasopism Macedonii, Chorwacji i Czarnogórze pieśń epicka nie ma żadnego związku z magią. Autor podaje nuty pieśni epickich i omawia ich melodie. Pieśniom epickim z okręgu Aleksinac poświęca swój artykuł pracownik naukowy Serbskiej Akademii Nauk, Dragoslav Antonijević. Nie przypadkowo wybrał on ten region, leżący w południowej Serbii i obejmujący teren wzdłuż rzeki Morawa okręgów Leskowac i Vranje. Ziemie te z dawnych jeszcze czasów były skupiskiem migracyjnym, przyjeżdżali tu chłopi z Kosowa, ze wschodniej Serbii oraz z Macedonii. W ten sposób następowała wymiana dóbr kultury duchowej między przyjezdnymi a tubylcami. Autor nie nawiązuje jednak do tego zagadnienia, a ogranicza się jedynie do przedstawienia najwybitniejszych żyjących gęślarzy tego regionu i do sposobu wykonywania przez nich utworów epickich. Do archaicznych sposobów wykonania pieśni epickich w tym okręgu Antonijewić zalicza tzw. opowiadanie recitativo. Przeważnie wykonawcami tego typu są starsze kobiety, które kładą główny nacisk na treść utworu. Ante Nazor z kolei pisze o pieśniach epickich okręgu Poljica, graniczącym ze Splitem, Sinjem i Omiszem (s. 111-124). Poza wspólnymi postaciami epickimi opiewanymi i przez pozostałych Słowian bałkańskich (Królewicz Marko, Chory Dojczin, bohaterowie boju na Kosowym Polu itd.) lud tych terenów opiewa wielu lokalnych bohaterów, którzy wyróżnili się w walkach narodowowyzwoleńczych przeciwko Turkom i są nieznani pozostałym Jugosłowianom. Pieśń epicka była tu śpiewana masowo aż do drugiej wojny światowej. Autor przeprowadził badania terenowe po wojnie i odkrył wielu utalentowanych śpiewaków, którzy znają stare wątki, Do układają także nowe utwory. Wśród śpiewaków są również kobiety, które pieśni epickie recytują. Epice ludowej poszczególnych terenów lub śpiewakom poświęcili swe artykuły Milan Bodiroga (s. 125-129), Milos A. Slijepcević (s. 131-133), Mira Sertić (s. 135138), akademik Dusan Nedeljković (s. 139-142) oraz Radoslav Medenica (s. 149-160). Alija Nametak zaś pisze o interpretacji ludowych pieśni epickich wśród repatrian. tów z Bośni i Hercegowiny w Turcji (s. 143-147), którzy ze starej ojczyzny przynieśli bogaty repertuar twórczości ludu muzułmańskiego. Artykuł prof. dra Tvrtki Cubelicia z Zagrzebia (s. 161-196) porusza ciekawe zagadnienia teoretyczno-metodologiczne. Autor dokonuje analizy sposobu wykonywania pieśni epickich, omawia poczet śpiewaków ludowych, funkcję pieśni epickiej, sprawy poetyki, stylistyki i wersyfikacji oraz instrumenty muzyczne używane przy wykonywaniu epickich tekstów pieśniowych. Jest to jedyna pełna praca dająca w sposób wnikliwy szereg odpowiedzi na nurtujące badaczy zagadnienia. Problemy serbo-chorwackiej oraz węgierskiej pieśni ludowej są ujęte w pracy Magdaleny Andjelić (s. 229-238). Jest to dość ciekawa problematyka, gdyż kontakty tych ludów datują się od dawna i odbiły się także na ich folklorze. Ahmed Abdul Muti Higazia z Kairu podaje informacje o bogatych tradycjach epickich Egiptu (s. 239-242), a Tiberiu Alexandru omawia pieśni epickie Egipcjan (s. 243-244). Z artykułów części trzeciej warto wspomnieć pracę dyrektora Instytutu Folklorystycznego SR Macedonii, Blaże Ristovskiego, który dokonuje klasyfikacji macedońskich pieśni ludowych poświęconych walkom przeciwko ciemiężycielom (s. 251-256). Problem ten był co prawda poruszany przez zbieraczy i badaczy macedońskich ludowych pieśni bohaterskich, lecz zawsze podział ich był niepełny. Ristovski dzieli utwory te na trzy zasadnicze grupy tematyczne: 1) pieśni opiewające czyny bohaterskie różnych postaci feudalnych, 2) pieśni hajduckie i 3) rewolucyjne. Te ostatnie z kolei dzieli na pięć podgrup: a) utwory poprzedzające powstanie ilin- �Rccen=je, przeg!'ldy wydawnictw 207 i czasopism deńskie (2. VIII. 190:3 r.), b) ilindeńskie (obejmujące lata 1893-1908), c) poilindeńskie, d) utwory rewolucyjne opiewające walki ludu macedońskiego w okresie międzywojennym (1918-1941) i e) pieśni partyzanckie powstałe w latach 1941-1944). Profesor Uniwersytetu Skopskiego, Cvetana OrgandZijewa, poświęca swój artykuł terminologii i klasyfikacji pieśni religijno-legendarnych Słowian południowych (s. 265-278), bazując na bogatej literaturze fachowej badaczy serbskich, chorwackich, rosyjskich, macedońskich i bułgarskich. Milijana Radovanović porusza zagadnienia związane z metodologią i klasyfikacją, zawarte w serii wyd. Serbskiej Akademii Nauk i Umiejętności "Srpski Etnogra[ski Zbornik", założonej przez znanego uczonego serbskiego, Stojana Novakovicia, w roku 1892 (s. 279-285). Z artykułów części IV warto wymienić pracę K. A. Bertkova z Leningradu O instrumentach muzycznych, jako zabytkach historyczno-kulturowych więzi narodów (s. 321-326). Autor omawia instrumenty muzyczne narodów Związku Radzieckiego. Rumun Teberiu Alexandru natomiast rozpatruje ten problem na szerszym tle porównawczym omawiając instrumenty muzyczne Egiptu i krajów bałkańskich (s. 327-340). O instrumentach muzycznych piszą także dwaj muzykolodzy z Macedonii - Aleksandar Linin o kobzach macedońskich (s. 347-354), a nieżyjący już Vasil Hadiimanov o czterostrunowym instrumencie muzycznym "karaduzen" (s. 383389). O dudach Biłogory pisze Zvonko Lovrencević (s. 361-370), o archaicznym instrumencie słoweńskim "nunalca" informuje Radoslav Hrovatin, a glinianyn. instrumentom muzycznym "begee", które są szeroko rozpowszechnione na terenach Wojwodiny, Słowenii i Chorwacji poświęca swój artykuł Slobodan Zecević (s. 377-382). Oczywiście nie sposób w krótkiej recenzji omówić szerzej wszystkie zawarte w tej książce prace i problemy. Należy podkreślić, że opublikowane prace pomogą zapoznać się z bogatym folklorem ludów jugosłowiańskich i jego związkami z sąsiednimi narodami. Artykuły zawarte w omawianej książce wydrukowano w językach: serbochorwackim, słoweńskim, macedońskim, rosyjskim, czeskim, słowackim, francuskim oraz niemieckim. Kole Russkij Simiczijew t. 13, Russkaja narodnaja proza. Pod red. S. N. Azbeleva. InstyRosyjskiej (Dom Puszkina) AN ZSRR, Leningrad 1972, ss. 316. Folklor, tut Literatury Tom 13 "Russkogo Folkłora" został poświęcony niektórym gatunkom ludowej prozy rosyjskiej. Jak stwierdza na wstępie redaktor tomu, prof. S. Azbelev, zainteresowanie prozą ludową staje się obecnie coraz bardziej powszechne w folklorystyce radzieckiej i światowej i to nie tylko w odniesieniu do bajki, którą bada się od dość dawna konsekwentnie, lecz także do podań, legend, powieści wierzeniowych, przysłów, zagadek i innych rodzajów, dotychczas traktowanych w badaniach marginalnie. Właśnie zagadnienia tej prozy, tzw. prozy niebajkowej, podejmują autorzy pisma. Odzwierciedlają oni zarazem aktualny stan badań w tej dziedzinie w Związku Radzieckim i po części za granicą. Omawia się więc w tomie prawie �208 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism wszystkie problemy badawcze związane z prozą niebajkową, od podstawowych począwszy, jak systematyka i klasyfikacja utworów, po szczegółowsze, jak ich źródła i naturalne środowisko, w którym źyją, struktury i formy, tematyczne zróżnicowania i odmienności chronologiczno-przestrzenne, związki z literaturą pisaną i in. Omówieniu tych problemów poświęcono aż 15 artykułów i studiów. Wprowadzeniem niejako do złożonej problematyki jest studium V. P. Anikina pt. Twórczość artystyczna w prozie niebajkowej. (Ogólne ustawienie problemu), w którym autor analizuje główne cechy utworów prozaicznych oraz porządkuje kryteria pojęć poszczególnych gatunków prozy - podań, legend, baśni, klechd, do których dane utwory bywają zaliczane. Przynależność danego utworu prozy ustnej do jednej z form twórczości ludowej ustala się i powinno się ustalać według rozpoznanego w utworze ładunku świadomości twórcy w sferze: artystycznej, przyrodniczo-socjologicznej i religijnej. Wszystkie rodzaje bajek np. należą do dziedziny twórczości artystycznej. Z kolei J. M. Kolesnickaja omawia Rosyjskie podania i legendy w publikacjach z lat 1860-1870 (mowa o publikacjach rosyjskich). Jak się okazuje, w tym dziesięcioleciu opublikowano bardzo wiele utworów w czasopismach moskiewskich, leningradzkich i prowincjonalnych. Ich analiza pozwala autorce stwierdzić istnienie grup tematycznych, odpowiadających widocznie zainteresowaniom czytelników, a zwłaszcza istnienie tematu z najstarszych podań o walce tubylców z wielkoludami bez określonego pochodzenia i walkach wielkoludów między sobą, jak też tematu z podań historycznych o panach, zawierających wiele wspomnień o walce ludu z interwencją polsko-litewską i szwedzką w XVII-XIX w. Autorka wskazuje na historyczno-przestrzenne zróżnicowanie charakteru opowiadań oraz zmienność stopnia powszechności ich występowania w północnej części Rosji w tym okresie. J. L Smirnov, Podanie o Rachcie Ragnozerskim (AA*967) wedŁug nowych danych, analizuje 36 nowych zapisów znanego opowiadania, zebranych w ostatnich latach w okolicach jez. Onega oraz w miejscowości Pudoga. Cechy zanotowanych wariantów pozwalają wyodrębnić 5 odmiennych wersji podania. Na ich podstawie autor wnioskuje, że rosyjskie ujęcia rozwinęły się z form przejętych w spadku po wcześniej osiadłej tu ludności; ich zróżnicowanie wskazuje ponadto, że obszar ten zamieszkiwały w przeszłości rozmaite grupy etniczne. N. I. Savuskina, Legenda o mieście Kitez w zapisach dawnych i nowszych, mówi o inwentarzu i stanie zapisów tej legendy w ostatnim stuleciu. Autorka przedstawia liczne warianty obrazu legendarnego miasta, w których dostrzega się elementy wskazujące na jego istnienie. Legenda niewątpliwie wiąże się z cudownym znaczeniem i kultem religijnym jeziora Świętojar; kompleks motywów ją tworzących nie jest jednak jednolity, poszczególne elementy bowiem przeszły ewolucję powodując rozpad dawnej formy; na plan pierwszy wystąpiły idee historyczno-patriotyczne odsuwające w przeszłość cuda i wizje religijne, przy czym została podważona wiarygodność istnienia miasta. Podstawą tworzących się nowych opowiadań jest pochodzenie samego jeziora oraz jego naturalne właściwości. S. N. Azbelev pisze na temat Opowieści o pomocy mieszkańców NowgoTodu Dymitrowi Dońskiemu, udzielonej w 1380 r. na Kulikowym Polu (u ujścia rz. Niepriadwy do Donu) w bitwie z Tatarami, czym przyczynili się oni do zwycięstwa księcia Dymitra. Obecnie bada się różne wersje opowieści o tym wydarzeniu w aspekcie ich wzajemnego stosunku genetycznego. Szereg opisów zawierają rękopisy średniowieczne; najstarsze ujęcie pochodzi z odpisu rękopisu z XV wieku. Wbrew wątpliwościom historyków, średniowieczne źródła stwierdzają, że opowiadanie opiera się na faktach autentycznych, które stopniowo uległy swobodnej interpretacji �Recell::je. pr:egtąciy u;ydau;nictu; i c:llsopism :·.\'ur<:ów, Z ustnego repertuaru opowiadanie to znikło zupełnie po utracie znaczenia No',';gorodu i po ukazaniu się drukiem utworu pt, Opowiadanie o bitwie pod Mamajem, A. F. Nekrylova, Podania j. l, dotyka i legendy odzwierciedlające wydarzenia wojenne bardzo obszernego i interesującego tematu. Jak wiadomo, {:poka Piotra I znajduje w folklorzc rosyjskim, a także w twórc;:ości innych narodó",. 'Jardw bogate odzwierciedlenie. W swym studium autorka omawia jedynie ,zqść utworów pochodzących z końca XVII i początku XVIII wieku. Są to przeważnie podania i legendy, niekiedy bajki lub opowiadania naocznych świadków, prj,i2dajace charakter informacji. Analiza przejrzanego materiału pozwoliła autorce "',"YS:1UĆ wniosek dość nieoczekiwany, iż stosunek ludu do \\'ojny, do wroga, do ::jEtarr1ych rdorm Piotra I, do cara, był mocno zróżnicowany. Wynikało to z wielu f::rzyczyn, zarówno z charaktcru pełnej sprzeczności epoki, jak też z osobowości ba:,arzy. ich sytuacji itp. M. P. C:crednikova w artykule pl. O źródŁach legendy N. S. Leskova "Kugiarz ?a Infaton" dO',\'odzi, iż w legendzie tej (1887) Leskov - znany pisarz rosyjski v."ykorzystal motywy z legcnd ludo\vych, lecz w przeciwieństwie do legend o chrześcijańskich świętych, o męczeństwie (zapożyczenia z Prologu), apoteozuje życic. Przeróbki tego rodzaju prozy ludowej były napiętnowane przez Kościół. Leskov w obawie przed gnie\\'em Synodu nie podal głównego żródła legendy, tj. Rosyjgk ich legend l./ldOlcych Afanasjewa . .-\. V, Gon('arova, Opowiadania ustne z okresu Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, dokonuje analizy treści i form opowiadań ustnych o wojnie, zapisanych w okolicy Kalip.ina \\' latach 1947-1949 i 1965-1969. Autorka przy pomocy porównania opowiadar: 7. ~aterialem żródłowym (dokumentami, dziennikami, meldunkami prasowymi ,t p, \ ustala związek między faktami i przekazami oraz ustnymi opowiadaniami. Z ~eguły fakty ~tanowia jądro opowiadań, osnowę tworzy lud. L. G. Barag \\. Ustnych opowiadaniach ludowych zanotowanych w ostatnici] ia!ach zajmuje ,;iq warunkami, w których powstają współczesne opowiadania. Jak :wier-azL istotny jest wybór faktów i innych elementów opowiadania przez interpretatora \\' okreslonym środowisku i czasie. Wówczas na podstawie rzeczywistych :'ak :i),,\- wziętych z życia, pod wpływem dopowiedzeń i wzbogacania treści nowymi ::-.()ty\':ami, niektóre improwizacje przeobrażają się w bajki czy anegdoty. A. Tudorovskaja, O strukturze bajki magicznej, omawia metody badawcze '..;. J. ?roppa \'." jego Morfologii bajki. Uważa, iż schemat kompozycyjny bajki ProplOa .:e:-t zbyt formalny. prowadzi do zbyt ogólnej klasyfikacji utworów. Proponuje badanie struktury bajki magicznej w innej kolejności, wychodząc od konfliktu gł,·j'snego. gdyż \\'ó\vczas wszystkie pozostałe kwestie dadzą się odnieść do rozwoju , p~zebic-gu konl"liktu głóvvnego, Temat bajki składa się wobec tego z 8 epizodów lA-Hl. od \I'prowadzenia przygotowującego do konfliktu i wkroczenia magicznej ;ily, po :·O/~trzygniqcie konfliktu i omówienie losu dalszych postaci. Autorka podnosi '.\'ażność· dokładnej delinicji struktury bajki magicznej w analizie porównawczej ·.qtków baji-::o\\'ych pod względem zwłaszcza ich właściwości narodowych i histo~'::cznlgo roz\\"oju. :\, :\1. Vecicrnikova w artykule pl. Kontam.inacja jako metoda twórcza W bajce nwui("~lleJ mzpatrujc z kolei zagadnicnic szerzej występujące w folklorze, miano"'."icie \\artości artystyczne zlączenia i twórczcgo przetworzenia różnych tematów prze;, opowiadacza. Adorka zwraca przede wszystkim uwagę na fakt zasadniczy, ~e opo\\'iadacz - jak to znamy z praktyki badawczej - stara się dać wyraz wobec ..~~c:r,auy :":.t'jej .,;ztuce narratorskiej, wyróżnić się. Usiłuje więc urozmaicić prze: ~kres1L Piotra �210 Recenzje, przegLądy wydawnictw i czasopism jęty zasób materiału opowiadaniowego i wzbogacić go, zbliżyć do życia swego środowiska poprzez twórcze wykorzystanie autentycznych wydarzeń. Kontaminacja nast~puje zatem na podstawie pokrewieństwa tematycznego. Powstałe \\. ten sposób utwory, gdy trafią do gustu słuchaczy, są lubiane i pozostają długo \y repertuarzE: w postaci mało zmienianej. Przykładowo autorka przedstawia kontaminacje dwóch tematów: AA 300 i B + 301A. V. V. Mitrofanova, Bajka ludowa o Jerszy i opowieść rękopi.~miennu o .JerSZjl Jerszowiczu. Artykuł ma na celu ukazanie różnic między literackimi i ustnym; przekazami bajki (w literaturze staroruskiej znane są 4 ujęcia). Przekazy nie zgadzają się, powstają nowe ujęcia o własnych cechach, \\ których jednak stale widoczny jest związek z opowiadaniem zachowanym w rękopisie. Zilane pismo "Lubok", wychodzące w Rosji od XVII wieku (zawierało teksty i ilustracje), pośredniczyło w kształtowaniu się przekazu ustnego, nie spełniły natomiast lej roli tanie książki dla ludu wydawane w drugiej połowie XIX wieku, \\" których bajka o Jerszy była wielokrotnie publikowana. A. I. Lazarev, Bajki w środowisku górniczo-hutniczym Uralu. Autor pisze o bajkach z połowy XIX wieku powstałych wśród górników i hutników. Są lO tradycyjne bajki ze wsi. Widać w nich wpływ warunkó\'\' życia codziennego, lecz mimo to istotne cechy typowe dla utworów wiejskich nie zanikły. Wśród nO\\'szych zapisów, m. in. z okresu Rewolucji Październikowej (np. opowiadania a mistrzach górniczych powstałe w oparciu o bajki tradycyjne), wiele reprezentuje samodzielną twórczość opowiadaczy i moźna je tylko warunkowo zaliczyć do bajek. Z. I. Vlasova, Badanie poetyki ustnych zamawiań, zajmuje się formułą magiczną zamawiań i zaklęć, które z reguły istnieją jako przekazy ustne. bez wprOW3dzającej formuły modlitewnej, jak to ma miejsce w przekazach pisanych. Vsln2 przekazy o treści epickiej zawierają motywy i formuły tradycyjne. tekst bywa zrytmizowany, najczęściej wierszowany. Wskazują one na ścisły związek z innymi rodzajami folkloru, często np. zachowując formę i zwroty pieśni lirycznej, obrazowe zwroty byliny, podobieństwo do zagadki lub przysłowia. Z czasem wiele zaklęć i zamawiań (np. przeciwko urolwm i czarom) stało się zwrotami używanymi potocznie lub weszło do folkloru dziecięcego. D. I. Raskin omawia Przysłowia rosyjskie jako odzwierciedlenie rozwoju ideologii chłopskiej. Autorowi chodzi o ukazanie na przykładzie mądrości zawartej w przysłowiach stopniowo rozwijającej się świadomości społecznej chłopa. Z analizy przejrzanego materiału z wieków XVII-XIX wynika, iż w starych przysłowiach znajduje: się jeszcze dość abstrakcyjne przedstawianie ideologii chłopskiej i stosunków społecznych, np. Iorm ucisku feudalnego (bezosobowe przeciwstawianie biednych bogatym). Znaczny rozwój ideologiczny chłopstwa rosyjskiego nastąpił w czasie wojen chłopskich w wiekach XVII-XVIII, co znalazło swój wyraz w przysłowiach w XVIII i XIX w., w których widać juź wyraźny, często personalnie określon\' antagonizm między uciskanymi panami. Artykuł wnosi cenne spostrzeżenia w dziedzinie, którą u nas objął swymi badaniami J. Krzyżanowski. Pozostałą część tomu wypełniają: komunikaty i notatki V. B. Vilinbachova. A. A. Krupp, T. J. Tumilevica, L. N. Gridnevej, M. A. Łobanova, V. V. Mitrofanovej. Z. L Vlasovej i V. V. Korguzalova na temat badań folklorystycznych; wspomnienia i biografie okolicznościowe T. M. Akimovej, A. M. Astachovej, P. N. Berkova. A. V. Pozdnejeva i V. J. Proppa; materiały kronikarskie i recenzje oraz - jak zwykle wybór najważniejszych pozycji literatury radzieckiej z lat ]966-! 969 dokonany stosownie do tematu książki przez wytrawną specjalistkę. M. J. i'vIele. i'vledard Turko �Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism 211 Z zagadnień twórczości ludowej. Studia folklorystyczne. Pod redakcją R. Górskiego i J. Krzyżanowskiego. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1972, ss. 394. Trzeci z kolei tom Studiów folklorystycznych pt. Z zagadnień twórczości ludodziewiętnaście artykułów o różnym zakroju: od rozpraw syntetycznych, powstałych w wyniku długoletnich badań i prezentujących sprecyzowane stanowisko teoretyczno-metodologiczne autora, do komunikatów relacjonujących lub tylko sygnalizujących niektóre zagadnienia twórczości ludowej. Część prac to referaty wygłoszone na ogólnopolskiej konferencji naukowej, poświęconej badaniom nad współczesnym folklorem polskim, zorganizowanej w Warszawie w dniach 13 i 14 XI 1970 r. przez Pracownię Literatury Ludowej IBL. Tematyka warszawskiego zjazdu koncentrowała się wokół trzech zasadniczych problemów: 1) folklor w polskiej literaturze i sztuce dawnej i współczesnej; 2) mechanizm i kierunki przeobrażeń i zmian we współczesnym folklorze polskim; 3) przegląd i ocena powojennego dorobku folklorystyki polskiej. Pozostałe prace zamieszczone w książce bądź powstały z inspiracji konferencji, bądż też napisane zostały wcześniej lub później z innej okazji, ale wiąźą się z jej tematyką. Przedstawiają w nich autorzy analizy lub omówienia źródeł i materiałów do dziejów folklorystyki, wybranych zagadnień lwórczości ludowej, m. in. wersyfikacji pieśni, repertuaru niektórych środowisk czy grup zawodowych, pewnych metodologicznych aspektów badań nad folklorem. Wzajemnym związkom i infiltracjom folkloru, literatury i sztuki poświęconych jest pięć prac; K. Wyki, Inspiracje folklorystyczne w sztuce polskiej na przykładzie twórczości Jacka Malczewskiego; L. Ligęzy, Folklor we współczesnej poezji polskiej; J. Krzyżanowskiego, "Dialog częstochowski"; B. Krzyżaniak, Pogłosy "Symfonii anielskich" w repertuarze ludowym i T. Kłaka, Józef Czechowicz a folklor. K. Wyka, charakteryzując trojaką formę inspiracji ludowej w historii malarstwa polskiego (temat ludowy, inspiracja folklorystyczna, nastawienie na sztukę ludową), analizuje twórczość Malczewskiego pod kątem jej genetycznych i strukturalnych związków z folklorem. Wykazuje, że przejęcie inspiracji folklorystycznej sprzęgało się w sposób naturalny z filozofią życia twórcy Rusałek i Janka muzykanta, a także z jego wyobraźnią malarską, wspierającą się na problematyce mitów i arche·· typów. O oryginalności folkloryzmu Malczewskiego decyduje według autora z jednej strony związek jego twórczości z romantyczną tradycją mitu ludowego, z drugiej zaś ekspresywno-symboliczna koncepcja wykorzystywania struktur folklorystycznych. Praca Wyki jest pierwszą naukową próbą interpretacji zagadnienia folkloryzmu nie tylko w twórczości Malczewskiego, ale i w malarstwie polskim w ogóle. Zawarte w niej teoretyczne uogólnienia mają walor nowatorski tym bardziej, że brak dotąd opracowania naukowego, poświęconego ludowości w plastyce. Lidia Ligęza rozważa na przykładzie twórczości trzech wybitnych i reprezentatywnych poetów (T. Nowak, J. B. Ożóg, J. Harasymowicz) problem żródeł ludowych we współczesnej poezji. Wspólne potraktowanie w interpretacji tak odmiennych indywidualności poetyckich uzasadnia autorka identycznym spojrzeniem na kulturę ludową w połączeniu z prakulturą ludzką i naturą, tym samym stosunkiem do folkloru, jako źródła dla własnego świata i wizji poetyckiej, oraz przeświadczeniem, że rzeczywistości związanej z ludem nie da się kreować bez uwzględnienia dorobku kultury przez ten lud tworzonej. W oparciu o szczegółową analizę różnych u każdego z poetów form wcielenia i przetworzenia inspiracji folklorystycznej dokumentuje wnikliwie wspólny im cel ideowo-artystyczny: docieranie do głębszych pokładów kultury ludowej, do przyczyn nośności i świeżości tych pokładów wysiłkiem własnej wyobraźni. Rozpatrywanie poezji omawianych poetów, jako świadomej kontynuacji bezimiennej twórczości ludowej, odsłania znamienne i ważne wej zawiera �212 Recenzje, przeglądy wydnwnżctw ż czasopism dla badań nad folkloryzmem zjawisko: nową XX-wieczną lączność kultury ludowej z kulturą elitarną. Artykul J. Krzyżanowskiego poświęcony jest rozważaniom genetycznym nad źródłami i charakterem artystycznym średniowiecznego misterium pl. Historyjrz o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim przez księdza Mikolaja z Wilkoll.:iecka, zwanego "dialogiem częstochowskim". Autor wyjaśnia związki utworu ze starą ogólnoeuropejską tradycją widowisk pasyjnych oraz z rodzimą polską tradycją misteryjną i pieśniową, określając na tle tej ostatniej pochodzenie i charakter pier· wiastków ludowych w dialogu. B. Krzyżaniak porusza zagadnienie żyv,;otności pieśni kolędowej w polskiej tradycji ludowej i dokumentuje je szczegółowo na przykładzie XVII-wiecznego zbioru kolęd Jana Żabczyca pL Symfonie anielskie, a T. Kłak omawia związki biografii poetyckiej i twórczości J. Czechowicza z folklorem i analizuje różne formy wykorzystania i przetworzenia inspiracji folklorystycznej w jego dorobku. Drugi wyodrębniający się tematycznie dział tworzą prace D. Simonides (Wspólczesność a tradycja w nowszych opowiadaniach ludowych), J. Ligęzy (Awans opo· wieści wspomnieniowych) i B. Linette'a (O folklorze ziem zachodnich na przykladzie Ziemi Lubuskiej i Koszalińskiej). Ich autorzy zajmują się procesami zachodzącymi we współczesnym folklorze polskim. D. Simonides rozpatruje mechanizm życia nowszych opowieści ludowych, ich przemiany i kierunki tych przeobrażeń. Opisuje typowe modyfikacje w obrębie tekstów tradycyjnych i charakterystyczne cechy Dpowiadań nowych. Wyniki wieloletnich konstruktywnych badań autorki nad tą problematyką, demonstrowane zresztą niejednokrotnie w publikacjach ostatnich lat, uzasadniają i tu w pełni tezę, że tradycja i nowoczesność, choć pozornie stanowią pojęcia opozycyjne, mogą harmonijnie współistnieć w twórczości ludowej jako ogniwa jednego ciągu kulturowego. J. Ligęza zajmuje się w swym studium opowieściami wspomnieniowymi, gatunkiem popularnym dziś w terenie, a pomijanym dawniej przez zbieraczy, dziC;ki któremu można mówić o poza tradycyjnym dorobku współczesnej literatury ustnej środowisk ludzi pracy fizycznej. Autor widzi w procesie fabularyzacji wspomnień źródło dopływu nowych opowieści, a w dalszych stadiach przekazu możliwość formowania się nowych, tradycyjnych utworów. Przedmiotem pracy B. Linette'a jest syntetyczne omówienie prawidłowości rządzących folklorem ziem zachodnich na przykładzie Ziemi Lubuskiej i Koszalińskiej. Autor analizuje złożoną i specyficzną rzeczywistość społeczno-kulturową terenów nieautochtonicznych, określa warunki, w jakich kształtowal się i kształtuje w wyniku stopniowej integracji kulturowej folklor ludności osadniczej i charakteryzuje występujące w nim szczególne cechy strukturalne i formalne. Ich zespół, wspólnota procesu folklor otwór czego i funkcji poszczególnych elementów folkloru stanowią według autora istotne wyznaczniki identyfikujące to heterogeniczne i niepo~·tarzalne zjawisko etnograficzne. Rozprawa ma charakter teoretyczny i jest przykładem konsekwentnej realizacji me~ody funkcjonalnej w badaniach etnograficznych. Przeglądowi i ocenie wyników powojennych badań nad folklorem, ukazaniu głównych linii rozwojowych edytorstwa współczesnego na tle dorobku wydawniczego "rzeczy ludowych" oraz omówieniu tendencji, warunków i rezultatów badań nad folklorem w ostatnim ćwierćwieczu poświęcone są artykuły H. Kapełuś, () wydawaniu tekstów ludowych w Polsce i R. Górskiego, O badaniu folkloru w ostatnim <'wierćwieczu. Podsumowania te pozwalają raz jeszcze na sformułowanie i przypomnienie uświadamianych już niejednokrotnie ważkich postulatów badawczych, takich jak m. in. potrzeba zwrócenia większej uwagi na refleksję teoretyczno-mcto- �Recenzje, przeglądy wydawnictw; 213 c:asopżsm dologiczną i prace porównawcze, których niedostatek wobec przewagi badań historyczno-folklorystycznych jest wyraźny, konieczność większego zainteresowania się folklorem miejskim oraz sporządzenia bibliografii folklorystyki polskiej. Tematycznie wiąże się z tymi artykułami komunikat M. Okęckiej-Bromkowej o dorobku rozglośp.i Polskiego Radia w Olsztynie w zakresie gromadzenia i popularyzacji folkloru. Pozostałe zamieszczone w książce artykuły przynoszą cenne materiały i przyuynki do dziejów folklorystyki i metodologii badań nad folklorem. K. Hławiczka \V pracy Muzyka ludowa Sląska Cieszyńskiego dokonuje przeglądu żródeł i zapisów pieśni i tańców ludowych tego regionu w ich historycznym rozwoju, ze szczególnym uwzględnieniem strony muzycznej. A. Kisielewska (Kolędy z pogranicza polsko-ukraińskiego) publikuje i omawia kilkanaście pieśni apokryficznych i kolęd świeckich, zanotowanych w r. 1970 w okolicy Sanoka. P. Świerc poświęca swoje studium Z badań nad budową wiersza opolskiej pieśni ludowej zagadnieniom wersyfikacji i w oparciu o analizę źródlową opisuje typowe rodzaje wierszy występujących w opolskich pieśniach. Niebadanym dotąd repertuarem pieśniowym wyodrębnionego środowiska czy grupy zawodowej zajmują się A. Skrukwa (piosenki turystyczne) i D. Czubala (Ludowe piosenki garncarzy). Przyczynki do historii folklorystyki stanowią artykuły M. Tarki, Izydor Koperi D. Pawlak, Odbiorcy dziel Kolberga. Wreszcie D. Kadłubiec w pracy Niektóre aspekty socjologiczne badań nad jolklorem porusza zagadnienie nieodzowności analizy socjologicznej w badaniach nad twórczością ludową, a tym samym wysuwa określone sugestie metodologiczne. W sumie więc trzeci tom Studiów jolklorystycznych prezer:tuje, podobnie jak tomy poprzednie, przegląd możliwości i wyników badań poszczególnych ośrodków w kraju, podejmuje zagadnienia dotychczas mało lub wcale nie opracowane, dzięki czemu umożliwia orientację w aktualnym stanie badań nad twórczością ludową. nicki jako jolklorysta Elżbieta Ludowość dawniej J. Krzyżanowskiego. i dziś. Studia jolklorystyczne. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk Millerowa Pod redakcją R. Górskiego 1973. ss. 291. • Profil czwartego tomu Studiów jolklorystycznych (Ludowość dawniej i dziś) zaplanowany został w związku z Kongresem Slawistów, który odbył się w Warszawie w sierpniu 1973 r. Tematyka siedemnastu zgromadzonych w książce prac koresponduje z programem i przedmiotem obrad Sekcji Folkloru i Etnografii wytyczonymi przez organizatorów Kongresu. Zgodnie z tym założeniem problematyka artykułów koncentruje się wokół następujących zagadnień węzłowych: folklor i folklorystyka polska epoki romantyzmu, także w powiązaniu z ruchem słowiańskim;. wzajemne oddziaływania i związki twórczości ludowej i literatur słowiańskich; do-o robek polskich badaczy XIX-wiecznych w zakresie folkloru słowiańskiego; folklorystyczna tradycja romantyczna w późniejszej literaturze i badaniach nad folklorem. Ponadto część prac dotyczy dawniejszych, sięgających okresu staropolskiego, związków literatury i folkloru, niektóre zaś zajmują się problemami współczesnych badań nad kulturą i twórczością ludową polską i słowiańską. �214 Recenzje, przegtqdy wydawnictw i czasopism Najwięcej miejsca poświęcono studiom nad folklorystyczną problematyką romantyzmu. Wymienić tu należy prace następujące: H. Kapełuś, Romantyczny lirnik. a informatorach ludowych w czasach romantyzmu; T. Komorowskiej, Guślarz Prospero. Mistyfikacje i mistYfikacyjki; M. Cieśli, Folklorystyczny aspekt "Króla Ducha" J. Słowackiego; A. Wołkowa, "Bajka o carze Sałtanie" A. Puszkina i baśń "O królewiczu z księżycem na czole, z gwiazdami po głowie" A. .l. Glińskiego oraz W. Bieńkowskiego, Rola romantyzmu w badaniach folkloru polskiego i słowiańskiego w Krakowie w latach 1835-1851. Autorka pierwszej z wymienionych prac omawia z właściwą sobie dociekliwością stosunek romantyków do informatora ludowego, ówczesne wyobrażenia o typie ludowego narratora i jego kreacje na gruncie literatury romantycznej. T. Komorowska podejmuje ciekawe zagadnienie literackiej mistyfikacji floklorystycznej. Na przykładzie zbiorku Prospera Merimee (La Guzla ou choix de poesies illyriques, recueillies dans la Dalmatie, la Bosnie, la Croatie et l'Herzegovine, Paris 1827) i dwu rodzimych utworów poetyckich (K. Brzozowskiego i M. Czajkowskiego), rzekomo bezpośrednio pochodzących lub opartych na folklorze bałkańskim, analizuje rodowód falsyfikatów i trawestacji literackich tego typu, ich recepcję, warsztat poetycki autorów, wreszcie tendencje i upodobania epoki, które powstaniu podobnych tworów sprzyjały. Kwestię roli pierwiastków folklorystycznych i zasady, na jakiej funkcjonują w twórczości Słowackiego, rozważa w oparciu o poemat mistyczny, Król-Duch, M. Cieśla. A. Wołkow śledzi szczegółowo i wnikliwie żródła baśni Glińskiego (autor ten będzie przywołany raz jeszcze w książce w innej pracy) i charakter ich wykorzystania. Dokumentuje już wcześniej dostrzeżoną przez Krzyżanowskiego ścisłą zależność tekstu Glińskiego od utworu Puszkina, omawia stosunek do pierwowzoru i sposób opracowania literackiego. Przeglądem i oceną dorobku badań środowiska intelektualnego Krakowa nad folklorem polskim i słowiańskim w okresie romantyzmu zajmuje się W. Bieńkowski. Wartościowym przyczynkiem do dziejów folklorystyki polskiej jest artykuł D. Simonides Z recepcji "Bajarza polskiego" A. J. Glińskiego. Książka ta, jako ostatni romantyczny zbiór bajek (1853), zamyka okres zbieractwa przednaukowego, i choć ma w dużym stopniu charakter plagiatowy, cieszyła się długo ogromną popularnością. Dlatego też przedstawienie poświęconych jej ocen i recenzji ówczesnej i późniejszej krytyki literackiej stanowi cenny materiał dla współczesnego folklorysty. A. Skrukwa (południowosłowiańskie prace materiały Oskara Kolberga) i M. Tarko (Prace i materiały Oskara Kolberga dotyczqce kultury ludowej Słowian wschodnich i zachodnich oraz Litwy) zajmują się równolegle dorobkiem autora Ludu w dziedzinie badań nad kulturą ludową słowiańską. W obydwu pracach autorzy wykorzystują wszystkie zachowane źródła Kolbergowskie, a więc nie tylko materiały drukowane, ale i rękopiśmienne, czekające dopiero na publikację. Wartość obu opracowań podnosi ponadto fakt, że rzucają nowe światło na tę stosunkowo mało jeszcze znaną stronę zainteresowań i działalności naukowej Kolberga. Zapoznaną postać i prace Józefa Gluzińskiego, gruntownego znawcy medycyny ludowej, członka Towarzystwa Lekarzy Podolskich, przedstawia Sz. Wacek w swym studium pt. Józef Gluziński. Z sylwetek wybitniejszych znachorów XIX wieku. Autor omawia działalność leczniczą tego nietypowego znachora i lekarza-samouka zarazem. Opierała się ona na przeświadczeniu, że wiedzy szukać należy nie tylko w "uczonych" źródłach medycznych, ale i w odwiecznych doświadczeniach lekarskich ludu. Stanowisko to, potwierdzane efektywną pracą wśród ludu Litwy, Białorusi, Wołynia i Podola oraz licznymi publikacjami, wyznacza Gluzińskiemu wy- �Recenzje, jątko\\'e kowej, miejsce pTzeg!qdy wydawnictw nie tylko wśród folklorystów, i czasopism ale i także w dziejach myśli nau- a związkach twórczości J. Czechowicza z folklorem pisze już po raz drugi \v Studiach folklorystycznych T. Kłak w pracy pt. "Nieustannie w dziejach prawdziwa" (por. tegoż Józef Czechowicz a folklor [w:J Z zagadnień twórczości ludowej. Studia folklorystyczne. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1972, s. 83--93). Ten norwidowski epitet dla ludowego mitu-opowieści o Smoku i Krakusie posłużył auto:-owi jako formuła określająca stosunek Czechowicza do tradycji ludowej. Kłak analizuje powiązania poety z romantyzmem, punkty styczne jego liryki z poezją roman·.ykinv (Słowacki, Norwid, Lenartowicz), by wykazać, że podjął on jako jeden z niewielu poetów ten właśnie wątek tradycji romantycznej, czerpiąc świadomie z folkloru i - co oryginalne - zrobił to na gruncie poetyki awangardowej. Starszym związkom folkloru i literatury poświęcone są studia J. Ligęzy O recepcji jolklaru górniczego i D. Świerczyńskiej Przysłowia w "Sielankach" Szymonowicza. Ligęza zajmuje się zagadnieniem przenikania do nietradycyjnej literatury pisanej motywów i wątków tradycji górniczej w okresie od XIV do połowy XVII w. i bada procesy recepcyjne w oparciu o przekazy literackie m. in. Długosza, Liebentala, Rożdzieńskiego i Kochowskiego. Świerczyńska analizuje znaczenie i funkcje bogato rozsianych w "Sielankach" Szymonowic za przysłów, ich pochodzenie i rolę, jaką odegrały w popularyzacji przysłów w naszej literaturze i języku. Do pracy dołączony jest kompletny indeks omawianych przysłów z odesłaniami do Nowej Księgi Przysłów Polskich, co umożliwia konfrontację ze znanym paremiologicznym materiałem polskim. Ostatnią grupę tematyczną tworzą artykuły dotyczące współczesnego folkloru i badań nad nim. Pozycją szczególnie wartościową ze względu na zawarte w niej ustalenia teoretyczno-metodologiczne jest opracowanie J. Bartmińskiego O procesie formowania się interdialektu poetyckiego w języku polskiego folkloru. Przedmiotem pracy jest zagadnienie obecności i funkcji w poezji ludowej komponentów ponaddzielnicowych, obcych lokalnym gwarom. Autor określa czynniki, które wywołują i ułatwiają powstanie i szerzenie się tych interdialektalnych elementów, a także omawia prawidłowości rządzące procesem scalania się i upodabniania do siebie języka literatury ludowej różnych stron Polski. Praca K. D. Kadłubca (Problematyka badań nad gawędziarstwem ludowym) ma również charakter teoretyczny. Autor zwraca uwagę na istotne aspekty naukowej obserwacji ludov,;ego narratora na tle środowiska, w którym żyje i opowiada. Wyszczególnia czynniki określające i determinujące indywidualność bajarza, takie, jak m. in.: stosunek do opowiadanego tekstu, sposób narracji, żródła i struktura repertuaru, język i typ interpretacji. Zagadnienia te, rozpatrywane w ścisłym po\\-iązaniu z aktualnymi tendencjami w literaturze ludowej i sztuce gawędziarskiej, zostały w pełni dostrzeżone i podjęte dopiero przez folklorystykę naj nowszą. W warunkach zaś, gdy żywe narratorstwo staje się zjawiskiem coraz rzadszym, szybki refleks naukowy przy pomocy wypracowanych i sprawdzonych metod badawczych ma znaczenie zasadnicze. Współczesnym folklorem tanecznym zajmuje się w swym analitycznym studium Z prac i doświadczeń badacza tańców ludowych J. Tacina. Przedstawiona w nim charakterystyka śląskich tańców ludowych oparta jest na materiałach z wieloletnich własnych badań terenowych autora. Książkt:; zamykają dwie prace poświęcone folklorowi bałkańskiemu: D. Tomczyk-Blaszkiewiczowej, "Zewnętrzne" i "wewnętrzne" badania komparat"jJwne nad przysłowiem etnicznym z terenów bułgarsko-macedońskich i K. Wrocławskiego, �211; Recenzje, przegtqdy U:!idau:nictw ; c:(lsopism o pokrewieństwach bajki macedońskiej .: turecką. Obydwie dotyc7.ą terenów. gdzie warunki dla twórczości ludowej były szczególnie skomplikowane, a badania typu genetycznego i filiacyjnego napotykają na duże trudności, Obydwie też umożliwiają orientację w aktualnym stanie badań, przyjętych metodach i ustaleniach teoretycznych, precyzują potrzeby i zadania s tojące w tym zakresie przed wspMcze.'na folklorystyką· Wydaje się, że "okazjonalne" niejako wyjście poza krąg problematyki polskiej można by wobec zapotrzebowania na "słowiańskie konfrontacje" uznać za pożąda:~e i w następnych tomach Studiów folklorystycznych. Elżbieta Baśnie lużyckie. Wybrał, opracował i opatrzył wał Jan Marcin Szancer. Wydawnictwo Poznańskie posłowiem Paweł 1972, ss. 203. Millerowa Nedo. ilustro- Folklor znany jest z tego, że w obrębie swej kategorii posiada wiele takictl gatunków, które są zdecydowanie międzynarodowe. Do takiego \\'łaśnie gatunku należy baśń, uchodząca za międzynarodową w swych wątkach i motywach. !VIimo, że stosunkowo łatwo już dziś folklorystom posegregować i sklasyfikować poszczególne motywy i wątki, posiada jednak baśń wiele realiów kulturowych, geograficznych, obyczajowych i historycznych, które zdecydowanie odróżniają poszczegółne baśnie od siebie. Mówimy wówczas o narodowych, regionalnych lub środowiskowych wersjach czy wariantach. W tym właśnie nasyceniu baśni kolorytem lokalnym. wspomnianymi realiami, tkwi jej urok oraz nieustanna świeżość. Na pierwszy rzut oka wydawałoby się, że Baśnie łużyckie są takie same jak polskie, zwłaszcza, że w wielu wypadkach powtarzają znane nam z polskich zbiorów teksty. Tymczasem bliższe zapoznanie się ze zbiorem znakomitego folklorysty i etnografa łużyckiego, prof. dr Pawła Nedo, prowadzi do wniosku, iż znajdujące się w zbiorze teksty daleko odbiegają od znanych nam wątków i poprze3 pośred11ie, trudno uchwytne atrybuty narodowe wprowadzają nas w kulturę i folklor łużycki. Odbiór Baśni łużyckich jest ułatwiony przez wprowadzenie .J. Burszty, k,,cJry na szerokim tle europejskim, choć niezwykle skrótowo, zasygnalizował w czym tkwi nowość zbioru i jakie cele stawia sobie autor, Uzupełnieniem wstępu jest posłowie p, Nedo, przedstawiające bardziej szczegółowo historyczne dzieje ł.użyc. Autor pragnie tu czytelnikowi wyjaśnić przyczyny znajdujących się wśród baśni łużyckich wpływów czeskich i niemieckich. Ponieważ P. Nedo jest zarazem wytrawnym znawcą polskich bajek, łatwiej mu przyszło wyeksponować cechy typowe dla folkloru łużyckiego, a odmienne od baśni polskich. Zbiór przeznaczony według zamierzeń autora głuwnie dla dzieci, przekracza w swym opracowaniu daleko granice możliwości percepcji dziecka i stanowi raczej typowy zbiór folklorystyczny, opracowany zgodnie z wymogami współczesnej folklorystyki. Wprawdzie przytoczone tu teksty były już pierwotnie publikowane w języku łużyckim, niemieckim, czeskim i słowackim, to jednak dla polskiego odbiorcy były one niedostępne. Autor świadomie zrezygnował z literackiego przetworzenia tekstów, trzymając się ściśle pierwotnych, oryginalnych zapisów, aby w ten sposób wskrzesić i przybliżyć atmosferę autentyzmu. Zbiór nosi tytuł Baśnie łużyckie, co nie odpowiada w pełni zawartości książki. �Recenzje, przeylqdy u;yclawnicttv 217 i czasopism która reprezentowana jest przez wszystkie gatunki prozy ludowej, a więc od bajki zwierzęcej, poprzez bajki magiczne (właściwe baśnie) do podań lokalnych, historycznych i wierzeniowych, na anegdotach kończąc. Otrzymaliśmy zatem zbiór wszystkich opowiadań typowych dla łużyckiej prozy ustnej. W sumie liczbowe proporcje pomiędzy gatunkami przedstawiają się następująco: bajek zwierzęcych - 15, baje:, magicznych (baśni) - 30, anegdot - 12. Na szczególną uwagę zasługują znajdujące się tu teksty humorystyczne, które znane są także na Śląsku i zostały zapisane w różnych zbiorach folklorystycznych tego regionu. Dotyczy to niemal wszystkich znajdujących się w zbiorze anegdot, do których możnaby podać równoległy wariant śląski. Dokładne porównanie tekstów łużyckich z polskimi jest niestety wielce utrudnione, gdyż autor zastosował w komentarzach wyłącznie systematykę Aarne-Thompsona. Jest to dość duże niedopatrzenie, zważywszy, iż polska folklorystyka chlubi się własną mutacją systemu międzynarodowego, wzbogaconą dodatkowo numerami podań historycznych i wierzeniowych, wziętych z norweskiej systematyki R. Christiansena. Podanie numeró\v polskiej systematyki Juliana Krzyżanowskiego (polska bajka ludowa w układzie systematycznym) z miejsca orientowałoby polskich folklorystów w zakresie nowych, typowo łużyckich, czy też charakterystycznych dla Łużyczan wątków. Stosowanie bowiem numeru AaTh (Aarne-Thompsona) używane jest w Polsce tylko w tych wypadkach, w których brak dla danego tekstu odpowiednika polskiego. Nadto nie wszystkie teksty są jednolicie skomentowane i nie do wszystkich podano miejscew systematyce Aarne-Thompsona. Tak np. tekst Kucharz i łabędzia pieczeń jest ',variantem znanej europejskiej anegdoty AaTh 785 A, Pauli-Bolte nr 57, występującej w polskiej systematyce pod nr T 1659. Brak także zaszeregowania do systemu tekstów o Słowianach, które należą do zespołu opowieści o "Schildbiirger" i występują w zależności od kraju czy regionu w powiązaniu z "głupimi sąsiadami". Znajdujące się w zbiorze teksty: Soło wianie zapomnieli o oknach oraz Jak budowalf Solowianie są wariantami typów: T 1245, T 1326. Tekst: Matej i Tatej jest wariantem T 1447 A. Wykazanie, że i te teksty, które nie są zaopatrzone w numery systematyk, stanowią warianty europejskich wątków, jest konieczne celem zorientowania, iż i wśród owych nieusystematyzowanych tekstów brak wątków występujących wyłącznie w folklorze łużyckim. Takie oryginalne i specyficzne dla jakiegoś narodu wątki są tak bardzo rzadkie, że znalezienie ich od razu wywołuje wśród folklorystów wątpliwości, czy aby istotnie mamy tu do czynienia z tekstem folklorystycznym, a więc żyjącym od wieków \v ustnym przekazie i znanym w powszechnym obiegu. Pod tym względem wszystkie "baśnie" zawarte w zbiorze zasługują na pełną wiarę i stanowią przykład bogactwa oraz dużego talentu narratorskiego ludności łużyckiej. Potwierdza się tu raz jeszcze prawidłowość kulturowa, iż o odrębności etnicznej, narodowej, decyduje nie tylko język, literatura, ale i folklor. Dzięki autorowi oraz Wydawnictwu Poznańskiemu czytelnik może w sposób nader atrakcyjny i interesujący zetknąć się z kulturą i folklorem łużyckim w jego najpiękniejszym kształcie, wyrażonym przez wiele pokoleń anonimowych narratorów i bajarzy. Szkoda, że na obwolucie lub stronie tytułowej Wydawca nie zamieścił podobizny autora, któremu należy się wdzięczność za podjęty trud zbieracki. Ligia Jasnosz dokonała udanego tłumaczenia, utrzymującego właściwy nastrój, oddający ów niepowtarzalny czar wieczorów baśniowych. Znakomitym ułatwieniem' w przywoływaniu takiej właśnie atmosfery są barwne i pełne wymowy ilustracje Jana Marcina Szancera, które czynią książkę ze wszech miar godną uwagi i polecenia. Dorota Simonides �218 Recenzje, przeg!qdy wydawnictw i czasopism Bajki ślqskie ze zbiorów Lucjana Malinowskiego. Wybór, wstęp i opracowanie Elżbiety Jaworskiej. Pod redakcją Heleny Kapełuś. Słowo wstępne .Juliana Krzyżanowskiego. Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1973, s. 48:3. Do niedawna ogólne rozeznanie w materiałach zebranych przez Lucjana Malinowskiego było poważnie utrudnione brakiem pełnej edycji jego tekstów. Trudno bowiem było opierać się na Powieściach ludu polskiego na Slqsku (wydanych przez Wydawnictwo Literackie w Krakowie w 1953 r.) już choćby ze względu na zaskakującą swobodę, z jaką potraktowano same teksty dowolnie je skracając, bądż zmieniając narrację pod względem językowym. Publikacja tekstów Malinowskiego, przygotowana przez Elżbietę .Jaworską, jest więc faktycznie pierwszym naukowym wydaniem, które z pietyzmem odnosi się do pierwodruku w zapisie fonetycznym oraz kładzie nacisk na jego wartości folklorystyczne. Jaworska dokonała pionierskiej, żmudnej pracy porządkując teksty według systematyki międzynarodowej i umiejscowiając je na tle polskiej prozy ludowej. Podstawą publikacji stała się edycja z "Materiałów Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych" (1900-1901), wydana pośmiertnie przez uczniów Malino\\'skiego: Jana Bystronia i Romana Zawilińskiego, którzy uporządkowali materiały według kryterium geograficznego, jako że miały one stanowić dokumentalizację językową danego regionu. Jaworska słusznie zarzuciła ten system, opierając się całkowicie na klasyfikacji wątków, dokonanej przez Juliana Krzyżanowskiego w pracy Polska bajka ludowa w układzie systematycznym. Przeprowadziła ponadto konsekwentny i jednolity zabieg transkrypcji, dzięki czemu teksty, nie tracąc swej specyfiki językowej, stały się czytelne dla szerokiego odbiorcy. Wstęp Jaworskiej jest właściwie obszernym studium na temat działalności Malinowskiego, profesora filologii słowiańskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego, twórcy dialektologii polskiej oraz szkoły językoznawczej. Szczególnie istotne jest jednak wyeksponowanie miejsca Malinowskiego w dziejach folklorystyki i jego zasług dla rozwoju ludoznawstwa. Analiza zgromadzonych przez niego tekstów wykazuje wyrażne powiązania wątków z tradycją staropolską i z folklorem ogólnopolskim. Spośród 170 tekstów zaledwie 13 znanych jest tylko na Śląsku. "Można więc mówić o unikalności tych kilkunastu wątków, nie da się jednak uchwycić śląskiej specyfiki którejś z grup gatunkowych" (s. 23). I tak, zapisy Malinowskiego, jak i wyprzedzające go w czasie zbiory Józefa Lompy, potwierdzają tożsamość kultury ludowej Śląska z kulturą ogólnonarodową. Materiały zanotowane przez Malinowskiego wykazują ponadto, iż szczególną popularnością na Śląsku cieszyły się baśnie magiczne, a na terenie Górnego Śląska dodatkowo kawały i anegdoty. Śledząc przebieg narracji opowieści ludowych precyzuje Jaworska główne jej cechy, z dominującym wprowadzaniem realiów życia codziennego w nierzeczywiste światy bajkowe. Otrzymujemy w ten sposób jedne z najstarszych dowodów racjonalizacji tradycyjnej literatury ludowej, czego narastanie obserwujemy we współczesnym folklorze. W tomie - o niezbyt szczęśliwym, bo mylącym tytule: Bajki ślqskie - znalazły się, według podziału autorki: 2 bajki zwierzęce, 55 baśni magicznych (w tym 1 bajka śpiewanka nr 23), 7 legend, 17 nowel, 34 anegdoty i kawały, 1 bajka ajtiologiczna oraz 18 podań i opowieści wierzeniowych. Jednak nie podział gatunkowy, jak by się wydawało, stał się dla autorki podstawą do pogrupowania tekstów, a klasyfikacja wątków przeprowadzona zgodnie z systematyką Krzyżanowskiego. Dlatego też, na przykładzie zaprezentowanego materiału, podział ów jest dyskusyjny. Sama obecność danego wątku w opowiadaniu nie decyduje jeszcze o gatunku, bo- �Recenzje, przeg!qdy wydawnictw i czasopism 21!) wiem ten sam wątek może pojawić się w bajce, podaniu, legendzie, a nawet w anegdocie. Są to przecież gatunki wyjątkowo dynamiczne, a jako zjawiska kulturowe, związane z potrzebami i możliwościami danego środowiska, ulegają każdorazowo, w nowej sytuacji, zaktualizowaniu, które nie jest, bo być nie może, powtórzeniem stanu minionego. Przyjąć więc trzeba inne, poza treściowymi, wyznaczniki gatunkowe, a gł(lwnie sposób konstrukcji świata przedstawionego (z odmiennymi w każdym gatunku sposobami uwierzytelniania fikcji) oraz swoisty styl narracyjny poszczególnych gatunków (z wyróżniającymi go elementami wprowadzenia i zakończenia). Dyskusyjność podziału gatunkowego zaproponowanego przez Jaworską szczególnie widoczna jest w odniesieniu do działu legend i nowel. Tekst nr 62 (Zemsta czarownic) to przykład opowieści wierzeniowej, a nr 64 (Diabeł stwarza gorzałkę) podania ajtiologicznego. Oba teksty zaliczylibyśmy do działu ostatniego w tomie: "Opowieści wierzeniowe i podania". Tam też, naszym zdaniem, a nie w grupie legend, winien się znależć tekst nr 59 (Odzyskany cyrograf). Z kolei jako nowelę drukuje Jaworska kawał KróL i sprytny chłopiec (nr 70), anegdotę Dysputa gestami (nr 71) oraz opowieść wspomnieniową O chłopie, co umarł z przejedzenia (nr 81). Zaproponowany w tomie podział gatunkowy uznać więc można jedynie za element wstępnie porządkujący zebrany materiał. Sama autorka zapewne tak go traktuje, skoro w komentarzach używa np. określenia bajka lub humoreska, nawet jeśli dany tekst zaliczyła do innego gatunku. Za taką interpretacją przemawia również względność reprezentatywności dla całości zbioru Malinowskiego materiałów drukowanych przez Jaworską, omawiana praca uwzględnia bowiem tylko teksty tradycyjne (poza trzema wyjątkami). Opowieść wspomnieniową reprezentuje jeden tekst (nr 81), zaliczony zresztą do nowel, który - jak zauważył w przedmowie Krzyżanowski jest odbiciem rzeczywistego wydarzenia. Sama Jaworska stwierdza w komentarzu, że jest to "opowiadanie typu tzw. memoratów, prawiących o pospolitych sytuacjach życio·· wych". Wyraźnie więc ujawnia się tu, aktualny do chwili obecnej, brak jednomyślności co do uznania opowieści wspomnieniowej za gatunek prozy ludowej. Jeśli już nawet zostaje ona zaakceptowana na polu badawczym, to nie docenia się roli, jaką odgrywa \\ie współczesnym folklorze. Wzrost zainteresowań opowieścią wspomnieniową wykazał dotkliwy brak zapisów tekstów pochodzących z okresów wcześniejszych. Uogólnienia dotyczące przemian, jakim w toku krążenia w przekazie ustnym podlegają te opowieści, z konieczności bazują na dość szczupłym materiale. Z tego też względu okruchy dawnego kształtu opowieści wspomnieniowej, utrwalone w zapisach Malinowskiego (lI tekstów), są dla nas dzisiaj bardzo cennym materiałem porównawczym. Publikacja przygotowana przez Jaworską nie uwzględnia ich niestety nawet w wykazie pominiętych wariantów. Podstawą do opracowania wykazu była bowiem klasyfikacja wątków. Zrozumiałe więc, że nie znajdziemy w nim tych tekstów zapisanych przez Malinowskiego, których klasyfikacji, jak na razie, przeprowadzić się nie da. Nie może tym samym owo zestawienie zaprezentować całościowej charakterystyki materiałów folklorystycznych ze zbioru Malinowskiego, choć bezsprzecznie jego wartość, choćby dla uchwycenia popularności poszczególnych wątków, jest niepodważalna. Nie ukazał się np. w druku tekst o kampanii napoleońskiej (MAAE, t. 4, 1900, s. 168) ciekawy ze względu na utrwalony w zapisie, a trudny zazwyczaj do uchwycenia, początkowy etap tworzenia utworu folklorystycznego. Narrator wykorzystując twórczo własne wspomnienia i relacje innych, rozpoczyna ewolucję tekstu od opowieści wspomnieniowej ku podaniu historycznemu związanemu z postacią Napoleona. �220 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism Zgłoszone tu przez nas uwagi nie podważają wartości opracowania E. Jaworskiej, które przynosi pełną orientację w tradycyjnej literaturze ludowej zapisanej przez Malinowskiego. Wyjątkowo cenne, dokładne, poprzedzone żmudnymi badaniami, są komentarze, dołączone do każdego tekstu. Obok umiejscowienia wątku w systematyce, zwraca w nich autorka uwagę na różnego rodzaju modyfikacje tekstu, uwspółcześnienia i urealnienia dokonywane w nim przez narratora. Wyjaśnia zwroty (pomimo włączenia do tomu słownika gwarowego), tłumaczy - wypływające z wierzeń - sformułowania lub czyny postaci, wskazuje na powiązania z wzorami drukowanymi. Gdy tekst jest niepoprawnie przez narratora przekazany przytacza poprawne ujęcie fabuły; gdy zakończenie tekstu niejasne - podaje inne warianty danego wątku. Wszystko to znacznie ułatwia lekturę opowieści. Sporadycznie notuje również Jaworska póżniejszą popularność wątku. Wśród niesklasyfikowanych tekstów znalazły się w tomie Jaworskiej dwa ciekawe przykłady nonsensowych połączeń słownych (nry 114, 115), których określenie nasuwa jednak pewne wątpliwości. Podobny tekst umieścili w swej antologii śląskiej prozy ludowej pt. Gadka za gadką D. Simonides i J. Ligęza (Kukuryku, nr 280), zaliczając go do anegdoty T 2032, z której wyodrębniony motyw wędrówki od przedmiotu do przedmiotu byłby osią konstrukcyjną tego typu wypowiedzi. Brak tu jednak jakiejkolwiek fabuły oraz motywacji łańcucha humorystycznych zestawień. Podobnie wyglądają te teksty w zapisie Malinowskiego, określone przez Jaworską mianem oracji i powiązane z obrzędami wielkano<:nymi i mięsopustnymi, zapewne ze względu na podobieństwo z zapisem Kolberga (DWOK, t. 5, Krakowskie, cz. I, Wrocław-Poznań 1962, s. 276). Kłopoty z określeniem gatunku tej wypowiedzi zwiększyły się wobec pojawienia się współczesnej wersji tekstu, który pełni funk<:ję śpiewanki przy zabawie dorosłych z dziećmi. Dla dokumentacji tej tezy przytaczamy zapis z 1974 r. (narratorka, lat 60 Opole): Huśtu, huśtu, huśtana - zabiól wilczek barana. Z tego barana 2:f.obióla sie śmietana. Dzie je ta śmietana? - Ubudowali z niej kojścioł. Ozie je ten kojściol? - Woda g·o wziona. Dzie je ta woda? - Wól ją wysIepał. .ozie je ten wół'! - Do pszynice sie skrół. Ozie je ta ps.zenica? - Gol~mbie ją zezarly. Ozie s·ą te golambie? - W lejsie na dambie. Ozie je ten dom;b? - Siek·ierka go ściona. Dzie je ta siekierka? - U pana kowala. Ozie je ten kowal? - Umar. A d:zie go pochowali? - Pod śwjńskim brogiem. :'\. czym mu zaz\vonili? - B::tranim rogiem. Możliwości podobnych bodżców do dalszych poszukiwań terenowych, czy penetracji zbiorów folklorystycznych, znajdziemy w tomie Jaworskiej jeszcze wiele. Bowiem zasługą autorki jest również to, iż prezentując w druku zapisy Malinowskiego uchroniła je przed społecznym zapomnieniem oraz udostępniła szerokim odbiorcom teksty unikalne, będące jedynym świadectwem występowania danego wątku w fol klarze polskim lub nawet europejskim (teksty nr 55, 69, 73, 77, 103, 105, 109). Janina Hajduk �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 221 Gadka za gadkq. 300 podań, bajek i anegdot z Górnego Slqska. Zebrali i opracowali Dorota Simonides, Józef Ligęza. Instytut Śląski w Opolu. Wydawnictwo "Śląsk'". Katowice 1973, ss. 418. Prezentowana antologia śląskiej prozy ludowej jest publikacją źródłową. Wszystkie zebrane w niej utwory drukowane są po raz pierwszy. Zgromadzone głównie w latach 1954-1970, pochodzą z dwu kolekcji: J. Ligęzy (powstałej przewaźnie w latach 1954-1956) i D. Simonides (gromadzonej i nagranej przy pomocy studentów WSP w Opolu w latach 1962-1970). Zamysł wydania współcześnie opowiadanych i dotąd jeszcze nic publikowanych tekstów, a nie zbioru drukowanych już utwo[(')w, jest cenną inicjatywą edytorską z paru względów. Oczywistą jego zaletą jest ukazanie aktualnie funkcjonującej w środowiskach rolniczych i przemysłowych Górnego Śląska prozy ludowej, utrwalenie jej dzisiejszego kształtu, a tym samym poszerzenie o nowy materiał pola do badań nad kierunkami i mechanizmem przemian opowieści ludowych, w czym autorzy książki mają już duże i bodaj czy nie wiodące w kraju zasługi. Ponadto nowe teksty wzbogacają wyraźnie zasoby polskiej prozy ludowej, zbiór przynosi bowiem 68 utworów, które są pierwszymi zanotowanymi wariantami śląskimi bardziej lub mniej popularnych typów bajkowych, ujętych w systematyce polskiej i stanowią jak dotąd jedyne potwierdzenie obecności tych wątkuw na Śląsku. Niektóre z opowiadań to ponadto novum nie tylko w śląskim, ale i w polskim repertuarze prozy ludowej; PBL nie odnotowuje wcale typu, ktury reprezentują, są więc jedynym poświadczeniem istnienia wątku w polskiej literaturze ludowej. Znacznie wzbogacają też dokumentację śląską teksty nieskla~yfikowane (20 podaó historycznych, 21 wierzeniowych, 16 anegdot) oraz te opowiadania, których typ miał wprawdzie w polskiej klasyfikacji odpowiedniki śląskie, ale były one przeważnie nieliczne, określane często jednym tylko wariantem, i to niejednokrotnie nie z Górnego Śląska. Dobór tekstów jest bardzo staranny. Do zbioru wcielono przede wszystkim utwory wartościowe pod względem treściowym i formalnym oraz typowe w ramach poszczegulnych gatunków. Wydawcy wyeliminowali opowieści wspomnieniowe oraz opowiadania o tematyce współczesnej, które będą przedmiotem nowego, przygoto· wywanego już zbioru. Materiał ułożony został według gatunków prozy ludowej: książkę otwieraj:ą podania historyczno-lokalne (nr 1-39), zamieszczone w rozdziale pierwszym; rozdział drugi wypełniają podania wierzeniowe (nr 40-160); rozdział trzeci zawiera bajki z\'vierzęce (nr 161-174) i bajki magiczne (nr 175--208); całość zamykają skupione w rozdziale czwartym anegdoty (nr 209-300). Te proporcje odzwierciedlają wyraźnie częstotliwość występowania poszczególnych gatunków w terenie, gdzie dziś najbardziej popularne i lubiane są anegdoty i podania. Autorzy zbioru zadbali więc i o to, aby także pod tym względem antologia była reprezentatywna. Język opowiadań jest niejednolity. Znamionują go przejścia od języka literac·· kiego do gwary i na odwrót; często gwara egzystuje w opowiadanych utworach je· dynie na zasadzie wtrętów. Zarówno te niejednoli tości, jak i wszystkie morfolo giczne, składniowe, fleksyjne i leksykalne właściwości języka zachowane zostały ś\\'iadomie - ksiąŻka jako wydawnictwo źródłowe powinna utrwalać żywe zja·, \\'iska językowe. Ingerencja edytorska sprowadza się więc do ściśle technicznej redakcji tekstów (wyznaczenie akapitów, wyodrębnienie dialogów, interpunkcja, retusz oczywistych pomyłek narratora). Na specjalną uwagę zasługuje \,vzorowo przygotowany komentarz. Ze wzgłędu �Recenzje, przegLqdy wydawnictw i czasopism na niedostateczność systematyki podań, w której brak wielu typów charakterystycznych dla polskiego i śląskiego repertuaru, przypisy do tej grupy tekstów są wspólne dla całych cyklów tematycznych. Wszędzie tam, gdzie to możliwe, zostały jednak podane odesłania do poszczególnych numerów katalogu polskiego lub międzynarodowego. Natomiast bajki i anegdoty ułożone są według kolejności typów i te ostatnie wyznaczają tu jednocześnie porządek opowiadań. Zasadą jest stosowanie systematyki polskiej, gdy jednak brakło w niej odpowiedniego wątku, posłużono się klasyfikacją międzynarodową. Dział ten stanowi zwartą grupę tekstów (nr 161-184) ułożonych według numerów typów. Poza nią znalazło się 16 anegdot i kawałów (nr 285-300) niesklasyfikowanych, a popularnych współcześnie w terenie. Komentarz odsyla także do Słownika folkloru polskiego, do zbiorów i opracowań etnograficznych i folklorystycznych. Ponadto w miarę możliwości i potrzeb osadza lapidarnie poszczególne utwory na tle ogólnopolskim, a nawet europejskim, podkreśla ich regionalną specyfikę, informuje o genezie, funkcji, historii, stopniu popularności wątku, strukturze danego wariantu. Obok komentarzy na opracowanie naukowe zbioru składają się załączone na końcu: indeks motywów i wątków, wykaz narratorów, indeks miejscowości, z których teksty pochodzą (ponadto każdy utwór opatrzony jest indywidualnie notatką o proweniencji geograficznej), słowniczek trudniejszych zwrotów i wyrazów gwarowych. Książka stanowi cenną pozycję folklorystyczną. Pieczołowity dobc'n' tekstów, dokonany z myślą o wzbogaceniu śląskiej i polskiej dokumentacji zasobów prozy ludowej, źródłowe wydanie, staranne i naukowe opracowanie stawiają ją w rzędzie prac, które zainteresują z pewnością badacza literatury ludowej, tropiącego żywą współcześnie, a tak przecież starą tradycję narratorską na Śląsku. Dzięki zachęcającej szacie edytorskiej i walorom samych opowieści chętnie sięgnie po niq również miłośnik bajki i gawędy ludowej. Elżbieta Millerowa Janina Marcinkowa, Krystyna Sobczyńska, Pieśni, taniec i obrzędy Górnego ŚlqOstrowskiej. Wyd. Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania Kultury, Warszawa 1973, ss. 368, ilustr. 199 (w tym 6 kolor.), mel. 104, mapka. Osobno: Nuty, oprac. Władysław Rakowski, ss. 36; J. Marcinkowa, Kinetogramy, oprac. graf. Anna Szałaśna, ss. 38. ska. Pod red. Ireny Książka ukazała się pod ogólnym tytułem Folklor Górnego Sląska, w nakładzie dla artystycznych zespołów amatorskich. Celem publikacji jest upowszechnienie wiedzy o folklorze śląskim i jego popularyzacja oraz fachowe poradnictwo w tej dziedzinie. Ponieważ żaden inny region etnograficzny w Polsce nie doczekał się takiego podręcznika, bardzo optymistycznie brzmi zapowiedź opublikowania przez wydawcę serii tego rodzaju prac. Pieśni, taniec i obrzędy Górnego Ślqska składają się z 4 części: charakterystyki regionu śląskiego, folkloru tanecznego i kilku przykładów opracowania widowisk pióra J. Marcinkowej oraz opisu górnośląskich obrzędów i zwyczajów dorocznych K. Sobczyńskiej. 4000 egz., z przeznaczeniem �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 223 i czasopism W części pierwszej, poprzedzonej krótkim wstępem objaśniającym cel pracy i źródla materiału, autorka określa ramy przestrzenne obszaru etnograficznego, jakim jest Górny Śląsk, omawia środowisko geograficzne, dzieje Śląska oraz stosunki społeczno-gospodarcze i rozwój kultury, by następnie przedstawić eechy kultury ludowej, zwłaszcza stroju: górali śląskich, cieszyńskiego, pszczyńskiego, rozbarsko-bytomskiego i opolskiego (z 6 barwnymi planszami \V wykonaniu Marii Bronikowskiej). Do strojów ludowych dolączone są uwagi o stroju górniczym i śląskim stroju na scenie. Druga część książki jest poświęcona tańcom. Po ogólnej ich charakterystyce następuje wyb('Jl' typowych dla różnych okolic regionu 34 tańców śląskich z 56 melodiami, wykonywanymi parami, trójkami bądź zespołowo. Wśród zbiorowych tańców autorka pr7.ytacza opis obrzędowych tańców weselnych (w tym znanego poloneza) z Opolskiego. Większość utworów (melodie i układy) pochodzi z badań t.erenowych w latach 1967-1970, pozostałe ze zbiorów niedrukowanych i publikacji T. Cieplika, .J. Drozda, A. Musioła i F. Sachse, F. Pudolka i L. Winogradskiej (z lat 1923-19641. 37 układom choreograficznym towarzyszą kinetogramy (w osobnym zeszycie), których c?ęŚć - niestety - nie została konsekwentnie i precyzyjnie oznakowana w porównaniu z ich opisem oraz opisem tańca lub wariantu, do którego się odnoszą (np. nr 1, 9, 15, 16a. 18a, 19a, 20). Kolejna część książki zawiera zwięzły opis najważniejszych, obchodzonych do dziś zwyczajów dorocznych, z odpowiednim materiałem pieśniowo-muzycznym i tekstowym, od naj starszych zabytków kultury ludu począwszy, jak wiosenne topienie marzanny, maje, wypędy bydła i owiec na pierwszy wypas, ognie sobótkowe, po nowsze jesienne "pobaby" (pomoc sąsiedzka) z tekstami opowiadań ludowych, noworoczne zwyczaje kolędnicze, przebierańców itp. Materiały zaczerpnięto tu głównie ze zbiorów S. Bąka, .r. Drozda, A. Dygacza, J. Ligęzy, J. Ondrusza, D. Simonides, M. Suboczowej, R. Szatkowskiego, J. Taciny i S. Wasylewskiego. W końcowej części wydawnictwa zamieszczono 4 pieśniowo-taneczne kompozycje widowiskowe na scenę: dwie suity - cieszyńską i śląską pt. "Górnicy" z 12 pieśniami ze zbioru A. Dygacza oraz dwie scenki - opolską i rozbarską. Kompozycjom tym towarzyszą opracowania muzyczne utworów na chór i kapelę (w osobnym zeszycie). Podręcznik zawiera na końcu niemały wykaz pomocniczej literatury dawniejszej i nowszej ułatwiającej poszerzenie wiedzy o śląskim folklorze. Podobnych wydawnictw powinno przybywać nam coraz więcej. Medard KarnawaŁ dziad(m·ski. P·ie.~ni wędrownych i opracowanie Stanisława Nyrkowskiego. Warszawa 1973, ss. 392, ilustr. śpiewaków Wstępem (XIX poprzedził -- Julian Tarko XX w.). Wybór Krzyżanowski. Jest to pierwsza polska antologia tekstów zwanych literaturą kramarską lub nowiniarską. Książka zawiera 128 pieśni wybranych przez wydawcę z okola 400, do których udało mu się dotrzeć; poprzedzają je dwa szkice: Ulotki kramarskie J. Krzyżanowskiego i SZadami wędrownych pieśniarzy S. Nyrkowskiego. �Recenzje, przegLądy wydawnictw i czasopism J. Krzyżanowski wprowadza czytelnika w złożony krąg zagadnień tcgo osobliwego nurtu literatury popularnej, jaki stanowią pieśni wędrownych kramarzy (m. in. omawia problem gromadzenia druków ulotnych, obecność w tych tekstach motywów bajkowych, zakres tematyczny na przykładzie zbiorów czechosłowackich). Zwraca on uwagę na umowność terminów: literatura kramarska czy nowiniarsk::l i na specyfikę tego gatunku, łączącego w sobie cechy przekazu ustnego i drukowanego. Przypomina też literackie opisy ,T. Chodżki i S. Wasylewskiego oddające atmosferQ czasów, w których wędrowni śpiewacy należeli do krajobrazu wsi i miast a zwłaszcza miejsc odpustowych. Szkic S. Nyrkowskiego przedstawia w przejrzystym układzie chronologicznym różne, funkcjonujące często równolegle obok siebie nurty twórczości wędrownych śpiewaków - od wczesnośredniowiecznych wagantów do dwudziestowiecznych odpustowych kramarzy, poprzez renesansowych rybałtów, wiejskich dziadów, ukraińskich lirników, pielgrzymów i żebraków istniejących na marginesie każdego społeczeństwa. W tym historycznym przeglądzie uwidocznione są różnice w statusie społecznym pieśniarzy, zależne od norm moralnych i prawnych, obowiązujących w danym społeczeństwie. Autor omawia zasięg oddziaływania i repcrtuar tych śp:e\\-aków, przy czym największą uwagę zwraca na pieśni nowiniarskie, gatunek - obo:: pieśni nabożnych - najczęstszy w ich twórczości. Pieśni nowiniarskie, kolportowane w postaci specjalnych druczków, są przedmiotem wieloletnich zainteresowań S. Nyrkowskiego i tworzą podstawowy zrąb tekstów w antologii, choć literacki tytuł Ka1'nawa! dziadowski (powtórzenie tytułu jednej z pieśni) mógłby sugerować, ŻE: zawiera ona pieśni dziadowskie w sensie takim, jaki terminowi temu nadaje Slou'nik folklor'u polskiego czy zbiory Kolberga. Teksty podzielone są na dwie grupy: pieśni dziewiętnastowieczne i dwudziestowieczne. Tych pierwszych jest 34, pochodzą z ulotnych druków, kalendarzy, starych śpiewników, publikacji folklorystycznych (zbiory Kolberga, Lompy, Stoińskiego) oraz rękopiśmiennych sylw. Uderzająca jest duża liczba pieśni (aż 11) z Mazur; jak pisze autor we wstępie, na terenie tym pieśni o niezwykłych wydarzeniach były .szczególnie popularne. Pieśni XX-wieczne pochodzą prawie wyłącznie z druków ulotnych, częściowo datowanych (najmłodszy z nich sygnowany jest rokiem 1947l. W obydwu grupach przeważają pieśni o niezwyklych wydarzeniach, będące rymowanymi odpowiednikami "opowieści z życia". Treścią ich są przede wszystkim rodzinne tragedie, sensacyjne zbrodnie, osobliwe okoliczności śmierci albo odwrotnie-cudowne ocalenie. Obok faktów, które się rzeczywiście wydarzyły (np. proces Maliszów, zatonięcie transatlantyka "Titanic") autorzy odpustowych druczków wykorzystywali też wątki tradycyjne, ludowe i literackie. Z reguły jednak podkreślali autentyzm opisanych zdarzeń, np. typowym zwrotem w tytule (Opis prawdziwego zdarzenia o ..., Prawdziwe zdarzenie o ...) lub w tekście ("Co pod rumuńską granicą się stało, w niedawnym czasie tak się działo ..."). Na drugim miejscu co do liczebności tekstów postawić można tematykę historyczną, historyczną dziś dla nas, bo żywiołem autorów tych pieśni była współczesność. Tym razem mamy do czynienia z prawdziwym autentyzmem, jeżeli nie faktów, to stosunku autora do nich, z autentyzmem przeżycia. Wyrażne to je'st zwłaszcza w pidniach :Lwiązanych z I i II '"vojną światową. Wszystkie te pieśni, tak jak inne zjawiska literackie z pogranicza, nasuwają badaczom wiele problemów mało znanych tradycyjnej folklorystyce czy historii literatury, a sygnalizowanych w Karnawale dziadowskim przez autorów wstępnych szkiców i przez samą zawartość antologii. Trudności podstawowe pojawiają się ju;·. przy g,omadzeniu tekstów, tak dawnych, jak i nowych, większe może nawet przy �Recenzje, przeglądy wydawnictw 22:) i czasopism poslui\i'.\-aniu "no\vin-' współczesnych. Likwidacja prywatnych drukarń przecięła 'A'p~awdzie jedną z dróg kolportażu pieśni nowiniarskich, ale nie mogła spowodo'.':ać całkowitego zaniku zapotrzebowania na nie, ani nie zagłuszyła potrzeby two~le:lia u amatorów kiczu li terackiego. Swiadczyć o t.ym może np. fakt, że parę lat :emu 's Poznaniu krążył Vi maszynopisie anonimowy tekst o gdańskich pięcio,·ac;::kach. ..,Literaturą trzecią", jak te zjawiska określił Czesław Hernas, zajmuje się od paru lat .,Litcratura Ludowa", a Karnawał dziadowski szerokim wyborem tekstów oKreślonego gatunku pieśni, niemożliwym na łamach czasopisma, potwierdza, że :iterackie, folklorystyczne i socjologiczne badania tego rodzaju twórczości są po:rzcb:1e do pełnego poznania kultury ludowej i 'współczesnej kultury masowej. Dodać też trzeba, że \vartość książki podnosi graficzne opracowanie Stanisława ?orady, pozostające w zgodzie i w związku z treścią antologii. Agata Karol Daniel Kadiubiec. Gawędziarz ..Profil", Ostrawa 1973, ss. 4-12, ilustr. 67. cieszyl'l.ski Józef Jeżowicz. Skrukwa Wydawnictwo Z pełnym uznaniem należy odnotować pojawienie się w naszej literaturze fol;dorystycznej dzieła K. D. Kadłubca, znanego badacza folkloru polskiego głównie na :erenie czeskiego Sląska Cieszyńskiego, gdzie autor mieszka (Mistrzowice) i pracuje iOstra\':a). Dzieło Kadłubca zwraca na siebie uwagę nie tylko z racji zebrania j adekwatr!ego opracowania poważnej ilości materiału folklorystycznego, ale także a ~aCLej może przede wszystkim - ze względu na zastosowanie po raz pierwszy ·.V polskich badaniach folklorystycznych nowatorskiej (i w pełni słusznej) metody baóa',vczej, budzącej uznanie nie tylko od strony folklorystyki, ale także etnografii : socjologii. ,Jest nią pełne zainteresowanie się osobą nosiciela i twórcy treści i form j'ol/doru słownego - gawędziarza i bajarza, jego osobowością artystyczną na tle : ..,. z\':iązku z jego środowiskiem .. Jest to więc stanowisko badawcze zbliżone do :ego .. ';akie bywa stosowane we współczesnej antropologii kulturowej w badaniach p~oc(':;6w społeczno-kulturowych. Folklorystyka, zaró\',;no światowa, jak i polska, zajmowała się niemal do ostat;-,;ch czasów wyłącznie samymi utworami folklorystycznymi - poszczególnymi galur;kami folkloru, z punktu analizy tekstologicznej ich treści: genezą wątków, ich 'Nędruwką w przestrzeni (szkoła fińska), ich wariantami lokalnymi, treścią klaso·.':a, ',\'artościami artystycznymi itd. Klasyczni zbieracze folkloru (J. Lompa, O. Kol'.lerg i in.\, także \lo' czasach nowszych, nie zwracali żadnej lub większej uwagi na ;ych, którzy im te treści folklorystyczne przekazywali. Dopiero w naszym wieku :_?-cz('touwzględniać ,.,;pływ sytuacji, w jakiej znajduje się narrator, na odchylenia '.': priekazy'.\·aniu treści folklorystycznych. Tak czynili B. i J. Sokołowowie w r. 1909 '.': cza,;;e badań folklorystycznych w guberni nowogrodzkiej. Osoba narratora pozoota\'.-a!a jednak nadal poza właściwym zainteresowaniem. Dopiero głośny folklorysta radziecki, :VI. A. Azadowski, dał pierwszą naukową monografię narratora \,' pracy: Eine sibirische Miirchenerziihlerin, Helsinki 1926). Podobną monografię 'X ;itnaturze ('zechosłO\\'ackiej opracował znacznie później A. Satke (Hlucinskit :5 - LI.~(L t. 59 �Recenzje, pTzeg~qd)J wildawnictw i czasopism Josef Smolka, Ostrawa 1958). Na ogół jednak osoba gawędziarza pozostawała nadal w cieniu. W naszej literaturze nawet wybitni gawędziarze - poza chyba jedynym Sabałą - pozostali nieznani. Pierwszą polską monografią tego typ li staje się właśnie dzieło Kadłubea, wydane - rzecz znamienna - La granicą. W poszukiwaniu tekstów folklorystycznych Kadiubiec usiłował znaleźć typowego reprezentanta spośród narratorów. Znalazł go, dość zre$ztą przypadkowo, \\' osobie mieszkańca Koszarzysk, Józefa Jeźo\vicza .. Jemu tcź i reprezentowaner.1t.: przez niego repertuarowi poświęca pierwszą część swej pracy, Na tle zarysu historii Śląska Cieszyńskiego i omówienia dziejów współpracy z gawędziarzem, autor przedstawia kolejno: życiorys gawędziarza, środowisko życia i przekazywania opowieści, źródła, specyfikę i funkcje jego repertuaru (transpozycje gatunkowe, strukturę poszczególnych gatunków - podań lokalnych, historycznych i wierzeniowych, bajek nowelistycznych, fantastycznych i zwierzęcych, legend oraz opowieści z życia ubranych zazwyczaj w formę kawałów i anegdot); analizuje następnie świat zawarty w opowieściach Jeżowicza: sposób odbicia obiektywnej rzeczy\\'istości i jej fikcyjne uogólnienia, realistyczne rysy krainy baśni, świat realno -historyczny (odbicie wydarzeń historycznych, przedstawicieli zawodów - chłopów, księży, Cyganów, Żydów, Słowaków itd.); dalej formę i kompozycję przedstawianych przez Jeżowicza utworów folklorystycznych; zestawia je z literaturą piękną, odszukujo! wpływ tekstów drukowanych i w ogóle lektury na repertuar gawędziarza: porównuje z sobą teksty powtarzane w zmienionych sytuacjach, a stąd usiłuje uchwycić wpływ czynników obiektywnych i subiektywnych na opowiadającego (liczne a małe audytorium, udział ludzi obcych, kobiet i dzieci, oddziaływanie miejsca narracji i sytuacji, np, w czasie wesela, wieczornicy, sytuacja sam na sam itp.). Mamy następnie porównawczą charakterystykę Jeżowicza z innymi gawędziarzami cieszyńskimi oraz gwary samego narratora. Jest to partia ksiąźki niezmiernie cenna. Zawiera zastosowanie nowej koncepcji badania folkloru ustnego w terenie, polegającej na integralnym spojrzeniu na badany przedmiot, a więc na uchwyceniu wszelkich istotnych jego wyznaczników, współzależności, przejawów i funkcji. Zadaniem badawczym stało się tu nie tylko uzyskanie od narratora konkretnych tekstów folklorystycznych - tak jak to zazwyczaj bywało w tego rodzaju badaniach - ale ujęcie tego materiału poprzez pryzmat jego nosiciela i twórcy narratora-gawędziarza, zresztą gawędziarza klasycznego. Stąd wynikło zajęcie się jego biografią i rekonstrukcją historyczną jego środowiska, a zżycie się z gawędziarzem i wielokrotne z nim kontakty. w różnych zresztą sytuacjach, pozwoliły na wydobycie z jego pamięci ,- jak ze ~korupy orzecha - pełnego zasobu materiału właśnie w zależności od konkretnej sytuacji. Pozwoliło to też, a nawet pociągało za sobą, dalsze kierunki postępowania, mianowicie różnopłaszczyznowe interpretacje odnośnie do samych tekstów. A znów analiza formalna ich treści oraz wartości artystycznych zawartych w środkach językowo-stylistycznych i pozajęzykowych, została powiązana z obserwacją i dokumentacją zachowania się samego gawędziarza (mimika, gesty, intonacja itd.). Znalazło to swój wyraz m. in. w zestawie 67 zdjęć fotograficznych wykonanych przez Ladislava Micka. W taki sposób została ukazana w pełni żywa sztuka gawędziarska jej cechy, niuanse, wyraz artystyczny, atrakcyjność i siła oddziaływania. Praca K. D. Kadłubca zawiera 195 tekstówopowiadaniowych, w tym część z nich dublowana jest w postaci wariantów uzyskanych w innym czasie i w odmiennej sytuacji. Pozwala to na śledzenie wpływu wspomnianych wyżej warunków na treść i formę opowieści. Wiemy, czym kierował się autor w kolejności zestawu opowiadań - chronologią ich uzyskania. Stąd następują po sobie wytwory róźnych pohtidkar �Recenzje, przeg!qdy wydawnictw 227 i czasopism gatunków, a te same czy zbliżone wątki tematyczne rozsiane są w różnych mIeJscach zestawu. Pytanie, czy nie byłby lepszy układ według gatunków i wątków folklorystycznych - pozostawiamy bez odpowiedzi. Książkę zamyka tekst komentarza do poszczególnych opowieści Jeżowicza, zawierający charakterystykę ich treści, klasyfikację danego wątku według katalogów polskich i międzynarodowych oraz wskazania na merytoryczne pokrewieństwo opowieści z folklorem polskim. Autor stwierdza wyraźnie, że folklor słowny tej części Śląska Cieszyńskiego ma największy związek z folklorem polskim. Do pracy dołączono niezbędny dla czytelnika polskiego słowniczek wyrazów gwarowych, ułatwiający zrozumienie tekstu, oddanego przecież gwarowo, choć w sposób uproszczony. Gwarowość tekstów utrudnia nieco lekturę, ale tylko na początku. Z czasem teksty wciągają czytelnika w pełni właśnie także swą językową specyfiką. Książka zachęca też swoją szatą graficzną, za co należy się wydawnictwu uznanie. Dzieło K. D. Kadłubca, owoc wieloletniej żmudnej i niezmiernie ambitnej pracy, pasjonuje nie tylko tekstami materiałowymi. Porywa ono czytelnika właśnie z racji zrealizowania tak szeroko zamierzonego i nowatorskiego opracowania. Książka będzie na pewno służyła jako wzór dobrej roboty współczesnej folklorystyki. Także i etnografii. Józef C. J. Charpentier, The Use of Haschish and Opium pos" 1973, t. 68, s. 482-490, ilustr., mapka, bibliogr. in Afghanistan. Burszta "Anthro- Karol Jan Charpentier jest docentem na Uniwersytecie w Uppsali. W Afganistanie przebywał trzykrotnie na badaniach terenowych w latach 1970-1972 i stąd powstało krótkie studium a użyciu haszyszu i opium w tym kraju. Autor zajmuje się sprawami związanymi z nałogiem używania haszyszu i opium przez ludność Afganistanu, pomijając poważne zużycie tych narkotyków przez liczne rzesze międzynarodowych hippisów, ciągnących od przeszło dziesięciu lat do tego błogiego dla nich kraju, gdzie haszysz i opium są produkowane, w handlu są tanie, a wszystkie zakazy ograniczające zużycie i handel narkotykami pozostawały w sferze zarządzeń papierowych. Autor sugeruje, że jakoby renesans tych nałogów powstał właśnie w związku z napływem hippisów (s. 484), przyjmując bezkrytycznie słowa swych afgańskich informatorów, a nie biorąc pod uwagę charakterystycznej tendencji krajowców do szukania zawsze winnych na zewnątrz i chętnie o wszystko oskarżających obcych dla uniewinnienia samych siebie. Tymczasem wystarczy zasięgnąć liczniejszych, bardziej szczegółowych informacji, a uzyska się obraz zupełnie inny. Okaże się, że obydwa nałogi, a więc tak użycie haszyszu, jak i opium, mają bardzo starą tradycję i że nałogom tym w niektórych okręgach podlega prawie cała ludność, jak to np. ma miejsce w Badachszanie, co z kolei miał możność stwierdzić piszący te słowa, a o czym, odnośnie do opium, wspomina Charpentier. Z drugiej strony trzeba jednak przyznać, że autor zadał sobie sporo trudu w celu przebadania tego zagadnienia w różnych regionach Afganistanu, dając uczciwy przegląd swych obserwacji na załączonej mapce. Ta ostatnia jest też raczej �228 Recenzje, przegLqdy wydawnictw i czasopism przeglądem terenów badanych, a nie obrazuje stanu użycia haszyszu i opium w całym Afganistanie, pomijając zupełnie region środkowy, tak zwany Hazaradżat, gdzie jak wiadomo użycie haszyszu jest powszechne, zaś liczne liche i bardzo prymitywne saqikhane (palarnie) znajdują się w każdej prawie miejscowości. W pod· sumowaniu swego artykułu autor podaje wprawdzie, że haszysz jest w użyciu w całym kraju, ale tego nie zaznacza na mapie. Konopie (Cannabis Sativa var. Indica) są w uprawie na obszarze całego kraju i prawie przy każdym domu; wszędzie wśród upraw kukurydzy, bawełny, buraków, marchwi czy ziemniaków widuje się duże i silnie rozrośnięte konopie. Uprawę . maku umieszcza autor głównie w Turkmenii afgańskiej i Badachszanie, jako głównych terenach zużycia opium, lecz nie należy zapominać o poważnym znaczeniu (w dochodach ludności) upraw maku w Paktii w Afganistanie, oraz na przyległych do granicy ziemiach zamieszkałych przez Patanów. W podsumowaniu autor dochodzi do słusznych wniosków, że: I) używanie haszyszu jest daleko powszechniejsze niż użycie opium, 2) używanie haszyszu jest bardziej akceptowane społecznie niż używanie opium, 3) używanie haszyszu występuje wśród warstw średnich i niższych, podczas gdy palaczy opium spotyka się głównie wśród warstw niższych, 4) haszysz jest używany w całym kraju, podczas gdy użycie opium raczej koncentruje się na północy Afganistanu, a niekoniecznie na obszarach, na których opium jest produkowane. Jednak twierdzenie autora, jakoby użycie haszyszu w stylu zachodu, wchodzące w modę w Afganistanie, spowodowało specjalne akcje rządu, nie wydaje się słuszne, bowiem - jak dotychczas wszystkie zakazy rządowe w tym kraju były jedynie połowicznie respektowane; i raczej wydaje się wątpliwe, aby władze afgańskie przystąpiły rychło do ścigania palaczy haszyszu i opium. Wypada jeszcze dodać uwagę odnoszącą się do części szczegółowszego opracowania. Autor podaje sporo nazw przyborów służących palaczom haszyszu i opium, jak również nazwy stanu odurzeń tymi narkotykami. Cenny to materiał. Żałować jedynie wypada, że przy dużym terytorialnie zasięgu badań i na obszarach zróżnicowanych etnicznie autor podał te wyrażenia jedynie w języku perskim, czyli farsi, albo - jak go nazywają w Afganistanie - w języku dari. Krzysztof Barbara Kołodziejska, Rzemioslo garncarskie te Zielonogórskiem. Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Poznań 1973, ss. 212, ilustr. 29. Wolski Paóstwow€ Praca Kołodziejskiej składa się z dwóch nierównych części. Pierwsza, obszerniejsza, dotyczy garncarstwa w dobie organizacji cechowej, które zamarło w XIX wieku. Druga, znacznie krótsza, poświęcona jest współczesnemu garncarstwu ludowemu, temu, które pojawiło się w Zielonogórskiem w wyniku powojennej migracji ludnościowej. W części pierwszej, historycznej, Kołodziejska omawia kształtowanie się ośrodków garncarskich, organizacje cechowe i ich zadania, technikę produkcji i organizację zbytu, wreszcie funkcje społeczno-religijne cechów. W ostatnim rozdziale tej części przedstawia autorka proces zaniku garncarstwa w omawianym regionie. Ale pojęcie regionu nie jest tu jednoznaczne. O ilc po roku 1945 mamy do �Recenzje, przegtqdy u;ydawnictw i czasopism 229 czynienia z pewnym obszarem zasiedleńczym (wyjąwszy połacie z ludnością autochtoniczną) objętym określonymi granicami administracyjnymi, który potocznie nazywany bywa Ziemią Lubuską, o tyle w przeszłości takiego rejonu odpowiadającego dzisiejszemu województwu zielonogórskiemu, jak wiadomo, nie było. Kołodziejska unika więc w tytule określeń Ziemia Lubuska czy województwo zielonogórskie. Ma do tego jeszcze - o ile chodzi o część pierwszą - inny ważki powód, dysponowała bowiem materiałem archiwalnym tylko z 6 miejscowości, to jest z Babimostu, Brójec, Międzyrzecza, Wschowy, Bytomia Odrzańskiego i Szprotawy. Z nich cztery pierwsze należały aż do 1920 roku do Wielkopolski, a Bytom Odrzański i Szprotawa do Śląska. Wszystkie te miasta, z wyjątkiem Szprotawy, leżą w pasie przygranicznym sąsiadującym z województwem poznańskim. Próba podjęta przez Kołodziejską, aby z tych okruchów archiwalnych, które się zachowały po ostatniej wojnie i które sięgają wstecz nie dalej jak do X'VII wieku, a dotyczą tylko części zróżnicowanego historycznie obszaru, zrekonstruować obraz dawnego garncarstwa w Zielonogórskiem, w skład którego poza skrawkiem zachodnim Wielkopolski i części Dolnego Śląska wchodzą jeszcze terytoria należące niegdyś do Ziemi Lubuskiej, dawnej Marchii Brandenburskiej i Łużyc, jest zapewne przedsięwzięciem śmiałym. Część druga pracy zmuszała jednak autorkę, wbrew oczywistym przeszkodom, do takiego całościowego - w znaczeniu przestrzennym ujęcia historii garncarstwa w Zielonogórskiem. Chcąc zaś jakoś tak dyskusyjne z naukowego punktu widzenia ujęcie usprawiedliwić, wypowiada autorka przeświadczenie, że wnioski wynikające z obserwacji wspomnianych ośrodków garncarskich w sześciu miastach mogą w pewnej mierze odnieść się do szerszego terenu (s. 13). Na dowód przytacza m. in. takie fakty, jak wzorowanie się garncarzy wschowskich na statutach garncarzy bytomskich, podporządkowanie cechów w Zielonej Górze i Kożuchowie naczelnemu cechowi w Głogowie, czy przynależność do cechów w Babimoście i Międzyrzeczu garncarzy prowadzących warsztaty w okolicznych wsiach. Jest też autorka zdania, że choć wspomniane ośrodki śląskie są wcześniejsze od tu wymienionych wielkopolskich, to jednak można się dopatrywać wspólnych cech w organizacji tego rzemiosła i sposobach produkcji, bo ośrodki wielkopolskie znalazły się w końcu XVIII wieku, tak jak wcześniej już śląskie, w obrębie pruskiego organizmu gospodarczego. Argument ten jest nieprzekonujący, bo materiały archiwalne, jak już wiemy, nie sięgają poza wiek XVII, a pruskie ujednolicenia organizacyjne zostały przeprowadzone dopiero w XIX wiekll, kiedy garncarstwo tradycyjne chyliło się już ku upadkowi i tak w Poznańskiem, jak i na Śląsku, żyło dalej tylko w nazwie, jako określenie zawodu nie mającego już nic wspólnego z wyrobem garnków, tylko ze stawianiem pieców. Tych stawiających piece autorka nazywa zdunami. Nazwa ta może być stosowana umownie, ale należałoby to wyrażnie podkreślić, bo historycznie rzecz biorąc - zdun znaczy to samo co garncarz. o czym świadczą choćby nazwy osad służebnych w Polsce. Możemy za autorką przyjąć, że formy organizacyjne rzemiosła garncarskiego w zachodniej Wielkopolsce i na Śląsku, z uwagi na liczne sąsiedzkie kontakty, były w XVII i XVIII wieku podobne. Odmienne jednak były warunki ekonomiczne, jakie zaistniały po zajęciu Śląska przez Prusy. One rzutowały na rodzaj produkcji i jej rozmiary, a ponadto przede wszystkim na technikę i stosunki produkcji. Sprawy te nie rysują się jednak wyrażnie w pracy Kołodziejskiej, która stwierdza tylko, że śląskie centra garncarskie w Zielonej Górze, Kożuchowie, Bytomiu Odrzańskim i Głogowie wymykają się z dziejów już w X1VIII wieku, "to znaczy wtedy, gdy na terenie zachodniej Wielkopolski następuje dopiero ich krystalizacja" (s. 126). �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Owo wymykanie się nie jest dowodem zaniku garncarstwa na Śląsku, które przeciwnie, dzięki wprowadzeniu przez Prusy ceł ochronnych poważnie się rozwinęło, szczególnie w Bolesławcu, po roku 1759, jak to stwierdza Jerzy Dobrzycki (Slqska wytwórczość ceramiczna w XVIII wieku, Kraków 1924, s. 3-4). Swoją produkcję w lwiej części eksportowało wtedy do Polski, gdzie rozchodziła się szeroko dochodząc też masowo do Gdańska. Potwierdza to Krajewska, która pisze, że ceramika śląska pojawiała się wtedy w Gdańsku, w takich ilościach (obok czeskiej i holsztyńskiej), że podważyło to byt miejscowego rzemiosła (H. Krajewska, Ceramika kaszubska w końcu XIX i poczqtku XX wieku. "Polska Sztuka Ludowa" 1958, nr 4, s. 215). Na fakty te należało zwrócić większą uwagę, bo dzieje się to wszystko na omawianym przez Kołodziejską terenie, czy w bezpośrednim jego sąsiedztwie -- jak na Dolnym Śląsku. Przekształcanie się tam w początkach XIX wicku niektó.ych rzemieślniczych ośrodków garncarskich, szczególnie Bolesławca, w ośrodki przemysłu ceramicznego spowodowało upadek innych, jak Trzebiela na sąsiednich Łużycach (obecnie w woj. zielonogórskim), który jeszcze na przełomie XVIII i XIX wieku eksportował swoje wyroby do Polski, a w I połowic XIX wieku zdystansowany został przez garnacarzy z Bobrowie (pow. Krosno Odrzańskie) czy Krosna, które to ośrodki jednak też w II połowie XIX wieku zamarły (Landbuch der MaTk Brandenburg und des Margrafentums Nieder-Lausitz, t. 3, Brandcnburg 1856, s. 696, 736 i 740). Coraz ostrzejsza konkurencja spowodowała emigrację garncarzy z tych rejonów i osiedlanie się ich w polskich miastach nadgranicznych, jak na przykład w Szlichtyngowej (pow. Wschowa), gdzie spotykamy mistrzów z Bytomia Odrzańskiego, Szprotawy, a nawet z Saksonii i Czech, którzy przybyli tam w latach 18041811 (Dr. Schober, Ein Biirgerbuch der Stadt Schlichtingsheim 1799-1851. Quellen 'und Forschungen zur Heimatkunde des Fraustddter Liindchens, zesz. 2, Wschowa 1936, s. 11-14). Kiedy jednak w połowie XIX wieku stosunki gospodarcze na obszarze Prus wyrównały się, rzemieślnicza produkcja garncarska stała się nieopłacalna również w przygranicznych niegdyś miastach wielkopolskich i zamarła. Z przykładowo przytoczonych faktów widać, że obraz rozwoju garncarstwa na Śląsku i pograniczu wielkopolskim jest bardziej złożony i ma dłuższą historię, niż to wynika z materiałów, którymi dysponowała autorka. I choć wspomina ona o dawności tego rzemiosła z okazji omawiania ośrodka międzyrzeckiego, czytelnik odnosi wrażenie, że rzemiosło garncarskie pojawiło się tu dopiero w XVII wieku. Powodem tego jest brak \\7 pracy odleglejszej czasowo, retrospektywnej podbudowy dla przedstawionego stosunkowo krótkiego okresu dziejów garncarstwa Vi Zielonogórskiem. O ile chodzi o przedstawienie techniki produkcji cechowych warsztatów, to podkreślić trzeba, że Kołodziejska z podziwu godną dociekliwością dokonała jej analizy na podstawie bardzo szczup1cgo materiału zabytkowego, jaki w postaci fragmentarycznej się zachował, a pochodzi głównie z XVII i XVIII wieku. Datowanie tej wykopaliskowej w przewadze ceramiki ulatwił skarb z Sulechowa, którego daty znalezienia jednak autorka nie podała. Asortyment wyrobów, niesłusznie określony jako formy (s. 102) autorka ustala mozolnie też tylko na podstawie znalezionych fragmentów naczyń. Zdaje sobie sprawę z ryzyka rckonstrukcji form i technologicznego opisu przy tak skąpym materiale. Szkoda, żc czyniąc te rekonstrukcje poprzestała na opisach, które choć wykonane zostały bardzo sumiennie i szczegółowo, nie zastąpią ilustracji. Brak rysunków odczuwa się dotkliwie szczególnie przy opisie patelni i rynienek. Nie wystarcza na przykład wzmianka, że i na Śląsku Cieszyńskim rynienki miały nóżki i ucha, czy odsyłanie czytelnika �Recenzje, przeg!qdy wydawnictw i czasopism ~31 \\" opisie tygli (patelni) do Ceramiki kaszubskiej ... H. Krajewskiej, bo nie zawsze o\\-e pozycje "ą osiągalne. W dodatku w odniesieniu do ostatniej pozycji mylnie poda;1c ;:ostały strony (nie 215, tylko 219). Nie wystarczy też powiedzieć, że "cha:rak ter ::clobicnia ("('J"amiki opisywanej wykaz.uje podobieństwo do dekoracji malar.-bch ,;!edeJnnDstowiecznych naczyil z Miechocina" (pod Tarnobrzegiem), bo cera:nika '.,- :::il'1ollogórskiem -- jak n2m udowadnia autorka - zdobiona jest tylko ·.\"ZGremlinearnym (geometrycznym), podczas gdy w Miechocinie obok geometrycz:lego jest reprezentowany bogaty ornament rośłinny, a nawet figuralny. Należało '\-skazać na konkretne przykłady ceramiki miechocińskiej. Druga l:ZCŚĆ pracy nie stawiała przed autorką tak wielkich trudności jak część ~ier\Vsza. historycZlla, bo drogą wywiadów z gancarzami, którzy przybyli po II wojnic światowej na obszar województwa zielonogórskiego, mogła zebrać odpo--,-"jednie informacje. uzupełnione danymi Cechu Rzemiosł Różnych i Izby Rzemie~lniczej w Zielonej Górze, Poznaniu i Wrocławiu. \Vyniki swych dociekań przedstawiła w c/ter('ch rozdziałach omawil1j~eych ks:o:ta!to\'vDnie się współczesnego garncarstwa lud()\\"l:go, technikę wyrobu wraz ze zdobnictwem, rodzaje naczyń i ich Lbyt, wreszcie perspektywy współczesnego garncarstwa w Zielonogórskiem_ Autorka nie zdołała ustalić ogólnej liczby garncarzy, którzy osiedlili się na obszarze dzisiejszego województwa zielonogórskiego, bo część z nich nic ujawciła sit.:- Uczyniło to tylko 17 osób, a spośród nich jedynie 15 podjęło produkcję naczyń. Obecnie liczba ta spadła do pięciu. Najliczniejszą grupę stanowili garncarze z Bukowiny, było ich dziesięciu_ Mi:l10 ~o jednak początko\':o dominowali organizacyjnie - jak stwierdza Kołodziejska garncarze przybyli z Wileńszczyzny. Poza tymi dwoma głównymi grupami, które nadały lOn produkcji, odnotowała Kołodziejska osiedlenie siG \V Zielonogórskiem jednego garncarza ze Skałata \V Tarnopolskiem, który prowadzi warsztat do dziś '.v Gościszowicach pod Szprotawą, dalej - przejściowo pracującego w Ziclonog6r-. $kiem garncarza z Kołomyi oraz Jednego garncarza 7. Denkowa w Kieleckiem, który działał kr()tko w Kożuchowie. Jest rzeczą znamienną, na co zwraca uwagę Kołodziejska, że przybyli garncarzc, pn:esiedleńc.v czy osadnicy, początko\\'o nie zakładali warsztatów garncarskich '.\ no\\-ych miejscach pobytu. Główną przyczyną była nieznajomość terenu, brak środkó,,' produkcji, brak przydatnego surowca, który trzeba było dopiero w terenie znależć i wypr,)bować, no i trudne warunki życia bezpośrednio po osiedleniu się, Dopiero \\ ,'oku ł9-18 grupa wileńskich garcarzy zakłada w Zielonej Górze spółdzielnię garncarską i przyst.ępuje do wyrobu naczyń, podobnie jak spółka garncarska Podlip~;';i i Jaworski, Równocześnie przystępuje do pracy drugie skupisko garncarzy w Lub:,;ku. Wnet jednak warsztaty t.e upadają. Powstają na nowo dopiero P,) ~oku 1956 jako \\·arsztat.y indywidualne, kiedy zaistniały odpowiednie warunki dla ich ~·C'z\":oju. Garncarze mu~ieli warsztat.y i odpowiednie piece budować sami, bo jak -.viadomo z części I pracy Kołodziejskiej - od dawna nie było w Zielonogórskiem już garncarni, a tylko kaJ Iarnie, jak w Lubsku, które garncarze nasi na nowo uruchomili. Ci, kUJrzy podjęli produkcję naczyń, kontynuowałi oczywiście wy twór~zość znaną ze st.ron rodzinnych. Ponieważ jednak ludność, wśród której się osiedlili i które' j stanowili cząstkE;', była kulturo\vo zróżnicowana, więc zarysował się problem zbytu produkcji w zależności od nawyków do takich czy innych rodzajów i form naczyń i zwi~jzan'y z tym problem konkurencji. Siłą rzeczy znajdowali garncarze nabywców na swój towar przede wszystkim wśród swoiclA:iomków. Autorka sIedzi skrupulatnie wszystkie te zjawiska stanowiące interesujący material do problemu integracji ludności te[;o terenu. �Recenzje, przeglądy wyda1Vnictu: 'i czasopism Kołodziejska nie stwierdziła - rzecz znamienna - zapożyczell międzyregionalnych w wyt\\'órczości garncarskiej, Obok jednak rorm tradycyjnych. garncarzf:. ulegając z czasem wpływom fabrycznej wytwórczości i nowym potrzebom rynku, wytwarzają coraz więcej galanterii ceramicznej i produkują doniczki - jak v: innych polskich ośrodkach, które jeszcze przetrwały. Ale o ile poprzednio nabywcą była wieś, to obecnie kupuje wytwory garncarskie (r{)\\'nież dawnego kształtu ceramikę użytkową, jako dekoracyjną) głównie miasto - jak w calcj Polsce, .Jest to przejaw wyró"\vnania cywilizacyjnego osiadłej tu ludności, której aspiracje mieszczą się już we wspólnym nurcie rozwojowym współczesnego społeczeństwa po!· skiego, Przedstawiając współczesne garncarstwo w Zielonogórskiem pm5\\'ięciła Koiodziejska sporo uwagi zagadnieniom techniczno-produkcyjnym. Dała nam \\' tym zo;· kresie sumienne i wyczerpujące opisy, pozwalające śledzić różne razy \\'yt\\'órczości naczyń i ich zdobienia. Na pewne usterki, które się tu zakradły, chcę zwrócić uwagę, Nie dosyć jasny jest opis polewania naczyń (s. 155). Niesłusznie naz\\'ała autorka zdobienie takimi technikami, jak ryt, gładzenie czy nalepianie, odkształcaniem powierzchni naczynia. Opis pieców garncarskich należało zilustrować odpowiednimi rysunkami przekrojowymi. Książka domaga się \V ogóle lepszego i!ościo\\'ego, a nade wszystko jakościowego wyposażenia w materiały ilustracyjne, Do mankame:,tów zaś w tym względzie należy to, że na przykład na ilustracjach zbiorczych obiekty nie są pokazane \V odpowiednich proporcjach wielkościowych (i!. 11), albo że ilustracja dwojaków na s. 165 nie odpowiada opisowi (s. 177). Dodać trzeba, ż~ brak w opisach odsyłaczy do odpowiednich ilustracji i brak ich spisu utrudnia \V pewnej mierze korzystanie z tej cennej publikacji. Praca Kołodziejskiej niewątpliwie na takie określenie zasługuje, .Jest pozycją cenną, mimo że dyskusyjne jest połączenie obu jej części w jedną książkową całość. Każda z tych części z osobna wymagała odmiennych metod opraco\\'ania, ;)0 obe;muje zasadniczo odmienną problematykę. Jedynym elementem wiążącym te dwie części w sposób nie budzący żadnej wątpliwości jest tylko garncarst\vo jako ~zemiosło. Choć praca nie daje tego, co zapowiada tytuł - odpowiedni raczej tylko dl" części drugiej, to jednak pełne i wszechstronne wykorzystanic materiałó\\' arch:walnych (nie z winy autorki tylko fragmentarycznych) dla nakreślenia obraz:.; rzemiosła garncarskiego w przeszłości w kilku ośrodkach miejskich oraz zilu.,t~owanie interesującego nowego zawiązku garncarst\va w Zielonogórskiem \\' nasz~'ch czasach i jego funkcji w ramach procesu osiedleńczego. zapewnia pracy Kolodzie,' ~kiej trwałą naukową wartość. Stanislaw Blaszcy/.; Teresa Szetela-Zauchowa, Współcze:'ini rzeźbiarze l'UdowI województwa rze"zov.'· Rzeszów 1973, nak!. Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, ss, 134, ilustr, 55. skiego, Wstępnym etapem "ujawnienia" przez autorkę samorodnych arlyst()\\' ludowYCCl było rozeznanie ,\itterenie, prowadzone zarówno przez praco\\'ników muzeów \\'0;0::wództwa rzeszowskiego podczas stacjonarnych badail organizo\\'anych przez Muzeur.1. Okręgowc w Rzeszowie, jak i poprzez indywid:J.alne poszuki\\'ania, Następnyrr: - �Recenzje, przegLqdy wydawnictw 233 i czasopism organizowanie wspólnie z Wydziałem Kultury ówczesnego Prezydium WRN w Rzeszowie konkursów na artystyczną twórczość ludową, połączonych z wystawą prac zakwalifikowanych do nagród i wyróżnionych. W rezultacie autorka opracowała noty biograficzne 35 twórców ludowych, które zostały zamieszczone w omawianej książce. Noty te obejmują sylwetki rzeżbiarzy reprezentujących autentyczną twórczość ludową "tkwiącą w ludowej tradycji rzeżbiarskiej". Przedstawione biogramy ukazują nie tylko działalność artystyczną rzeżbiarzy, lecz także grunt, na którym ich twórczość wykwitła. W wielu wypadkach autorka sięgnęła do wewnętrznych, osobistych przeżyć twórców ludowych, które zdecydowały o potrzebie ich twórczego działania. Przykładem tego mogą być losowe przeżycia Wojciecha Sochy, Władysława Chajca, Pawła Czochera, pod wpływem których, jakby szukając ucieczki od rzeczywistości, oddali się twórczej pracy. częstokroć w niej ujawniając swe uczucia i myśli. Rodzaj twórczości, sposób wypowiadania się twórcy ludowego, tkwi korzeniami w warunkach, w jakich wzrastało jego dzieciństwo i wiek późniejszy. Tym też warunkom poświęca autorka książki wiele uwagi, naświetla je i z nich wyciąga ostateczne wnioski dotyczące artystycznej wypowiedzi twórcy ludowego. Autentyzm, szczerość wypowiedzi w wykonanym przez twórcę dziele potwierdzają rozmowy przeprowadzone przez autorkę z wszystkimi niemal osobami, omawianymi w książce. W sposób prosty, bezpośredni i pozbawiony wszelkiego pozerstwa ujawnia się tam twarda droga chłopskiego dziecka, noszącego w sobie talent. który bezwiednie i wbrew wszystkim trudnościom kieruje go do twórczego, artystycznego działania. Biogramy owych 35 artystów, rzeźbiarzy ludowych poprzedzone są obszernym wstępem autorki, w którym omawia ona stan współczesnej autentycznej twórczości ludowej na terenie województwa rzeszowskiego, przeprowadza jej analizę, odróżniając ją od chałupniczej produkcji różnych przedmiotów wykonywanych "pod styl ludowy". Wartość wydawnictwa bardzo wydatnie podnosi 55 ilustracji przedstawiających r:ajbardziej godne uwagi dzieła omawianych twórców. Niezależnie od tych zdjęć Książka zawiera portrety prawie wszystkich prezentowanych w niej rzeźbiarzy. Zdjęcia rzeźb wykonał fotograf Muzeum, Aleksander Hadała. Oprawna w płótno książka posiada artystycznie wydrukowaną obwolutę, zaprojektowaną również przez pracownika Muzeum, Barbarę Sierżęgę, specjalizującą się w tej dziedzinie. Wymieniona książka wyszła \v nakładzie 1000 egzemplarzy, z których większość winna się znaleźć w bibliotekach publicznych i szkolnych województwa rzeszowskiego. Treść jej zainteresuje zapewne szeroki krąg etnografów w Polsce, a także działaczy - regionalistów. Bronislaw Muzea skansenowskie t. 2, Poznail 1971, ss. 200. w Polsce. Biblioteka Muzeum Rolnictwa Cmela w Szreniawie. Polskie muzealnictwo etnograficzne, mimo nieustannego, aczkolwiek trudnego zdobywania należnej pozycji i uznania w społeczeństwie, nie doczekało się dotychczas syntetycznego opracowania, które w sposób możliwie pełny przedstawiłoby �Recenzje, przeglqdy wydawnictw czasopism jego historię i dorobek. Aby ten cel osiągnąć, muszą być podjęte prace nad szczegółowymi problemami z zakresu muzealnictwa etnograficznego. Próbę takiego opracowania podjęła redakcja wydawnicza działająca przy Muzeum Rolnictwa w Szreniawie, publikując pracę dotyczącą problematyki skansenowskiej. Zawiera ona dwa artykuły wprowadzające z zakresu historii skansenów w Europie i w Polsce oraz jedenaście artykułów omawiających wybrane polskie placówki skansenowskie. Każda z tych prac zaopatrzona jest w bibliografię, kilka ilustracji oraz w obcojęzyczne streszczenia (w językach: rosyjskim, francuskim i angielskim) 1. Według zamierzeń redakcji, omawiana praca zbiorowa ma stać się pozycją, "która by w sposób kompleksowy przedstawiała historię i rozwój istniejących na tE:rcnie kraju muzeów skansenowskich oraz odtwarzała stan faktyczny zgromadzonych w nich obiektów"; redakcja jednocześnie autorytatywnie stwierdza, że "publikacja jako całość stanowi poważny przyczynek do dziejów kultury materialnej wsi polskiej" (s. 5). Jednakże ze względu na bardzo różnorodny poziom cpracowań powyższe' stwierdzenia nie są w pełni uzasadnione, a nawet są ze sobą sprzeczne. Wynikło to zapewne z tego, że redakcja, zbierając materiały, nie miała dostatecznie sprecyzowanego charakteru zamierzonej publikacji, a po uzyskaniu opracowań przeprowadziła niezbyt krytycznie ich selekcję". Brak ogólnego schematu, wspólnego dla wszystkich prac spowodował, że autorzy potraktowali temat bardzo rozmaicie. Najczęściej poruszają oni problemy historii, organizacji i działalności skansenu oraz opisują jego stan dzisiejszy, jedynie w wyjątkowych wypadkach niektórzy autorzy omawiają kulturę materialną wsi, którą reprezentują zgromadzone w skansenie obiekty. Należy wyjaśnić, że wzajemny stosunek między tymi trzema, a właściwie dwoma składnikami jest nierównomierny. Są prace zwracające uwagę tylko na zagadnienia historyczno-organizacyjne (artykuły Kowalewskiego, Rybickiego), bądż prace tylko opisowe (artykuły Świątkowskiego, Rosińskiego, .Jostowej i Pilchowej). W pracach uwzględniających oba składniki autorzy różnie je akcentują -- o historii więcej pisze Malicki i Chętnik, opisy przeważają w artykule Wieczerzaka, a artykuły Piotrowskiej oraz Znamierowskiej-PrUHerowej i Tubaji są w tym względzie wyważone. Praca TIlaszczyka, o innym niż poprzednie charakterze, uwidacznia, jak złożony i odpowiedzia!:1j' jest etap koncepcyjny, przedrealizacyjny skansenu. Zawarty jest VI niej trzeci składnik - szersze tło kultury ludowej Wielkopolski uzasadniające taki a nie inny wybór obiektu do skansenu. Podobnie Swiątkowski i Rosiński przedstawinją obiekty skansenowskie jako reprezentację materialnej kultury ludowej określonego terenu. 1 Zawartość I<siążki: A. Gólski. Znrys hi.storyczny pOlostnnia l117(-(',)lIJ .' /'::'n~'('YJlwslddl Europie i icl. klasyfikacj,!; Sto Brzostow"I,;. 7, d~iejów /Jarków clnourafi,c,~n!lcll (skansenow) lU Polsce; .T. Pi·oŁrowska. Skunsen SlOll'iJ'iski tv Klitkach; l\. Chc;lnik. Ze ll"spomn;ei:. o Mllzeum K1LrpiOl(Jsk~m w Nowogrodzi_e nod Na'rwi.ą (l!JO!J-l!J39): H. Swi.:ł1l..:owski, Ośrode.L; plenerowy budownicitva Ludowego Muzelnn w Ł01ClC?ll; J. WiC'czeri'.:lk. lHu:'l.'ilin Budownictu;a Ludowego lV Olsztynk1l; J. KO\.\lale'..vski, Mu.:'eum Wsi Opolskiej lV OpO/H __ Opolski Por1-: Etnograficzny; S. Rosiński, Radomski skansen barlnicoo-pszczelnrsl<i; i\. Hył)icki, jHllceum Dur!ownictu.:n. Ludowego w Sanoku; 1\01. ZnamiC?'rD·v.;sk~-PrufferowC1. H. 'rUl);1j~l. I'r:J)7nH::erlin:1.1 skrlnse-n tonu?ski i inne rnuzea skansenowskie reaUzo'l.vane i planoznQne lV województwie hydgoskirn; L. .IVlalicki, Kaszubski Park Et nogrctjiczn!l we W{iz~1cl2ilCll: \V. .fOqow~. ,J. PUchowa, Orrneski park Etnograficzny w Zllbrzyc!} Górne!; Sto Blaszczyk. Skansen Wiell<opolski UJ S::reniawic - założenia naukowo-progra:mO'l.ue. W o gr[l.fii 1966, 2 Np. a'rtykuł J. Wieczerzaka we f.ragment'lch przypomin-a nie t1wzgl~dnjo!lY '.\I blblic·prze\vodnik F. Klonowskiego, Park etnograficzny w Ols::'l.ynkll .. ,Pojezierze", Olsztyn natomiast \\rspomnienia A. Chętnika znalazły się \v zbiorze chyba przypadkowo. �Recenzje, przegLądy wydawnictw i 235 czasopism Z omawianym problemem wląze się także sprawa objętości artykułów, gdyż dziwnym się wydaje, że tak znacznym skansenom jak Sanok, czy Nowogród, poświęcono mniej miejsca w stosunku do np. skansenów radomskiego, łowickiego czy kaszubskiego, natomiast skansen toruński omówiono chyba zbyt szczegółowo 3. Z tej pobieżnej charakterystyki wynika, że ambitne zamierzenia redakcji nie zostały w pełni zrealizowane, szczególnie jeżeli chodzi o poznanie "dziejów kultury materialnej wsi polskiej". Do osiągnięcia tego celu zabrakło w artykułach wspomnianego wyżej trzeciego składnika. Opisywanie bowiem skansenu w oderwaniu od środowiska kulturowego, z którego pochodzą zgromadzone obiekty, bez odwoływania się do zjawisk i procesów zachodzących w tym środowisku, umniejsza naukową wartość opracowania i niewiele ma wspólnego z dziejami materialnej kultury ludowej. Natomiast dobrym posunięciem redakcji było włączenie w zakres publikacji dwóch artykułów omawiających początki i rozwój muzealnictwa skansenowskiego w Europie i w Polsce. Wprowadzają one czytelnika w zagadnienia ochrony budownictwa ludowego, stanowiąc jednocześnie szerokie tło historyczne dla omawianych póżniej muze(lw. Szkoda, że przeprowadzona przez Gólskiego klasyfikacja skansenów, oparta na słusznych kryteriach, nie została wykorzystana w konstrukcji publikacji. Rozpatrując niniejszą pracę w kontekście jej wykorzystania przy opracowywaniu syntezy muzealnictwa etnograficznego, trzeba stwierdzić, że wskutek omówionych niedociągnięć nie będzie stanowiła pozycji podstawowej. Muzea skansenowskie w Polsce są jedyną publikacją, w której zebrano materiały dotyczące prawie wszystkich skansenów i za tę inicjatywę redakcja zasługuje na uznanie. Jednak jej realizacja nie została przeprowadzona konsekwentnie według założeń. Grzegorz Long-in Malicki, Kociewska Narodowego w GdaiJsku. sztuka ludowa. Gdańsk 1973. Wydawnictwo Skalski Muzeum Kociewska sztuka ludowa była dotąd mało znana. Ukazała się wprawdzie w roku 1960 praca W. Łęgi Okolice Swiecia, w której sztuka ludowa została też uwzględniona, ale ogranicza się ona, jak sam tytuł mówi, do południowego tylko krańca Kociewa. Lukę tę wypełnia książka Malickiego, który przeprowadził badania na całym Kociewiu i w rezultacie swych dociekań przedstawił nam w miarę pełny obraz ludowych osiągnięć plastycznych tego regionu, obejmujący budownictwo z wyposażeniem wnętrz, rękodzieło wiejskie, jak: garncarstwo, plecionkarstwo, wyroby z kory, rogu, skóry, piór, papieru a nawet folii (przejaw współczesności!), zdobnictwo w żelazie, tkactwo, strój z haftami i koronkami, plastykę obrzędową, zabawki, zdobnictwo w drewnie, rzeżbę i malarstwo. Pracę zamknął autor zestawem literatury przedmiotu i bogatym działem ilustracyjnym obejmującym 173 pozycje, ~ Sk:J.nsen nowogrodzki omó\viono l'<:łclomski j<lK i k8szub~ki na l:L łowicki na 5, sanocki na 16, torurlski na 9 stronach, na 29 stron:Jch. l1C1tomiast skanseny �'236 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism w tym 9 ilustracji barwnych, wreszcie streszczeniami i spisami ilustracji w językach angielskim, francuskim, niemieckim i rosyjskim. Omawianie poszczególnych dziedzin twórczości poprzedził Malicki ogólnymi informacjami o regionie kociewskim, którego rdzeń stanowią ziemie między Wdą i Wierzycą. Na mapce umieszczonej na czele części ilustracyjnej wykreślił przybliżone granice Kociewa. Za podstawę służyło mu kryterium językowe, najpewniejsze, dialekt kociewski różni się bowiem wyrażnie od gwar kaszubskich, '.vykazując bliskie pokrewieństwo z gwarami chełmińskimi i kujawskimi. Poczucie przynależności mieszkańców tego regionu do kociewskiej grupy etnicznej jest dziś - jak stwierdza Malicki - bardzo słabe. Autor sądzi, że przyczyni l się do tego zanik świadomości dawnej więzi etnicznej (s. 9). Czy świadomość więzi etnicznej była istotnie u Kociewiaków czynnikiem wiążącym, czy nawet społecznie mobilizującym, jak u Kaszubów, o tym nie jestem przekonany. Świadomość więzi jest zjawiskiem w grupach etnicznych raczej późnym, póżniejszym od samej więzi, która poza językiem przejawiać się może i przejawia w wielu dziedzinach kultury. Nie wiemy, czy u Kociewiaków owa więź się wytworzyła, zanim siła oddziaływania przemysłowej cywilizacji współczesnej nie wypleniła na Kociewiu swoistych odrębności kulturowych. Malicki szuka śladów, tej w istocie zamarłej, kultury artystycznej Kociewiaków koncentrując się na zabytkowych realiach, na podstawie których odtwarza jej obraz z czasów, kiedy była jeszcze żywotna. Autor nie poprzestaje jednak na owej rekonstrukcji. Uwzględnia też współczesną twórczość, która w nikłym tylko zakresie kontynuuje tradycyjne rękodzieło, a rodzi się jakby na nowo, na fali folklorystycznych upodobań. Upodobania te każą eksponować nie tylko współczesne dokonania, ale też dawne osiągnięcia artystyczne regionów współzawodniczących na tym polu. Owa tak charakterystyczna rywalizacja wywołuje potrzebę wydobycia dorobku przeszłości z zapomnienia i zapoznania się z nim. Tym w dużej mierze, obok celów naukowych, tłumaczy się zapotrzebowanie na publikacje tego typu, jak Kociewska sztuka ludowa. Stajemy tu atoli przed problemem, co do sztuki ludowej zaliczyć zarówno z przeszłości jak i współczesności, czyli przed problemem zakresu sztuki ludowej i jej granic. W pracy Malickiego te granice są często niewyraźne, zatarte, pozwalające na omawianie w związku z przedmiotami artystycznymi wytworów nie pretendujących do miana artystycznych. O przykłady nietrudno. Jednym z nich jest kociewski szlaban (iI. 46). Jego forma jest rezultatem praktycznej funkcji. Jcżeli przyjęlibyśmy, że ów szlaban ma obok walorów użytkowych jeszcze pewne elementy kształtowane z wyraźnym celem estetycznym, to zgodzilibyśmy się z Malickim na zaliczenie go w pewnej mierze do dziedziny sztuki, choć właściwe byłoby zakwalifikowanie szlabanu do kategorii sprzętów mogących interesować historyka kultury czy etnografa, w innych jednak ramach niż dziedzina sztuki. W tych też ramach, a nie w pracy o sztuce ludowej Kociewia, byłoby miejsce na opis Tyczekstołków szewskich czy stołeczków do dojenia krów (s. 21). Wzmianka o nich byłaby usprawiedliwiona dla przeciwstawienia ich funkcjonalnej prostoty zdobnym formom np. zydlów. Autor jednak nie w tym celu owe proste sprzęty opisuje. Przeprowadza raczej systematyczny przegląd wyposażenia w sprzęty niezależnie od ich walorów estetycznych, według etnograficznych załoźer'j badawczych. Niewyraźne granice między opisem etnograficznym a opisem ujętym w kategoriach estetycznych zdarzają się często w publikacjach o sztuce ludowej - np. u Reinfussa przy opisie budownictwa (Sztuka ludowa w Polsce, 1960, s. 9). Jest to �Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism 237 przekroczenie granicy powiedziałbym "nieświadóme". Co innego, gdy proste wytwory kultury materialnej, mające wybitnie funkcjonalne kształty, analizuje się świadomie jako dziel a sztuki, słusznie czy niesłusznie to inna sprawa, jak to czyni Grabowski, który uważa, że jarzmo na woły jako forma godne jest "postawienia na jednej plaszczyźnie z rozwiniętą i głównie pod estetycznym kątem zbudowaną rzeźbą" (Sztuka ludowa, formy i regiony w Polsce, 1967, s. 99 i il. 89). Wtedy jednak odpowiedni analityczny opis jest uzasadniony teoretycznie załoźonym podejściem do obiektów analizowanych i pociąga za sobą odmienną od etnograficznej systematykę, w żadnym razie nie etnograficzną systematykę typologiczną czy funkcjonalną· Do wytworów kulturowych, które Malicki opisał, a które trudno do dzieł sztuki zaliczyć, należą też np. wieszaki grzędowe i ostrzewkowe oraz róźnego rodzaju sprzęty dlubane, jak koponki czy kumy. O ile chodzi o plecionkarstwo, bardzo na Kociewiu rozpowszechnione, to również nic ustrzegł się Malicki od jego "generalnego" omówienia, aż po kobiałki łubiane i wycieraczki do obuwia (s. 31), z uwzględnieniem nawet narzędzi plecionkarskich - jak na porządny i wyczerpujący opis etnograficzny przystało. Wprawdzie w plecionkarstwie sama technika jest już w pewnej mierze kształtowaniem artystycznym wytworu, a dzięki odpowiedniemu doborowi surowca może plecionkarz uzyskać dodatkowe, zamierzone efekty plastyczne, co zresztą słusznie podkreśla Malicki. Ale czy cylindryczne, ze słomy plecione, wielkie naczynia zasobowe na ziarno były plecione według zasad estetycznych, to już jest wątpliwe, choć nie są one zapewne pozbawione pewnych elementów formy, odczuwanych dziś jako piękne, ale odczuwanych tak dlatego, że zapanowala moda na rękodzieło ludowe i wyroby na nim wzorowane. DotYl'zy to również ceramiki. Przywykliśmy już jednak do tego, że resztki manualnie wykonywanych wyrobów z gliny zalicza się z góry do sztuki ludowej. Tak więc ośrodek poludniowokociewski w Grucznie ze swymi wyrobami, opisany już przez Łęgę, znalazł się wraz z innymi, ostatnimi warsztatami garncarskimi w Kociewskiej sztuce ludowej zapewne z większym prawem niż plecionkarstwo. Wprawdzie w wyrobie naczyń glinianych technika ma też znaczenie podstawowe ale, pominąwszy ostatnio masowo produkowane doniczki, kształtuje się naczy'nia zawsze z myślą o formie, a ponadto zdobi kolorową polewą czy nawet barwną dekoracją. O ile chodzi o dwojaki kociewskie, to słusznie i trafnie Malicki określił je jako naczynia reprezentacyjne, ukazywane poza domem, i dlatego szczególnie starannie wykonane i celowo ornamentowane, Możnaby i w innych dziedzinach przedstawionej nam przez Malickiego pracy o kociewskiej sztuce ludowej wykazać zaliczanie do przedmiotów artystycznych obiektów, dla któ£ych takie zakwalifikowanie jest dyskusyjne. Nie chodzi o to, czy Malicki rozszerzając zakres przedmiotowy postąpił dobrze czy źle, tylko o naświetlenie na przytoczonych przykładach problemu, który się tu wyraźnie zarysował, a dotyczy sposobu przedstawiania kultury ludowej w jej przejawach artystycznych. Chodzi o to, czy praca o sztuce ludowej winna się ograniczyć do przedstawiania wytworów i technik w ścisłym znaczeniu artystycznych, czy też w szerszym znaczeniu - jako tradycyjnych umiejętności manualnych i doświadczeń technicznych, których owocem są różnego rodzaju przedmioty, nie tylko te świadomie tworzone w aspekcie estetycznym, ale też te, które odznaczają się doskonałym dostosowaniem do ich funkcji. Tę drugą zasadę, jak widzimy, przyjął Malicki. Dzięki temu Kociewska sztuka ludowa ma charakter etnograficznej monografii regionalnej, zawężonej do l' ę k o d z i c I a ludowego, jak słusznie sam autor w swym Posłowiu tę dziedzinę twórczości nazwał. Określenia lego zabrakło jednak w tytule. �238 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism Na podkreślenie zasługuje staranna forma tej publikacji, napisanej prostym, potoczystym językiem, z myślą o szerokim kręgu czytelników. Nie obarczył jej Malicki uczonymi przypisami, choć wiele miał okazji do wykazania swej erudycji, a przede wszystkim doskonałej znajomości przedmiotu. Imponuje bogactwo materiałów, które Malicki, doświadczony i wnikliwy badacz, w jałowym z pozoru terenie zdołał zgromadzić. Zrekonstruował na ich podstawie, z uwzględnieniem dotychczasowych publikacji, obraz ludowej kultury plastycznej Kociewio. niemalże bez luk. Pewne krytyczne uwagi nasuwają się w związku z nazewnictwem. Jest niemal regułą, że Malicki posługujący się nazwą gwarową w tekście zastępuje ją w podpisach pod ilustracjami określeniem niegwarowym. W tekście jest więc mowa np. a szelbqgach (s. 18-19), które pod ilustracjami 37-39 nazwane są "kredensami kuchennymi". Skrobak (s. 35) stracił swą trafną nazwę na rzecz "wycieraczki żelaznej" (il 107). Garnuszki do kawy (s. 26) zwią się "kubkami" (il. 64 i 68). Pod ilustracją 46 przedstawiającą szlaban dał Malicki objaśnienie, że jest to "ława do spania". Usuwanie regionalnego nazewnictwa z części albumowej, czyli z najłatwiej przyswajalnego materiału poglądowego, odbywa się niewątpliwie ze szkodą dla wartości poznawczej pracy. W przypadku szlabanów autor sam podkreśla starą tradycję nazewniczą tego sprzętu podając informację, że w XVIII-wiecznych zapiskach archiwalnych wymieniane są ślobanki. Sprawa nazewnictwa ma tu jeszcze drugi aspekt. Szlaban czy ślobanek, choć niewątpliwie nazewniczo związany z ławą do spania, (Schlajbank), jest jednak określeniem innego sprzętu. Że jest to sprzęt istotnie inny, o swoistej funkcji sprzęt "autonomiczny", tego dowodzi już następna ilustracja (nr 47), a to nie tylko dlatego, że przedstawia ławkę parzystą do spania, tylko że na niej rzeczywiście się śpi, podczas gdy na szlabanie, gdy jest zesunięty, nikt nie śpi, bo sprzęt ten służy wtedy tylko do siedzenia. Na koniec chcę zwrócić uwagę na dwie usterki, które zakradły się do objaśnień ilustracji. Pod ilustracją 65 figuruje nazwisko Krzemkowskiego jako autora wyrobów, a w tekście nazwisko Pawłowskiego. Nazwa miejscowości pod ilustracjami 153 i 158 podana została jako Gołębiewko, a w tekście na stronie 50 jako Głębiewo Srednie. Nie sposób nie dostrzec, mimo kilku zastrzeżeń i spraw dyskusyjnych o charakterze raczej ogólno-metodologicznym, pionierskiej wartości pracy Malickiego. Takie rozdziały, jak o budownictwie ludowym, o sprzętach domowych czy garncarstwie, poszerzają nam znacznie wiedzę o kulturze ludowej Pomorza, systematyzują i porządkują luźne dotąd o tych dziedzinach informacje. Nieznana niemalże sztuka kowalska poszczycić się może na Kociewiu, jak wykazał Malicki, tak misternymi wyrobami, jak np. widniejące na ilustracji 109 zawiasy do skrzyni wianowej. Współczesne zaś rzeźby Gełdonia, Zielińskiego czy Stawowego, choć je inne zrodziły czasy i inna jest ich funkcja, nie boją się zestawienia ze starymi, anonimowymi rzeźbami zdobiącymi krajobraz kociewski - jak figura z Gołębiewa Wielkiego (iI. 152) czy Gołębiewka (iI. 153). Że i na te murowane, oryginalne słupy oraz stojące na nich ekspresyjne postacie świętych zwrócił uwagę Malicki, to dodatkowy powód do zadowolenia. Książka Malickiego to piękny dar niestrudzonego badacza złożony Kociewiakom, którzy odzyskali przez nią to, co zdawało się już zapomniane i zagubione własne kulturowe oblicze. Stanislaw Blaszczyk �Hecenzje, przeglqdy Władysław Piwowarski, wa 1972, ss. 350. Religijność wydawnictw wiejska i 339 czasopism w warunkach urbanizacji, Warsza- W drugiej połowie 1972 r. ukazały się dwie publikacje książkowe dotyczące religijności wiejskiej: Władysława Piwowarskiego Religijność wiejska w warunkach urbanizacji i Hieronima Kubiaka Religijność a środowisko społeczne, a w kilka miesięcy póżniej, na początku 1973 L, wyszła praca Edwarda Ciupaka pt. Katolicyzm ludowy w Polsce. Pierwsza z wymienionych pozycji poświęcona jest religijności w środowisku wiejskim, podczas gdy druga omawia ten problem jako jeden z biegunów zestawionej z sobą religijności miasta i wsi. Wymieniłem tutaj trzy pozycje, chociaż bliżej omówię tylko pierwszą z nich, ponieważ chcę zwrócić uwagę na datę ich wydania, być może przełomową w dziejach socjologii religii w Polsce, czyli rok 1972-1973. Publikacja tych trzech książek, a szczególnie pracy Piwowarskiego, wywołała burzliwą polemikę w prasie polskiej. Dotąd starano się przysłonić w artykułach popularnonaukowych raczej skromny w tym zakresie dorobek polskiej etnografii i socjologii powojennej, przypominając świetne etno- i socjoreligioznawcze prace Czarnowskiego. W latach sześćdziesiątych znane były wcześniejsze publikacje Piwowarskiego i Ciupaka, pisala też o wiejskiej religijności Anna Markowska w swych pracach poświęconych rodzinie, a Anna Pa"vełczyńska starała się uchwycić zachodzące w religijności wiejskiej zmiany w skali ogólnopolskiej podczas omawiania dynamiki przemian kulturowych na wsi. Problem religijności nie był jednak podnoszony '.'1 tych pracach jako zagadnienie naczelne, a o ile pisano o nim, to bazowano na zbyt nikłej analizie materiału empirycznego lub zaniedbywano stronę teoretyczną zagadnienia. Pozytywne połączenie tych dwóch tendencji dokonane zostało dopiero v; rozprawie Wladysława Piwowarskiego i częściowo Zygmunta Kubiaka. Autor Religijności wiejskiej w warun/each urbanizacji w pierwszym rzędzie zaskakuje czytelnika drobiazgowością opracowania niektórych partii książki i świetnym warsztatem naukowym, którego może mu pozazdrościć wielu autorów publikacji tego typu w Polsce. We wprowadzeniu do swej pracy Piwowarski omawia różne teorie z zakresu socjologii religii, co nie może być bez znaczenia w warunkach polskich, gdzie od dawna odczuwa się brak podręcznikowego opracowania problemu. Korzystając z dorobku poprzedników, autor buduje własny aparat analityczny i przeprowadza analizę religijności na konkretnym materiale empirycznym, omawiając kolejno globalny stosunek do wiary, ideologię religijną, praktyki religijne, moralność religijną, więź parafii z przywódcami religijnymi i strukturę społeczną w związku z religijnością badanych. Terenem badań są cztery parafie okręgu puławskiego. Do ich charakterystyki przystępuje autor zgodnie z zaleceniem Le Bras, który stwierdza, "że nie można zrozumieć stanu religijnego tej (wiejskiej) grupy religijnej bez dokonania lustracji terytorium we wszystkich podstawowych aspektach: geograficznym, morfologiczl~ym, gospodarczym, demograficznym, społecznym i kulturowym" (s. 53). Pewne jednak wątpliwości nasuwają się przy omawianiu przez autora aspektu kulturowego wsi. Pisząc we wstępie o problemach i hipotezach ewolucji środowiska wiejskiego, przeciwstawia "naturalne środowisko wiejskie" "sztucznemu środowisku miejskiemu". równocześnie polemizując z często wprowadzanymi schematami teoretycznymi opartymi na dwóch typach idealnych (określających terminus a quo i terminus ad quem przemian), któremu w przypadku religijności odpowiada środowisko sakralno-folklorystyczne i zdesakralizowane miejskie. Władysław Piwowarski �240 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i cU/sopism opowiada się za continuum, stopniową, bardziej skomplikowaną ewolucją środowiska wiejskiego w kierunku być może niezupełnej desakralizacji społeczeństwa zurbanizowanego. Dla autora nie tyle ważny jest punkt wyjścia czy dojścia tego procesu ujmowanego dość abstrakcyjnie i drogą dedukcji, co analiza empirycznie obserwowanego procesu przemian. "W każdym ogniwie continuum "stare" współistnieje z "nowym", miesza się, przetwarza i przybiera różną postać, często nie przewidzianą w schemacie dychotomicznym" (s. 24). W dalszej kolejności Piwowarski szkicuje, głównie na podstawie pracy Stefap.a Czarnowskiego, ludowy typ katolicyzmu wiejskiego w Polsce, a w innym miejscu stwierdza, że: "Główne cechy religijności, jakie współcześnie występują w środowisku w Polsce, zostały ukształtowane w XVII i XVIII w. [...] Pomimo zmian, jakie się dokonały na wsi polskiej wskutek uwłaszczenia, podstawowe treści tradycyjnej kultury chłopskiej, a w jej obrębie tradycyjnej religijności ludowej pozostają nadal żywotne" (s. 25). Zasadniczymi jednak czynnikami wpływającymi na zmianę sytuacji religi i kościoła na wsi jest, zdaniem autora, w pierwszej kolejności industrializacja wsi, następnie urbanizacja i racjonalizacja w gospodarstwie wiejskim. Na tym wstępnym zasygnalizowaniu problemu autor poprzestaje. Szkoda, że w dalszej części pracy, a zwłaszcza w charakterystyce parafii, Piwowarski nie uwzględnia współczesnej kultury ludowej badanych wsi jako do dziś aktualnego czynnika, który miesza się z "nowym", wprowadzanym przez urbanizację. Należy wątpić, aby pod wpływem kilkunastoletniej urbanizacji w puławskim regionie trudno było dostrzec. szczególnie u starszego pokolenia, "naiwny sensualizm pomieszany z magicznym rytualizmem ... oraz odtwarzanie rzeczywistości duchowej w sposób teatralny, np. jasełka, Męka Pańska, Zmartwychwstanie", o których mówi Piwowarski we wprowadzeniu. Szczególnie ostro odczuwa się prawie zupełny brak w rozprawie uwzględnienia tradycyjnej obrzędowości, która przecież od tylu lat istnieje w pewnej symbiozie z obrzędowością kościelną. Objęcie rozważaniami, chociażby marginesowo, tych faktóv,,' kulturowych pogłębiłoby może pracę nieco od strony historycznej, ukazując równocześnie żywotne czynniki kultury ludowej kształtującej współczesną religijność wsi. Wprawdzie analiza dróg, jakimi docierały treści chrześcijaństwa na wieś, należy do etnografa czy historyka, niemniej warto by zaznaczyć w studium socjologicznym, jaki wpływ na kształtowanie się chrześcijaństwa miały i mają np. kolędy i pieśni wielkanocne oraz cała tradycyjna obrzędowość Bożego Narodzenia i Wielkiej Nocy, nie mówiąc już o obrzędach urodzinowych czy pogrzebowych. Pominięcie tego zagadnienia w dość drobiazgowo opracowanej monografii kilku parafii wiejskich (w której podaje się nawet ilość poszczególnych gazet sprzedawanych w kioskach), jest zjawiskiem żenującym, co należy z żalem stwierdzić. Trzeba jednak usprawiedliwić w pewnym stopniu autora Religijności wiejskiej ... za brak omówienia tak ważnych zjawisk. Dotychczas bowiem nie mamy większych opracowań etnograficznych z tego terenu, a opublikowano tylko kilka pionierskich artykułów mówiących o powiązaniu tradycyjnej obrzędowości ludo\vej z chrześcijaństwem i postulujących badanie "ludowej teologii" w oparciu o kullurę ludową. Obecnie dzięki przedstawionej nam rozprawie mówiącej o zmianach zachodzących w religijności parafii okręgu puławskiego brak ten został jeszcze bardziej uwypuklony. Na pewno jednak nie te aspekty zachęciły do lektury i dyskusji nad publikacją Piwowarskiego i polskim katolicyzmem, w której wzięło udział wiele osób. Tym, co do niej skłoniło, był prawdopodobnie zwięzły język autora, chociaż praca liczy 350 stron, i bardzo dobrze ilustrujący omawiane zagadnienia materiał staty- �Recenzje, przegtqdy wydawnictw 241 i czasopism styczny. Ten ostatni wskazuje np., iż wiedzę o trzech Osobach Boskich posiada tylko 75°'. respondentów. Inni informatorzy wymieniali dwie lub jedną Osobę Boską. Zdarzały się wypadki (dość częste Vi innych regionach Polski), że do Trójcy św. zaliczano Matkę Boską lub św. Józefa. W związku z postacią Chrystusa tylko 57% an~ietowanych twierdzi, że był Bogiem-Człowiekiem. Około 35% uważa go za wybit"EgO człowieka, a 1011,0 nic wierzy w jego historyczne istnienie. Na mszę św. uczęsz~za w niedzielę systematycznie 38°/", z czego ponad połowa spóźnia się i wychodzi przed jej zakończeniem, co świadczy o przywiązywaniu małej wagi do tej praktyki przez parafian. W świetle statystycznych danych ciekawie przedstawiają się poglądy moralne :nieszkańców wsi. Około 22"/" aprobuje rozwód, 16"/0 jest za stosowaniem środków antykoncepcyjnych, 12"'. uważa, że po ślubie cywilnym można rozpocząć życie małżeńskie, ) 6"/" jest za usuwaniem niepożądanej ciąży itp. Magia wielkich liczb !awsze mocno działa na czytelników. Statystyka jest na pewno potrzebna, ale nie pO\\'inna przysłaniać nam rzeczywistych problemów badawczych, które nie zawsze mogą być ilustrowane przez symbole matematyczne. Jan Kurek Ethnologia Revue 1nternationale D'Ethnologie Europeenne. Ethnology. R: VI, cz. 1-2, 1972 (wyd. Gottingen 1973). Europaea. :teview of European A World Od 1972 roku nie wiadomo jak określić częstotliwość ukazywania się "Ethno~ogia Europaea". Rocznik VI z tegoż roku ukazał się w dwóch zeszytach, ale nic został określony jako pólrocznik, lecz jako "czasopismo, które ukazuje się w objętości 240 stron rocznie". Tylko zeszyt pierwszy tego rocznika (a ukazaly się łącznie dwa, z ciągłą numeracją stron) można zaliczyć do zbiorów problemowych. Mamy ',u 7 artykuh.'w poświęconych studiom społeczności wiejskiej w Polsce (W. Dynow,ki), Słowacji (J. Podolók), Portugalii (J. A. Dias), Hiszpanii (C. E. Fabregat), Francji If\. Niederer), Holandii (A. J. Bernet Kempers) i RFN (M. Zender). Nawiązuje do nich także artykuł o wielkiej rodzinie na Węgrzech (J. Barabas). Opracowania :e dostarczają rozmaicie wyakcentowanych zestawień informujących o badaniach nad społecznością wiejską we wspomnianych krajach. Wszystkie jednak dostarczają zarówno danych a stanic badań, jak i o metodach i programach badawczych. Opra~o\\'anie dotyczące Polski wyróżnia się szczególnie obfitym nawiązaniem do badań ściśle socjologicznych, a nawet z pogranicza socjologii i dyscyplin innych niż etnografia. W tej sytuacji zabrakło miejsca dla szeregu polskich prac etnograficznych; : dobrze siC; stało, że nazwisko Kazimierza Moszyńskiego, czy polskie monografie, 'akie jak Kil rpie, Puszcza Zielona, lub Kultura ludowa Wielkopolski zostały przy~omniane europejskiemu czytelnikowi w artykule J. Podolaka. Drłlsiego problemu. a mianowicie metod ilościowych w etnografii dotyczą duża rozprawa M. Sarmeli i artykuł H. Cox o elektronicznym opracowywaniu da:łych kartografii etnograficznej. Nie miejsce tu na streszczanie tych prac, ale można wyrazić nadzieję, że może ukazanie się ich \v międzynarodowym czasopiśmie zain"piruje w Polsce zainteresO\vanie tą problematyką właśnie teraz, po przejściu :'ali mody na matematyzację, we właściwych proporcjach. Przyczynić się do tego 1f. - Cuel, t. 59 �24~ Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism może 9-stronicowa bibliografia, zestawiona przez M. Sarmclę (s. 5-1-55), z klore: wynika, że to właśnie Polacy, J. Czekanowski i S. Klimek, byli pionierami na tej drodze. A dodać trzeba, że nie jest to bibliografia wyczerpująca, gdyż brak \\' niej np. prac J. Cuisenier oraz nie tak już nowych prac polskich badaczy, jak T. Delimata i innych. Na uwagę zasługuje także krótki artykuł H. Hellebrant o problemach międzynarodowej terminologii. Autorka nie zna wprawdzie apelu G. Mostnego z Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie w 1964 roku, ale losy tej pracy nie są wiadome, a próby korespondencyjnego porozumienia się z autorem w Chile niestety nie powiodły się. Głównym jednak celem tego artykułu była słuszna polemika z tezami E. Klenka, E. Schneeweisa, a takżc G. Heilfurtha o istniejących jakoby trudnościach w porozumieniu się z badaczami "państw bloku wschodniego" z powodu ich "ideologicznej terminologii". Autorka stwierdza, że nie napotyka na takie trudności w lekturze czasopism etnograficznych państ\v socjalistycznych, m. in. "Ludu" i "Etnografii Polskiej". Zeszyt drugi tomu VI "Ethnologia Europaea" wprowadza nową, interesującą formę publikacji. Mamy tu mianowicie rodzaj drukowanych dyskusji, w których do tez autora artykułu publikuje swe uwagi 6-7 dyskutantów, a całość zamyka odpowiedż głównego referenta problemu. Takie dyskusje przedstawiono w związku z artykułem S. Svenssona o koncepcji petryfikacji (fixation) kultury S. Erixona. a także w związku z pracą S. A. Tokareva O niektórych zadaniach etnograficznych badań kultury materialnej. Pierwsza z tych dyskusji dotyczyła wysuniętej przez S. Erixona koncepcji petryfikacji kultury związanej np. z depresją gospodarczą oraz problemu, o ile odnosi się ona do innych zjawisk, niż kultura materialna. Druga _. dotyczy zasadniczej tezy S. A. Tokareva o potrzebie badania kultury materialnej nie tylko ze względu na morfologię przedmiotów i technologię ich wytwarzania, co pozostaje w pewnej analogii z ekonomicznym pojęciem własności. ale i ze względu na funkcję przedmiotów materialnych. a więc badanie ich jakc czegoś, czego używanie łączy lub dzieli ludzi. Osobny artykuł o znaczeniu badań kultury materialnej dla etnologii przedstawił P. Leser, który w bogatym teoretycznie, ale i osobistym w tonie artykule, przypomina znaczenie rzeczy jako źródeł nie tylko dla etnologa, żródeł bliskich człowiekowi, bo czasem bardziej niż on opierających się nieuchronnemu przemijaniu. Dodatkowym głosem w dyskusji nad tezą S. Erixona z punktu widzenia ekonomii jest artykuł H. H. Kaufholda. Tom uzupełniają artykuły o dzisiejszej etnografii w Szwecji (N. A. Bringeus i przedstawienie tez młodszego pokolenia przez E. Dauna) oraz sprawozdanie (G. Tassoni) o badaniach napoleońskiego rządu fran· cuskiego przeprowadzonych w latach 1805-1811 w krajach ówczesnego imperium, a przynoszących tak wiele ciekawego i bardzo nowocześnie, jak na owe czasy, zebranego materiału etnograficznego. W sumie można stwierdzić, że czasopismo "Ethnologia Europaea" staje się coraz bardziej interesujące, w coraz wyraźniejszy sposób koncentruje się na aktualnych naukowo problemach, a założenia programowe realizowane są coraz '\'."raźniej. Zofia Staszc:ak �Recenzje, Ethnologia Slavica, przeglqdy wydawnictw t. IV: 1972, Bratislava i czasopism 243 1973, ss. 292. Czwarty tom ES zawiera 9 rozpraw na tematy mieszczące się w kilku grupach problemowych. Vilko Novak (Ljubljana), Udział sŁowiańskich ludoznawców w badaniu kultury ludowej Słoweńców przyczynia się do poznania historii etnografii jugosłowiańskiej. Ukazuje on główne osiągnięcia słowiańskich badaczy kultury ludowej Słowenii w XIX wieku jako dorobek, będący zaczątkiem badań etnograficznych i folklorystycznych w bieżącym stuleciu. Ludoznawstwo słoweńskie zaczęło się w okresie romantyzmu, w którym zacieśniły się kontakty Słowian. Wśród badaczy Słowenii znajdują się najbardziej znani i zasłużeni dla nauki etnografowie: Czesi - F. L. Celakovsky, J. Dobrovsky, V. Dvorsky, J. Erben, K. J. Erben, L. Kuba, J. Polivka; Słowacy - .J. Caplovic i J. Śafarik; Polacy - J. Baudouin de Courtenay, O. Kolberg, E. Korytko; Rosjanie - A. Charuzin i L Sreznevski. Dwie następne rozprawy dotyczą zagadnień związanych z osadnictwem. Petar Vlahović (Belgrad), Nowe teorie o osiedlaniu się Słowian na obecnych ziemiach Jugosławii i niektóre twierdzenia antropologiczne, rozpatruje teorie historyków i etnogenetyków na temat zasiedlenia przez Słowian Półwyspu Bałkańskiego (autor nie uwzględnił poglądów W. Rensla na etnogenezę Słowian). Mieczysław Karaś (Kraków) Na drogach kolonizacji wołoskiej w Karpatach: "lach" i "wałach", zajmuje się znaczeniem nazw etnicznych lach i wałach (wołoch) występujących na obszarze naszego Podkarpacia, a związanych z kolonizacją wołoską. Nazwy te oznaczają reprezentantów dwóch odmiennych typów gospodarki i kultury. Praca jest przyczynkiem do syntetycznego opracowania elementów wołoskich w słownictwie i wskazuje zarazem, jak wiele jeszcze pozostaje do zrobienia w zakresie opracowania dziejów pasterstwa karpackiego oraz pochodzenia i składu etnicznego ludności karpackiej. Zoria Staszczak (Poznań), Niektóre nawiązania słowiańskie w tradyc1ljnej kulturze Sląska w świetle danych "Atlas der deutschen Volkskunde", podjęła godny dużego wyróżnienia trud wykazania na podstawie specjalnie sporządzonych map etnograficznych, z zastosowaniem nowej w Polsce techniki kartograficznej, niektórych tradycji słowiańskich w kulturze ludowej Śląska, celowo rozproszonych i nie uwidocznionych właściwie w mapach Atlas der deutschen Volkskunde dotyczących polskich ziem zachodnich. Rozbite elementy kulturowe (dotyczące np. zwyczajów rodzinnych i dorocznych, wierzeń) autorka zgromadziła z kilku map ADV, uzyskując pełniejszy obraz przestrzenny danego zjawiska. W rezultacie wskazała obszary Śląska mocno nasycone polskimi i słowiańskimi tradycjami ludowymi w okresie przed akcją osadnictwa powojennego. W kolejnych trzech rozprawach omówiono niektóre przejawy materialnej i społecznej kultury Słowian. FrantiSek Kalesny (Bratysława) przedstawia Narzędzia pracy winiarzy w Słowacji (Przyczynek do zagadnienia nawarstwień historycz- Do tekstu dołączył 8 mapek oraz 70 ilustracji narzędzi służących do uprawy i zbierania winogron. Przegląd narzędzi wskazuje na metody i technikę pracy winiarzy słowackich oraz na wpływy różnych kultur, w tym starożytnych, na powstanie i rozwój winiarstwa w Słowacji. Slobodan Zeeević (Belgrad) w rozprawie Boża broda przedstawia pradawny zwyczaj żniwiarski pod nazwą broda, boża broda, popowa broda lub niekiedy wieniec, przejawiający się jeszcze w postaci szczątkowej u Serbów. Jest to odpowiednik naszej "przepiórki" i wieńca dożynkowego, który zawiesza się w domu. Mieszanie ziarna z kłosów w wieńcu z ziarnem siewnym przygotowanym na rok następny nych i wpływów kulturowych w winiarstwie Słowacji). �244 Recenzje, przeg!qdy wydawnictw i czasopism jest najwazmeJszym momentem zwyczaju; zabiegowi temu towarzyszy wiara w istnienie ducha życia i jego reprodukcyjnej energii tkwiącej w ziarnie. Boża broda, wieniec, są personifikacją tej nadprzyrodzonej siły. Jan Komorovsk}' (Bratysława) w Inscenizacji walki o narzeczoną w tradycyjnym weselu słowackim analizuje tę końcową część obrzędu weselnego z punktu widzenia jej genezy i funkcji. Scena "walki" o narzeczoną znana jest szerzej w folklorze słowiańskim: gdy młody przybywa po młodą, by zabrać ją do swego domu, zastaje drzwi zamknięte, zaczyna się więc "bój" o nią. Wbrew sądom niektórych badaczy autor uważa, iż sceny tej \v weselu nie można traktować jako przeżytku dawnego zwyczaju porywania narzeczonej, albowiem jest to obrzęd o zupełnie innym znaczeniu i wiąże się z odłączeniem kobiety od swego rodu, rodowego kultu. Obrzęd ten powstal w związku ze zmianą systemu stosunków małżeńskich w patriarchacie. Dwie ostatnie rozprawy zostały poświęcone zagadnieniom folklorystycznym. Karel Horalek (Praga), Bajka AaTh 302 B (516) w słowiańskiej tradycji (bajka a dwóch braciach), prześledziwszy badania Sydova, Liungmanna i in. nad bajką tego typu, zbliżoną do bajki staroegipskiej, wysuwa inną tezę dotyczącą pochodzenia przekazu, znanego w Europie w licznyeh wariantaeh. Typ AaTh 302 B zawędrował do Europy ze wschodu za pośrednictwem Turków i tu uległ wielokrotnemu zróżnicowaniu. Dagmar Klimova (Praga), Walki z Turkami w opowiadaniach ludowych (Ill). Ogólne uwagi, podsumowuje wyniki swych badań nad przekazami zawierającymi wspomnienia walk z Turkami i Tatarami (sporządzony przez autorkę katalog prozaicznych tekstów ludowych - legend i powieści historycznych oraz tekstów etiologicznych w opowiadaniach ludowych, razem 700 pozycji - opublikowano w ES t. 2 i 3). Autorka przedstawia krótko historię poszukiwań nad tematem (zaczęto badania w 1948 1'. na Morawach), omawia problemy historyczne, specyfikę problematyki tureckiej w tradycji poszczególnych regionów i krajów oraz problemy stylistyki opowiadań. Wnioskuje, iż napady Turków i Tatarów na słowiańskie siedziby oraz walki z najeźdźcą wywarły bardzo silny wpływ na wszystkie rodzaje twórczości ludowej. W polskim folklorze słownym np. - poza opowiadaniami znalazły one wyraz w pieśniach, przysłowiach i przekleństwach. Pozostałą część tomu wypełniają dwie stałe rubryki: "Informationes" i "Recensio librorum". Znajdujemy tu potrzebne wiadomości o działalności i dorobku katedr etnografii na uniwersytetach w Belgradzie, Bratysławie, Ljubljanie i Moskwie oraz w Krakowie, Łodzi i Poznaniu; wśród recenzji - omówienie zawartości głównych słowiańskich czasopism etnograficznych, m. in. tomu 54 "Ludu". Medard Ethnologia Slavica, t. V: 1973, Bratislava Tarko 1974, ss. 277. Ostatnio wydany piąty tom "Ethnologia Slavica" wskazuje, że pierwszy, wstępny okres ma ten periodyk etnograficzny już za sobą. Redakcja pod sprawnym kierownictwem Jana Podolaka realizuje konsekwentnie programowe założenia i "Ethnologia Slavica" istotnie dobrze służy wymianie naukowej między etnografami krajów słowiańskich, a przez druk ich prac w językach niesłowiańskich przybliża osiągnięcia etnografów słowiańskich uczonym i z innych krajó\v. �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Układ omawianego tomu nie odbiega w zasadzie od poprzednich i składa się z trzech części, tj. działu rozpraw, informacji i recenzji. Dział rozpraw i tym razem nie przynosi prac skoncentrowanych wokół wybranego problemu. Zamieszczone artykuły stanowią przegląd bieżących, indywidualnych zainteresowań etnografów z poszczególnych krajów słowiańskich. Dział ten w omawianym tomie zawiera 12 doniesień naukowcyh opracowanych przez reprezentantów 4 krajów. Najwięcej, bo aż 6 artykułów przygotowali etnografowie czechosłowaccy, po dwa artykuły etnografowie z Jugosławii, Związku Radzieckiego i Bułgarii. Pierwszy zamieszczony w tomie artykuł: K. Fojtik i O. Skalnikova, Rozważania o teorii etnograficznych badań współczesności nawiązuje do wydanej wcześniej pracy tychże autorów (K teorii etnografie soucasnosti, "Rozprawy Ceskoslovenske Akademie Vćd" 1971, z. 6, ss. 79). Artykuł ten otwiera w "Ethnologia Slavica" szerszą problematykę teoretyczną nie związaną wyłącznie z krajami słowiańskimi, nie dążąc nawet do pełnego wyeksploatowania słowiańskiej literatury naukowej z omawianego zakresu. Wyrażnie folklorystyczny charakter mają prace: V. Gasparikova, Humor słowacki i jego nawiązania międzynarodowe oraz D. Klimova-Rychnova, Badanie tematyki węża w prozie ludowej Słowian, która posługuje się prawie wyłącznie literaturą czechosłowacką i niemiecką. Charakter folkłorystyczny ma także, wbrew temu czego można by oczekiwać po tytule, artykuł: Ch. Vakarelski, Z badań nad bulgarską estetyką ludową, który nie opiera się na analizie zdobnictwa ludowego, lecz pieśni ludowych. Prace: V. P. Samojlovic, Architektoniczna i artystyczna specyfikacja ukraińskiego budownictwa ludowego i V. Frolec, Formy zagrody na Morawach i Sląsku poświęcone są problematyce budownictwa ludowego. Ta ostatnia, ze względu na bardzo formalne potraktowanie wszystkich wariantów wzajemnego usytuowania budynków zagrody bez znaczenia ich funkcji (z wyjątkiem domu mieszkalnego), nie daje nawiązań na przykład do wyników Polskiego Atlasu Etnograficznego, gdzie rozróżniono zabudowę czworoboczną obejmującą wszystkie budynki zagrody, od zabudowy czworobocznej z wyłączonym domem mieszkalnym lub z wyłączoną stodołą. Wydaje się, że stworzenie możliwości porównawczych winno obowiązywać w pracach kartograficznych przed innymi próbami interpretacyjnymi. Artykuły: G. Palikruseva, Konsekwencje etniczne islamizacji Miaków w Macedonii i R. D. Rakić, Okoliczności i procesy etniczne w osiedlach słowackich w Wojwodinie (Serbia) zajmują się ogólnymi zagadnieniami procesów etnicznych na wybranych przykładach. Cenną pomocą i umiejscowieniem w ogólnej teorii będzie w przyszłości dla tego rodzaju prac ostatnio wydana książka: J. W. Bromlej, Etnos i etnografia, Moskwa 1973, ss. 280. Wbrew tytułowi, etnograficzną a nie tylko językową interpretację terminu zagon (licha) daje artykuł: J. Kramafik, Licha, liha. Najbardziej typowej etnograficznej problematyce obrzędowości poświęcone są prace: J. Komorovsky, Slowiański obrzęd weselny "poslen" i T. Koleva, Relikty inicjacji w Bułgarii, zaś studium recepcji etnograficznych prac Safarika w Rosji przedrewolucyjnej L. P. Lapteva, Odglosy glównych dziel J. P. Safarika "Starożytności slowiańskie" i "Etnografia słowiańska" w rosyjskim słowianoznawstwie przed·. jest interesującym przyczynkiem z historii etnografii słowiańskiej. Dział informacji w "Ethnologia Slavica" przynosi dane o powstaniu i rozwoju etnografii w Chorwacji (V. Belaj), o pracach z zakresu etnografii i folkloru prowadzonych na Uniwersytecie J. E. Purkyniego w Brnie (V. Frolec) oraz na Uniwersytecie w Pradze (K. Dvorak). Ponadto zamieszczono tu informację o realizacji sło- rewolucyjnym �246 Recenzje, przeg!qdy wydawnictw; czasopism wackiego atlasu etnograficznego (S. Kovacevicova) oraz wspomnienia pośmiertne o profesorze P. G. Bogatyriewie (J. KomorovskY). Ostatni dział w "Ethnologia Slavica", tj. recenzji, zawiera omówienie ośmiu słowiańskich periodyków etnograficznych za rok 1971, w tym i "Ludu". Przy piątym już tomie omawianego rocznika można się zastanowić nad jego dalszym losem. Niewątpliwym osiągnięciem jest stworzenie międzynarodowego czasopisma naukowego bez oparcia o odpowiednią międzynarodową organizację. Właśnie dlatego można przypuszczać, że z czasem organizacja taka będzie mogła przybrać formy silniejsze, niż sam tylko komitet redakcyjny. Nie chodzi tu oczywiście o to, by artykuły reprezentujące poszczególne kraje dawały wyraz bardziej oficjalnym tendencjom badawczym, niż temu, nad czym pracują poszczególni badacze. Niemniej pewne ukierunkowanie problemowe w postaci wprowadzenia stałych działów, sugerowania autorom problematyki następnych tomów, a nawet urządzanie i publikowanie rezultatów międzynarodowych konferencji, mogłoby być pożyteczne. Czasopismo okrzepło i nie potrzebuje już zachęt i rekomendacji. Można natomiast wysunąć postulat postawienia wszystkim autorom jednakowych wymagań co do równomiernego uwzględniania materiałów i literatury naukowej z wszystkich krajów słowiańskich tam, gdzie sformułowanie tematów czyni to pożądanym, a także położenie jeszcze większego nacisku na problemy i tematy wychodzące poza ramy jednego kraju czy jednej grupy etnicznej. Zofia Ethnologia Gustav A journal for 1973, ss. 222, ilu str. Scandinavica. Adolf Academy, nordic ethnology, Lund. Staszczak Wyd. Royal Na kolejny rocznik "Ethnologia Scandinavica" składa się kilka zaledwie artykułów, powiązanych zasadniczo jednym wspólnym ogniwem, którym jest zagadnienie tradycji. Warto dodać, że tematyka zaprezentowana w czasopiśmie jest świadomie dobrana, bowiem rocznik dedykowany został Goste Bergowi w siedemdziesięciolecie urodzin. Tu warto przypomnieć, że ten wybitny szwedzki etnolog jest zarówno naczelnym redaktorem pisma, jak i prezesem Królewskiej Akademii Nauk, która je wydaje. Tom otwiera K. Kolsrud artykułem On Cultural Boundaries as an Ethnological Problem. Autor zajął się tu sprawą istniejących odrębności kulturowych i czynników, które je warunkują. Na uwagę jednakże zasługują przede wszystkim refleksje metodologiczne dotyczące kryteriów wytyczania obszarów kulturowych. Tu autor położył duży nacisk na wykorzystanie w analizach kartograficznych funkcjonalnych wskazań typologicznych, pozwalających ustalić w przestrzeni jednorodność elementów. Tematycznie z powyższym artykułem koresponduje studium L. Honko na temat: Tradition Barriers and Adaptation of Tradition. Artykuł zawiera szereg ciekawych myśli o charakterze teoretycznym, dotyczących kwestii przekazywania tradycji, przyjmowania lub odrzucania poszczególnych tradycyjnych elementów. Są to zagadnienia, które - zdaniem autorki - wiążą się ściśle z badaniem procesu przemian zachodzących zarówno w obrębie kultur bardziej odległych od centrów, �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 247 i czasopism jak i w kulturach zurbanizowanych. Przy tej okazji zostało wypowiedzianych sporo ciekawych uwag krytycznych na temat metody kartograficznej, która czyni tradycjE: dokładnie: zdarzeniem w przestrzeni. Autorka słusznie wyraża wątpliwość, czy można formalnie i obrazowo przedstawić dynamikę przemian przy pomocy konwencjonalnych tablic i map. Nie można również metodą kartograficzną pokazać mechanizmu działania tradycji, chociaż jej zewnętrzne stany da się graficznie zobrazować. Proponuje więc autorka podnieść wartość map przez obszerne towarzyszące im komentarze oraz prowadzenie "płynnych kart diagramowych" w celu dynamicznego zobrazowania zjawisk. Artykuł H. Hvarnera i A. ViIkuna, Tornedalen a Divided Entity, traktuje c. małym terytorium szwedzkim, leżącym w bliskim sąsiedztwie Finlandii, które pod wpływem geograficznych i politycznych uwarunkowań jest przykładem wytworzenia siE: pewnej specyfiki ludnościowej na jednorodnym etnicznym areale. Obszar Tornedalen jest dziś poddany wnikliwym badaniom etnograficznym i socjologicznym. Autorzy zwracają uwagE:, iż aczkolwiek istnieją widoczne różnice kulturowe po zachodniej i wschodniej stronie, to jednak pokazanie owych barier na mapie jest stosunkowo trudne, gdyż wykazują one nieustanną zmienność. Kolejny artykuł B. Hanssena zatytułowany: Common Folk and Gentlefolk, napisany został w oparciu o przeprowadzone badania na obszarze południowo-zachodniej Scanii. Badania objęły zarówno miasta, jak i szereg wsi, w celu pokazania różnic w systemie gospodarki, kontaktach wzajemnych, w stylu życia wynikającym z różnego charakteru owych środowisk. Artykuł głęboko sięga w procesy historycznych uwarunkowań tych środowisk. Wreszcie ostatni artykuł, którego autorem jest T. J. Gjerdi, Konstruktion und FOTm im Tischlerhandwerk, dotyczy wiejsko-miejskiego rzemiosła stolarskiego w Norwegii. Zasadniczy tok rozważań dotyczy technicznych rozwiązań i form meblowych. Gjerdi twierdzi, że ze wszystkich tradycyjnych rzemiosł stolarstwo posiada najwiE:cej i najbardziej skomplikowanych konstrukcji. Już ten fakt, a także różnorodność obrabianego surowca, wymaga dużych umiejętności fachowych. Zdaniem autora, wiadomości fachowe rzemieślnika warunkują następujące czynniki, jak: opanowywanie technik stolarskich, które odbywać się musi w procesie praktycznego nauczania oraz umiejętność wykonywania różnorodnych konstrukcji meblowych nabywana w toku wieloletniej praktyki. Autor podkreśla fakt, że tylko u nielicznych rzemieślników dochodzi do głosu indywidualna inwencja wyrażająca się w pewnych charakterystycznych cechach mebla. Sporo miejsca poświęcono formom i konstrukcjom niektórych mebli, uwzględniając przy tym aspekt zarówno czasowy, jak i rolę importów z kontynentalnej części Europy. W części dotyczącej spraw związanych z odczytywaniem chronologii i pochodzeniem wyrobów meblowych trudno zgodzić się z autorem, że narzędzia stanowią podstawę do datowania mebli, gdyż, jak wiadomo, główne zestawy narzędzi rzemieślniczych były zwykle w praktycznym użyciu przez kilka co najmniej pokoleń, a zatem daty na nich się czasami znajdujące nie pokrywają się z wykonanymi przy ich pomocy wyrobami. Już na tych zaledwie kilku zaprezentowanych w roczniku artykułach można zorientować się w kierunku zainteresowań współczesnej etnologii skandynawskiej. Bolesław Januszkiewicz �248 Recenzje, Letopis. Volkskunde, Rocznik przeg!qdy Jahresschrift des Instituts nr 15/1972, Bautzen. der otwiera traditionellen artykuł fur i cwsopism sorbische sorbischen Pawła Volksforschung. Reihe C - Nowotnego, Einige Aspekte des przeznaczony na VII Międzynarodowy Kongres Slawistyczny w Warszawie. Autor zarysowuje w nim, na tle międzyetnicznych stosunków łączących Serbołużyczan i Niemców, niektóre aspekty zmian w tradycyjnej serbołużyckiej kulturze. Zostały one zaobserwowane w trakcie przeprowadzonych, w latach sześćdziesiątych, badań tereno\,,'ych. Z uzyskanych danych wynika, iż zasadnicze przeobrażenia w dotychczasowym układzie kulturowym zaczęły rysować się - dość podobnie jak w naszej kulturze chłopskiej - po ] 870 r. Powodowały je, stwierdza autor, z jednej strony szybko rozwijające się stosunki kapitalistyczne i wynikające z nich zróżnicowanie klasowe chłopstwa, z drugiej wielkomocarstwowa i germanizacyjna polityka Prus w stosunku do mniejszości narodowych, szczególnie ostro występująca w dobie faszyzmu hitlerowskiego. Pierwsza przyczyna spowodowała to, że coraz więcej chłopów, zwłaszcza zamożnych, zaczęło stopniowo odstępować od dotychczasowych tradycji i przyjmować niemiecką kulturę mieszczańską. Z kolei napór germanizacyjny zmuszał miejscową ludność do używania zarówno w pracy, jak i w życiu społecznym języka niemieckiego. Ośrodkiem podtrzymującym rodzimą serbołużycką kulturę były wg Nowotnego stowarzyszenia i organizacje (np. Sokół) oraz tzw. "izby prządek", w których. w trakcie przędzenia kultywowano miejscowy folklor. Zasadnicze zmiany kulturowe wystąpiły po 1945 r., dzięki wprowadzeniu ustroju socjalistycznego. Nastąpił wówczas rozkwit tradycyjnych elementów kulturowych, w tym także reaktywowanie amatorskiego ruchu. Aktualnie rysują się, zdaniem Nowotnego, dwie linie rozwojowe w kulturze serbołużyckiej: rozszerzanie postępowych rodzimych tradycji i tworzenie nowych oraz procesy integracyjne występujące w dobie rewolucji technicznej, podobnie zresztą jak u nas. W sumie ciekawe wnioski uogólniające. U. Bentzien w Slawische Pfluggeriiteund ihre jiingeren Traditionen im óstlichen Deutschland mówi o słowiańskich narzędziach orki i ich tradycji we wschodnich Niemczech. Analizując szczegółowo naj starsze niemieckie i polskie znaleziska autor stara się ukazać wspólne słowiańskim narzędziom cechy, prostując jednocześnie występujące dotąd różne zafałszowania. Interesujący to przykład obiektywnego przedstawiania rozwoju sił wytwórczych w zakresie narzędzi orki. 1. Gardos w Beachtungen ZlLr heutigen Erziihlsituation in ein~m Lausitzer Heidedorf przedstawia wyniki obserwacji aktualnej sytuacji w dziedzinie słowne; twórczości ludowej. Autorka zauważa rozpad tradycyjnych kręgów jej pr-zekazywania. Natomiast we współcześnie występujących opowiadaniach, czy też innych ludowych utworach, przekazywanych w życiu publicznym wsi. w rodzinie oraz przy pracy, obserwuje znaczne ubóstwo treściowe, chociażby w stosunku do okresu przedwojennego. W życiu wsi, obok opowiadań i relacji z różnych wydarzeń, odnotowuje tylko dowcipy polityczne i dotyczące seksu. W kręgu rodzinnym dominują obecnie opowiadania z przeszłości. Dotyczą one przeważnie własnych przeży,e z dzieciństwa, młodości, okresu wojen oraz obejmują lokalne anegdoty. Przy pracy w kopalni lub w spółdzielni, w tym przy pieleniu i przebieraniu ziemniaków, opowiada się najczęściej o bieżących wydarzeniach. Natomiast przy tradycyjnym darciu pierza wspomina się o południcach, ciotach i wodnikach. Śpiewa się różne pieśni i piosenki oraz przekazuje różne anegdoty. Szkoda, że autorka nie ustosunkowała się do roli środków masowego przekazu w tworzeniu, bądż przekazywaniu słownej twórczości ludowej. Wandels piętnasty wydawnictw VolksklLltlLr, �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 249 i czasopism Artykuł M. Schobera, Arbeitsund Lebensverhiiltnisse der Waldarbeiter im 2 Teil: Wohn- und Lebensweise des Walderbeiters, seine spezie!len Tiitigkeiten im Walde sowie Waldnebennutzungen jest kolejną częścią recenzowanej w poprzednim roczniku "Ludu" pracy tegoż autora. Tym razem Schober dostarcza czytelnikowi interesujących opisów o mieszkaniu robotnika leśnego. o wyposażeniu jego mieszkania i życiu w nim oraz o pożywieniu, obchodzonych świętach, uroczystościach i zachowywanych zwyczajach. Następnie mówi o życiu i pracy wypalaczy węgla drzewnego, o smolarzach i robotnikach wywożących drzewo z lasu. Kolejno wspomina o zbieraniu jagód, grzybów, gałęzi oraz wykorzystywaniu podściółki, trawy, pastwisk i chwytaniu ptaków. Autor ograniczył się w zasadzie tylko do przedstawienia chronologicznie usystematyzowanych opisów poszczególnych elementów kulturowych, o których dane zebrał ze źródeł i z wywiadów, nie dokonując nawet porównawczej analizy. F. Metsk. Gab es im Feudalzeitalter bei den Sorben eine bildende Kunst? stara się dać - w oparciu o wybrane przykłady - odpowiedż na pytanie, czy w epoce feudalnej istniała u Serbołużyczan wykształcona sztuka. Stawiając to pytanie l'vletśk stara się w odpowiedzi wykazać tendencyjność dawnej (do 1945 r.) nauki niemieckiej, która przypisywała wszelkie osiągnięcia w dziedzinie sztuki twórcom niemieckim. Przytoczone przezeń dane potwierdzają w pełni występowanie na terenie Łużyc wybitnych serbołużyckich architektów specjalizujących się w drewnianej technice budowlanej, znawców malarstwa ściennego, rzeźbiarzy w drzewie i kamieniu, grafików, rysowników i malarzy obrazów, o których działalności świadczą do' dziś pozostawione przez nich dzieła sztuki. Wreszcie J. Raupp, Zur Problematik der elbslawisch-sorbischen Musikkultur wysuwa konieczność podjęcia obszernych obserwacji w dziedzinie muzyki ludowej w ramach międzydyscyplinarnych badań nad kulturą Słowian w Niemczech. Swój postulat uzasadnia przykładami z literatury, zwłaszcza zagranicznej, potwierdzającymi występowanie na tych terenach słowiańskich instrumentów, od prehistorii, przez średniowiecze i czasy nowożytne. Stąd wypływa, jego zdaniem, uzasadniona potrzeba ukazania ich dróg rozwojowych oraz przedstawienie roli jaką odegrały w kulturze tego obszaru. W sumie ciekawe prace zawierające bardzo interesujące spostrzeżenia o kulturotwórczej roli mniejszości serbołuźyckiej we współżyciu z niemiecką grupą etniczną. W dotychczasowej literaturze jej dorobek był niewystarczająco eksponowany. Niektóre wystąpienia poruszają bardzo aktualne dzisiaj sprawy wymagające naukowych rozstrzygnięć. Elbsandsteingebrige. Walerian CeskiJ Lid. Rocznik chosłowackiej 60/1973, zeszyty 1-4. Instytut Akademii Nauk, Praha, ss. 256. Etnografii Sobisiak Folklorystyki Cze- W kolejnych czterech zeszytach, składających się na LX tom czasopisma "Cesky Lid", zawarto kilkanaście rozpraw i szkiców o znacznie zróżnicowanym profilu i tematyce. Obok opracowań monograficznych znaleźć można przyczynkowe szkice z badań oraz bogaty dział materiałów. W roczniku tym, podobnie jak w poprzed- �2.')0 Recenzje, przegLqdy wydawnictw i czasopism nich, zdecydowanie dominuje tematyka związana z folklorem, nieco mleJsca poświęcono także problemom związanym z badaniami nad współczesnością. Współczesnej kulturze ludowej poświęcone są opracowania Angel Spasovej i Hany Hynkovej a etnograficznym studium wspótczesności oraz artykuły prezentujące wyniki hadań terenowych nad zagadnieniem przeobrażeń kulturowych we wsiach spółdzielczych (Iva Heroldova) i w środowiskach zurbanizowanych (ParIa Bilkova). Wśród licznych artykułów -związanych z folklorem na uwagę zasługują: rozprawa Dagmar Klimovej-Rychnovei, a problemach kompozycji i stylu ludowej prozy, Antonina Satke, Współczesna anegdota uczniowska na Sląsku i Ostrawie, Olgi Jerovej-Heroldovej dotycząca międzynarodowych relacji o podaniach demonologicznych na pograniczu morawsko-słowackim. Poza wymienionymi artykułami na uwagę czytelnika zasługują szczególnie dwie prace: Anny Kutrzeby-Pojnarowei, w której przedstawia autorka różnice oraz analogie w poznaniu i opisaniu dróg rozwoju polskiej i czeskiej ludowej kultury w istniejących pracach syntetycznych, a także Miriam Moravcovej, Miejsce etnografii w ramach studiów Podobnie zamieszczono slawistycznych. jak w numerach poprzednich, także bogaty dział recenzji. obok działu zawierającego Andrzej Slovensky Roczniki: Ntirodopis. Vydavatelstvo Slovenskej Akademie Vied, kronikę, Brencz Bratislava. 1972, z. 1-4 i 1973, z. 1-4. Tematyczna orientacja tego czołowego słowackiego czasopisma zamyka się w szerokich ramach zagadnień etnograficznych i folklorystycznych. Oto przegląd treści obu roczników. Zeszyt 1/72 otwiera naczelny redaktor, B. Filova, ukazaniem nestora słowackich etnografów, Jana Mjartana, z okazji jego 70 rocznicy urodzin. Kolejne artykuły koncentrują się zasadniczo na ludowej słowackiej kulturze materialnej. l tak, S. Mruskovic zamieszcza artykuł pt. Slovenske muzeum ludovej architektury w Martinie, następnie V. Urbancova, Ikonograficky material a orne naradie na Slovensku i E. Plickova, a niektorych ottizkach Studia keramiky na Slovensku; z kolei M. Markus dokonuje bardzo interesującej analizy na temat: Obradny stedrovecerny chleb na vychodnom Slovensku (Wigilijny obrzędowy chleb we wschodniej Słowacji). Ukazanie regionalnych świątecznych odmian słowackiego chleba stanowi ważny wkład dla porównawczych badań innych terenów Słowiańszczyzny. Grupę artykułów w zeszycie 1 zamyka analityczne studium folklorystyczne D. Holy na temat: Ovaha nad terminologii vztahu mezi folklórnimi utvary (Rozważania nad terminologią stosunku pomiędzy utworami folklorystycznymi). Zeszyt 2/72 zawiera po części referaty, bądź tezy referatów, wygłoszonych w czasie seminarium na temat "Folklor i współczesność", odbytego na terenie Słowacji w listopadzie 1971 r. Wprowadzającym w etno kulturowe procesy dnia dzisiejszego jest artykuł J. V. BromIeja, K otazke za.kladnych typov a "vnutorneho mechanizmu" etnickjJch procesov (Z pytań o zasadniczych typach i "wewnętrznym �Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism 251 mechanizmie" procesów etnicznych). Z kolei dwa tematycznie spoJne referaty przedstawili M. Lescak i J. Jech. Pierwszy: Vyskum sucasneho stavu jolklóru na Slovensku - metódy, problemy, cele (Badanie stanu współczesnego folkloru w Słowacji - metody, problemy, cele), drugi zaś: Sucasny stav jolklóru a je ho hlavni tendence (Współczesny stan folkloru i jego główne tendencje). Następny artykuł: B. Benes, Stara a nowa tradice, jest próbą uchwycenia wzajemnych zależności pomiędzy twórczością folklorystyczną i półfolklorystyczną oraz między twórczością literacką a pół1iteracką. Folklorystyczny materiał z pogranicza słowacko-morawskiego przedstawił J. Mich:'llek, K otazke l'udoveho rozpravania w silcasnosti (Z zagadnień współczesnych ludowych opowiadań). Z kolei folklorem tanecznym w oparciu o przeprowadzone badanie w wytypowanych rejonach Słowacji zajął się S. Duzek w artykule: Poznamky k vyskumu sucasneho stavu tanecnej tradice. Współczesnej trwórczości wokalnej zaś poświęcone są dwa artykuły: S. Burlasova, L'udova peseń v sucasnosti oraz S. Svehlak, Nova pie.~nova tvorba a jej vztah k tradicnemu repertoaru. Ostatni artykuł napisany został w oparciu o materiał pochodzący ze słowackich enklaw terenu Jugosławii, głównie zaś z Wojwodiny. Końcowym artykułem omawianego zeszytu jest praca A. Sulitki, K problematike studia vyrocnych obycajov a jolklóru na severnom Spis i v sucasnosti (Z problematyki badań nad współczesnymi dorocznymi obyczajami i folklorem na Północnym Spiszu). Zszyt 3/72 zawiera dalsze referaty wygłoszone na seminarium "Folklor a współczesność" (K. V. Cistov, J. Burszta, T. 1. Zivkov, M. Kosovii, D. Klimova, V. Gasparikova). K. V. Cistov w artykule $pecijicum jolklóru vo svetle teórie injormacie (Specyfika folkloru w świetle teorii informacji) przeprowadził analizę właściwości folkloru i literatury, ukazując przy tym działające dwa odmienne typy komunikacji: pierwszy, właściwy folklorowi, nazywa autor naturalnym i kontaktowym, drugi zaś określa typem technicznym. Odmienne podejście do folkloru, a mianowicie jako zjawiska społeczno-kulturowego, ukazane zostało w artykule J. Burszty: O jolklóre ako sucasnom spolecensko-kulturnom jave (O folklorze jako współczesnym zjawisku społeczno-kulturowym). T. Zivkov w artykule Folklórne jestivaly v Bulharsku zwraca uwagę, że festiwale nie odnawiają już ludowej tradycji, jaką znamy z przeszłości, gdy były dziełem bezpośrednich nosicieli tradycji, ale są artystyczną działalnością jak każda inna sztuka. Dalsze artykuły dotyczą także folkloru. Są to: M. Kosova, Historicke povesti s tureckou tematikou k teMii jabuly a sujetu (Historyczne opowieści o tematyce tureckiej dla teorii fabuły), D. Klimovii, Okoly textove krityky na zaklade povesti o Turcich (Zadania tekstów krytycznych - na przykładzie podań o Turkach) oraz V. Gasparikova, Prispevok k pozncivaniu sucasneho stavu l'udowych rozprcivok (Przyczynek do poznania współczesnego stanu opowiadań ludowych). Ostatnie trzy artykuły są tematycznie różne. P. StaRo pisze na temat: Vystavy l'udoveho stavitelstva v strednej Europe koncom 19. storoCia (Wystawy budownictwa ludowego w Środkowej Europie w końcu XIX wieku), następnie Z. Apathyova-Rusnakova daje: Prispevok ku klasijikcicii vidieckej rodiny na 810vensku (Przyczynek do klasyfikacji prowincjonalnej rodziny w Słowacji), na koniec zaś I. PiSutova w artykule: Rezbar a sochar Matej Cupec (Rzeźbiarz i stolarz Maciej Czupec), scharakteryzowała współczesnego twórcę, którego prace z jednej strony silnie nawiązują do tradycyjnej sztuki ludowej, z drugiej zaś wyraźnie wkraczają na obszar twórczości naiwnej. Zeszyt czwarty rocznika 1972 otwiera artykuł A. Prandy pt.: K problematike stlLdia etnickych procesov v ZSRR (Ze studiów nad etnicznymi procesami w ZSRR). Następnie wymienić należy kolejno artykuły: O. R. Halaga, Riecna doprava v kar- �252 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism pastkej oblasti za feudalizmu (Transport rzeczny na obszarze Karpat \'1 okresie feudalizmu) oraz J. Langera, Zvlastnosti tradicneho vyvoja l'udoveho domu v Liptove (Osobliwości rozwoju tradycyjnego budownictwa mieszkalnego w Liptowie). Warto jeszcze zwrócić uwagę na dwie ciekawe publikacje zamieszczone w dziale "Materiały". O księżycu w kosmogonicznych wyobrażeniach ludu pisze E. Horvathova, zaś E. Markova pisze o ludowym wyrobie obuwia z wełny. W pierwszym zeszycie rocznika 1973 zamieszczono artykuły na niektóre tematy z zakresu sztuki ludowej w Słowacji oraz problemowy artykuł z dziedziny folkloru. Na pierwszy temat pisze E. Plickova, Motivy banickej prace vo vytvarnom prejave banikov (Motywy g'órniczej pracy w działalności plastycznej górników) oraz O. Danglova, K otazke variacneho procesu v hontianskej l'udovej vysivke (W kwestii zmiennego procesu w hontiańskim hafcie ludowym). Folkloryści D. Holy i K. Pala zamieścili ciekawy artykuł zatytułowany: Navrh "dokumentaćniho zaznamu" lidove pisne pro samoćinny poCitac (Projekt "dokumentacji zapisu" pieśni ludowych przy pomocy maszyny liczącej). Zeszyt 2/73 zawiera tylko trzy artykuły. Z okazji 20 rocznicy założenia Słowackiej Akademii Nauk, podsumowujący artykuł przedstawiła E. Horvathova, Hlavne smery a cinnost ncirodopisnehoustavu S AV od zalozenia Slovenskej Akademie Vied (Główne kierunki i działalność Etnograficznego Instytutu do założenia Słowackiej Akademii Nauk). Następnie V. Urbancova zamieściła bardzo obszerne studium na temat: 2atevne narcidie a pracovne technik y na Slovensku (Narzędzia żniwne i techniki zbioru w Słowacji), a M. Sramkova: Pokus o strojove zpracovani baladickeho typu (Próba maszynowego opracowania niektórych typów ballad). Zeszyt 3173 zawiera materiały z bilateralnego seminaryjnego spotkania pomiędzy Instytutem Etnografii SA V a Instytutem Etnografii Radzieckiej Akademii Nauk, jakie odbyło się w grudniu 1972 roku na temat: "Miejsce etnografii w systemie nauk". Tematyka przedstawionych artykułów jest następująca: E. Horvatho'la, Teoreticke otazky sucasnej etnografie (Teoretyczne kwestie współczesnej etnografii); J. Bromlej, K otcizke vz/ijomneho wztahu etnografie a vied o kulture (W sprawie wzajemnego stosunku etnografii i nauki o kulturze); V. Urbancova, Vztah etnografie k histórie (Stosunek etnografii do historii); V. I. Kozlov, Zviizky a vzcijomne vztahy etnografie a geografio u a demografiou (Związki i wzajemne stosunki etnografii z geografią i demografią); L. M. Drobizeva, Etnosocjologicke vyskumy v ZSSR (Etnosocjologiczne badania w ZSRR); A. Pranda, K problematike vztahu etnografie a socjológie (Z problematyki stosunków etnografii i socjologii); M. Kosova, Vztah etnografie a lingvistiky z aspektu semiológie (Stosunek etnografii i lingwinistyki w aspekcie semiologii) i ostatni artykuł J. Mjartana, Historicke doklady k vyskumu l'udoveho stavitel'stva (Historyczne dokumenty do badań budownictwa ludowego). Zeszyt czwarty rocznika 1973 otwiera A. Pranda obszernym artykułem zatytułowanym: K problematike studia etnickych procesov v ZSRR (Ze studiów nad etnicznymi procesami w ZSRR). Autor kontynuuje dalszy tok swoich rozważań zapoczątkowanych w roczniku 1972 nad procesami etnicznymi, które w latach sześćdziesiątych stały się głównym przedmiotem zainteresowania etnografii radzieckiej. Pranda położył w tym artykule szczególny nacisk na kwestie teoretyczne, widząc możliwość ich wykorzystania w podobnych studiach, w słowackiej i czeskiej etnografii. Z kolei J. Botik przedstawił bardzo ciekawy temat: Enklciva a diaspora ako zvlastne formy spolocenstva l'udi (Enklawa i diaspora jako osobliwa forma ludzkiej zbiorowości), a dalej M. Kosova zamieszcza artykuł pt.: Magicke usmrocovanie �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 253 i czasopism na dial'ku (Magiczne uśmiercanie przeciwnika na odległość) i na koniec z dziedziny folkloru publikuje J. Minarik: Anonymna próza v rukopisnych zbomikoch v 18. a 19. storoci (Anonimowa proza w rękopiśmiennych materiałach XVIII i XIX wieku). protivnika studium Bolesław NaTOdna Tvorcist' ta Etnografija, Januszkiewicz 1972, nr 1-6. Dwumiesięcznik popularnonaukowy "Twórczość Ludowa i Etnografia" jest organem Instytutu Sztuki, Folkloru i Etnografii im. M. T. Rylskiego Akademii Nauk Ukraińskiej SRR i Ministerstwa Kultury USRR. Ukazuje się od 1925 r. Zawiera stałe i okolicznościowe rubryki, jak: Studia i rozprawy, Komunikaty, Szkice, artykuły, Publikacje i materiały, Z naszej poczty, Z pomocą twórczości artystycznej, Nasz kalendarz (tu sporo przyczynkarskiego materiału do biografii ukraińskich etnografów i folklorystów), Pomniki kultury, kronika i in. Rocznik 1972 zawiera nadto specjalną czołówkę pl. "Naprzeciw 50-leciu ZSRR". Stały rozwój nauki na Ukrainie przyczynia się do coraz częstszego pojawiania się na łamach pisma problematyki krajów zagranicznych, w tym i naszej (np.: Polski Atlas Etnograficzny, Dzieła wszystkie O. Kolberga oraz inne wydawnictwa folklorystyczne, badanie \\'spółczesnej kultury ludowej itp.). W każdym numerze bywają zamieszczane kolorowe plansze ilustrujące stroje ludowe, hafty, ceramikę i inne dzieła sztuki. Nr l. Naprzeciw 50-leciu ZSRR: Festiwal ludowych talentów (uczestniczy 3,5 miliona wykonawców w 200 tysiącach ukraińskich zespołów amatorskich); Valentina Iskra. Aleksy N. Tołstoj o zasadach wydania folkloru narodów ZSRR; Julo Tedre, Folklorystyka w Estonii. Studia, rozprawy: Trochim Kicko, Dwugłowy potwór: syjonizm i antysemityzm; Mikoła Sivacenko, Znalezione nieznane opowiadania A. P. Svidnic'koho i ich folklorystyczne źródła; Mikoła Djacenko, Dorobek etnograficzny Ukrainy Słobodzkiej (dotyczy prac na początku ubiegłego wieku). Komunikaty: Volodimir ZiniC, Europejskie forum etnografów (o paryskim Międzynarodowym Kongresie Etnologii Europejskiej w 1971 r.); Boris Kriżanivs'kij, Motywy ludowe w multiplikacji; Lidia Artiuch, Zmiany w narzędziach do orki u chłopów ukraińskich w okTesie kapitalizmu. Wśród materiałów kronikarskich znajdujemy interesującą wzmiankę o uroczystym odsłonięciu we wsi Peczeniżynie pow. Kołomyja pomnika Oleksy Dowbosza, znanego nam z licznych pieśni j opowiadań ludowych huculskiego Janosika. Nr 2. Naprzeciw 50-leciu ZSRR: Perekop Ivanov, OTkiestTY instrumentów ludowych bratnich Tepublik; Vadim Mironov, Rozwój ukmińskiego stroju ludowego w okresie mdzieckim; W stulecie wydania rosyjskiego Kapitału K. Marksa: Petro Śmorgun, "Kapitał" KaTola Marksa na Ukrainie. Radzieckie święta i obrzędowość: Arnold Sevelev, Nowe zwyczaje nowego życia; Sławić człowieka pTacy (:nateriały z kijowskiej konferencji na powyższy temat). Studia, rozprawy: Alevtina Pimenova, Volodimir Zinic, Kształtowanie wewnqtTzrodzinnej Tówności w rodzinie współczesnej; Anatol Ivanickij, Typy rozwoju rytmiki w ukraińskich pieśniach ludowych. Korr.unikaty: Michaiło Pazjak, Folklorystyczne zasoby Donbasu. W "Kronice" �254 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism sprawozdanie z działalności Instytutu Sztuki, Folkloru i Etnografii im. M. T. Rylskiego AN USRR w 1971 r. Nr 3. Naprzeciw 50-leciu ZSRR: Varlam Macaberidze, Folklorystyka w Gruzińskiej SRR; lon Cobanu, Drogi rozwoju folklorystyki mołdawskiej. Studia, rozprawy: Julian Bromlej, Antropoi socjogeneza w najnowszym świetle nauki; Tamara Bułat, Twórca profesjonalizmu w dziedzinie [muzycznego] opracowania ukraińskiej pieśni ludowej (o ukraińskim kompozytorze z XIX wieku, Mikołaju Lisenko); Mikoła Prichod'ko, Pomieszczenia mieszkalne Ukraińców między Dniestrem i Dunajem; Vitalij Necitajlo, Ewolucja budownictwa m.ieszkalnego w latach władzy radzieckiej w Gluskivcjach na Podolu; Mirko Barjaktarović, Etnologia w Jugosławii. Komunikaty: Roman Korogodskij, Opisnja problemy i perspektywy (o starodawnym ośrodku ceramicznym pod Połtawą); Nina Surova, Oratorium·duma Michaiła Verikivs'kogo (oparte na motywach z najpiękniejszych pod względem melodycznym dum ukraińskich - "Płaczu niewolników", "Marusi z Bohuslawia" i in.); Petro Budivs'kij, Z obserwacji nad zasobami środków artystycznego wyrazu w pieśniach rodzinnych o życiu; Vasil Pivtoradni, Gdzie znajduje się zapis "Charkowskiego wesela" Archipa Teslenki? Ponadto warto tu odnotować szkic biograficzny pióra Ivana Batasana, Marii IScuk i Vasila Marko pl. Michajlo Stelmach a twórczość ludowa oraz krytyczną ocenę Polskiego Atlasu Etnograficznego Natalii Gavriluk. Nr 4. Naprzeciw 50-leciu ZSRR: Elza Kokare, Główne cechy rozwoju łotewskiej radzieckiej folklorystyki; Kalju Kanastin, Estońska sztuka ludowa; Dzaksabike Palvanijazova, Przyczynek do historii badań nad ludową sztuką karakalpacką. Studia, rozprawy: Mikoła Śumskij, Prasa a kultura duchowa jednostki w życiu; Olek sandr Pravdjuk, Integracja 7'Odzajów w folklorze pieśniowym. Komunikaty: Archip Daniljuk, Mikoła Śpak, Tradycyjne i nowe w budownictwie mieszkaniowym Bojków; Fedir Akimenko, Pieśni gniewu i protestu; Michajło Perlag, Hafty ludowe Zakarpacia; Julija Kocergan, Ludowe poetyczne obrazy w twórczości Dymitra Zaguły; Vasil Gorobec, Nazwy tkanin i ubioru w żródłach ukraińskich. Nr 5. Naprzeciw 50-leciu ZSRR: Artases Nazinjan, Armeńska radziecka folklorystyka; Tejmur Bunjatov, Arif Mustafajew, Rozwój badań etnograficznych w Azerbajdżanie; Ljudwig Cibirov, Etnografia w radzieckiej Osetynii. W 250-lecie urodzin Grigorija Skovorody: Michajło Gricaj, Zainteresowania folklorystyczne filozofa i poety; Mikoła Sivacenko, Przyczynek do historii ukraińskiej paremiografii: G. S. Skovoroda; Epistolarny dokument z 1824 roku o Skovorodzie. List l. R. Martosa do V. J. Lomikovskogo (przygotowanie do druku, wstęp i komentarz L. Machnovca). Studia, rozprawy: Viktor TiScenko, Wybitny poeta ludowego bohatera (w 60-lecie urodzin Andrija Maliski); Andrij Bojcuk, Zagadnienia folkloru i etnografii na łamach gazety "Cernihovskij Listok" (1861-1863). Komunikaty: Stanislav Machajev, Sztuka filmowa i folklor; Łuka Kizja, Partyzancki Żywot. Twórczość, sposób życia; Ałła Melnicuk, Folklorystyczno-etnograficzne elementy w akwarelach i obrazach literackich Hnata Chotkevyća; Volodimir Krekoten', Wybitny badacz piśmiennictwa i folkloru (pamięci filologa Varvari Adrianovoj-Peretc). Nr 6. Wielkie święto radzieckiej przyjaźni narodów (z okazji obchodów 50-lecia ZSRR). W związku niezłomnym: A. V. Licholat, Leninowska polityka narodowościowa i utworzenie Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich; L K. Biłodid, Narodowo-kulturalne budownictwo w ZSRR w świetle uchwal 24 zjazdu KPZR; S. K. Kirilova, Sztuka zbliża narody; V. T. Zinic, Nacjonalizm i internacjonalizm w życiu mas pracujących Ukraińskiej SRR; K. V. Cistov, T. V. Stanjukovic, 50-lecie ZSRR i etnografia rosyjska; Ch. A. Farzalijev, L L Abbasov, Nauka o twórczości �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 255 i czasopism A. N. Kirejev, We wspólnej rodzinie. (Baszkirska folkloprzyjaźnią (rozdział poświęcony wypowiedziom przodowników i bohaterów pracy): M. M. Michailov, Mocniejsza od stali; F. V. Stesenko, Na rodzinnej ziemi podmoskiewskiej; K. A. Durdijev, Ukłon Syr-Darii Dnieprowi; L P. Samjakin, Wspaniały nasz Zwiqzek; V. S. Gutirja, Z miłościq w sercu. Pod słońcem radzieckiego herbu: O. J. Matvijenko, Rewolucyjne oraz robotnicze święta i obrzędowość; V. S. Petrenko, Dalsza pOpl"awa warunków bytowych chłopstwa kołchozowego Ukrainy w ósmej pięciolatce. Jubileuszowy Festiwal Sztuki Amatorskiej: T. P. Bułat, Pieśń przenosicielka idei internacjonalizmu; M. M. Pazjak, Repertuar pieśniowy zespołów chóralnych; A. E. Zukova, Motywy p1'zyjażni w filmic am.atorskim; R. P. Bernac'ka, Twórczość teatralna mistrzów ludowych; N. M. Gluchen'ka, Wytwory złotych rqk. LudOwej w Azerbajdżanie; rystyka w !JO-leciu). Złączeni Medard Na-rodna Tvorćist' ta Etnografija, Tarko 1973, nr 1-6. Nr l. Triumf idei leninowskich (artykuł wstępny). Studia, rozprawy: V. J. Kelembetova, Byt ludzi radzieckich w świetle uchwał 24 zjazdu KPZR i 24 zjazdu KP Ukrainy; Z. M. Gruzman, Piewca przyjażni bratnich narodów (o poecie ludowym Pawle Ticzynie); O. S. Najden, Elementy składowe treści i formy prac Marii Prijnwcenko; M. E. Sivacenko, Przyczynek do historii ukraińskiej paremiograf E: G. S. Skovoroda (dokończenie rozprawy drukowanej w nr 5/72). Komunikaty: L. E. Kolos, Poezja o zrywie walecznym narodu (twórczość z okresu drugiej wojny światowej); P. O. Budivs'kij, Typowe tormy kompozycji pieśni rodzinnych o życiu; A. F. Budzan, Niewyczerpalne żródło tradycji artystycznych (o ukraińskiej ceramice ludowej); V. F. Ivanov, Intonacje z pieśni ludowych w utworach chóralnych D. S. Bortnjanskogo; V. B. Dancenko, Ukraińska szopka (o teatrze kukiełkowym). Naprzeciw VII Międzynarodowego Kongresu Slawistów: P. P. Ochrimenko, Pieśni powszechne Słowian wschodnich; J. P. Prilipko, IV Międzynarodowe Seminarium Etnografów Slawistów (odbyte w Słowacji we wrześniu 1971 r.). W rubryce "Pamiątki kultury" uwagę zwraca artykuł O. L Deja, Odnaleziony rękopis.,Pieśni słowiańskich" Z. Dolęgi Chodakowskiego (tu m. in. o przygotowywaniu do druku zbioru: Ukrains'ki narodni pisni v zapisach Z. Dolengi Chodakovskogo; por. wstęp J. Maślanki [w:] Z. D. Chodakowski, Spiewy sławiańskie pod strzechą wiejskq zebrane, Warszawa 1973). Nr 2. Laureaci nagród państwowych Ukraiilskiej SRR (w dziedzinie twórczości literackiej i folklorystycznej). Studia, rozprawy: S. M. Muzicenko, Jubileuszowe wystawy twórczo.ki ludowej; A. P. Ponomariov, Dzisiejszy ślub robotników Donbasu; T. O. Nikolaeva, T. M. Zabannova, Osobliwości rozwoju odzieży ludowej Srodkowego Naddnieprza w okresie radzieckim; V. A. Malancuk, Byt Ukraińców w badaniach Volodimira Gnat juka; A. F. Melnicuk, Folklorystyczno-etnograficzne zainteresowania Hnata Chotkevyca. Komunikaty: K. M. Cerpuchova, Boris Pidgoreckij i jego opracowania pieśni ludowych; V. K. Borisenko, Niektóre odrębności stroju iudowego Polaków na Podolu; O. M. Kravec', Południowo-zachodni Oddział Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. �:2::>6 Recenzje, przeglądy wydawnictw i cZ(lsopism Nr 3. A. V. Orlov, Leninowskie podejście do poznania współczesnych problemłodzieży; O. A. Pravdjuk, Ukraińska folklorystyka muzyczna jako nauka; O. F. Kuven'ova, Postęp techniczny w gospodarstwie wiejskim i byt produkcyjny kołchoźników; G. P. Naumenko, Turystyka młodzieżowa jako przejaw życia spolecznego. Naprzeciw VII Międzynarodowego Kongresu Slawistów: A. 1. Ostasenko-Belej, Przyjaźń i zbliżenia kultur narodów-braci; L V. Chlanta, Motyw poszukiwania prawdy w bajkach Słowian wschodnich. Komunikaty: V. V. Avksent'eva, Temat przyjażni i braterstwa we współczesnym filmie ukraińskim; K. l. Matejko, Ubiór i nakrycia głowy ukraińskich chłopów do poczqtku XX w. (komunikat opracowany w związku z przygotowywaniem do druku regionalnego historyczno-etnograficznego Atlasu Ukrainy, Białorusi i Mołdawii. W pracy nie zaznaczono, czy zostały wykorzystane liczne źródła polskie dotyczące Ukrainy Zachodniej, a zwłaszcza Łemkowszczyzny, Rusi Karpackiej, Podola, Wołynia, Białorusi); M. M. Verkalec', Agatangel Krymskij i folklor Wschodu. Nr 4. Międzynarodowe forum uczonych (wypowiedź w związku z VII Międzynarodowym Kongresem Slawistów w Warszawie i IX Międzynarodowym Kongresem Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Chicago). Studia, rozprawy: V. K. Vasilenko, Utworzenie partii marksistowsko-leninowskiej (w 70 rocznicę II zjazdu RSDPR w Brukseli); M. M. Gordijcuk, Internacjonalistyczny patos ukraińskiej muzyki radzieckiej; T. V. Kosmina, Lokalne odrębności budownictwa i wnętrz mieszkalnych ludu w południowych powiatach Podola. Naprzeciw VII Międzynarodowego Kongresu Slawistów: V. A. Lirnicenko, Artystyczne środki serbskiej liryki ludowej; 1. F. Osljak, Folklorystyczna osnowa poematu "Vila posestra" I.esi Ukrainki. Komunikaty: T. 1. Soroka, Zycie rodzinne robotników Enakijewskich Zakladów Metalurgicznych; F. S. Petrjakova, Naczynia Jiguralne lwowskich hutników (o wyrobach szklanych wyobrażających swym kształtem figury zwierząt); V. A. Kaćkan, Nurt ludowo-poetyczny w pracach literacko-artystycznych M. l. Pavlika. Ponadto na uwagę zasługuje sprawozdanie M. M. Plisec'kogo z udziału w radzieckiej konferencji folklorystów w Tbilisi w 1972 r. pt. Problemy teorii jolkloru. Nr 5. Spe!nienie wskazań Lenina. Studia, rozprawy: O. L Dej, Zagadnienia jolklaru w świetle twierdzeń o nowym historycznym spol.eczeństwie narodziera dzieckim; V. S. Kondrat'ev, Metoda selektywna w badaniach etnosocjologicznych; N. K. Gavriljuk, Zasady kartografowania zjawisk kultury ludowej; .T. L Kusniruk, Legendy i podania a Mikole Sugaju. Przeciw burżuazyjnej ideologii: T. K. Kicko, Rasizm ideologia syjonizmu; V. E. Gusev, Pojęcie i treść Jolklory.:mm w wan(11,kach kapitalizmu i socjalizmu. Komunikaty: B. P. Kirdan, Slowo i czyn: A. P. Ponomariov, Ze spostrzeżeń nad wspólczesnym życiem rodzinnym robotników Donbasu; G. P. Nazarevs'kij, Wybitny dzialacz jolklorystyki radzieckiej (O. M. Listopadov); S. J. Grica, Narada muzykologów "Vilnius-73"; N. S. Śumada, Osiqgnięcia naukowe folklorystów Bułgarii. W dziale "Z pomocą twórczości amatorskiej" A. L Humeniuk pisze interesująco o terenowej i stacjonarnej metodzie zapisu tańców ludowych. Nr 6. Studia, rozprawy: Przyjaźń, praca, pokój; O. F. Kuven'ova, Obsluga codziennego życia mieszkańców i handlu na wsi; V. A. Ścerbak, Artystyczne osobliwości wspólczesnej majoliki kosowskiej (na Huculszczyźnie); I. P. Trufanov, O wwjerrmym stosunku socjologii i etnografii w krajach zagranicznych (mowa o nauce burżuazyjnej). Przeciw burżuazyjnej ideologii: V. J. Kclembetova, O niektórych kierunkach we wspólczesnej etnografii (głównie o strukturalizmie Lćvi-Straussa w antropologii kulturalnej krajów kapitalistycznych, stosowanym także m. in. przez nacjonalistyczne grupy emigracji ukraińskiej); N. M. Kapel'gorodska, Wbrew logice mów �Recenzje, przegLqdy wydawnictw i cZClsopisnl zycia (problematyka nacjonalizmu i internacjonalizmu światowym). Komunikaty: 1. B. Piaskovs'kij, Folklor we współczesnym a 'lL'spólcześni filmie kompozytorzy ukraińscy. Medard Slovenski bljana Etnograf. Rocznik XXIII-XXIV, Slovenski etnografski Tarko muzej, Lju- 1972, ss. 153. W starannie redagowanym i wydawanym organie Muzeum Słoweńskiego w Lublianie publikowane są wyniki aktualnych prac badawczych pracowników muzeum : osób współpracujących. Ciekawą, godną polecenia jest rozprawa Gorazda Makarovica, Kaj je ljudska umetnost (Czym jest sztuka ludowa). Autor, krytycznie analizując dotychczasowe definicje sztuki ludowej, stwierdza, że sztuka ludowa nie może być ujmowana jako kategoria artystyczna, uniwersalna, niezależna w czasie i przestrzeni, lecz musi być definiowana jako działalność strukturalnie związana z życiem ludzi. Kolejny artykuł: Anka Novak, Poslikano pohiśtvo w Dolini (Malowane meble z Doliny), jest interesującym studium nad rozwojem i historycznym uwarunkowaniem ludowego malarstwa na sprzętach w rejonie Gorenjsko. W regionie tym, w ludowej architekturze, jako budulca używano specjalnego zielonego kamienia. Cene Avguśtin w swym opracowaniu: Ze leni kamen w gorenjski architekturi (Zielony kamień w architekturze Gorenjska) analizuje wpływ tego typu surowca na poszczególne formy budownictwa, począwszy od budynkó\v wzniesionych w XVI wieku. :Ylarija Makarovic w artykule Narodna nosa (Strój ludowy) definiuje kategorie stroju ludowego Słowenii i ustala ich charakterystykę formalną dla poszczególnych regionów. W omawianym zeszycie znaleźć można nadto artykuł Angelos Bas, Obiranje ~melja na kmećkih posestvih v Savinjski doHni (Zbieranie chmielu w gospodar3twach chłopskich w dolinie Sawinii) oraz obok działu recenzji i materiałów także bibliografię zawartości "Slovenskego Etnografa" (nr I - XXII). Andrzej Jahrbuch des l\Juseums fur Volkerkunde zu Leipzig., Band Brencz XXVII, Akademie- -Verlag. Berlin 1970. Tom otwiera i N. N. Ceboksarova z Moskwy (Ein halbes poświęcony historii półwiecza etnografii :-adzieckiej. Kształtowanie się etnografii, od jej naukowych początków do powstania ..szkoły radzieckiej", autorzy omówili w następujących rozdziałach: etnogeneza ; historia etniczna, geografia etniczna, socjologia etniczna, historia kultury i his- Jah rhundert l, - Llld, t. 39 artykuł sowjetische A. 1. Perśica Ethnographie) �258 Recenzje, przeg!qdy wydawnictw i czasopism toria społeczeństwa pierwotnego. Praca zaopatrzona jest wobszerne przypisy bibliograficzne zawierające wykaz podstawowej literatury z poszczególnych dziedzin omawianych w pracy. W kolejnym artykule (Zu einigen Problemem der Geschichte der Naga) Werner Hartwig omawia problemy przeszłości i teraźniejszości ludu Naga z pogranicza indyjsko-burmańskiego. Autor zwraca uwagę na szybki proces konsolidacji tego ludu, który l grudnia 1963 roku został proklamowany szesnastym stanem Unii Indyjskiej. Problematyce azjatyckiej poświęcone są jeszcze dwa artykuły. Erika Taube pisze o wierzeniach związanych z matką i dzieckiem u zachodnio-mongolskich Tuwińców, (Mutter und Kind im Brauchtum der Tuwiner der Westmongolei). Kristina Lange w artykule o święcie Maidari w iwolgińskim klasztorze (Maidari-Fest im Ivolginsker Kloster I) opisuje buddyjskie święto, które odbywa się w drugim letnim miesiącu w klasztorze buddyjskim w Burjackiej ASSR. Trzy kolejne artykuły traktują o plastyce Oceanii. Georg Holtker powraca jeszcze raz do omawianego juź w tomie XXIV problemu motywu matki i dziecka oraz wyobrażeń pokrewnych w rzeźbie w drewnie na Nowej Gwinei (Abermals: Mutter-Kind-Motiv Carl Laufer und verwandte Vorstellungen in der Holzplastik Neuguineas). o uroczystości maski u Mali-Baining (Die Mandas-Maskenfeier der Mali-Baining) omawia wszelkie aspekty związanego z inicjacją święta u podgrupy ludu Baining-Mali, zamieszkującej wnętrze półwyspu Gazelle na melanezyjskiej Nowej Brytanii. Frank Tiesler w artykule o tarczach z taśmą nośną z Nowej Gwinei (Tragbandschilde aus dem Hatzfeldhaften-Gebiet und dem Hinterland der Berlinhafen-Kuste, Nard-Neuguinea) przeprowadza wnikliwą analizę kilkudziesięciu tarcz znajdujących się w różnych muzeach świata i dochodzi do wniosku, że tarcze te są elementem historycznie wcześniejszej warstwy kulturowej, który przetrwał późniejsze wędrówki i nawarstwienia kulturowe. Na materiale muzealnym oparty jest również artykuł Hansa Joachima Paproth'a o niektórych obiektach związanych z kultem niedźwiedzia w Etnologicznym Muzeum \\' Lipsku (Uber einige Biirenkultobjekte des Museums fur Volkerkunde zu Leipzig). W artykule w sprawie instytucji wyższego urzędnika do spraw nawadniania w Buleleng w półn. Bali (Zur Institution des obersten Bewiisserungsbeamten in BulelengNord-Bali) Heinz Stingl omawia specyficzną formę "spółek wodnych", które przetrwały na Bali przez okres holenderskich bezpośrednich rządów kolonialnych. Problematyce afrykanistycznej poświęcone są dwa artykuły: Hansa-Georga Schinkel'a dotyczący prawa pasienia i pojenia u nomadów wschodniej i południowo-wschodniej Afryki (Bemerkungen zum Triinkund Weiderecht der Nomaden Ost- und Nordostafrikas) oraz Petera Gobel'a o mosiężnych wyrobach kowalskich z Nupe w Muzeum Etnologicznym w Lipsku (Gelbschmiedearbeiten der Nupe im Museums fur w artykule Volkerkunde zu Leipzig). Dalsze dwa artykuły poświęcone są problematyce europejskiej. Są to: Saulvedisa Cimermanisa z Rygi o zaporach rybackich w Vidzeme i Letgale (Łotewska SSR) w końcu XIX i na początku XX wieku (Fischsperren in Vidzeme und Latgale (Lettische SSR) am Ende des 19. und zu Beginn des 20. Jahrhunderts) oraz Waltera Bottgera o współczesnej sytuacji wsi Suchodol w okręgu Burgas w Bułgarii (Zur gegenwiirtigen Situation des Dorfes Suchodol, Bezirk Burgas, V. R. Bulgarien). W końcu krótki artykuł Hansa Grimma poświęcony jest problematyce antropologicznej, omawia mianowicie czaszkę mumii typu Palta cal o z Peru (Ein Mumienschiidel vom Paltacalo-Typus aus Peru). Marek Gawęcki �Recenzje, przeg!qdy Jahrbuch des Museums fur wydawnictw Volkerkunde i 259 czasopism Band XX'VIII, Akademie- zu Leipzig., -Verlag. Berlin 1972. Niniejszy tom zawiera materiały z Konferencji Etnograficznej poświęconej setnej rocznicy urodzin W. L Lenina, która odbyła się w Muzeum fur Volkerkunde w Lipsku w dniach l i 2 kwietnia 1970 roku. Konferencja ta odbyła się pod hasłem: "Znaczenie leninowskiej nauki dla ruchów narodowo-wyzwoleńczych Azji i Afryki, ze szczególnym uwzględnieniem tradycyjnych organów władzy". Jako pierwszy zamieszczono artykuł Klausa Timma: Leninizm, narodowy ruch wyzwoleńczy i badania etnograficzne (Leninismus, nationale Befreiungsbewegung und ethnographische Forschung). Kolejna pozycja to krótki komunikat Juliana V. BromIeja: W. 1. Lenin i etnografia (W. l. Lenin und Ethnographie). Ditrich Treide w artykule: W sprawie współodpowiedzialności etnografii za dyskusję z koncepcjami neokolonialnymi (Zur Mitverantwortung der Ethnographie fiir die Auseinandersetzl/.ng mit neokolonialis- ostro polemizuje z burżuazyjnymi koncepcjami nowej "społecznej strategii rozwoju" byłych krajów kolonialnych, którą reprezentuje m. in. R. F. Bernhardt. Następny artykuł traktujący o problemach teoretycznych, to praca Gunthera Guhr: Ekonomiczne formacje społeczne jako podstawa marksistowskiego pojmowania strutkury w etnografii (Die okonomische Gesellschaftsformation als Grundlage der marxistischen ethnographischen Struktur auffasung). Autor zajmuje się w nim procesem przejścia od społeczeństwa plemiennego do państwowego. T. A. Zdanko w artykułe: Rozgraniczenie narodowościowe w Azji Środkowej w aspekcie etnograficznym (Die nationale Abgrenzung in Mittelasien unter dem Aspekt der ethnographischen Wissenschaft) omawia pozytywne skutki leninowskiej polityki narodowościowej realizowanej w stosunku do ludów radzieckiej Azji Środkowej. Szereg kolejnych artykułów traktuje o problematyce azjatyckiej: G. E. Markov: Dynamika organizacji społecznej u nomadów azjatyckich (Die Dynamik der gesellschaftlichen Organisation bei den Nomaden Asiens); Wolfgang Konig: Tradycyjny aparat władzy u Kazachów. Zmiana kolonialna - przebudowa socjalistyczna (Die traditionalle Machtapparat der Kasachen. Kolonialer Wandel-sozialistische Umgestaltung); Ilja S. Gurvic z Moskwy: Rozwój Rad u ludów północy (Die Entwicklung der Sowjets bei den Valkern des Nordens); Kristin Lange: Pozycja ostatniego Dalai-Lamy podczas aneksji Tybetu przez Chiny (Die Position des letzten Dalai-Lama wiihrend des Anschlusses Tibets an die Volksrepublik China); Lidia Icke-Schwalbe: Społeczno-polityczna rola głównego wodza u grup Adivasi w centralnej Indii w procesie industrializacji (Sozial-politische Rolle der Oberhiiupter bei Adivasi-Gruppen in Zentralindien im Prozess der lndustrialisierung); Werner Hartwig: Znaczenie tradycyjnych organów władzy w walce o tworzenie i umocnienie indyjskiego stanu Nagaland (Die Bedeutung der traditionellen Machtorgane fur toschen Konzeptionen) den Kampf um die Schaffung oraz Hans-Dieter Kubitscheck: w Azji Południowo-Wschodniej und Festigung Mniejszości (Nationale des indischen narodowe Unionsstaates i polityka Minderheiten und Nagaland) narodowościowa Nationalitiitenpolitik in Siidostasien). Kilka Tę grupę władzy w Aulad Ali arabischen kolejnych artykułów poświęconych jest zagadnieniom afrykanistycznym. tematyczną otwiera praca Lothara Steina: Zmiana tradycyjnego organu świecie arabskim ze szczególnym uwzględnieniem stosunków u Beduinów w Arabskiej Republice Egiptu (Wandel traditioneller Machtorgane im Raum Aulad AI.i-Beduinen Klaus Timm unter besonderer in der Arabischen w artykule: Tradycyjna Berucksichtigung Republik ideologia der Verhiiltnisse bei den Również o Egipcie pisze i autorytety religijne w Egipcie Agypten). �260 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism (Traditionelle Ideologie und religiose AutoritCiten in A:gypten). Irmgard Sellnow pisze o instytucji wodzostwa w Ghanie, analizując zmiany jakie zaszły w trzech okresach, a mianowicie od początków kolonizacji do roku 1901, od roku 1901 do 1957, tj. do uzyskania niepodległości, oraz w okresie niepodległości. Tytuł tego artykułu brzmi: Wódz między tradycją, przystosowaniem a polityką. Przyczynek do historii tradycyjnych organów władzy w Ghanie (HCiuptlinge zwischen Tradition, Anpassung und Politik. Ein Beitrag zur Geschichte traditioneller Machtorgane in Podobnym problemem zajmuje się Thea Biittner w artykule: Polityczna i społeczna pozycja feudalnej lub semi-feudalnej arystokracji w walce ludów Afryki o postęp narodowy i społeczny (na przykładzie Ugandy) (Zur politischen und sozialen Stellung der feudalen bzw. semi-feudalen Aristokratie im Kampf der Ghana). Volker Afrikas um den nationalen und sozialen Fortschritt (vorwiegend am Beispiel Kolejne artykuły afrykanistyczne, to: Helmuta Mardek'a o miejscu sił tradycyjnych w konstytucyjno-prawnym mechanizmie państwowym niepodległych państw afrykańskich. Analiza ghańskiego rozwoju (Der Platz der traditionellen KrCifte im verfasungsrechtichen Herschaftsmechanismus unabhCingiger afrikanischen Staaten. Eine Analyse der ghanesischen Entwicklung); Horsta Stóber'a o stosunku między tradycyjnymi organami władzy a procesem etnicznej i klasowej konsolidacji w Afryce (Zum Verhiiltnis zwischen traditionellen Machtorgannen und den Prozessen der ethnischen und klassenmCissigen Konsolidierung in Afrika); Marianne FriedHinder w sprawie przezwyciężenia plemiennych tendencji partykularnych w Gwinei - ze szczególnym uwzględnieniem polityki językowej (Zur Frage Ugandas». der derer Uberwindung stammespartikularistischer Beriicksichtigung przywódcze i ruchy sunków w Tanzanii der Tendenzen Sprachenpolitik); narodowo-wyzwoleńcze (Traditionelle in Guinea - unter Jiirgena Herzoga: Tradycyjne ze szczególnym uwzględnieniem FuhrungskrCifte und nationale beson- siły sto- Befreiungsbewe- oraz Wolfganga Liedtkego o znaczeniu badań nad procesami społeczno-ekonomicznymi w dużych osadach' wiejskich w Afryce (Die Bedeutung des Studiums sozialokonomischer gung unter besonderer Processe in Liindlichen Berucksichtigung Grossiedlungen der Verhiiltnisse in Tanzania) in Afrika). Pięć kolejnych artykułów poświęcono problemom amerykanistycznym. Julia Petrova-Averkeva z Moskwy pisze o roli wodza plemiennego w warunkach kolonizacji Ameryki Północnej (Uber die Rolle der StummeshCiuptlinge unter den Bedingung der Kolonisierung Nordamerikas). Następne artykuły: Lothar Drager: Zmiany w systemie wodzów plemiennych u centralnych Algonkinów w warunkach polityki Stanów Zjednoczonych w stosunku do Indian (Wandlungen im System der Stammeshiiuptlinge bei der Zentral-Algonkin unter den Bedingung der US-ameri- Rolf Krusche: Ugrupowanie społeczne i autorytet polityczny u plemion w centralnym terytorium Plains i ich zmiany historyczne (Sozia!e Gruppierung und politische AutoritCit bei indianischen StCimmen im ZentralPlains-Gebiet und ihr historischer Wandel); Ursula Schlenther: Zmiany w kulturze wiejskiej na terytoriach andyjskich, ze szczególnym uwzględnieniem organów władzy (Wandel der Dorfskultur in den Andengebieten unter besonderer Berucksichtigung der Machtorgane). Problematykę amerykanistyczną niniejszego tomu zamyka artykuł Lajosa Bogiara z Budapesztu: Wódz i czarownik u Indian Piaroa z Wenezueli (Hiiuptling und Medizinmann bei den Piaroa-Indianern (Venezuela». Dwa ostatnie artykuły tomu XXVIII poświęcone są zagadnieniom australijskim. Są to mianowicie: Fredericka G. G. Rose: Etnografia w służbie zachodnioniemieckiego neokolonializmu. Przykład australijski (Ethnographie im Dienst des westdeutschen Neokolonialismus: Ein australisches Beispiel) oraz Helmuta Reim: kanischen Indianerpolitik); �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 261 i czasopism W sprawie klasowej sytuacji i ruchu "Land Rights" pierwotnych mieszkańców północnej i północno-zachodniej Australii (Zur Klassensituation und zur Land RightsBewegung der Ureinwohner Nord- und Nordwest-Australiens). Marek bsterreichische 1973, z. 1-4, 5S. Zeitschrift fur Volkskunde. (Nowa seria) Gawęcki t. 27 (76), Wiedeń 356. Zeszyt pierwszy: 70 Jahre. Eine Bibliographie seiner Kriss 70 lat. Bibliografia jego publikacji od 1926 do 1972); L Baumer, Der Wissenschaftscharakter der Volkskunde, insbesondere der Religosen Volkskunde (Naukowość etnografii, a w szczególności etnografii religii); H. Haid, Brauchtum im btztal und die Verordnungen in den Jahren 1739-1836 (Zwyczaje w Otztal i zarządzenia w latach 1739-1836); K. Bayr, Das Wenden im Raume Gmunden, Oberosterreich (Obracanie w okolicy Gmunden, Górna Austria), chodzi tu o ludowy sposób leczenia przez obracanie chorego; L. Kretzenbacher, Ein Monchs-Flugblatt vom Athos 1971 (Zakonnicza ulotka z góry Athos Veroffentlichungen L. Schmidt, von Rudolf Kriss 1926 bis 1972 (Rudolf 1971). Zeszyt drugi: K. Ilg, Tracht und Mode an zwei grossen Zeitwenden. Am Ende und heute (Strój i moda na przełomie dwóch wielkich epok: końca średniowiecza i dziś); L. Schuller, Zur "Volkskunde des Fahrrades" (Z etnografii roweru); J. G. Haditsch, Die mineralogische Zusammensetzung des "Blutsteins" vom Grimming (Steiermark). Ein Beitrag zur steirischen Volksmedizin (Mineralogiczna struktura "krwawego kamienia" z Grimming Steiermark. Przyczynek do styryjskiej medycyny ludowej); R. Pittioni, Nachtrag zur Tiroler Gasthausarchaologie (Uzupełnienie do tyrolskiej archeologii dotyczącej karczmarstwa). Zeszyt trzeci: H. P. Fielhauer, "Maulgabe" und "Mahlgemeinschatt". Darstellung und Deutung eines Brauches am Beispiel Niederostereich ("Gębowa" ofiara i "wspólnota biesiadna". Opis i znaczenie jednego zwyczaju na przykładzie Dolnej Austrii); l. B. Graefe, Brettlrutschen. Ein Kinderspiel am Neusiedlersee (Ślizganie się na desce. Zabawa dziecięca z Neusiedlersee); W. Mieder, Das Sprichwort in den Dorfund Kalendergeschichten von Ludwig Anzengruber (Przysłowie w wiejskich i kalendarzowych historiach wg. Ludwika Anzengrubera). Zeszyt czwarty: K. Teply, Die Herkunft der Wiener Annahand-Reliquie (pochodzenie wiedeńskiej relikwi ręki Anny); H. Hochenegg, Das Zauberbuchlein eines Oberinntaler Bauern aus dem Beginn des 20. Jahrhunderts (Czarodziejska książeczka chłopa z terenu górnego lnnu z początku dwudziestego wieku); S. Balint, Die Verehrung des Hl. Johannes des Evangelisten im alten Ungarn (Kult św. Jana ewangelisty w dawnych Węgrzech); K. D. Sievers, Volkskundliche und kuUurgeschichtliche des MittelaUers Museen in Danemark. Museen anhand Eine DarsteHung ausgewiihlter Beispiele von Sammlungen und Aktivitaten diinischcr (Etnograficzne i historyczno-kulturowe muduńskich muzeów na podstawie wybranych zea w Danii. Opis zbiorów i aktywów przykładów). W etnografii austriackij pojawiło się nowe określenie, a mianowicie etnografia roweru. Kolejny to przykład, obok etnografii samochodu, czy etnografii religii, �262 Recenzje, przeg!qdy wydawnictw i czasopism poszukiwań metodologicznych w przedmiocie traktowania tej dyscypliny jako zbioru różnych elementów kulturowych. Autorka nowego terminu wyróżnia w etnografii roweru takie zagadnienia, jak: upowszechnianie się roweru, rola roweru w życiu codziennym, rowerowe maskotki, nazewnictwo - zwroty i humor, patron i wota oraz rola roweru w zabawie i sporcie. Ich analizę wspiera Schuller bogatym materiałem ilustracyjnym. Walerian Sobisiak Zeitschrift fur Ethnologie, Organ der Deutschen Gesellschaft fUr Volkerkunde und der Berliner Gesellschaft flir Anthropologie, Ethnologie und Urgeschichte, Braunschweig, t. 95: 1970, zeszyt 1-2, ss. 316. Przegląd artykułów rozpocznijmy od publikacji o charakterze amerykanistycznym. J. Spinner (Gehauftes Vorkommen von Taurodontismus in prahistorischen und rezenten Populationen in Nord und Mittelchile. Versuch eines palaodontolo- analizuje uzębienie naj starszych populacji na terenie prekolumbijskiej Ameryki Południowej w celu ustalenia składu antropologicznego pierwszej fali osadniczej, która z obszarów azjatyckich dotarła na kontynent amerykański. R. Campa Soler z Urugwaju (Vicus-Pabur, Aportes al conocimiento de un nuevo complejo cultural de data precolombina) charakteryzuje cechy stylistyczne i morfologiczne nowej kultury archeologicznej z terenu północnego Peru o nazwie Vicus-Pabur z okresu 600-800 r. p.n.e. Argentyński archeolog D. E. Ibarra-Grasso (La escritura precolombina de los antiguos Mochicas sobre pallares o porotos) charakteryzuje naj starsze zabytki pisma hieroglificznego w Nowym 8wiecie, datowane na okres sprzed 1000 i więcej lat od czasów panowania Inków w Peru. D. Dlitting (On the Inscription and Iconography of Kuna-Lacancha Lintel 1) analizuje hieroglify Majów z jednej ze stel odkrytych w r. 1956. H. Rammow (Analyse einer Verwandtschaftsierminologie vom Iroquois-Typ) zajęła się terminologią pokrewieństwa, porównując zc sobą materiał z Nowej Gwinei z modelem stosunków pokrewieństwa wypracowanym w oparciu o dane pochodzące od Irokezów. U. Wiesemann (Purification among the Kaingang-Indians today) przeprowadziwszy w roku 1967 badania nad grupą Indian brazylijskich Kaingang dzieli się swymi obserwacjami na temat obrzędu oczyszczenia magicznego, w którym brała udział. Badacz szwajcarski R. Fuerst (Une civilisation du palmier) ukazuje na tle porównawczym rolę palmy w kulturze materialnej i życiu ekonomicznym brazylijskich Indian Xikrin ze stanu Para. Interesujące rozważania na temat losu Indian brazylijskich Amazonii zawarte zostały w artykule E. Galvao (Indians and Whites in the Brazilian Amazon), w którym autor zwrócił uwagę na takie zjawiska, jak: detrybalizacja, akulturacja, marginalizacja i depopulacja tubylczej ludności tego regionu. J. R. Carrasco Hermoza w oparciu o badania terenowe i trudno dostępną literaturę misyjną opracował zarys etnografii Indian Machiguenga z Peru (La tribu Machiguenga: algunos aspectos de S1/ cultural. Z pogranicza amerykanistyki i afrykanistyki pochodzi artykuł A. Pollak-Eltz (Der Egung1inkult der Yoruba in Afrika und in Amerika), w którym autorka pogischen Beitrages zu einer Rassengeschichte der Erstbesiedlung Amerikas) �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 263 i czasopism równuje formy czci przodków na terenie Nigerii z obrzędami i kultami synkretycznymi, popularnymi wśród murzyńskiej ludności Brazylii. W artykule zmarłej w r. 1965 H. Plazikowsky-Brauner (Die Schinascha in WestAthiopien) znajdujemy informacje dotyczące jednego z najmniej dotąd poznanych ludów zachodniej Etiopii, zebrane przez autorkę w latach 20- i 3U-tych XX w. Dwa artykuły poświęcone zostały problematyce nowogwinejskiej: E. Schlesier (Die Begriffe "Papua" und "Melanesier" in den anthropologischen Untersuchungen) zastanawia się nad dziejami terminów: Papuas i Melanezyjczyk, ich zakresami oraz przydatnością w świetle współczesnych ustaleń językoznawczych, antropologicznych i etnograficznych; L Schwidetzky (Papua und Melanesier nach anthropologischen Dntersuchungen) kontynuuje te rozważania i uzupełnia ustalenia poprzedniego autora. "IN omawianym tomie znajdujemy również dwie rozprawy, których tematyka zainteresować może każdego etnografa. Pierwsza z nich, to artykuł Hansa Fischera (Vólkerkunde: Ein Bi/d der Nachbarn), który opracował rezultaty ankiety mającej wykazać stopień znajomości problematyki etnograficznej w środowisku przedstawicieli pokrewnych nauk, takich jak socjologia, politologia, geografia, ekonomia itp. Pytania dotyczyły samego przedmiotu etnografii powszechnej (Volkerkunde), jej miejsca w strukturze nauk społecznych, zainteresowań terytorialnych i problemowych. Autor słusznie zauważył, iż znajomość istoty badań etnograficznych w środowisku tych ludzi, którzy często decydują o rozwoju naszej dyscypliny, funduszach, jej potrzebach itp., jest niezbędna, aby móc przeciwdziałać mylnym sądom i podnosić faktyczną rangę badań etnograficznych. Przypuszczać można, iż przeniesienie doświadczeń proL Fischera na nasz grunt byłoby również pożyteczne, a wyniki podobnej ankiety dałyby środowisku etnograficznemu wiele do myślenia. Cennym przyczynkiem do dziejów europejskiej myśli etnograficznej jest wnikliwe studium tego samego autora poświęcone analizie najwcześniejszych określeń ..nauki o kulturze" (Vólkerkunde, Ethnographie, Ethnologie. Kritische kontrolle der jriihesten Belege). Autorowi udaje się ustalić pochodzenie nazwy "Volkerkunde", kt{lra pO\\istała na terenie północnych Niemiec w latach 7U-tych XVIII w.; dokonuje także przeglądu dotychczasowych poglądów na temat pochodzenia nazwy "etnograia". wreszcie ukazuje w jaki sposób doszło do narodzin terminu "etnologia", który początkowo (1787-1839) przyjął się tylko we Francji, a następnie w XIX w. rozprzestrzenił się także na inne kraje Europy. Wnioski i stwierdzenia zawarte w tym artykule z pewnością okazać się mogą przydatne dla rozważań nad naj dawniejszymi polskimi określeniami etnografii i ich związkami z nauką zachodnioeuropejską. Aleksander Posern-Zieliński Zeitsch rift fiir Ethnologie, Organ der Deutschen Gesellschaft fUr Volkerkunde clnd der Berliner Gesellsehaft fUr Anthropologie, Ethnologie uncI Urgeschichte, Braunschweig, t. 96: 1971, zeszyt 1-2, ss. 316. Dwa artykuły Foundation 'Z\':. poruszają Sacrifice Motif ofiar zakładzino\\'ych problematykę in Legend, etnografii Folksong, Europy: Game P. G. Brewster (The analizuje ślady głównie bałkańskim, and Dance) w folklorze południo\voeuropejskim, �Recenzje, a G. Nagy (Die Arbeitsphasen der Orossen Ungarischen przeglądy wydawnictw der herkommlichen Tiefebene auf der Puszta i c.:usopism im mittleren Te!, przedstawia trasiew, ilustrując artykuł zdję- Feldbestellung von Vdscirhely) dycyjne fazy takich czynności rolniczych, jak: orka, ciami i schematami. Etnografii Azji dotyczy artykuł M. Hermannsa (Die Weltanschaung der alttibetanischen Hirtennomaden), który zawiera rozważania na temat światopoglądowych treści zawartych w mitach i wierzeniach o świecie nadprzyrodzonym. Zagadnienia afrykanistyczne omawiają: T. O. Beidelman (Nine Kaguru Tales), który publikuje folklorystyczne teksty bantuskiego ludu Kaguru z Tanzanii; S. Paul (Afrikanische Fangsteinchenspiele), zestawia różnorodne formy dziecięcej gry w kamyki; de Jager E. J. (Contemporary African Art in South Africa), prezentujący współczesnych artystów murzyńskich z Południowej Afryki i ich twórczość oraz D. Soen i P. de Comarmond (Modern Co-operation and the Male Mutual Help Associations in the Land Of Basso., South Cameroon), którzy w oparciu o badania terenowe analizują sposoby i możliwości wykorzystania tradycyjnych form pomocy wzajemnej do rozwoju ruchu spółdzielczego. Najwięcej miejsca poświęcono problematyce amerykanistycznej. S. Askin-Edgar (Die heiligen Pfeile der Cheyennes und ihr Hilter; Die Cheyennes und der letzte w dwóch artykułach zwróciła uwagę na przeżytki dawnych wierzeń Szejenów zamieszkujących Oklahomę (USA) oraz na rolę ostatnich szamanów w podtrzymywaniu tradycji plemiennej, J. Ch. Spahni (Lieux de ca/te precolombines et actuels du Departement de Puna, Perau) ukazuje, w jaki sposób ruiny prekolumbijskich świątyń są obecnie wykorzystywane przez kiczuańskich wieśniaków - jako miejsca ofiar i magicznych zabiegów. T. Hartmann (Zar botanischen Nomenklatur der Bororo-Indianer) zajęła się botaniczną taksonomią Indian Bororo z brazylijskiego stanu Mato Grosso, natomiast J. Riester (1Vledizinmiinner und Zauberer der Chiquitano-Indianer) poświęcił swój artykuł, oparty o badania terenowe z lat 1963-1965, indiańskim szamanom i znachorom ze wschodniej Boliwii. Znany amerykanista węgierski L. Boglar (Zur kulturgeschichtlichen Stellung der Nambikuara-Indianer) na przykładzie przebadanego przez siebie plemienia brazylijskiego zastanawia się nad definicją "grup marginalnych". prowadzących zbierackołowiecki półkoczowniczy tryb życia. Interesujący przyczynek opublikował R. Wagner (Albert von Thinws: Die harmonikale Symbolik des Alterthums. Ein seit 100 Jahren vergessenes Werk), który omówi! dzieło XIX-wiecznego badacza starożytności, koncentrując się na jego wkładzie do współczesnej filozofii, historii kultury i religioznawstwa. Podobnie jak w tomie poprzednim, również i w tym na specjalną uwagę zasługuje wypowiedż prof. Hansa Fischera z hamburskiego Muzeum Etnograficzno-Archeologicznego. W artykule Argumente zur Wissenschaftsgeschichte zajął się on bardzo aktualnym - również dla nas - problemem właściwego nauczania historii etnografii. Stwierdzi! jednocześnie. iż wykładowcy spotykają się z niechęcią studentów wobec konieczności przyswajania tej tematyki. U podstaw tych "oporów" znajdują się: bezrefleksyjna negacja emocjonalna wszystkiego tego co "historyczne". nieufność do metodologii humanistyki połączona z fascynacją metodami typowymi dla nauk ścisłych, zwrot od relatywizmu metodologicznego do podstawy poszukującej jedynej. słusznej i właściwej \\7 każdej sytuacji teorii, wreszcie przekonanie. iż obciążanie własnych umysłów balastem nieaktualnych teorii tłumi oryginalność spojrzenia. Dalej autor formułuje argumenty na rzecz obrony historii etnografii i etnograficznych orientacji teoretycznych. Znajomość idei powstałych w przeszłości. ktilre w różnych postaciach egzystują nadal w dziełach naukowych. jest według Hiiter der heilligen Pfeile) �Recenzje, przeglqdy wydawnictw i 265 czasol~ism Fischera niezbędna do zrozumienia rzeczywistości. Bez tej wiedzy stwierdza dalej Fischer - nie tylko nie można zrozumieć klasycznych tekstów, ale także jest ona potrzebna dla lektur współczesnych. \V przeciwnym wypadku możemy się narazić na niezrozumienie szeregu podstawowych pojęć, terminów czy koncepcji. Od;'ębnym zagadnieniem jest według autora artykułu konieczność częstego sięgania do prac klasyków, gdyż w nich znajdują się liczne niewykorzystane idee i pomysły, które dla współczesnych badaczy mogą się stać cenną inspiracją naukową. Artykuł zainteresuje z pewnością nie tylko dydaktyków, ale wszystkich tych, którym bliskie ~ą problemy historii etnografi i metodologii. Aleksander Zeitschrift Volkskunde. gart. fur Halbjahrsschrift 1971; R. 68, z. 1 - Volkskunde. R. 67, z. 1 i 2 - Posern-Zieliński der Deutschen Gesellschaft fur 1972, R. 69, z. 1 i 2 - 1973. Stutt- Zeszyt 1/71. G. Lutz, Volkskunde und Kulturanthropologie. Zur Frage der Ortsunseres Faches (Etnografia i antropologia kulturalna. Problem miejsca naszej dyscypliny); I. M. Greverus, Kulturanthropologie und Kulturethologie. "Wende zur Lebenswelt" und "Wende zur Natur" (Antropologia kulturalna i etologia kulturalna. "Zwrot do życia w świecie" i "zwrot do natury"); U. Jeggle, Beharrunq ()der Wandel? Fragen an eine kulturanthropologish ausgerichtete Ethnologie (Stałość albo zmiana? Problem antropologiczno-kulturowego ukierunkowania etnologii); I....Pretzell, Das volkskundliche Museum als Schau populiirer Leistungen (Etnograficzne muzeum jako pokaz powszechnych osiągnięć); K. S. Kramer, Zur Problematik bestimmung i:istoTischeT Volkkunde. Einige BemeTkungen ZUT HeTmann BausingeTs gleichnamigen im "Abschied vom Volksleben" (Z problematyki etnografii historycznej. Pewne spostrzeżenia do przenośnego określenia użytego przez Hermana Bausingera '." pracy "Pożegnanie z życiem ludowym"); Z. Rudy, StTukturelle Beachtungen zu d<'n Ehe- und Familienverhiiltnissen im Kaukasus (Strukturalne obserwacje rodziny i stosunków rodzinnych na Kaukazie); J. Vafeka, Das 1Jolkst'iimliche Bauwesen im Volkskundlichen Atlas der CSSR (Ludowe budownictwo w atlasie etnograficzr~ym Czechosłowacji). Zeszyt 2/71. M. Scharfe, KontrakultuTale Aspekte in del' empirischen Religionsforschung. ObeTlegungen zum Problem des religiosen Separatismus (Przeciwkulturowe aspekty w empirycznych badaniach nad religią. Rozważania nad problemem religijnego separatyzmu); V. Karbusicky, Die Instrumentalisierung des Menschen in Soldatenlied (Instrumentalizacja człowieka w żołnierskiej piosence); D. Kramer, Aufsatz Probleme del' gesellschaftlichen curopiiischen. Ethnologie. Zur und beruflichen Diskussion um Praxis "Wern in del' Kultw'soziologie niitzt und (Problemy etnologii. Z dy- Volkskunde?" społecznej i zawodowej praktyki w socjologii kultury i europejskiej skusji "Komu przyda się etnografia?"; G. Lutz, Riickfall oder Methode? Bemerkungen zu einern leidigen Thema (Powrót albo metoda? Spostrzeżenia do przykrego tematu); U. Jeggle, Weitere BemeTkungen zu einem offenen Thema (Dalsze spostrzeżenia otwartego tematu). �21)(; Recenzje, przegLqdy wydawnictw i czasopism Zeszyt 1/72. L. Kriss-Rettenbeck, Was ist Volkskunst? (Co to jest sztuka ludowa); D. Kramer, "Kreativitiit in der "Volkskultur" (Tworzenie w kulturze ludowej); U. Jeggle, Fremdheit und Initiative. Verbemerkungen zu einer Variante des soziokultureUen Wandels (Obcość i inicjatywa. Wstępne uwagi wariantu socjokulturowej zmiany); H. Plath, Elendswohnungen in der Altstadt Hannover um 1933 (Nędzne mieszkania na starym mieście Hanoweru około 1933 r.); G. Wiegelmann, Neuere Beitriige ;cur historischen und ethnologischen Nahrungsforschung (Nowe przyczynki historycznych i etnologicznych badań nad pożywieniem). Zawartość drugiego zeszytu pominięto z braku egzemplarza. Zeszyt 1/73. H. M. Artus, Kultur aIs System (Kultura jako system); G. Lutz, Johann Ernst Fabri und die Anfiinge der Volkstorschung im ausgehenden 18. Jahr- (Jan Ernest Fabri, pierwociny badań ludoznawczych na początku osiemnastego wieku); E. Klusen, Heinrich Heine und der Volkston (Henryk Heine i ludowa melodia); E. Moser-Rath, Gedanken zur historischen Erziihlforschung (Pomysły dotyczące historycznych badań nad opowiadaniami). Zeszyt 2/73. D. R. Moser, Werte-Fakten-Symbolik und normative Kultur. Zum Beispiel: Die "Freiheitskerze" (Wartość-fakt y-symbolika i kultura normatywna. Na przykład "świeca wolności"); R. Schenda, Volksmedizin - was ist das heute? (Co to jest dzisiejsza medycyna ludowa?); E. Rudolph, Der erste Weltkrieg und die weisse hundert Gemse. Zur Frage weisser Wildtiere aIs Verkorperung des Artgeistes der Gattung Pierwsza wojna światowa i biała kozica. W sprawie białych dzikich zwierząt będących ucieleśnieniem zwyczajowego ducha gatunku); W. Gseie, Normannisches Fachwerk (Normancka fachówka); D. R. Moser, Christus aIs "Aufhocker?" (Chrystus "noszony na plecach"). Większość artykułów zamieszczonych w omawianych zeszytach porusza problemy metodologiczne, nawiązując w nich do toczącej się w Republice Federalnej Niemiec dyskusji nad nową nazwą dla nauk Volkskunde i Volkerkunde, ich miejscem, zadaniami i przedmiotem badań. Zapoczątkowała ją ogólnonicmiecka narada przedstawicieli ośrodków uniwersyteckich oraz Niemieckiego Towarzystwa Ludoznawczego odbyta w Kilonii w październiku 1968 r. oraz debata kolejna, z udziałem tych samych ośrodków, przeprowadzona we wrześniu 1970 r. w Falkenstein. Zasadniczą trudność, dotąd nierozwiązaną, stanowi problem klasyfikacji Volkskunde i Volkerkunde. Dotychczasowe określenia i zawarte w nich treści przeżyły się, w tym względzie wszyscy dyskutanci są zgodni. Przyjęcie nowych, natrafia na olbrzymie trudności. Do wyboru przedstawiono takie propozycje, jak: antropologia kulturowa, kulturologia, socjologia kultury, europejska etnologia, kulturologia społeczna, historia kultury, antropologia społeczna. Wg G. Lutza, Volkskunde und Kulturanthropologie. Zur Frage der Ortsbestimmung unseres Faches dyskusja idzie w kierunku "zaszufladkowania" nauki o kulturze do antropologii społecznej, bądż do antropologii kulturowej. W ramach pierwszej uczestniczyłaby etnografia współdziałając obok socjologii, politologii, psychologii społecznej, nauki o komunikowaniu się, historii społecznej i geografii społecznej, w zakresie rozwiązywania ogólnych problemów społeczno-naukowych. Wszelkie elementy kulturowe oraz implikacje współżycia międzyludzkiego pozostawałyby poza zasięgiem obserwacji. Udział etnografii w antropologii kulturowej obok etologii, tj. dyscypliny zajmującej się porównawczymi badaniami zachowań, socjologii kultury, historycznych nauk o kulturze oraz antropogeografii, pozwala przy ich współudziale na lepsze rozwiązywanie problemów kulturowych, z niewystarczającym jednak dostrzeganiem problemów społecznych. W do- �Recenzje, przegLqdy wydawnictw 267 i czasopism tych czasowej dyskusji zdaje się przeważać ten ostatni pogląd, chociaż Lutz proponuje połowiczne rozwiązanie, tj. nazwę: europejska etnologia i (albo jako) antropologia kulturowa. Przyszłość okaże, która z koncepcji zwycięży. Walerian Arts et Traditions Populaires. Revue trimestrielle Fran<;aise. 18 annće, Paris 1970, z. 1-3, 4, ss. 488, iI. Sobisiak de la Societe d'Ethnographie 18 rocznik "Arts et Traditions Populaires" jest ostatnim ukazującym się pod dotychczasową nazwą. Wydawcy doszli do słusznego wniosku, że należy zmodernizować przestarzałą już - dodajmy nienajlepszą - szatę graficzną czasopisma, a zarazem postanowili zmienić i tytuł. Od roku 1971 kontynuację ATP stanowi nowy kwartalnik "Ethnologie Fran<;aise", wychodzący pod tym samym patronatem Societe d'Ethnographie Franc;;aise. Prezentuje się on znacznie korzystniej od swego poprzednika; nieco poszerzony format, trój szpaltowa kolumna drukowana drobną lecz bardzo czytelną czcionką, doskonały gatunek papieru, ze smakiem opracowana szata graficzna - wszystko to uatrakcyjnia nowy tytuł i nadaje mu prawdziwie nowoczesny wygląd. (Omówienie treści nowego kwartalnika zob. na s. 270-272). Wróćmy jednak do starego tytułu i zobaczmy co proponuje czytelnikowi na pożegnanie ostatni jego rocznik. Ukazał się on w dwóch zeszytach, z których pierwszy, w potrójnej objętości (nr 1-3) potraktowany został przez redakcję jako "numer specjalny" poświęcony folklorowi literackiemu. Specjalność numeru polega głównie na tym, że większość z zamieszczonych w nim ośmiu artykułów ma charakter rozpraw teoretycznych - w przeciwieństwie do tradycyjnego profilu czasopisma, w którym dominują prace o charakterze inwentaryzacyjno-opisowym z najróżniejszych dziedzin etnografii. Poza tym bowiem zestaw prac opublikowanych w specjalnym numerze sprawi.a wrażenie raczej wykorzystania ostatniej szansy "upchnięcia" zalegających remanentów redakcyjnych, niż przemyślanej koncepcji wydawniczej. Tematyczną przypadkowość rozpraw usiłuje uzasadnić w obszernym słowie wstępnym p. Redaktor Naczelna, kokieteryjnie zdająca się na sąd czytelników co do słuszności kryteriów, wedle których podciągnęła je do wspólnego mianownika - folkloru. W świetle lektury zeszytu jej argumentacja okazuje się jednak mało przekonywająca. Pożegnalną ucztę zgotowaną czytelnikom przez redakcję otwiera ciężkostrawna, cytatami zawiesista zupa, uwarzona na kościach cudzych poglądów przez samą Naczelną (M.-L. Teneze, Du conte merveilleux comme genre, s. 11-65) 1. Autorka wykazując się dużą znajomością europejskiej literatury przedmiotu -- z której nader często cytuje całe ustępy - próbuje, ginąc w powodzi słów, to polemizując to powtarzając dawno odkryte prawdy, wyprowadzić własną teorię opowieści fantastycznej (cudownej). Po tej specialite de la maisan następuje mało strawna "przystawka na zimno" autorstwa M. Sori.ano (Une discussion sur Ie folklore au XVIIe siecle, s. 67), który 1 Do tych kulinarnych maksymę A. van Gennepa: pour tOllS scs lecteurs". porównań ,.Dans un prowokuje sama numer o de revue, redakcja il doit y cytując avoir a w słowie wstępnym boj,re et a manger �268 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopi.m odgrzebał zastarzały spór, sprzed równo 300 lat, między Perraultem a Racinem na temat Alcesty. Praca ma - wbrew tytułowi - charakter historyczno-filologiczny i dotyczy głównie realiów literackich epoki, a tylko pośrednio tego, co zwykliśmy uważać za folklor. Trzy kolejne pozycje stanowią najbardziej zwartą pod względem tematycznym część numeru a zarazem naj pełniej odpowiadają jego założeniom. Pierwsza z nich (D. Fabre, J. Lacroix, Sur la production du recit populaire, s. 91) jest rozprawą tcoretyczną na temat mechanizmu tworzenia opowiadania ludowego. Biorąc za podstawę analizy zarejestrowany u pewnej langwedockiej narratorki i utrzymany w oryginalnej formie opowiadania-lamentacji wariant motywu "syn zamordowany" (nr 939 w systemie Aarnego), autorzy śledzą mechanizm powstawania formy i stwierdzają, że jest ona produktem narratywizacji konkretnego motywu będącego stałym składnikiem danej kultury i że realizuje się przez kontaminację różnych obiegowych wątków oraz integrację szeregu innych wariantów. Przedmiotem następnej rozprawy jest analiza czynników, które wpłynęły na ukształtowanie wyobrażeń fantastycznych w folklorze dwóch alpejskich regionówSabaudii i Deltinatu (Ch. Joisten, De quelques sources d'influences dans la formation des recits U~gendaires alpestres, s. 141). W metodycznie wzorowym ujęciu autor wyróżnia trzy kategorie tych czynników, których wpływ znalazł odbicie w alpejskich legendach i podaniach, a mianowicie: wpływ religii chrześcijańskiej i Kościoła katolickiego; wydarzenia historyczne, których ślady zachowały się w pamięci ludności; wpływ literatury kolportowanej i obraźnictwa "ludowego". Ponadto uwzględnia on także tradycje gallo-romańskie widoczne w warstwie językowej oraz wpływy środowiska fizycznego, a zwłaszcza społecznego (w myśl zasady, że wszelka działalność ludzka znajduje odbicie w folklorze słownym). Swe tezy wsparł autor treściwym materiałem dowodowym i przekonywająco uzasadnił. Wreszcie autor trzeciej rozprawy omawianego cyklu, J.-C. Dinguirard, w artykule Notes sur une folklorisation (s. 159) zajmuje się na przykładzie folkloru małej, wysokogórskiej wsi pirenejskiej procesem folkloryzacji konkretnego faktu historycznego z niezbyt odległej przeszłości. Przedmiotem procesu stała się niezwykła postać miejscowego proboszcza, Paula Mothe, żyjącego w latach 1765-1855, człowieka wykształconego, poety, a równocześnie kutwy i bezwzględnego wyzyskiwacza miejscowej ludności, parającego się czarną magią "bezbożnika", posądzanego o czary i konszachty z diabłem. Autor przedstawiwszy jego życiorys wykazał następnie, jak niesamowita działalność despotycznego duszpasterza obrosła w legendę i zobiektywizowawszy się w zbiorowej świadomości lokalnej przeszła do kategorii podań ludowych. O ile trzy ostatnie pozycje uznać można za "dania podstawowe" redakcyjnego diner d'adieux, o tyle trudno nazwać deserem następny punkt programu, w którym autor wystąpił z tematem zgoła niepolitycznym, udowadniając, że nic co ludzkie nie jest obce francuskiemu folkloryście 2. Z rubaszną, iście rabelaisowską dosłownością podjął on osobliwy problem roli w folklorze zjawiska fizjologicznego określanego przez medycynę eufemistycznym mianem "wiatrów". Dowiadujemy się więc, że w folklorze francuskim jest to problem niebłahy; zjawisko ma wymiar prawie obrzędowy, a jego aspekt prawno-obyczajowy wywodzi się ze średniowiecza, co autor wytropił nie tylko w dziele Rabelaisa, lecz także w XIV -wiecznej ikonografii. Samo życie! Na deser natomiast, jak przystało, zaserwowano coś lekkiego a przyjemnego 2 CI. Ga-ignebet, Une coutume de folktore jv,-idique dans l'ocu urc de Ha betais, s. łB3. �Recenzje, przegtqdy wydawnictw 269 i czasoPism w postaci zarysu katalogu gier i zabaw dziecięcych 3. Jest to projekt systematyki francuskiego folkloru dziecięcego obejmującej całokształt zjawiska, a więc nie tylko same formuły zabaw, lecz także ich akcesoria w postaci form folkloru słownego (wyliczanki, recytacje, formułki magiczne), gestyki i mimiki oraz rekwizytów (w tym zabawek). Autor podzielił całość na dwa zasadnicze działy, z których pierwszy obejmuje zabawy wyłącznie dziecięce, drugi - gry przypadku, przeznaczenia, wróżebne, rytualne i magiczne. Każdy z działów zawiera dalszą klasyfikację ujmującą zjawiska w punktach i podpunktach, zależnie od ich treści i formy. Pracę uzupełnia obszerny aneks zawierający przykładowe opisy zabaw i towarzyszących im tekstów słownych. Na pozycję tę warto zwrócić uwagę polskich etnografów, ponieważ brak u nas dotychczas wyczerpującej systematyki folkloru dziecięcego. Trzeba tylko dodać, że powinna ona obejmować także melodyczną stronę recytacji i śpiewek dziecięcych, czego Boratav w swoim projekcie nie uwzględnił. Niczym "zaproszenie do tańca" po bankiecie zabrzmiał tytuł ostatniej rozprawy omawianego "zeszytu specjalnego": L'enseignernent rnilitaire de la danse et les traditions populaires H. i J.-M. Guilcherów (s. 273), w której autorzy informują, że warmii francuskiej przez cały wiek XIX nadobowiązkowe nauczanie tańca należało do programu szkolenia żołnierzy, a następnie probują ustalić związki zachodzące między tańcami koszarowymi, a ludowymi tradycjami tanecznymi. Wydaje się, że praca zyskałaby wiele, gdyby autorzy ograniczyli się do pierwszej części tytułu, bowiem wnioski końcowe okazały się więcej niż skromne. Skonsumowawszy nader obfite menu "numeru specjalnego" z pewną ulgą sięgamy po drugi, na szczęście już zwyczajny zeszyt rocznika. Zawiera on tylko 2 artykuły. W pierwszym z nich G.-H. Riviere wypowiada się na temat wartości estetycznych francuskiej architektury wiejskiej 4. Publikacja budzi zainteresowanie już samym ujęciem tematu w kategoriach czysto estetycznych, co nie często się zdarza etnografom piszącym o tradycyjnej kulturze ludowej - zwykle bowiem ten aspekt pomijany jest zupełnie, lub co najwyżej bywa wstydliwie ukryty w podtekście. Tutaj zaś autor stara się explicite wykazać, na czym polega piękno tradycyjnej architektury wiejskiej, biorąc pod uwagę nie tylko jej cechy strukturalne, lecz także funkcje socjalne i ideologiczne, otoczenie, kompozycję krajobrazu. Następnie omawia kryzys estetyczny architektury wiejskiej, wnikliwie odsłaniając jego przyczyny, wreszcie próbuje zdefiniować estetykę wiejskiego budownictwa współczesnego na tle cywilizacji przemysłowej. Autor nie ogranicza się tylko do stwierdzenia istniejącego stanu, lecz proponuje także rozwiązania zmierzające do ochrony tradycyjnych walorów estetycznych poruszając m. in. problem skansenów, rekonstrukcji, stylizacji itp. Praca jest bardzo na czasie, bowiem dotyczy palącego problemu gwałto\vnego zaniku tradycyjnej kultury materialnej, aktualnego w całym cywilizowanym świecie. Toteż gdyby pominąć w niej niektóre ściśle francuskie realia, byłaby z pewnością odbiciem zjawisk występujących w wielu innych krajach także w Polsce. Rocznik zamyka artykuł pióra H. Tremaud zatytułowany Les joutes proven~ales(s. 349), w którym autorka pisze na swój ulubiony temat pojedynków nawodnych - tym razem w Prowansji. Bliżniaczy artykuł - tyle że w odniesieniu do Langwedocji - ogłosiła już w 16 roczniku kwartalnika 5. Można mieć nadzieję, że po drodze do monografii, jaką niezawodnie zechce napisać, nie zanudzi abonentów kolejnymi replikami w miarę tropienia zwyczaju w dalszych regionach Francji. a P. N. Boratav, 4 G. H. Riviere, S. 331. .5 Les jOlłtes Une premii're ebu1Lcl1e cle cataLogue des jeux franc,;ais, s. 195. Notes sILr les caracteres est1uHiqlles LIe la maison rurale jranr;aise, longuedociennes, ATP 1961:ł, z. 1. Hec. zob.: "Lud", t. 56. s. 309. �270 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism Ostatnie 100 stron rocznika zajmuje zestawienie filmografii, dyskografii i bibliografii za rok 1969. Rozstając się z Arts et Traditions Populaires chciałoby się choć w kilku słowach podsumować l8-letni dorobek czasopisma. Nie jest to jednak możliwe choćby dlatego, że nasz bliższy z nim kontakt ograniczał się do kilku ostatnich roczników omawianych na tych łamach. Tak więc trzeba poprzestać na ogólnym stwierdzeniu, że - jak się zdaje - organ ten, będący odpowiednikiem polskiego "Ludu", dobrze służył patronującemu mu Francuskiemu Towarzystwu Etnograficznemu (znów analogia do naszego PTL), ukazując kierunki zainteresowań i metody pracy francuskich etnografów, a zarazem odzwierciedlając interesującą złożoność dawnej i współczesnej kultury ludowej Francji. Żegnamy się jednak z dotychczasowym tytułem bez żalu, w przeświadczeniu, że jego kontynuator "Ethnologie Fran<;aise" w jeszcze doskonalszy sposób będzie informować o stanie i osiągnięciach francuskiej etnografii. Le roi est mart; vive Ie roi! Bogusław Ethnologie Franr;aise. Revue de la Societe d'Ethnographie serie, t. l, annee 1971, Paris 1971, z. 1-4, ss. 399. Linette Fran<;aise. Nouvelle Od roku 1971 rocznik Francuskiego Towarzystwa Etnograficznego ukazuje się pod nazwą "Ethnologie Franr;aise" (poprzednio "Arts et Traditions Populaires") i w innym formacie i opracowaniu graficznym. Głównymi redaktorami czasopisma są: 1. Chiva, J. Cuisenier, J. Le Goff oraz M.-L. Teneze. Pierwszy tom pisma wyszedł w nieco zmienionym również układzie treści, zawiera obok artykułów działy: Badania stosowane, Działalność instytucji naukowo-badawczych, Prace monograficzne oraz Recenzje i kronika, a na końcu zamieszcza spis publikacji otrzymanych w latach 1970-1971 przez bibliotekę Musee des Arts et Traditions Populaires i Centre d'Ethnologie Fran<;aise. Nie ma w czasopiśmie rocznej bibliografii etnologii francuskiej, która od 1947 r. ukazywała się najpierw w "Mois d'Ethnographie Franr;aise", a potem w "Arts et Traditions Populaires". Jest to zapewne spowodowane koniecznością dostosowania dawnego układu bibliografii do rozwoju współczesnej etnologii francuskiej, która bardzo szeroko wyszła poza ramy folkloru. Dział kronikarski uległ ograniczeniu jedynie do działalności Societe d'Ethnographie Fran<;aise. Omawiany rocznik zawiera artykuły o bardzo zróżnicowanej problematyce, obejmującej swym zasięgiem różne regiony i obszary społeczne oraz okresy historyczne Francji. Zeszyt 1 otwiera krótki, wprowadzający artykuł czołowego współczesnego etnologa francuskiego, J. Cuisenier, Construire san objet: l'ethnologie franr;aise et san domaine, w którym autor postuluje rozszerzenie obszaru badań etnologii narodowej na cały etniczny obszar francuski, rozumiejąc pod tym pojęciem "zespół kultur mówiących językiem francuskim i społeczeństw emigracji francuskiej, bez względu na miejsce i czas ich założenia" (s. 9). Do obszaru francuskiego zalicza umownie Francję, francuskojęzyczne tereny Belgii, Szwajcarii, Włoch, Kanady, USA oraz �Recenzje, przeg!qdy wydawnictw i czasopism 271 terytoria zamorskie, takie jak Antyle, Gujana i Reunion. Jego zdaniem, przedmiotem etnologicznych badań tego obszaru powinno być przede wszystkim uchwycenie struktury i funkcjonowania systemów społecznych i kulturowych charakterystycznych dla społeczeństw tych terenów. Autor zaznacza, że należy zawsze pamiętać o wzajemnych pokrewieństwach i wspólnej tradycji kulturowej, że nie można zamykać się w jałowości badań monograficznych, ani też ograniczać się do ich wzajemnych porównań. P. Bouissac z Kanady, Une traite acrobatique du XVle sieCZe. Essai sur la paradigmatique des modeles de la description, zajął się Rozprawą o akrobacji A. Tucearo z 1599 r. jako traktatem nie tylko ważnym ze względu na dokument ludowej tradycji, ale również jako przekazem umożliwiającym przeprowadzenie analizy warunków i sposobu opisu ruchu ciała ludzkiego i gestów. Podobny charakter posiada artykuł F. Lancelot, £criture de la danse. Le systeme Feuillet, którego przedmiotem jest zbadanie systemu znaków, charakteryzujących taniec w czasie i przestrzeni, opracowanego przez R. A. Feuillet w jego pracy La Choreographie opublikowanej w 1700 r. w Paryżu. A. Charraud, Analyse de la representation des ages de la vie humaine dans les estampes populaires du XIXe siecle, przeprowadza strukturalną analizę 20 wybranych XIX-wiecznych ludowych rycin przedstawiających okresy życia (les ages de la vie). Zakłada on istnienie w nich wspólnej ukrytej struktury obrazu, będącej zarazem uzewnętrznieniem pewnego wzoru, który ludowy sposób myślenia wytworzył dla ukazania - przy pomocy symboli - poszczególnych okresów życia kobiety i mężczyzny. W dziale badań stosowanych G. Delcroix, Utilisation de l'electroosmose pour la conservation des objets ethnographiques, wkracza w problemy konserwatorstwa i omawia z punktu widzenia teoretycznego i praktycznego zastosowanie elektroosmozy przy konserwacji obiektów etnograficznych. W dziale omawiającym prace instytucji, czołowy muzeolog i etnolog francuski, G. H. Riviere, Le Musee de plein air des Landes de Gascogne. Experience fran~aise d'un musee de l'environnement, przedstawia założenia organizacyjne muzeum powstającego na wolnym powietrzu w regionie Landes (Akwitania). Jest to eksperyment nieznany w skali światowej, godny uwagi również polskich muzeologów, gdyż muzeum - park naturalny - będzie w rzeczywistości kompleksem kilku muzeów zajmujących się człowiekiem, jego kulturą i środowiskiem geograficznym. Zasadniczo składać się będzie z dwóch rodzajów placówek muzealnych: czasu i przestrzeni, równocześnie też stanie się instytutem naukowym i ośrodkiem rekreacyjnym. Zeszyt 2 otwiera obszerny teoretyczny artykuł J. M. Guilcher, Aspects et problemes de la danse populaire traditionnelle. Autor zajmuje się w nim jednym z najbardziej tradycyjnych przedmiotów badań francuskiej etnologii narodowej - tańcem ludowym. W pierwszej części porusza zagadnienie samego tańca, w drugiej zajmuje się problemem funkcjonowania tradycji tańca w środowisku wiejskim. I tu ciekawa uwaga: zasadniczym problemem tradycji jest dla niego sposób przekazu doświadczeń, wiedzy i umiejętności tańca z pokolenia na pokolenie. Z kolei M. Amiot i H. de Fontmichel w swoim socjologiczno-historycznym studium o systemie społeczno-politycznym Nicei (Nice, un exemple de monarchie elective au XIXe siecle) zajęli się bardzo interesującym zjawiskiem współczesnego partykularyzmu. Nicea jest miastem otwartym, o silnie rozwiniętej turystyce i handlu, ale zarazem przykładem świadomej, politycznej i kulturalnej izolacji, która nie jest dziedzictwem odległej historii, lecz zjawiskiem nowym, przyniesionym przez emigrantów w połowie XIX wieku. W dziale monografii, M. Segalen, La confrerie de Charite de Daubeuf-la-Campagne, Eure, zajmuje się jednym z Bractw Miłosierdzia, działającym jeszcze w 1950 r. na terenie Normandii. Zeszyt 3-4 zawiera 8 artykułów. P. Bouissac, Pour une analyse ethnologique des �272 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism entrees de clowns: construction de l'objet et esquisse de la methode, podjął malo dotychczas rozpracowany w etnologii temat klownów cyrkowych. Cyrk i zjawisko komizmu coraz częściej pojawiają się w pracach francuskich i kanadyjskich etnologów. Autor artykułu zajął się występowaniem klownów na arenie cyrkowej i przeprowadza ich etnologiczną analizę. Dwa artykuły podejmują zagadnienia literatury ludowej. D. Laurent, La gwerz de Skolan et la legende de Merlin., pisze o ludowej bretońskiej balladzie o Skolanie i legendzie o Merlinie. Ballada o życiu Skolana jednego z bohaterów ludowych - należy do naj żywotniejszych wśród ludowych pieśni anegdotycznych znanych w Bretanii pod nazwą gwerziou. Autor dokonuje porównań tej ballady z niektórymi wątkami w dawnej literaturze galijskiej oraz starofrancuskiej. Dostrzega bardzo wyraźne związki między współczesnym bretońskim Skolanem, a dawną celtycką legendą o Merlinie. W drugim artykule, P. Richard, F. Levy i M. de Virville, Essai de description des contes merveilleux, autorzy starają się określić formy analizy baśni cudownych. Analiza ta powinna służyć co najmniej dwom celom: l) powinna umożliwić przedstawienie opowieści w sposób wskazujący na wszystkie istotne dla folklorysty elementy i umożliwiający dalsze ich badanie oraz skatalogowanie utworu, 2) forma analizy powinna być przystosowana już do mechanicznego opracowania komputerowego. Rozwiązaniu tych problemów poświęcony jest cały artykuł. Z kolei J. Nicourt w artykule pt. Fabrication de cloches fondues. Permanence des techniques, zajął się tradycyjną produkcją dzwonów we Francji i doszedł do wniosku, iż technika odlewania dzwonów pozostaje niezmienna we Francji od XIV w. F. Raphael, Rites de naissance et medicine populaire dans Ie juda'isme rurale d'Alsace, pisze o obrzędach urodzinowych i medycynie ludowej oraz znachorstwie u Żydów alzackich. F. Loux, Pratiques popu/aires d'hygiene et de prevention de la maladie, przedstawia prohlematykę nowo podjętych przez Centre d'Ethnologie Fran~aise pod kierunkiem J. Cuisenier, badań nad ludową higieną i zapobieganiem przed chorobami. Zeszyt zamykają dwie monografie: R. Froehlicher, Une ferme alsacienne i C. Michel, Une credence provent;ale. Jacek L'Ethnographie. Wyd. Societe annee 1972, Paris1972, ss. 100. d'Ethnographie de Paris. Nouvelle Bednarski sćrie, nr 66. Rocznik zawiera 7 artykułów: R. Lacombe, Cap Tersanabal (dotyczy akademii "naukowej", stworzonej w XV wieku przez infanta portugalskiego, Don Henriąue, na przylądku Sagres w Portugalii); R. P. Delawarde, A propos de la sauvegarde des Indiens et de leur style de vie (W sprawie ochrony Indian i ich sposobu życia; studium o Indianach Galibi w Gujanie); J. Belin-Milleron, Inventaire ethnologique d'un canton rural Saint-Sauveur en Puisaye (Yonne). Introduction (o etnologicznym inwentarzu wiejskiego kantonu Saint-Sauveur dologiczne wprowadzenie); C. Maxia, La civilisation nuraghique sciences anthropologiques (Kultura "nuraghe" w świetle nauk methodologique Puisaye, metoli /a /umiere des antropologicznych. w �Recellcje, wydawnictw pTceglądy 2.3 i czasopism ~tudium o religijnych budowlach służących do osuszania ciał zmarłych na Sardynii); B. Delfendahl, Le culte champetre dans un village de L'Inde. Description systernatique (Wiejski kult religijny we wsi indyjskiej); S. Thierry, A propos de La litterature populażre du Cambodge (11). Trois contes (A propos literatury ludowej Kambodży, cz. ll: Trzy opo\viadania); H. Kani, Les types d'installation des habi!ants de bateaux <i Shatin, N. T., Hang-Kong (Typy osiedlenia mieszkańców łodzi w Shatin, Nowe Terytoria - Hongkong). Jacek The journal .'.Ian. of the Royal Anthropological Institute, Bednarski t. 7, nr 1-4, Lon- do;] 1972. Kwartalnik, wydawany przez Królewski Instytut Antropologiczny Wielkiej Brytanii i Irlandii \V Londynie, od 1965 1". jest kontynuacją dwóch czasopism: "Journal or the Royal Anthropological Institute" i "Man". "Man" zawiera artykuły z zakresu antropologii społecznej, w ramach której dużo miejsca poświęca wyspecjalizowanym dziedzinom: antropologii ekonomicznej, prawnej i politycznej, a także ekologii kultury i problemom języka; zamieszcza również prace z dziedziny antropologii fizycznej i archeologii 1. Nr l. zawiera: Peter J. Newcomer, The Nuer are Dinka; an essay on origins and environmental determinism (Nuerowie są Dinka; esej o pochodzeniu i determin~zmie środowiskowym). Autor dowodzi, że Nuerowie i Dinka stanowili jeden lud o v:splJlnej kulturze, rozbity wskutek oddziaływania czynników środowiskowych. Nicolas Peterson, Totem:/sm yesterday; sentiment and local organisati,on among the Australian Aborigines (Totemizm wczoraj; uczucie i organizacja lokalna u tubylców australijskich), Opierając się na przykładzie dwóch ludów: Murngin z Ziemi Arnhema i Walbiri z Pustyni Centralnej, autor wykazuje istnienie związku między totemizmem i organizacją lokalną, podkreślając znaczenie stosunku uczuciowego do teryiorium. na którym działali przodkowie. Charles R. Peters, Evolution Of the capacity for language; a new start on an old problem (Ewolucja zdolności do utworzenia języka; nowe podejście do starego problemu). Glynn Cochrane, Legal decisions and processllal models of law (Ro;:strzygnięcia prawne i procesualne modele prav,;a), Studium z zakresu antropologii prawnej. Talal Asad, Marketmodci, class structure and consent; a reconsideration of Swat political organisation (Model rynku, struktura klasowa i zgoda; ponowne rozpatrzenie organizacji politycznej Swat"). Hoger Gomm, Harlots and bachelors; marital inst.ability among the Coastal ['ligo of Kenya (Nierządnice i kawalerowie: nietrwałość małżeństw u Digo z Kenii, zamieszkałych wzdłuż wybrzeża). Stephen Pastner & Carroll McC, Pastner, Agriculture, kinship and politics in southern Baluchistan (Rolnictwo, pokrewieństwo i polityka \\. południO\\'ym Bcludżystanie). ] Pr·zy dziEd7.in. 2. S\\'C11 :r- -- Lud. t. pr('ze!lt<~cji - 59 St'H1 a nyi-i:ułtn\" ',v P~kistan~e. ponlij;lrn specjalistyczne prace z tych ostatnich o\\'óch �274 Recenzje, przeg!qdy wydawnictw i czasopism Nr 2. Henry T. Lewis, The role of fire in domestication of plants and animals a hypothesis (Rola ognia w przyswojeniu roślin uprawnych i udomowieniu zwierząt w południowo-zachodniej Azji; hipoteza), Roy 1". Elier.. The marsupial in Nuaulu ritual behaviour (Kuskus w rytualnych zachowaniach Nuaulu). Ukazanie i próba wyjaśnienia roli zwierzęcia - kuskusa workowatego w rytuałach (szczególnie - narodzinowych i inicjacyjnych) Nuaulu, małej grupy zamieszkującej południowo-środkową część wyspy Seram we wschodniej Indonezji. Jorge Sabater Pi & Colin Groves, The importance of higher primates in the diet o; the Fang of Rio Muni (Znaczenie wyższych Naczelnych (Antropoidów) w pożywieniu ludu Fang znad Rio Muni). K. A. Gourlay, The ox and identification (Wół i identyfikacja). Celem artykułu jest przedstawienie świadectw koncepcji identyfikacji u ludu Karimajon w północno-wschodniej Ugandzie, wskazanie na znaczenie tej "identyfikacji" w jej psychospołecznym kontekście oraz wyjaśnienie, dlaczego do tego szczególnego związku wybierany jest właśnie wól. David B. Kronenfeld. Guttman scaling; problems of conceptual domain, unidimensionality, and historical inference (Skalowanie Guttmana; problemy zakresu pojęciowego, jednowymiarowaści i dedukcji historycznej). Autor sprawdza użyteczność skali Guttmana w badaniach nad organizacją społeczną. Jean-Claude Muller, Ritual marriage, symbolic fatherhood and initiation among the Rukuba, Plateau-Benue State, Nigeria (Małżeństwo rytualne, symboliczne ojcostwo i inicjacja u Rukuba ze Stanu Plateau-Benue w Nigerii). T. J. H. Chappel, Critical carvers; a case study (Krytyczni rzeżbiarze; studium przypadku). Analiza stosunku dwóch rzeźbiarzy z plemienia Egba (zamieszkałych w Abeokuta w zachodniej Nigerii) do twórczości własnej i konkurentów. Nr 3. R. G. Willis, Pollution and paradigms (Skażenie i paradygmaty}, Autor omawia i porównuje dwie teorie na temat przyczyn chorób u ludu Fipa z południowo-zachodniej Tanzanii: koncepcję "niefachową" ("lay") albo ludową ("folk") i teorię grupy tubylczych specjalistów "lekarzy" ("doctors"), którą można, zdaniem autora, uznać za odpowiadającą pojęciu "naukowego paradygmatu" T. S. Kuhna. Michael D. Lieber, Opposition to peyotism among the western Shoshone; the message of traditional belief (Opozycja wobec peyotyzmu u zachodnich Szoszonó\\'; misja tradycyjnej wiary). Rola tradycyjnych koncepcji: siły duchowej, przyczyn chorób i ich leczenia w wytworzeniu i wyrazie opozycji do peyotyzmu. J. Davis. Gifts and U. K. economy (Dary a ekonomia brytyjska). Próba zastosowania teorii daru Maussa do wysoko rozwiniętego społeczeństwa brytyjskiego. Louise Morauta. The politics at cargo cults in the Madang Area (Aspekty polityczne kultów cargo w rejonie Madang). Dotyczy rejonu wokół miasta Madang na północnym wybrzeżu Nowej Gwinei. Eleanor Rosch Heider, Probabilities, sampling, and ethnographic method; the case of Dani colour names (Prawdopodobieństwa, próbki statystyczne a metoda etnograficzna; przypadek nazw kolorów u Dani 3). Raymond Firth, Methodological issues in economic anthropology (Review Al'Licle). (Rozwiązania metodologiczne w antropologii ekonomicznej - artykuł recenzyjny). Nr 4. Anthony Forge, The golden tleece (Złote runo). Odczyt poświ~cony pamięci B. Malinowskiego, a szczególnie jego dziełu Argonauci zachodniego PacYfiku, wygłoszony w London School of Economics and Political Science 7 marca 1971 r. Hobert Dirks, Networks, groups and adaptation in an AtTO-Caribbean communitll (Układy, grupy i adaptacja w społeczności afro-karaibskiej). Analiza stosunku mit:dzy nieformalnymi, personalnymi układami i sformalizo\\'anymi grupami \\' spoin southwest 3 Dani - Asia; rolniczy lud papuaski w górach Nowej Gwinei zachodniej, �Recenzje, łeczności afro-karaibskiej The Nuer and the Dinka; przeg!qdy wydawnictw 275 i czasopism z Brytyjskich Wysp Dziewiczych. Maurice Glickman, (Nuerowie i Dinka; dalsze uwagi). Doty-· czy ekologii, struktury społecznej i problemów "mutacji" społecznej. Roy Wagner, Incest and identity; a critique and theory on the subject of exogamy and incest prohibition (Kazirodztwo i tożsamość; Krytyka i teoria na temat egzogamii i zakazu kazirodztwa). Jacob Black, Tyranny as a strategy for survival in an "egalitarian" society; Luri facts versus an anthropological mystique (Tyrania jako środek przetrwania w "egalitarnym" społeczeństwie; fakty kultury Luri przeczą mistyce antropologicznej). Autor próbuje udowodnić na przykładzie społeczności Luri z Luristanu - górskiej prowincji w zachodnim Iranie, że w pozornie egalitarnych społeczeństwach Srodkowego Wschodu w istocie panuje tyrania, a nierówność przenika całą strukturę społeczną. Margaret Pamment, The succession of Salomon; a reply to Edmund Leach's essay "The legitimacy of Solomon" (Spuścizna Salomona; odpowiedż na esej Edmunda Leacha Prawowitość władzy Salomona). Krytyczne sprawdzenie przeprowadzonej przez Leacha analizy strukturalnej biblijnego mitu o Salomonie i propozycja alternatywnej analizy. a further note Danuta Man. The journal of the Royal Anthropological Institute, Penkala t. 8, nr 1-4, London 1973. Nr 1. Veena Das, The structure of marriage preferences; an account from Pa- (Struktura preferencji małżeńskich; relacja z literatury pakistańskiej). Opis praktyk stosowanych przy aranżowaniu małżeństw między kuzynami na podstawie pakistańskiej literatury ludowej w języku Urdu. J. I. Prattis, Strategising man (Człowiek jako strateg). Autor rozpatruje problem z zakresu antropologii ekonomicznej: podejmowanie racjonalnych decyzji i jego warunki w społeczeństwach prymitywnych i chłopskich. Przyjęty schemat analizy stosuje w odniesieniu do pieniądza - muszli z Wyspy Rosell. Sachiko Hatanaka, Conflict of laws in a New Guinea Highlands society (Konflikt praw w społeczeństwie z gór Nowej Gwinei). Obraz konfliktu między wprowadzonym przez administrację australijską prawem oficjalnym, a prawem zwyczajowym u ludu Sinasina z gór Nowej Gwinei. R. W. Wyllie, Introspective witchcraft among the Effutu of southern Ghana (Introspektywne czarownictwo u Effutu z południowej Ghany). Opis czarownictwa "samooskarżycielskiego" ("confession-oriented"). Allice Singer, Marriage payments and the exchange of people (Płatności małżeńskie i wymiana ludzi). Na podstawie analizy materiałów z prac Evans-Pritcharda o Nuerach autorka stwierdza, że tzw. wymiana kobiet przez małżeństwo jest nie odpowiadającą rzeczywistemu stanowi rzeczy konstrukcją badaczy - mężczyzn, wynikającą z niedoceniania roli kobiet. W istocie - poprzez małżeństwo dokonuje się wymiana osób - i kobiet, i mężczyzn. Nr 2. J. Davis, Forms and norms; the economy of social relations (Formy i normy; ekonomia stosunków społecznych). Odczyt poświęcony pamięci Malinowskiego, dotyczący teorii wzajemności. Wygłoszony w London School of Economics and kistani fiction �27G Political Recenzje, wydawnictw i czasopism Science 27 lutego 1973 r. David McKnight, Sexual symbolism of food among seksualna pożywienia u Wik-Mungkan 1). Don Han- Wik-Mungkan (Symbolika delman, Gossip in encounters; the przeglqdy the transmission Of information in a bounded social (plotka przy spotkaniach; przekaz informacji w ograniczonym układzie społecznym). Autor analizuje powstawanie i przekazywanie plotki podczas spotkań w oddziaływaniu "face-to-face", na przykładzie stosunków między pracownikami małego warsztatu typu chałupniczego w Jerozolimie. William G. Dalton, Economic change and political continuity in a Saharan oasis community (Zmiana ekonomiczna i ciągłość polityczna w społeczności saharyjskiej oazy). Analiza dotyczy pasterskiego plemienia Riah z libijskiej oazy Sawknah. Emiko Ohnuki-Tierney, Sakhalin Ainu time reckoning (Rachuba czasu u Ajnów sachalińskich). Nr 3. Ursula Sharma, Theodicy and the doctrine of karma (Teodycea i doktryn~ karma). Autorka na podstawie badań terenowych prowadzonych w wiosce w prowincji Himachal Pradesh w Indiach sprawdza, jak potrzeba kulturowego rozwiązania problemu cierpienia została wypełniona w ludowym hinduizmie. Warren Shapiro, Residential grouping in northeast Arnhem Land, (Ugrupowania lokalne w północno-wschodniej Ziemi Arnhema). Vernon Reynolds, Ethology and anthropology (Review article). (Etnologia i antropologia - artykuł recenzyjny). Lilo Stern, lnter-houshold movement in a ladino village of southern Mexico (Przemieszczenia lokalne w wiosce latynoskiej w południowym Meksyku). Artykuł dotyczy fluktuacji w zamieszkaniu we wsi Tapada w stanie Chiapas w południowym Meksyku. Shirley G. Ardener, Sexual insult and female militancy (Zniewaga seksualna a kobieca wojowniczość). Autorka rejestruje, głównie na podstawie danych z zachodniego Kamerunu, przejawy wojowniczości kobiet afrykańskich, zwracając uwagę na fakty, które mogłyby, jej zdaniem, rzucić światło na dzisiejszy ruch wyzwolenia kobiet w Ameryce i Anglii. W. Arens, Tribalism and the poly-ethnic rural community (Trybalizm a polietniczna społeczność wiejska 2). C. R. Hallpike, Functionalist interpretations of primitive warfare (Funkcjonalistyczne interpretacje prymi tywnej wojny). Nr 4. Kenneth David, Until marriage do us part; a cultural account Of Jaffna Tamil categories for kinsman (Dopóki małżeństwo nas nie rozdzieli; sprawozdanie kulturowe z kategorii pokrewieństwa Tamilów półwyspu Dżaffna). Autor, w miejsce metody badania terminów pokrewieństwa za pomocą analitycznych kategorii klasyfikacyjnych, proponuje podejście "kulturowe", polegające na użyciu tubylczych kategorii dla zaklasyfikowania terminów pokrewieństwa i reguł małżeńskich. Tytuł artykułu wywodzi się z jednej z tubylczych "teorii" Tamilów z półwyspu Dżaffna, która znajduje wyraz w poglądzie, że brat i siostra "dzielą krew" dopóki nie rozdzieli ich małżeństwo siostry. Ernest Gellner, Primitive cornmunism (Review article). (Pierwotny komunizm - artykuł recenzyjny). Autor recenzuje pracę zbiorową badaczy radzieckich: Ochotniki, sobirateli, rybolovi; problemy socjalno-ekonomiceskich otnosenii v dozemledelceskom obscestve, Akademia Nauk SSSR, Institut Etnografii, Leningrad. Joanna Overing Kaplan, Endogamy and the mariage alliance; a note on continuity in kindred-based groups (Endogamia i więż małżeńska; uwagi o ciągłości w grupach opartych na pokrewieństwie). Autorka odnajduje w więzi małżeńskiej czynnik formowania i umacniania grup pokrewieństwa w społecznościach, które nie posiadają silnej koncepcji wspólnego pochodzenia. Rozpasetting 1 Plemię australijskie. 2 Na podstawie badań 3kiej \\7 północnej Tanzanii. prowadzonych w Mto W<l Mbll - polietnicznej społeczno"ci wiej- �Recenzje. przegLqdy wydawnictw 277 i czasopism truje małżeństwo endogamiczne w trzech wybranych społecznościach i w podsumowaniu wyróżnia trzy analityczne kategorie endogamii. B. Edward Pierce, Status competition and personal networks; informal social organisation among the Nengre (Współzawodnictwo o status a sieć stosunków personalnych; nieformalna organizacja społeczna u Nengre z Paramaribo). Artykuł dotyczy stosunków społecznych u Kreolów niższego statusu (zw. Nengre) z Paramaribo w Gujanie Holenderskiej. H. U. E. Thoden van Velzen, Robinson Crusoe and Friday; strength and weakness of the Big Man paradigm (Robinson Cruzoe i Piętaszek; siła i słabość paradygmatu Wielkiego Człowieka). Tematem artykułu jest "paradygmat Wielkiego Człowieka" - tak określił autor pewien schemat konceptualny (w sensie kuhnowskim), stosowany w studiach z zakresu antropologii politycznej, a polegający na badaniu życia społecznego z przyjęciem perspektywy istnienia potężnych jednostek, relacji między nimi, stosunków między przywódcą i jego stronnikami. Autor sprawdza wartość tego paradygmatu, jego siłę wyjaśniającą, w dwóch wymiarach: metafizycznym i instrumentalnym. Przedstawiając "wymiar metafizyczny" paradygmatu posługuje się porównaniem z wątkami tematycznymi powieści Daniela Defoe Przypadki Robinsona Cruzoe. Badanie wartości paradygmatu doprowadza autora do wniosku, że istnieje szereg zjawisk empirycznych, które trudno wyjaśnić w ramach studiów "Wielkiego Człowieka" i że przy badaniach prowadzonych z tej perspektywy wiele ważnych zagadnień zostaje pominiętych. Hilda Kuper, Costume and cosmology; the animal symbolism of the ncwala (Kostium a kosmologia; symbolika zwierzęca ncwala). Autorka analizuje strój rytualny noszony podczas ncwala najważniejszego dorocznego rytuału królewskiego Suazi z południowo-wschodniej Afryki. Podkreśla sposób, w jaki występujące w kostiumie obrzędowym symbole zwierzęce wyrażają kosmologię. of Paramaribo Danuta Penkala � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7c4a7e6c7e35ae7eb4269396cc49f24f.pdf 8d414cef775e6f07be87d9e4a8e391ea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:320 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:283 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1969 t.53 Description An account of the resource LUD 1969 t.53, s.2-8 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text LUD TOM LIII ��u L ORGAN D POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO OHGAN l': DE LA SOCIETE POLONAISE ZA ŁOZO Y W D'ETIINOLOGIE ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OG6LNEGO ZBIORU TOM LIII WYDANO POLSKIE Z ZASIŁKU POLSKIEJ TOWARZYSTWO W R O C Ł A W AKADEMII NAUK LUDOZNAWCZE - P O Z N A Ill" 1969 �RADA WYDAWNICZA JÓZEF BURSZTA (PRZEWODNICZĄCY RADY), MARIA FRANKOWSKA, JADWIGA KLIMASZEWSKA, ANNA KOWALSKA - LEWICKA, JULIAN KRZYŻANOWSKI, ANNA KUTRZEBA-P03NAROWA, WŁADYSŁA W KWAŚNIEWICZ; KAZIMIERA ZAWISTOWICZ-ADAMSKA .,. REDAKTOR JÓZEF BURSZTA Sekretarz Redakcji Konrad Wypych Okładkę proj ektował Zbigniew Klimczyk POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCŁAW REDAKCJA, WROCŁAW, uL Szewska 36 Redaktor, Poznań, uL Kantaka 4 1969 Nakład 1000 egz. Ark. wyd. 34,62, druk.31. Papier Hustr. kL HI. Oddano do składania 14 V 1969 To D!riUk wwńOZQInlOw l1U'tym 1970 r. Cena zł 50. Zam. 201/69. 3-11 . _-- . ---_.'--_ WROCŁAWSKA .•._--,., .... _,--_._-- DRUKARNIA .- NAUKOWA .. -_. __ .. - �Spis rzeczy Władysław K wa ś n i e w i c z, Kazimierz pięciolecie urodzin (Summary,) . I. W dwudziestopięciolecie Dobrowolski (W siedemdziesięcio9 etnografii polskiej Józef B u r s z t a, Etnografia w ćwierćwie<:zu Polski Ludowej. OrganizacjaTendencje - Kierunki badań (Summary) . Anna K u t r z e b a - P o j n a ro w a, Kultura materialna wsi polskiej w pracach etnograficznych dwudziestopięciolecia Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (Summary) . Maria Ewa F r a n k o w s k a, Etnografia powszechna i jej miejsce skiej po drugiej wojnie światowej (Summary) . F ryś - P i e t r a s z k o w a, Zarys r'Ozwoju badań nad ludową w 25-I'eciu PRL (Summary) . II. Studia, artykuły, w nauce 31 61 pol103 polską sztuką 139 materiały .JÓzef B u r s z t a, Dwa modele etnograficznej monografii wsi (Summary) . Andrzej K w i I e c k i, Z zagadnień historycznych i etnicznych dawnej Łemkowszczyzny (Summary) . Krzysztof Wo l s k i, Tradycyjne techniki sztucznego nawadniania w krajach irańskich (Summary) . Józef F u r d y n a, Urządzenia do oświetlania wnętrz u Lasowiaków w widłach Wisły i Sanu od połowy wielku XIX po czasy dzisiejsze (Summary) Konstanty S t e c k i, Początki kolekcjonerstwa etnograficznego na Podhalu (Summary) . Jerzy B u r c h a r d t, W sprawie nazwy Hazaków (Summary) Stefan Ł y s i k, Paweł Schebesta - Pioniersk!i badacz Pigmejów (1887-1967) (Summary) . Stanislaw Bąk, Pr·ofesor doktor Stanisław Pigoń (Summary,) Wiesław C i ą ż y ń s k i. Charakterystyka działalności Włodzimierza Poźniaka jako etnomuzykologa (Summary) Barbara M a t u s z e w s ka - K o h u t n ic k a, Zbiory Bron1sł-awa Malinowskiego w AngJi,i (Summary) 147 164 lP6 225 232 247 251 27:3 287 298 �6 III. Artykuły recenzyjne Gerhard Konrad K los k a, Etnografia społeczeństwa przemysłowego w ujęciu Hermanna Bausingera . Tadeusz W I' Ó b l e w s k i, Niemiecka "Mitteleuropa" w ujęciu Bruno Schiera (Summary) . Stanisław B ł a s z c z y k, Sz,tuka ludowa jako przedmiot badań etnograficznych (na marginesie artykułu R. Wildhabera) (Summary) IV. Recenzje oraz przeglądy wydawnictw (Gerhard Konrad Kloska) socjologiczne na 323 332 czasopism Dzieła Wszystkie Oskara Kolberga - W dziesięciolecie działalności wydawnidwa (Medard TarkoJ Bibliografija trudow Instituta Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja (1900-1962). Leningrad 1967 (Zbi.gniew Jasiewiez) Etnologiczne nOWOSCl wydawnicze w Niemieckiej Republice Federalnej Badania 302 345 348 349 Ziemiach Zachodnich. Poznań 1968 (Aleksander Posern-Zieliński) 353 Julian M a ś l a n k a, Zorian Dołęga-Chodakowski. Wrocław-Warszawa-Krakaw 1965 i Z. Dołęga-Chodcakowski O Slawiańszczyźnie przed chrześcijaństwem oraz inne pi:sma i listy. WaJrsziaJwa1967 (Aleksander Zyga) . Sztuka ludu polskiego. Warszawa 1967 (Edward Ozgowiez) . Zarys dziejów religii. Warszawa 1968 (Aleksander Posern-Zi.eliński) . Paul N e d o, Grundriss der sorbischen Volksdichtung. Bautzen 1966 (Józef Burszta) 366 368 . Arbeit und Volksleben. Goeltingen 1967 (Gerhard Konrad Carl-Herman T i 11 h a g e n, Folklig Hikekonst. Stockholm szewski, Zbigni.ew Kloska) . 1962 (Jan Jaro- Jasiewiez) Lietuviu liaudies menas. Vilnius Ludove stavitielśtvo a byvanie 370 1968 (Barbara Bazielieh) . na Slovensku. Bratyslava 372 1963 (Krystyna ~74 Ziółkowska) Jean L a u d e, Les arts de l'Afrique noire. Paris 1966 (Tomasz Skarżyński) Stanisław S w i d e I' s k i, Grands traits des civilisations africaines. Paryż 1966 Dietrich (Teresa D I' o s t, Skarżyńska) T6pferei in I. P u c k o v, Kozyra) Letopis. Technologie. Berlin 1967 (Konrad 379 Formirowanie naselenija Melanezii. Moskva 1968 (Anna 381 . Jahresschrift 1968/1969 des (Waleri.an Instituts fiir sorbische Volksforsehung. Bautzen Sobi.siak) 382 Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde. Berlin 1968 (Walerian Sobisiak) . Osterreichische Zeitschrift fUr Volkskunde. Wiedeń 1967 (Walerian Sobisiak) Schweizerisches Archiv fUr Volkskunde. Basel 1967 (Walerian Sobi.siak) Jahrbuch des Museums fUlI' V6lkerkunde zu Lei'pz.ig. T. XXII, Berlin 1966 (Konrad J·ahrbuch Wypyeh) des Museums (Konrad L'Ethnographie. 376 378 Afrika. Wypyeh) P. 356 360 361 387 389 394 fiir Volkerkunde zu Leipzig. T. XXIII, Wypyeh) Paris 384 Berlin 1966 397 1966/1967. (Tadeusz Wróblewski) . 398 �7 Arts et Traditions Populaires. Paris 19&7 (Bogusław Linette) Anthropos. Fryburg 1.966, t. 61 (Tadeusz WróbLewski) . Anthropos. Fryburg 1967, t. 62 (Tadeusz WróbLewski) . Ethnology. Pittsburgh 19617 (Mirosława Posern-ZieLińska) Zeitschrift ftir Ethnologie. Berlin 1967 (ALeksander Posern-ZieLiński) 400 402 406 411 414 V. Muzea Maria Z n a m i e l' o w s k a - P l' li f f e l' o w a, Polskie ~raficZlne w okresie 25.-1eci'a PRL (Summary) . muzealnictwo etno419 • VI. Kronika XLIII Walne Z'gromadzenie Polskiego Towarzystwa Wypych) Sprawozdanie (Józef Sprawozdanie (Jadwiga Sprawozdanie (Maria Konkursy Oddziału łódzkiego Polskiego Towarzystwa (Konrad <I 456 Oddziału wrocławskiego Pawłowska) Oddziału Pols'kiego Towarzystwa Ludoznawczego 457 . toruńskiego Pols'kiego Znamierowska-Prufferowa,) obrzędową Macewicz-Gołubkow) Towarzystwa Ludoznawczego Etnograficznym we Wrocławiu 458 . w Muzeum . III Etnograficzne Seminarium Amerykanistyczne (Maria Paradowska) . II Międzynarodowa Konferencja Robocza Komisji Organizaeyjnej Europejskiego Atlasu Etnograficznego (Konrad Wypych) . 90-lecie urodzin akademika bułgarskiego Michaiła Arnaudowa (KoLe Simiczijew) 459 460 464 466 25 rocznica śmierci akademika Afanasija Sieliszczewa (KoLe Simiczijew) . Najważniejsze nabytki zagraniczne biblioteki im. J. Czekanowskiego za rok 1968 (Jadwiga 453 Ludoznawczego Lech) na plastykę (Maria Ludoznawczego ~ Gerlach-Klodnicka) . Indeks LIII tomu (Jadwd'ga GeT1lach-Kł,odniicka) Spis ilustracji Spis treści w języku angielskun 467 468 475 491 493 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2892b13b7414a84b1538ca1506712384.pdf ac4ea64543261d030ffc5711e582f05f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:318 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:282 Title A name given to the resource Różne / LUD 1966 t.51 cz.1 Description An account of the resource LUD 1966 t.51 cz.1,s.347-352 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS ILUSTRACJI 1 Prof. dr Antoni 15 2 Prof. Kalina (1846-1906). Reprod. Z. Kłodnicki . dr Adam Fischer (1889-1942). Reprod. Z. Kłodnicki . 3 Inauguracja Zakładu Etnologii UJK 1927 r. (Reprod. Z. Kłodnicki) 4 Prof. dr Jan Czekanowski (1882-1965). Reprod. Z. Kłodnicki . 5 XXXV Walne Zgromadzenie PTL i Międzynarodowa Konferencja Pomorzoznawcza na Zamku Piastowskim w Szczecinie w 1960 r. . 6 Wydawnictwa PTL na XV Międzynardowych Targach Książki w Warszawie w 1965 r. Fot. R.S.W. "Prasa" Centralna Agencja Fotograficzna . 7 Jan Stanisław Kubary (13 XI 1846 9 X 1896). Reprod. K. Wieckhorst 8 Grobowiec Jana Stanisława Kubarego w Kolonii na Ponape. Fot. M. N. Sproat, 1966 9 Prof dr Jan Czekanowski . 10 Prof. dr Tadeusz Milewski Fot. Rosner 11 Prof. dr Karol Koranyi 12 Prof. dr Gerard Ciołek 13 Prof. dr Stefan Nosek. 24 26 32 37 42 165 176 219 222 226 229 231 �Contents I Articles o 1g a G a j k o w a, History of the Polish Ethnographic Society, Its Origin, Development and Significance During 70 Years . J a n M a n u g i e w i c z, Ethnography in Warsaw's Scientific Societies and Later Institutions W i e s l a w B i e ń k o w s k i, Ethnographic Investigations of the Anthropological Commision of the Academie of Learning and the Ethnographic Commision of the Polish Academy of Learning. T a d e u s z W rób l e w s k i, The Development of Folklore Interests in Wielkopolska W. K. B a n d a r c z y k. White Russian Ethnography in Works of Polish Investigators L. A. M a l a s z - A k s a m i t o w a, Z. J. Dolęga-Chodakowski (Adam Czarnocki) and His Work K o n r a d W y p y c h. Jan Stanislaw Kubary on the 70-ty Anniversary of his Death . II Reports ETNOGRAFIA styna Kar and Wozaczyńska) 71 83 93 123 165 1963 (Kry181 . o l H l a w i c z k a, Melodie polskie w Kancjonale Mazurskim. nikaty Mazursko-Warmińskie", Olsztyn 1963, no 3/81, pages (Antonina 61 reviews POLSKA, vol. VII, Wrocław-Warszawa-Kraków Czerniewska) 7 "Komu333-374 . P o lon e c, Slovanske valasky fokose a cakany. Zbierky Slovenskoho Narodneho Muzea, Narodneho Odboru w Martine. Published by Osveta, Bratislava-Martin 1963 (Józef Gajek) . D i m i t r Kra n d Ż a l o v, Valasi na Morave-materialy, problemy, metody. Acta Universitatis Palackanae Olomucensis, 1963 (Kazimierz Slaski) . OBERLAUSITZER FORSCHUNGEN. Beitrage zur Landesgeschichte. Published Martin Reuther, Leipzig 1961 (Jerzy Damrosz) . A. V i n k e v i c, B. 1. D y b o w s ki, Osnovnyje etapy zizni i dejatelnosti. Irkuck 1961 (Antoni Kuczyński) . A. L. Ce k a n o w s k i, Sbornik neopublikowannych materialow A. L. Cekanovskogo statji o ego naucnoj rabote. Irkuck 1962 (Antoni Kuczyński) SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA. Akademija Nauk ZSRR, Moskwa 1964, vol. 1 185 O. (Zbigniew Jasiewicz) 187 188 191 193 195 197 �350 Cislennosf i rasselenie narodov mira. Moskwa 1962; Atlas narodov Moskwa 1964 (Zygmunt Klodnicki) . AZJA I AFRYKA SIEWODNIA. Moskwa 1963, no 6 and 12 (Krzysztof mira. 198 ZieL- nica) 201 C a r l e t a n S. C a a n, The Origin of Races. New York 1962 (Wanda Stęś- licka) Cahiers 203 Fran<;ais d' Anthropologie. Paris 19{j4, 2-nd year, no 1 (Wanda Stęś- licka) 206 The Anthropology of F r a n z B a a s. The American Anthropologist. Vol. 61, no 5, 1959 (Tadeusz Milewski) . G e a r g P e t e r M u r d a c k, Africa. Its Peoples and Their Culture History. London 1959 (Krystyna Świerczyńska) . JAHRBUCH DES MUSEUMS FUR VOLKERKUNDE ZU LEIPZIG. Vol. XX, Berlin 1964 and vol. XXI, Berlin 1965 (Konrad Wypych) . Review of the most important events in folk-dance abroad in 1963 Roderyk 207 211 212 Lange) III C h r a n ics Prof. Dr Jan Czekanowski (O. G.) . Prof. Dr Tadeusz Milewski (Władysław Kuraszkiewicz) Prof. Dr Karol Koninyi (Jerzy Pogonowski) Prof. Dr Gerard Ciolek (Józef Gajek) . Prof. Dr Stefan Nosek (Jan Kowalczyk) . Tadeusz Zygler (Roderyk Lange) . International Union of Anthropological and Ethnological Sciences (J. G.) Conferences of SIEE (Tomasz Skarżyński) . Report of the I-st Africanistic seminar in Kraków (Tadeusz Milewski) . Ethnographic seminar of Americanistic in Poznań (Zbigniew Jasiewicz) General report of the Polish Ethnographic Society - Meeting 1964 (piotr Kaleciak) General Kaleciak) 226 223 230 233 234 242 243 244 247 . report 219 222 of the Polish Ethnographic Society - Meeting 1965 (piotr 251 . IV Bibliography B a l e s l a w G a w i n, Biobliography 1959-1960 of Polish Ethnography in the years 257 V Miscellanea Table of illustrations Contents 347 349 �LUD rocznik, organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego 1895-1967 Tom I, z. 1-4, za rok 1895, red. Antoni Kalina, s. 268 Tom II, z. 1-4, za rok 1896, red. Antoni Kalina, s. 376 Tom III, z. 1-4, za rok 1897, red. Antoni Kalina, s. 388 Tom IV, z. 1-4, za rok 1898, red. Antoni Kalina, s. 454 Tom V, z. 1-4, za rok 1899, red. Antoni Kalina, s. 392 Tom VI, z. 1-4, za rok 1900, red. Antoni Kalina z udziałem Franciszka Krceka i Jana Leciejewskiego, s. 416 Tom VII, z. 1-4, za rok 1901, red. Antoni Kalina, s. 340 Tom VIII, z. 1-4, za rok 1902, red. Antoni Kalina, s. 445' Tom IX, z. 1-4, za rok 1903, red. Antoni Kalina, s. 428 Tom X, z. 1-4, za rok 1904, red. Karol Potkań,ski i Seweryn Udziela, s. 472 Tom XI, z. 1-4, za rok 1905, red. Karol Potkański i Seweryn Udziela, s. 460 Tom. XII, z. 1-4, za rok 1906, red. Józef Kallenbach, s. 348 Tom XIII, z. 1-4, za rok 1907, red. Wilhelm Bruchnalski, s. 357 Tom XIV, z. 1-4, za rok 1908, red. Szymon Matusiak, s. 407 Tom XV, z, 1-4, za rok 1909, red. Szymon Matusiak, s. 373 Tom XVI, z. 1-4, za rok 19-10,red. Adam Fischer, s. 432 Tom XVII, za rok 1911, red. Adam Fischer, s. 303 Tom XVIII, z. 1-4, za rok 1912, red. Adam Fischer, s. 240 Tom XIX, z. 1-4, za rok 1913, red. Adam F~scher, s. 172 Tom XX, za lata 1914-1918, red. Adam Fischer, s. 332 Tom XXI, za rok 1922, (seria II, t. I), red. Adam Fischer, s. 276. Tom XXII, za rok 1923, (seria II, t. I), red. Adam Fischer, s. 168. Tom XXIII, za rok 1924, (seria II, t. III), red. Adam Fischer, s. 188. Tom XXIV, za rok 1925 (seria II, t. IV), red. Adam Fischer, s. 240. Tom XXV, za rok 1926 (seria II, t. V), red. Adam Fischer, s. 144+18. Tom XXVI, za rok 1927 (seria II, t. VI), red. Adam Fischer, s. 160. Tom XXVII, za rok 1928 (seria II, t. VII), red. Adam Fischer, s. 204. Tom XXVIII, zarok 1929 (seria II, t. VIII), red. Adam Fischer, s. 255. Tom XXIX, za rok 1930 (seria II, t. IX), red, Adam Fischer, s. 211. Tom XXX, za rok 1931 (seria II, t. X), red. Adam Fischer, s. 276. Tom XXXI, za rok 1932 (seria II, t. XI), red. Adam Fischer, s. 180. Tom XXXII, za rok 1933 (seria II, t. XII), red. Adam Fischer, s. 196. Tom XXXIII, za lata 1934-1935 (seria II, t. XIII), red. Adam Fischer, s. 160. Tom XXXIV, za rok 1936 (seria II, t. XIV), red. Adam Fischer, s. 304. Tom XXXV, za rok 1937 (seria II, t. XV), red. Adam Fischer, s. 208. Tom XXXVI, za lata wojenne 1939-1945, ,red. Józef Gajek i Tadeusz Seweryn, s. 502 Tom XXXVII, -za rok 1946, red. Józef Gajek i Tadeusz Seweryn, s. 627. Tom XXXVIII, za ,rok 1947, red. Józef Gajek i Tadeusz Seweryn, s. 782. Tom XXXIX, za lata 1948-1951, red. Józef Gajek i Tadeusz Seweryn, s. 806 40,Tom XL, za rok 1952-1953, red. Józef Gajek, s. 1111 . 40,Tom XLI, za rok 1954, cz. 1 i 2, red. Józef Gajek, s. 1480 70,Tom XLII, za rok 195'5, cz. 1 i 2, red. Józef Gajek, s. 992 65,Tom XLIII, za rok 1956, red. Józef Gajek, s. 515 . 40,- �Tom Tom Tom Tom Tom Tom Tom Tom XLIV, za rok 1957, red. Józef Gajek, s. 632 . XLV, za rok 1958-1959, red. Józef Gajek, s. 669 XLVI, za rok 1960, red. Józef Gajek, s. 704 . XLVII, za rok 1961, red. Józef Gajek, s. 708 . XLVIII, za rok 1962, red. Józef Gajek, s. 691 XLIX, za rok 1963, red. Józef Gajek, s. 890 L, za lata 1964-1965, cz. 1 i 2, red. Józef Gajek, s. 800 LI, za rok 1966, cz. 1 i 2, red. Józef Gajek Tomy I-XXXVIII są wyczerpane. ,',,: I ;/ 40,40,40,85,85,100,100,- �Cena zł 40.- WYDA WNICTWA POLSKIEGO TOW ARZYSTW A I latach 1895-1967 ---------W 013 r 5"1/ /'6 LUD (1895-1967) Tomy I PRACE I MATERIAŁY LI ETNOGRAFICZNE Tomy I - XXVI PRACE ETNOLOGICZNE Tomy I ATLAS POLSKICH (1934-196,) (194,-1967) VIII STROJÓW LIJDOWYCH (1949-196,) Zeszyty 1-29 część I POMORZE I WARMIA zeszytów: 3 część II WIELKOPOLSKA I KUJAWY zeszytów: 4 część III SLĄSK zeszytów: 4 część IV lVIAZO\VSZE I SIERADZKIE zeszytów: 7 część V MAŁOPOLSKA zeszytów: 11 ARCHIWUM ETNOGRAFICNE Nr 1-30 BIBLIOTEKA POPULARNA Tomy I - IV LITERATURA LUDOWA (1951-196,) (1958-196,) (195'2'-196,) Roczników 10 ŁÓDZKIE STUDIA ETNOGRAFICZNE Tomy I - DZIEŁA WSZYSTKIE wyszło: Reedycja - OSKARA KOLBERGA 36 tomów. Edycja - Zamówienia POLSKIE (1959 -196,) VII (1961-196'2') 8 tomów przyjmuje: TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE WROCLA W. PL. NANKERA 4 - � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/abdb5eaea897040e7f721e4330e9d3eb.pdf be89dfe9410a8fd6f418e897a660f48a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:317 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:281 Title A name given to the resource Bibliografia / LUD 1966 t.51 cz.1 Description An account of the resource LUD 1966 t.51 cz.1,s.257-346 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BOLE8ŁA W GA WIN BIBLIOGRAFIA ETNOGRAFII POLSKIEJ ZA LATA 1959/1960 POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE WROCŁA W 1966 �Do chwili obecnej ukazały się następujące bibliografie w wydawnictwach polskiego Towarzystwa Ludoznawczego: "Lud", t. XXXVIII Za rok 1947 opracowała "Lud", t. XLIII za lata 1945-1954 oprac. "Lud", t. XLIV za rok 1955 opracował "Lud", t. XLVI za lata 1956-1958 oprac. za lata 1945-1955 osobne zestawienie oprac. "Archiwum Etnograficzne" nr 11 - etnografii polskiej 1. Barowa H. Bittner-Szewczykowa B. Gawin B. Gawin H. Bittner-Szewczykowa �Lud, SPIS t. 51, 1967 TREŚCI str. I. Część ogólna A. Bibliografie i indeksy B. Wydawnictwa ciągłe etnograficzne 267 czasopisma polskie zawierające 268 II. Metodologia i metodyka, (teorie i technika badań kwestionariusze, instrukcje, wywiady itp.). . III. Historia i organizacja etnografii IV. Muzea i muzeoznawstwo V. Etnograficzne etnonimiczne materiały opracowania terenowych, ankiety, 270 . etnograficzne materiały 271 . 273 regionalne. Studia materiały VI. Opracowania i materiały problemowe z zakresu etnografii Polski: A. Kultura materialna: 1. Prace ogólne z zakresu kultury materialnej i zagadnień o strukturze gospodarczej wsi 2. Zdobywanie pożywienia: rolnictwo, hodowla !zwierząt, zbieractwo, łowiectwo, rybołówstwo, bartnictwo . 3. Pożywienie jego konserwacja i przygotowanie . 4. Przemysł ludowy, rzemiosło wiejskie i małomia'steczkowe (obróbka surowców) 5. Odzież 6. Budownictwo, sprzęty 7. Transport i komunikacja B. Kultura społeczna: 1. Prace ogólne z zakresu kultury społecznej 2. Grupy społeczne, zawodowe, religijne, polityczne i klasowe 3. Struktura rodziny . 4. Zwyczaje i obrzędy doroczne, rodzinne i in. . C. Kultura duchowa: 1. Wierzenia, demonologia, religia 2. Magia, wróżby 3. Wiedza ludu 4. Literatura ludowa (materiały i studia) powiedzenia, przysłowia, gadki i facecje, pieśni, ballady, baśni, bajki, mitologia, podania, legendy, widowiska, folklor robotniczy miejski, folklor wojenny, pamiętniki chłopskie 275 280 280 281 282 282 283 283 285 285 285 285 286 287 288 288 288 �260 Bibliografia etnografii polskiej lata za 1959/1960 5. Materiały i studia nad muzyką ludową, pieśniami i tańcami 6. Materiały i studia nad sztuką ludową (konkursy i wystawy) D. Współczesne przemiany w kulturze polskiej: 1. Twórczość ludowa w praktyce kulturalno-oświatowej (zespoły muzyczne, inscenizacje) 2. Zmiany w układzie tradycyjnym grup społecznych (wsi, spółdzielcze, PGR, POM, GOM, gospodarstwa indywidualne i in.) VII. Polacy na emigracji VIII. Etnografia ctwach) . (zagadnienie słowiańska nauki etniczne i etnograficzne) pomocnicze (w . polskich 304 wydawni306 309 310 310 311 311 X. Pogranicze etnografii z pomocniczymi posiłkującymi naukami: 1. Archeologia 2. Językoznawstwo porównawcze (dialektologia, onomastyka) 3. Antropologia etniczna 4. Geog,rafia i krajoznawstwo: a) demografia, antropogeografia b) atlasy, mapy, przewodniki 5. Historia: a) historia wsi, historia gospodarcza, osadnictwa, historia prawa b) walki klasowe 6. Historia sztuki 7. Historia literatury 8. Muzykologia działacze społeczni, polityczni i kulturalni, twrócy, 312 313 316 316 317 318 325 326 326 327 etno327 XII. Varia 330 XIII. Recenzje z czasopism i prac etnograficznych Indeks nazwisk Wykaz skrótów Wykaz czasopism i ich skróty Wykaz wydawnictw i ich skróty polskich oraz obcych WYKAZ SKROTOW ang. art. b.m. bib!. biogr. 303 306 IX. Etnografia pozasłowiańska : A. Europa B. Afryka C. Azja D. Ameryka E. Australia i Oceania XI. Chłopi jako grafowie 293 297 angielski artykuł bez miejsca wydania biblioteka biografia cd. concl. cont. cz. czas. ciąg dalszy conclusions contents część czasopismo 331 333 260 261 264 �Bibliografia dn. dod. dok. dot. egz. fasc. fel. fragm. franc. Bustr. in. Inh. inscen. inst. jęz. koresp. krat. sod. mies. nekr. nlb. nr odb. okl. opow. oprac. opubl. p. t. pocz. poem. polem. por. powiel. poz. Pozn. przem. przepr. r. R. rec. red. etnografii potskiej dnia dodatek, dodano dokończenie dotyczy egzemplarz fasciculus felieton fragment francuski ilustracja inne Inhalt inscenizacja instytut język kores ponden t kratkoje sodierżanije miesięcznik nekrolog nieliczbowane numer odbitka okładka opowiadanie opracował, opracowanie opublikowany pod tytułem początek poemat polemika porównaj powielone pozycja Poznań przemówienie przeprowa dził rok rocznik recenzja redaktor, redakcja Wykaz czasopism za tata ref. rep. res. rez. ros. rozdz. rozm. rys. s. scen. sod. sok. som. spraw. spraw. prod. streszez. sum. summ. supl. T. tab. tab!. tł. tow. uzup. v. lwI. wspr. wg wyd. wygł. wyj. wykr. wyp. wyw. przepr. zap. z. zob. Zsf. 1959/1960 261 referent reportaż resume rezjume rosyjski rozdział rozmowa rysunek stron(a) sommaire sceniczny sodierżanije sokraszczenije sprawozdanie sprawozdanie z produkcji filmu streszczenie summary summarium suplement tom tabela tablica tłumaczył towarzystwo uzupełnienie volumen wiersz w sprawie według wydał, wydanie wygłoszone wyjątek wykres wypusk wywiad przeprowadził zapis, zapisał zeszyt zobacz Zusammenfassung ich skróty Archeion (Warszawa) A·rcheo!. Archeologia (Warszawa) Archit. Architektura (Warszawa) Biul. Inf. NRD Biuletyn Informacyjny Niemiecka Republika Demokratyczna (Warszawa) Biul. Inst. Wzorn. Przem. - Biuletyn Instytutu Wzornictwa Przemysłowego (Warszawa) �262 Bib!iografia etnografii polskiej za tata 1959/1960 Chłop. Droga - Chłopska Droga (Warszawa) Collect. theol. Collectanea Theologica (Warszawa) Czas. geogr. - Czasopismo Geograficzne Czas. prawno-hist. - Czasopismo prawno-hi.storyczne (Warszawa) Dawna kult. - Dawna Kultura (Wrocław) Drobna Wytwór. - Drobna Wytwórczość (Warszawa) Drogown. - Drogownictwo (Warszawa) Drużyna (Warszawa) Dzi€nnik Bałtycki Dziennik Bałtycki, Rejsy Echo Tyg. - Echo Tygodnia. Dod. do Gazety Krakowskiej Ekon. - Ekonomista (Warszawa) Finanse (Warszawa) Gaz. Cukr. - Gazet Cukrownicza (Warszawa) Gazet Krakowska Geogr. w Szk. - Geografia w Szkole (Warszawa) Głos Robotniczy (Łódź) Głos Tyg. - Głos Tygodnia. Dod. do dzienno Głos Koszaliński (Koszalin) Głosy z nad Odry. Dod.do dzienno Trybuna Opolska Gosp. Rybna - Gospodarka Rybna (Warszawa) Gosp. Wodna - Gospodarka Wodna (Warszawa) Gosp. zboż. - Gospodarka Zbożowa (Wa·rszawa) Handel Wewn. - Handel Wewnętrzny (Warszawa) Hist. Nauka Konst. - Historia i Nauka a Konstytucji (Warszawa) Inwest. i Budown. - Inwestycje i Budownictwo (Warszawa) Kamena (Lublin) Kłosy dod. do Tyg. Chłops·ka Droga (Warszawa) Kul. i Zycie - Kultura i życie. dod. do Sztandaru Ludu (Lublin) Kwart. hist. Kult. Mat. - Kwartalnik Historii Kultury Materialnej (Warszawa) Kwart. hist. - Kwartalnik Historyczny (Warszawa) Kwart. inst. pol. radz. - Kwartalnik Instytutu Polsko-Radzieckiego Kwart. opoI. - Kwartalnik Opolski Las pol. - Las Polski (Warszawa) Lingua posn. - Lingua Posnaniensis (Poznań-Warszawa) Łódź liter. - Łódź Literacka Materiały i Studia INS - Materiały i Studia Instytutu Nauk Społecznych przy KC PZPR (Warszawa) Mazury i Warmia (Olsztyn) M€chan. Roln. - Mechanizacja Rolnictwa (Warszawa) Muzeal. - Muzealnictwo (Warszawa) Myśl. filozof. - Myśl Filozoficzna (Warszawa) Na Niedzielę. Dod. do Trybuny Robotniczej (Stalinogród) Nauka pol. - Nauka Polska (Warszawa) Nowa Czechosłowacja (Warszawa) Nowa Kult. - Nowa Kultura (Warszawa) Nowe Drogi (Warszawa) Nowe Czasy (Moskwa-Warszawa) Nowe RaIn. - Nowe Rolnictwo (Warszawa) Nowy Tor. - Dod. do Gazety Pomorskiej (Bydgoszcz) Now. Tyg. - Nowiny Tygodnia. Dod. do Nowin Rzeszowskich �Bibliografia etnograf!! polskiej za lata 1959/1960 263 Od A do Z. Dod. do Dziennika Polskiego (Kraków) Onomast. - Onomastica (Wrocław) O trwały pokój - O trwały pokój, demokrację ludową (Bukareszt-Warszawa) Pam. Słowo - Pamiętnik Słowiański (Wrocław) P.r.S. - Państwowy Instytut Sztuki (Warszawa) Plon (Warszawa) Pol. Szt. Lud. - Polska Sztuka Ludowa (Warszawa) Pomorze (Bydgoszcz) Por. jęz. - Poradnik Językowy (Warszawa) Postępy Nauk rolno - Postępy Nauk Rolniczych (Warszawa) Postęp krawiecki (Poznań) Poznaj Świat (Warszawa) Praca świetl. - Praca Świetlicowa (Warszawa) Pr. Mat. etnogr. - Prace i Materiały Etnograficzne (Wrocław) Pr. polonist. - Prace polonistyczne (Wraszawa) Pracujemy w świetl. - Pracujemy w świetlicy (Warszawa) Probl. - Problemy (Warszawa) Prz. Antropol. - Przegląd Ant,ropologiczny (Warszawa-Poznań) Prz. artysto - Przegląd Artystyczny Przekrój (Warszawa) Prz. geogr. - Przegląd Geograficzny (Warszawa) Prz. hist. - Przegląd Historyczny (Warszawa) Prz. kolej. - Przegląd Kolejowy (Warszawa) Prz. Kult. - Przegląd Kulturalny (W~szawa) Prz. piek. - Przegląd piekarniczy (Warszawa) Prz. techn. - Przegląd Techniczny (Warszawa) Prz. ubezp. - Przegląd Ubezpieczeń (Warszawa) Przegl. zach. - Przegląd zachodni (pounań) Prz. zagad. socjal. - Przegląd Zagadnień Socjalnych (Warszawa) Prz. zagl'. liter. geogr. - Przegląd zagranicznej literatury geograficznej (Warszawa) Porzyjaźń (Warszawa) Radio i Świat (Warszawa) Rocz-i Dziejów społ. i gosp. Roczniki Dziejów Społecznych Gospodarczych (Poznań) Rocz-i hist. - Roczniki Historyczne (Warszawa-Poznań) Rocz. ł6dz. - Rocz~ik Łódzki. Łódź Rocz-i Nauk rolno - Roczniki Nauk Rolniczych (Warszawa) Roczniki Towarzystwa Naukowego (Toruń) Słowo na Warmii i Mazurach (Olsztyn) Sł. Tyg. - Słowo Tygodnia. Dod. do Słowa Ludu (Kielce) Sobótka (Wrocław) Sportowiec (Warszawa) Spółdz. Pracy - Spółdzielnia Pracy (Warszawa) Spółdz. produk. - Spółdzielnia P;rodukcyjna (Warszawa) Spraw. T. N. Tor. -Sprawozdania Towarzystwa Naukowego (Toruń) Spraw. Wrocł. T. N. - Sprpawozdania Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego Sprawy i Ludzie. Dod. do Gazety Robotniczej (Wrocław) Stolica (Warszawa) Sztuka (Warszawa) Śląsk liter. - Śląsk Literacki (Katowice) Śpiewajmy (Warszawa) �264 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 Swiat Ludzie. Dod. do Gazety Białostockiej Świat My. Dod. do Głosu Olsztyńskiego Swiat i Życie. Dod. do tyg. Dzi€nnika Zachodniego (Katowice) Swiatowit (VVarszawa) Swiet. - Świetlica (Warszawa) Transp. - Transport (VVarszawa) Tryb. Ludu - Trybuna Ludu (Warszawa) Tryb. rob. - Trybuna Robotnicza (Katowice) Tryb. VVoln. - Trybuna VVolności (Warszawa) Turysta (Warszawa) Twó,rcz. - Twórczość (VVarszawa) Tyg. powsz. - Tygodnik Powszechny (VVarszawa-Kraków) Tyg. demokr. - Tygodnik Demokratyczny (Warszawa) VViad. archeol. - Wiadomości Archeologiczne (Warsza,wa) VVidnokrąg. Dod. do Gazety Poznańskiej Widnokręgi (VVarszawa) VViedza i Życie (VVarszawa) Wierchy (Warszawa) VVojsko lud. - VVojsko Ludowe (VVarszawa) Zar. śl., - Zaranie Śląskie Katowice Zap. T. N. Tor. - Zapiski Towarzystwa Naukowego w Toruniu Za VVoln. Lud. - Za Wolność i Lud (Warszawa) Zeszyt. nauk. U.J. - Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego Zesz. teor. polit. - Zeszyty Teoretyczno-Polityczne (War·szawa) Ziel. Sztand. - Zielony Sztandar (Warszawa) Zycie gosp. - Życie Gospodarcze (VVal'Szawa) Zycie i kult. - Życie i Kultura. Dod. do Głosu Szczecińskiego Życie i Myśl (Warszawa) Życie lit€r. - Życie Lit€rackie (Krrak6w) Życie Lubelskie Życie Kult. wsi - Życie Kulturalne VVsi (Szczecin) Życie Kult. Ziemi rzesz. - Życie Kulturalne Ziemi Rzeszowskiej Życie VVarsz. - Życie VVarszawy VVykaz wydawnictw i ich skróty FA W - Filmowa Agencja Wydawnicza (Wa,rszawa) IHKM - Instytut Historii Kultury Materialnej (VVarszawa) Instytut Zachodni (Poznań) Iskry (VVarszawa) Ks. i VV.- Książka i Wiedza (Warszawa) LSVV - Ludowa Sp6łdzielnia VVydawnicza (VVarszawa) N.K. - Nasza Księgarnia (Warszawa) Oss. - Zakład im. Ossolińskich (VVrocław) PAN - Polska Akademia Nauk PIW - Pań,stwOiWy Instytut VVydawniczy (Warszawa) PTL - Polskie Towarzystwo Ludoznawcze (VVrocław) PVVE - Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne (Warszawa) PVVM - Polskie VVydawnictwo Muzyczne (K.rak6w) (Kraków) �Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 PWN - Państwowe Wydawnictwo Naukowe (Warszawa) PWRiL - Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne (Warszawa) PZWL - Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich (Warszawa) PZWS - Państwowy Zakład Wydawnictw Szkolnych (Warszawa) Śląsk (Katowice) Sp. i T. - Sport i Turystyka (Warszawa) Wiedza Powszechna (Warszawa) Wyd. Praw. - Wydawnictwo Prawnicze (Warszawa) WAG - Wydawnictwo Artystyczno-Graficzne (Warszawa) 265 �I. CZĘSC OGÓLNA A. BlBLIOGRAFIE I INDEKSY 1. ARCHEOLOGIA Prus i krajów wschodniobałtyckich (Bibliografia adnotowana). Rocz. olszt., t. 2:1959, s. 267-302. 2. BROZEK Ludwik: Bibliografia prac Walentego Krząszcza (1886-1959). Zar. śląs., 1959, z. 4, s. 92-97. 3. BRZOZOWSKA Teresa: Materiały do bibliografii polskich publikacji z zakresu folkloru kaszubskiego za lata 1945-1958 (do listopada). Lite.r. lud., 1959, nr 1J2, s. 112-118. 4. BURBlANKA Marta: Problematyka bibliografii śląskiej (druki XV-XVIII w.). Rocz-i bibl., 1959, z. 1/2, s. 65-81, ilustr. 5. CHOJNACKA Jadwiga, Chojnacki Władysław: Materiały do bibliografii etnografii Mazur i Warmii za lata 1945-1958. LiteJ:".lud., 1959, nr 3/4, s. 96197. 6. CHOJNACKA Jadwiga, Chojnacki Władysław: Materiały do bibliografii folkloru zachodniopomorskiego (do 1959 .r.). Liter. lud. 1960, nr 4/5, s. 69-82, ilustr. 7. CHOJNAOKI Władysław: Bibliografia bibliografii Pomorza Wschodniego. Zap. hist., 1958111959, z. 4, s. 87-145. 8. ETNOGRAFIA Prus i krajów 'Wschodniobałtyckich. (Bibliografia adnotowana). Roczn. olszt., t. 2:1959, s. 302-309. T. 3:1,960,s. 395-304. 9. FLIS Stanisław: Bibliografia "Komunikatów" Instytutu Mazurskiego w Olsztynie za lata 1946-1950. Kom-y mazur.-warm., 1959, nr 4, s. 495-498. 10. GAWIN Bolesław: Bibliografia etnografii polskiej za 1955 r. Wrocław 1959, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, LUD, t. 44:1957, s. 541-598. Tenże: Bibliografia etnografii polskiej za 1956-1958 r. LUD, t. 46:1960, s. 541-653. 11. HAJDUK Mikołaj: Polonica w krytyce ,radzieckiej. Liter. lud., 1960, nr 2./3, s. 126-127 (przegląd wydawnictw w prasie białoruskiej o pracach folkloru białoruskiego). 12. KASZUBSKI słownik bibliograficzny. Kaszebe, 1960, nr 11, s. 5, 12-13, s. II, ilustr. ik4,13. KŁAK Tadeusz: Materiały do bibliografii Podlasia za lata 1910-1960. Liter. lud., 1960, nr 2./3, s. 108-119. 14. KOMUNIKATY Mazursko-Warmińskie. Rok 1958, 1959. Spis treści oraz indeks nazwisk. 15. MOSZYŃSKA Barbara: Bibliografia prac Kazimierza Moszyńskiego. Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 31--140. 16. SADOWNIK Jan: Materiały do bibliografii polskich publikacji z zakresu �268 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 folkloru śląskiego za lata 1945-195'8 (do marca). Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 98-123. SPIS rzeczy za rok 1960, numery 1(35)-12,(46), czas. "Wieś Współczesna". Wieś współcz., 1960, nr 12, s. 153-160. SUKERTOWA-BIEDRA WINA Emilia: Bibliografia Mazur i Warmii w okresie dziesięciolecia (1945-1955). Kom-y mazur.-warm., 1958, nr 3, s. 318-324; nr 4, s. 443--452; 1959, nr 2, s. 239-248; nr 3, s. 366-382. SWIENKO H.: Bibliografia prac etnograficznych zawierających problematykę religioznawczą w kwartalniku "Lud" za lata 1895-1956. Euhemer 1960, nr 2, s. 62e-70. SWIRKO Dobrosława, Jankowerny Wojciech: Materiały do bibliografii folkloru Ziemi Lubuskiej za lata 1945-1960 (do czerwca); Liter. lud., 1960, nr 6, s. 5'5-64. WRZOSEK Adam: Bibliografia antropologii polskiej do roku 1955 włącznie, t. 1, Bibliografia abecadłowa i przedmiotowa. Wrocław 1959, t. 2, Bibliografia chronologiczna. Wrocław 1960 (PWN). ZWOLAKIEWICZ Henryk: Materiały do bibliografii polskich publikacji z zakresu folkloru lubelskiego za lata 1945-1959 (do lipca). Liter. lud., 1959. nr 5/6, s. 78-84. ZWOLAKIEWICZ Henryk: Wycinanki Ignacego Dobrzyńskiego (oraz) Bibliografia. Twórczość 1. Dobrzyńskiego w świetle publikacji. Pol. Szt. Lud., 1958, nr 2, s. 67--84., ilustr. Sum. s. 126. B. WYDAWNICTWA CIĄGŁE Czasopisma zawierające materiały etnograficzne 24. ATLAS Polskich Strojów Ludowych. DEKOWSKI J. P.: Strój sieradzki (zob. po,z. 314); KLONOWSKI A. F.: Strój warmiński (zob. poz. 320); SEWERYN T.: Strój krakowiaków wschodnich (zob. poz. 325); STELMACHOWSKA Bożena: Strój kaszubski (zob. poz. 326); ŚWIEŻY J.: Strój podlaski (nadbużański) (zob. poz. 327). 25. ARCHIWUM Etnograficzne nr 20. BARTYŚ Julian, TURNAU Irena: Materiały do historii odzieży ludowej południowo-wschodniej Wielkopolski. Wrocław 1959, PTL s. 156, ilustr. (powielane). 26. ARCHIWUM Etnograficzne nr 18: BĄK Stanisław: Wesele ludowe w Grębowie. Sandomierskie. Wrocław 195'8, PTL, s. 165 (powielane). 27. ARCHIWUM Etnograficzne nr 19. GAJKOWA Olga: Jan Karłowicz i Ludwik Krzywicki jako reprezentanci dwu nurtów w etnologii polskiej. Wrocław 1959, PTL, s. 117., tab!. 4 (powielane). 28. ETNOGRAFIA Polska, t. 1:1958. Rec. BIEŃKOWSKI Wiesław. Kwart. histor., 1959, nr 3, s. 926-929; KAMOCKI Janusz, Kamocka Maria. Śląs. Kwart. hist., Sobótka, 1958, nr 3, s. 504-506. 29. ETNOGRAFIA Polska. 2. Wrocław 1959. Oss. 30. KOMUNIKATY Mazursko-Warmińskie R. 195'7-1959. Rec. CHOJNACKI Władysław, Prz. Zach., 1959, nr 4, s. 506-508. 31. KWARTALNIK Historii Kultury Materialnej 1959-1960 po 4 numery, Warwarszawa, PWN, IHKM. PAN. 32. KWARTALNIK Opolski, t. 1:1955, R. 5:1960. Rec. TARG Alojzy. Zar. śląs., 1960, z. 3, s. 460--466. �Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 269 33. LITERATURA Ludowa, R. 1959, nr 1-6; R. 1960, nr 1-4. Rec. DOBROSŁA WSKA Maria. Polonist., 1960, nr 3, s. 58---60. 34. LUD. Organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Ogólnego zbioru, t. 43, za rok 1956. Red. Józef Gajek, Wrocław 1958. T. 44, za rok 1957, Wrocław 1959, Polskie Tow. Ludoznawcze. 35. ŁODZKIE studia etnograficznę, t. I, Łódź 19,5'9,t. 2, Łódź 1960, (PWN) Polskie Towa'rzystwo Ludoznawcze. Oddział Łódzki. 36. NARODNA Tworczist'ta Etnografija 1957, z. 1-4, Rec. DOBRZAŃSKA-PA WLICA Anna. Pol. Szt. Lud., 1959, nr 1/2, s. 104-106. 37. ONOMASTICA. Pismo poświęcone nazewnictwu geograficznemu i osobowemu. R. 5 (ogólnego zbioru). Wrocław 1959, Oss. 38. POLSKI atlas etnograficzny. Zeszyt próbny. W,roc1aw 195'9. Rec. STAMIROWSKA Zofia: Uwagi o Polskim atlasie etnograficznym. Jęz. pol., 1959, nr 3, s. 217-220. SZYMCZAK Mieczysław. Por. jęz., 1958, z. 10, s. 497-504. 39. POLSKA Sztuka Ludowa R. XI:1957. Spis treści. 40. PRACE Etnologiczne, t. 6, CZEKANOWSKI J.: Wgłąb lasów Aruwimi (zob. poz. 874). 41. PRACE i Materiały Etnograficzne. Zeszyt specjalny. (Nadbitka "Zarania Sląskiego", Nr 1, R. 1959). Katowice 1959, Śląski Inst. Naukowy, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. 42. PRACE i Materiały Etnograficzne, t. XIII, Wrocław 1959, PTL, s. 160, ilustr. 43. PRACE i Materiały Etnograficzne, t. XIX. Olsztyńskie, XXIV Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Olsztyn 11-13 września 195'9 r., Wrocław 1960, PTL., s. 219, tabl. 36, map 4. 44. PRACE i Materiały Etnograficzne, t. XVI, Szczecin, miesięcznik, Nr 8 i 9 z 1959 r. 46. PRACE i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Ser. A (archeologia), Nr 4: PWN 1960, s. 93, tabl. 57 + 10; Nr 5: PWN 1960, s. 232, tabl. 56, ilustr. Ser. E (etnografia) Nr 3: PWN Łódź 1960, s. 313; Nr 4: PWN Łódź 1960, s. 58, tab!. 65, mapa 1. 46. PRZEGLĄD Zachodni, dwumiesięcznik, 1959, 1960 po 6 numerów, organ Instytutu Zachodniego. 47. ROCZNIK Łódzki. 2. Ogólnego zbioru, t. 5, Łódź 1959 (PWN). 48. ROCZNIK Przemyski. T. 9., Nr 1957, z. 1, P'rzemyśl 1958. Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Przemyślu. 49. ROCZNIK Sądecki. T. 3, 1957, Rec. KUMOR Bolesław. Rocz-i teol.-kanon. T. 6:1959, z. 3, s. 135-142. 50. ROCZNIK Wrocławski. T. 1, 1957, Wrocław 1958. T. 2, 1958, Wrocław 1959, Oss. Towarzystwo Miłośników Wrocławia. 51. ROCZNIKI Dziejów Ruchu Ludowego. Nr 1. Warszawa 1959, ZSL. 52. SOWIETSKAJA Etnografija G. 1953, z. 3. Rec. KOJDECKA Anastazja. Lud, t. 45:1958/59, s. 320-,334. 5'3. ŚLĄSKI Kwartalnik Historyczny Sobótka. R. 15 (1960), Nr 3, Wrocław 1960, Oss. 53a. TEATR Ludowy R. 1960. 54. URBAŃCZYK Stanisław: Słownik Staropolski jako źródło etnograficzne. Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 375-385. Res. 55. WIERCHY. Rocznik poświęcony górom. Organ Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego, wydany przez Komisję Turystyki Górskiej Zarządu Głównego PTTK. R. 27, 1958, Kraków 1959 (PWN). �270 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 II. METODOLOGIA I METODYKA (technika badań terenowych, ankiety, kwestionariusze, instrukcje, wywiady itp.) 56. ADAMUS Krystyna: Monografie wsi w Polsce. Przegląd problematyki badawczej. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 157-204. Rez. Sum. 57. BARANOWSKI Bohdan: Znaczenie źródeł etnograficznych dla badań history'cznych. (Badania nad historią dawnej hodowli bydła). Studia etnogr., t. 2, Łódź 1960, s. 83-96. Res. 58. BEOBACHTUNG und Experiment in del' Sozialforschung. KaIn 1956. Rec. Szwengrub LiIi Maria. Lud, t. 45':1958,/59,s. 370-373. (Książka zawiera 14 artykułów pióra współczesnych amerykańskich i zachodnioniemieckich socjologów o zagadnieniach teoretycznych założeń w badaniach społecznych). 59. BULANDA Edward: Czy kryzys etnologicznej szkoły wiedeńskiej, Lud, t. 45: 1958/59, s. 91-124. Rez. s. 603-605. Svm. s. 585-587. 60. CHITIMIA I. C.: Zagadnienia klasyfikacji i określenie literatury ludowej w prozie. Streszez., Lud, t. 44:1957, s. 266-.267. 61. CZAJKA Henryka: Zbieranie materiałów i edycja tekstów ludowych w Bułgarii. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 129~13l. 62. DAS INTERVIEW. KaIn 1957. Rec. SZWENGRUB Lili Maria. Lud, t. 45: 1958/59, s. 370-373. 63. GAJEK Józef: Zadania i metody Polskiego Atlasu Etnograficznego, Lud, t. 44:19'5'7, s. 153-204. Sod. s. 627-628. Sum. s. 610-611. 64. GAJEK Józef: Kwestionariusz do badań nad budownictwem wiejskim. Osobny dodatek do XLIV tomu LUDU, Wrocław 1959, s. l-56, wyd. PTL. 65. GAJEK Józef: Po Międzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej. Artykuł w czasop. "Nauka Polska", zesz. 4, 1960. 66. GAJEK Józef: Transport i komunikacja lądowa. Archiwum Etnograficzne Nr 22. Kwestionariusz nr 5, PTL, Wrocław 1960, ss. 349. 67. HEJNOSZ Wojciech: Etnografia a prawo. Lud, t. 44, 1957, s. 130-136. Sad. s. 625-626. Sum. s. 608-609. 68. JUDENKO Konstanty: Religioznawstwo a "nauki antropologiczne". Euhemer 1960, nr 4, s. 3-12. 69. KLUCKHOHN Clyde. Społeczność ludzka a rozmaitość kultur. Tł. z franc., Zesz. teor.-polit., 1959, nr 3, s. 144-154. 70. KONIOSZ Janus'z: Socjolog a "regionalista". (Zagadnienia socjologiczne Ziemi Lubuskiej). Odra, 1959, nr 13, s. 8. 71. KUTRZEBA-POJNAROWA Anna: O nowy podręcznik etnografii Polski. Etnogr., pol., t. 3 :1960, s. 265-278. Res. 72. KWESTIONARIUSZ do badań słownictwa ludowego. Z. 1-4. Wrocław 1953. Rec. KARAS Mieczysław. Jęz. pol., 1959, z. 5, s. 371-375'. 73. LAET Siegf'red J. de: Archeologia i jej problemy. Tłum. z franc. Warszawa 1960, PWN, s. 167, tabl. 15. 74. LIGĘZA Józef: Uwagi o etnograficznych badaniach folkloru muzycznego. Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 279-293. Res. 75. MATERIAŁY z pracy zbierackiej uczniów, członków szkolnych kół krajoznawczo-turystycznych, zgromadzone podczas etnograficznych obozów wędrownych, organizowanych przez Kuratorium Okręgu Szkolnego Łódzkiego oraz Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi. Łódź. Studia etnogr., t. 2:1960, s. 191-195, rys. �Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 271 76. RAJEWSKI Zdzisław: O metodzie terenowych badań 'Wczesnośredniowiecznych wiejskich zespołów osadniczych. Wiadomości Archeologiczne, t. 22:1955, z. 2. Rec. KIERSNOWSKI Ryszard, Archeo!. Pol., t. 3:1959, z. 1, s. 214-217. 77. SEMKOWICZ W. Mitkowski Józef, Kutrzeba-Pojnarowa Anna: Etnografia i nauki pomocnicze historii w pierwszej połowie XX w., Lud, T. 44:1957, s.488-495. 78. STASZCZAKOWNA Zofia: Uwagi o zeszycie próbnym Polskiego Atlasu Etnograficznego. Lud, T. 45:1958J59, s. 494--<5'16. 79. TOPOLSKI Jerzy: Dzisiejsza etnografia francuska. Kwart. Hist. Kult. Mater., 1960, nr 1, S, 153-157. 80. TURNAU Irena: Znaczenie źródeł etnograficznych dla badań historycznych, (Badania nad historią tkanin i odzieży w XVIII w.) Łódź. Studia etnogr., t. 2:1960, s. 97-111. Res. III. HISTORIA I ORGANIZACJA ETNOGRAFII 81. BILANS Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z dnia 31 grudnia 1955 r. Lud, T. 44:1957, s. 523-526. 82. BOLDUAN Tadeusz: Badacze folkloru we wspomnieniach Słowińców. Streszcz. ref., Szczecin 1960, z. 617, s. 128. 83. BRODA Jan: Drugi po Kolbergu. (Na 50-lecie życia i 30-lecie pracy prof. Jana Taciny). Śpiew w Szk., 1960, nr 2, s. 96-97. 84. BRZOZOWSKI K., Brzozowska Ter€sa: Karol Brzozowski tłumacz pieśni litewskich i folklorysta. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 120-125. 85. BUKOWSKI Andrzej: Folkloryści kaszubscy XVIII, XIX i XX w. Liter. lud., 195'9, nr 112, s. 3-11. 86. BUKOWSKI Andrzej: Udział Floriana Ceynowy w powstaniach 1846, 1848 i 1863 roku w świetle nowych dokumentów. Gdańskie Zesz. Humanist., 1960, nr 1/2, s. 5-47 ilustr. mapa. 87. DAMROSZ Jerzy: Prace nad bibliografią i historią badań etnograficznych Kurpiowszczyzny. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 22u---c231. 88. DEKOWSKI Jan Piotr: Etnograficzne filmy krótkometrażow€. Prace Mat. Muzeum Archeol. Etnogr. Ser. etnogr., Łódź 1960, nr 3, s. 306-307. 89. DROJECKA Róża: Władysła1w Matlakowski lekarz i etnogr. Probl., 1959, nr 2, s. 131~133, ilustr. 90. (FK): Zmarł .prof. Mieczysław Czaja. Las pol., 1959, nr 4, s. 24, ilustr.; Ważniejsze publikacje naukowe. Nowe roln., 1959, nr 2, s. 68, ilustr.; Postępy Nauk Roln., 1958, nr 6, s. 1-4, Bustr. 91. GAJEK Józef: Jan Czekanowski, Sylwetka uczonego. Nauka polska, VI, 2(22) 58, Warszawa 1959, s. 118-127. 92. GAJEK Józef: Zagadnienia Millennialne na 33 Walnym Zgromadzeniu PTL. Zar. Śląs., 1959, z. 1, s. 144-146. 92a. GAJKOWA Olga, Jan Karłowicz i Ludwik Krzywicki jako reprezentanci dwu nurtów w etnologii polskiej. Wrocław 1959, Arch. Etn., nr 19, s. 117. 92b. GAJKOWA Olga, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1895-1945-1960. Szczecin 1'960. 93. GLAPA Adam: Protokół z XXXII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoz,nawczego, Lud, t. 45:1958J59, s. 519-532. 94. GLAPA Adam, Kuźmicz Bolesław, Kucharska Jadwiga: Protokół z XXXIII �272 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w dniach 19-21. IX. 1958 w Cieszynie. Lud, T. 45:1958/59, s. 532-541. 95'. GŁADYSZ Mie'czysław: Kazimierz Moszyński (5. III. 1887-30. III. 1959). Etnogr. pol., t .3:19,60, s. 13-30, ilustr. Sum. 96. GORSKI Ryszard: Pierwsi badacze Mazowsza. Liter. lud., 1960, nr l. s. 4-8. 97. JANKOWSKA Anna, Szyfelbejn Zofia: Informacja o powstaniu i działalności Polskiego Towarzystwa Filmu Etnograficznego. Etnogr. pol., t. 2:1959, s.433-437. 98. JASIŃSKI Janusz: Zjazd Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Komunikaty mazur.-warm., 1959, nr 3, s. 361-365. 99. JUDENKO Konstanty: Bronisław Malinowski (oraz) Bibliografia prac ... Euhemer 1959, nr 4, s. 393-406. 100. KOZŁOWSKA-BUDKOWA Zofia: Działalność naukowa Franciszka Bujaka. Małopol. Studia hist., 1958, z. 3/4, s. 5-18. 101. KUKIER Ryszard: Profesor dr Bożena Stelmachowska. Wspomnienie pośmiertne (oraz) Zestawienie prac ... wraz z ważniejszymi recenzjami o tychże pracach .Lud, t. 44:1957, s. 481-488, ilustr. 102. KRANDŻAŁOW Dymitr: Z dyskusji "karpackiej" przeprowadzonej podczas XXXI Walnego Zgromadzenia PTL we wrześniu 1956 r. w Zakopanem. Lud, t. 45:1958/59, s. 472-484. 103. KUTRZEBA-POJNAROWA Anna: Organizacja pracy etnograficznej w Polsce. Instytucje i wydawnictwa naukowe. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 19-5'8. Rez. 104. LIGĘZA Józef: Stanisław Wallis - folklorysta Górnego Śląska. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 20-24. 105. LIGĘZA Józef: XXXIII Walny Zjazd Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Zar. śląs., 1958, z. 3, s. 136-137. 106. ŁOPACIŃSKI Euzebiusz: Ludwik Chomiński. (Nekr.) Lud, t. 45:1958/59, s. 458-460, ilustr. 107. M. R.: Komisja koordynacyjna do badań nad historią gospodarstwa wiejskiego. Kwart. Kult. mater., 1958, nr 4, s. 741-743. 108. MALICKI Longin: Wrażenia z obrad Sekcji Etnograficznej (Międzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej). Kaszebe, 1960, nr 19/20, s. 4, ilustr. 109. MEYER Hans Bernhard: Das Danziger Volksleben. Wiirzburg 1956. Rec. BOGUCKA Maria, Studia Mat. Dziejów Wielkopol., t. 6: 1960, z. 1, s. 549-55'0. 110. MOST Władysław: Pochwała folkloru i etnografii. Na marginesie XXXIII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w dniach 19-20 września 1958 r. w Cieszynie. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 95-97. 111. MOSZYŃSKI Kazimierz: Zasługi Kazimierza Nit,scha dla etnografii Polski i Słowiańszczyzny. Jęz. pol., 1959, nr 2, s. 100-103. 112. NASZ Adolf: Prace naukowo-badawcze i wydawnicze Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w ostatnim dziesięcioleciu. Etnogr. Pol. t. 2:1959, s. 139-144. Rez. Sum. 113. NIZIŃSKA Irena: Profesor Feliks Przyjemski. Lud, T. 44: 1957, s. 495-498. 114. REINFFUS Roman: 100-lecie urodzin i 20-lecie śmierci Seweryna Udzieli (24.XII.1857 26.IX.1937). Pol. Szt. lud., 1958, nr 1, s. 58, ilustr. Sum. dod. s. 4. 115. STASZCZAKOWNA Zofia: Protokół z XXXI Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Konferencji Podhalańskiej w Zakopanem (w dn. 26-29.IX.195'6 r.), Lud, t. 44: 1957, s. 512-522. 116. SPRAWOZDANIA oddziałów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Oprac. �BibLiografia 117. 118. 119. 120. 121. 122. 123. 124. 125. 126. etnografii polskiej za lata 1959/1960 273 Piotr Orzechowski, Janusz Optołowicz, Jadwiga Kucharska, Sebastian Flizak, A. Franciszek Klonowski, Stani,sław Bronicz, Tadeusz Wróblewski, Kalina Antonowiczowa, Lesław Lubowiecki, Wanda Jostowa, Lud, T. 45: 1958/59, s. 544--569. STATUT Polskiego Towaq:ystwa Ludoznawczego. Lud, t. 44:1957, s. 527-539. SUBOCZOWA Maria: Z prac Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na Śląsku. Zar. Śląs., 1959, z. 1, s. 3-10. SUBOCZOWA Maria: Źródła .i stan badań etnograficznych na Śląsku do 1952 r. Zar. Śląs., 1959, z. 1, s. 51-62, mapa. ŚWIRKO Stanisław: Zjazd Polskiego Towarzystwa Ludoz.nawczego w Olsztynie. Liter. lud., 1959, nr 5i6, s. 107. ŚWIRKO Stanisław: Ks. Bernard Sychta Pelpliński pisarz uczony. Liter. lud., 1959, nr 1/2, s. 39-43. WICHURA-ZAJDEL Edward: "Żelazny człowiek". W 30 rocznicę śmierci ks. Józefa Londzina. Kierunki, 1959, nr 28, s. 4. WILCZEK Stanisław: Józef Lompa. (Stan badań) Ruch liter., 1960, z. 1/2, s. 93-95. ANTONOW Michał: Działalność Józefa Lompy w związku nauczycielskim (1826-1840). Zar. śląs., 1959, z. 3, s. 90-95. WYCECH Czesław: Regionaliści chojniccy. Fragm. książki "Powiat chojnicki". Liter. lud., 1959, nr 1/2, s. 12-16. Tenże. "Nie ma Kaszub bez Polonii, a bez Kaszub Polści" ... Fragm. przem., Liter. lud., 1959, nr 1/2, s. 110-111. ZBIERSKA Eleonora: :K,siądz, etnograf, pisarz ludowy. Tyg. powsz., 1959, nr. 27, s. 4. ZfEMAK'Stanisław: W cichym dworku nad Narwią. (W 5'0 rocznicę śmierci Zygmunta Glogera). Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 31-34. IV. MUZEA I MUZEOZNA WSTWO ETNOGRAFICZNE 127. BABIRECKA Barbara: Prace około Muzeum w Tarnowskich Górach. Zar. śląs., 1959, z. l, s. 146-147. 128. BASTIAN Alfons: Gulgowscy. (Muzeum kaszubskie we Wdzydzach założone przez Teodorę i Izydora Gulgowskich). Kaszebe, 1958, nr 22, s. 1, 3, Bustr. 129. BŁACHUT Władysław: Folklor i plastyka Sądecczyzny. (Muzeum Ziemi Sądeckiej). Orka, 1959, nr 9, s. 3. Życie liter., nr 14, s. 8. 130. BRANDYS Marian: z notatnika reportera. (Muzeum Kaszubskie w Kartuzach). Świat, 1959, nr 38, s. 4-5, Bustr. 131. CZERNIE WSK A Krystyna: Z pobytu w Muzeum fUr Volkerkunde w Lipsku. Lud, t. 45:1958/59, s. 421-425. 132. DAWSKI S., PANAS Henryk: Smutne ,rozmyślania. (Wystawa w Muzeum Mazurskim). Warmia i Mazury 1959, nr 5, s. 29/30. 133. FRANKOWSKI Jan: Zalążek muzeum. (W sprawie utworzenia muzeum regionalnego w Kołobrzegu). Tyg. zach., 1959, nr 47, s. 12. 134. GABAŁOWNA Lidia: Szkice kujawskie. Z badań Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Z Otchł. Wieków, 1959, z. 5', s. 325-331, Bustr. 135. GABAŁOWNA Lidia: Zagadnienia scenariusza wystawy stałej działu archeologicznego Muzeum Archeologicznego w Łodzi. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr., Ser. a·rcheo1. Łódź, 1958, nr 3, s. 155-167, Bustr. 136. GABAŁOWNA Lidia, Kwinkowska B.: Działalność działu archeologicznego 18 - Lud, t. 51, 1967 �274 Bibliografia etnograf H polskiej za lata 1959/1960 oraz Działu numizmatycznego Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi w 1957 r. Wiad. archeol., 1959, z. 112, s. 76---79. 137. GLUZIŃSKI Wojciech, Itman Leszek: Rola i zadania muzeów regionalnych na Dolnym Śląsku. Rocz. Ziemi Kłodz., t. 3: 1958, s. 213-231. 138. GŁADYSZ Mieczysław: Działalność naukowa etnograficznych placówek muzealnych w okresie powojennym. Etnogr. 'pol. t. 2: 1959, s. 109-138, mapa. Rez. Sum. 139. GRUDNIEWSKA Melania, Tarnowski Aleksander: Sprawozdanie z działalności Muzeum w Darłow1e za 1959 r. Mat. zach.-pom., t. 5:1959, s. 619. 140. GUZ E Joanna: Muzeum pięknej prowincji. (Muzeum w Łowiczu). Nowa Kult. 1959, nr 21, s. 3, ilustr. 141. JANOCHA Henryk, Stafiński Aleksander: Sprawozdanie z działalności Muzeum 'W Szczecinku za 1959 r. Mat. zach.-IPom. t. 5:1959, s. 627--631. 142. JAKUBlEC Danuta: Zbiory, zbieracze i odbiorcy. (Bochnia - muzeum ziemi bocheńskiej). Życie Warsz., 1959, nr 179, s. 3. 143. JEZ-JARECKI Władysław: Warszawskie Muzeum Etnograficzne. Liter. lud., 1960, nr 1, s. 27-29. 144. JOSTOWA Wanda: Braca nad organizacją podhalańskiego parku skansenowskiego. Wierchy, R. 28:1959, s. 226-227. 145. KACZMAREK Włodzimierz: Materiały z badań etnograficznych prowadzony,ch przez Muzeum Pomorza Zachodniego na Pomorzu Zachodnim. Mat. zach.-pom., t. 5: 1959, s. 447-486, ryc., tab. Zsf. 146. KURASIŃSKI Jan: Muzea regionalne (w ŁodzI i okręgu łódzkim). Ilustr. Jerzy Samujło. Ziemia łęcz., 1959, nr 4, s. z---.3, ilustr. 147. KWIECIŃSKA ZOfia: Archeologia historia etnografia. (O Muzeum w Łowiczu). Tryb. Ludu, 1959, nr 125, s. 4, ilUlStr. 148. KWIECIŃSKA Zofia: Bezdomne muzeum (Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Młocinach). Tryb. Ludu, 1959, nr 144, s. 8. 149. MALICKI Longin: Chojnicki bławatnik założycielem muzeum (regionalnego w Chojnicy). Kaszebe, 1960, nr 23, s. 1, ilustr. 150. MIERZEJEWSKA Krystyna: Muzeum w Płocku. Lud, t. 44:1957, s. 477-479. 1,5'1. MIKOŁAJCZYKOWA D.: Sprawozdanie z działalności popularyzacyjnej Działu Etnografii Muzeum Archeologiczmego i Etnograficznego za 1957 r. Pr. Mat. Muzeum Archeo!. Etnogr. w Łodzi. Ser. etnogr., 195'8, nr 2, s. 173-175. 152. MISIŃSKA Maria: Sprawo1zdanie z działalności działu etnograficznego Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Lud. t. 45:1958159, s. 411-418, ilustr. 153. MORAWSKA-KLĘCZKOWSKA J.: Zakopiań.ski skansen. (Projekt utworzenia parku etnograficznego). Tyg. powsz., 1960, nr 11, s. 6. 154. NOWAKOWNA Zofia: MalQwidło japońskie "jodomandara" z wyobrażeniem Zachodniego Raju Amidy (w Muzeum Narodowym w Krakowie). Rozpr. Spraw. Muzeum Nar. Kr., t. 5:1959, s. 109-140, ilustr. Sum. 155. OPTOŁOWICZ Janusz: Muzea sztuki ludowej (na Lubelszczyźnie). Orka, 1959, nr 21, s. 3, ilustr. 156. PAPIS Barbara: Satul wieś znaczy. U naszych rumuńskich przyjaciół. (Muzeum Wsi w Bukareszcie). Orka, 1959, nr 6, s. 7, ilustr. 157. PŁATEK Piotr: Ziemia Bocheńska ma swoje Muzeum. Orka, 1959, nr 32, s. 6. 158. PRACE i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Archeologiczna, Nr 5, Łódź 1960, (PWN), s. 232, tabl. 56, mapa, ilustr. �Bibliografia etnografit polskiej za lata 1959/1960 275 159. PRZEWORSKA-HOLT Stefania: Warszawianka nad Pacyfikiem. (Dział kostiumów i tkanin Muzeum Sztuki w Los Angeles). Rozm. przeprowadził Andrzej KARPIEL. Świat, 1959, nr 19, s. 9, ilustr. 160. RADWAŃSKA-PARYSKA Zofia: Skansen ale gdzie? (Sprawa lokalizacji skansenu podhalańskiego przy drodze do Kuźni,c w Zako.panem). Tyg. powsz., 1960, nr 34, s. 2. 161. ROLA Jerzy: Nasze skanseny. Tyg. demokr., 1959, nr 37, s. 5, ilustr. 162. RUCZYŃSKI Teofil: Dzieje jednego muzeum (Muzeum Zi€mi Lubawskiej w Nowym Mieście). Orka, 1959, nr. 35, s. 8. 163. S. B. Organizujemy muzea regionalne na Ziemiach Zachodnich. Biu!. Inf., Pax, 196'9, nr 5, s. 55-56. 164. SEWERYN Tadeusz: Metody ekspozycji i struktura ideologiczna muzeum etnograficznego. Lud, t. 44:1957, s. 391--451, ilustr., mapa. Sod. s. 631-632. Sum. s. 613-615. 165. SIKORA Marian: Sprawozdanie z działalności Muzeum w Koszalinie za 1959 r. Mat. zach.-pom., t. 5:1959, s. 620-622. 166. SOBALSKI Franciszek: Dzieje Muzeum Regionalnego w Częstochowie. Nad Wartą, 1959, nr 10, s. 6. 167. SPRAWOZDANIE z działalności muzeów. (Dział Archeologiczny w Toruniu, Rzeszowie, Wrocławiu, Kielcach). Oprac. J. Kuszewski, A. Kunysz, W. Sarnowska, J. Kuczyński, Z. Pyzik, Wiad. Archeo!., 1958, z. 4, s. 401--405. 168. STARSKI M.: Czy muzeum będzie czynne w roku jubileuszowym. (Muzeum Ziemi Kaliskiej). Ziemia ka!., 1959, nr 16, s. 8. 169. SUBOCZOWA Maria: Prace nad śląskim skal1lSenem. Zar. śląs., 1959, z. 1, s. 110-123, ilustr., rys. 170. SZYFER Anna: Uwagi o muzeach skansenowskich. Wieś wspólcz., 1960, nr 6, s. 129-133. 171. TURNAU Irena: Muzeum Etnograficzne w Sofii. Kwart. Hist. Kult. Mater., 1960, nr 1, s. 160-161. 172. WOŹNIAK D.: Sprawozdanie Działu Archeologi'cznego Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu w 1958 r. Silesia antiqua, t. 2:1960, s. 169-170. 173. WRZOSEK Adam: Przedwoj€nne Muzeum Kaszubskie w Dąbkach. Lud, t. 44:195'7,s. 453-477, Husk. 174. WIKTOR Jan: Ni€ch t':l muzeum stanie się chlubą wszystkich. (Muzeum Ziemi Sądeckiej w Szczawnicy). Orka, 1959, nr 27, s. 1-7. 175. WOJTACHNIA Edward: Muzeum Narodów Słowiańskich w Zamku malborskim. Rada nar., 1959, nr 19, s. 10-11, ilustr. 176. ZABOROWSKA Maria: Sprawozdanie z działalności Muzeum w Słupsku za 1959r. Mat. zach.-pom., t. 5:1959, s. 622-<627. 177. ZNAMIEROWSKA-PRtlFFEROWA Maria: Muzea i działy etnograficzne w Polsce. Lud. T. 44:1957, s. 351-390. Sod. s. 629-631. Sum. s. 611-613. V. ETNOGRAFICZNE OPRACOWANIA I MATERIALY REGIONALNE STUDIA I MATERIAf"Y ETNONIMICZNE 178. ALEKSANDROWICZ Walenty: Głosy oddane na Polskę. (Z historii Kaszubów). Tyg. zach., 1960, nr 27, s. 1-8. 179. ALEKSIEWICZ Marian: Zarys osadnictwa w okr€sie lateńskim i rzymskim oraz w'.pływów kultury prowincjonalno-rzymskiej na ziemie województwa �276 180. 181. 182. 183. 184. 185. 186. 187. 188. 189. 190. 191. 192. 193. 194. 195. 196. 198. Bibliografia etnografii polskiej za lala 1959/1960 rzeszowskiego. Rocznik Województwa Rzeszowskiego, R. 1: 1958, z. 1. Rec. DĄBROWSKI Krzysztof, Archeol. Pol., t. 5:1960, z. 2, s. 318-319. ANTONIUK Jakub: Podlasie, jego przeszłość i mieszkańcy. Liter. lud., 1960, nr 213, s. 4-8. BADANIA terenowe na Śląsku w 1957 r. Zesz. nauk. U. Wr., Ser. A, nr 18, Archeol. Śląska, 1959, z. 3, s. 151-161, ilustr., rys., mapa. BAGIŃSKI Henryk: Kaszubi i nowi autochtoni Pomorza w oczach autora bestsellera o Bałtyku. Rozm. przepr. M. S. Stolica, 1960, nr 5', s. 10-11, ilustr. BIEŃKOWSKI Wiesław: Badania ludoznawcze Krzysztofa Celestyna MRONGOWIUSZA w okolicy Słupska w 1826 roku. Streszez. ref., Szczecin 1960, z. 6/7, s. 113. BOLDUAN Tadeusz: Bracia Słowińscy. Aleksandra Hilferdinga podróże na Kaszuby. Kaszebe, 1958, nr 24, s. 5:1959, nr 1, s. 4; nr 2, s. 3, ilustr. Tenże: Słowińscy w Klukach ibidem, 1959, nr 6, s. 1-2. BRODOWSKA Helena: Struktura zawodowa wsi Chojny w latach 1859-1882. Rocz. Łódź., t. 2:1959, s. 47-69. tab. BROŻEK Ludwik: Tradycje ludoznawcze na Śląsku Cieszyńskim. Zar. śląs., 1959, z. 1, s. 11-28. BUSZTA Konrad: Kaszubszczyzna w "Gazecie Gdańskiej". Kaszebe, 1960, nr 19/20, s. II-III. CHOJNACKI Władysław: Mazury i Warmia. 1800-1870. Wybór źródeł. Wrocław 1959, Oss. Rec. CIEŚLAK Tadeusz, Kom-y mazur.-warm., 1959, nr 3, s. 339-341; Książki o Warmii i Mazurach. Warmia i Mazury, nr 11, s. 29. MARTUSZEWSKI Edward: Dwie książki o Warmii. Orka, 1959. nr 42, s. 7. CHOMICZ Adam: Walka wsi Dąbrówki o polskość w świetle tradycji miejscowej. Prz. zach., 1958, nr 6, s. 337-351, wykr. CIEŚLAK Tadeusz: Przeciw pruskiej przemocy. Warsz. 195'9. Rec. DANIELEWICZ Jerzy, Nowe książki, 1959, nr 18, s. 1118-1119. CZAPLEWSKI Paweł: Wspomnienie z wędrówki po Kaszubach w 1895 r. Kaszebe, 1959, nr 18, s. I-II. DANIEL Wolfram, Ropp Christoph: Pommerland ist abgebrannt. Hamburg 1956. Rec. DOPIERAŁA Bogdan: Na marginesie rewizjonistycznej książki o Pomorzu Zachodnim. Szczecin 1958, z. 11/12, s. 137-143. DĄBROWSKI Krzysztof: Kalisz prastary. Warsz. 1960. Rec. FORNALCZYK Feliks: Poszukiwanie skarbów. Ziemia kal., 1960, nr 17, s. 7-8, 11. DEKOWSKI Jan Piotr: Tarnie w południowo-zachodniej części Sieradzkiej. Łódz. Studia etnogr., T. 1:1959, s. 67-69, rys. DOBROWOLSKI Kazimierz: Badania powojenne nad kulturą ludności polskiej w Karpatach Zachodnich prowadzone przez Zakład Etnografii Ogólnej i Socjologii UJ przy współudziale Zakładu Etnografii IHKM w Krakowie. Wierchy, R. 28: 1959, s. 221-224. DIE DEU'DSCHEN Ost.gebiete jeneseits der Oder und Neisse im S.piegel der polnischen Presse. Wiirzberg 1958. Rec. ENGLICHT Władysław, W odpowiedzi rewizjonistom niemieckim, Nowe Roln., 1958, nr 24, s. 973-976. GALAS Piotr: Górale z Podhala w Lubomierzu nad Stradomką· Etnogr. pol., t. 2:1959, IS. 341-360, ilustr., mapy. Rez. Sum. �Bibliografia 199. 200. 201. 202. 203. 204. 205. 2C6. 207. 208. 209. 210. 211. 212. 213. 214. 215. 216. 217. 218. 219. 220. etnografii polskiej za lata 1959)1960 277 GĘBIK Władysław: Folklor Warmii i Mazur i jego polscy badacze w XVIII, XIX i XX stuleciu. Liter. lud., 19'5'9, nr 3/4, s. 13-25, ilustr. GIERTYCH Jerzy: Oblicze religijno-narodowe Warmii i Mazur, ziem etnicznie polskich, na podłożu pruskim. W: Sacrum Poloniae Millennium. Rzym 1957. Rec. LIETZ Zygmunt. Ko-my mazur.-warm., 1958, nr 3, s. 267-270: Rozważania ... Fragm. książki "Oblicze religijno-narodowe Warmii i Mazur, ziem etnicznie polskich na podłożu pruskim", Warmia i Mazury, 1958, nr 7. s. 12-14. GLAPA Adam: Badania folklorystyczne, etnograficzne i językoznawcze na Ziemi Lubuskiej. Liter. lud., 1960, nr 6, S, 10-15, mapa. Ziemia Lubuska rys. historyczny, 1960, nr 6, s. 4-9, mapy. GŁODOWSKI Tadeusz: Dawne oblicze Boruty. Z tradycji ludu łęczyckiego. Ziemia łęcz., 1959, nr 5/6, s. 11, ilustr. GOLA Marian: O Społeczne zaangażowanie się Kaszubów. Kaszebe, 1958, nr 24, s. 1. GORNY Śląsk. Cz. 1, 2. Praca zbiorowa, Poznań 1959, Inst. Zachodni, s. 540, ilustr. GRYGIER Tadeusz: Z zagadnień diaspory na Warmii i Mazurach. Kom-y mazur.-warm., 1959, nr 2, s. 150-179, tab. GRZENIA-ROMANOWSKI Gereon: Lud ziemi kaszubskiej w walce o wyzwolenie społeczne i narodowe, Prz. mors., 1960, z. 7/8, s. 3-11, ilustr. HIBL Józef: Ułamek topografii cyrkułu jasielskiego pisany w roku 1808. Wierchy, R. 27: 1958, s. 273-277. JAGER H.: Probleme und Stand der Fluorformenforschung in Siiddeutschland. Berichte zur Deutischen Landeskunde, J. 195'8. Rec. MONIAK Jan, Czas. geogr., 1960, z. 1, s. 113-115. JUDENKO Konstanty: Zagadnienie świadomości grupowej mieszkańców Kurpiowskiej Puszczy Zielonej. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 277-281. JUILLARD Etienne: La vie rurale dans la plaine de Bas·se-Alsace. Paris 1953. Rec. STOJAK Antoni, Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 459--463. KAJAN Tadeusz: Fakty i ludzie. Ziel. Góra 1960. Rec. ŚWIRKO Stanisław. Dwie książki o Ziemi Lubuskiej, Liter. lud., 1960, nr 6, s. 49-51. KAJAN Tadeusz: "My nie Polaki, my Ślązaki" (O pracy wśród ludności rodzimej". Tyg. zach., 1959, nr 10, s. 4-5. KAMIŃSKA-RZETELSKA Ewa: Kaszubi w czasach XIX-wiecznych przybyszów. Liter. lud .. 1959, nr 112, s. 17-22. KAMIŃSKI Edmund: Karna Młodech Kaszebów. (O działalności klubów młodych Kaszubów). Kaszebe, 1960, nr 15, s. I. KAPENIAK Józef: Krwawi i Hyrni. Warszawa 1959, LSW, s. 318. KOŁODZIEJSKA Barbara: Badania kultury ludowej Ziemi Lubuskiej. Rocz. Lubuski., t. 2:1960, s. 152-165', ilustr., rys. KOWALEWSKA Danuta: Iwanowice. Monografia miejsca, ludzi i czasów. Ziemia kal., 1959, nr 12, s. 7. KRZEWSKA Maria: O pochodzeniu księżaków. Not. pło'ckie, 1960, nr 1, s. 17-19. KRZESKI Stanisław: Na pobojowisku Jadźwingów (Mordy). Ziemia mazow., 1960, nr 2, s. 42--45. KUHN Walter: Siedlungsgeschichte Oberschlesiens. Wiirzburg 1954. Rec. Golachowski Stefan, Na marginesie badań W. Kuhna nad historią osadnictwa na Górnym Śląsku, Zar. śląs., 1959, z. 2, s. 93-98, tab. �278 221. 222. 223. 224. 225. 226. 227. 228. 229. 230. 231. 232. 233. 234. 235. 236. 237. 238. 239. 240. 241. 242. BibLiografia etnografil poLskiej za lata 195911960 KRZYŻANOWSKI Urban: Przygoda na Kaszubach. "Silva Rerum" Kuchtów. Ręboszewo. Kaszebe, 1960, nr 19/20, IS. 5. KUKIER Ryszard: Z dziejów ws·i Trzebialino w powiecie miasteckim. Zap. koszal., 1950, t. 4, s. 20-40, tab. mapy. KULTURA Ludowa Wielkopolski. T. 1, Poznań 1960, Wyd. Poznańskie, s. 743, 1 nlb., tab!. 8. ilustr. Rec. FORNALCZYK Feliks; Dokument kultury Wielkopolski, Tyg. zach., 1960, nr 36, s. 4. Rec. PROROK Leszek: Pomnikowe ,wydawnictwo, Tyg. kult., Orka, 1960, nr 45, s. 6. KULTURA Ziemi Złotowskiej. Poznań 1959, Wyd. Poznańskie, s. 66, 2 nlb., mapa 1. KUTRZElBA-POJNAROWA Anna: Prace nad mOOlog'rafią etnograficzną Kurpiowskiej Puszczy Zielonej. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 205-22.5, tab., mapy., Rez. Sum. L. B. Pierwsza Sesja Naukowa poświęcona pradziejom Śląska. Z Otch!. Wieków, 19'5'9, z. l, s. 53-54. LAKOWSKI Leon B.: W walce z okrutnym losem (Wspomnienia z ruchu oporu na Kaszubach). Kaszebe, 1956, nr 22, s. 2, ilustr. LESZCZYŃSKI Józef: Z dziejów chłopów pogórskich. Zesz. nauk. UWr .. Ser. A, Nr 23, Hist., 1960, z. 3, s. 5-47, tab. Zsf. LIGĘZA Józef: Kultura grupy górniczej. Zar. śląs., 1959, z. l, s. 83-92. ŁĘGA Władysław: Etnografia okolic Grudziądza. Rocz. grudz., 1960, s. 267-275. Tenże: Okolice Świecia, Gdańsk 1960. Rec. MALICKI Longin, Kaszebe, 1960, nr. 23, s. II, ilustr. ŁUKASZEWSKI Antoni: Materiały archiwalne do problematyki migracyjnej na Warmii i Mazurach w XIX i początku XX wieku. Kom-y mazur.-warm., 1958, nr 3, s. 237--'244. ŁUKOWICZ Henryk: Zabory i "Zabory". (Ziemia zaborowska w pow. Chojnice i poświęcone jej czasopismo). Kaszebe, 1960, nr 23, s. I, ilustr. MARTUSZEWSKI Edward: Nauka niemiecka a folklor Mazur i Warmii. Liter. lud., 1959, nr 314, s. 47-51. MATERIAŁY zachodnio-pomorskie. T. 3, Szczedn 1957 (druk ukończ. XI. 1958); t. 4, Szczecin 1958 (druk ukończ. X. 1959), Muzeum Pomorza Zachodniego, s. 524, 1 nlb. tabl. 54. MORAWSKI Tadeusz: Na Warmii i Mazurach w 1920 roku, wspomnienia plebiscytowe, Za i przeciw, 1960, nr 37, ~. 7. NASZ Adolf: Wpływ śląsko-łużyckiej rubieży leśnej na dynamikę procesów etnograficznych. Śląs. Kwart. Hist., Sobótka, 19,58, nr 3, s. 363-408, ilustr., rys., mapy, ihn. s. 527. NIZIŃSKA Irena: Badania nad kulturą Podhala w latach 1951-1956. Ref .. Lud, t. 44:1957, s. 500-512. NOWAK Zbigniew: "Szwajcar,ia Kaszubska" A. D. 1898 (O reportażu sprzed 60 lat). Kaszebe, 1959, nr 2, s. 1-2. NOWAKOWSKI Stefan: Z aktualnych przeobrażeń wsi opolskiej. Kul. i Spa!., 1959, nr 4, s. 31-51. NOWOSZ Witold: Gospodarka rolna w Klonowej. Pr. i Mat. Muzeum Archeo!. Etnogr., Łódź, Ser. etnogr., 1960, nr 3, s. 75-99, tab. mapa. Res. OLBROMSKI Mieczysław: Skarby dra Kadyla. (Zbiory etnograficzne związane z historią ziemi jasielskiej). Orka, 1960, nr 13, s. 6. ORZECHOWSKI Kazimierz: Zabełtów i Krasne Pole. Studia i Materiały �Bibliografia etnografii polskiej za lata 279 1959(1960 z Dziejów Śląska, t. 2: 1958. Rec. LEŚKIEWICZOWA Janina. Kwart. hist., 1959, nr 4, s. 1281-1283. 243. OSTOJSKI Tadeusz: Volkslexikon. (Wybór haseł dotyczących Polski). Warmia i Mazury, 1960, nr 6, s. 22. 244. PILICHOWSKI Jerzy: Tajemnica słupskiej ziemi. Pojedzeme na Kaszube do Kluk. (Słowińcy). Odgłosy, 195'9,nr 9, s. 5--6, ilustr. 245. PIOTROWSKA Irena: We wspólnym domu. (Współżycie Kaszubów z ludnością napływową). Kaszebe, 1959, nr 9, s. 1. 246. PODLASZEWSKI F,ranciszek: Historia Dziemian. Kaszebe, 1960, nr 8, s. I, nr 9-io, s. II. 247. POLAŃSKI Antoni: Oświata i kultura polska w Raciborzu. Biul. naucz. opoI., 1960, nr 2, s. 50-51. 248. REINFUSS Roman: Problem Karpat w badaniach kultury ludowej. Pol. Szt. Lud., 1959, nr 1/2, s. 3-11, ilustr. mapy. Oprac. Zofia REINFUSSOWA. Sum. s. 116. 249. REWSKI Zbigniew: Dwa nieznane rysunki z XIX wieku z obszaru Mazur i Warmii. Rocz. olszt., t. 3:1960, s. 219-223, ilustr. Krat. sod. Sum. 250. ROCZNICA plebiscytu (na Warmii i Mazurach). Warmia i Mazury, 1960, nr 7/8, s. 27-30, ilustr. tab. 251. ROZENKRANZ E.: Granice Kaszubszczyzny. Kaszebe, 1959, nr 8, s. I-II, mapa. 252. ROZENKRANZ R.: Z naj dawniejszych dziejów Skarszewa. Kaszebe, 1959, nr 12, s. II, mapa. 253. ROŻAŃSKI Stanisław: Bursztyn. Warmia i Mazury, 1959, nr 6, s. 7-10, lustr. 254. SOŁOMOWA Luba: Olsztyński Instytut Gallupa. (Badania socjolog·iczne środowiska wiejskiego na Warmii i Mazurach). Orka, 195'9,nr 42, s. 3. 255. STELMACHOWSKA Bożena: Wieś Kluki na tle badań dotyczących znaków zwoławczych na Kaszubach. W.: Słowińska wieś Kluki. Poznań 1958. Rec. WIŚNIEWSKI Jerzy: O początkach wsi Kluki. Studia Mat. Dz'iejów Wielkop., t. 6:1960, z. 1, s. 479-485. 256. SZWENGRUB Lili Maria: Kształtowanie się kultury dni;;, codziennego współczesnej wsi kurpiowskiej. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 274-276. 257. SZYFELBEJN Zofia: Chłopska gospodarka .roLna terenu Puszczy Zielonej od uwłaszczenia do chwili obecnej. Etnogr. pol. t. 2:1959, s~232-240, ilustr., rys. 258. ŚWIDERSKA Alina: Wspomnienia z plebiscytu (na Wa'rmii i Mazurach). Prz. Kult., 1960, nr 35, s. 6-7. 259. ŚWIRKO Dobrosława: Wędrówka z magnetofonem (po Pomorzu Zachodnim). Turysta, 19'60,nr 18, s. 10, ilustr. 260. SWIRKO Stanisław: Z problematyki folkloru Pomorza Zachodniego. Liter. lud., 1960, nr 45, s. 12-16, ilustr. mapy Krat. izłoż. s. 91. Zsf. s. 93; Folklo'!' podlaski w Mazowszu Kolberga. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 13-15. 261. WILCZEWSKI Herbert: Z problematyki etnografii okolic Grudziądza. Rocz. grudz., 1960, s. 277-280; Z problematyki etnografii wybrzeży Bałtyku, Lud, t. 4:1957, s. 5'6-74. Sod.s. 620-622. Sum. s. 603-605. 262. WŁODARCZYK A.: O pracy i zamierzeniach Wydziału Kultury WRN w Łodzi w dziedzinie twórczośoi ludowej. Łódź. Studia etnogr., t. 1:1959, s. 117-121, ilustr. 263. WOJDAK Jan: Siostra Fabiola i "Habsburgi". Besko, pow. sanocki). Wieści, 1939, nr 2, s. 3. (Stosunki panujące we wsi �280 BibLiografia etnografii poLskiej za lata 1959/1960 264. WOLFRAM Daniel, Ropp Christoph: Pommerland ist abgebrannt. Hamburg 1956. Rec. DOPIERAŁA Bogdan: Na marginesie rewizjonistycznej książki o Pomorzu Zachodnim. Szczec. 1958, z. 11/12, s. 137-143. 265. WOŁOSZYNOWSKI Julian: Opowiadania podolskie. Warszawa 1960. PIW s. 236. 266. WOJCIK Adam: Renesans regionalnej kultury Pogórza (karpackiego). Wieści, 1959, nr 13, s. 9, ilustr. 267. ZAJĄCZKOWSKI Stanisław: Opactwo "Na Łęczyckim grodzie" i jego uposażenie. Przyczynek do dziejów osadnictwa dawnej ziemi łęczyckiej w XI w. Rocz. Łódź, t. 1:1958, s. 283-300. 268. ZA WISTOWICZ-ADAMSKA Kazimiera: Badania klonowskie jako przyczynek do badań nad regionem łódzkim. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr. Łódż, Ser. etnogr., 1960, nr 3, s. 5-15. Tekst również w jez. francuskim.; Zakres badań etnograficznych nad regionem łódzkim. Osiągnięcia i postulaty badawcze. Pr. Mat. etnogr., t. 13:1959, s. 11-18. 269. Z DZIEJOW Warmii i Mazur. Olsztyn 1958, s. 192, tabl. 16. 270. ZIERHOFFER Karol: Brzmienia ludowe nazw wsi w powiatach opatowskim i sandomierskim. Jęz. pol., 1959, nr 2, s. 106-121. 271. ZWARDON Andrzej: Na tropach przeszłości (kaszubskiej). Kaszebe, 1958, nr 22, s. 2, ilustr. VI. OPRACOWANIA I MATERIAŁY PROBLEMOWE ETNOGRAFII POLSKI Z ZAKRESU A. KULTURA MATERIALNA 1. Prace ogólne z zakresu kultury materialnej i zagadnień o strukturze gospodarczej wsi. 272. BOROWSKI Wacław: Marksizm a gos.podarka chłopska w okresie przedrewolucyjnym. Rocz. Pol. Tow. Ekon., R. 195'8/1959, s. 189-208. Sum. s. 424--425. 273. BORTKIEWICZOWA Filomena: Nadziały i powinności chłopów pańszczyźnianych w dobrach prywatnych Królestwa Polskiego. Warszawa 1958. Rec. STANKIEWICZ t'bigniew. Prz. his1., 1959, z, 3, s. 623~628. 274. BURSZTA Józef: Niektóre problemy "Atlasu kultury ludowej Wielkopolski". Sprawy Ośw. Kult. Woj. pozn., 1960, s. 152-167. 275. BURSZTA Józef: Od osa,dy słowiań'skiej do wsi współczesnej. Wrocław 1958. Rec.: KUSINSKI Witold. Prz. geogr., 1959, z. 2, s. 412-414. DĄBROWSKI Henryk, Górska-Gołaska K.: Rocz-i his1., R. 25:1959, z. 2, s. 345-351. LALIK Tadeusz: Kwart. His1. Kult. mater., 1958, nr 4, s. 679-682. LIS Jan: Tysiąc lat wsi. Orka, 1959, nr 16, s. 6. STYŚ Wincenty: Prz. Hist., 195'9, z. 2, s. 370374. WIELGOSZ Zbigniew: Rocz.-i Dziejów społ. gosp., t. 22: 1960, s. 363-368. 276. GOLDBERG Jakub: Gospodarstwo mieszczan-rolników w ziemi wieluńskiej w drugiej połowie XVII i w XVIII wieku. Rocz. łódz., t. 2: 1959, s. 163-186, tab. 277. KOWALIK Danuta: Konferencja IG PAN poświęcona geografii osadnictwa wiejskiego w dniach 16-17. V. 1958 r. Prz. geogr., 1959, z. l, s. 210-212. 278. LISIŃSKI Henryk: DREWNIAK Bogusław: Źródła do historii kultury materialnej wsi na Pomorzu Zachodnim w Wojewódzkim Archiwum Państwowym w Szczecinie. Szczecin 195'9, z. 8/9, s. 157-170. Zsf. �Bibliografia etnografii potskiej za tata 1959/1960 281 279. LIBISZOWSKA Zofia: Gospodarstwo wiejskie w Polsce w XVII w. w opinii cudzoziemców. Kwart. Hist. Kult. mater., 1960, nr 3, s. 277-298. Res. 280. PRANDOTA Wiktor: Rozwój gospodarstwa wiejskiego w Polsce. Krótki zarys. Warszawa 1960. PWRiL s. 211, 1 nlb., ilustr. 281. SEWERYN Tadeusz: Łowieckie sposoby wabienia. Lud, t. 45:1958J59, s. 223263, ilustr. rys. Rez. s. 609-610. Sum. s. 591-592. 282. SUCHENI-GRABOWSKA Anna: !fateriały do dziejów kultury materialnej chłopów w województwie sieradzkim i ziemi wiNuńskiej w XVI wieku. Cz. II. Studia Dziejów Gosp. Wiejsk., t. 2:1959, s. 217-340., ilustr. rys. tab. Rez. Sum. 2. Zdobywanie pożywienia: rolnictwo, hodowla zwierząt, zbieractwo, łowiectwo, rybołówstwo, bartnictwo. 283. ALEKSANDROWICZ Walenty: Statut rybaków z Kuźnicy w roku 1898. Tyg. mor,s., 1959, nr 52, s. 7. 284. BARANOWSKI Bohdan: Chów trzody chlewnej w Łęczyckiem w drugiej połowie XVII i w XVIII wieku. Studia Dziejów Gosp. Wiejsk., t. 2:1959, s. 375417, ilustr. tab. Rez. Sum. 285. BARANOWSKI Bohdan: Owczarstwo w Łęczyckiem w XVIII w. Pr. Mat. etnogr., t. 13:1959, s. 99-148. 286. BIELENIN Kazimierz, PIASKOWSKI Jerzy: Radliczka z Igołomi. Spraw. archeo!., t. 5 :1959, s. 273-279, ilustr., rys. sod. Sum. 287. BRONICZ Stanisław: Pług a konstrukcji rylcowej na Śląsku Opolskim. Etnogr. po!., t. 3:1960, s. 121-124. rys. Sum. 288. BIERNACKA Maria: Gospodarka hodowlano-pasterska w Puszczy Zielonej od końca XIX w. do lat pięćdziesiątych XX w. Etnogr. po!., t. 2:1959, s. 241246, ilustr. 289. DOBROWOLSKI Kazimierz: Kultura .pa.sterska w Karpatach i na Bałkanach jako dziedzina międzynarodowej współpracy naukowej. Streszcz. ref., Wierchy, R. 28:1959, s. 217-221. 290. GORZYŃSKI Stefan: O pastwiskach i wypasach śródleśnych w górach i na równinach w dawnej Polsce. Prz. hadowl., 1960, nr. 1, s. 25-28, ilustr. 291. GORZYŃSKI Stefan: Z dziejów rybołówstwa śródlądowego dawnej Rzeczpospolitej. Gosp. rybna, 1959, nr 1, s. 36, nr 2, s. 31-32, ilustr.; nr 4, s. 30-31, ilustr., nr 5, s. 30--31, ilustr., nr 6, s. 30; 1960, nr 1, s. 29-.'30. 292. KOSTROWICKA Irena: Narzędzia i maszyny rolnicze w Królestwie Polskim przed uwłaszczeniem. Zesz. Nauk. SGPiS, 1960, z. 19, s. 49-66. Sod. Sum. 293. KOTULA Franciszek: Bartniczy ród Sudołów. Streszcz. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 329-340, ilustr., rys. Rez. Sum. 294. KUCHARSKA Jadwiga: Obrona pracy doktorskiej (Bronisławy Jaworskiej pt. Pasterstwo i szałaśnictwo w Tatrach Polskich). Zesz. nauk. UŁ.., Nauki humanist.-społ., 1960, z. 15, s. 25'7-258. 295. LENCZOWSKI Franciszek: Hodowla owiec w Żywiecczyźnie w XVIII w. Małopol. Studia hist., 1958, z. 314, s. 89-98. 296. MAZURKIEWICZ Józef: Zabytek prawa bartnego w Wierzchowicach z ostatnich lat Rzeczypospolitej szlacheckiej. Czas. prawno-hist., t. 10:1958, z. 2, s. 291-302. 297. NASZ Adolf: Narzędzia żniwn€ w Polsce. Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 309-328, ilustr., rys., mapy. Sum; 298. NOWOSZ Witold: Drewniany pług z Orawy. Pr. Mat. Muzeum Archeo!. Etnogr. �282 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 w Łodzi. Ser. etnogr., 1958, nr 2, s. 15~/157, ilwtr. Res. Ręczne sieczkarnie. Pr. Mat. Muzeum Archeall. Etnogr. Łódź, Ser. Etnogr., 1960, nr 3, s. 301-303, rys.; Stodoły o konstrukcji wewnątrzsochowej we wsi Czarnocin powiatu łódzkie.go. Łódź. Studia etnogr., t. 2:1960, s. 175-180, ilustr. Res. T,rzepacz do lnu. Studia etnogr., t. 2:1960, s. 171-173, rys. Res. 299. PASTERSTWO Tatr Polskich i Podhala. T. l. Fizjografia i geografia pasterstwa. Wrocław 1959, Oss., 1'>. 224, 2 nlb., tabl. ilustr. T. 2 Pastwiska podgórskie i górskie. Teraźniejszość i przyszłość. Wrocław 1960, Oss. s. 209, 3 nlb., tabl. 66. 3. Pożytwienie 300. DEKOWSKI Jan Piotr: Pożywienie s. 3, 10. 4. Przemysł ludu łęczyckiego. Ziemia łęcz., 1960, nr 12, ludowy, rzemiosło wiejskie i małomiasteczkowe (ohróbka surowców) 301. ADAMUS Krystyna: Tradycyjna obróbka drewna na Kurpiowsz~yźnie. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 254--259, ilwtr. 302. GAJEWSKI Leszek: Z badań nad wyspecjalizowanym garncarstwem okresu późnolatefuskiego i rzymskiego w dorzeczu górnej Wisły. Spraw. archeo!., t. 5:1959, s. 281-302, ilustr., rys. Sod. Sum. 303. KLONOWSKI Franciszek Alfons: Z historii i inwentaryzacji młynów wodnych na Wa'rmii, Mazurach i Powiślu. Rocz. Olsz1., t. 2:1959, s. 173-193, ilustr. Kwart. Sod. Sum. 304. LECHOWA Irena: Ekonomiczne i społeczne podstawy tkactwa chałupniczego w Dłutowie (woj. łódzkie). Łódź. Studia etnogr., T. 2:1960, s. 5---44, ilustr. rys. tab. Res. 305. ŁUCZAK Czesław: Młynarstwo wiejskie na Kujawach Zachodnich od XVI w. do chwili obecnej. Lud, T. 41:1954. Rec. Francić Mirosław, Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 5:1959, z. l, s. 396/397. 306. MISIŃSKA Maria: Folusz ręczny z pow. koneckiego. Łódź. Studia etnogr., t. 1:1959, s. 71-72, rys.; Staciwy - dawny typ warsztatu z Lubochni, pow. Rawa Mazowiecka, woj. łódzkie. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr., Łódź., Ser. etnogr., 1960, nr 3, s. 297-300, ilustr., rys. Tkactwo w Rzeczycy. W: Studia i materiały do historii kultury wsi polskiej w XIX i XX w. Wrocław 1958. Rec. TURNAU Irena. Kwart. His1. Kult. mater., 1959, nr 3, s. 520-522. 307. MUSIANOWICZ Krystyna: Podkowy końskie źródłem do zagadnień handlu w okresie wczesnośredniowiecznym. Z Otchł. Wieków, 195'9, z. 4, s. 259-264, ilustr. 308. REINFUSS Roman: Piece do wypału naczyń w polskim garncarstwie ludowym. Etnogor. pol., t. 3:1960, s. 329-1350, rys., mapa. Res. 309. SEWERYN Tadeusz: Życie obyczajowe stolarzy sławińskich (wedle księgi Cechu Stolarskiego w Skawinie z lat 1799-1841). Pol. Szt. Lud., 1959, nr 3, s. 177-179. 310. SUKERTOWA-BIEDRA WINA Emilia: O niektórych bogactwach mineralnych na ziemiach Mazur i Warmii, eksploatowanych w przeszłości. Kom-y mazur.-warm., 1959, nr 4, s. 435---441. 311. TRAWKOWSKI Stanisław: Młyny wodne w Polsce w XII wieku. Kwart. Kult. mater., 1959, nr 1, s. 62-86, rys. Zsf. �Bibliografia etnografi! polskiej za lata 1959/1960 283 5. Odzież 312. BOŻYK Eugeniusz: Z historii ubiorów w Polsce. Teatr lud., 1960, nr 7/8, s. 445-449, rys. 313. DEKOWSKI Jan Biotr: Czepce łęczyckie. z.iemia łęcz., 1960, nr 4, s. 3, ilustr., ry's.; ,,0 dulicie" czyli kaftanie łęczyckim, ibidem, 1960, nr 10, s. 8, rys.; O ludowym stroju łęczyckim, ibidem, 1959" nr 4, s. 4-5, rys. 314. DEKOWSKl Jan Piotr: Strój sieradzki. Wrocław 1959, Polskie Tow. Ludoznawcze, s. 74, tabl. 2, ilustr. Atlas Polskich Strojów Ludowych. Cz. 4 Mazowsze i Sieradzkie. Z. 6. 315. DOBROWOLSKA Agnieszka: Z problematyki odzieży ludowej na Pomorzu Zachodnim. Szczecin 1959, z. 8/9, s. 51-92, ilustr. mapy Zsf. 316. DUDKIEWICZ Józefa: Rola stroju w Klonowej. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr., Łódź, Ser. etnogr., 1960, nr 3, s. 241-248. Res. 317. GAJEK Józef: Przedmowa do pracy: BożenyStelmachowskiej, Strój kaszubski - Atlas Polskich Strojów Ludowych, cz. I, zesz. 2. Wrocław 1960, s. 3 wyd. PTL. 318. GLAPA Adam: Strój międzyrzecko-babimojski (lubuski). Atlas Polskich Strojów Ludowych. Wrocław 1956. Rec. CHMIELOWSKI Stanisław Studia. Mat. Dziejów Wielkop., t. 6:1960, z. 1, s. 539-540. 319. IWANOYKO Eugeniusz: Donna di Posnania. Strój mieszczki poznańskiej z 1590 r. Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 6:1960, z. 1, s. 309-'316, ilust.r. Zsf. 320. KLONOWSKI A. Strój warmiński. Atla,s Polskich Strojów Ludowych. Wrocław 1960. Cz. 1. Pomorze i Warmia. Z. 3, s. 62, 3 nlb., tabl. 2, ilustr. Wyd. PTL. 321. MICHEJDA Barbara: Polskie Stroje Ludowe. Poznaj Świat, 1960, nr 9, s. 3336, ilustr. 322. MODZELEWSKA Teodora: Stroje ludowe Warmii i Mazur. Olsztyn 1958. Rec. Książki o Warmii i Mazura-ch. Warmia i Mazury, 1959, nr 11, s. 27-28, ilustr. 323. MROZIŃSKA Stanisława: Ubiory europejskie w XI-XV w. Mówią Wieki, 1959; nr 4, S. 46-48, nr 5, s. 45-48, ilustr. 324. NASZ Adolf: Dawny dolnośląski strój ludowy. Rocz. wrocł., t. 2:1958, s. 15'9188, ilustr. 325. SEWERYN Tadeusz: Strój krakowiaków wschodnich. Atlas Polskich Strojów Ludowych, Cz. 5 Małopolska Z. 9, s. 100, tabl. 2, ilustr., PTL Wrocław 1960. 326. STELMACHOWSKA Bożena: Strój kaszubski. Atlas Polskich Strojów Ludowych, cz. I, z. 2, Wrocław 1960. PTL. 327. ŚWIEŻY Janusz: Strój podlaski (nadbużański). Wrocław 1958 (druk. ukończ. II. 1959). Pol. Tow. Ludoznawcze, s. 48, 3 nlb. tab!. 2, ilustr. Atlas Polskich Strojów Ludowych. Cz. 4, Mazowsze, Z. 5. 328. WIECZOREK Barbara: Pas na kontuszu. (Strój polski), Wiedza i Życie, 1960, nr 12, s. 758-760., ilustr. 329. ZAGORNA Barbara: Kurpiowski strój ludowy Puszczy Zielonej. Etnogr. Pol. t. 2:1959, s. 266-273, ilustr. 330. ZIEMACKI Władysław: Materiały do historii młodzieży z lat 1818-1863. Wrocław 1956. Rec. TURNAU Irena, Lud, t. 45:1958/59, s. 399-402. 6. Budownictwo, sprzęty 331. BARANOWSKI Bohdan, BARTY S Julian: Źródła do historii budownictwa wiejskiego z początków XIX w. Łódź. Studia etnogr., t. 2:1960, s. 113-147, ilustr., rys., tab. Res. �284 Bibliografia etnografii poLskiej za Lata 1959/1960 332. BERNASIKOWA Maria: Z historycznego archiwum. Opisy chałup oraz karczmy, wybrane z inwentarzy wsi Modlnica Wielka. Pol. Szt. lud., 1959 nr lI2. s. 76-78. 333. BURSZTA Józef: Dawne budownictwo na "sochy" w Wielkopolsce jego zanik. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej. R. 5:195'7, nr 3/4. Rec. TOPOLSKI Jerzy. Rocz-i Dziejów społ.-gosp., t. 21:1959, s. 233-235. 334. DEDERKO Bohdan: Dzieje pługa. Nowe Roln., 1960, nr 13, s. 30-31, ilustr. rys. 335. DEKOWSKI Jan: Kuchnie z "nalepą" na wsi łęczyckiej. Ziemia Łęcz., 1960, nie l s. 3, ilustr. Wnętrze chaty jasieńskiej. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Ser. Etnograficzna, 1958, nr 2, s. 45-89, ilustr. rys. tab. Res. Rec. STASZCZAKÓWNA Zofia. Lud, T. 45: 1958/59, s. 384-386. 336. DOBROWOLSKA Agnieszka: Z problematyki budownictwa ludowego Warmii. Mazur i Powiśla w świetle badań niemieckich. Rocz. olszt., T. 3:1960, s. 189217, ilustr., rys. Krat. sod. Sum. 337. DUBIEL Ludwik: Tradycyjna zagroda chłopska w powiecie gliwickim. Zar. śląs., 1959, z. l, s. 63-82, ilustr., rys. 338. DUMA Zdzisław: Drewniane spichrze ziemi opolskiej. Prz. zboż.-młyn., 1959, nr 6, s. 187-188, ilustr. 339. FITZ Ryszard: Budownictwo wiejskie. Tyg. zach., 1959, nr 17, s. 9. Rez. Sum. 340. JAŁOWIECKI Bohdan: Praca dla etnografów. (Uwaga o budownictwie wiejskim). Kierunki, 1959, nr 27, s. 2. 341. KLONOWSKI Franciszek: A.: Mazurskie chałupy podcieniowe. Kom-y mazur.-wa,rm., 1960, nr 3, s. 372-394, ilustr., rys. 342. KOSTRZEWSKI Józef: Haczyki do wędki z błyskawicą. Etnogr. pol., t. 3:1960. s. 25'6-264, rys. Sum; Kilka uwag o ,sidłach wczesnośredniowiecznych i współczesnych ludowych. Slavia occid., t. 20:1960, z. 2, s. 59-65, ilustr. Res. 343. KWAŚNIEWICZ Władysław: Rozwój wnętrza domu chłopskiego z ziemi krakowskiej w latach 1880-1956. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 310-328, ilustr., rys. Rez. Sum. 344. KWAŚNIEWSKI Krzysztof: Terytorium Słowian północno-zachodnich w świetle niektórych wyników badań nad budownictwem ludowym. Streszcz. ref. Szczecin 1960, ~. 617, s. 117/118. 345. MOJZYCH Sława: Konferencja w sprawie ochrony i inwentaryzacji drewnianego budownictwa ludowego na Warmii i Mazurach. Rocz. olszt., t. 2:1959, s. 321-323. 346. NADOLSKI Lubomir: Refleksje nad projektami budownictwa wiejskiego. Budown. wiej s., 1960, nr 12, s. 3-4, ilustr. Stan badań nad budownictwem wiejskim Opolszczyzny. Spraw. Wrocław TN, Ser. A., R. 11:1956, s. 30-31. 347. PIEŃKOWSKA Hanna: Zagadnienie ochrony budownictwa drewnianego ziem gór'skich. Postępy nauk roln., 1959, nr 6, s. 79-96. ilustr. 348. POKROPEK Marian: Budownictwo ludowe na obszarze Kurpiowskiej Puszczy Zielonej od połowy XIX wieku do chwili obecnej. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 260-267, ilustr. 349. SNAJDER Stanisław: Architektura współczesnych budynków wiejskich i jej powiązania z krajobrazem. Budown. wiejs., 1959, nr 2, s. 26-29. 350. SERAFIN Stanisław: Architektura i krajobraz wsi. Warszawa 1958. Rec. J. S.: Książka o planowaniu osiedli wiejskich. Archit., 1959, nr 3, s. 117. �Bibliografia etnografii po!skiej za !ata 285 1959/1960 SOBISIAK Walerian: O budownictwie wiejskim w Wielkopolsce w XVII i XVIII wieku. Lud, t. 44:1957, s. 343-348. 352. STELMACHOWSKA Bożena: Budownictwo Słowińców. Poznań 1960. Wyd. Poznańskie, s. 78, ilustr. 353. TŁOCZEK Ignacy: Pierwiastki ludowe w polskiej architekturze wiejskiej. Budown. wiejs., 1959, nr 2, s. 23-26, ilustr. 354. TRZECIAK Józef: Zadania służby architektoniczno-budowlanej na odcinku wiejskim na rok 1960. Budown. wiejsk., 1960, nr 3, s. 1-3, ilustr., tab. 351. 7. Transport i komunikacja 355. GÓRZYŃSKI Stefan: Spław 1959, nr 29, s. 4-5, ilustr. wiślany w Polsce dawnych wieków. Turysta, B. K U L T U R A S P O Ł E C Z N A 1. Prace ogó1ne z zakresu kultury społecznej KULTURA ludowa Wielkopolski. T. 1, Poznań 1960. Rec. IWASZKIEWICZ Jarosław: Wielkopolska. Życie Warsz., 1960, nr 236, s. 4. 357. KUTRZEBA-POJNAROWA Anna: O właściwy stosunek do kultury ludowej. (Teoria i praktyka prac etnograficznych). Wieś współcz., 1959, nr 11, s. 65-75. 35'8. ZA WISTOWICZ-ADAMSKA Kazimiera: Społeczność wiejska. Wyd. 2, Warszawa 1958. Rec. BIERNACKA Maria: Książka dla naukowców i działaczy. Wieś współcz., 1959, nr 4, s. 167-160. 359. ZAWISZA Alicja: Kobieta w kulturze i obyczajach Polski XV wieku. Kult. i Społ., 1959, nr 2, s. 118-146. 356. 2. Grupy społeczne, zawodowe, religijne 360. 361. 362. 363, 364. 365. 366. DROZDOWSKA Wanda: Przemiany w dziedzinie tradycyjnych wierzeń w Klonowej. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr., Ser. Etnogr., 1960, nr 3, s. 279295. Res. FLIZAK Sebastian: Sidziniarki. Przyczynek do historii ruchu religijnego wśród górali. Lud, t. 44:1957, s. 340-343. MAJKOWSKA Damrota: Kolebka ruchu młodokaszubskiego (Gdańsk). Kaszebe, 1958, nr 23, s. 1-2. PÓŹNY Walter: Mazurska Partia Ludowa. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1959, nr 1, s. 135-147. SOCHA Zbigniew: Kaznodziejstwo w opałach. Religijność wiejska. Biblijna zgaduj zgadula. Prz. kult., 1959, nr 26, s. 1-2; nr 27, s. 12; nr 28, s. 8. SYCHTA Bernard: Kaszubskie grupy regionalne i lokalne. Roczn. gdański, z. 17/18; 1958/5'9, s. 223-251, nuty, mapy. Rez. Sum. SZPAKOWSKI Zdzisław: Poglądy i aspiracje życiowe młodzieży wiejskiej. (Streszcz. odczytu). Zesz. nauk. KUL, 1960, nr 3, s. 120-121. 3. Struktura 367. rodziny STYŚ Wincenty: Motywy ekonomiczne kojarzenia się małżeństw chłopskich. Lud, t. 44:1957, s. 137-152, tab., Sod. 626-627. Sum. s. 609~610; Współzależność rozwoju rodziny chłopskiej i jej gospodarstwa. Wrocław 1959. Rec. BARTOSIEWICZOWA S., Bronsztejn S., Prz. statyst., 1960, nr 2, s. 247-250, tab. �286 BibLiografia etnografit poLskiej za Lata 1959;1960 368. WALA WENDER Antoni: Zwyczaje i udziały ~adkowe 'chłopów we wsi Kargowa, powiatu kościańskiego w Wielkopolsce w pierwszej połowie XVII w. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 145-156., tabl. Rez. Sum. 369. WIERZBICKA-MICHALSKA Karyna: Małżeństwa wśród chłopów w drugiej połowie XVIII wieku. Kult. i SpoI. 1959, nr 1, s. 125-144, tab. 4. Zwyczaje, Oibrzędy doroczne, roidzinne i inne. 370. BAZIELICHOWNA Barbara, Deptuszewski Stefan: "Szlachcice" i "dziady" zwyczajowe widowiska. Pol. Szt. lud., 1959, nr 1/2, s. 20-40, ilustr. Sum. s. 117. 371. BŁACHUT Władysław: Hej kolęda, kolęda!... (Obyczaje związane ze świętami Bożego Narodzenia i Nowego Roku). Wieści, 1959, nr 5US2, s. 1, 6, ilustr. 372. BRODA Jan: Dożynki w Podbeskidziu. Zar. śląs., 1960, z. 4, s. 657---4561,nuty; Święta godowe na Podbeskidziu. Ibid. 1959, z. 1, s. 127-134. 373. BYSTROŃ Jan Stanisław: Dzieje obyczajów w dawnej Polsce. Wiek XVIXVIII. T. 1, 2, Warszawa 1960, PIW, s. 454, tabl. 61, ilustr. 374. DEKOWSKI Jan Piotr: Wywoziny i inne z,wyczaje weselne w Łęczyckiem. Ziemia łęcz., 1960, nr 9', s. 5; Obrzędy i zwyczaje weselne BorusÓ<W.Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr. Łódź. Ser. Etnogr., 1960, nr 3, s. 249-278, tab. nuty. Res.; Zdawiny i oczepiny. Ziemia łęcz., 1960, nr 8, s. 9, nu,ty. 375. DROZDOWSKA Wanda: Wspomnienie Ja'Sienicka (o zwyczajach i obrzędach w Jasieniu) Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr. w Łodzi, Ser. etnogr., 1958, nr 2, s. 124-131. Res. 376. DUDKIEWICZ Józefa: Piotrkowskie wózki dyngusowe. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr. w Łodzi, Ser. etnogr., 1958, nr 2, s. 149~152. ilustr. Res. 377. DUŻYK Józef: Emaus i Rękawka (~yczaj krakowski obchodu Rękawki). Turysta, 1959, nr 7, s. 5, ilustr. 378. GANSINIEC Ryszard: Dożynki ,starożytności klasycznej. Etnogr. pol., t. 3, 1960, s. 138-148. Sum. 379. GŁOWA Zofia: Wystawa obrzędów dorocznych w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Pol. Szt. Lud., 1969, nr 1/2, s. 98-99, ilustr. Sum., s. 119. 380. GŁOSIK Jerzy: Jak pomóc duszy czyli o obrzędach pogrzebowych (Łużyczan). Mówią wieki, 1959, nr 1, s. 36-38, ilusfr. 381. HEJNOSZ Wojciech: O żniwach w Polsce przed wiekami. Z Otchl. Wieków, 1960, z. 4, s. 326~331, ilustr. 382. HOPPE Jan: Zaduszki war,szawskie. Stolica, 195'9, nr 44, s. 14-15, ilustr. 383. JANTOS Henryk: "Ludu mój nie chodź smutny!" (Odpust w Bieniszewie). Tyg. zach., 19'59, nr 39, s. 1, 3, ilustr. 384. KAWECKI Jan: Wesele augustowskie. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 36-43, nuty. 385. ŁOZIŃSKI Władysław: Prawem i lewem. Obyczaje na Czerwonej Rusi w pierwszej połowie XVII wieku. T. 1-2. Kr. 1957. Rec. WONER Tadeusz, Nowe Prawo, 1959, nr 1, s. 78--80. 386. MALLEK Karol: Z mazurskich obrzędów ludowych. Warmia i Mazury, 1960, nr 12, s. 3.14,ilUStT. 387. NIEZGODA Piotr: Wspomnienia księdza generała (Zwyczaje wielkanocne na wsi galicyjskiej). Za i przeciw, 1959, nr 13, s. 6, ilustr. 388. OPOWIADANM., obrzędy i wierzenia ludowe na Mazurach i Warmii. Zapisała Barbara Fulińska, Władysław Gębik. Liter. lud., 1959, nr 3,/4, S, 70-83, ilustr., nuty. �Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 287 389. REINFUSS Roman: Wystawa obrzędów ludowych na Lubelszczyźnie. Pol. Szt. Lud., 1959, nr 3, s. 167-169, ilustr. Sum., s. 184. 390. ROPPEL Leon: Chodzenie po "szczodrakach" na Kaszubach. Liter. lud., 1959, nr 1/2, s. 106-108. 391. RUDNICKI Bohdan: Przy choince, jemiole i palmie... (Zwyczaje związane z Bożym Narodzeniem). Za i przeciw, 1959, nr 51-52, s. 18, ilustr. 392. STAFIŃSKI Aleksander: Słowiańska osada Gwda. Mieszkańcy, ich wierzenia i przesądy. Zap. koszal., 1960, z. 6, s. 27-30. 393. SYCHTA Bernard: Miasta, miasteczka i wsie w kaszubskiej literaturze ludowej, wierzeniach i obrzędach. Liter. lud., 1959, nr 1/2, s. 51-63. 394. TOKAŃCZYK Andrzej: Wigilia skandynawska. Tyg. kult. Orka, 1960, nr 5'2, s. 11. 395. UZIĘBŁO Maria: Rok obrzędowy w pow. siedleckim. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 46-51. 396. WAWRZYŃCZAK Henryk: Wesele wiejskie. Nad Wartą, 1960, nr 8, s. 5, ilustr. 397. WAYDEL-DMOCHOWSKA Jadwiga: Stół wielkanocny. Stolica, 1960, nr 16, s. 10-11, ilustr. 398. WOŹNIAK Maria: Wesele w Jamnie. Liter. lud., 1959, nr 112, s. 44-50 ilustr. 399. ZWYCZAJE Ludowe 'ze Spiczyna i Zawieprzyc pow. Lubartów (Zapis) LINDERT Bronisława. Liter. lud., 1959, nr 516, s. 71-72. C. KULTURA DUCHOWA 1. Wierzenia, demonologia, religia. 400. BRZEZIŃSKI Tadeusz: Przesądy, wróżby, przepowiednie powszechne znane w Sieradzkiem. Łódź. Studia etnogr., t. 1:1959, s. 129-132. 401. BUNIKIEWICZ Witold: Żywoty diabłów polskich. Poznań 1960, Wyd. Poznańskie, s. 129, tab!. 4. 402. DŻEJGO: Z wyznań prelegenta. Odczyty o wierzeniach religijnych w Chinach organizowane przez Stowarzyszenie Atełstów i Wolnomyślicieli. Współcz., 1959, nr 3, s. 2. 403. GABAŁOWNA Lidia: Rekwizty czarowników sprzed 4000 lat. Z Otchł. Wieków, 1959, z. 2, s. 110~116, ilustr. rys. 404. GANSINIEC Ryszard: Eucharystia w wierzeniach i praktykach ludu. Lud, t. 44:1957. Sod. s. 622~624. Sum. s. 605---.607. 405. JAHODA Karol: O demonach, skarbnikach, duchach i legendach górniczych. Wiad. górn., 195'9, nr 12, s. 447-450. 406. JAHODA Karol: O górniotwie i skarbach zaklęty'ch Skalnego Podhala. Wiad. GÓrn., 1960, nr 1/2, s. 53-56. 407. KACZMAREK Lech: Istota i pochodzenie religii. Poznań 1958. Rec. WOJNAS Antoni. Tyg. powsz,., 1959, nr 6, s. 5. 408. KĄCKI Franciszek: Polska kultura rełigijna na Śląsku w latach 1870-1914. Za i przeciw, 1959, nr 22, s. 3, ilustr. 409. KLINGER Witold: Jeszcze o rusałkach i pokrewnych postaciach demonicz, nych i ich zależności od tradycji grecko-rzymskiej. Lud, t. 45:1958/59, s. 307314. 410. KOSTKA Stanisław: Nowy Rok na Kaszubach. Zwyczaje i wierzenia. Kaszebe, 1959, nr 1, s. 1, 3. �288 Bibliografia etnografii polskiej za [ata 1959/1960 411. KARCZ Władysław: Procesy czarownic w Zielonej Górze w wieku XVII. Rocz. lubuski, t. 1:1959, s. 114-145. 412. KRAJEWSKA Janina: Folklor Starego Testamentu a mity ludów pierwotnych. Upadek pierwszych rodziców i wygnanie ich z raju. Argum., 1959, nr 23, s. 10-11; Potop. Folklor Starego Testamentu a mity ludów pierwotnych. Tamże, 195'9, nr 39, s. 14; Przymierze Abrahama z Bogiem. Folklor Starego Testamentu a mity ludów pierwotnych. Tamże, 1960, nr 44, s. 10. 413. WĘGRZYNOWICZ Leopold: F('rJorki. Etnl'gr. nol., t. 3:1960, s. 421--425. Res. Prace i poszukiwania etnograficzne w f,'wlecie limanowskim. Ibidem, t. 2: 1959, s. 361-371. Rez. Sum. 414. PISKOZUB Karol: Walka z cieniami (Znachorstwo w Polsce). Rozm. przepr. W.A. Prz. Kult., 1959, nr 26, s. 3. 415. ZĄBKIEWICZ-KOSZAŃSKA H. Anna: Cmentarzysko kultury łużyckiej w Łodzi - Rudzie Pabianickiej. Przegląd Archeologiczny, t. 10:1954-1956. Rec. DĄBROWSKI Jan, Archeolog. Pol., t. 5:1960, z. 2, s. 307-308. 2. Magia i wróżby 416. MATUSZEWSKI Józef: Egzorcyzmy "naczyń pogańskich" w czasach średniowiecznych. Archeol., R. 9:1957, s. 128-134. Krat. izłoż. Sergiusz KISLNICZ. Res. Jadwiga PACKIEWICZ. 417. TUWIM Julian: Czary i czarty polskie oraz wypisy czarnoksięskie. Warszawa 1960, Cz. s. 461, 3 nlb. • 3. Wiedza ludu 418. BIAŁY Zbigniew: Ludowa wiedza o drzewach i drewnie w niektórych regionach Polski. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 372-400, tab., mapa. Res. Sum. 419. SADZEWICZ Marek: Różdżkarstwo w gospodarstwie rolnym. Przem. Rolny, 1958, nr 10, 'S. 16-19. 4. Literatura ludowa (materiały i studia): powiedzenia, przysłowia, gadki i facecje, pieśni, ballady, baśnie, bajki, podania i legendy, widowiska, folklor robotniczy i miejski, folklor pamiętniki chłopskie. mitologia, wojenny, 420. ALEKSANDROWICZ Walenty: Ludowe zagadki mazurskie. Liter., lud., 1959, nr 3/4, s. 84-86. 421. ANTONIUK Jakub: Baśnie i podania ludowe na Podłasiu. (Antologia). Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 83-86. 422. BAZIELICH Wiktor: Sabała a powstanie chochołowskie. Wierchy, R. 27:195'8, s. 186-187. Cont. s. 356. Res. s. 359. Sod. s. 354. 423. BĄK Stanisław: O kilku wątkach w baśniach i legendach na Górnym Śląsku. Liter. lud., 1958, nr 213, s. 9-19. 424. BĄK W. PĘDZIŃSKI Zbigniew: Syn ziemi. Więź, 1959, nr 12, s. 58-63. 425. BIADUŃ Jadwiga: Opowiadania o ziemi Łukowskiej (Antologia). Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 87-----'88. 426. BIELAWSKI Ludwik, SADOWNIK Jan: Wybór pieśni ze wsi Giby pow. Sejny (Antologia). Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 58-----64. 427. BOJARCZUK S. - ALEKSANDROWICZ Alina: Elementy ludowe w twórczości Bojarczuka. Liter. lud., 1959, nr 5/6, s. 39-44. PIĘTAK Stanisław: Poezja Stanisława Bojarczuka. Orka, 1959, nr 21, s. 8. �Bibliografia 428. 429. 430. 431. 432. 433. 434. 435. 436. 437. 438. 439. 440. 441. 442. 444. 445. 446. 447. 448. 449. 450. 451. 452. 19 - polskiej za lata 1959/1960 289 CHITIMIA 1. C.: Zagadnienie klasyfikacji i określenie literatury ludowej w prozie. Streszcz. Lud, t. 44:1957, s. 266-2B7. CHŁOP z rybą u klsięcia. (Gawęda ludowa ze Sląska Cieszyńskiego). Wieści, 1960, nr 13, s. 8. CIENIAK Mieczy-sław: Ballada o Borucie (w.) Ziemia łęcz., 1960, nr 4, s. 9, ilustr. BOTuta (rw). Tamże nr Z/3, s. 4, ilustr. CZERNIK Stanisław: Z zagadnień pisarstwa ludowego. Tyg. kult. Orka, 1960, nr 33, s. 1, 4-5. CZYTANKI śląskie. Materiały ,regionaine dla szkół ogólnokształcących województwa katowickiego, opolskiego i wrocławskiego. Katowice 1960, Sląsk, s. 134. DS.: Literatura ludowa Ziemi Chełmskiej. Liter. lud., 1960, nr Z/3, s. 132-133. DEKOWSKI Jan Piotr: Konkurs kapel ludOlWych,piosenkarzy i gawędziarzy. Pr. Mat. Muzeum Archeo!. Etnogr. Łódź. Ser. etnogr., 1960, nr 3, s. 305-306. DEMBY Ryszard: O rytmice poezji ludowej Warmii i Mazur. Warmia i Mazury, 1960, nr 11, s. 26-27. DERDOWSKI '(Jan Hieronim) Jaros'z: O panu Czorlinscim co do Pucka po sece jachol. Zełgał dla swojech druchów ka,szubsciech. Gdynia 1960, Wyd. Morskie, s. 167. DERDOWSKI H. ROPPEL Leon: Nie~nany utwór Derdowskiego? Kaszebe, 1960, nr 19/20, s. III, Hustr. DŁUGOSZEWSKI Bronisław Mróz: Przypowieści osobliwe, półzmyślone, półprawdziwe. Warszawa 1959, LSW, s. 342. FLIZAK Sebastian: Opowieści ludowe z gór. Wierchy, R. 27:1958, s. 172-186, ilustr. Cont.s. 336. Res. s. 358-359. Sod. s. 354. FRYCZ OWA Maria: Zwierzęta w chacie. Analiza polskiej bajki zwierzęcej. Lud, t. 45:1958/59, s. 263-306, tab. Rez. s. 611-612. Sum. s. 59~94. GADKA o kole o robocie na dole (w). Zapisał Józef LIGĘZA. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 44-46. GĘBIK Władysław: Poezja ludowa na Warmii i Mazurach. Orka, 1959, nr 22, s. 443. etnografii 6. GOLA: Jak ja zostół gazetnikiem. Kaszebe, 1960, nr 17, s. 6. GOŁUBIEW Antoni: Literat pisze o sprawach gospodarczych. Nowa i stara góralszczyzna. Kartki z Gorców. Tyg. powsz., 1960, nr 37, s. 5, nr 38, s. 4. GREB-KASZEBA R.: Gawor z grepy Ka'szebow (w). Kaszebe, 1958, nr 23, s. 3, Hustr. HAJDUK Mikołaj: Zagadki białoruskie. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 81-82. HERNAS Czesław: W poszukiwaniach ludowych źródeł literatury: folklor stróżewski. Zesz. nauk. U.Wr., nr 28, Ser. A. German wratislav., 1960, z. 6, s. 3-36, Zsf. HISTORIA kamienia znad jez. Gardno. Zapisała Zofia J a w o r ska. Liter. lud., 1960, nr 415, s. 35. HOESICK Ferdynand: Legendowe postacie zakopiańskie. Warszawa 1959, PIW, s. 720, tab!. 17. JAKUBOWSKI Jan Zygmunt: O Lucjanie Rydlu. (W związku z wystawieniem "Zaczarowanego koła" w Warszawie). Polonist., 1959, nr 3, s. 47-49. JASICZEK Henryk: Humoreski beskidzkie. Katowice 1959. Rec. BRODA Jan. Liter. lud., 1959, nr 5/6, s. 102-103. JEŻOWSKI Andrzej: Powieści ludu orawskiego. Kraków 1960, Wyd. Lit., s. 194. Lud, t. 51, 1967 �290 BibHografia etnografii potskiej za tata 195911960 45'3. KAJAN Tadeusz: O potrzebie serdecznej troski. (Ludowe piśmiennictwo rodzime zachodnio-północnej Polski jednym z głównych tematów na III Zjeździe Pisarzy Ziem Zachodnich). Życie liter., 1960, nr 36, s. 10. 454. KAJKA Michał: Zebrałem snop plonu ... Warszawa 1958. Rec. KUPISZEWSKI Władysław. Liter. lud., 1959, nr 3/4, s. 94-95. 455. KALTENBERG Lew: Poezja morskich regionów. (Tematyka morska w poezji ludowej). Tyg. mors., nr 39, s. 11. 456. KAPEŁUS Helena: Kaszubskie podanie o Czeszku. Liter. lud., 1960, nr 4/5. s. 21-24. Krat. sod. s. 92. Zsf. s. 94. 457. KARAŚ Mieczysław: Powieści ludu krakowskiego. Kraków 1959, Wyd. Lit.. s. 449. 458. KIPLING Rudyard: Słoniątko. Warszawa 1959, NK, s. 42. 459. KONIUSZ Izabella: Złota dzida Bolesłaiwa. Ziel. Góra 195'9. Rec. DOBROSŁAWSKA Maria: Z baśni i legend lubuskich. Liter. lud., 1960, nr 6, s. 5152; PĘDZIŃSKI Zbigniew: Baśnie nie baśnie. Rocz. lubuski, t. 2:1960, s. 330332. 460. KONIUSZ Janusz: O działalności folklorystycznej Lubuskiego Towarzystwa Kultury w Zielonej Górze. Liter. lud., 1960, nr 6, s. 52-54. 461. KOPAŁKO Zbigniew: Ulubione bajki. Warszawa 1958. Centr. Poradnia Amatorskiego Ruchu Artyst., s. 41. 462. KOSTYRKO Hanna: Klechdy domowe. Podania i legendy polskie. Warszawa 1960, NK, s. 322, tabl. 8. 463. KOSZYK Szymon: Pogwarki opolskie. Wesołe goudki i statecne łosprouwki jakotez róztomajte śpiywki ze stróń łodrzańskich. Katowice 1959, Śląsk, s. 151. Rec. SZOKALSKI Jan. Nowe K;siąźki, 1959, nr 12, s. 719-720, ilustr. 454. KOWNACKA Maria: O Bidzie i złotych jabłkach. Warszawa 1960, LSW, s. 66. 465. KRASZEWSKI Józef Ignacy: Bajki i bajeczki. Warszawa 1960, s. 162, tabl. 4. 466. KROLEWNA czarodziejka i inne baśnie polskie. Warszawa 1959, Polonia, s. 116, tabl. 12. 467. KRZYŻANOWSKI Julian: Do przysłów cieszyńskich. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 27-28; Kaszubskie przysłowie o niebie i piekle. Ibid., 1959, nr 1/2, s. 27-29; O dwu przysłowiach uprzyzwoiconych. Por. jęz., 1959, z. 1/2, s. 10-17; Po smacznym kąsku. Księga przy'słów polskich. Orka, 1959, nr 28, s. 7; U średniowiecznych źródeł przysłów polskich. Pam. liter., 1960, z. 3, s. 69-90; Ze świata przysłów. Tyg. demokr., 1959, nr 23-24, s. 6-7. 468. KRZYŻANOWSKI Julian: Mądrej głowie dość dwie słowie. T. 2. Dwie nowe centurie przysłów polskich. Warszawa 1960, PIW, s.526, tabl. 16. Rec. ŚWIRKO Stanisław: Liter. lud., 1958, nr 2/3,s. 86-89; J. Z. J.: Nowe prace Juliana Krzyźanowskiego. Polonia, 1960, nr 6, s. 39. 469. KRZYŻANOWSKI Julian: Bajka wierzeniowa. Liter. lud., 1960, nr 6, s. 65-70. 470. KUCHARCZYK A., PIĘTAK Stanisław: Jantek z Bugaja poeta i muzykant. Orka, 1959, nr 18, s. 5. 471. KUPIEC J. - SIMONIDES Dorota: Bajki śląskie Jana Kupca. Liter. lud .. 1960, nr 6, s. 71-77. 472. LEWAŃSKA Izabela: O straszliwym smoku w Smokorzewie pod Namysłowem. (Informacja o pierwszym przekazie smokorzewskiego podania). Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 25-26. 473. LIGĘZA Józef: Ludowa literatura górnicza. Katowice 1958. Rec. ADAMCZYK Maria. Prz. Zach., 1960, nr 2, s. 406-407. �Bibliografia 474. 475'. 476. 477. 478. 479. 480. 481. 482. etnografii polskiej za lata 19591196Q 291 LIGĘZA Józef (Zapisał): BERGMAŃSKA polityka ~w). Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 43-44; BERGMON przekonany (w). tamże 1958, nr 2/3, s. 46-47. CHODŹ do Ruhry (w). Zapisał Józef L i g ę z a. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 47; DONNERSMARCK was nie potrzebuje (w). Zapisał Józef LIGĘZA. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 49-50. LISZKA i wilk. Ze Śląskich gawęd. Ilustr. Danuta BOGUSZEWSKA-CHLEBOWSKA. Wieści, 1960, nr 42, s. 12. ŁĘGA Władyslaw: Legendy Pomo·rza. Gdynia 1953. Rec. BIERNACKI Andrzej, Liter. lud., 1960, nr 4/5, s. 65-66; ŚLĄSKI Kazimierz. Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 6:1960, z. l, s. 545-546. MAJKOWSKI Aleksander: Na smętórzu w GłÓwczecach. (Z "Remusa"). Kaszebe, 1960, nr 16, s. II. MAKOWSKI Tadeusz, FICOWSKI Jerzy: Makowskie bajki. Warszawa 1959, Arkady, s. 31, tab!. 11. MALINOWSKI Lucjan: Powieści ludu na Śląsku. Wyd. 2 pOpI. i uzup. Kraków 1954. Rec. GORSKI Ryszard. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 84-85. MAŁACHOWSKA Ewelina: Echa penetracji kulturalnych połsko-rosyjskich w przysłowiach. Jęz. ros., 1960, nr 3, s. 11-15. MAŁY Atlas gwar polskich: Oprac. przez Pracownię Dialektologiczną Zakładu Językoznawstwa PAN w Krakowie. T. 3, cz. 1. Mapy 101-15'0 i 2 mapy pomocnicze. Cz. 2. Wstęp do T. 3. Wykazy i komentarze do map 101-150. Wrocław 1960, Os's. Cz. 1, map 58 w teczce. Oz. 2, s. IX, 166, ilustr. + s. 11 + 13. 483. 484. 485. 486. 487. 488. 489. 490. 491. 492. 493. 494. MAKOWSKA Wanda, MILSKA Anna: Baśnie z bliska i z daleka. Warszawa 1959, NK, s. 189, tabl. 8. MASZOT W.: Kultura to beł młody las ... (w). Oprac. P. T. Kaszebe, 1960, nr 14, s. 6. MORCINEK Gustaw: Jak gómik Bulandra diabła oszukał. Warszawa 1958. Rec. KRZYŹANOWSKI Julian, Liter. lud., 1958, nr 213, s. 82-84. LIGĘZA Józef, Zar. ślą s., 1959, z. 1, s. 137-138. MORCINEK Gustaw: Najciekawsza Opolszczyzna. (Regionalizm w literaturze). Rozm.przepr. Halina Lipowczan, Źycie warsz., 1959, nr 136, s. 3, ilustr. NARODZINY bogów i świąt - legendy i zwyczaje. ZaTZewie, 1959, nr 51/52, s. 6-7, ilustr. NĘDZA-KUBINIEC Stanisław: Sabałowe czasy. (Opowiadania). Warszawa 195'9, LSW, s. 235. Rec. BŁACHUT Wład)'isław, Wieści, 1959, nr 49, s. 9. NITSCH Kazimierz: Wybór polskich tek'stów gwarowych. Warszawa 1960, PWN, s. 378, mapa 1. Rec. BASARA Anna, Por. jęz., 1960, z. 10, s. 467-468. NOWAK Henryk: Teksty gwarowe z terenu województwa zielonogórskiego. Liter. lud., 1960, nr 6, s. 43-48. PELC Janusz: Dawny folklor stróżowski. (Streszcz. ref. Czesława HERNASA i dyskusji). Pam. liter. 1959, z. 1, s. 320-322. PIGOŃ Stanisław: Jeszcze o tzw. Przepowiedni Wernyhory. Pam. liter. 1960, z. 4, s. 463-472. NIKLEWICZOWA Maria: Bojarka opowiada. Warszawa 1959, PZWS, s. 373, tab!. 16. NOWOBIELSKA Hanka: Gwiazdy (w). Jak się drzewiej ludzie lecyli. Śnieg (w). - Wesele skrzacikowe (w). Wieści, 1959, nr 4, s. 7-8. �292 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 495. OLEKSIK Klemens: Ozarowniea znad Bełdan. Warszawa 1959, NK, s. 171. Tenże. Drzewo życia (w). Warmia i Mazury, 1958, nr 8, s. 2-3, ilustr. Spotkanie w lesie. Fragm. pow. Tamże, nr 7, s. 2-3. 496. OLESZCZUK Aleksander: Zagadki z Podlasia. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 81. 497. OPOWIADANIA kaszubskie. Teksty zapilsały A. SCIEBORA, Ewa KAMIŃSKA-RZETELSKA, Zuzanna TOPOLIŃSKA. Liter. lud., 1959, nr 112, s. 64--67. 498. OPOWIEśCI ludowe z Krzyżanowic. Liter. lud., 19-58,nr 213, s. 74-81, ilustr. 499. ORACJE, pieśni i opowiadania opolskie. Zapisał Feliks PLUTA. Lite·r. lud., 1958, nr 2/3, s. 71-74. 501. O WIELKI mniłośd dwojga młodych. (Baśń ludowa z Przasnyskiego). Oprac. Alicja KORDEK. Pięć Rzek, 1960, nr 4, s. 1'6. 502. PESTKA Stanilsław: I cóż dalej, kopciuszku? (Literatura kaszubska). Kaszebe, 1959, nr 14, dod. s. I, ilustr. Spojrzenie wstecz. (Literatura kaszubska) tamże, 1960, nr 15, s. 1. 503. PIEPKA J. - PESTKA Stanisław: Poeta naszych stron. Kaszebe, 1959, nr 18, s. II, Bustr. 504. PIEŚNI, podania i bajki województwa szczeciń-skiego. (Antologia). Liter. lud., 1960, nr 4/5, s. 36-64, ilustr., nuty. 505. PIWOWARCZYK Albin: Strach chłopa przenika (w). Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 48-49. 506. PODANIA LUDOWE z Milanówka i okolic. Zapisał i przygotował do druku Jerzy ŚLIZIŃSK1. Lite-r. lud., 1960, nr 1, s. 47-50. 507. PODANIE o pięknej Jegli, królowej szurpilskich jezior. Oprac. Antoni PATLA. Liter. lud., 1960, nr 213, s. 88-91. 508. POEZJE Warmii i MaZUT. Warszawa 1953. Rec. BASARA Jan. Liter. lud., 1959, nr 3/4, s. 93-94. 509. PIEŚNI górnośląskie (w). Zapisał Stanisław WALLIS. Liter. lud., 1958, nr 2/3, 's. 39-42. 510. ROMBOWSKI Aleksander: Polski wierszyk ludowy z dawnych czasów. Zar. śląs., 1959, z. 4, s. 91. 511. ROMPSZCZY Jan: Weschło stednia (w). Kaszebe, 1960, nr 14, s. 6, ilustr. 512. ROSIAK Elżbieta, ROSIAK Roman: Lubelskie zagadki ludowe ,w rękopiśmiennych zbiorach Hie,ronima ŁOPACIŃSKIEGO. Liter. lud., 1959, nr 5/6, s. 24-31. 513. S. B.: Kaszebsko fafka. Kaszebe, 1960, nr 14, s. 6. 514. SADOWNIK Jan: Teksty ludowe z Okrzei i Woli Okrzejskiej, pow. Łuków (Antologia). Liter. lud., 1960, nr 213, s. 74-80, ilustr. 515. SAMSEL Roman: Kajki nad Smętkiem zwycięstwo. Pomorze, 1958, nr 20, s. 1. 516. SOBIERAJ Józef: Maria Wójcik samorodna chłopska poetka. Orka, 1959, nr 21, s. 8. 517. STAFIŃSKI Aleksander: Podania z ziemi szczecineckiej. (Antologia) Liter. lud., 1960, nr 4/5', s. 28-33, ilustr. Krat. isod., s. 92. Zsf. s. 94. 518. STASZKOW Jan: Bryza (w). Drzewko (w). Gwiżdż (w). Ptoszk (w). Śmiech (w). Spokój (w). Kaszebe, 1958, nr 24, s. 2-4, ilustr. Kaszebsci teatr gwiżdże. Tamże, 1959, nr 1, s. 5. Zwidzenie (w). Tamże, 1958, nr 22, s. 3, ilustr. 519. SYCHTA Bernard: Biada Polsce prze Pomorsce. Przyczynek do paremiologii pomorskiej na podstawie słownika Gwar Kaszubskich. Liter. lud., 1960, nr 4/5, s. 33-34. 520. SYCHTA Bernard: Drobna twórczość ludowa na Kociewiu. (Zagadki i łamigłówki). Rocz. glański, t. 17/18:1958/1959, s. 325-335. �BibLiografia etnografi! polskiej za lata 1959/1960 293 5'21. SZELBURG-ZAREMBINA Ewa: Królestwo bajki. Warszawa 1959, NK, s. 351, tabl. 8. 522. ŚLĄSKI Kazimierz: Wieś pańszczyźniana w świetle dawnych przysłów. Liter. lud., 1959, nr 3/4, s. 120-127. 523. ŚWIRKO Stanisław: Biernat z Lublina, pierwszy paremiograf i bajkopisarz polski. Liter. lud., 1959, nr 5/6, ..,. 12-23. 524. ŚWIRKO Stanisław: Mazowsze w przysłowiach. Liter. lud., 1960, nr 1, s. 1926; Z dziejów przysłowioznawstwa polskiego. Ibidem, 1959, nr 112, s. 122-128; Literatura ludowa na Ziemiach Zachodnich. Orka, 1959, nr 22, s. 5. 525. TEKSTY gwarowe. Tekst z Jankowa. Zapi..,. Joanna Zamościńska-Kucałowa. Jęz. pol., 1959, z. 5, s. 35'3-355. 526. TEKSTY gwarowe. Teksty z Suchowoli w pow. zamojskim. Oprac. Irena LESZCZYŃSKA, Zenon LESZCZYŃSKI. Jęz. pol., 1960, nr 4, s. 305-----306. 527. TRĄBA Wojtek: Gawędy. Wa,rszawa 1959, LSW, s. 118, tabl. 1. 528. TREPCZYK Jan: Kaszebsko mówa (w). Kaszebe, 1960, nr 18, s. 4, Zwątpieni (w~. Tamże, nr 19/20, s. 7. 529. WALLIS Stanisław: Przysło,wia i "pogodki" ludowe na Górnym Śląsku. Wrocław 1960, Polskie Tow. Ludoznawcze, s. XXII. 530. WAWRZYNIAK Czesław: Śląskie przysłowia i powiedzenia ludowe z rękopisu nieznanej pracy Hermana KOELLINGA. Kiwart. opoI., 1959, nr 4, s. 94-104. Sum. s. 205-206. Zsf. s. 212. 531. WIDOWISKO Ludowe "Król Herod" z Ciechanowa pow. Siemiatycze. Zanotował i przygotował do druku Aleksander BŁACHOWSKI. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 92-107, nuty. 532. WITKOWSKI Zenon: Elementy antyczne w pol..,kiej zagadce ludowej. Eos, R. 5'0:1959/1960, z. 2, s. 187-207. 533. WOJCIECHOWSKI RY'Szard: Karczma i gorzałka w polskiej pieśni ludowej. Liter. lud., 1959, nr 5/6, s. 89-98. 534. WAJDA Władysław: Jak się WaHnty Symcok z byckiem ścigali. Ziemia łęcz., 1960, nr 5, s. 9, ilustr. O wzorowym sołtysie. Tamże. nr 4, s. 5, ilustr. 535. ZIENIUKOWA Jadwiga: Sprawy języka i literatury .kaszubskiej w niektórych czasopismach regionalnych. Liter. lud., 1959, nr 112, s. 23-26. 5. Muzyka ludowa, pieśni, tańce. 536. BARTOSIK Józef: Ze swojską melodią. (Powiatowy przegląd kapel i pieśniarzy ludowych z Łęczycy). Ziemia łęcz., 1959, nr 4, s. 8, ilustr. 537. BIELAWSKI Ludwik: Materiały muzyczne z teki pomorskiej Oskara Kolberga. Muzyka, 1959, nr 1, s. 43-57. 538. BIELAWSKI Ludwik: System metrOirytmiczny polskich melodii ludowych. Muzyka, 1959, nr 4, s. 123-146, tab., nuty. Zsf., s. 165-167. 539. BRZEG Henryk: Nuty moje nuty, skąd się wy bierzecie ... (Koncert zespołów regionalnych CPLiA na scenie Sali Kongresowej w Warsza,wie). Teatr lud., 1960, nr 4, s. 246-247. 540. CICHOCKI Władysław: Z działalności Ludowego Instytutu Muzycznego za rok 1959. Por. muz., 1960, nr 3/4, s. 24----->25. 541. CZECHOWICZ J. KŁAK Tadeusz: Pieśń ludowa w twórczości Czechowicza. Liter. lud., 1959, nr 5/6, s. 35-38. 542, CZERNIK Stanisław: Gęśl - in..,trument staropolskiej pieśni ludowej. Orka, 1959, nr 13, s. 5. �294 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 543. DANIŁOWSKI Władysław: Pieśń flisaków. Układ Adam SUZIN. Słowa Tadeusz STACH. Śpiew w szk., 1959, nr 3, dod. muz., s. 44. 544. DEKOWSKI Jan Piotr: Jabłoneczka na weselu łęczyckim. (Historia piosenki ludowej). Ziemia łęcz., 1960, nr 2/3, s. 5, ilustr., Iluty. 545. DEKOWSKI Jan Piotr: Początkowe fragmenty wesela łęczyckiego. Teksty i nuty piosenek zanotowała B["onisława DEKOWSKA. Ziemia h;cz., 1960, nr 5, ilustr., nuty. 546. DZIEWULSKA Maria: Piosenki ludowe. Kraków 1960, PWM, s. 21. 547. DYGACZ Adolf: Śląskie pieśni powstańcze 1919-1921. Katowice 1958. Rec. LIGĘZA Józef, Zar. śląs., 195'9, t. l, s. 135-136. SZYMICZEK Franciszek: Słonko jasne za te czarne chmury... Kwart. opoI., 1959, nr l, s. 173-175. WERESZCZYŃSKI Stanisław: Piękno i historia w pieśni. Teall' lud., 1959, nr 3, s. 137-138. ELIASZCZUK Leszek: Gęśle to nie guśle. Ruch. muz .. 1959, nr 8, s. 39. 548. FEDEROWSKI Michał: Lud białoruski. Materiały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877-1905. T. 6. Pie&ni, Warszawa 1960, PWN, s. 595. 549. FURAŁY Jaskółki. Melodia ludowa z Warmii i Mazur. Oprac. F. Henryk WIŚNIEWSKI. Z Piosenką, 1960, nr 7, s. 7-8. 550. HADYNA Stanisław: Gdybym to ja miała. Układ Adam Suzin. Słowa Zdzisław PYZUK. Śpiew w Szk., 1959, nr 3, dod. muz., s. 39---40. 551. HADYNA Stanisław: Pięć piosenek "Śląska": Dziadek, Karlik, Swat, Wierzba. Leciała kaczynka. Kraków, PWM, s. 34; tamże: Wybór piosenek z repertuaru Zespołu Pieśni i Tańca Śląsk. Kraków 1960, PWM, s. 87. 552. HEJ tam za górą. (Układ na trzygłosowy chór mieszany). Melodia rzeszowska. Zapisał Władysław Długosz. Oprac. Wacław LACHMAN. Teatr lud., 1959, nr 112, s. 59----{j1. 553. J. G.: Czy znasz instrumenty ludowe. Teatr lud., 1960, nr 5, s. 265-266. 554. J. G.: Kapele ludowe. Teatr lud., 1960, nr 9, s. 494. 555. JAWORSKA Zofia, STESZEWSKI Jan: Mazowszańskie piosenki z powiatów Piaseczno i Grodzisk Maz. Liter. lud., 1960, nr l, s. 36---46. 556. KOSMOWSKI Hieronim: Tańce wielkopolskie. Kraków 1960, PWN, s. 23. 557. LEYBICH-KRUSZYNA Anzelm: O piosence góralskiej. (Fragm.). Współcz .. 1959, nr 9, s. 12. 558. LINETTE Bogusław: Pieśni ludowe z Babimojszczyzny. Liter. lud., 1960, nr 6, s. 24-30. 559. LISAKOWSKI Jarosław: Pieśni z Policka pow. Międzyrzec. Liter. Lud., 1960, nr 6, s. 31-34. 560. ŁOJEWSKI Ireneusz: Osiem utworów ludowych. Centr. Poradnia Amatorskiego Ruchu Artyst., Warszawa 1959, s. 61. 561. ŁUKASZEWSKI Leon: Dwie pieśni kaszubskie. Kraków 1959, PWN, s. 13. 562. lVIAGNUSZEWSKI Józef: Czeska i słowacka pieśń ludowa. Wrocław 1960, Oss., s. LIII, 224. 563. MARSZ weselny lubelski. Mel. ludowa. Oprac. Stanisław WICIŃSKI. Śpiew w Szk., 1959, nr 2, dod. muz. s. 32. 564. MAYZNER Tadeusz: Wyleciał ptaszek. Pieśń ludowa krakowska. Ukl. Adam SUZIN. Słowa Edward SZYMAŃSKI. Śpiew w Szk., 1959, nr 3, dod. muz. s. 41. 565. MAKOSZA Edward: Jak zbieram pieśni ludowe. Turysta, 1959, nr 6, s. 7, ilustr. 566. MORCINEK Gustaw: Pieśń polska na Śląsku. Orka, 1959, nr. 48, s. 9. �BibLiografia 5'67. MUCHOWSKA 568. 569. 570. 571. 572. 573. 574. 575. 576. 577. 578. 579. 580. 581. 582. 583. 584. 585. 586. 587. 588. 589. 590. etnografii poLskiej za Lata 1959!1960 295 Teresa: Janosik-harnaś tatrzański w pieśni ludowej i poezji artystycznej polskiej i słowackiej. Spraw. Pozn. TPN, 1958, nr 1, s. 30-33. NA MOIM OGRODZIE. Ludowa dożynkowa z krakowskiego. Teatr. lud., 1960, nr 717, s. 443. NASZA Wisła. Pieśń ludowa Płocka. Układ Tadeusz MAYZNER. Śpiew w Szk., 1960, nr 2, dod., s. 24. NOWOWIEJSKI Feliks; Maria: Pieśni warmijskie mojego ojca. Śpiew w szk., 1959, nr 4, s. 214-221. OKĘCKA-BROMKOWA Maryna: Druga młodość. (Pieśń Mazur i Warmii). Orka, 1959, nr 27, s. 8. OKRĘŻNE (w) Z dawnych ludowych pieśni. Ziemia łęcz., 1960, nr 7, s. 9. OLESZCZUK Aleksander: Muzyka i śpiew w teatrze ludowym Jędrzeja Cierniaka. Śpiew w Szk., 1960, nr 1, s. 3-11, irustr. nuty. Tamże. Pięć pieśni balladowych zapisanych na Podlasiu. Śpiew w Szk., 1959, nr 2, s. 89-94. ORACJA weselna. (Śpiewamy taniec chodzony). Staroświecki polonez zaściankowy. Oprac. Adam SUZIN. Śpiew w Szk, 1960, nr 4, dod. muz., s. 61-64. OSZELDA Władysław: Ambasador śląskiej ludowości. (Państwowy Zespół Ludowy Pieśni i Tańca "Śląsk"). Orka, 195'9, nr 13, s. 1, ilustr. PELLOWSKI Alfons: Znaczenie i ocena kapel ludowych. Por. muz., 1960, nr 7./8, s. 16-18, ilustr. tab. PIEŚŃ o Kościuszce. (Dolnośląskie pieśni ludowe zebrane przez Józefa MAJCHRZAKA). Oprac. Feliks WIŚNIOWSKI. Śpiew w Szk., 1959, nr 2, dod. muz., s. 28-31. PIEŚNI ludowe Warmii i Mazur. Liter. lud., 1959, nr 3/4, s. 67-75. PIEŚNI weselne z Kierzkówki pow. Lubartów. Oprac. Aurelia MIODUCHOWSKA, Jan STĘSZEWSKI. Liter. lud., 1959, nr 5/6, s. 48-58, nuty. PIETOW Tóna: Rebacko dumka (w). Kaszebe, 1960, nr 19120, s. 7. POSED myśliwy. Melodia ludowa z Mazowsza. Zapis. Witold JARMUL Oprac. Adolf WIKTORSKI. Z Piosenką, 1959, nr 1, s. 5'-7. PRZYŚPIEWKI kieleckie (weselne). Melodia od Buska. Oprac. Witols JARMUŁ. Z Piosenką, 1960, nr 7, s. 9. PRZYŚPIEWKI Rzeszowskie. Oprac. Witold JARMUŁ. Z piosenką, 1960, nr 2, s. 3. SOBIESKI Marian; SOBIESKA Jadwiga: Tempo rubato u Chopina i w polskiej muzyce ludowej. Ref. Muzyka, 1960, nr 3, s. 30---41, nuty. SaWKA Alfred; ŚWIERC Piotr, WODNICA Stanisław: Pieśni opolskie. Na chór mieszany a cappo Opole 1959. Rec. DYG ACZ Adolf. Kwart. opal., 1959, nr 3, s. 119-120. SPEDOWY. (Pieśń pasterzy). Region kielecko-lubelski. Oprac. Jan CHOROSIŃSKI. Śpiew w Szk., 1959, nr 1, dod. muz., s. 13-16. 'STEFANI Jan: Melodie z opery Krakowiacy i Górale. Kraków 1959; PWM, s. 26, tabl. 4. STEFAŃCZYK J., DEKOWSKI Jan Piotr: Walosek (Jan Stefańczyk) staroświecki muzykant rzeczycki, 1879-193'2). Łódź, Studia etnogr. T. 1 :1959, s. 103-111, nuty. STĘSZEWSKI Jan: Morfologia rytmów mazurko,wych na Mazowszu Polnym. Muzyka, 1959, nr 4, s. 147-159, nuty. Zsf. s. 167-169. SWAT OŃ Józef: Muzykant y grajta juchy ... Weselne melodie ludowe z Mazowsza. Warszawa 1959. Centr. Poradnia Amator. Ruchu A'l'tyst., s. 40. �296 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 591. SWATOŃ Józef: Pieśni Spisza i Orawy. Warszawa 1959. Centr. Poradnia Amatorskiego Ruchu Artyst., s. 24. Rec. GRZYB Józef: Pieśni od gór i jezior. Teatr. lud., 1959, s. 365. 592. SWATOŃ Józef: StaTe krakowiaki. Warszawa 1959. Centr. Poradnia Amatorskiego Ruchu Artyst. Tenże: Wydawnictwa WDTL w Gdańsku. (Wojewódzki Dom Twórczości Ludowej). Praca świetl., 1960, nr 11, s. 38-39. Tenże: W zielonym ogrodzie. Ludowa melodia warmińska. Z piosenką, 1959, nr 1/2, s. 11-14. 593. SZAŁASNA Anna: Badania folkloru muzycznego ziemi płockiej. Not. płockie., 1958, nr 9, s. 32-33; Z cyklu: folklor muzyczny ziemi płockiej. Pieśni na "Puste noce", ibid., 195'8, nr 10, s. 22--25. 594. SZURMIAK~BOGUCKA A:leksandra: Górole, górole, górolsko muzyka. Śpiewki Podhala. Kraków, PWM, s. 68. 595. ŚLICZNE goździki. Warszawska pieśń z XVIII w. Wg O. Kolberga. Śpiew w Szk., 1959, ńr 2, dod. muz., 26-27. 596. ŚWIERĆ Pio,tr: Z badań nad opolskim folklorem muzycznym w latach 1945-1959. Kwart. opoI., 1960, nr 1, s. 161-170, Sum. s. 227. Zsf. s. 237-238. 597. TACINA JAN: Ze wspomnień o Londzianach. (Kapela ludowa). Zar. śląs" 1960, z. 1, s. 120-124, ilustr. 598. TRYPAN Barbara: Rżnie muzyka od ucha. (Konkurs kapel ludowych w Łodzi). Orka, 1959, nr 18, s. 9, ilustr. 599. WARSZA WA i Kra'ków. Melodia ludowa opolska. Podał Witold JARMUL Oprac. Wacław LACHMAN. Z Piosenką, 1960, nr 3, s. 7--8. 600. WAWRZYNIAK S., CIESIELSKI Władysław J.: Stanisław Wawrzyniak (wielkopolski dudziarz). Praca świetl., 1960, nr 9, s. 16-17, ilustr. 601. WIĄZANKA piosenek kurpiowskich i lubelskich. Oprac. Stanisław WRZESZCZYŃSKI. Z Piosenką, 195'9, nr 11/12, s. 2--6. 602. WIĄZANKA piosenek rzeszowskich. Oprac. Emil SOJKA. Z Piosenką, 1960, nr 6, s. 2--6. 603. WIELKI łowicki. Pejdziałaś dziewczyno. Oprac. Witold JARMUŁ. Z piosenką, 1959, nr 6, s. 2-6. 604. WIERCIAK Zygmunt: Krakowskie wyrwasy. Kraków 1959, PWM, s. 27. 605. WOŹNIAKOWSKI Andrzej: Kołysanka warmińska. Słowa Maria ZIENTAROWA-MALEWSKA. Warmia i Mazury, 1960, nr 2, s. 22. 606. WROCŁAWSKIE zegary smutno biją. Dolnośląskie pieśni ludowe. Oprac. Feliks Wiśniowski, Śpiew w Szk., 1960, nr 5, dod. s., 78-80. 607. WYSZŁA dziewczyna. Stara pieśń ludowa z Krakowskiego. Oprac. Adam SUZIN, Śpiew w Szk., 1960, nr 2, dod., s. 30-31. 608. ZALECANKI. Pieśń flisacka - humorystyczna. Zebrał i zapisał Jan CHOROSIŃSKI, Śpiew w Szk., 1959, nr 3, dod. muz. s. 37. 609. ZA STOŁEM paminki. Melodia i słowa ludowe. Podał Witold JARMUŁ. Oprac. Zdzisław NOWACKI, Z piosenką, 1960, nr 10, s. 6-8. 610. ZIMIŃSKA-SYGIETYŃSKA Mka: Kaszubskie bazuny "Mazowsza". Rozm. przepr. Andrzej PAWLUK. Ka.szebe, 1960, nr 23, s. 4, ilustr. 611. ŹALE dziewczyny. Pieśń ludowa lubelska. Układ ADAM SUZIN. Śpiew w Szk., 1960, nr 1, dod. muz., s. 10. 612. ŹEBYM ja wiedziała. Pieśń ludowa kujawska. Układ Adam SUZIN. Śpiew w Szk., 1960, nr 5, dod., s. 72. �Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 297 6. Sztuka ludowa, konkursy i wystawy 613. ABAKANOWICZ-KOSMOWSKA M., GUZE Joanna: Ceramika i tkanina. (Wystawa ceramiki i szkoły sopockiej i wysta.wa tkanin i projektów tkanin Magdaleny ABAKANOWICZ-KOSMOWSKIEJ w Warszawie). Nowa Kult., 1960, nr 17, s. 10. 614. BANACH Andrzej: Ociepka, mala;rz dnia siódmego. Kraków 1958. Rec. M. Z.• Zar. śląsk., 1959, z. 1, s. 139-140. 615. BARTOSIK Józef: Przed nowym konkursem łęczyckiej sztuki ludowej. Ziemia łęcz., 1960. nr 12. s. 2. 616. BASTIAN Alfons: Jak Gulgowscy odnowili przemysł ludowy na Kaszubach. Kaszebe, 1959. nr 5, s. 5; nr 6, s. 4; nr 7, s. 5. ilustr. 617. BAZIELICH Barbara: O opolskich haftach ludowych. Kwart. opoI., 195'9. nr 4, s. 133-144. ilustr. Sum. s. 207. Zsf. s. 213-214. 618. BAZIELICHOWNA Barbara: Garncarstwo starosądeckie. Pol. Szt. lud., nr 2, s. 94-114. ilustr., rys. Sum. s. 127; Pokonkursowa wystawa pisanek województwa katowickiego (w Bytomiu). ibidem, 19,59,nr 1/2. s. 92-94. ilustr. Sum. s. 119; ibidem; T'radycyjna i współczesna !twórczość ludowa województwa katowickiego. (Wystawa w Bytomiu); ibidem, 1958, nr 2, s. 115-121. ilustr. mapa. Sum. s. 128; Współczesna twórczość ludowa w Cieszyńskiem. Zar. śląs .• 1959, z. 1, s. 29-50. ilustr. 619. BEDNAREK S.: Wystawa sztuki ludowej regionu rawskiego. Ziemia łęcz .• 1960, nr 11, s. 6. 620. BERECKI Mirosław: Poznałem Nikifora Matejkę .... Kamena, 1959, nr 10. s. 6-7. 621. BIENIEK Józef: Chrońmy pamiątki sztuki ludowej. Wieści. 1959, nr 4. s. 6. 622. BŁACHOWSKI Aleksander: Sztuka ludowa na Podlasiu. Liter. lud .• 1960, nr 2/3, s. 9-12. Tenże. Współczesne wycinanki z Puszczy Białej. Pol. Szt. lud., 1958. nr 4, s. 195-202, ilustr. Sum. s. 253. Tenże. Z zadań nad sztuką ludową Opolszczyzny. ibidem. 1960. nr 1. s. 23-36, ilustr. rys. Sum. s. 63-64. 623. BŁASZCZYK Stanisław: Rzeźbiarze ludowi południowej Wielkopolski. Pol. Szt. lud., 1958. nr 1, s. 3-36, ilustr. mapa. Sum. dod. s. 1-3. 624. BUKOWSKA Janina: Pisanki polskie z X-XIII wieku. Pol. Szt. lud., 1958, nr 1, s. 45--49, ilustr. rys. sum. dod. s. 3. 625. BRYCHCY J .• DUBIEL Ludwik: Rzeźbiarz ludowy Józef Brychcy. Pol. Szt. lud., 1959, nr 1/2. s. 69-72, ilustr. Sum. s. 118. 626. BUCZEK Lidia: KorOlI1ka ludowa w kolekcji przemysłowej. Prz. włókien., 1960, nr 9. Biu!. Inst. Wzorn. Przem., nr 6, s. 1--4, ilustr. 627. BUJNOWSKA D.-BŁACHOWSKI Aleksander: Dominika Bujnowska, tkaczka dywanów podwójnych. Pol. Szt. lud., 1960. nr 2, s. 87-101, ilusk. Sum. s. 127. 628. BUKOWSKI Zbigniew: Odkrycia malowideł skalnych na pustyni libijskiej. Z Otchł. Wieków, 1960. z. 3. s. 280-284, ilustr. 629. CHĘTNIK Adam: Niektóre wieści znad Narwi. (Ruch regionalny na Kurpiach). Pięć Rzek, 1959, nr 1. s. 13-14. 630. CIESIELSKI Władysław J.: Wielkopolscy twórcy ludowi sprzedawać będą swoje dzieła. Orka, 1959. nr 10. s. 5, ilustr. 631. CHMIEL E., KOTULA Franciszek: Emilia Chmiel (wspomnienie pośmiertne). Pol. Szt. lud., 1960, nr 2, s. 106-110, ilustr. Sum. s. 128. 632. CZAJKOWSKI Jerzy: Ozdobne ule skrzynkowe. Pol. Szt. lud., 1960, nr 4, s. 206-210, ilustr. Sum. s. 254. �298 Bibliografia etnografii potskiej za tata 1959/1960 633. CZERNIAK A., PACH Adam: O budarce Podhala i góralskim architekcie Andrzeju CZARNIAKU. Wieści, 1959, nr 17, s. 6, ilustr. 634. CZARTORYSKA Urszula: Kilim i wycinanka ludowa czy kompozycja Braque'a (Styl polskiej sztuki w "dwudziestoleciu"). Kamena, 1959, nr 11, s. 6, ilustr. 635. CZEREPIŃSKA Jadwiga, CZEREPIŃSKI Anatoliusz: Ludowy feretron z Krasnobrodu. Pol. Szt. lud., 1959, nr 3, s. 141~149, ilustr. Sum. s. 183. 636. DOBRZYŃSKI L, OPTOŁOWICZ Janusz: Ignacy DOBRZYŃSKI. Kamena, 1960, nr 2, s. 11, ilustr. ZWOLAKIEWICZ Henryk: Wycinanki Ignacego DOBRZYŃSKIEGO (oraz Bibliografia). Twórczość L DOBRZYŃSKIEGO w świetle publikacji. Pol. Szt. lud., 1958, nr 2, s. 67-84, ilustr. Sum. s. 126. 637. DZIEDUSZYCKA Anna: Śladami twórców wielkiej sztuki. (Wykopaliska paleolityczne w południowej Francji). Z Otchł. Wieków, 1959, z. 2, s. 89-94, ilustr. 638. DZIEWANOWSKA Jadwiga, TURSKA Jadwiga: Hafty i koronki. Warszawa 195'9, WPLiS, s. 145. 639. FRYŚ Ewa: Jan Golis, łowicki stolarz i rzeźbiarz. Pol. Szt. lud., 1959, nr 3, s. 161-157, Hustr. 640. FRYŚ Ewa: Konkurs na palmy wielkanocne w Rabce. Pol. Szt. lud., 1958, nr 2, s. 122-123, ilustr. Sum. s. 128; Ludowe kufry okuwane. !lustr. Maria CZARNECKA, ibidem, 1959, nr 1/2, s. 46-53, Hustr. Sum. s. 117-118; Ośrodek garncarski w Studzianym Lesie, pow. Sejny, ibidem, 1959, nr 4, s. 246-249, ilustr. Sum. Eugenia TARSKA s. 255-256; Wystawa Sztuki Ludowej w Łańcucie, ibidem, 1960, nr 1, s. 50-55, ilustr. Sum. s. 64; Wystawa tkanin i strojów ludowych północnej Lubelszczyzny (W Białej Podlaskiej), ibid., nr 3, s. 179-180, ilustr. Sum. s. 192. 641. GABAŁÓWNA Lidia: Zagadnienie bębnów glinianych na Kujawach. Pr. Mat. Muzeum Al'cheol. Etnogr. w Łodzi, Ser. archeol., 1960, nr 5, s. 27-50, ilustr. rys. Sum. 642. GAJERSKI Stanisław Franciszek: Materiały do historii ośrodków garncarskich w Potyliczu i okolicy. Pol. Szt. lud., 1960, nr 1, s. 42-49, ilustr. Sum. s. 6. 643. GERLACH Alicja: Garncarstwo ludowe okolic podwarszawskich. Etnogr. poL, t. 2: 195'9, s. 296-302, Hustr. rys. 644. GŁODOWSKI Tadeusz: Zdobnictwo łęczyckie. Ziemia łęcz., 1959, nr l, s. 6, ilustr., tamże, nr. 3, s. 3, ilustr. 645. GŁOWA Zofia Barbara: Kraków pod znakiem szopki. Sprawozdanie z XI i XII powojennego konkursu szopek. Pol. Szt. lud., 1958, nr 1, s. 54-55, Hustr. Sum. dod. s. 4; Stare łoktuse ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie, ibidem, 1958, nr 3, s. 178 Hustr. Sum. s. 192; Zdobnictwo wnętrza u Lasowiaków, ibidem, 1959, nr 1/2, s. 12-19, Hustr. Sum. s. 117. 646. GRABOWSKI Józef: Polska wycinanka ludowa. Wiedza i Życie, 1959, nr 4, s. 210-217, Hustr.; Sztuka ludowa a wieś współczesna. Wieś współcz., 1959, nr 5, s. 91-99. 647. HUML Irena: Wielka sztuka małych figurek. (O wystawie sztuki Eskimosów w Warszawie). Świat, 1960, nr 22, s. 12-13, Hustr. 648. L L: Chronimy przed niepamięcią. (Wystawa lubelskiej sztuki ludowej). Kamena, 1959, nr 13/14, s. 15. 649. JACHIMIAK J., GENTIL-TIPPENHAUER Wanda: Wystawa obrazków na szkle Jana Jachimiaka. Pol. Szt. Lud., 1959, nr 1/2, s. 87-89, ilustr. �Bibliografia 650. 651. 652. 653. 654. 655. 656. 657. 658. 659. 660. 661. 662. 663. 664. 665. 666. 667. 668. 669. etnografii poLskiej za lata 1959/1960 299 JACKOWSKI Aleksander: O moty'wach ludowych i ich adaptacji. Pol. Szt. lud., 1960, nr 4, s. 231-242, Bustr. Sum. s. 256; Sytuacja i pe,rspektywy sztuki ludowej w Polsce, ibidem, 1959, nr 4, s. 213-232, ilustr. Sum. Eugenia TARSKA s. 254--255; Wystawa malarstwa ludowego w Bytomiu, ibidem, 1959, nr 3, s. 174--177, Bustr. Sum. s. 184; Wystawa sztuki ludowej województwa łódzkiego, ibidem, 1958, nr 4, s. 242-247, ilustr. JAGIELSKI W., MALICKI Longin: "Nie święci garnki lepią ..." (Garncarstwo Władysława Jagieiskiego). Kaszebe, 1960, nr 24, s. 4. JANKOWSKA Barbara: Z badaI'J. nad garncarstwem ludowym Opolszczyzny. Kwart. opal., 1960, nr 3, s. 89-105, ilustr. rys. Sum. s. 184, Zsf, s. 191. JASIEWICZ Zbigniew: Forma do wypieku ciasta z okolic Międzyrzecza. Pol. Szt. lud., 1960, nr I, s. 39-41, ilustr. Sum. s. 64. JASKIER W., KOTULA Franciszek: Wincenty Jaskier rzeźbiarz zabawek. Pol. Szt. lud., 1960, nr 3, s. 178-171, ilustr. Sum. s. 192. JĘCZALIK Ewa: Wystawa śląskiego malarstwa ludowego na szkle (we Wrocławiu). Pol. Szt. lud., 1959, nr 4, s. 233-242, ilustr. Sum. Eugenia TARSKA, s. 255. KAMIŃSKI J., DEKOWSKI Jan Piotr: Rzeźby demologiczne Ignacego Kamińskiego. Łódź. Studia etnogr., t. 2:1960, s. 167-170, ilustr. KAMIŃSKI I., JACKOWSKI Aleksander: Ignacy KAMIŃSKI rzeźbiarz z Oraczewa. Pol. Szt. lud., 1958, nr 4, s. 207-214, ilusbr. Sum. s. 255. KARWICKA Teresa: Rózgi weselne z Lubelszczyzny. Pol. Szt. lud., 1958, nr 3, s. 175-177, ilustr. Sum. s. 192. KOHUTNICKI Bohdan: Wystawa Sztuki Ludowej mniejszości narodowych w Polsce (w Krakowie). Nowa Kult., 1960, nr 22, s. 7. KOŁEK A., DUDOWA Halina: Dlaczego Albin Kołek w Międzybrodzia robi okienne ramy? Tyg. Kult. Orka, 1960, nr 49, s. 5, Bustr. KOŁODZIEJCZYK Roman W.: Świątkarz z Podlasia. Tyg. Kult. Orka, 1960, nr 5'2, s. 14, ilustr. KONDRATIUKOWA Krystyna: Ludowe tkactwo opoczyńskie. Łódź 1958 Rec. TURNAU Irena. Kwart. Hist. Kult. mater., 1959, nr 3, s. 520-522. KOTULA Franciszek: Nowożytne urny. Pol. Szt. lud., 19,60, nr 4, s. 230-231, ilustr., rys. Sum. s. 255. Materiał do plastyki ludowej, ibid., 1959, w 1/2 s. 84--86. Sum. s. 119; Rańtuchy. Elementy kultury ludowej w wyposażeniu kościołów. Nasza Przyszłość, t. 10:1959, s. 377-390. KOWALEC B.: Sprawozdania z działalności Wydziału Kultury WRN w Łodzi w zakresie upowszechnienia sztuki ludowej woj. łódzkiego, Łódź. Studia etmogr., t. 1:1959, s. 121-122. KUNCZYŃSKA Anna: Konkurs i wystawa sztuki ludowej Podhala (w Nowym Targu). Pol. Szt. lud., 1959, nr 3, s. 169-173, ilustr. Sum. s. 184. KRAJEWSKA Janina: Ceramika kaszubska z końca XIX i początku XX w. Pol. Szt. lud., 1958, nr 3, s. 157-168, ilustr. ryc. Sum. s. 191; nr 4 s. 215~238, Bustr. Sum. KRA L Antoni: Wycieczka do Zalipia. (Malowane domy). Rysunek, 1959, nr 3, s. 185-186. KRUSZELNICKI Zygmunt: Ze studiów nad ikonografią Chrystusa Frasobliwego. Biul. Hist. Szt., 1959, nr 3/4, s. 307-328, ilustr. Res. KUNCZYŃSKA Anna: Chrystus Frasobliwy w polskiej rzeźbie ludowej. Pol. Szt. lud., 1960, nr 4, s. 211-229, ilustr. Sum. s. 254--255; Konkurs na ludowe i artystyczne pamiątki z Bydgoszczy, ibidem, 1960, nr 2, s. 116-119. Sum. �300 670. 671. 672. 673. 674. 675. 676. 677. 678. 679. 680. 681. 682. 683. 684. Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 s. 128; Sprawozdanie z wystawy współczesnej twórczości ludowej Lubelszczyzny, ibidem, 1959, nr 4, s. 249-251, ilustr. Sum. Eugenia TARSKA s. 256; Wystawy wycinanek w Muzeum Łowickim, ibidem, 1960, nr 4, s. 250-252, ilustr. MAJCHRZAK A., HELSZTYNSKI Stanisław: U rzeźbiarza wiejskiego Andrzeja Majchrzaka. Pol. Szt. lud., 195'8, nr l, s. 37---44, ilustr. Sum. autor dod. s. 3. MAJKOWSKA F., PIOTROWSKA Irena: Franciszka Majkowska i jej haft Kaszebe, 1959, nr 24, s. I-II, ilustr. MALICKI Longin: Mistrzowie sztuki. Udany Konkurs Pamiątkarstwa Ludowego w Gdańsku. Kaszebe, 1960, nr 2, s. II-III, ilustr. tenże. Powiślańska sztuka ludowa (w Gdańskim Muzeum Pomorskim), ibid., 1960, nr 1; Sztuka ludowa osiedleńców. (Wojewódzka Wystawa Sztuki Ludowej, Szczecin), ibid., 1960, nr 19i/20, s. 4. MAŚLINSKI Michał: Ludowe kowalstwo artystyc:me. Uwagi związane z pokonkursową 'wystawą w Krakowie. Pol. Szt. lud., 1960, nr 4, s. 243-248, ilustr. rys. Sum. s. 256. MICHALSKA Marta: KTzyże żelazne w powiecie wieluńskim. Ilustr. autorka. Pol. Szt. lud., 1959, nr 1/2, s. 54-61. Sum. s. 118. MINOR J., CHRZANOWSKA Paulina: Zabawki Józefa MINORA. Pol. Szt Lud., 1959, nr 1/2, s. 62-65, ilustr. Sum. s. 118. MULKIEWICZ Olga: Koronki siatkowe w Kańczudze. Pol. Szt. lud., 1958, nr 3, s. 169-174, ilus'tr. Sum. s. 191; Tkanina ażurowa, ibid., 1960, nr 1. s. 37-38, ilustr. ,rys. Sum. s. 64.; Wystawa sztuki ludowej Lasowiaków (Kolbuszowa), ibid., 1958, nr 4, s. 239-241, ilustr. Sum. 256; Wystawa sztuki ludowej Pogórzan Gorlickich (w Gorlicach), ibid., 1960, nr 3, s. 179-185, ilustr. Sum. s. 185, ilustr. sum. s. 192; Wystawa współczesnej sztuki ludowej Pogórzan, Dolinian i Łemków (w Jaśle), ibid., 1959, nr 1/2, s. 89-91, ilustr. Sum. s. 119; Z zagadnień kieleckiej snycerki, ibid., 1960, nr 4, s. 195-205, ilustr. rys. mapa. Sum. s. 254. MULLER Władysław: Żywotne sprawy ludowej architektury. Pol. szt. lud .. 1958, nr 3, s. 151-156, ilus,tr. Sum. s. 190-191. MUSZYNSKI H., ZYGMUNT Kazimie'rz: Rozbity dzban. (O ludowym artyście - garncarzu). Odgłosy, 1960, nr 25, s. 11, ilustr. NASZ Adolf: Z badań nad dolnośląską sztuką ludową. Rocz. wrocł., t. 3/4: 1959/1960, s. 325-371, ilustr. rys. NEYMANOWA Zofia: Wnętxze chaty w Klonowej i okolicy. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr. Łódź. Ser. etnogr., 1960, nr 3, s. 207-240, ilustr. rys. Res. NIKIFOR, BANACH Andrzej: Pamiątka z Krynicy. Kr. 1959, Rec. KONARZ Marek: Najlepszy malarz między żebrakami. Odnowa, 1960, nr 4, s. 6, ilustr. OLĘDZKI Jacek: Wota woskowe ze wsi Brodowe Łąki i Krzynowłoga Wielka. Pol. Szt. lud. 1960, nr l, s. 3-22, ilu str. rys. Sum. s. 63. Tenże. Wypowiedzi rybaków kurpiowskich o wyglądzie ryb. Przyczynek do badania po'glądów estetycznych ludu. Pol. Szt. lud., 1959, nr l/2, s. 73-75. Sum. s. 118-119. OSKWAREK K., LIPPOCZY Norbert: Oskwarek znowu maluje. Pol. Szt. lud. 1960, nr 2, s. 101-105, ilusk. Sum. s. 127. OSZELDA Władysław: Białe koronki z Zielonego Śląska. Wierchy, R. 27: 1958, s. 199-205, ilustr. Cont. s. 357 Res. s. 359. Sod. s. 35'4. �Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 301 685. ORYNŹYNA Janina: Miejsce sztuki ludowej w życiu współczesnym. (Kierunki działania CPLiA). Pol. Szt. lud., 1959, nr 4, s. 208-212, ilustr. Sum. Eugenia TAR SKA s. 254. 686. PAPROCKA Wanda: Plecionkarstwo na terenach podwarszawskich od końca XIX w. do chwili obecnej. Etnogr. Pol. t. 2:1959, s. 291-295. 687. PACH Adam: Jasiek Obrochta. Wieki 1959, nr 13, s. 6, ilustcr:. 688. PESTKA Stanisław: Dom zawiedzionych nadziei. (Wojewódzki Dom Twórczości Ludowej w Gdańsku). Kaszebe, 1958, nr 23, s. 6, 8, ilustr. 689. PIETKIEWICZ Kazimierz: Bilans opieki nad sztuką ludową w okresie piętnastolecia. Pol. Szt. lud., 1959, nr 4, s. 187-196, ilustr. Sum. Eugenia TARSKA s. 253-254; tenże: Warmińska rzeźba ludowa na Wystawie Polskiej Sztuki Ludowej w Paryżu. Rocz. olszt., t. 2:1959, s. 323-326, ilustr. 690. PIETRUSIŃSKI Jerzy: Małopolskie bohomazy. Materiały i uwagi do epilogu malarstwa ikon między Dunajcem, Sanem i Dniestrem. Pol. Szt. lud., 1960, nr 3, s. 131-154, ilustr. Sum. s. 190. 691. POLSKI drzeworyt ludowy. Projekt, 1959, nr 4, s. 9-13, ilustr. Res. dod. s. 5~6 Sod. dod. s. 8 Sum. dod. s. 3. 692. PROSZYŃSKI Zygfryd: Dwie wystawy w Pucku. (Wystawa rzeźby i haftu kaszubskiego oraz wystawa prac uczestników Społecznego Ogniska Plastycznego). Kaszebe, 1960, m 15, s. 5, ilustr. 693. PRZEDPEŁSKI Marian: Zdobnictwo i plastyka w powiecie sierpeckim i żuromińskim. Ziemia mazow., 1959, nr 4, s. 25-29, ilustr. 694. PRZEMYSŁ Ludowy i Artystyczny, R. 156, z. 1-~. Rec. PAPROCKA Wanda. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 469-472. 695. PRZEŹDZIECKA Maria: Ludowe rzeźby z XVIII wieku. Pol. Szt. lud., 1959, nr 4, s. 243-246, ilustr. Sum. Eugenia TARSKA s. 255; Na marginesie genezy h'aftów kaszubskich, bibl., 1959, nr 1/2, s. 41-45. ilustr. Sum. s. 177; Wrocławski ogólnopolski konkurs na pisanki, ibid., 195'8, nr 4, s. 247-251. Sum. s. 256; Wystawa haftów w Rzeszowie, ibid., 1960, nr l, s. 56-57, ilustr. Sum. s. 64; Zagadnienie genezy haftów kaszubskich, ibid., 1958, nr 3, 131-150; ilustr. Sum. s. 190. 696. PRZEŹDZIECKA Maria: Marcin Gąsior - świątkarz z Łapajówki. Pol. Szt. lud. 1958, nr 2, s. 85-93, ilustr. Sum. s. 127. 697. PUŁTUSK I sezon turystyczny i kultura'lny. (Wystawy historyczne i sztuki regionalnej w Pułtusku). Ziemia mazow., 1960, nr 3, s. 43-44, ilustr. 698. PUGET Jan: Plastyka na Warmii. Orka, 1959, nr 22, s. lO, ilustr. 699. REINDL Tadeusz: Twórczość ludowa we wzornictwie przemysłowym. Odzież, 1959, nr 2, s. 47-48; Twórczość ludowa we wzornictwie pcr:zemysłowym. Szkło i Ceram., 1959, nr l, Biul. Inf. Wzorn. Przern., nr 1, s. 1-2. 700. REINFUSS Roman: XV powojenny konkurs szopek. Pol. Szt. lud., 1960, nr 2, s. 111-115, ilustr. Sum. s. 128; Prace Sekcji Badania Plastyki Ludowej PIS w ciągu minionego 15-lecia, ibid., 1959, nr 4, s. 197-207, ilustr. tab. mapy. Tenże: Rozmowa z profesorem ... (o skrzyniach ludowych). Rozm. przepr. Maria 701. GINALSKA. Kamena, 1959, nr 21, s. 2, ilustr.; Szopki krakowskie. Kraków 1958. Rec. WIERZBOWSKI Ryszard. Pam. teatr., 1960, s. 624-628, ilusk; Sztuka ludowa w Czechosłowacji. Pol. Szt. lud., 1960, nr 3, s. 155-163, ilustr. Sum. s. 190-191; z XIV Konkursu Szopek w Krakowie, ibid., 1959, nr 1/2, s. 95-98, ilustr. 702. RSS.: Badania sztuki ludowej prowadzone w województwie rzeszowskim przez Instytut Sztuki PAN. Pol. Szt. lud., 1960, nr 2, s. 122-124, mapa; Ba- �302 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 dania terenowe w 1959 r. przeprowadzone pr'zez Instytut Sztuki PAN, ibid., 1960, nr 2, s. 121-122. 703. RYCERSKI Tadeusz: Nie wyskakują spod koguta. (Sprawa twórczości ludowej). Turysta, 1959, nr 23/24, s. 14, ilustr. 704. RUCZYŃSKI Kazimierz: Samorodna twórczość wymaga opieki (na Warmii i Mazurach). Orka, 1959, nr 22, s. 5. 705. RUDOWSKI J., PRZEŹDZIECKA Maria: Jan Rudowski rzeźbiarz ludowy. Pol. Szt. lud., 1958, nr 1, s. 50-53; ilustr. Sum. dod. s. 3-4. 706. RUSZKOWSKI M., DYKSIŃSKI Stanisław: W pracowni ludowego artysty. Orka, 195'9, nr 38, s. 6, ilustr. 707. RZEPIENNIK Strzyźewski, KĄCKI Franciszek: Rzepiennik Strzyźewski nowoczesny zabytek sakralnej sztuki ludowej. Za i przeciw, 1960, nr 10, s. 5. ilustr. 708. SENSKA A., JABŁOŃSKI Eugeniusz: Ludowi artyści powinni być znani. Orka 1959, nr 14, s. 5, ilusk 709. SEWERYN Tadeusz: Garnca·rze i kaflarze w Krakowie w II połowie XIX wieku. Pol. Szt. lud. 1960, nr 3, s. 176-178. 710. SEWERYN Tade.usz: Ikonografia etnograficzna. Lud, R. 42:1956, cz. 1. Rec. WROBLEWSKI Tadeusz. Studia źródłozn. T. 4:1959, s. 206-207. 711. SEWERYN Tadeusz: Kapliczki i krzyże przydrożne w Polsce. Warszawa 1958. Rec. W. B. Kapliczki srebrne i złote. Źycie i Myśl, 1959, nr 5/6, s. 121-122; Rec. Z. K. BiuI. inf. Pax 1958, z. 11/12, s. 93-100, ilustr. 712. SEWERYN Tadeusz: Orawski Orbis Pictus. Pol. Szt. lud., 1960, nr 2, s. 6786, ilustr. Sum. s. 127. 713. SEWERYN Tadeusz: Polskie zabawki ludowe. Warszawa 1960, Wyd. Artystyczne i Filmowe, s. 130, tabI. 32. 714. SKURPSKI Hieronim: Warmińska rzeźba ludowa. Orka, 1959, nr 22; s. 10-11. ilustr. 715. SZKODZIŃSKI T., CHOJNACKI Jerzy: "Gloriola" rzeźbiarza ludowego. Kamena, 1960, nr 20, s. 11, ilustr. 716. SZYMANEK Stanisław: Imponująca wystawa malarstwa (kaszubskiego w Kartuzach). Kaszebe, 1960, nr 16, s. 5. 717. ŚLEDZIŃSKI Antoni: Czy Mazowsze jest piękne (Twórczość ludowa na Mazowszu). Ziemia mazow., 1959, nr 1, s. 32-36, ilustr.; Kilka słów o rzemiośle artystycznym (na Mazowszu) ibid. 195'9, nr 2, s. 34-38, ilustr.; Odwiedziny w "Puszczy Zielonej" (Wycinanki). Ziemia mazow., 1960, nr 1, s. 33-35, ilustr.: Sztuka ludowa w "Puszczy Białej", ibid., 1960, nr 2, s. 26-29, ilustr. 718. ŚWIĄTKOWSKI Henryk Starodawny haft łowicki. Pol. Szt. lud., 1960, nr 3. s. 172-175, ilustr. Sum. s. 192. 719. TKANINA polska. Warszawa 1959, Arkady, s. 108, tabI. 228. 720. TRYPAN Barbara; WŁODARCZYK Antoni: O rehabilitację kultury ludowej. Wieś współcz., 1960, nr 11, s. 79-90. 721. TOMASZEWSKA Alina: Lubelska szopka z dawnych lat. Ilustr. Włodzimierz BOROWSKI. Kamena, 1959, nr 23/24, s. 1, 6-7. 722. WILCZEWSKI Herbert: Ekspozycja zabytków sztuki ludowej Powiśla w Kwidzynie. Lud T. 45:195&'59, s. 418-421. 723. WOJCIK Adam: Marcin S z u l' a rzeźbiarz ludowy. Wieści, 1959, nr 28, s. 8, ilustr. M24. WZORNIK haftów opolskich. Wrocław 1958. Rec. BAZIELICH Barbara. Zar. śląs., 1959, z. 1, s. 138-139. �Bibliografia etnografii poLskiej za Lata 1959/1960 303 ZAREMBA F., CZAJKOWSKI Jerzy: Droga Franciszka Zaremby. Pol. Szt. 1959, nr 1/2, s. 66-68, ilustr. Sum. s. 118. 726. ZWOLAKIEWICZ Henryk: Czy biedna sztuka ludowa (Na Lubelszczyźnie). Orka, 1959, nr 21, s. 4. 727. ZYGMUND Kazimierz: Kronika kulturalna. (Opieka nad sztuką ludową w woj. łódzkim). Odgłosy, 1960, nr 51,/52, s. 7-10, ilustr. 728. ZYLBERBERG Z.: Z historii kaliskiego hafciarstwa. Ziemia kal., 1959, nr 15. s. 2, ilustr. 725. D. WSPOŁCZESNE PRZEMIANY W KULTURZE POLSKIEJ 1. Twórczość ludowa w 'Praktyce kultura1no-oświatowej (zespoły muzyczne, 729. 730. 731. 732. 733. 734. 735. 736. 737. 738. 739. 740. 741. 742. inscenizacje) ADAMCZEWSKA Halina, BOCZKOWSKA Danuta: Przegląd sił. (Stan amatorskiego ruchu artystycznego). Kult. i Życie, 1959, nr 5, s. 14--16, ilustr. tab. ADAMCZEWSKA Halina, BOCZKOWSKA Danuta, MICHALSKA Monika: O upodobaniach repertuarowych zespołów teatralnych. Kult. i Życie, 1959, nr 4, s. 12-13, ilu str. BARTOSIK Józef: Z pobytu w powiecie skwierzyńskim (zespołów artystycznych z Ziemi Łęczyckiej w ramach WSpółll)racy kulturalnej). Ziemia łęcz., 1960, nr 8, s. l, 7, ilustr. BOŁSANOWSKI Bolesław: Czechosłowaccy przyjaciele w Polsce. (Zespół artystyczny Związków Zawodowych Czechosłowacji w Polsce). Kult. i Życie, 1960, nr 10, s. 20, ilustr. BOŁSANOWSKI Bolesław: "Łowicz" i "Podhale" na występie w Warszawie. Teatr lud., 1959, nr 10, s. 560--562, ilustr. BRODZKI Zygmunt: Przegląd amatorskich zespołów aortystyczych w Wadowicach. Teatr lud., 1960, nr 10, s. 596. CIERNIAK J., OLESZCZUK Aleksander: Jędrzej Cierniak i jego teatr ludowy. Teatr lud., 1959, nr 11/12, s. 5'71-575, ilustr. nuty. GOLIŃSKI Leszek: I co dalej, ludowa muzo. Przegląd zespołów regionalnych. Folklor nieuczesany. (Koncert zespołów regionalnych CPLiA). Tryb. Ludu, 1960, nr 34, s. 6; nr 5'1, s. 8; tenże "Łowicz" i "Podhale" otwierają festiwal Zespołów Ludowych. ibid. 1959, nr 264, s. 4; "Śląsk" przed amerykańską premierą, ibid., 1959, nr 270, s. 8. GOŁĘBIOWSKI Bronisław: Teatr amatorski na wsi a kultura masowa. Wieś wspólcz., 1959, nr 6, s. 84--90. GRZYBOWSKI Andrzej: Kostiumy: Wiek XVIII. Scena świetlicowa. Praca świetl., 1959, nr 7/8, s. 27-30, nr 9, s. 52-57, rys. HADYNA Stanislaw: Na podbój kontynentu. (Z występów "Śląska" w Ameryce). Dookoła Świata, 1960, nr 41-55, s. 24, 23, ilustr. KRUK Tadeusz, SROGA Alojzy: Śpiewa i tańczy "Mazowsze". Po raz pierwszy do kraju niebieskiego smoka. Paryż wzięty, Francuzi w niewoli. Zwykły karoliński dzień. Po Paryżu Londyn. Stolica, 1960, nr 26, s. 17, nr 27, s. 15, nr 28, s. 18, nr 29, s. 8, nr 30, s. 18, ilustr. KWIECIŃSKI Zdzisław: Teatr czy ,pokaz etnograficzny czyli od Harnama do Łużnej. (Występy zespołów amatorskich w Warszawie). Teatr lud., 1960, nr 2, s. 66-72, ilustr. L. M.: Wielki trójkąt kół m:tystycznych. (Wiejskie zespoły artystyczne). Zarzewie, 1960, nr 41, s. l, 11, ilustr. �304 BibliografIa etnografii polskiej za lata 195911960 743. LISOWSKA Zofia: Tec;hnika tańca lud()wego. Kult. fiz., 1960, nr 1, s. 11-18, ilustr. 744. O AMERYKAŃSKIM szkolnictwie teatralnym i teatrze szkolnym. Teatr, 1960, nr 18, s. 20. 745. OSZELDA Władysław: Roztomiły jubilat. (10-lecie Zespołu Pieśni i Tańca Ziemi Cieszyńskiej). Kult. i Życie, 1960, nr 12, s. 18, ilustr. 746. PELLOWSKI Alfons: Wojewódzki przegląd kapel ludowych w Łowiczu. Por. muz., 1960, nr 9, s. 10-12, ilustr.; Z życia sławnych kapelistów. Por. muz., 1960, nr 10, s. 2<J...-30,ilustr. 747. PRZEGLĄD wydawnictw teatralno-muzycznych. (Bibliografia adnotowana). Te'atr lud., 1960, nr 1, s. 48-54. 748. RAK Michał: Oświatowo-wychowawczy charakter pracy teatru amatorskiego na wsi. Ref. oprac. Antoni SPANDOWSKI. Praca świetlic., 1960, nr 12, dod., s. 31-48. 749. REZOLUCJA (Zjazdu Związku Teatrów i Chórów Ludowych). Teatr lud., 1959, nr 3, s. 83. 750. SOKOŁOWSKA Teresa: Zespoły naprawdę ludowe. (Zespoły regionalne ZJrzeszone w Cepelii). Teatr lud., 195'9,nr 7/8, s. 424--426, ilustr. 751. SOLARZOWA Zofia: Sami tworzymy teatr. Warsz. 1960. Rec. KOCHAŃSKI Witold. Teatr lud., 1960, nr 9, s. 538. 752. ŚWIRKO Dobrosława: Pięć lat Zespołu Pieśni i Tańca "Górnik" w Karwinie. Liter. lud., 1959, nr 5/6, s. 106. 753. TARGOŃSKI Mieczysław: Pierwszy w Polsce teatr pieszych. (Wędrowna grupa teatralna "Podgrodzie" na Lubelszczyźnie». Kamena, 1960, nr 22, s. 2, ilustr. 753a. TEATR Ludowy. R. 38:1960. Spis treści. 754. TOMASZEWSKA Alina: Podróż na Wschód i na Zachód. (Pobyt zespołu Pieśni i Tańca Ziemi Lubelskiej we Francji i Brześciu Lit.) Kamena, 1960, nr 20, s. 3, 5, i,lustr. Wieś artystów. (Amatorskie zespoły artystyczne we wsi Siennica Różana, pow. Krasnystaw). Kamena, 1960, nr 22, s. 8. 755. TUROWSKI Władysław: Dwa dni pełne wrażeń. (Międzywojewódzki przegląd amatorskich zespołów artystycznych Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w Koszalinie). Teatr lud., 1960, nr 12, s. 729-730. 756. WASILEWSKI Antoni: "Wszyscy ludzie powiadają" "Okey - Śląsk". (Sukcesy "Śląska" w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie i Meksyku). !lustr. autor. Świat, 1960, nr 11, s. 16-17. 757. WEYROCH Janusz: Za kulisami wielkiego tournee ("Śląska" po USA). Tyg. demokr., 1960, nr 12, s. 6, ilustr. 2. Zmiany w układzie tradycyjnych grup społecznych, (wsi spółdzielcze, PGR, GOM, gospodarstwa indywidualne i inne). 758. BIDOWA Irena: Spółdzielnie produkcyjne w starych wsiach powiatu skiego. Na przykładzie RZS we Wławiu. Nowe Roln., 1959, nr 14, s. tab. 759. BRODOWSKA Helena: Kapitalistyczne przemiany podłódzkiej wsi Rocz. łódz., T. 1:1958, s. 47-70, ilustr. tab. mapy. 760. BYKOWSKI Jan: Ludzie z nad Odry. (Spółdzielnia produkcyjna w wie). Tyg. zach., 1959, nr 28, s. 5. kościań548-550, Chojny. Głucho- �Bib/.iugrafia 761. 762. 763. 764. 765. 766. 767. 768. 769. 770. 771. 772. 773. 774. 775. 776. 777. 778. 779. 780. 20 - etnografii poLsldej za Lata 1959/1960 305 CIECHOCIŃSKA Maria: Lisków - wieś wzorowa. Zesz. nauk. SGPiS, 1958, z. 9, s. 167-192. Sod. Sum. EWOLUCJA wsi w Polsce Ludowej. Materiały i przyczynki. Warszawa 1959. PWRiL, s. 179. GAŁAJ Dyzma: Powstanie Związku Młodzieży Wiejskiej RP "Wici", Warszawa 1959. Rec. R. N. Z dziejów ... BiuI. Komis. Hist. KC ZMS, 1960, nr 2, s. 194-197. GAŁĘSKI Bogusław: Badania społecznej struktury wsi polskiej. P,roblematyka i metody. Streszez. Zagad. Ekon. roln., 1959, nr 1, s. 123-127. GRABSKI Andrzej: Analiza zaopatrzenia wsi na tle ekonomiki rejonu. Warszawa 1959, PWG, s. 237. HLOUSZEK W.-J.: Ludzie powojennej Opolszczyzny. Wincenty Hlouszek. Odra, 1959, nr 6, s. 1-11. HOŁDA Edward: Kalinowo czy swojacy, leszcze i siły zbrojne. (Życie społeczne w Kalinowie na Mazurach). Argum., 1.959, nr 38, s. 1, 8. KRZYWDZIANKA Halina, GOŁĘBIOWSKI Bronisław: Sami o sobie: Ideały i przemiany obyczajowe. (Omówienie odpowiedzi nadesłanych na ankietę "Zarzewie" w sprawie sy-tuacji młodzieży na wsi). Zarzewie, 1959, nr 6, s. 5'. KUCZYŃSKI Józef: Reakcje chłopów na naukowe treści światopoglądowe. Wieś współcz., 1960, nr 8, s. 91-109, tab. LICHAŃSKI Stefan: Pożytki z zalotów. Wieś i literatura (w okresie międzywojennym). Polit., 1960, nr 24, s. 1, 6, ilustr. MILEWSKI Jerzy: Wiejskie przeobrażenia. (Spółdzielnie w pow. słupskim). Kierunki, 1959, nr 29, s. 5, 9, ilustr. NASTAŁEK Edward: Kobiety z Żywieckiego. Wieści, 1959, nr 10, ·S. 3-4, ilustr. OKUNIEWSKI Józef: Intensywność i poziom produkcji w gospodarstwach chłopskich. Studium dotyczące gospodarstw indywidualnych w woj. poznańskim prowadzących w roku 1954/55 rachunkowość rolniczą. Warszawa 1959, PWRiL, s. 121. PASZKOWSKI W.: Pojęcie i wskaźniki ekonomicznej efektywności w gospodarstwach zespołowych. Międzynar. Czas. roln., 1958, nr 4, s. 42-52, tab. POCHROŃ Stanisław: Między tragedią a wielką szansą. (Młoda inteligencja wiejska. Wieści, 1959, nr 31, s. 3. Bustr.; BIENIEK Józef: Obrony młodzieży ciąg dalszy. Tamże, nr 36, s. 3-4. PREISS Anna: O stosunku "ludzi z miasta" do "ludzi ze wsi". Wieś współcz., 1959, nr 9, s. 138-143, tab. RASIŃSKI Je.rzy: W sojuszu z chłopstwem. (Sojusz robotniczo-chłopski). Nowe Drogi, 195'9, nr 7, s. 31-38. SZULS Wanda: Z badań nad spożyciem w gospodarstwach chłopskich. Gosp. plan., 1959, nr 7, s. 63-68, tab. wyKr. WIERZBICKI Zbigniew Tadeusz: Adaptacja emigracji ze wsi Żmiąca (powiat limanowski) na Ziemiach Zachodnich. Prz. Zach., 1960, nr 1, s. 94-112, tab. ZAGADNIENIA spółdzielczości wiejskiej. Materiały Sesji Specjalnej. Poznań 23-24 października 1959 r. Poznań 1960, PWN, s. 144. Lud, t. 51, 1967 �306 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 VII. POLACY NA EMIGRACJI (zagadnienia etniczne i etnografic~ne) 781. BREOWICZ Wojciech: Chłopi polscy w puszczach Brazylii. Korespondencja z Pa,rany. Wieści, 1959, nr 6, s. 1, ilu str. 782. BREOWICZ Wojciech: W dorzeczu Ivei w Paranie. (Fragment historii emigracji polskiej w Brazylii). Wieści, 1959, nr 14, s. 4. 783. JOŹWIAK Włady.sław: Polskie zespoły pieśni i tańca we Francji. Kult. i Życie, 1960, nr 11, s. 27, ilustr. 784. SOBCZAK Edward: Polska pieśń w USA. Kult. i Życie, 1960, nr 7, s. 28-29. VIII. ETNOGRAFIA SLOWIAŃSKA i nauiki pomocnicze. 785. AMBROS Janusz: Ludowe piosenki jugosłowiańskie. Kraków 1959, PWM, s. 23. 786. ANTONIEWICZ Włodzimierz: Religia dawnych Słowian. W: Religie świata. Warszawa 1958. Rec. DOWIAT Jerzy. Prz. hist., 1959, z. 1, s. 127-130. 787. ANTONIEWICZ Jerzy: SIady handlu Słowian z Bałtami we wczesnym średniowieczu. Rocz. olszt., t. 3:1960, s. 9-20, ilustr., mapy. Krat. Sod. sum. 788. BANICKA Diedina Żakarowce. Bratislava 1956. Rec. DELIMAT Tadeusz Lud, T. 44:1957, s. 274-281. 789. BENDER Ryszard: Ceynowa na Zjeździe Słowiańskim 1867 r. (w Moskwie). Kaszebe, 1959, nr 18, s. I. 790. BERNSZTEJN S. B., CZESZKO E. W., ZIELENINA E. I.: Atlas bołgarskich goworow w SSSR. Moskwa 1958. Rec. IWANOWA-PERCZYŃSKA N. Por. jęz., 1959, z. 8, s. 35'2-367. 791. BOLDUAN Tadeusz: Słowińcy. Kaszebe, 1960, nr 13, s. 4, ilustr., nr 16, s. 1, mapa. 792. BOŻIC Mirko: Ród Kurlanów. Warsz. 1960. Rec. E. M.: Chłopska epopea dalmatyńska. Życie i Myśl, 1960, nr 9/10, s. 172-174. 793. BOŻINOW Aleksander, WAKARELSKI Christo, DRUMEW Dimitr: Kowano żeljazo. Sofij a 1957. Rec. Res. Pol. Szt. lud., 1958, nr 3, s. 181-182. 794. CZEKANOWSKI Jan: Nadbałtyccy Lechici a kontynentalne szczepy słowiańskie. Szczecin 1960, z. 617, s. 29-43., tab., wykr., mapa. 795. CZESKY Lid, R. 1958, nr 1/2, Rec. ONDRUSZ Józef: Zagadnienia folklorystyczne w numerach 1 i 2 "Czeskiego ludu" z roku 1958. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 90-92. 796. CZUKANOWA Rosica: Błgarska narodna szjewica. Sofia 1957. Rec. Rss. Pol. Szt. lud., 1959, nr 1/2, s. 100. 797. DOBROWOLSKA Danuta: Badania nad kulturą robotniczą we współczesnej etnografiiczechosłowaokiej. Etnogr. pol., t. 2:1959,s. 439-457. 798. DOBROWOLSKA Danuta: Konferencja etnografów c,zechosłowackich poświęcona badaniom nad życiem i kulturą klasy robotniczej. Etnogr.pol.. T. 2:1959, .s. 417-420. 799. DZIURLA Waleria: Słowiańszczyzna pogańska i wczesnofeudalne państwa słowiańskie. Warszawa 1959, PZWS, s. 39. 800. GAVAZZI Milovan: Zapadno-panonski slovencki pojas u davnini. (Prolegomena). Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 15'9-171, mapa. Res. �Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 307 801. GERHARDT Werner: Festiwal na wyspie Rugii i przedstawienie Klaus "Stortebeker". Tłumacz. z niem. Demok,r. Niemcy, 1960, nr 11, s. 20-21, ilustr. 802. GIEORGIEWA-STOJKOWA Stefana: Ogniszczato w bałgarskija bit. Sofia 1956. Rec. TRA WIŃSKA-KWAŚNIEWSKA Maria: Lud, t. 45:1958/59, s. 342-347. 803. GLEMZAITE Michalina: Lietuviu tautinai drabużai. Vilnius. 1955. Rec. PRZEZDZIECKA Maria: Pol. Szt. lud., 1958, nr 1, s. 57. 804. GRABOWSKI Tadeusz: Z badań nad macedońską twórczością ludową. Etnogr. pol., t. 3,:1960, s. 172-208. 805. GRZEGORCZYKOWA Renata, KURZOWA Zofia: Bibliografia prac z zakresu słowotwórstwa języków słowiańskich w piśmiennictwie polskim za rok 1958. Por. jęz., 1960, z. 5, s. 234-240. 806. HENSEL Witold: Wielkomorawskie zaby,vki związane z magią płodności. Streszcz. Spraw. Wydz. Nauk Społ. PAN, 1960, z. 4, s. 65-{j6. 807. HORAK Bohuslav: Geografkky a etnongraficky obraz czeskych zemi v dobie rzimskeho cisarztvi. Praha 1955'. Rec. WIELOWIEJSKI Jerzy, Archeol., R. 10:1958, s. 245-247. 808. HRBEK Ivan: Novy arabsky pramen o vychodni astrzedni Evropie. Czeskoslovenska Etnografie. R. 2:1954. Rec. LEWICKI Tadeusz. Studia źródłozn" t. 1:1957, s. 285-288. 809. JECH Jaromir: Lidova vypraveni z Kladska. Praha 1959. Rec. KAPEŁUŚ Helena: Czeskie bajki z Kłodzka. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 127-128. 810. KAVULJAK Andrej: Historycky miestopis Oravy. Bratislava 1955. Rec. GOTKIEWICZ Marian: Ostatnia praca. A. Kavuljska o Orawie. Lud, t. 44:1957, s. 281-298. 811. KONIUSZ Janusz, RUTKOWSKI Zygmunt: Gdzie stanie cygański wóz. (Sprawy cygańskie na Ziemi Lubuskiej). Odra, 1959, nr 9, s. 5; Polem. ZAWADZKA Anna, S i d o r s ki Dionizy: Niebo przestaje być dachem. Tamże, nr 13, s. 11. 812. KORABIEWICZ Wacław: Makonde - wielcy rzeźbia'rze. Lud, t. 45:195'8/59, s. 70-90, ilustr. Rez. s. 599~03. Sum. s. 575-585. 813. KOSCHMIEDER Erwin: Sopila. Instrument dęty muzyki ludowej na wyspie Krku. Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 245-256, nuty. Zsf. 814. KOSTRZEWSKI Józef: Obrządek ciałopalny u plemion polskich i Słowian północno-zachodni'ch. Warszawa 1960, PWN, s. 82, mapa l, ilustr. 815. KOT Włodzimierz: Bronisław GRABOWSKI a słowiańszczyzna zachodnia. Kraków 1959, PWN, na zlec. Uniw. Jagiell. s. 76. 816. KUBA L. HORAK Jirzi: Ludwik Kuba a polska lidova piseń. Etnog,r. pol., t. 3:1960, s. 230-244, ilustr. Sum. 817. KUBIN Józef Stefan: Kladske povidkY. Praha 1958. Rec. KAPEŁUŚ Helena: Czeskie bajki z Kłodzka. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 127-128. 818. LABUDA Gerard: Fragmenty dziejów słowiańszczy~ny za'chodniej. Poznall 1960, Wyd. Poznańskie, s. 312, tab. 6. 819. LABUDA Gerard: SłowiańszcQ;yzna pierwotna. Warszawa 1954. Rec. l\1YŚLIŃSKI Kazimierz. Studia źródłozn., t. 1:1957, s. 245"-247. 820. LEHR-SPŁA WIŃSKI Tadeusz: Tło archeologiczne wspólnoty językowej bałto-słowiańskiej. Slavia antiqua, T. 7:1960, s. 1-11. Res. 821. LEWANDOWSKI Henryk: Angielskie Towarzystwo Pieśni Ludowej i Tańca. Por. muz., 1960, nr 1/2, s. 13. 822. LIPS Julius Ernst: U źródeł cywilizacji. Warszawa 1957. Rec. KWAŚNIEWSKI Krzysztof: Lud, T. 45:1958/59, s. 373-377. �30S Bibtiografia etnografii potskiej za tata 1959/1960 823. LJUBINKOWIC Mirjana: Wspólne cechy ozdób słowiańskich. Tł. Tadeusz BYCZKO. Z Otchł. Wieków, 1960, z. 2, s. 124--129., ilustr., rys. 824. ŁOWMIAŃSKI Henryk: Studia nad wczesną słowiańszczyzną. Kwart. hist., 1960, nr 3, s. 747-765. 825. ŁOWMIAŃSKI Henryk: Zagadnienie roli Normanów w genezie państw słowiańskich. Warszawa 1957. Rec. BARDACH Juliusz. Acta Pol. hist., T. 2:1959, s. 167-173. Tekst w jęz. franc. 826. MARKL Jaroclav: Tradycja zbierania pieśni ludowych w Czechach. Tł. z czes. Józef ONDRUSZ. Liter. lud., 1960, nr 1, s. 67-74, ilustr. 827. MARKOWSKI Eugeniusz: Eskimoska lekcja rzeźby. (O wystawie rzeźby eskimoskiej w Warszawie). Prz. kult., 1960, nr 22, S. 8-9, ilustr. 828. MJARTAN Jan: Prispevok k vyskumu l'udoveho vczelarstwva na Hornej Nitre (Slovensko, CzRS). Etnogr. pol., T. 3:1960, S. 294-308, ilustr. 829. NEDO Paweł: Obecny stan badań etnograficznych na Łużycach. Liter. lud., 1958, nr 2/3, S. 29-38. 830. PERZYŃSKA Maria: Badania nad Słowiańszczyzną wczesnf)średniowieczną w Czechosłowacji w latach 1954--1963. Slavia antiqua, t. 7:1960, s. 453-465. Res. 831. PROSZYŃSKI Zygfryd: "Ptasie wesele" czy "Pieśń weselna Słowian Połabskich". Kaszebe, 1959, nr 20, S. IV. 832. RABOTNOWA 1. P., JAKOWLEWA W. J.: Russkaja narodnaja wysziwka. Moskwa 1957. Rec. BAZIELICH Barbara. Pol.' Szt. lud., 1950, nr 3, S. 186-187. 833. RE!NFUSS Roman: Sztuka ludowa w Czechosłowacji. Pol. Szt. lud., 1960, nr 1/2, S. 95-98, ilustr. 834. ROSTAŃSKA Alicja: Przegląd teatrów amatorskich w Jugosławii. Teatr lud., 1960, nr 11, s. 661-663, ilustr. 835. RUDNICKI Mikołaj: Prasłowiańszczyzna Lechia Polska. 1. Poznall 1959, s. 280. Rec. SAFAREWICZ Jan: O praojczyźnie Słowian; Polen. RUDNICKI M.: Odpowiedź na recenzję ... Jęz. pol., 1959, Z. 5, s. 361-371; Przybałtyckie plemiona prapolskie. Spraw. Pom. TPN, nr 3, S. 204-207. 836. SCHEUFLER Vladimir: Czarna ceramika na ziemiach czeskich. Tł. z czes. Teresa CZAJKOWSKA. Pol. Szt. lud., 1960, nr 3, S. 163-168, ilustr. Sum. s. 191-192. 837. SKORJOWSKA-SMOLARSKA Jadwiga: Kilimy bułgarskie w zbiorach polskich. Rozpr. Spraw Muzeum Nar. Kraków, T. 5:1959, S. 141-164, ilustr. Sum. 838. SLOVENSKY ludowy textil. Martin 1957. Rec. PIETKIEWICZ Kazimierz. Pol. Szt. lud., 1958, nr 2, s. 124-125. 839. SZEWCZYK Wilhelm: Antologia poezji łużyckiej. Katowice 1960. Śląsk, s. 363, ilustr. 840. ŚLIZIŃSKI Jerzy: Z zagadnień słowiańskich. Liter. lud., 1960, nr 4/5, s. 1720, ilustr. Krat. sod. s. 91, Zsf. s. 93-94. 841. TROJAN Alicja: Sztuka eskimoska. (Wystawa w Warszawie). Tyg. Kult. Orka, 1960, nr 24, s. 2, ilustr. 842. TYMIENIECKI Kazimierz: Państwo swewskie i Słowianie na szerszym tle zagadnień słowiańskich. Slavia antiqua., t. 7:1960, S. 35--110. Res. Z Problemów Słowian starożytnych (Terytorrium i naj dawniejsze podziały). Slavia occid., t. 20:1960, z. 2, s. 177-208, mapy. Res. 843. VACLAVIK Antonin: Od prace k lidvemu obrzadu a k lidovemu umieni. Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 386-407., ilustr. Sum. 844. VILlAFANE Javier: Bajki i legendy. Warszawa 1959, NK, S. 47. �Bibtiogmjia etnografii potskiej za tata 1959/1960 309 845. VYDRA Józef: Lidova architektura na Slovensku. Bratislava 1958. Rec. Rss. Pol. Szt. lud., 1958, nr 3, s. 183-184. 846. WILKOWSKA-CHOMIŃSKA Krystyna: Gruzińska muzyka ludowa. Muzyka, 1960, nr 3, s. 83-95, ilustr, nuty. 847. WINAR Jurij: ...0 łużyckiej sztuce ludowej. Rozm. przepr. Alojzy St. MATYNIAK. Odra, 1959, nr 41, s. 7, ilustr. 848. WISŁOCKI Juliusz: Niewolnictwo u Słowian. (Fragm. listu ... dotyczący wypowiedzi dyskusyjnej na VIII Powszechnym Zjeździe Historyków Polskich). Kwart. hist., 1959, nr 3, s. 1002-1003. 849. WOKROJ Franciszek: Relikty ludności słowiańskiej na Zachodnim Pomorzu. Streszcz. ref. Szczec. 1960, nr 617, s. 102-104. 850. ZNAMIEROWSKA-PRtJFFEROWA Maria: Materiały dotyczące obrzędowości Karaimów Wileńszczyzny. Etnogr. Pol., t. 3:1960, s. 426---432, Res. 851. ZOCHOWSKI Tadeusz: Byliśmy w gościnie u Serbów Łużyckich. (Zespół amatorski Uniwersytetu Ludowego z Raźniey). Zarzewie, 1959, nr 33, s. 6-7, ilustr. IX. ETNOGRAFIA POZASŁOWIAŃSKA A. EUROPA 852. ANDERSEN J. Ch.: Baśnie. T. 1, 2. Warszawa 1959. PIW, T. l, s. 606, T. 2, s. 614, tabl. 853. BAJKI ludów nadbałtyckich. Warszawa 195'9, NK, s. 184, tabl. 4. 854. BANATEANU Tanored: Rumuńskie skrzynie ludowe. Tł. Eugenia Tarska. Po. Szt. lud., 1959, nr 3, s. 123-131, ilustr. rys. Sum. s. 183. 855. ERIXON Sigurd: Del' Wechsel von Wohnort in Verbindung mit alten, primitiven Nahrungsverhaltnissen in Schweden. Etnogr. pol., t. 3 :1960, s. 125137. Krat. sod. 856. HALTSONEN Sulo: Einiges uber Gebiet und Aufgaben der finnischen Etnoprahie. Etnogr. pol., t. 3 :1960, s. 209-217. Krat. sad. 857. KALTENBERGH Lew: Ballady siedmiogrodzkie. Warszawa 1959, LSW, s. 149. 858. KWAŚNIEWSKI Krzysztof: Z działalności etnograficznych towarzystw naukowych za granicą. Ref. Lud, t. 45:1958/59, s. 460---472. 85'9. LORENZ Herman: Ponowny ófozkwit rzeźbia,rstwa ludowego w Górach Rudawskich. Tłum. z niem. Demakr. Niemcy, 1959, nr 1, s. 17-18, ilustr. 860. PAJĄKOWSKI Włodzimierz: Gmina wiejska w Ligurii w okresie cesarstwa (w I-II w n.e.). Rocz-i hist., R. 25:1959, z. 2, s. 209-274. tab., mapa., Res. 861. PETERA Janina: Badania nauki ludowej w Alba,niL Pol. Szt. lud., 1959, nr 1/2, s. 79-83, ilustr. Sum. s. 119. 862. POTZSCH Fritz: Sztuka ludowa NRD wyrazem prawdziwej radości życia. Tł. z niem. Demokr. Niemcy, 1959, nr 10, s. 20--23, ilustr. 863. PRZEMOCZONY, przemarznięty... (Węgierska pieśń ludowa). Oprac. muz. R. T. Słowa tł. Robert STILLER. Mat. rep. Zarz. Ośw. Kult. Gl. Zalrz. Polit., 1959, nr 3, s. 164-165. 864. PORĘBOWICZ Edwa·rd: Pieśni ludowe celtyckie, germańskie, romańskie. Warszawa 1959, LSW, s. 296, tabl. 1. 865. SARASATE Pablo: Melodie cygańskie. Kraków 1959, PWM, s. 7. 866. SŁUSZKIEWICZ Eugeniusz: Przysłowia Ormiańskie. Probl., 1960, nr 5, s. 379-390. �310 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 867. TABASZ Zbigniew: Scena młocki na fragmentach skyfosu z Terentu. Archeol., R. 10:1958, s. 164-166, ilustr. 868. ZAJĄCZKOWSKI Włodzimierz: Die bibliographischen Materialen zur Erforschung der karaimischen Sprache und Volkskunde. Folia orient., t. 1:1959, fasc. 2, s. 338-346; Die mongolischen Elemente in del' karaimischen Sprache, ibid., t. 1:195'9, fasc. 2, s. 296-302. B. AFRYKA 869. ANTONIEWICZ Włodzimierz: Naskalne wyobrażenia wozów z końmi w północnej Afryce i na Saharze. Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 41-77, ilustr. rys. mapa. Res. 870. BAJKI murzyńskie. Kraków 1959, WL, s. 201, tabl. 9. 871. BAŚNIE z 1001 nocy. Warszawa 1960, NK, s. 487, tabl. 12. 872. BUKOWSKI Zbigniew: Odkrycie malowideł skalnych na pustyni libijskiej. Z Otchł. Wieków, 1960, z. 3, s. 274-277, 280-284, ilustr. 873. CZEKANOWSKI Jan: Likwidacja konkwisty. (Wspomnienia z Konga sprzed 50 laty). Tyg. powsz., 1960, nr 36, s. 6-7; Struktura etniczna Afryki a nawarstwienia najmłodsze. Lud, t. 45:1958/59, s. 13-34, mapa. Rez., s. 595-596. Sum. s. 571-572. 874. CZEKANOWSKI Jan: W głąb lasów Aruwimi. Dziennik wyprawy do Afryki Środkowej. Wrocław 1958, Polskie Tow. Ludoznawcze, Prace Etnologiczne. Red. Józef GAJEK, t. 6, s. 461. 875. ELLENBERGER Victor: La Fin tragique des Bushmen. Paris 1953. Rec. (w poz. 879). 876. KARWOT Edward: Sztuka naskalna Sahary. Poznaj Świat, 1959, nr 3, s. 2832, ilustr., tam., mapa. 877. LEWICKI Tadeusz: Les IbadHes dans l'Arable du Sud au moyen age. Folia orient., 1959, fasc., 1, s. 3-17. 878. ŁYSIK Stefan: Pigmeje af·rykańscy i zagadnienie ich języka. Lud, t. 45:1958/59, s. 35-69, mapy. Rez. s. 596-599. Sum. s. 272-574. 879. MAKULSKI Kr,zysztof: O wierzeniach religijnych Buszmenów. Euhemer, 1960, nr 1, s. 72-76. 880. RATAJSKI Lech: Ludy Af'ryki. Poznaj Świat, 1960, nr 12, s. 20-25, ilu str., tab., mapy. 881. STRELCYN Stefan: Etiopskie modlitwy magiczne dla rozwiązywania czarów. Fragm. pracy "Prieres magiques ethiopiennes pour delier les charmes (maf ehe seray)". Tł. z franc. Euhemer, 1959, nr 4, s. 349-382, ilustr. C. AZJA 882. BRINDAROW A.: Myśliwy Charibu. Baśnie wschodnie. Warszawa 1959, NK, s. 130. 883. CHYTRY sędzia. Bajka hinduska. Tł. Widnokręgi, 1960, nr 4, s. 62. 884. DLACZEGO słońce wschodzi kiedy kogut pieje. Bajka chińska. Tł. Widnokręgi, 1960, nr 5, s. 33-'35. 885'. JAN-Sang-dzin: U źródła. Koreańska piosenka ludowa. Oprac, J. KRUCZKOWSKI. Słowa Cze-ro-sa. Tł. Jerzy FICOWSKI. Z Piosenką, 1959, nr 7/8, s. 18-20. �BibLiograjill etnografii potskiej za lata 1959/1960 311 886. KAPADIA Kanaiyal MotHal: Marriage and family in India. Ind. ed. Calcuta 1958. Rec. KOWALSKA Krystyna Agnieszka: Małżeństwo i rodzina w Indiach. Kult. i Społ., 1959, nr 2, s. 204-214. 887. LESZCZYCKI Stanisław: Nowy chiński atlas regionalny. Prz. geogr., 195'9, z. 1, s. 193-194. 888. MICHALSKI Franciszek, WACHAL Jadwiga: Sadeh - irańskie święto ognia. Prz. orient., 1960, nr 3, s. 303-315. 889. NGOC Huu, Hank Alice: Ludowe pieśni Wietnamu. (Wybór z antologii). Tł. z franc. Maria KURECKA, Orka, 1960, nr 18, s. 4. 890. STOLAREK Zbigniew: Wesele u Thajów. Dookoła Świata, 1960, nr 35, s. 5-6, ilustr. 891. TYLOCH Witold: Kultura i religia Hetytów. Euhemer, 1960, nr 3, s. 94-109, ilustr., mapa. 892. WIRPSZA Witold: Obyczaj miłosny. Korespondencja z Wietnamu. Życie Warsz., 1960, nr 33, s. 4, 7. 893. ZA WADA Franciszek: Ruch chłopski w Japonii. Tyg. kult., Orka, 1960, nr 33, s. 2. 894. ŻDANKO T. A.: Istoriko-etnograficzeskij atłas Sredniej Azji, Sowietskaja Etnografija 1955, z. 3. R€c. GARYGA Bolesław, Lud, t. 44:1957, s. 238-250. D. AMERYKA 895. BREOWICZ Wojciech: W dorzeczu Ivai w Paranie. (F,ragm. Historii emigracji polskiej w Brazylii). Wieści, 195'9, nr 14, s. 4. 896. DZIEDUSZYCKI Antoni: Sztuka Eskimosów. (Wystawa Sztuki Eskimosów Kanadyjskich). Odra, 1960, nr 44, s. 6. 897. HUMBOLDT Aleksander: Podróże po Ameryce podzwrotnikowej. Warszawa 1959, KiW, s. X, 474, tabl. 12, mapa. Tłumac.zenie z niem. pod r€d. prof. B. 01szewicza - J. Babicz, J. Petryszyn. 898. J. P.: Skarb Inków. Odgłosy, 1959, nr 24, s. 5, ilustr. 899. KOSIDOWSKI Zenon: Królestwo złotych łez. Tawantinsuju, mocarstwo Inków. - Gościńce słoń·ca. Dookoła Świata, 1959, nr 263, 266, s. 14-15, ilustr. Rec. CZESZKO Bohdan. Raport o zagładzie Inków. Prz. Kult., 1960, nr 35, s. 8; Królestwo złotych łez: Szkoła Inków Yacha Huasi. - Uwolnij mnie od demona. - Król lonków i jego syn. Dookoła Świata, 1959, nr 270, s. 12-14. 1000. LIPS Ewa: Księga Indian. Warszawa 1960, WP, s. 485, tabl. 64, ilustr. Tłum. z niem. Kazimierz PIESOWICZ. 1001. MALKIEWICZ Jan Krzysztof: Ciekawi mali ludzie - Eskimosi. (Wystawa sztuki Eskimosów w Warszawie). Tyg. powsz., 1960, nr 22, s. 8, ilustr. 1002. WAKARELSKI Christo: Sl€di na jednopołnata zemedelska sistema u B'łgarite. Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 408--420, rys. mapa. Sum. 1003. Z. K.: Sztuka zrodzona w Igloo. (Wystawa Sztuki Eskimosów w Warszawie). Tryb. Ludu, 1960, nr 130, s. 4, ilustr. E. AUSTRALIA I OCEANIA 1004. CHEGARAY Jaques: Hawaje. Tłum. z franc. Julia MARTUSZEWSKA, szawa 1960. Iskry, s. 245. tabl. 16. War- �312 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 X. POGRANICZE ETNOGRAFII Z POMOCNICZYl.\'II I POSIŁKUJĄCYMI NAUKAMI 1. ARCHEOLOGIA 1005. ALEKSIEWICZ Marian: Zarys osadnictwa w okresie lateńskim i rzymskim oraz wpływów kultury prowincjonalno-nymskiej na ziemie województwa rzeszowskiego. Rocz. Woj. rzesz., 1958, z. 1, s. 1-96, ilustr. mapy. 1006. ARCHEOLOGIJA un Etnografija. T. 1:1958. Rec. KACZYŃSKI Marian. Kwart. Hist. Kult. mater., 195'9, nr 1, s. 161-164. 1007. ARCHEOLOGIA. Rocznik Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk. 8. 1956. Z. 2. Wrocław 1959, Oss., s. VI, 293---507, ilustr. + spis treści. 9, 1957. Wrocław 1959, Oss., s. VI, 210, ilustr. 1008. ARCHEOLOGIA Polska. T. 3, Z. 1, Wrocław 1959, s. 227, ilustr.; t. 4, z. 1, 1959, s. 224, t. 1, 3, ilustr.; t. 4, z. 2, 1960, s. 232-403, tabl. 6, ilustr.; t. 5, z. 1, 1960, s. 180, tabl. 1, ilustr.; t. 5, z. 2, 1960, Oss, s. 186-359, ilustr. 1009. ARCHEOLOGIA Śląska. 2. Wil"ocław 1959, PWN, s. 262, tabl. 22, ilustr. 1010. AUGUSTINIK A. 1.: K woprosu o metodikie issledowanija driewnej kieramiki. Kratkije Soobszczenija o Dokładach i Polewych Issledowanijach Instituta Istorii Matierialnej Kultury z. 64:1956. Rec. BRONICKA-RAUHUT Jadwiga: Archeol. Pol. T. 4:1959, z. 1, s. 217-218. 1011. BIBLIOGRAFIA (z zakresu archeologii). Archeol., t. 8:195'6, z. 2, s. 471-476. 1012. BIELENIN Kazimierz: Dotychczasowe wyniki badań na sta'rożytnych stanowiskach hutniczych w rejonie Gór Świętokrzyskich w r. 1956. Spraw. archeol., t. 5:1959, s. 55-61, ilustr. Sod. Sum. 1013. BUKOWSKI Zbigniew: Kilka uwag na temat funkcji niektórych ozdób guzikowych kultury łużyckiej. Archeol. pol., t. 5 :1960, z. 2, s. 197-244, ilustr. rys. Sum. 1014. CEHAK-HOŁUBOWICZOWA Helena: Kamienna konstrukcja kultowa pod szczytem na północnym stoku góry Ślęży. Światowid, t. 23:1960, s. 479-493, ilustr. rys. Sum. Archeol. Pol., t. 3:1959, z. 1, s. 51-100, ilustr. rys. tab. Zsf. 1015. CERAM C. W.: Bogowie, groby i uczeni. Powieść o archeologii. Tłum. z niem. Warszawa 1958. II Wyd. 1959, PIW, s. 535, tabl. 31, Rec. CZAJKOWSKI Zbigniew: Mity wskrzeszają rzeczywistość. Kierunk,i, 195'9, nr 8, s. 10-11, ilustr.; E. W. Mówią Wieki, 1958, nr 12, s. 41; GEMBALA Alojzy. Wiad. hist., 1958, nr 6, s. 429. 1016. GABAŁÓWNA Lidia: Pochówki bydlęce kultury amfor kulistych ze stanowiska 4 w Brześciu Kujawskim w świetle podobnych znalezisk kultur środkowoeuropejskich. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr., Łódź, Ser. archeol., 1958, nr 3, s. 63-107, ilustr. rys. Sum. s. 183-190. 1017. GABAŁÓWNA Lidia: Z problematyki uprawy ziemi w neolicie. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr., Łódź, Ser. archeol., 1957, nr 2, s. 125-133. Sum. M. Łączyńska-Abramowicz, s. 163-164. 1018. GAJEWSKI Leszek: Materiały do średniowiecznego garncarstwa wiejskiego w Małopolsce. Materiały Archeologiczne, T. 1:1959, Rec. KRUPPE Jerzy: Kwart. Hist. Kult. mater., 1960, nr 3, s. 407-409. 1019. GAJEWSKI Leszek: Ślady kultury kriszskiej. (Koriis Kultur) w Małopolsce w świetle odkryć archeologicznych na lewym brzegu Wisły. Spraw. PAN, Oddz. Kr., 1959, Z. 1, s. 1-8, rys. �Bibliografia etnografii polskiej za Zata 1959/1960 313 1020. GARCZYŃSKI Władysław: Transport i kon:serwacje wczesnośredniowiecznej łodzi ze wsi Czarnowsko, pow. Lębork, Mat. zach.-pom., t. 4:1958, s. 393-397, ilustr. Zsf. 1021. GEDIGA Bogusław, GEDL Marek: Wczesnołużyckie cmentarzysko o mieszanym obrządku pogrzebowym w Krzanowicach. pow. Opole. Zesz. nauk. UWr., Ser. A, nr 19, Archeol. Śląska, 1959, z. 2, s. 23-33, rys. Rez. Zsf. 1022. HILCZEROWNA Zofia: Z nowszych badań nad starożytnościami słowiańskimi w Jugosławii. Slavia antiqua, t. 7:1960, s. 465-477. Res. 1023. KAMIŃSKA Janina: P,rzyczynki do osadnictwa wiejskiego z V-X w.n.e. na terenach PolskU. Środkowej. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr., Łódź, Ser. archeol., 1957, nr 2, s. 53-'68, rys. tab. Res. J. RUKOWNA, s. 140-15!. 1024. KIHL Emilia, TABACZYŃSKA Eleonora: Badania nad Słowiańszczyzną starożytną i wczesnośredniowieczną w ZSRR. Slavia antiqua, t. 7:1960, s. 499509. Res. 1025. KOSTRZEWSKI Józef: Północna peryferia kultury łużyckiej. Ref. mat. zach.-pom., t. 4:1958, s. 7-16, Sum. 1026. KOWALSKI Stanisław, KOZŁOWSKI Janusz: Neolityczna pracownia krzemieniarska w miejscowośd Bębło, pow. Olkusz. Wiad. archeol., 1958, z. 4, s. 339-354, rys. Krat. sod. Sum. 1027. KOZIEŁ Stanisław: Grodzisko kultury łużyckiej w miejscowości Zabrzeż 'Pow. Nowy Sącz (polska). Acta archeo!. carpat., t. 1:1958, fasc. 1, s. 109-112, ilustr., mapa. Res. 1028. KRAMAREK Janusz: Znaki garncarskie na ceramice wrocławskiej z XII i początku XIII w. Silesia antiqua, t. 1:1959, s. 219-237, rys. Res. 1029. NIEWĘGŁOWSKI Andrzej: Kość jako suroWJiec w najdawniejszej kulturze człowieka. Z Otchł. Wieków, 1960, z. 3, s. 204-210, ilustr., rys. 1030. PAZDA Stanisław: Bibliografia śląskich 'Prac a,rcheologicznych na rok 1957. Zesz. nauk. UWr. Ser. A., nr 18, A,rcheal Śląska, 1959, z. 3, s. 163-166. 1031. SPIS Treści tomu V Archeologii Polski. 1032. SPIS Treści Rocznika Archeologia, VIII, 1956. 1033. STAFIŃSKI Aleksander: Osada słowliańska Gwda i jej mieszkańcy. Liter. lud., 1960, nr 4/5, s. 25-27, ilustr. Krat. sod. s. 92, Zsf. s. 94. 1034. SZYDŁOWSKI Jerzy, KUBICZEK Teodor: Kilka uwag na temat konstrukcji i działania ,zamków z okresu wpływów rzymskich. Archeol. Pol., t. 5:1960, z. 2, s. 245, rys. Zsf. 1035'. VOIGT Theodor: Die friihesten Slaven. Ausgrabungen und Funde. Bd. 3:1958, H. 4/5, Rec. CNOTLIWY Eugeniusz: Mat. zach.-pom., t. 5:1959, s. 543-544. 1036. WOJTASIK Jerzy: Pozostałości osady łużyckiej na wzgórzu "Młynówka" w Wolinie. Mat. zach.-pom., t. 4:1958, s. 49-104, rys., mapy. Zsf. 2. JĘZYKOZNAWSTWO (dialektologia, PORÓWNAWCZE onomastyka) 1037. BASARA Jan: Nazwy "kołowrotka" (zamknięcia) w gwa.rach polskich. Po,r. jęz., 1959, z. 3/4, s. 162-165, rys., mapa. 1038. BĄK Piotr: Słownictwo gwary okolic Kramska na tle kultury ludowej. Wrocław 1960, Oss., s. 130. Rec. KUPISZEWSKI Władysław. Por. jęz., 1960, z. 8, s. 367-369; PLUTA Feliks. Zar. Śląs., 1960, z. l, s. 141-143; WILCZEK Stanisław. ibid., 1960, z. 4, s. 662-664. 1039. BELCARZOWA Elżbieta: Czarne jagody, borówki i ich synonimy. Jęz. pol., 1960, nr 4, s. 281-291, mapy. �314 Bib~iografia etnografii potskiej za ~ata 1959/1960 1040. BIEŃ-BIELSKA Hanna: Słownictwo Wa,rmii i Mazur. Wierzenia i obrzędy. Wrocław 1959, Oss., s. 80 + map. 11. 1041. BŁASZKOWSKI Wojciech: Geograficzne i ludowe nazwy miejscowości w regionie kaszubskim. Zesz. geogr. WSP Gdańsk, t. 1. 1960, s. 239-249. Sum. 1042. JEZOWA Maria: O dawnych słowiańskich dialektach między dolną Odrą i Łabą. Streszcz. ref., Szczecin 1960, z. 617, s. 123. 1043. JUDYCKA Irmina: Z badań nad ludową terminologią rolniczą. Kwart. Hist. Kult. mater., 1960, nr 3, s. 437-440. 1044. JURKOWSKI Eugeniusz, ŁAPIŃSKI Ireneusz, SZYMCZAK Mieczysław: Słownictwo Warmii i Mazur. Stopnie pokrewień'stwa, życie społeczne i zawody. Wrocław 1959, Oss., s. 99. 1045. KAMIŃSKA-RZETELSKA Ewa, PAŁKOWSKA-ZIENIUKOWA Jadwiga: Stan badań nad gwarami kaszubskimi. Streszcz. ref., Szczecin 1960, z. 617. 1046. KANTAK Kamil: Jemielna. (Nazwy słowiańskie znad Łaby i Bałtyku). Kaszebe, 1959, nr 10, s. I. 1047. KRUSZYŃSKI Tadeusz: Znaczenie wyrazu prawo w języku staropolskim i w ludowych gwa'rach. Pol. sacra, 1958, nr 2, s. 281-317. 1048. KUPISZEWSKI Władysław, WĘGIEŁEK-JANUSZEWSKA Zdzisława: Słownictwo Warmii i Mazur. Astronomia ludowa. Miary czasu i meteorologia. Wrocław 195'9, Oss., s. 103 + map 8. Rec. KRUSZEWSKA Lidia: Studia Warmińsko-Mazurskie. Warmia i Mazury, 1960, nr 3, s. 19, Jęz. pol., 1959, nr 3, s. 212-'217, z. 4, s. 311-316. Rec. MARTUSZEWSKI Edward. Warmia i Mazury, 1960, nr 9, s. 18, liustr. 1049. KUPISZEWSKI Władysław: Ze słownictwa ludowego w zakresie astronomii. Ludowe nazwy gwiazd. Por. jęz., 1959, z. 617, s. 290--303, mapy. 1050. LABUDA Aleksander: Słowniczek kaszubski. Warszawa 1960, PZGS, s. 114. 1051. LEYDING Gustaw: Słownik nazw miejscowych okręgu mazurskiego. Cz. 2. Nazwy fizjograficzne (zlokalizowane). Poznań 1959, PWN, s. 550. 1052. LOTKO K: W sprawie ·gwa,r mieszanych i przejściowych. Jęz. pol., 1959, z. 4, s. 291-295. 1053. ŁESIOW Michał: Polonizmy ukraińskiej gwary wsi Kolechowic. Jęz. pol., 1958, nr 5, s. 362-369. 105'4. MAŁECKA-PAŁASZOWA Halina: Historia i geografia ginącego w języku polskim wyrazu: chyża itp. Jęz. pol., 1959, z. 4, s. 275-291. 1056. MAŁY ATLAS gwar polskich. T. 2. Cz. 1, Cz. 2 .Wstęp do T. 2. Wrocław 1959, Oss. Rec. BASARA Jan. Por. jęz., 1960, z. 2, s. 82-91. 1057. MOCARSKA-FALIŃSKA Barbara: Słownictwo Warmii li Mazur. Uprawa i obróbka lnu. Wrocław 1959, Oss" s. 219, ilustr. + map 35. 1058. NITSCH Kazimierz: Ze wspomnień językoznawcy. Warszawa 1960, PW:!'T, s. 350, tab!. 1, ilustr. 1059. PARYSKI Witold H.: Rozwój i stan badań toponomastycznych w Tatrach i na Podtatrzu. Onomast., R. 5:1959, z. 2, s. 55"1-557. lOGO. POLAŃSKI Kazimierz: Stan badań nad językiem połabskim. Streszcz. ref. Sz'czec., 1960, z. 617, s. 124--125. 1061. POMIANOWSKA Wanda: Z prac nad próbnymi mapami dialektów słowiańskich. Po'r. jęz., 1959, t. 3/4, s. 107-115. 1062. PRACE językoznawcze. Z. 3. (Filologia Z. 6). Kraków 1960, PWN, s. 302, tabl. l, ilustr. 1063. RA WKA Antoni: Nazwy i ludzie. (Nazewnictwo Warmii i Mazur). Warmia i Mazury, 1959, nr 12, s. 14-15. �BibLiografia etnografii potskiej za tata 1959/1960 315 1064. REYCHMAN Jan: Jeszcze w sprawie pochodzenia wyrazu pols. gwar. pajtaś - pajtasz. (polem. z węgierskim slawistą B. Sulan'em). Jęz. pol., 1959, z. 5, s. 386-387. 1065. ROSPOND Stanisław: Dzieje polszczyzny śląskiej. Katowice 1959, Śląsk, s. 480, ilustr. Rec. BOREK Henryk. Kwart. opoI., 1959, nr 4, s. 189-192, RECZEK Stefan: Na tropach śląskiej polszczyzny. Odra, 1960, nr 2, s. 6, ilustr. SIUDUT Andrzej: Dziesięć wieków języka polskiego na Śląsku. Nowe Książki, 1959, nr 22, s. 1381-1382. SZCZEGOŁA Hieronim: Nowa książka o polskości Nadodrza. Nadodrze, 1960, nr 9, s. 4; URBAŃCZYK Stanisław. Zar. śląs., z. 3, s. 486-472. TOMASZEWSKI Władysław. Prz. zach., 1960, nr 1, s. 205-207; URBAŃCZYK Stanisław: Jęz. pol., 1960, z. 2, s. 145-148; ZIELONKA Zbigniew. Tyg. powsz., 2960, nr 5, s. 2. ROSPOND Stanisław: Nazwiska Ślązaków. Wrocław 1960, Oss., s. 114, tabl. 1, ilustr. 1066. ROZPRAWY Komisji Językowej. T. 7, Wrocław 1959, Oss., s. 79. 1067. SIATKOWSKI Janusz: W sprawie nazw pomieszczeń dla zwier·ząt domowych na Warmii i Mazurach. Jęz. pol., 1960, nr 3, s. 237-240, mapa. 1068. SŁAWSKI Franciszek: O dwóch słowiańskich terminach z zakresu budownictwa. Etnogr. pol., t. 3 :1960, s. 351-354, Res. 1069. SŁOWNIK Staropolski. T. 2, Z. 7113. (GÓrny-Hynszta). Wil'ocław 1959, Oss., 481-552. 1070. SlVIOCZYŃSKI Paweł. Język literacki a gwary. Polonist., 1959, nr 3, s. 24--31.; Stan i perspektywy prac nad atlasem gwar Lubelszczyzny. Ref. Spraw. Wydz. Nauk., Społ. PAN, 1960, z. 2/3, s. 79-83. 1071. SOBIERAJSKI Zenon: Zarys gwar polskich okolicy Starej Lubowli na Spiszu słowackim. Zesz. nauk. UP, nr 23, Filol., 1959, nr 3, s. 25-54, tab. tenże. Z przeszłości gwar północnej Wielkopolski XVI-XVIII wieku. Slavia occid., t. 20:1960, z. 2, s. 149-164. Res. 1072. STIEBER Zdzisław: Atlas językowy dawnej Łemkowszczyzny. Z. 3, Wrocław 1959, Oss., s. 6, map. 50; z. 4, 1960, Oss., z. 6, map 50. 1073. STUDIA FONETYCZNE z Warmii i Mazur. Konsonantyzm. Wrocław 1959, Oss., s. 237, mapy 51. 1074. TOPOLIŃSKA Zuzanna: Zwarty zasięg dialektów kaszubskich w świetle najnowszych danych dialektologicznych. Rocz. gdański, t. 17/18:1958/59, s. 319-324, mapa. 1075. TURSKA Halina: Atlas kujawsko-chełmińsko-dobrzyński. Ref. Spraw. Wydz. Nauk Społ., PAN, 1960, z. 2/3, s. 39-43. 1076. ZAGORSKI Zygmunt: Gwara wsi Stawnica w powiecie złotowskim. Spraw. Pozn. TPN, nr 1, s. 48-49. Zesz. Nauk. UP, nr 23, Filol., 1959, nr 3, s. 55-107, tab. Gwary Krajny. Ref. Spraw. Wydz. Nauk. Społ. PAN, 1960, z. 2/3, s. 75~78. Na marginesie badań gwaroznawczych na Krajnie. Kaszebe, 1960, nr 17, s. I-II. 1077. ZARĘBA Alfred: Słownik Starych Siołkowic w powiecie opolskim. Krakó" 1960, PWN, s. 166. Rec. SUŁKOWSKA Jadwiga. Por. jęz., 1960, z. 10 s. 459-464. 1078. ZARĘBA Alf·red: O wołaczu w funkcji mianownika w dialektach polskich. Jęz. pol., 1959, z. 5, s. 385-386; Stan prac nad atlasem i słownikiem gwar śląskich. Ref. Spraw Wydz. Nauk SpoI. PAN, 1960, z. 2/3, s. 66-69. 1079. ZDANCEWICZ Tadeusz: Litewskie elementy słownikowe w gwarach polskich okolic Sejn. Lingua posn., t. 8:1960, s. 333-352. �316 Btbtiografia etnografii poLskiej za żata 1959/1960 1080. Z GWARY nowosądeckiej. Księżyc świadkiem. Zapis J. SYMON!. Por. jęz., 1959, z. 5, s. 237; z. 617, s. 322-323. 1081. Z GWARY Podhalańskiej. Zapis. Władysław KUPISZEWSKI. Por. jęz., 1959, z. 5, s. 236. 1082. Z GWARY suwalskiej. Zapis. Barbara FALIŃSKA. Por. jęz., 1959, z. 3/4, s. 187-189. 1083. ZIERHOFFER Karol: Nazwy 'cepów i ich części w Wielkopolsce. Zesz. nauk. UP, nr 23, Filo!., 1959, nr 3, s. 11-23, mapy; Ścieżka i jej synonimy w gwa,rach i historii języka polskiego na tle ogólnosłowiańskim. Wrocław 1959, Oss., s. 92, mapy 2. 3. Antropologia etniczna 1084. ANTHROPOS T. 49:1954. Rec. WROBLEWSKI Tadeusz, Lud, T. 44:195'7, s. 298-324. T. 50:1955, T. 51 :1956. Lud 45:1958/59, s. 348-368. 1085. CZEKANOWSKI Jan: Balticum a Skandynavia. Lud T. 44:1957, s. 7-46, tab. wykr. mapy. Sod. s. 616-618, Zsf. s. 599-600; Mapa Antropologiczna Polski i jej interpretacja. Spraw. Pozn. TPN, 1950/51, nr l, s. 75. 1086. DZIERZYKRAJ-ROGALSKI Tadeusz: Badania antropologiczne ludności osady kaszubskiej Chałupy (półwysep Hel). Rocz-i Akad. Med. Białyst., R. 5: 1959, s. 459--478, tab. wykr. Krat. sod. Sum; Sprawozdanie z badań antropologicznych dzieci kaszubskich na półwyspie Hel w 1960 r. Człow. w Czasie Pxzestrz., 1960, z. 2, s. 101-103. 1087. KOCZKA Wojciech: Zagadnienia etnogenezy ludów Europy. Wr. 1958. Rec. DAN z otchł. Wieków, 1959, z. 2, s. 153-154. 1088. MODRZEWSKA Krystyna: Z badań nad rozwojem ludności parafii Puchaczów w latach 1797-1945. Ann. UMCS, Sect. B., v. 11:1956, s. 47-68, tab. Rez. Sum. 1089. OTRYSKO Zofia: Struktura antropologiczna ludności powiatów: Nowy Tar;!. Bochnia, Myślen.ice i Wadowice. Prz. antropo!., t. 24:1958, z. 2, s. 526-536. tab. Res. 1090. PRZEGLĄD ANTROPOLOGICZNY, Organ Polskiego Towarzystwa Antropologicznego i Polskich Zakładów Antropologii. T. 25':1959, z. 1, Wrocław 1959, PWN, s. 278, tab. 12. 4. Geografia i krajoznawstwo a) d e m o g r a f i a, an tr op og l' afia i p ok r ew n e 1091. DOPIERAŁA Bogdan: Ekonomiczne i demograficzne problemy Pomorza Zachodniego w świetle niemieckich materiałów żródłowych z lat 1926--1932. Poznań 1959, Inst. Zachodni, s. IV, 274. Rec. WIELKOPOLSKI Alfred, Szczecin 1959, z. 11112, s. 87-89. 1092. DULCZEWSKI Zygmunt: 'Publikacje socjologiczne i demograficzne o Ziemiach Zachodnich i Północnych 1945-1959. Prz. Zach., 1960, nr 1, s. 183-198. 1093. DZIEWULSKI Władysław: Struktura społeczna niektórych miast śląskich w świetle podatników z r. 1619. Śląs. Kwart. hist. Sobótka, 1959, nr l, s. 61-81, tab. Inh. s. 147-148. 1094. DZIURZYŃSKI Patrycy: Ruchy demograficzne na Ziemiach Zachodnich. Zycie gosp., 1960, nr 17, 20, s, 8, Hustr. �Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 317 1095. HOLZER Jerzy: Prognoza demograficzna Polski na lata 1960-1975 według województw. Warszawa 1959, PWG, s. 192. 1096. HOLZER Jerzy: Przewidywane zmiany w stanie i strukturze wieku ludności pięciu państw demokracji ludowej. Wiad. statyst., 1958, z. 5, s. 10-14, rys., tab. 1097. LESZCZYŃSKI Józef: Struktura społeczna i stosunki demograficzne na wsi klodzkiej w XVII wieku. Śląs. Kwart. hist. Sobótka, 1960, nr 4, s. 479-496, tab. Inh. s. 619-620. 1098. NOWAKOWSKI St.efan: Adaptacja ludności na Śląsku Opolskim. Poz. 1957. Rec. ŻYGULSKI Kazimierz. Prz. socjol., t. 13:1959, z. 1, s. 276-279. 1099. ORZECHOWSKI Marian: Ludność polska na Dolnym Śląsku w latach 19181939Wr. 1959. Rec. DŁUGOBORSKI Wacław. Zar. śląs., 1960, z. 2, s. 315-318. 1100. PODWYSOCKI Tadeusz: Wielki blask małej Sławy. (Stosunki demograficzne w XIX i XX w. na Ziemiach Zachodnich). Odra, 1959, nr 52, s. 1, 4. 1101. ZIÓŁEK Bogumił: Węzłowe problemy demograficzne Ziem Zachodnich, Prz. zach., 1960, nr 1, s. 36-57. tab. wykr. b. a t l a s y, m a p y, p r z e w o d n i k i. 1102. ATŁAS Mira: Moskwa 1959. Rec. RATAJSKI Lech: Radziecki atlas świata. Poznaj Świat, 1960, nr 11, s. 45. 1103. ATŁAS Ozjera Bajkał, pribierjeżnaja czast': Moskwa 1959. Rec. SZAFLARSKI Józef. Czas. geogr., 1960, z. 2, s. 228-229, ilustr. 1104. ATLAS Świata. Warszawa 1959, PPWK, s. 247, map 35. 1105. BESKID śląski i Żywiecki. Mapa turystyczna. Podziałka 11:125.000 Warszawa 1959, PPWK. 1106. BIESZCZADY. Mapa turystyczna. Podziałka 1:125.000. Warszawa 1960, PPWK. 1107. BORY Tucholskie. (Praca zbiorowa. Red. Paweł Dzienisz). Warszawa 1959, SiT, s. 218, mapa 1. 1108. GORCE. Ma-pa turystyczna. Podziałka 1:75.000. Warszawa 1959, PPWK. 1109. GÓRY Świętokrzyskie. Mapa turystyczna. Warszawa 1960, PPWK. 1110. KOLENDO Jerzy: Na powiślańskim szlaku. (Kwidzyń). Warmia i Mazury, 1959, nr 6, s. 24-25. 1111. KOŻMIŃSKI Andrzej: Duszniki Zdrój okolice. Warszawa 1960, SiT, s. 93, mapa 1, ilustr. 1112. KOŻMIŃSKI Andrzej: Kudowa Zdrój okolice. Warszawa 1960, SiT, s. 88, mapa 1, ilustr. . 1113. KRYGOWSKI Wladysław: Beskid Sądecki (część wschodnia) i Beskid Niski. Warszawa 1959, SiT. 1114. KURAN Józef: Kajakiem po jeziorach augustowskich i suwalskich. Warszawa 1959, SiT, s. 189, ilustr. 1115. KURAN Józef, CZAJKOWSKI Stanisław: Kajakiem po Mazurach i Warmii Warszawa 1960, SiT, s. 559, mapa. 1116. LEWICKI Tadeusz: Karpaty w opisach geografów arabskich i perskich IX-XI. Acta ar che ol. carpat., t. 1:1959, fasc. 2, s. 191-208, mapa. Rec. Zofia SŁAWSKA. Rez. Olga SOKOŁOW. 1117. LUBLIN. Przewodnik. Lublin 1959. Lubelska Spółdzielnia Wyd., s. 124, ilustr. + mapa 1. �318 BibLiografia etnografii poLskiej za lata 195911960 1118. MAPA Polski w czterech arkuszach ze skorowidzem miejscowości. (Administracyjna). Podziałka 1:500.000 Warszawa 1959, PPWK, s. 149. 1119. MAPA województwa lubelskiego. Podziałka 1:500.000. Warszawa 1960, PPWK. 1120. MAPA województwa łódzkiego. Podziałka 1:500.000. Warszawa 1960. 1121. OKOLICE Warszawy. Mapa turystyczna. Podziałka 1:300.000. Warszawa 1960. PPWK. 1122. POJEZIERZE Suwalskie. Mapa turystyczna. Podziałka 1:200.000. Warszawa 195'9, PPWK. 1123. POLSKA. Mapa fizyczna. Podziałka 1:700.000. Warszawa 1959, PPWK. 1124. PUŁAWY. Kazimierz. Mapa turystyczna. Podziałka 1:100.000. Warszawa 1959, PPWK. 1125. RADOLIŃSKA Maria: Zagłębie Górnośląskie. Warszawa 1959, WG, s. 12. + mapy 4. 1126. SAYSSE-TOBICZYK Kazimierz: Pod wierchami Tatr. (Album). Warszawa 1960, NK, s. 242. 1127. SMOLSKI Stanisław: Pieniński Park Narodowy. Kraków 1960. Rec. GUT Stefan. Ws,zechśw., 1960, z. 11, s. 310. 1128. ŚWIĘTOKRZYSKI Park Narodowy. Kraków 1959. Zakład Ochrony Przyrody. s. 201, mapy 2, tab!. 16. 1129. WDOWIARZ Stanisław: Karpaty (Beskidy). Warszawa 1959, WG, s. 1.5 + mapy 2. 5. Historia a) Historia wsi, historia gospodarcza, osadnictwa, historia prawa. 1130. A. O.: 1900 lat Skórcza? Kaszebe, 1960, nr 18, s. II, ilustr. 1131. ALEKSANDROWICZ Alina: W kręgu autentyzmu. (Memoriały i supliki chłopów zatrudnionych u Czartoryskich). Kamena, 1960, nr 11. s. 4, ilustr. 1132. ALEKSANDROWICZ Walenty: Wieś warmińsko-mazurska w dawnych wiekach. Warmia i Mazury, 1959, nr 4. s. 9-11, ilustr. 1133. BARANOWSKI Bohdan: Gospodarstwo chłopskie i folwarczne we wschodniej Wielkopolsce w XVIII wieku. Warszawa 1958. Rec. GULDON Zenon: W sprawie badań nad gospodarką w dobrach szlacheckich w Wielkopolsce w XVIII w. Zap. hist., 1960, z. 3,/4, s. 107-1125, tab. 1134. BARANOWSKI Bohdan: Tematyka gospodarstwa wiejskiego w kalendarzach z XVIII i początkach XIX w. Studia Dziejów Gasp. wiejs. t. 3:1960, z. 2. s.61-90. 1135. BARTYŚ Julian, GOLDBERG Jakub: Polska wieś folwarczno-pańszczyźniana w XVI-XVIII wieku. Warszawa 1960, PZWS, s. 43. 1136. BARYCZ Henryk: Stary Sącz poprzez stulecia. Małopol. Studia hist., 1958. z. 3'/4, s. 67-84. 1137. BASZYŃSKI Cz'esław: Osadnictwo komturstwa ostródzkiego do połowy XV wieku. Zap. hist., 1960, z. 2, s. 103-118. tab. mapa. 1138. BAZIELICHOWNA Barbara: Etnograficzna wycieczka naukowa w Beskidy Śląskie. Zar. Śląs., 1959, z. 1, s. 147-15'0, ilustr. 1139. BISKUP Marian: Z nowszych prac zachodnioniemieckich nad osadnictwem Prus Królewskich w XVI-XVIII wieku. Pr,z. hist., 1960, z. 2, s. 411-424. 1140. BŁACHUT Władysław: sto lat temu (Rzecz o początkach prasy ludowej). Wieści, 1959, nr 24, s. 9, nr 25, s. 10. 1141. BOGUSŁAWSKI Aleksander: Ruch ludowy w czasie wojny 1914-1918 w Kró- �BibLiografia etnograf!! poLskiej za lata 1959/1960 319 lestwie Polskim w świetle wspomnień. Oprac. Jan KOLENDA. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1959, nr 1, s. 260-287; 1960, nr 2, s. 279-316, Hustr. 1142. BUCZEK Karol: Zagadnienie polskiego narodu. Prz. his1., 1959, z. 4, s. 665-697. Res. s. 910-911. Rez. s. 903-904. 1143. CHLEBOWCZYK Józef: Różnicowanie i początki kapitalistycznego rozwarstwienia wsi cieszyńskiej u schyłku feudaH.zmu. Studia Mat. Dziejów Śląska, t. 3:1960, s. 49-150. tab. mapy. 1144. CIEŚLAK Tadeusz: Przeciw pruskiej przemocy. Walka o ziemię na Pomorzu na przełomie XIX i XX w. Warszawa 1959, LSW, s. 194, mapa. 1145. CHOJNACKI Władysław: Polska akcja narodowo-uświadamiająca na Mazurach przed I wojną światową. Zapiski historyczne Towarzystwa Naukowego w Toruniu, t. 21: 1955, z. 3/4. Rec. CIEŚLAK Tadeusz. Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 5; z. 1, s. 347-348. 1146. CZERNIK Stanisław: Początek dziejów chłopskich. Orka, 195'9, nr 8, s. 1, 7. 1147. DERESIEWICZ Janusz: Tranzakcje chłopami w Rzeczypospolitej szlacheckiej (w. XVI-XVIII). Warszawa 1959, KiW. Rec. MATUSZEWSKI Józef. Rocz-i Dziejów spał. gosp., t. 22:1960, s. 297-300. ORZECHOWSKI Kazimierz: O władztwie pana feudalnego wobec uzależnionych od niego chłopów. Czas. prawno-his t., t. 12:1960, z. 2, s. 279-298. 1148. DYMEK Benon: NiezaleŻlla Partia Chłopska na Mazowszu Płockim (1924-1927). Not. płockie, 1960, nr 17/18, s. 22-25. 1149. DZIEJE wsi wielkopolskiej. Praca zbiorowa. Poznań 1959. Wyd. Poznańskie. Rec. A. W. Tryb. Ludu, 1960, nr 224, s. 4; FORNALCZYK Feliks: Tyg. zach., nr 34, s. 4 STANKIEWICZ Witold Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1960, nr 2, s. 438-442. 1150. FIEDOR Karol, ORZECHOWSKI Marian: Ci co przetrwali. Wspomnienia Polaków z Dolnego Śląska. Wrocław 1959, Oss., s. XXXI, 320, tabI. 16. 1151. FLIS Stanisław: Dawne napisy polskie w Olsztynie oraz w miejscowościach Gryżliny i Gutkowo pow. Olsztyn. Roczn. olszt., t. 2, 1959, s. 237, ilustr. Krat. sad. Sum. 1152. FOŁTA Władysław: Wspomnienia z walk młodzieży chłopskiej. Warszawa 1956. Res. J. S. BiuI. Komis. Hist. KC ZMS, 1959, nr 1, s. 95-98. 1153. FORNALCZYK Feliks: Pomorze Zachodnie w pigułkach. (Koszalińskie Wakacyjne Studium zagadnień historycznych Zachodniego Pomorza). Tyg. Zach., 1960, nr 35, s. 5. 1154. GAŁAJ Dyzma: Powstanie Związku Młodzieży Wiejskiej RP "Wici". Warszawa 1959. Rec. BLASS Judyta: Powstanie "Wici": Nowe Książki, 1959, nr 9, s. 549-550. 1155. GAŁĘSKI Bogusław: J. Ryng o społeoz·no-ekonomicznej strukturze wsi polskiej. (Ze studiów nad historią rozwoju myśli ekonomicznej KPP). Ekon., 1959, nr 1, s. 56-73, tab. 1156. GANSINIEC Zofia: Białka. Etnogr. pol., t. 3: 1960, s. 149-158. Sum. 115'7. GĄSIOROWSKI Antoni: Ze studiów nad szerzeniem się tzw. prawa niemieckiego we wsiach ziemi krakowskiej i sandomierskiej (do roku 1333). Rocz-i his1., t. 26:1960, s. 123-170. tab. mapy. Res. 1158. GIEYSZTOR Irena: Etudes cartographiques de l'historie de Pologne. Tł. z pol. Lucjan GROBELAK. Acta pol. his1., t. 2:1959, s. 71-99, mapy. 1159. GIZA Stanisław: Materiały do bibliografii historii ruchu ludowego (18751939) opracowane na podstawie zawartości czasopism z lat 1944-1959. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1960, nr 2, s. 456-505. �320 Bibliografia etnog?-afii polskiej za lata 195911960 1160. GORSKI Karol: Niemieckie misje wśród Słowian i Prusów. Zap. hist., 1960, z. 2, s. 59-70. 1161. GRYGIER Tadeusz: Rozwój ruchu polskiego na Mazurach w latach 19021914. Kom-y mazur.-warm., 1960, nr 3, s. 313-350, tab. 1162. HECK Roman: Studia nad położeniem ekonomicznym ludności wiejskiej na Śląsku w XIV wieku. Wrocław 1959, Oss., s. 319. Rec. LESZCZYŃSKI Józef Zar. Sląs., 1960, z. l, s. 148-152; WYCZAŃSKI And'rzej. Kwart. hist., nr 1, s. 204-209; MĄCZAK Adam. Prz. hist., 1960, z. 2, s. 435:"-438; TOPOLSKI Jerzy Rocz-i Dziejów społ. gosp., t. 22:1960, s. 247-253. 1163. HENSEL Witold: Studia nad osadnictwem Wielkopolski wczesnohistorycznej. T. 4 Studia i materiały do osadnictwa Wielkopolski wczesnohistorycznej Warszawa 1959, PWN, s. 285, tabl. 45, ilustr. 1164. INWENTARZ dóbr biskupstwa chełmińskiego. T. 3 Inwentarz dóbr biskupstwa chełmińskiego z r. 1759. Łódż 1959, PWN, s. XVI, 416 + map 3. 1165. HISTORIA Sląska. T. 1. Do roku 1763. Cz. 1. Do połowy XIV w. Wrocław 19£0, Oss., PAN Instytut Historii, s. 625, tabl. 60, 5 map. 1166. JAKOBCZYK Witold: Studia nad dziejami Wielkopolski w XIX w. (Dzieje pracy organicznej). T. 2, 1850-1890. Poznań 1959, PWN, s. 167. 1167. JAKUBOWSKI Ja'n: Z dziejów Opolszczyzny w latach 1645-1666. Biul. Naucz. opoI., 1960, nr 2, s. 84-89. 1168. JAN lUREK Włodzimierz; Szewczyk Wilhelm: O Sląsku i Ślązakach. Katowice. 1958. Rec. Ba. Odra, 1959, nr l, s. 11. 1169. JANTOS H., KOŁTUNlAK J., ROMANOWSKI Z.: Granicznym szlakiem. Reportaże. Poznań 1959. Wyd. Poznańskie, s. 5 nlb., tabl. 12. 1170. JANIAK Bolesław: Z dziejów Handzlówki. Wieści, 1959, nr 35, s. 8. 1171. JEZIERSKI Andrzej: P·róba analizy statystycznej rozwarstwienia wsi na ziemiach polskich na początku XX wieku. Rocz-i Dziejów społ. gosp., t. 20:1958, s. 55-68, tab. wykr. Res. 1172. JOSTOWA Wanda: Pa,rk Etnograficzny w Zubrzycy Górnej na Orawie. Lud, 44:1957, s. 479-490. 1173. KAJAN Tadeusz: Nie damy pogrześć mowy ... Szkolnictwo polskie na Warmii i Mazurach w latach 1929-1939 r. Tyg. zach., 1959, nr 31, s. 4, 9, nr 32, s. 5, nr 33, s. 5, 9. 1174. KAWECKI Jan: Przyczynek do polskości wsi Olszewo pow. ełckiego w świetle dokumentów hitlerowskich. Kom-y mazur.-warm., 1959, nr 4, s. 445-447. 1175. KAZIMIERSKI Józef: Nowe materiały do ruchu ludowego w Wielkopolsce w 1651 roku. Przegląd historyczny, t. 50:1959, z. 2. Rec. WISŁOCKI Jerzy: Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 6:1960, z. l, s. 512-514. 1176. KERSTEN Adam: Chłopi polscy w walce z najazdem szwedzkim 1655-1656. Warszawa 1958. Rec. HERBST Stanisław. Zesz. nauk. WAP, Ser. Hist., 1960, nr 2, s. 115-117. 1177. KEYSER Erich: Das Preussenland. Munchen 1954. Rec. TOMCZAK Andrzej, Studia Mat. Dz,iejów Wielkop., t. 5':1959, z. 1, s. 348-355. 1178. KIEŁBICKA Aniela: Na marginesie najnow.szych wydawnictw źródłowych poświęconych dziejom wsi w Polsce. Wiad. hist., 19£0, nr 4, s. 235-238. 1179. KOWALCZYK Stanisław: Przegląd stanu badań nand historią .ruchu ludowego w latach 1918-1939. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1959, nr 1, s. 167-195. 1180. KUKIER Ryszard: Badania toruńskich etnografów. Pomorze, 1960, nr 17, s. 2, ilu str. mapa. �Bibliografia etnografii poLskiej za lata 1959/1960 321 1181. KURAŚ Stanisław: 1182. 1183. 1184. 1185. 1186. 1187. 1188. 1189. 1190. 1191. 1192. 1193. 1194. 1195. 1196. Ordynacje i ustawy wiejskie. Z archiwów metropolitalnego i kapitulnego w Krakowie, 1451~1689. KURAŚ Stanisław: Dokument lokacyjny wsi Żmiącej z ,r. 1370. Małopol. Studia hist., 1958, z. 3/4, s. 85-88. KUŻMIŃSKI Tadeusz: Wieś w walce a Polskę Ludową. 1918-1920. Warszawa 1960. Rec. AJNENKIEL Andrzej. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1960, nr 2, s. 442-446; Dymek Bebob. Z Pola Walki Nr 4, s. 164-167, Ziemia mazow., nr 3, s. 58-59. Nowe książki, 1960, nr 10, s. 623-624. LAAKMANN H.: Baltischen Lande. Munchen 1954. Rec. TOMCZAK Andrzej. Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 5:1959, z. 1, s. 348-355. LESKIEWICZOWA Janina: Prace komisji Koordynacyjnej do badań nad historią gospodarstwa wiejskiego. Spraw. Wydz. Nauk. Społ., PAN, 1959, z. 2, s. 81-84. LIETZ Zygmunt: Plebiscyt na Powiślu w r. 1920. Roczniki Historyczne, R. 21:1953/1954. Rec. CIEŚLAK Tadeusz. Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 5:1959, z. 1, s. 393-397. ŁĄCZYŃSKI Z.: O rozwój wsi śląskiej. Z obrad plenum WK ZSL w Katowicach. Wieści, 1960, nr 46, s. 4, ilustr. MAJEWSKI Wiesław: Walki Kurpiów ze Szwedami w dobie wielkiej wojny północnej. Kwart. hist., 1959, nr 2, s. 404-424, mapy. Res. Sad. MAMUSZKA Franciszek: W kręgu Góry Rowokół. (Wieś Smołdzino i jej zabytki). Kaszebe, 1960, nr 16, s. 4, ilustr. METSZK F,rido: Przegląd przyczynków do historii ziemi łużyckiej, które ukazały się w 1957 r. w jęz. łużyckim. Śląsk. Kwart. hist. Sobótka, 1959, nr 1, s. 140-143. MIELCZARSKI Stanisław, SZAFLIK Józef, Ryszard: Zagadnienie łanów pustych w XV i XVI wieku. Studia i materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza, t. 1:1955, z. 2. Rec. RUTKOWSKA-PŁACHCIŃSKA Anna. Kwart. Hist. Kult. mater., 1958, nr 4, s. 684-686. MIKOS Stanisław: W sprawie składu społecznego i genezy ideologii Gromad Ludu Polskiego w Anglii 1835-1846. Prz. hist., 1960, z. 4, s. 663-682. Res. Sod. MYŚLIŃSKI Kazimierz: Z dziejów rozwoju wsi lubelskiej w XIV i XV wieku. Rocz. lub., t. 1:1958, s. 37-5'6. NAPORA A., WIŚNIEWSKI A.: Z ,przeszłości Warmii. O1szt., 1960. Rec. JASIŃSKI Janusz. Kom-y mazur.-warm., 1960, nr 2, s. 264-265. NARBUTT Jerzy: My i oni, czyli problem "religijności ludowej". Tyg. powsz., 1959, nr 42, s. 1-2, ilustr. NOWAK Jan: Przegląd i charakterystyka zasobów Archiwum Komisji Historycznej NK ZSL, dotyczące działalności Batalionów Chłopskich i ruchu ludowego w latach 1939 do 1944. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1959, nr l, s. 219226. 1197. ORACKI Tadeusz: Warmia i Mazury 1959, nr 12, s. 32-34, ilustr. 1198. ORZECHOWSKI w powstaniach polskich. Mówią Wieki, Kazimierz: Rozdrabnianie gruntów chłopskich w XIX w. w dwu wsiach górnośląskich. Sobótka, R. 9:1954, R. 10:1955. Rec. LEŚKIEWICZOWA Janina. Kwart. hist., 1959, nr 4, s. 1281-1283; Ze studiów nad rozdrabnianiem gruntów chłopskich na Górnym Śląsku. Studia i Materiały z Dziejów Śląska, t. 1:1951. Rec. LEŚKIEWICZOWA Janina: Kwart. his t., 1959. nr 4, s. 1281-1283. Podlesie, Przeborowiee i Wielmierzowice. (Z badań 21 - Lud, t. 51, 1967 �322 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 nad rozdrabnianiem gruntów chłopskich na Górnym Śląsku). Studia Mat. Dziejów Śląska, t. 3:1960, s. 5-48, tab.; Problem chłopskiej własności podległej w epoce feudalnej. Kwart. hist., 195'9, nr 2, s. 473-492, rys. 1199. OSTROWSKI Wincenty: Stosunki religijno-wyznaniowe we wsi śląskiej po wojnie tr,zydziestoletniej (w świetle sprawozdań wizytatorów biskupich). Zesz. nauk. UWr., Ser. A., nr 25, Nauki pedagog. Psycho!., 1960, z. 4, s. 149194, tab. Krat. izłoż. Sum. 1200. PAŁUCKI Władysław: Narok. Wr. 1958 Rec. HEJNOSZ Wojciech. Kwart. hist., 1959, nr 4, s. 1263-'1266. 1201. PAWLATA Stefan: Dwadzieścia lat w "Wiciach". Wieś współcz., 1960, nr 8, s. 110-128. 1202. PODGORSKA Eugenia: Protokóły z posiedzeń Zarządu Powiatowego i ze Zjazdów Delegatów Kół Młodzieży Wiejskiej powiatu brzezińskiego w okresie międzywojennym. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1960, nr 2, s. 219-267. 1203. POLAŃSKI Kazimierz: Etymologie połabskie. (Paralele połabsko-polskie). Zesz. nauk. WSP, Katow., Język., 1959, s. 73-84. 1204. POPKIEWICZ Józef: O badaniach najnowszej historii Śląska. Rozm. p'rzepr. Jan FIEBIC. Rada rob., 1960, nr 21, s. 6 ilustr, 1205. POPIOŁEK Oswald Stefan: Wykaz organizacji i instytucji Polskich na Śląsku opolskim w latach 1923-1939. Katowice 1959, Śląsk, s. 99. 1206. PUTEK Józef: Miłościwi panowie i krnąbrni poddani. Szkice z dziejów poddaństwa, pańszczyzny i innych form ucisku 'społecznego na dawnym pograniczu śląsko-polskim. Kraków 1959. Wyd. literackie, s. 447. 1207. PUTEK Józef: Z dziejów ruchu ludowego w Galicji. Wieści 1959, nr 17, s. 8, nr 18-19, s. 6, nr 20, s. 9, nr 21, s. 6, Chłopi-kupcy i sądy wiejskie kupieckie w okolicy Andrychowa w wieku XVIII., ibidem, 1959, nr 14, s. 4, ilustr. 1208. ROGALA Władysław: Chotcza walczy. Warszawa 1959, KiW, s. 269, map 5, ilustr. 1209. SCZANIECKI Michał, KORCZ Władysław: Dzieje ziemi Lubuskiej w Wypisach. Warsz., 1958, Rec. FENRYCH Wiktor. Sprawy Ośw. Kult. Woj pozn., 1960, s. 242-243. 1210. SIERECKI Sławomir: Święta Inkwizycja na Kaszubach. Kaszebe, 1958, nr 24. s. 4-5, ilustr. 1211. SKRZEK Mieczysław: Technika uprawy buraka cukrowego w Wielkopolsce przed r. 1870. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, R. 4:195'6. Rec. BOROWSKI Stanisław. Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 5:1959, z. 1, s. 398400. 1212. SOBCZAK Tadeusz: Tematyka gospodarstwa wiejskiego w polskich czasopismach rolniczych z lat 1803-1830. Studia Dziejów Gosp. Wiejsk., t. 3:1960, z. 2, s. 91-156. 1213. SbBISIAK Walerian: Rozwój latyfundium biskupstwa poznańskiego w XVI do XVIII wieku. Poznań 1960, PWN, s. 118, tab!. 2, mapa 1. 1214. STAŃSKI Mieczysław: Rozwój ruchu ludowego na Pomorzu Gdańskim (w latach) 1920-1926. Poznań 1960. Wyd. Poznańskie, s. 172, ilustr. Streszez. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1960, nr 2, s. 45-71, tab. 1215. STUDIA i Materiały do historii kultury wsi polskiej w XIX i XX wieku. Wrocław 1958. Rec. KOZANECKA Maria, KOZANECKI Andrzej. Wiad. hist., 1959, nr 5, s. 315-319; BURSZTA Józef. Kwart. hist. Kult. mater., 1960, nr 2, s. 256-258; TOPOLSKI Jerzy. Kwart. hist., 1959, nr 1, s. 159-166. �Blbtiografia etnografii potskiej za tata 1959/1960 323 1216. STUDIA i materiały do dziejów Wielkopolski i Pomorza. T. 5", z. 2/10, Poznań 1960, s. 294, 2 nlb. T. 6, z. 1/11. Poznań 1960, PWN, s. 566. 1217. STUDIA i Materiały z dziejów Śląska. T. 3. Wrocław 1960, Oss, s. 492 T. 1:1957. Rec. RUSIŃSKI Władysław Sląs. Kwart. hist., Sobótka 1958, s. 642647. T. 1:1957. T. 2:1958, DŁUGOBORSKI Wadaw. Ann. Silesiae. T. 1:1960, z. 1, s. 119-129. Tekst również w jęz. ang. T. 2. Wrocław 1958. JAROS Jerzy. Zar. Sląs., 1959, z. 2, s. 115-117. 1218. STUDIA Śląskie. Seria nowa. T. 2. W~ocław 1959, Oss., t. 3. Katowice 1960, Śląs. Rec. DŁUGOBORSKI Wacław. Zar. Sląs., 1960, z. 3, s. 46p-468. :.YIICHALKIEWICZ Stanisław. Zar. Śląs., 1959, z. 2, s. 112-114. SZYMICZEK Franciszek. Kwart. opoI., 1960, nr 1, s. 206-211. 1219. STUDIA z dziejów gospodarstwa wiejskiego. T. 2, W.rocław 1959, Oss, s. 697, ilustr. Rec. TOPOLSKI Jerzy. Kwart. Hist. Rist. Kult. mater., 1960, nr 3, s. 390-398; WYCZAŃSKI Andrzej. Prz. Rist., z. 5, s. 5E8-591. 1220. SUKERTOWA-BIEDRAWINA Emilia, GRYGIER Tadeusz: Walka o społeczne i narodowe wyzwolenie ludności Warmii i Mazur. Olsztyn 1956. Rec. CIEŚLAK Tadeusz: Studia Mat. Dziejów WielkopI. T. 5:1959, z. 1, s. 355356. 1221. SUPLIKI chłopskie XVIII w. Warszawa 1954. Rec. ŻYTKOWICZ Leonid: W sprawie wydawania suplik chłopskich jako źródła do dziejów wsi. Studia źródłozn., t. 3:1958, s. 255-164. Res. 1222. SZKICE z dziejów Pomorza. T. 1-2. Warszawa 1958-195'9. Rec. J. F. Zap. kosza!., 1960, z, 5, s. 71-73. 1223. SLA WSKI Tadeusz: Studia nad ludnością Biecza w wiekach XIV-XVII. Małopol. Studia hist., 1958, z. 3/4, s. 21-66, mapa. 1224. SRENIOWSKI Stanisław: Uwła~zczenie chłopów w Polsce. Warszawa Rec. KIENIEWICZ Stefan. Tł. z pol. Janina KASIŃSKA. Acta Pol. hist., t. 1:1953, s. 146-153. 1225. TEJCHMA Józef: W trosce o dzień dzisiejszy i przyszłość młodzieży wiejskiej. Nowe Drogi, 1959, nr 2, s. 90-96. Związek Młodzieży Wiejskiej doświadczenia ogólne. Nowe Drogi, 1960, nr 12, s. 13-22. 1226. WOJCIECHOWSKI Kazimierz: Zainteresowania umysłowe młodzieźy prat:ującej w mieście i na wsi. Kult. i Społ., 1960, nr 3, s. 141-161, tab. 1227. TOPOLSKI Jerzy: Gospodarstwo wiejskie w dobrach biskupstwa gnieźniel1skiego od XVI do XVIII wieku. Poznań 1958. Rec. RUSIŃSKI Władysław. Rocz-i Dziejów społ.-gosp., t. 22:1960, s. 300--305. 1228. TOPOLSKI Jerzy: Położenie i walka klasowa chłopów w XVIII w. w dobrach arcybiskupstwa gnieźnieńskiego. Wa'rszawa 1956. Rec. LESKIEWICZOWA Janina. Rocz-i Dziejów społ. gosp., t. 20:1958, s. 355-35'8. Kwart. Hist Kult. mater., 1959, nr 3, s. 509-512. WARĘŻAK Jan. Rocz. łódz., t. 1:1958, s. 350354. 1229. TUROŃ Bronisław: Śląsk, Ziemia lubuska, Pomorze zachodnie, Pomorze Gdańskie oraz stosunki polsko-krzyźackie do schyłku w. XV. Warszawa 1959, PZWS, s. 36. 1230. TYMIENIECKI Kazimierz: Główne zagadnienia powstania poddaństwa chłopów w Polsce, Spraw. KUL, nr 7:1953/1956, s. 120-123; Początki państwa Polan. Prz. hist., 1959, z. 1, s. 23-5'0. Res. s. 185-186, Rez. s. 179-181. 1231. TYMIENIECKI Kazimierz: Smardowie polscy. Studium z dziejów społeczno-gospodarczych wczesnego średniowiecza. Poznań 1959, PWN, s. 54. �324 1232. 1233. 1234. 1235. 1236. 1237. 1238. 1239. 1240. 1241. 1242. 1243. 1244. 1245. 1246. 1247. 1248. 1249. 1250. Bibliografia etnografii polskie; za lata 1959/1960 UNSER Schlesien. Stuttgart 1954. Rec. FABISZ J., BIAŁY Franciszek. Sląs. Kwar. hist. Sobótka, 1959, nr 2, s. 230-232. URBARZE Sląskie. T. l, Wrocław 1956. Rec. DZIEWULSKI Władysław. Zar. Sląs., 1958, z. 3, s. 109-111. GLENSK Joachim: Gdzie leżała opolska wioska Wierzbie? Kwart. opoI., 1959, nr 4, s. 177-178. WASSERMAN Charles: Unter polnischer Verwaltung. Hamburg 1958. Rec. CIEŚLAK Tadeusz: Kom-y mazur.-warm., 1958, nr 4, s. 422-424; WAŃKOWICZ Melchior: SIadami Charles'a Wassermanna. Odra, 1959, nr 6, s. 1, lI, nr 7, s. 5. WICHURA-ZAJDEL Edward: Zasłużony orędownik śląskiego ludu (Józef Londzin). Homo Dei, 195'9, nr 2, s. 237-242. WIDAJEWICZ Józef: Kilka słów o narzazie. Slavia antiqua., t. 6:195711959, s. 109-133. Res. WIELKOPOLSKA w świetle źródeł historycznych. Poznań 1958. Rec. ŁUCZAK Czesław. Rocz-i Dziejów społ.-gosp., t. 21 :1959, s. 204-206. WIERZBICKI Zbigniew-Tadeusz: Ewolucja ustroju rolnego we wsi Zmiąca w latach 1847-1953. Fragm. pracy "Zmiąca", wieś powiatu limanowskiego, w 50 lat później". Rocz. Pol. Tow. Ekon. Poznań 1957/58, s. 193-217, tab. wykr. Sum. Ludwik JANKOWIAK, s. 399-400. WILDER Jan Antoni: Okiem cudzoziemca. Ze wspomnień cudzoziemców o dawnej Polsce. Warszawa 1959, Arkady, s. 254, ilustr. WILLAUME Juliusz: Z dziejów wsi lubelskiej przed uwłaszczeniem. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio F, v. 10:1955 Rec. WŁODARSKA Czesława. Kwart. hist., 1960, nr 2, s. 517-518. WOJEWODZTWO płockie około 1578 r. Warszawa 1958. Rec. TATOMIR Adam: Powstaje atlas historyczny Polski. Nowe Książki, 1959, nr 5, s. 259260, ilustr. WOLAŃSKI Marian: Śląskie mia,ry nasypne (zbożowe) w XVIII w. Zesz. Nauk. UWr., Ser. A, nr 13, Hist., 1959, z. 2, s. 3-43, tab. Rez. Zsf. WOŁĄGIEWICZ Ryszard: Uwagi do zagadnienia stosunków kulturowych w okresie lateńskim na Pomorzu Zachodnim. Mat.-zach.-pom., t. 5:1959, s. 121-144, ilustr. rys. Zsf. WRZESIŃSKI Wojciech: Materiały do kwestii polskiej na Warmii i Mazurach po plebiscycie (1920-1921). Kom-y mazur.-warm., 1959, nr l, s. 60-84. WYCECH Czesław: Polityczna myśl ludowa w świetle programów stronnictw chłopskich. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1959, nr 1, s. 6-56. WYCZAŃSKI Andrzej: Lust,racja województwa lubelskiego 15'65. Wrocław 1959, Oss., s. XXI, 138, mapa l. Z PRZESZŁOŚCI Ziemi Łukowskiej. Materiały Sesji Naukowej poświc;conej przesłości miasta Łukowa i Ziemi Łukowskiej odbytej w dniu 28 września 1958 r. Lublin 1959, Lubelska Spółdzielnia Wydawnicza, s. 188, ilustr. ZWOLAKIEWICZ Henryk: Z dziejów badań folkloru lubelskiego. Liter. lud., 1959, nr 5/6, s. 5-11. ZABOKLICKA Anna: Atlas historyczny "Województwo płockie około 1578 r." (Dyskusja zorganizowana przez Instytut Historii PAN w sprawie w/w atlasu). Kwart. hist., 1959, nr 4, s. 1357-1358. ZYTKOWICZ Leonid: Uwagi o gospodarstwie chłopskim w dobrach kościelnych w XVI wieku. Studia z Dziejów Gospodarstwa Wiejskiego, t. 1 :19,),. Rec. SZAFLIK Józef Ryszard: Rocz-i Dziejów społ. gasp., t. 21 :1959, s. 2,)1254. �Bibliografia etnografii b Walki potskiej za tata 1959/1960 325 klasowe 1251. BŁACHUT Władysław: Chłopi w walce o społeczne wyzwolenie. Wieści, 1959, nr 20, s. 8, ilustr. 1252. CZERNIK Stanisław: Powstanie chłopskie w 1037-1038. Orka, 1959, nr 11, s. 2, 7. 1253. CZUBIŃSKI Antoni, SKRZEK Mieczysław: Strajki rolne w Wielkopolsce 1919-1922. Warszawa 1959. Rec. BŁACHUT Władysław: W świetle dokumentów. Tyg. zach., 1960, nr 12, s. 2. 1254. FRASIK Józef A.: Jan M a l' c i n e k poeta rabacji. Wieści, 1959, nr 27, s. 5, ilustr. 1255. GAŁĘZA Bolesław; FILIPCZUK Józef: Walka młodzieży chłopskiej o nowy ustrój s·połeczny w okresie mi~dzywojennym. Wieś współ., 1960, nr 1, s. 85'-94. 1256. GERBER Rafał: Powstanie chochołowskie 1863 roku. Dokumenty i materiały. Wrocław 1960, Oss, s. XV. 1257. GULDON Zenon: Walka klasowa chłopstwa polskiego od XII do połowy XIV w. Tor. 1958. Rec. CHMIELEWSKI Stefan. Rocz-i Dziejów społ. gosp., t. 22:1960, s. 242-247. 1258. GRONIOWSKI Krzysztof: Proces uczestników ruchu chłopskiego 1861 r. Kwart. hist., 1959, nr l, s. 114-116. 1259. JARECKA Stanisława: Radykalny nurt w "Wyzwoleniu" w latach 1923-24. Fragm. pracy "Z dziejów Niezależnej Partii ChłQpskiej". Wieś współ., 1959, nr lI, s. 104-123. 1260. JASZCZOŁT Adam: Walka ludu podhalańskiego z uciskiem feudalnym 16251633. Warszawa 1959, MON, s. 419, tabI. l, mapy 3. Rec. KERSTEN Adam: Jeszcze jedno powstanie na Podhalu. Nowe książki, 1960, nr 3, s. 136-137. 1261. Jz.: W 35 rocznicę powstania N.P.Ch. Wieści, 1959, nr 45, s. 6. 1262. KALABIŃSKI Stanisław, TYCH Feliks: Walki chłopów Królestwa Polskiego w rewolucji 1905-1907. T. 2. Pażdziernik 1905"-styczeń 1906. Warszawa 1960, PWN, s. 999. 1263. KMIECIK Zenon: Walka radykalnych ludowców o laicką oświat~ w Królestwie Polskim w latach 1905-1914. Wychow., 1960, nr 2, s. 30-32, ilustr. 1264. KORZYCKI Antoni: 35 lat temu. (Niezależna Partia Chłopska). Orka, 1959, nr 47, s. 2. 1265. LECH Marian J.: Powstanie chłopów białoruskich w starostwie krzyczewskim (1749). Prz. hist., 1960, z. 2, s. 314-330. Sod. Sum. 1266. LESZCZYŃSKI Józef: Nieznany patent k.róla czeskiego F,ryderyka I w sprawie buntu chłopskiego w księstwie świdnicko-jaworskim. Śląs. Kwart. hist., Sobótka, 1958, nr 3, s. 471-473. 1267. LIPIŃSKI H.: Jak gorzowscy panowie z chłopami z Trzebiszewa walczyli ... Mówią dokumenty archiwalne. Tryb. Ludu, 1960, nr 358, s. 4. 1268. MAZUREK Zofia: Walka chłopów Ordynacji Zamojskiej o prawa serwitutowe w końcu XIX wieku. Ann. UMCS Sect. F, v. 12:1957, s. 197-220. Rec. Rez. 1269. SYSKA Henryk: Chłop śmie mówić. Wiersz. 1958. Rec. REK Tadeusz: Walka z klerykalizmem na wsi. Wychow., 1960, nr 6, s. 32-33. 1270. SZAFLIK Józef RyszaTd: O położeniu i walce klasowej chłopów we wsiach starostwa łukowskiego w XVII wieku. Rocz. lub., T. l, 1958, s. 69-89. 1271. WOSTROWSKI Wilhelm: Relacja ... o buncie chłopskim 1811 r. na Górnym Śląsku. (Tekst w jęz. niem. Podał do druku). Eugeniusz KOBZDEJ. Śląsk. Kwart. hist., Sobótka, 1958, nr 4, S, 670-673. �BibLiografia etnografii poLskiej za lata 1959/1960 6. Historia sztuki. 1272. ŻYCHOWSKI Marian: Piotr Ś c i e g i e n n y ksiądz rewolucjonista (1801-1890). Argum., 1959, nr 21, s. 8-10. 1273. BIULETYN Historii Sztuki R. XX; 1958; R. XXL:1959. Spis treści. 1274. KATALOG zabytków sztuki w Polsce. T. 3. Województwo kieleckie. Z. 7. Powiat opatowski. Warszawa 1959, PIS, s. 85, tabl. 79. T. 5. Województwo poznańskie. Z. 5. Powiat jarociński. Warszawa 1955, PIS, s. 25, tabl. 44. T. 5. Województwo poznańskie. Z. 6. Powiat kaliski. Warszawa 1960, WAiF, s. 69, tab!. 92, Z. 8. Powiat kolski. Warszawa 1960, WAiF, s. 25, Z. 19. Powiat pleszewski. Warszawa 1959, PIS, s. 23, tabl. 31. Z. 22. Powiat słupecki. Warszawa 1960, WAF, s. 23, tabl. 27. Z. 26. Powiat turecki. Warszawa 1959, PIS, s. 4, tab!. 29. Z. 29. Powiat wrzesiński. Warszawa 1960, WAF, s. 22. T. 6. Województwo katowickie. Z. 14. Powiat wodzisławski. Warszawa 1960, WAF, s. 26, tabl. 27. T. 7. Województwo opolskie. Z. 4. Powiat kluczborski. Warszawa 1960, WAF, s. 52, tabl. 58. T. 7. Województwo opolskie. Z. 10. Powiat oleski. Warszawa 1960, WAF, s. 34, tabl. 39. T. 7. Województwo opolskie. Z. 12. Powiat prudnicki. Warszawa 1960, WAF, s. 82, tabl. 86. T. 8. Województwo lubelskie. Z. 1. Powiat bełżycki. Warszawa 1960, WAF, s. 18, tabl. 13. T. 8. Województwo lubelskie. Z. 3. Powiat biłgoraj ski. Warszawa 1960, WAF, s. 4. T. 8. Województwo lubelskie. Z. 4. Powiat bychawski. Warszawa 1960, WAF. 1275'. PIECHOTKA Maria, PIECHOTKA Ęazimierz: Bożnice drewniane. Warszawa 1957. Rec. AINSZTEJN Reuben: Recenzja zagraniczna o książce ... Tł. z ang. B. Tazbir-Tomaszewska. Archit., 1959, nr 4, s. 189-190. 7. Historia literatury. 1276. HERNASOWA Maria: Geneza "Pieśni gminnej" z IV cz. "Dziadów" Pam. Liter., 1959, z. 3/4, s. 551-561. 1277. KRZYŻANOWSKI Julian; ŻUKOWSKA-BILIP Kazimiera: Dawna facecja polska XVI-XVIII w. Warszawa 1960. Rec. CHRUSZCZYŃSKI Andrzej: Millenium dowcipu. Tyg. kult. Orka, 1960, nr 52, s. 10: J. Z. J.: Nowe prace prof. Juliana Krzyżanowskiego. Polonist., nr 6, s. 39; KAPEŁUŚ Helena, STANKIEWICZ Elżbieta. Liter. lud., nr 6, s. 77-81; KOWALSKA Irena: Pod znakiem Stańczyka i Pana Zagłoby. Nowe Książki, nr 22, s. 1370-1372, ilustr.; ŚWIRKO Stanisław: Folklorystyka w kręgu badań historyczno-literackich. (Na marginesie jubileuszu prof. Juliana Krzyżanowskiego). Polonist., 1960, nr 5, s. 54-56., tenże. O dorobku folklorystycznym Juliana Krzyżanowskiego. Teatr lud., 1960, nr 5, ,s. 262--265; ilustr. 1278. KRZYŻANOWSKI Julian: Pogłosy podlasko-mazowieckie w noweli Sienkiewicza. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 16-20. 1279. KUBACKI Wacław: Glossa etnograficzna do "Grażyny". Nowa Kult., 1960, nr 39, s. 4-5. 1280. NECEL Augustyn: Krwawy sztorm. Gdynia 1960. Rec. PESTKA Stanisław: Epos kaszubskiego życia. Kaszebe, 1960, nr 22, s. II, ilustr. 1281. PIGOŃ Stanisław: Głosy na ma,rginesie kultury i literatury ludowej. Liter. lud., 1960, nr 1, s. 5'4--63. 1282. PISZCZKOWSKI Mieczysław: Wieś w literaturze polskiego renesansu. Kraków 1959, PWN, s. 158: Spraw. PAN Od dz. Kr., 1958, z. 2, s. 104-107. 1283. PISZCZKOWSKI Mieczysław: Zagadnienia wiejskie w literaturze polskiego Oświecenia. Cz. 1, Kraków 1960, PWN, s. VI, 204. �BibLiog""!ia etnografii poLskiej za lata 1959:1960 327 1284. PRZYBOŚ Julian: Linia i gwar. Szkice. T. 1, 2. Kraków 1959, Wyd. literackie. s. 334, 329. 1285. RABOWICZ Edmund: Nieznana oświeceniowa satyra na opresję chłopską. Gdańskie Zesz. humanist., 1960, nr 1/2, s. 157-166, ilustr. 1286. ŚWIDERSKA Alina: Góralszczyzna Tetmajera. Życie Liter., 1959, nr 21, s. 12. 1287. ŚWIRKO Dobrosława: Folklorystyka J. I. Kraszewskiego. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 21-25, ilustr. 1288. ŚWIRKO Stanisław: Folklor podlaski Nad Niemnem Orzeszkowej. Liter. lud., 1960, nr 213, s. 26-30. 8. Muzykologia 1289. DEKOWSKI Jan Piotr: Jan C a b a ł a (1895-1954) twórca instrumentów muzycznych. Łódź. Studia etnogr., T. 1:1959, s. 95-102, rys. 1290. JANIEWICZ Florian: Folklor w polskiej muzyce artystycznej XX wieku. Ruch muz., 1959, nr 6" s. 1-6. 1291. KISER Wiesław: Wybrane zagadnienia z dziejów kultury muzycznej. Śpiew. w szk., 1959, nr 4, s. 193-200, nuty. XI. CHŁOPI JAKO DZIAŁACZE SPOŁECZNI, POLITYCZNI I KULTURALNI, TWÓRCY, ETNOGRAFOWIE 1292. ALEKSANDROWICZ Walenty: Bogumił L a b u s z chłopski działacz mazurski. Orka, 1959, nr 22, s. 8. 1293. BĄCZKOWSKI Konstanty: Nauczyciel Antoniego Abrachama. (Teofil Bączkowski). Kaszebe, 1959, nr 12, s. I-III. 1294. BALIŃSKI Roman: U rybaka - pisarza. Orka, 1959, nr 25, s. 10, ilustr.; FENIKOWSKI Franciszek: Życie i przypadki kaszubskiego Robinsona. (O ksiąźce Augustyna Necla "Okrętnicy spod Narodowej Gwiazdy"). Pomorze, 1959, nr 24, s. 6-7.; KOLIŃSKA Krystyna: Z wizytą u kronikarza kaszubskich dziejów. (A. Necel). Tyg. kult. Orka, 1960, nr 27, s. 6-7, ilustt. 1295. BARANOWICZ Jan. Śląski Działacz i poeta. (L i g o ń Juliusz). Katowice 1960, Śląsk, s. 76, tabl. 16. 1296. BEDNORZ Zbyszko: Szczepon czyli rzecz o Józefie R y s z c e. Katowice 1960. Rec. AdT.: "Ja się wykupię własną krwią". Nowe książki, 1960, nr 11, s. 665.; HIEROWSKI Zdzisław. Zar. Śląs., z. 2, s. 312-313. 1297. BŁACHUT Stanisław: U kolebki :ruchu ludowego. Wieści, 1960, nr 23, s. 9-10. 1298. BOJKO Jakub. Ze wspomnień. Warszawa 1959. Rec. TUROWSKI Konstanty: O wsi polskiej - historycznie. Znak, 1960, nr 5, s. 671-680. Res. s. 719. 1299. CIOTA Józef, PIWOWARCZYK Antoni: Wspomnienia o Bolesławie D l' wal u. Zarzewie, 1960, nr 14, s. 11, ilustr. 1300. CZUŁA Maciej: U księdza S t o j a ł o w s k i e go. Fragm. pamiętnika. Wieś współcz., 1959, nr 2, s. 93-104. 1301. DEJWOREK Bolesław: Ernest G a l' g a ł a. (Działacz chłopski). Wieści, 1959, nr 48, s. 7, ilustr. Tenże. F,ranciszek W ó j c i k. Chłopi działacze, ibid., 1959, nr 16, s. 3--4., ilustr.; tenże. Stanisław S z y m a c h a (działacz wiejski). ibid, 1959, nr 46, s. 3, Mieczysław F l e j s z a r. ibid, 1959, nr 41, s. 9-11, ilustr. Józef D o m a g a ł a. Chłopi działacze, ibid, 1959, nr 29, s. 5-6 ilustr. Aurelia K o j d e r, Wieści, nr 8, s. 4, ilustr. 1302. DUNIN-WASOWICZ Krzysztof: Jakub B o j k o i jego wspomnienia. Mówią Wieki, 1959, nr 10, s. 33~34, ilustr. �328 BibLiografia etnografii poLskiej za lata 1959/1960 1303. FLISlUK Tadeusz: Franciszek J u s z c z a k. (Działacz polonijny na Dolnym Śląsku). Odra, 1939. nr 24, s. 1-2. 1304. GARBACZ Stanisław: U K u c a w Maniowach. Wieści, 1960, nr 22, s. 8. ilustr. 1305. GEORGIJEW Nikołaj: Aleksander S t e m b o l i j s k i. (Bułgarski działacz chłopski). Tł. Wieś współcz., 1959, nr 9, s. 123-126. 1306. HORODYSKA Halina, ŚLEDZIŃSKI Antoni: Ignacy L e m a r c z y k - zbieracz folkloru i poeta chłopski znad PiJicy. Liter. lud., 1960, nr 1, s. 30--35, ilustr. 1307. KAJAN Tadeusz: Dwie "kariery". (Działalność Jana B a u e r a na Warmii). Tyg. zach., 1959, nr 4, s. 1., tenże. Nie damy pogrześć mowy. Pamięci Jana B a c z e w s k i e g o. (Walka o szkołę polską w Niemczech). Tyg. zach., 1959, nr 28-29, s. 4-5. 1308. KAJKA M. - JASIŃSKI Janusz: Michał Kajka i jego dzicło. Orka, 1959, nr 22, s. 8., tenże. Rozwój świadomości narodowej Michala Kajki. Kom-y mazur.-warm., 1958, nr 3, s. 197-210. JASIŃSKI Janusz, ORACKI Tadeusz: Więc jak. (Sprawa ideologii Kajki. Warmia i Mazury, 1959, nr 1, s. 22. KAWECKI Jan: Krzywdzące nieporozumienie naprawić. (Sprawa opinii M. Wańkowicza o prohitlerowskich sympatiach synów Kajki). Warmia i Mazury, 1950. nr 11, s. 15'. ORACKI Tadeusz: Mazurski poeta - Michał Kajka. (W 100 rocznicę u~odzin). Mówią Wieki, 1958, nr 12, s. 5-7, ilustr. BERWIŃSKA Krystyna: Uwagi dla reżysera wieczornicy (poświęconej M. Kajce pt. "Poeta, cieśla i bohater"). Teatr lud., 1958, nr 7, s. 322, ilustr. 1309. KANIA J. - KORASZEWSKA Wanda: Jakub Kania. Zar. Śląs., 1958, z. 3. s. 104-108, ilustr. ŚWIRKO Dobrosława: Jakub Kania ludowy poeta Opolszczyzny. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 85-86. ZASSOWSK/\ Danuta: Wspomnienia o Jakubie Kani (1872-1957). Kierunki, 1959, nr 5, s. 6-7, ilustr. 1310. KOLBERG O. - Dzieło Oskara Kolberga. Warmia i Mazury, 1960, nr 7/8, s. 39. Turonie. BiuI. inf. Pax, 1959, nr 10, s. 85-101, ilustr. KUŹMICZ Bolesław: O edycję dzieł Oskara Kolberga. Wieś współcz., 1960, nr 4, s. 140-144. tenże. Kolberg i jego dzieło. Orka, 1959, nr 35, s. 8. MANKE Fr. Oskar Kolberg miłośnik folkloru. Orka, 1960, nr 11, s. 1, ilustr. SUZIN Adam: Oskar Kolberg (1814-1890). (W 69 rocznicę śmierci). Śpiew w Szk., 195'9, nr 3, s. 129-132. KARŁOWICZ Jan: Korespondencja... z lat 1877-1890. Oprac. Zbigniew JABŁOŃSKI. Rocz. Bibliot. PAN Kr. R. 2:1956, s. 287-311, ilustr. 1311. KOMOROWSKI Zygmunt: Farosz li Bytomia. Działalność Księdza Józefa S z a f r a n k a na Śląsku. Kierunki, 1959, nr 25, S, 5. 1312. ŁUKA Leon: Pamięci zasłużonego badacza Pomorza. (Ł ę g a Wł.). Z Otch!. Wieków, 1960, z. 4, s. 305-308, ilustr. MALICKI Longin: Publicystyczna działalność etnograficzna ks. dra Władysława Łęg i. Kaszebe, nr 4, s. 5. Liter. lud., 1960, nr 6, s. 86. 1313. M. G.: Poeta na Kaszubach. (O D e ,r d o w s k i m). Tyg. zach., 1960, nr 18, s. 7. WILCZEWSKI He.rbert: Odsłonięcie pomnika poety kaszubskiego Hieronima D e r d o w s k i e g o w Wielu. Liter. lud., 1959, nr 1/2, s. 109-110. 1314. MAZIEJUK Henryk: Zielony sztandar. (O działalności ludowca Michała B ac z y). Orka, 1959, nr 42, s. 4. 1315. MIREK Stanisław: Moje wspomnienia. (K u r a ś F.). Wieści, 1959, nr 38, s. 8. 1316. KOSTIUSZKO l. I.: Materiały do biografii Piotra Ś c i e g i e n n e go. Tl. z ros., Rocz. lub., t. 1:1958, s. 179-188. �Bibliografia etnografii poiskiej za la ta 1959/1960 329 1317. PENTOWSKI Karol: Pamiętnik Mazura. Olsztyn 1959. Rec. CIEŚLAK Tadeusz. Kom-y mazur.-warm., 1959, nr 3, s. 344; Książki o Warmii i Mazurach. Warmia i Mazury, nr 11, s. 28. 1318. PIETRUSIEWICZ Halina: Uroczystości ku czci działa,czy Warmii i Mazur oraz bitwy pod Grunwaldem, odbyte w Olsztynie w 195'8 r. Roczn. olszt. t. 2:1959, s. 334---338. 1319. PIOTROWSKA Irena: Antek znad Bałtyku. (Antoni A b l' a h a m - działacz kaszubski). Kaszebe, 1958, nr 23, s. 4, ilustr. 1320. POMORSKA Urszula: Twórcy ludowi we współczesności. Tyg. kult. Orka, 1960, nr 41, s. 8, ilustr. 1321. PODWYSOCKI Tadeusz: Saga rodu W i ę c k ó w (patriotów śląskich). Odra, 1960, nr 45, s. 4. 1322. RECZEK Stefan: Sylwetki śląskie. Gadka o Józefie K u l' z a w i e. Rocz. wrocl., t. 2:1958, s. 189-201. 1323. ROPPEL Leon: Trzej regionaliści kaszubsko-kociewscy. Franciszek S z e rn a k, Jan P a t o c k a, Wincenty R o g a l a). Liter. lud., 1959, nr 1/2, s. 30/38, ilustr. 1324. RYSZARD: Wierny Śląskowi. (Przyznanie nagrody piętnastolecia Zbyszkowi B e d n o r z o w i). Tyg. powsz., 1960, nr 29, s. 6. 1325. SERES Jozsef: Pisarze ludowi, chłopi, inteligencja. Tłum. z węg. Zesz, Teor.-polit., 1959, nr 4, s. 152-160. 1326. SIVEK Alois: O n d r a s z z Janovic. Ostrava 1958. Rec. ONDRUSZ Józef. Liter. lud" 1960, nr 2/3, s. 128/129. 1327. SOLARZ Ignacy - FOLTA Władysław: By nie zginęła pamięć (Ignacy Solarz). Wieści, 1960, nr 25, s. l; W (dwudziestolecie) 20-lecie śmierci Ignacego Solarza. Wieści, 1960, nr 23, s. 4, ilustr.; WOJDAK Jan: Chłopi rzeszowscy Ignacemu Solarzowi w hołdzie. (Uroczystości w Gaci). Wieści, 1960, nr 28, s. 1, 4, ilustr. 1328. STAPIŃSKI Jan: Pamiętnik. Warszawa 1958. Rec. CZUBIŃSKI Antoni: Ciekawy przyczynek do historii ruchu ludowego w Polsce. Tyg. zach., 1959, nr 38, s. 6; STANKIEWICZ Witold: Pamiętnik radykała chłopskiego. Nowe Książki, nr 12, s. 741-743; TUROWSKI Konstanty: O wsi polskiej - historycznie. Znak, 1960, nr 5, s. 671-680. Res. s. 719; BANACZKOWSKI Piotr: Jeszcze o pamiętniku. Orka, 1959, nr 23, s. 3; BUSZKO Józef: Wiad. hist., nr 2/4, s. 130-132. 1329. STRYCZEK Jan: Chłopskim piórem. Warszawa 1957. Rec. WARKOCZEWSKI Stanisław. Rocz-i Dziejów spol.-gosp., t. 21:1959, s. 200-202. 1330. SUKERTOWA-BIEDRA WINA Emilia. G l' Y g ie l' Tadeusz: Działacze Mazur i Warmii epoki Mickiewicza. Olsztyn 1956. Rec. CIEŚLAK Tadeusz Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 5:1959, z. l, s. 355-356; KARAŚ Romuald: Pół wieku pracy dla Mazurów. Kamena 1960, nr 23/24, s. 11-12. 1331. WALKUSZ M.: Chojnice. W Brusach stanie pomnik K a l' n o w s k i e g o. Z życia Zrzeszenia Kaszubskiego. Kaszebe, 1958, nr 24, s. 6. 1332. WAŁACH H. - W. O.: Malarz ginącego folkloru. Za i przeciw, 1959, nr 10, s. 15, ilustr. 1333. WANTUŁA J. - MORCINEK Gustaw: Chłopski bibliom. Orka, 1959, nr 8, s. 5. 1334. WIĘCEK Adam: Sztycharz Grzegorz Lewicki i jego nieznane prace śląskie. Kwart. opoI., 1959, nr 4, s. 124-132, ilu str. Sum. 206, Zsf., s. 213. �330 Bibliografia etnografii polskiej za lata 19591196U 1335. WOJDAK Jan: Pamięci Jana Rak a. Wieści, 1959, nr 22, s. 9. Zmarły Wincenty R z ą c a. Wieści, 1960, nr 34, s. 4, Bustr. 1336. WOLSKI Krzysztof: Inżynier Kazimierz Maria O s i ń s k i. Lud T. 44:1957, s. 498-499. 1337. WOJCIK Ryszard: Portret bez retuszu. (Chłopski bibliofil Jan B o r u c i ńs k i). Zarzewie, 1959, nr 20, s. 1, 3, ilustr. 1338. WSPOMNIENIA O Franciszku Pelplińskim. W hołdzie "kaszubskiemu Drzymale". Kaszebe, 1958, nr 22, s. 5, ilu str. 1339. ZYGMA Zdzisław: Franek spod Miechowa (K u l e r F.) Orka, 1959, nr 26, s. 2. 1340. ZAGORNA Barbara: Etnografia w pracach krajowego związku Spółdzielni Przemysłu Ludowego i Artystycznego "CPLiA". Etnognr. pol., T. 2:1959, s. 429-433. XII. VARIA 1341. DOBRZYŃSKA Janina: Pałac i czworaki. (Wspomnienia z życia chłopów). Wychow. w Przedszk., 1960, nr 11, s. 493-494. 1342. GAWIN Bolesław: Wieś .czyta. Tyg. kult. Orka, 1960, nr 28, s.8, ilustr. 1343. G r z e l a k Zdzisław: Socjolog na wsi. Polit., 1960, nr 40, s. 3, ilustr. 1344. HERMANN Paul: Siódma minęła, ósma przemija. Przygody najwcześniejszych odkryć. Tłum. z niem. Warszawa 1959, PIW, s. 576, tabl. 24, ilustr. 1345. ITMAN Leszek: By zachować kulturę ludową. (Wrocławski ośrodek etnograficzny). Rozm. przepr. Jerzy Gałuszka. Odra, 1959, nr 48, s. 9. 1346. J. G.: Poznajmy instrumenty ludowe. Teatr lud., 1960, nr 7/8, s. 395, 444. 1347. JAGER H.: Probleme in Stand der Fluorformenforschung in Siiddeutschland. Berichte zur Deutschen Landeskunde. J. 195'8, Rec. M o n i a k Jan. Czas. geogr., 1960, z. 1, s. 113--115. 1348. KOWALEC Bogusław: Działalność Wydziału Kultury PWRN w Łodzi w zakresie opieki i upowszechniania twórczości ludowej woj. łódzkiego. Łódź. Studia etnogr., t. 2:1960, s. 185-186. 1349. MROZOWSKI Wacław: Stacyjka cicha w głuszy lasów (w). Z cyklu: Liryki mazurskie. Ziemia łęcz., 1960, nr 10, s. 4, Z podróży (w). Tamże nr 9, s. 11. 1350. MORDASIEWICZ Jerzy: Wiejskie domy kultury. Biul. techn. Budown. wiejsko 1960, nr 3, s. 67-86, rys. tab. 1351. OKĘCKA-BROMKOWA Maryna: Folklor Warmii i Mazur w radio olsztyńskim. Liter. lud., 1959, nr 3/4, S. 87-92. 1352. ORYNŻYNA Janina: Rok 1958 w Cepelii. Pol. Szt. lud., 1959, nr 1/2, s. 107111, ilustr. 1353. SIEKIERSKI Stanisław: Czytelnictwo na wsi a rola ZMW. Streszcz. ref. wygł. na Ogólnopolskim Seminarium ZMW w Rzeszowie. Wieś współcz., 1960, nr 5, S. 70-75. 1354. STOPA Roman: Sprawozdanie z V Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Filadelfii w dniach 1-9 września 1956 r. Zesz. nauk. U.J. nr 24. Pr. jęz., 1960, Z. 3, S. 273--,274. 135'5. Z. U.: Reklama zupełnie darmo. (Ucieczka Polaków za granicę). Świat, 1959, nr 1, s. 6-7, ilustr. �Bibliografia etnografii potskiej za tata 1959/1960 331 XIII. RECENZJE Z CZASOPISM I PRAC ETNOGRAFICZNYCH POLSKICH ORAZ OBCYCH 1356. ARCHEOLOGIA un Etnografija T. 1:1958. Rec. KACZYŃSKI Marian. Kwart. I-list. Kult. mater., 1959, nr 1, s. 161-164. 1357. BEOBACHTUNG und Experiment in der Sozialforschung. KaIn 1956. Rec. SZWENGRUB LiIi Maria. Lud, T. 45:1958/59, s. 370-373. (Książka zawiera 14 artykułów pióra współczesnych amerykaóskich i zachodnioniemieckich socjologów o ~agadnieniach teoretycznych założeó w badaniach społecznych). 1358. DIE DEUTSCHEN OSTGEBIETE jenseits der Oder und Neisse im Spiegel der Polnischen Presse. Wiirzburg 1958. Rec. ENGLICH Władysław: W odpowiedzi rewizjonistom niemieckim. Nowe Roln., 1958, nr 24, s. 937-976. 1359. DAS INTERVIEV: Koln 1957. Rec. SZWENGRUB Lili Maria. Lud, T. 45': 1958/59, s. 370-373. 1360. DORSON Richard M.: Polish wonder tales of Joe Wods. Western Folklore. Vol. 8:1949. Rec. KRZYŻANOWSKI Julian: Bajki sanockie znad jeziora Mi,· chigan. Liter. lud., 1960, nr 1, s. 63-69. 1361. DVORNIK Francis: The Slav. Hoston 1956. Rec. PRZESŁAWSKA Helena: Slavia antiqua, t. 7:1960, s. 511-513. 1362. FIEDLER Alfred, WEINHOLD Rudolf: Das schone Fachwerkhaus Siidthiiringens. Leipzig 1956. Rec. TRA WIŃSKA-KWAŚNIEWSKA Maria. Lud, T. 44: 1957, s. 338-340. 1363. FLORESCU Florea Bobu: Opincile la romini. Bucuresti 1957. Rec. WOLSKI Krzysztpf. Lud, t. 45:1958,/59, s. 347-348. 1364. JOHNSON James H.: Studia nad irlandzkim osadnictwem wiejskim. Oprac. z ang. 1. CZARNECKA. Czas. geogr., 1959, z. 4, s. 459-460. 1365. JUILIARD Etienne: La Vie rurale dans la plaine de Nasse-Alsacc. Paris 1953. Rec. STOJAK Antoni. Etnogr. pol. t. 2:1959, s. 459-463. 1366. MAGER Friedrich: Geschichte des Bauerntums und der Bodenkultu·r im Lande Macklenburg. Berlin 1955. Rec. BURSZTA Józef. Rocz-i Dziejów społ. gosp., t. 22:1960, s. 263-267. 1367. KAVULJAK Andrej: Historicky miestopis Oravy Bratislava 1955 Rec. DOTKIEWICZ Marian: Ostatnia praca A. Kavuljaka o Orawie. Lud, t. 44:1957, s. 281-298. 1368. MESZKANK Jan: Drasta katoiskich Serbow. Budyszin 1957. Rec. GLAPA Adam. Lud, t. 44:1957, s. 348-350. 1369. MEYER Hans Bernhard: Das Danziger Volksleben. Wiirzburg 1956 Rec. BOGUCKA Maria. Studia Mat. Dziejów Wielkopol., t. 6:1960, z. l, s. 549-550. 1370. MORVA Y Judit: Sz.: Asszonyok a nagycsaladban. Budapest 1956. Rec. TRAWIŃSKA-KWAŚNIEWSKA Maria: Kobiety w wielkiej rodzinie. Lud, t. 45: 1958159, s. 340-342. 1371. POCHILEWICZ D. L.: Krestjanie Biełorussii i Litwy w XVI-XVIII w. Lwow 1957. Rec. TOPOLSKI Jerzy. Rocz-i Dziejów społ. gosp., t. 20, 1958, s. 341-348. 1372. ROZUMOWSKA Ł. W.: Oczerki po istorii polskich k,restjan ot drewnich wriemien do XV wieka. Moskwa 1958. Rec. POPPE Danuta: O nowym zarysie najstarszej historii chłopów polskich. Prz. hist., 1959, z. 2, s. 338-349. �332 Bibliografia etnografit polskiej za lata 19.59/1960 1373. VILPPULA Hilkka: Das Dreschen in Finland. Helsinki 1955. Rec. STASZCZAKÓWNA Zofia: Lud, t. 45:1958/59, s. 382-384. 1374. VYDRA Józef: Liudova architektura na Slovensku. Bratislava 1958. Rec. J os t o w a Wanda. Wierchy R. 28:1959, s. 308-309. 1375. WOLFRAM Daniel, ROPP Christoph: Pommerland ist abgebrannt. Hamburg 1956. Rec. DOPIERAŁA Bogdan: Na marginesie rewizjonistycznej książki o Pomorzu Zachodnim. Szczecin 1958, z. 11/12, s. 137-143. �INDEKS NAZWISK A. O. 1130 A. W. 1149 Abakanowicz-Kosmowska M. 613 Abraham A. 1293, 1319 Ad, T. 1296 Adamczewska H. 729, 730 Adamczyk M. 473 Adamus K. 56, 301 Ainsztein R. 1275 Ajnenkiel A. 1183 Aleksandrowicz A. 427, 1131 Aleksandrowicz W. 178, 283, 420, 1132, 1292 Aleksiewicz M. 179, 1005 Ambros J. 785 Andersen J. CH. 852 Antoniewicz J. 787 Antoniewicz W. 786, 869 Antoniewiczowa K. 116 Antoniuk J. 180, 421 Antonow M. 123 Augustinik A. 1. 1010 Ba. 1168 Babicz J. 897 Babirecka B. 127 Baczka M. 1314 Baczewski J. 1307 Bagiński H. 182 Baliński R. 1294 Banach A. 614, 681 Banaczkowski P. 1328 Banateanu T. 854 Baranowicz J. 1295 Baranowski B. 57, 284, 285', 331, 1133, 1134 Bardach J. 825 Bartnicka-Dąbkowska B. 1131 Bartosiewkzowa S. 367 Bartosik J. 536, 615, 731 Bartyś J. 25, 331, 1135 Barycz H. 1136 Basara A. 489 Basara J. 508, 1037, 1056 Bastian A. 128, 616 Baszyński Oz. 1137 Bauer J. 1307 Bazielich B. 617, 724, 832 Bazielich W. 422 Bazielichówna B. 370, 618, 1138 Bączkowski K. 1293 Bączkowski T. 1293 Bąk P. 1038 Bąk S. 26, 423 Bąk W. 424 Bednarek S. 619 Bed.norz Z. 1296, 1324 Belcarzowa E. 1039 Bender R. 789 Berecki M. 620 Bergmon 474 Bernasikowa M. 332 Bernsztejn S. B. 790 Berwińska K. 1308 Biaduń J. 425 Bialy F. 1232 Bialy Z. 418 Bidowa 1. 758 Bielawski L. 426, 537, 538 Bielenin K. 286, 1012 Bieniek J. 621, 775 Bień-Bielska H. 1040 Bienkowski W. 28, 185 Biernacka M. 288, 358 Biernacki A. 477 Biskup M. 1139 Blass J. 1154 �334 Bibiiografia etnografii Błachowski A. 531, 622, 627 Błachut S. 1297 Błachut W. 129, 371, 488, 1140, 1251, 1253 Błaszczyk S. 623 Błaszkowski W. 1041 Boczkowska D. 729, 730 Bogucka M. 109, 1369 Bogusławski A. 1141 Boguszewska-Chlebowska D. 476 Bojarczuk S. 427 Bojko J. 1298, 1302 Bolduan T. 82, 184, 791 Bołsanowski B. 732, 733 Borek H. 1065 Borowski W. 272, 721, 1211 Bortkiewiczowa F. 273 Boruciński J. 1337 Bożic M. 792 Bożinow A. 793 Bożyk E. 312 Brandys M. 130 Breowicz W. 781, 782, 895 Brindarow A. 882 Broda J. 83, 372 Brodowska H. 185, 759 Brodzki Z. 734 Bronicka-Rauchut J. 1010 Bronicz S. 116, 287 Brożek L. 2, 1861 Brychcy J. 625 Brzeg H. 539 Brzeziński T. 400 Brzozowska T. 3 Buczek K. 1142 Buczek L. 626 Bujnowska D. 627 Brzozowska T. 84 Brzozowski K. 84 Bujak F. 100 Bukowska J. 624 Bukowski A. 85, 86 Bukowski Z. 628, 872, 1013 Bulanda E. 59 Bunikiewicz W. 401 Burbianka M. 4 Burszta J. 274, 275', 333, 1215: 1366 Buszko J. 1328 Buszta K. 187 Byczko T. 823 poiskiej za iata 1959/1960 Bykowski J. 760 Bystroń J. S. 373 Cabala J. 1289 Cechak-Holubowiczowa H. 1014 Ceram C. W. 1015 Ceynowa F. 86 Chegaray J. 1004 Chełkowska W. 1576 Chętnik A. 629 Chitimia 1. C. 60, 428 Chlebowczyk J. 1143 Chmiel E. 631 Chmielowski S. 318, 1257 Chojnacka J. 5, 6 Chojnacki J. 715 Chojnacki W. 5, 6, 7, 30, 188, 1145 Chomicz A. 189 Chomiński L. 106 Chorosiński J. 586, 608 Chruszczyński A. 1277 Chrzanowska P. 675 Cichocki W. 540 Ciechodńska M. 761 Cie.niak M. 430 Cierniak J. 573, 735 Cieślak T. 188, 190, 1144, 1145, 1186. 1220, 1234, 1317, 1330 Ciesielski W. 600, 630 Ciota J. 1299 Cnotliwy E. 1035' Czaja M. 90 Czajka H. 61 Czajkowska T. 836 Czajkowski J. 632, 725 Czajkowski S. 1115 Czajkowski Z. 1015 Czaplewski P. 191 Czapski A. 1489 Czarnecka 1. 1364 Czarnecka M. 640 Czartoryska U. 634 Czechowicz J. 541 Czechowski K. 1566 CzekaIski E. 1419 Czekanowski J. 40, 91, 794, 873. 1085 Czerepińska J. 635 Czerepiński A. 635 Czerniewska K. 131 Czerniak A. 633 �Bibliografia etnografii Czernik S. 431, 542, 1146, 1252 Cze-ro-sa 885 Czeszko B. 899 Czeszko E. W. 790 Czubiński A. 1253, 1328 Czukanowa R. 796 Czuła M. 1300 D Ś. 433 Damrosz J. 87 Daniel W. 192 Danielewicz J. 190 Daniłowski W. 543 Dawski S. 132 Dąbrowski H. 275 Dąbrowski J. 415 Dąbrowski K. 179, 193 Dederko B. 334 Dejna K. 1141 Dejworek B. 1301 Dekowski B. 545 Dekowski J. P. 24, 88, 194, 300, 313, 314, 335, 374, 434, 544, 545, 588, 656, 1289 Delimat T. 788 Demby R. 435' Deptusz€Wski S. 370 Derdowski J. H. 437, 1313 Deresiewicz J. 1147 Długoborski W. 1099, 1217, 1218 Długosz W. 552 Długoszewski B. 438 Dobrosławska M. 33, 459 Dobrowolska A. 315, 336 Dobrowolska B. 797, 798 Dobrowolski K. 195, 289 Dobrzańska-Pawlicka A. 36 Dobrzyńska J. 1341 Dobrzyński 1. 23, 636 Domagała J. 1301 Dopierała B. 192, 264, 1091, 1375 Doroszewski W. 1142 Dorson R. 1360 Dowiat J. 786 Drewniak B. 278 Drojecka R. 89 Drozdowska W. 360, 375 Drumew D. 793 Drwal B. 1299 Dubiel L. 337, 625 Dudkiewicz J. 316, 376 polskiej za lata 1959{1960 Dudkiewicz J. 316, 376 Dudowa H. 660 Du1czewski Z. 1092 Duma Z. 338 Dunin- Wąsowicz K. 1302 Dużyk J. 371 Dvornik F. 1361 Dygacz A. 547, 585 Dyksiński S. 706 Dymek B. 1148 Dzieduszycka A. 637 Dzieduszycki A. 896 Dzierżykraj-Rogalski T. 1086 Dziewanowska J. 638 Dziewulska M. 546 Dziewulski W. 1093, 1233 Dziurla W. 799 Dziurzyński P. 1094 Dżejgo 402 E. M. 792 E. W. 1015 Ellenberger V. 875' Englicht W. 196, 1358 Erixon S. 855 F. K. 90 Fabisz J. 1232 Falińska B. 1082 Federowski M. 548 Fenikowski F. 1294 Fiedor K. 1150 Fenrych W. 1209 Ficowski J. 479, 885 F,iedler A. 1362 Fiedor K. 1150 Fiebic J. 1204 Filipczuk J. 1255 Fitz R. 339 Flejszar M. 1301 Flis S. 1151 Flisiuk T. 1303 Flizak S. 116, 361, 439 Florescu F, B. 1363 Folta W. 1152, 1327 Fontaine de la J. 644 Fornalczyk F. 193, 223, 1149, 1153 Francić M. 305 Frankowski J. 133 Ftasik J. 1254 335 �336 Bibliografia etnografii Fryczowa M. 440 Fryś E. 639, 640 Fukińska B. 388 Gabałówna L. 134, 135', 136, 403, 6411016, 1017 Gajek J. 34, 63, 64, 65, 66, 91, 92, 317, 874 Gajerski S. 642 Gajewski L. 302, 1018, 1019 Gajkowa O. 27, 92a, 92b Galas P. 198 Gałaj D. 763, 1154 Gałęski B. 764, 1155 Gałęza B. 1255 Gałuszka A. 821 Gałuszka J. 1345 Gansiniec R. 378, 404 Gansiniec Z. 1156 Garbacz S. 1304 Garczyński W. 1020 Gardawski A. 1005 Gargała F. 1301 Garyga B. 894 Gavazzi M. 800 Gawin B. 10, 1342 Gąsior M. 696 Gąsiorowski A. 1157 Gediga B. 1021 Gedl M. 1021 Gembala A. 1015 Gentil-Tippenhauer W. 649 Georgijew M. 1305 Gerber R. 125'6 Gerhardt W. 801 Gerlach A. 643 Gębik W. 199, 388, 442 Gieorgiewa-Stojakowa S. 802 Giertych J. 200 Gieysztor 1. 1158 Ginalska M. 701 Giza S. 1159 Glapa A. 93, 94, 201, 318, 1368 Glemżajte M. 803 Gleńsk J. 1233 Gluziński W, 137 Gloger Z. 126 Gładysz M. 95, 138 Głodowski T. 202, 644 Głosik J. 380 poLskiej za lata 1959/1960 Głowa Z. B. 379, 645 Gola M. 203, 443 Golachowski S. 220 Goldberg J. 276, 1135 Goliński L. 736 Golis J. 639 Gołębiowsk,i B. 737, 768 Gołubiew A. 444 Gotkiewicz M. 810, 1367 Górska-Gołaska K. 275 Górski K. 1160 Górski R. 480, 96 Górzyński S. 290, 291 Grabowski B. 815 Grabowski J. 646 Grabowski T. 804 Grabski A. 765 Greb-Kaszeba R. 445 Grobelak L. 1158 Groniowski K. 1258 Grudniewska M. 139 Grygiel' T. 205', 1161, 1220, 1330 Grzegorczykowa R. 805 Grzelak Z. 1343 Grzenia-Romanowska G. 206 Grzyb J. 591 Grzybowski A. 738 Guldon Z. 1133, 1257 Gulgowscy T, J, 128, 616 Gut S. 1127 Guze J. 140, 613 Hadyna s. 550, 551, 739 Hajduk M. 11, 446 Haltsonen S. 856 Hank A. 889 Hejnosz W. 67, 381, 1200 Helsztyński S. 670 Hensel W. 806, 1163 Herbst S. 1176 Hermann P. 1344 Hernas CZ. 491 Hernasowa M. 1276 Hibl J. 207 Hierowski Z. 1296 Hilczerowa Z. 1022 Hlouszek W. 766 Hoesik F. 449 Hołda E. 767 Hoppe J. 382 �BibLiografia etnografii Holzer J. 1095, 1096 Horak B. 807 Horak L 816 Horodyska H. 1306 Hrbek I. 808 Humboldt A. 897 Huml L 647 L 1. 648 Itman L. 137, 1345 Iwanowa-Perczyńska N. 790 Iwanoyko E. 319 Iwaszkiewicz J. 356 J. F. 1222 J. G. 553, 5'54, 1346 J. P. 898 J. S. 350, 1152 Jabłoński E. 708 Jabłoński Z. 1310 Jachimiak J. 649 Jackowski A. 650, 657 Jagielski W. 651 Jahoda K. 405, 406 Jakowlewa W. 832 Jakóbczyk W. 1166 Jakubiec P. 142 Jakubowski J. Z. 450, 1167 Jalowiecki B. 340 Janiewicz F. 1290 Janiak B. 1170 Janiurek W. 1168 Jankowery W. 20 Jankowiak L. 1238 Jankowska A. 97 Jankowska B. 652 Janocha H. 141 Jang-Sang-dzin 885 Jantos H. 383, 1169 Jatecka S. 1259 Jarmul W. 581, 582, 583, 599, 603, 609 Jaros J. 1217 Jasiczek H. 451 Jasiewicz Z. 653 Jasiński J. 98, 1194, 1308 Jaskier W. 654 Jaszczołt A. 1260 Jaworska B. 294 Jaworska Z. 448, 555 Jażowski A. 452 22 - Lud, t. 51, 1967 poLskiej za Lata 195911960 337 Jager H. 208, 1347 Jech J. 809 Jezierski A. 1171 Jeż-Jar,ecki W. 143 Jeżowa M. 1042 Jęczalik E. 655 Jg 766 Johnson J. H. 1364 Jostowa W. 116, 144, 1172, 1374 Jóźwiak W. 783 Judenko K. 68, 99, 209 Judycka 1. 1043 Juillard E. 210, 1365 Jurkowski E. 1044 Juszczak F. 1303 Jz 1261 Jzj 1277 Kaczmarek L, 140, 407 Kaczyński M. 1006, 1356 Kajan T. 211, 212, 453, 1173, 1307 Kajka M. 454, 1308 Kalabiński S. 1262 Kaltenbergh L. 455, 857 Kamińska J. 1023 Kamińska-Rzetelska E. 213, 497, 1045 Kamiński E. 214 Kamiński l. 656, 657 Kamocka M. 28 Kamocki J. 28 Kania J. 1309 Kantak K. 1046 Kapadia K. M. 886 Kapeluś H. 456, 809, 817, 1277 Kapeniak J. 215 Karaś M. 72, 457 Ka,raś R. 1330 Karcz W. 411 Karlowicz J. 27, 92a, 1310 Karnowski 1331 Karpiel A. 159 Karwicka T. 658 Karwot E. 876 Kasińska J. 1224 Kavuljak A. 810, 1367 Kawecki J. 384, 1174, 1308 Kazimierski J. 1175 Kącki F. 408, 707 Kersten A. 1176, 1260 Keyser E. 1177 �338 BibLiografia etnografii Kiełbicka A. 1178 Kieniewicz S. 1224 Kiersnowski R. 76 Kihl E. 1024 Kipling R. 458 Kiser W. 1291 Kislnicz S. 416 Klinger W. 409 Klonowski A. F. 24, 116, 303, 320, 341 Kluckhohn Clyde 69 Kłat T. 13, 541 Kmiecik Z. 1263 Kobzdej E. 1271 Kochański W. 751 Koczka W. 1087 Koelling H. 530 Kohutnicki B. 659 Kojdecka A. 52 Kojder A. 1301 Kolberg O. 83, 595, 1310 Kolendo J. 1110, 1141 Kolińska K. 1294 Kołek A. 660 Kołodziejczyk R. 661 Kołodziejska B. 216 Kołtuniak J. 1169 Komorowski Z. 1311 Konan M. 681 Kondratiukowa K. 662 Koniusz J. 70, 459, 460, 811 Kopałko Z. 461 Korabiewicz W. 812 Koraszewska W. 1309 Korcz W. 1209 Kordek A. 501 Korzycki A. 1264 Koschmider E. 813 Kosidowski Z. 899 Kosmowski H. 556 Kostka S. 410 Kostiuszko I. 1. 1316 Kostrowicka 1. 292 Kostyrko H. 462 Kostrzewski J. 342, 814 Koszyk S. 463 Kot W. 815 Kotula F. 293, 631, 65'4, 663 Kowalczyk S. 1179 Kowalec B. 664, 1348 Kowalewska D. 217 poLskiej za Lata 1959/1960 Kowalik D. 277 Kowalska 1. 1277 Kowalska K. A. 886 Kowalski I. 1026 Kownacka M. 464 Kozanecka M. 1215 Kozanecki A. 1215 Kozieł S. 1027 Kozłowska-Bidkowa Z. 100 Kozłowski J. 1026 Koźmiński A. 1111, 1112 K'rajewska J. 412, 666 Kral A. 667 Kramarek J. 1028 Kranżdałow D. 102 Kraszewski J. I. 465, 1287 Kruczkowski J. 885 Kruk T. 740 Kruppe J. 1018 Kruszelnicki Z. 668 Kruszewska L. 1048 Kruszyński T. 1047 Krygowski W. 1113 Krząszcz W. 2 Krzeski S. 219 Krzewska M. 218 Krzywdzianka H. 768 Krzywicki L. 27 Krzyżanowski J. 467, 468, 469, 485, 1277, 1278, 1360 Krzyżanowski U. 221 Kuba L. 816, 1279 Kubacki W. 1279 Kubiczek T. 1034 Kubin J. S. 817 Kuc 1304 Kucharczyk A. 470 Kucharska J. 94, 116, 294 Kuczyński J. 167, 769 Kuhn W. 220 Kukier R. 101, 222, 1180 Kuler F. 1339 Kumor B. 49 Kuczyńska A. 665, 669 Kunysz A. 167 Kupiec J. 471 Kupiszewsk~ W. 454, 1038, 1081 Kuran J. 1114, 1115 Kuras S. 1181, 1182 1048, 1049, �BibLiografIa etnografii Kurasiński J. 146 Kuraś F. 1315 Kureska M. 889 Kurzawa J. 1323 Kurzowa Z. 805 Kuszewski J. 167 Kutrzeba-Pojnarowa A. 71, 77, 103, 225, 357 Kuźmicz B. 94, 1310 Kuźmiński T. 1183 Kwaśniewicz K. 344 Kwaśniewicz W. 343 Kwaśniewski K. 822, 85B Kwiecińska Z. 147, 148 Kwieciński Z. 741 Kwinkowska B. 136 L. B. 226, 742 Laakman H. 1184 Labuda A. 1050 Labuda G. 818, 819 Labusz B. 1292 Lachman W. 552, 599 Laet S. J. de 73 Lakowski L. B. 227 Lalik T. 275 Lech M. 1265 Lechowa L 304 Lehr-Spławiński T. 820 Lenarczyk L 1306 Lenczowski F. 295 Leskiewiczowa J. 1198 Leszczycki S. 887 Leszczyńska L 526 Leszczyński J. 228, 1097, 1162, 1266 Leszczyński Z. 526 Leśkiewiczowa J. 242, 1185, 1228 Lewandowski H. 821 Lewańska L 472 Lewicki G. 1334 Lewicki T. 808, 877, 1116 Leybich-Kruszyna A. 55'7 Leyding G. 1051 Ljiubinkowić M. 823 Libiszowska Z. 279 Lichański S. 770 Lietz Z. 200, 1186 Ligęza J. 74, 104, 105, 229, 441, 473, 474, 475, 547 POLskiej za Lata 1959/1960 339 Ligoń J. 1295 Lindert B. 399 Linette B. 558 Lipiński H. 1267 Lipowczan H. 486 Lippoczy N. 683 Lips J. 822, 1000 Lis J. 275 Lisakowski J. 559 Lisiński H. 278 Lisowska Z. 743 Lompa J. 123 Londzin J. 122, 1235 Lorenz H. 85'9 Lotko E. 1052 Lubowiecki L. 116 Łapiński L 1044 Łączyński Z. 1187 Łesiow M. 1053 Łęga W. 230, 477, 1312 Łojewski L 560 Łopaciński E. 106, 512 Łowmiański H. 824, 825 Łoziński W. 385 Łuczak Cz. 305, 1237 Łuka L. 1311 Łukaszewski A. 231 Łukaszewski L. 561 Łukowicz H. 232 Łysdk S. 878 M. G. 1313 M. R. 107 M. Z. 614 Mager F. 1366 Magnuszewski J. 562 Majchrzak A. 670 Majewski W. 1188 Majewski Z. 76 Majkowska D. 362 Majkowska F. 671 Majkowski A. 478 Makosza E. 565 Makowski T. 479 MakuIski K. 879 Malinowski L. 480 Malicki L. 108, 149, 230, 651, 672, 1312 Malionowski B. 99 �340 B!bliografia Malkiewicz J. K. 1001 Małachowska E. 481 Małecka-Pałaszawa H. 105'4 Manek K. 386 Mamuszka F. 1189 Menke F. 1310 Marcinek J. 1254 MarkI J. 826 Markowska W. 483 Markowski E. 827 Martuszewska J. 1004 Martuszewsk,i E. 188, 233, 1048 Maszot W. 488 Maśliński M. 673 Matlakowski W. 89 Matuszewski J. 416, 1147 Mayzner T. 564, 569 Maziejuk H. 1314 Mazurek Z. 1268 Mazurkiewicz J. 296 Mączak A. 1162 Meszkank J. 1368 Metszk F. 1190 Meyer H. B. 104, 1369 Michalska M. 674, 730 Michalski F. 888 Michalkiewicz S. 1218 Michejda B. 321 Mielczarski S. 1191 Mikos S. 1192 Mierzejewska K. 150 Mikołajczykowa D. 151 Milewski J. 771 Milska A. 483 Minor J. 675 Mioduchowska A. 579 Mirek S. 1315 Misińska M. 152, 306 Mitkowski J. 77 Mjartan J. 828 Mocarska-Palińska B. 1057 Modrzewska K. 1088 Modzelewska T. 322 Mojzych S. 345 Moniak J. 208, 1347 Morawska-Kleczkowska J. 153 Morawski T. 235' Mordasiewicz J. 1350 Morcinek G. 485, 486, 566, 1333 Morvay J. S. 1370 etnografii polskiej za lata 1959/1960 Most W. 110 Moszyńska B. 15 Moszyński K. 15, 95, 111 Mrongowiusz C. 183 Mrozińska S. 323 Mrozowski W. 1349 Muchowska T. 567 Mulkiewicz O. 676 Musianowicz K. 307 Muszyński H. 678 Miiller W. 677 Myśliński K. 819, 1198 Nadolski L. 346 Napora A. 1194 Narbutt J. 1195 Nastalek E. 772 Nasz A. 112, 236, 297, 324, 679 Necel A. 1280, 1294 Nedo P. 829 Neymanowa Z. 680 Nędza-Kubiniec S. 488 Ngoc H. 889 Niewęgłowski A. 1029 Niklewiczowa M. 493 Niezgoda P. 387 Nikifor 681 Nitsch K. 111, 1058 Nizińska J. 113, 237 Nowacki Z. 609 Nowak H. 490 Nowak J. 1196 Nowak Z. 238 Nowakowski S. 239, 1098 Nowakówna Z. 154 Nowobielska H. 494 Nowos'Z W. 240, 298 Nowowijski F. 570 Okęcka-Bromkowa M. 571 Obrochta J. 687 Ociepka 1. 614 Okęcka-Bromkowa M. 1351 Okuniewski J. 773 Olbromski M. 241 Oleksik K. 495 Oleszczuk A. 496, 5'73, 735 Olędzki J. 682 Olszewicz B. 897 Ondrasz 1326 Ondrusz J. 795, 826, 1326 �Bibliografia Optołowicz J, 116, 155, 636 Oracki T. 1197, 1308 Orynżyna J. 685', 1352 OrzechO'wski K. 242, 1147, 1198 Orzechowski M. 1099, 1150 Orzechowski P. 116 Orzeszkowa E. 1288 Osiński K. M. 1336 Oskwarek K. 683 Ostojski T. 243 OstrO'wski VV. 1199 Oszelda VV. 575, 684, 745 Otrysko Z. 1089 Pach A. 633, 687 Packiewicz J. 416 Pająkowski VV. 860 Pałkowska-Zieniukowa J. 1045 Pałucki VV. 1200 Panas H. 132 Papis B. 156 Paprocka VV. 686, 694 Paryski VV. 1059 Paszkowski VV. 774 Patia A. 507 Patocka J. 1323 PawIa ta S. 1201 Pawluk A. 610 Pazda S. 1030 Pelc J. 491 Pellowski A. 576, 746 Pelpliński F. 1338 Pentowski K. 1317 Perzyńska M. 830 Pestka S. 5'02, 503, 688, 1280 Petera J. 861 Petryszyn J. 897 Pędziński Z. 424, 459 Piaskowski J. 286 Piechotka K. 1275 Piechotka M. 1275 Pieńkowska H. 347 Piepka J. 503 Piesowicz K. 1000 Pietkiewicz K. 689, 838 Pietow T. 580 Pietrulewicz H. 1318 Pietrusiński J. 690 Piętak S. 427, 470 Pigoń S. 492, 1281 etnografii poLskiej za Lata 1959/1960 341 Pilichowski J. 244 Piotrowska L 245, 671, 1319 Piskozub K. 414 Pisz,czkowski M. 1282, 1283 PiwO'Warczyk A. 505, 1299 Pluta F. 499, 1038 Płatek P. 157 Pochilewicz D. L. 1371 Pochroń S. 775 Podgórska E. 1212 Podlaszewski F. 246 Podwysocki T. 1100, 1321 Pokropek M. 348 Polański A. 247 Polański K. 1060, 1203 Pomianowska VV. 1061 Pomorska M. 1320 Popiołek O. S. 1205 Popkiewicz J. 1204 Poppe D. 1372 Porębowicz E. 864 Późny VV. 363 Potsch F. 862 Prandota VV. 280 Preis A. 776 Prorok L. 223 Prószyński Z. 692, 831 Przedpełski M. 693 Przesławska H. 1361 Przeworska-Holt S. 159 Przez dziecka M. 695, 696, 705, 803 Przyboś J. 1284 Puget J. 698 Putek J. 1206, 1207 Pyzik Z. 167, 5'50 Rabotnowa L P. 832 Rabowicz E. 1285 Radolińska M. 1125 Radwańska-Paryska Z. 160 Rak J. 1335 Rak M. 748 Rasiński J. 777 Ratajski L. 880, 1102 Rawka A. 1063 Reczek S. 1065, 1322 Reindl T. 699 Reinfuss R. 114, 248, 308, 389, 700, 833 Reinfussowa Z. 248 Rek T. 1269 �342 Bibliografia etnografii Res 793 Rewski Z. 249 Reychman J. 1064 Rogala W. 1208, 1323 Rola J. 161 Romanowski Z. 1169 Rombowski A. 510 Rompszczy J. 511 Ropp Ch. 192, 264, 1375 Roppel L. 390, 437, 1323 Rosiak E. 512 Ro&iak R. 512 Rospond S. 1065 Rostańska A. 834 Rozenkranz E. 251 Rozenkranz R. 252 Rozumowskaja Ł. W. 1372 Różański S. 253 Rss. 702, 796 RuczyilSki T. 162, 704 Rudnicki B. 391, 835 Rudnicki M. 835' Rudowski J. 705 Rukówna J. 1023 Rusiński W. 1217, 1227 Ruszkowski M. 706 Rutkowska-Płachcińska A. 1191 Rutkowski Z. 811 Rycerski T. 703 Rydel L. 450 Ryszard 1324 Ryszko J. 1296 Rząca W. 1335 Rzepiennik-Strzyżewski 707 S. B. 163, 513 Sadowski J. 16, 426, 514 Sadzewicz M. 419 Safarewicz J. 835 Samsel R. 515 Samujło J. 146 Sarasate P. 865 Sarnowska W. 167 Saysse-Sobiczyk K. 1126 Scheufler V. 836 Sczaniecki M. 1209 Semkowicz W. 77 Seńska A. 708 Serafin S. 350 Seres J. 1325 polskie; za lata 1959/1960 Seweryn T. 24, 164, 281, 309, 325, 709, 710, 711, 712, 713 Seweryn Udziela 114 Siatktowski J. 1067 Sidorski D. 811 Siekierski S. 1353 Sienkiewicz H. 1278 Sierecki S. 1210 Sikora M. 165 Simonides D. 471 Siudut A. 1065 Sivek A. 1326 Skorojowska-Smolarska J. 837 Skrzek M. 1211. 1253 Skurpski H. 714 Sławska Z. 1116 Sławs.ki F. 1068 Słuszkiewicz E. 866 Smoczyński P. 1070 Smolski S. 1127 Snajder S. 349 Sobalski T. 166 Sobczak E. 784 Sobczak T. 1212 Sobieraj J. 516 Sobierajski Z. 1071 Sobieska J. 584 Sobieski M. 584 Sobisiak W. 351, 1213 Socha Z. 364 Sojka E. 602 Sokołow O. 1116 Sokołowska T. 750 Solarz L 1327 Solarzowa Z. 751 Sołomowa b. 254 Sówka A. 585 Spandowski A 748 Sroga A. 740 Stach T. 543 Stafiński A. 141, 392, 517, 1033 Stamirowski Z. 38 Stankiewicz E. 1277 Stankiewicz W. 1149, 1328 Stankiewicz Z. 273 Stań ski M. 1214 Stapiński J. 1328 Starski M. 168 Staszczakówna Z. 78, 115, 335, 1373 Staszkow J. 5'18 �Bibliografia etnografii Stefani J. 587 Stefańczyk J. 588 Stelmachowska B. 24, 101, 255, 326, 352 Stembolijski A. 1305 Stęszewski J. 555, 579, 589 Stieber. Z. 1072 Stiller R. 863 Stojałowski 1300 Stolarek Z. 890 Stopa R. 1354 Strelcyn S. 881 Stryczek J. 1329 StyŚ W. 275, 367 Suboczowa M. 118, 119, 169 Sucheni-Grabowska A. 282 Sukertowa-Biedrawina E. 18, 310, 1220, 1330 Sułkowska J: 1077 Suzin A. 543, 550, 564, 574, 607, 611, 612, 1310 Swatoń J. 590, 591, 592 Swienko H. 19 Sychta B. 121, 365, 393, 519, 520 Symoni J. 1080 Syska H. 1269 Szaflarski J. 1103 Szaflik J. 1191, 1250, 1270 Szafranek J. 1311 Szałasna A. 593 Szczegoła H. 1065 Szelburg-Zarembina E. 521 Szernak F. 1323 Szewczyk W. 839 Szkodziński T. 715 Szokalski J. 463 Szpakowski Z. 366 Szuls W. 778 Szura M. 723 Szurmiak-Bogucka A. 594 Szwengrub L. M. 5'8, 62, 256, 1357, 1359 Szydłowski J. 1034 Szyfelbein Z. 97, 257 Szyfer A. 170 Szymanek S. 716 Szymański E. 564 Szymcha S. 1301 Szymczak M. 38, 1044 Szymiczek F. 547, 1218 Ściebora A. 497 Ściegienny P. 1272, 1316 potskiej za tata 1959/1960 343 Ślawski T. 1223 Slaski K. 477, 522 Śledziński A. 1306 Śliziński J. 506, 840 Śreniowski S. 1224 Świątkowski H. 718 Świerc P. 585, 596 Świeży J. 327 Świderska A. 258, 1286 Świeży J. 24, 327 Świrko D. 20, 259, 752, 1287, 1309 Śwjrko S. 120, 121, 211, 260, 468, 523, 524, 1277, 1288 Tabasz Z. 867 Tacina J. 83, 597 Targ A. 32 Targoński M. 75'3 Tarnowski A. 139 Tarska E. 650, 655, 669, 685, 689, 695, 854 Tatomir A. 1241 Tazbir-Tomaszewska B. 1275 Tejchma J. 1225 Troczek I. 353 Tokańczyk A. 394 Tomaszewska A. 721, 754 Tomaszewski W. 1065 Tomczak A. 1177, 1184 Topolińska Z. 497, 1074 Topoliński J. 79, 333, 1162, 1215, 1219, 1227, 1228, 1371 Trawińska-Kwaśniewska M. 803, 1362, 1370 Trawkowski S. 311 Trąba W. 528 Trepczyk J. 5'28 Trojan A. 841 Tryfan B. 598, 720 Trzeciak J. 354 Turnau I. 25, 80, 171, 306, 330, 662 Turoń B. 1229 Turowski K. 1298, 1328 Turowski W. 755 Turska E. 640 Turska H. 1075 Turska J. 638 Tuwim J. 417 Tych F. 1262 Tyloch W. 891 Tymieniecki K. 842, 1230, 1231 �344 BtbHografia etnografii Urbańczyk S. 54, 1065 Uzięblo M. 395 Vaclavik A. 843 Villane J. 844 Vilppula H. 1337 Voigt T. 1035 Vydra J. 845, 1374 W. 306, 786 W. B. 711 W. O. 1332 Wajda W. 534 Wakarelski Ch. 793, 1002 Walawender A. 368 Walkusz M. 1331 Wallis S. 104, 509, 529 Walach J. 1332 Wantula J. 1333 Wańkowicz M. 1234, 1308 Warężak J. 128 Warkoczewski S. 1329 Wasilewski A. 756 Wasserman H. 1234 Wawrzyniak S. 530, 600 Wawrzyńczak H. 396 Waydel-Dmochowska J. 397 Wąchal J. 888 Wdowiarz S. 1129 Weinhold R. 1362 Wereszczyński S. 547 Weyroch J. 757 Węgielek-Januszewska Z. 1048 Węgrzynowicz L. 413 Wichura-2ajdel E. 122, 1235 Wiciński S. 563 Widajewicz J. 1236 Wieczorek B. 328 Wielgosz Z. 275 Wielopolski A. 1091 Wielowiejski J. O. 807 Wierciak Z. 604 Wierzbicka-Michalska K. 369 Wierzbicki Z. T. 779 Wierzbowski R. 701 Więcek A. 1321, 1334 Wiktor J. 174 Wiktorski A. 581 Wilczek S. 123, 1038 polskiej za lata 1959/1960 Wilczewski H. 261, 722, 1313, Wilder J. A. 1239 Wilkowska-Chomińska K. 846 Wdllaume J. 1240 Winer J. 847 Wirpsza W. 892 Wislocki J. 848, 1048, 1175 Wiśniewski A. 1194 Wiśniewski F. H. 549 Wiśniewski J. 255 Wiśniewski F. 577, 606 Witkowski L. 532 Wlodarczyk A. 262, 720 Wodnica S. 585 Wojciechowski K. 1226 Wojciechowski R. 533 Wojdak J. 263, 1327, 1335 Wojnas A. 407 Wojtachnia E. 175 Wojtasik J. 1036 Wok,roj F. 849 Wolański M. 1242 Wolfram D. 264, 1375 Wolski K. 1336, 1363 Wolągiewicz R. 1243 Woloszynowski J. 265 Wostrowski W. 1271 WoŹ'niak M. 398 Woźniakowski A. 605 Wójcik A. 266, 723 Wójcicki F. 1301 Wójcik R. 1337 Wróblewski T. 116, 710, 1084 Wrzesiński W. 1244 Wrzeszczyński S. 601 Wrzosek A. 21, 173 Wyce ch Cz. 124, 1245 Wyczański A. 1162, 1219, 1246 Z. K. 711, 1003 Z. U. 1355 Zaborowska M. 176 Zagórna B. 329, 1340 Zagorski Z. 1076 2ajączkowski S. 267 Zajączkowski W. 868 Zamościńska-Kucalowa Zaręba A. 1077, 1078 Zaremba F. 725 Zassowska D. 1309 J. 525 �Bibliografia Zawada F. 893 Zawadzka A. 811 Zawistowicz-Adamska K. Zawisza A. 359 Ząbkiewicz-Koszańska H. Zbierska E. 125 Zdancewicz T. 1079 Zielenina E. I. 790 Zielonka Z. 1065 Ziemacki VV. 330 Ziemak S. 126 Zieniukowa J. 535 Zienta'rowa-Malewska M. Zierhoffe'r K. 270, 1083 Zimińska-Sygietyńska M. etnografii 268, 358 A. 415 605 610 polskiej za lata 1959/1960 345 Ziołek B. 1101 Znamierowska-Priifferowa M. 177, 850 Zwardoń A. 271 Zwolakiewicz H. 22, 23, 636, 726, 1248 Zygma Z. 339 Zygmund(t) 678, 727 Zylberberg 728 Żaboklicka A. 1249 Żdanko T. A. 894 Żochowski T. 851 Żukowska-Bilip K. 1277 Żychowski M. 1272 Żygulski K. 1098 Żytkowicz L. 1221, 1250 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2944d1368cfd819f751b0dcd96769975.pdf f2fd8e3e403e038656a3c00f870742c2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:316 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:280 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1966 t.51 cz.1 Description An account of the resource LUD 1966 t.51 cz.1,s.219-256 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R o N A l Lud, PROFESOR DR JAN t. 51. 1967 CZEKANOWSKI Jan Czekanowski urodził się w 6. X. 1882 r. w Głuchowie w powiecie grójeckim. Studia uniwersyteckie odbywał w Zurychu w 1902-1906 r. Początkowo zamierzał odbyć studia matematyczno-przyrodnicze, pod wpływem jednak sugestyj F. Bujaka, skierował swoje 'Zainteresowania na antropologię i etnologię. Po ukończeniu studiów został asystentem w Muzeum Etnologicznym w Berlinie, gdzie zetknął się z F. Luschanem, B. Ankermannem i F. Graebnerem. twórcami kierunkI: historycznego w etnologii. W latach 1907-9 brał udział w naukowej ekspedycji zorganizowanej przez ks. A. Meklemburskiego w dorzecze górnego Nilu i Kongo oraz na obszarze Między jezierza. Owocem tej wyprawy było obszerne dzieło Jana Czekanowskiego pt. Forschungen im NiL-Kongo-Zwischengebiet wydane w po- �220 Sprawozclaniai recenzje staci 5-ciu tomów w latach 1911-1927, tom 6-y pt. Crania Africana ukazał się w Przeglądzie Antropologicznym w 1951 r. Te obszerne materiały i sprawozdania stanowią dotąd podstawę dla afrykanistów, przytacza je H. Baumann, R. Thurnwald i Westermann. Po okresie krótkiego pobytu w Muzeum Narodów w Petersburgu, przenosi sic: Jan Czekanowski w 1913 r. do Lwowa, by objąć katedrę antropologii i etnologii -opróżnioną po S. Ciszewskim. Odtąd najlepsze lata Jego twórczości naukowej wiążą się z uniwersytetem Jana Kazimierza we Lwowie, gdzie był kolejno dziekanem i rektorem oraz - z działalnością w Towarzystwie Ludoznawczym. II wojna światowa spowodowała przeniesienie się Jego do Lublina, w którym w latach 1946-48 wykładał na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, od 19481960 r. był profesorem uniwersytetu w Poznaniu. Twórczość naukową Jana Czekanowskiego, wszechstronność Jego wiedzy i zainteresowań ilustruje bibliografia, obejmująca ponad p6ł tysiąca pozycyj opublikowanych. Jego dzieła dotyczą problematyki antropologicznej, etnologicznej - ściślej - afrykani""tycznej i slawistycznej a także metodologicznej *. Osobne miejsce zajmuje Jego dzieło Objektive Kriterien in der EthnoLogic wydane w 1911 r. oraz Zarys metod statystycznych. w zastosowaniu do antropoLogii (1913 r.). Metodę ilościową opracował również za Jego -sugestią oraz rozpowszechnił na gruncie nauki amerykańskiej - Stanisław Klimek, najzdolniejszy z Jego uczniów antropolog. Ta właśnie metoda nadała największy rozgłos pracom J. Czekanowskiego i stanowiła podstawę powstania "lwowskiej szkoły antropologicznej". Działalność naukowa Jana Czekanowskiego była silnie związana z dziejami Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Nowością była Jego me~oda i metodologia nauk antropologicznych, która wyraziła się w roczniku towarzystwa "Lud". Był On bowiem tym - który przeniósł do Polski nowe koncepcje naukowe, a mian. teorię historyczno-migracyjną, ukształtowaną w szkole wiedeńsko-fryburskiej i Muzeum Etnologicznym w Berlinie. W tymże Muzeum stykał się i współpracował z twórcami tego kierunku, rodziły się w Nim jednak poważne zastrzeżenia' do tej części teorii, którą określa się jako "teorię kręgów kulturowych". Domysły i dowolna kombinatoryka przy niezbyt ściśle określonej typologii budziły w Nim wątpliwości. Rozważania na ten temat dojrzewały w Nim już przed wyprawą afrykańską a to w związku z zastosowaniem statystyki w badaniach zjawisk antropologicznych. Chodziło Mu wówczas o współzależność, czy też o mechanikę współwystępowania określonych cech somatycznych na tle teorii mendelistycznej. Z tej dziedziny właśnie przeniósł Czekanowski swoje rozważania na teren etnologii i potraktował zjawiska kulturowe podobnie, jak cechy biologiczne. Był zwolennikiem metody kartograficznej ujmującej rozprzestrzenienie zjawisk kulturowych pod G a j e k, Jan Czekanowski jako etnograf. "Przegląd Antropologiczny", XXI, z. ~, s. 1010 i n., Wroclaw 1955. T e n ż e Jan Czekanowski. "Nauka Polska". Rok VI, 2(22)58, s. 118·-127. T e n ż e Przemówienie na uToczystaści obchodu So-tecia p"acy naulwwej PTof. J. Czcl<anowskiego. "Przegląd Zachodni", X, nr 11/12, Poznań 1954, s. 670-676. J. K o s t l' Z e w s Ie i, Jan Czekanowski jako badacz etnogenezy Sto wian. "PrzegJ.ld Antropologiczny", XXI, z. 3 (1955), s. 1035-1037 . •T, M Y d l a l' s k i, Pól wieku pTacy naukowej Jana Czekanowskiego. Przemówicnie wygIoszone w Poznaniu w dniu 18 gruc1nia 1931 r. "Przegląd Antropologiczny", XXI (1955), s. 1003-1010; "Przegląd Zachodni", 1'. X, nr 11/12 (954), s. 656--661. T. L e h l' - S P ł a w i ń s k i, Jan Czekanowski ja/w stawista. "Przegląd Antropologiczny". XXI, s. 1030-1035; "Przegląd Zachodni", X, s. 061-604. K. T Y rn i e 11 i e c k i, Przemówienie, Jan Czekanowsld jako Iti.storyk Slow:wits=cz{/:ny. "Przegląd Zachodni", X, S, 664-670. • J. �221 Kronika względam typologicznym. Zagadnienie to doprowadziło Go do następujących stwierdzeń: a) określone zjawiska na pewnych obszarach występują, bądź ich brak, b) określone zjawiska wykazują tendencję kompleksowego współwystępowania (korelacja), c) lub wykazują tendencję wzajemnego się wykluczania, d) albo też zachowują się w stosunku do siebie obojętnie. Zmierzał więc do określenia współczynnika asocjacji, który ujmował w specjalnych diagramach własnego pomysłu. Operacja ta jednak wymagała dwu etapów wstępnych w pracy: poprawnego pod względem typologicznym określenia i kartograficznego ujęcia występowania lub braku. Wyniki tej pracy na terenie kulturoznawstwa i w badaniu niektórych zjawisk językowych znalazły swój wyraz w Obiektive Kriterien in der Ethnologie, później szeroko stosował ją w obu wydaniach Wstępu do historii SŁowian. Wyrazem tej pionierskiej pracy Czekanowskiego, który cel główny etnologii widział w poszukiwaniach etnograficznych, były artykuły w XX i XXI tomie "Ludu" i inn. a propagująca koncepcję nauk antropologicznych. Śledząc profil czasopisma "Lud" widoczne jest Jego oddziaływanie w kierunku szkoły historycznej. Tu też toczył On dyskusję z reprezentantami innych kierunków. Slawistyczne prace Jana Czekanowskiego wiązały się z zagadnieniem określenia praojczyzny Słowian; zapoczątkowuje je dziełem Wstęp do historii Słowian. (Perspektywy antropologiczne, etnograficzne, prehistoryczne i językoznawcze) wydanym w 1927 r. we Lwowie. Autor wrócił do tego zagadnienia po wielu latach. (uwzglQdnił wszystkie nowsze prace i badania, i wydał pod tym samym tytułem w 1957 r., oraz w dziele Polska Słowiańszczyzna (Warszawa 1948). Ostatni okres twórczości poświQcił zagadnieniom syntezy antropologicznej. W zakresie etnografii - chciał wydać całość swego pamiętnika z badań afrykańskich, gdyż tylko jeden jego tom ukazał się w 1958 r. w serii Prac Etnologicznych (tom VIII) pt. W głąb lasów ilruwimi. Interesował się żywo etnografią polską i był szermierzem w walce o powstanie Polskiego .1tlasu Etnograficznego. W korespondencji do redaktora z dnia 21. XII. 1964 r. pisał: "Był to wspaniały podarek gwiazdkowy I Zeszyt PAE, który jest doprawdy pomnikowym dziełem, i którego Ci pozazdrościć można. Studiowałem go z zapałem ...". Im bardziej posuwał się w lata, tym bardziej starał się czynnie działać w nauce polskiej swoimi radami, udziałem w konferencjach i zebraniach. W jego korespondencji bardzo bogatej wszystko co dotyczyło antropologii i etnologii znajdowało swoje odbicie. Był nie!'\Ąykle skrupulatny i nie pozostawiał żadnego listu bez natychmiastowej odpowiedzi, wyczcrpuj,!cej i serdecznej. przez siebie starannie wysyłanej. I ten rys Jego osobowości zaważył niejednokrotnie i na uczniach Jego. Ogromny dorobek naukowy Jana Czekanowskiego a także Jego udział w PAN i kongresach światowych sprawiły, że był w nauce postacią dostojną i popularną. Znajdowało to wyraz nietylko w tym, że był członkiem zarządów rozmaitych towarzystw naukowych, jak m. in. \V Union Internationale des Sciences Anthropologiques et Ethnologiąues, oraz przewodniczącym Polskiego Komitetu Narodowego Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, ale i wielu towarzystw polskich i obcych, nie skarżył się jednak na nadmiar zajęć, atmosfera zjazdów i kongresów odpowiadała mu całkowicie. Miał też wysokie poczucie obowiązku, połączone z przeświadczeniem o wyjątkowej roli polskiej humanistyki. To też ostatnie lata nieraz wywoływały zadumę na jego pogodnym obliczu. Odszedł wielki Uczony, wielki Profesor i Wychowawca, jeden z tych nielicznych, co jak znicz rozświetlają mroki. o. G. �PROF. DR TADEUSZ MILEWSKI W dniu 5 marca 1966 1'. nauka polska straciła wybitnego językoznawcę, teoretyka i komparatystę, zasłużonego badacza języka polskiego, połabskiego, hetyckiego, greckiego, pruskiego, autora wielu rozpraw z gramatyki porównawczej słowiańskiej i praindoeuropejskiej. Był również wyjątkowym w Polsce znawcą i badaczem systemów językowych ludów pierwotnych: Ameryki, Australii, Azji, Indonezji. Urodził się 17. V. 1906 r. w Kołomyi, studiował we Lwowie pod kierunkiem prof. PROF. DR TADEUSZ MILEWSKI T. Lehra-Spławińskiego językoznawstwo słowiańskie, uzyskując doktorat slawistyki w 1929 L na podstawie prac o języku połabskim. Na dalsze studia slawistyczne. a w szczególności z językoznawstwa porównawczego, przeniósł się do Krakowa i tu pracował głównie pod kierunkiem prof. J. Rozwadowskiego przez dwa lata. Na,stępne dwa lata spędził w Paryżu na studiach z językoznawstwa praindoeuropejskiego pod kierunkiem głównie prof. A. Meilleta. Po powrocie do Krakowa habilitował się najpierw z językoznawstwa słowiańskiego (1933 r.) na podstawie pracy "Rozwój fonetyczny wygłosu prasłowiańskiego" (Slavia, XI), potem rozszerzy! habilitację na językoznawstwo indoeuropejskie (1937 r.) na podstawie pracy: "L'indohittite et l'indo-europeen" (Kraków 1936). Był oficerem rezerwy, walczył we wrześniu 1939 r., potem był więziony w obozie koncentracyjnym Sachsenhausen i w Dachau przez k.ilkanaście miesięcy. Profesorem został mianowany w 1939 r. w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim na Katedrze Językoznawstwa Ogólnego i po wojnie podjął tam swoje obowiązki dydaktyczne, ale równocześnie wykładał jako docent w Uniwersytecie Jagiellońskim. W 1949 r. uzyskał godność profesor G tytularnego, w 1954 r. został profesorem nadzwyczajnym, 1960 r. - profesorem zwyczajnym językoznawstwa ogólnego w Uniwersytecie Jagiellońskim. W latach 19571960 był dziekanem Wydziału Filologicznego UJ. W ostatnich dziesięciu latach �Kronika 2:23 pełnił trudne funkcje redaktora Biuletynu Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, tomy XIV (1955) - XXIV (1966). Dla nauki polskiej zasłużył się przede wszystkim dwoma podręcznikami uniwersyteckimi z językoznawstwa ogólnego: a) "Zarys językoznawstwa ogólnego" w trzech częściach, wydany przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze jako "Prace Etnologiczne" tom I, Lublin 1947-1948 oraz b) "Językoznawstwo", Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1965. Oba te dzieła jak klamrą spinają liczne jego prace analityczne, dyskusyjne, artykuły i recenzje naukowe, artykuły popularnonaukowe, wydane w dwudziestoleciu powojennym z zakresu językoznawstwa polskiego, słowiańskiego, praindoeuropejskiego, ogólnego i porównawczego, opisowego i historycznego, ale przede wszystkim z językoznawstwa typologicznego, które było jego najważniejszym osiągnięciem naukowym. Językiem polskim zajmował się stale, chociaż tylko ubocznie, np. gdy ilustrował polskimi przykładami ogólno-językoznawcze teorie i wyjaśniał różne zjawiska ogólne lub terminy. Do jednego wszakże dyskusyjnego problemu polskiego dał się wciągnąć, jak i większość poL~kich językoznawców: parokrotnie pisał o pochodzeniu polskiego języka literackiego i o najważniejszym zjawisku językowym, wyzyskiwanym w tej dyskusji, tj. o mazurzeniu. Razem z prof. W. Taszyckim bronił małopolskiego pochodzenia polskiego języka literackiego z czasów przed rozwojem mazurzenia chociaż uznawał wielkopolskie pochodzenie niektórych ogólno-polskich właściwości fonetycznych i słownikowych. Kluczowa dyskusja o mazurzeniu nie jest dotychczas rozstrzygnięta w szczegółach, choć uciera się przekonanie, że rozwinęło się ono w latach między XI-XV wiekiem. Otóż rozprawa T. Milewskiego "Chronologia i przyczyny mazurzenia" (Kraków 1956) przyniosła bardzo wnikliwe i spokojne rozważania na ten temat z wnioskami popierającymi stanowisko genezy małopolskiej, tj. że mazurzenie rozwijało się najprzód na Mazowszu w XV w., a potem w Małopolsce w XVI w. i dlatego brak tej cechy w języku literackim, także u pisarzy małopolskich XV w. Rzecz wymaga dalszych badań, bo dotychczas nie udało .się jednoznacznie udowodnić, czy pisarze mazowieccy, unikający mazurzenia w XV w., utrzymywali jeszcze swoją starą wymowę wbrew narastającemu nowotworowi mazurzenia, czy też świadomie unikali w swoich zapiskach typowej cechy gwarowej, już dawno rozpowszechnionej na Mazowszu, biorąc za wzór wymowę niemazurzącą wielkopolską, popieraną przez język czeski i przez tradycję wymowy kościelnej i piastowskich ,sfer kulturalnych. Oryginalnym materiałowym wkłade~ T. Milewskiego do tej dyskusji było zestawienie licznych zapożyczeń staropruskich z Mazowsza zawierających mazurzenie. Naturalnie słuszne jest fonologiczne wyjaśnienie T. Milewskiego genezy mazurzenia, że jest to uproszczenie systemu spółgłoskowego z potrójną opozycją s-ii-ś, c-c-ć wobec parzystych opozycji innych spółgłosek, np. n-ń, l-l, p-p, v-v itp. Cennym nabytkiem polskiej onomastyki są objaśnienia T. Milewskiego polskich imion typu Blizbor z pierwszym członem nieodmiennym albo typu Pabierad, Piotrumiła z rzeczownikowym członem pierwszym w celowniku. Oba typy wedle Milewskiego są nowymi, polskimi formacjami, nieznanymi ani w świecie słowiańskim ani w indoeuropejskim. Całe zagadnienie imion złożonych rozpatrzył Milewski w rozprawie "Der morphołogische Bau der zusammengesetzten griechischen Personennamen" (Lingua Posnaniensis, VIII). Językiem połabskim zajmował się Milewski głównie w okresie swoich studiów slawistycznych we Lwowie. Wykonał wtedy kilka cennych prac materiałowych z historii połabszczyzny. W wyniku żmudnej analizy nazw osobowych i miejscowych w średniowiecznych dokumentach łacińskich z tego terenu sporządził mapkę �224 Kronika z zarysem rozprzestrzenienia narzeczy plemion połabskich na podstawie zasięgów kilku ważnych cech fonetycznych. "Zachodnia granica pomorskiego obszaru językowego w wiekach średnich" (Slavia Occidentalis, X) jest jedną z najważniejszych prac polskiej nauki międzywojennego okresu o lechickich, połabsko-pomorskich ziemiach między dolną Elbą i dolną Wisłą. Z tego zakresu cenny jest również artykuł Milewskiego o nazwie wyspy Rugii (SI. Occ., XX) w którym dO'Niódł, że pierwotnie nazwa ta brzmiała Roja lub Rana po skróceniu z Rojana, a mieszkańcy nazywali się Ranie po skróceniu z Rojanie. Od studiów połabskich przeszedł T. Milewski do gramatyki prasłowiańskiej i wykonał w tej dziedzinie kilka studiów o podstawowym znaczeniu. Najważniejsza jest praca: "Rozwój fonetyczny wygłosu prasłowiańskiego" (Slavia, XI), w której podał cenne i nowe wyjaśnienia genezy niektórych koncówek fleksyjnych prasłowiańskich etymologicznie niejasnych. Jednym z ważniejszych jego wyjaśnień jest zjawisko upraszczania dyftongów trójmiarowych, np. OU jako dyftong długi upraszczało się w końcówkach albo na au krótkie, albo na monoftong długi O, z czego poszła dwojaka postać słowiańska w d01JW obok doma itp. To była habilitacyjna praca T. Milewskiego i dała początek licznym jego studiom z prasłowiańszczyzny. Problematyka ich była bardzo zróżnicowana: o palatalizacji progresywnej spółgłosek k g x na c' z' s' (Rocznik Slawistyczny, XIII)" "O powstaniu prasłowiańskich samogłosek nosowych" (Rocz. Slav., X). ,,0 rozwoju prasł. grup tort, toLt, tert, teLt w językach lechickich" (Slavia Occid., XII), "Drobiazgi z fleksji prasłowiańskiej" (Prace Filologiczne XV, 2), ,,0 genezie aspektów słowiańskich (Rocz. Slawist. XV), oraz Melanges dla prof. Belicia 1937 szereg szkiców etymologicznych, np. o wyrazach: dąb, dąbrowa, Nysa, ja, kiernoz. Śledził pilnie nowe publikacje z gramatyki porównawczej słowiańskiej, napisał cenne recenzje: z podręcznika A. Vaillanta "Grammaire comparee des langues slaves" (Rocz. Slav., XVIII, 1), też z podręcznika Biernsztiejna S. B. "Oc zerk srawnitielnoj grammatiki sławiańskich jazykow" (Rocz. Slav., XXIV). Dążył widocznie do własnego ujęcia gramatyki porównawczej słowiańskiej metodą fonologiczną. Dowodzi też tego ostatni jego slawistyczny artykuł "Ewolucja prasłowiańskiego systemu wClkalicznego" (Rocz. Slaw., XXIV, 1965). Doszedł w nim do wniosku, że "ewolucja prasłowiańskiego systemu wokalicznego była wynikiem ingerencji zarówno płaszczyzny fonetycznej jak i fonologicznej ... Na działanie płaszczyzny fonetycznej ... wpływ wywierają kontakty z innymi językami, zmieniające się substraty i superstaty lingwistyczne. Natomiast ingerencja płaszczyzny fonologicznej pozostaje niezawodnie w związku ze stosunkami ilościowymi, z częstością występowania tych czy innych opozycji, z ilościowym ich obciążeniem funkcyjnym." Zagadnieniami fonologicznymi interesował się Milewski od czasu sWCc'.:l studiów w Paryżu i poświęcił tym zagadnieniom kilka osobnych artykułów, np. , Fonemy i ich warianty, założenia fonologii diachronicznej" (Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, 6) itp. Od zagadnień prasłowiańskich przeszedł T. Milewski szybko do praindoeuropejskich. Rozszerzył habilitację na językoznawstwo porównawcze na podstawie pracy ,.L'indo-hittite et l'indo-europeen" (PAU, Kraków 1936). Studia nad językiem hetyckim posłużyły mu do różnych wnioskówogólnojęzykowego charakteru, np. w cennym artykule "Paralele hetycko-słowiańskie w ewolucji kategorii rodzaju" (Rocz. Slaw. XVI, 1), także pobudziły do bliższego poznania wczesnej epoki języków indoeuropejskich, do której odnoszą się niektóre artykuły i recenzje z materiałów greckich i staroitalskich. �225 J<ronika Najważniejsze dzieła T. Milewskiego dotyczą językoznawstwa ogólnego i topologicznego. Zaraz po wojnie w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym wydał trzytomowe dzieło "Zarys językoznawstwa ogólnego". W części I przedstawił teorię językoznawstwa, więc poglądy najwybitniejszych myślicieli od sta'rożytności po czasy współczesne, w szczególności poglądy młodogramatyków; potem w XX w. teorie Wundta, De Saussure'a, Trubieckiego, Biihlera, Szkoły Praskiej - zatem od teorii etnopsychologicznej po fonologiczną. Za najważniejszą zdobycz językoznawstwa XX wieku uważa badania typologiczne języków niepokrewnych, różnosystemowych. Materiał do tych badań zestawił w II i III tomie swej pracy pt. "Rozmieszczenie języków", tekst i atlas. Każdy język został tu określony zasięgiem przestrzennym, zasięgiem użycia społecznego oraz zasięgiem cza'sowym. Zostało to zilustrowane na 63 mapach. Jest to geograficznie uporządkowany inwentarz języków świata, a szczególnie w zakresie języków indoeuropejskich atlas dobrze pokazuje rozwój ich wędrówek i r07Jprzestrzenienia. Problemom język<Jznawstwa ogólnego służą również typologiczne badania Milewskiego o systemach językowych pierwotnych mieszkańców Ameryki, Australii i Azji. Ogłosił z tego zakresu kilka szczegółowych prac analitycznych, drukowanych głównie w Lingua Posnaniensis. Np. "Phonological Topology of American Indian Languages", t. IV; "The Conception of the Word in the Languages of North American Natives", t. III; "Comparaison des systemes phonologiques des langues caucasiennes et americaines", t. V, również recenzja gramatyki mongolskich języków Sanżejewa, t. IV itp. Poprzez studium osobliwości systemów języków nieindoeuropejskich dochodzi Milewski do interesujących wniosków o kulturze tych ludów. Ze studiów nad językiem Azteków wyrósł tomik Biblioteki Narodowej, Seria II, nr 116, 1959 r., z przekładem "Zdobycia Meksyku" Azteka-An<Jnyma i z naukowym wstępem. Również semantyczny a,rtykuł "Ziemia i niebo w poezji Azteków" drukowany w "Ludzie", t. 50, 1965 r., a przede wszystkim studium etnograficzne "Światopogląd kilku plemion Indian północno-amerykańskich w świetle analizy kategorii rodzaju ich języków" ("Lud", t. 41 1954, s. 153-182). Ostatnia praca T. Milewskiego "Językoznawstwo a logopedia i nauczanie języków obcych", drukowana w czasopiśmie "Logopedia", nr 6, 1965, w sposób przystępny dla niefachowca przedstawia nowe kierunki badań językoznawczych, które powinny być wyzyskane przez logopedię, jak są wyzyskiwane w nowoczesnych metodach nauczania języków obcych. Artykuł ten dowodzi, że T. Milewski od rozważań teoretycznych zamierzał przejść do zastosowań praktycznych, które obecnie coraz bardziej zajmują językoznawców. Z tego krótkiego przeglądu najważniejszych prac śp. Tadeusza Milewskiego widać, jak bogate i różnorodne ma·teriały zdołał On opanować, j'ak cierpliwie i niezwykle pracowicie zmierzał do uściślenia syntetycznych ujęć językoznawstwa ogólnego. Był jednym z nielicznych w Polsce teoretyków językoznawstwa, typologów, który zdobył uznanie u specjalistów w kraju i za granką. Językoznawca wybitnie zdolny, o wyjątkowej pracowitości, zmarł w pełni rozwoju swego talentu naukowe": go, przed skończeniem zamierzonych na szeroką skalę badań ogólnojęzykoznawczych. Niepowetowana to strata dla po}skiej nauki! Był to człowiek niezwykle prawy i pogodny. Koledzy, uczniowie długo zachowają w pamięci Jego życzliwość i zaraźliwy optymizm. Prace Jego są trwałym osiągnięciem naukowym. Władysław 15 - Lud, t. 51, 1967 Kuraszkiewicz �226 PROF. DR KAROL KORANYI WSPOMNIENIE POŚMIERTNE Wielką stratę dla nauki naszej stanowi zgon zawsze nader czynnego historyka prawa Karola Korimy'ego, który spalał się doslownie w ustawicznych trudach dla dobra nauki, i w pracach organizacyjnych. Urodzony we Lwowie 1897 r. 18 lutego, skończyl tam gimnazjum i studiował tamże prawo i historię na Wydziale Prawa i Filozoficznym, a doktorat praw zdobył PROF. DR KAROL KORANYI w 1922 r., pracując głównie u profesorów: WI. Abrahama, P. Dąbkowskiego i A. Halbana. W 1934 1'. został asystentem przy Katedrze Historii Prawa na Zachodzie Europy, i na stanowisku tym pracował do wybuchu wojny ostatniej, choć już w 1931 r. habilitował się do historii prawa na Zachodzie Europy, na podstawie przyjętej pracy pt. "Podstawy średniowiecznego prawa spadkowego". Habilitacja ta była nielada skokiem, gdyż autora jej postawiła w rzędzie najlepszych polskich historyków-cywilistów. Za drugiej wojny światowej pracował we Lwowie i został profesorem tamecznego Uniwersytetu, i za czasów radzieckich wykładał jako profesor prawo państwowe, historię ustroju i prawa ZSRR, a nadto także historię prawa rzymskiego. Komisja Atestacyjna przy Wszechzwiązkowym Komitecie do Spraw Szkół Wyższych w Moskwie przyznała mu wobec jego zasług naukowych uchwałą swą z 1944 r. stopień doktora nauk prawnych. W 1945 r. przybył prof. Koranyi do Torunia, otrzymując tamże Katedrę Powszechnej Historii Państwa i Prawa w Uniwersytecie Mikołaja Kopernika, kierując poza tym dodatkowo w latach 1947-49 Katedrą Prawa Państwowego. W 1947/48 r. był prorektorem, w latach �Kronika 227 1948--51 rektorem tegoż Uniwersytetu. W 1949 r. otrzymał prof. Koranyi wykłady powszechnej historii państwa i prawa w Uniwersytecie Warszawskim, zrazu kontraktowo, lecz już w 1951 r. przeniósł się tam na stałe, dając się i tam poznać jako wybitny naukowiec, pedagog-dydaktyk i naprawdę utalentowany organizator. W latach 1953-55 lderował Instytutem Historii Państwa i Prawa w tymże Instytucie - niezależnie od zajęć powyż·szych był kierownikiem działu Historii Prawa w latach 1957/58, a w latach 1958/61 działu Dokumentacji w Instytucie Nauk Prawnych PAN, a zaś w latach 1962/64 pozostawał na stanowisku samodzielnego pracownika naukowego w Instytucie Historii PAN, do którego przeniesiono dział Historii Prawa. Prof. Koranyi był nader czynny i ruchliwy nie tylko w zakresie szerokich swych zaciekawień naukowych, ale również nader czynny społecznie. Okazywał w swych zajęciach niezwykłą energię, bardzo pozytywnie ustosunkowując się do rzeczywistości współczesnej. Już w b. Towarzystwie Naukowym we Lwowie należał do członków szczególnie czynnych; w krakowskiej PAU działał jako współpracownik Komisji Historycznej i Komisji Prawniczej, w latach 1948J52 pracował jako viceprezes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, będąc zara!zem członkiem Towarzystwa Przyjaciół Nauk i długoletnim członkiem Polskiego Towarzystwa Historycznego, a nadto w latach 1953/58 sprawował prezesurę Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i członkostwo Komitetu Nauk Prawnych PAN oraz - długoletnie - Societe d'Histoire de Droit paryskiej, a także Commission InternationaLe pour L'Histoire des AssembLees d'Etat. Ciągle brał czynny udział w -zjazdach i kongresach naukowych, a w szczególności w zjazdach powszechnych historyków polskich i w międzynarodowych kongresach nauk historycznych, więc: w Oslo w 1928 r., w Warszawie w 1933 r., w Zurychu w 1938 r. Organizował też I-szy zjazd historyków prawa w Toruniu w 1950 r. i był gospodarzem tego zjazdu. Bardzo trudno ująć w krótkim szkicu tak obfitą twórczość naukową z tylu dziedzin i zainteresowań znakomitego prawnika Ko.rany.i'ego. Wykaz jego prac ma ponad 300 pozycji. Pamiętam zmarłego, gdy jako asystent Przemysława Dąbkowskiego badał derecho espanoL (prawo hiszpańskie), rozszerzając jak najbardziej swój teren studiów porównawczych. Wówczas to wraz z prof. Adamusem i piszącym te słowa pod przewodem zasłużonego prof. A. Suligowskiego tworzył komitet uczczenia jubileuszu W. A. Madejowskiego, którego prace popierał O. Balzer, któremu zaś oponował się w tej mierze prof. Kutrzeba. Koranyi'ego ciekawił szereg zagadnień historii prawa karnego, m. in. szereg związanych z nim problemów etnografii i etnologii prawniczej, folklOl'e juridique. Pierwszą swą obszerną rozprawą pt. Wpływ prawa fLandryjskiego na PoLskę w XVI wieku zapowiedział nowy kierunek badań: postacie Damhouder i Groicki zaciekawiły go tak bardzo, że wychodząc z ich badań zanalizował historię literatury prawniczej, zgłębiając wpływy wzajemne różnych systemów prawnych. Do tematu tego powrócił i w latach późniejszych, wydając w latach 1953-58 dzieła Bartłomieja Groickiego. Z badań nad dawnym prawem sądowym zwłaszcza są cenne praCe Koranyi'ego w związku z problemami prawa prywatnego i procesowego; z tej dziedziny istnieje sporo jego cennych bardzo tak monografii, jak artykułów, przy czym jako dydaktyk jest Kcminyi u nas w tej dziedzinie nawet pionierem. W nader licznych swych 'rozprawach i artykułach zawsze ważkich a napisanych oryginalnie, bo Koninyi był indywidualnością, traktował o historii miast i prawa miejskiego, a dalej prawa wojskowego, polskiego i za granicą, dzieje średniowiecznych traktów międzynarodowych, dzieje gospodarcze ze ,szczególnym uwzględnie- �228 Kronika niem handlu i historii prawa morskiego w Polsce przedrozbiorowej. Nadto był znakomitym historykiem prawno-politycznych doktryn feudalnych, wybornym historykiem zarówno źródeł jak i kodyfikacji, wciąż bacznym na folklor prawny. Bardzo był czynny w zakresie nauczania prawa w uniwe'rsytetach i wypowiadał się w tej mierze często, gdyż zależało mu na doskonaleniu naukowym badaczy polskich i udzielaniu im dobrej informacji naukowej. Stwierdzić należy, iż podniósł znaczenie tak potrzebnej u na.s bibliografii. Bardzo są ważne jego żmudne prace "Bibliografia historyczno-prawna za lata 1926-36", która wyszła w dwóch tomach w latach 1938/39 i w ich c.d. za lata 1937-47, także 2-tomowy, a opracowany i wydany razem z żoną uczonego p. Jadwigą Korimyi w latach 1953-59. Za clou twórczości naukowej Korimyi'ego uważa się potężną syntezę, powszechną syntezę państwa i prawa. Jest to wielki podręcznik uniwersytecki, wciąż uzupełniany i poprawiany, w coraz nowszych wydaniach, ale ku szkodzie ogółu niedokończony. Ten monument prawniczy, ,rzecz .pierwsza tego rodzaju w ogólnej literaturze prawniczej <ldznacza się znakomitym opanowaniem materiału porównawczego i na każdym kroku zdradza dydaktyka wielkiej miary. O Konl.nyi'm rzec można, że przeorał teren odłogu i otworzył nowe ho'ryzonty, a przeto zasługa jego jest zgoła wyjątkowa. Wobec tak cennego dorobku, którym uwieńczył żywot pracowity, należy mu się uznanie i cześć! Był świetnym historykiem prawa obyczajowego, które uwzględnił w wysokim stopniu. Jerzy Pogonowski PROF. DR INŻ. GERARD CIOŁEK Dota,rła do Redakcji "Ludu" smutna wiadomość o śmierci Prof. dra Gerarda Ciołka w ukochanych przez Niego Tatrach. Zmarł na atak serca, gdy wracał samotnie na narta'ch z Hali Gąsienicowej do Zakopanego. Znów ubył z szeregów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego jeden członek tak ściśle, zwłaszcza w latach powojennych, związany z pracami Towarzystwa. Gerard Ciołe,k był ,!:Dawcą problematyki muzeów skansenowskich i architektury ludowej. Liczne Jego ,podróże do Finlandii, Szwecji, Norwegii, Danii, Niemiec, Austrii i Czechosłowacji pozwoliły Mu na przeprowadzenie studiów porównawczych nad skansenem i budownictwem ludowym Europy środkowej, nic więc dziwnego, że po latach wędrówki po Europie, po odbyciu kampanii w.rześniowej w 1939 r. związał się z Tajną Politechniką Warszawską i pod kierunkiem profesora Tołwińskiego pisał dysertację doktorską pt. Regiony budownictwa wiejskiego w Polsce. Wprawdzie powojenna twórczość naukowa Gerarda Ciołka odrywa się od problematyki etnograficznej i skierowuje się ku studiom nad architekturą ogrodów, a także ku problemom konserwatorskim, zwłaszcza w sprawach ochrony krajobrazu, a później przechodzi do zagadnień, związanych z planowaniem architektonicznym i osiąga w tych dziedzinach poważne stanowisko naukowe, to nigdy jednak zagadnienie budownictwa wiejskiego nie było Mu obojętne. PodstaW<lwy kierunek Jego studiów uwieńczyły takie prace, jak: Ogrody polskie; Zarys historii kompozycji ogrodowej w Polsce i inne. W 1952 r. po śmierci prof. Tołwińskiego został kierownikiem Katedry Urbanistyki w Krakowie. W 195'4 r. uzyskał nominację na profesora nadzwyczajnego i dodatkowo objął wykłady w Zakładzie Architektury Krajobrazu na wydziale architektury w Warszawie. Załączony wykaz prac wiążących się z etnografią i skansenem wskazuje, że począwszy od 1938 r. po 1962 r. pojawiają siE; prace Gerarda Ciołka, artykuły i roz- �Kronika 229 prawy, których tematyka dotyczy budownictwa wiejskiego i ciesielstwa. W 1962 r. w zbiorowej pracy Historia sztuki poLskiej w II i III tomie porusza w dużym znawstwem zagadnienie budownictwa drewnianego, nie wyłączając wiejskiego. W studiach Jego nad budownictwem wiejskim widoczne są wpływy niektÓorych kie!'unków szwajcarskich, zwłaszcza tam, gdzie rozważa On zagadnienia statyki i ma- PROF. DR INŻ. GERARD CIOŁEK terialoznawstwa jako czynników determinujących formy budownictwa i ich ewolucj~. Do cennych uwag należą Jego wnikliwe spostrzeżenia, zawarte w książce F. Kopkowicza o roli tradycji ciesielskiej w Polsce i roli szk6ł ciesielskich w kształtowaniu się budownictwa i ornamentyki. Na szczególną uwag~ zasługują studia i projekty Gerarda Ciołka dla etnograficznego Muzeum Budownictwa w Morysinie, dla Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach oraz dla parku etnograficznego w Zakopanem. Jego też dziełem jest projekt skansenu w Lublinie. Odszedł z naszego grona człowiek, który pozostawił trwały ślad w nauce polskiej i w etnografii. Ale odszedł również człowiek, kt6ry odbył kampanię wrześniową w 1939 r. brał czynny udział w powstaniu warszawskim, był żołnierzem polskiej brygady spadochronowej. Do Polski powr6cił w 1945 1". i służył nauce i kulturze polskiej do dni ostatnich. Pozostaje pamięć o Nim jako o zasłużonym człowieku i naukowcu. J. G. 1937 - Projekt i realizacja mapy zasi~gu gotyku w Europie. Eksponat na wystawę w Paryżu nagrodzony DipLome d'Honneur. 1947-1955 Projekt parku kultury i muzeum etno~raficznego budownictwa wiejskiego w Morysinku. �230 Kl'onlkll 1954 - Projekt parku Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach (wspólnie łoszewskim). 1958 - Projekt Parku Etnograficznego w Zakopanem (nie zrealizowany). 1958 - Projekty: campingu w Zakopanem i skansenu w Lublinie. Wykaz wybranych publikacji prof. dra Gerarda z S. Mi- C i o łka Skandynawskie muzea pod otwal'tym niebem. "Biuletyn Historii Sztuki Kultury". r. VI, nr 1, Warszawa 1938. Zamek w Ba,ranowie - system krużganków. "Biuletyn Historii Sztuki Kultury", r. VI, nr 4, Warszawa 1938. Chałupy podcieniowe na Pomorzu. "Biuletyn Historii Sztuki i Kultury", r. VI, nr 2, Warszawa 1939. Urządzenia ogniowe i ich wpływ na rozwój planu chałupy wiejskiej ... Biuletyn Historii Sztuki i Kultury", r. VII, nr 3-4, Warszawa 1947. Podstawy regionalnego planowania wiejskiego. "Miesięcznik Architektury", Warszawa 1947, nr 2. Dach w polskim budownictwie wiejskim. "Polska Sztuka Ludowa", Warszawa 1947. nr 12, i 1948 nr 1. Wpływ środowiska geograficznego na formy csadnictwa budownictwa wiejskiego w Polsce. "Lud", t. XXXIX, Kraków~Poznań 1952. Zagadnienia ochrony budownictwa ludowego. Kwartalnik. "Ochrona Zabytków", 1'. V, z. 4, Warszawa 1953. Rozdziały do książki Franciszka Kopkiewicza: "Ciesielstwo polskie" 1. Zarys historii i przegląd zabytków ciesielstwa polskiego (s. 18, iI. 109). VIII. Typy i formy dachów w budownictwie drewnianym (s. 18, ił. 32). XIJT. Zdobnictwo ciesielskie (s. 15, iI. 42). XIV. Zagadnienia konserwatorskie (s. 19, il. 28). "A'rkady", Warszawa 1958. Z zagadnień estetyki krajobrazu w Polsce. Kwartalnik Architektury i Urbanistyki PAN, t. VII, z. 4, Warszawa 1962, Praca zbiorowa. Histo'ria Sztuki Polskiej, t. II, cz. V, rozdz. IV. Budownictwo drewniane (s. 6, ił. 3); cz. VI, rozdz. IV. Budownictwo drewniane (s. 11, ił. 6); t. III, cz. VII, rozdz. IV (z T. Dobrowolskim) Budownictwo drewniane (s. 3); cz. VIII, rozdz. IV. Budownictwo drewniane (s. 4, ił. 1). Wydawnictwo literackie, Kraków 1962. PROF. DR STEFAN NOSEK Dnia 19 lipca 1966 r. zmarł w Krakowie, po ciężkiej, przewlekłej chorobie prof. dr Stefan Nosek, kierownik Zakładu Archeologii Małopolski Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk, członek Rady Naukowej tegoż Instytutu, oraz redaktor "Sprawozdań Archeologicznych" i "Prac Komisji Archeologicznej Krakowskiego Oddziału PAN". Stefan Nosek urodził się dnia 22 marca 1909 1'. W Krakowie. Tu kończył szkolę podstawową oraz III Gimnazjum im. Króla Jana Sobieskiego. Do 1934 1'. studiował z przerwami na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, zaznajamiając się z historią, archeologią oraz polonistyką i filologią klasyczną. Studia kończy dwoma magisteriami a mianowicie w zakresie historii (1934 r.) i prehistorii (1936r.l. Już w owa lata później doktoryzuje się na tymże uniwersytecie, na podstawie roz- �Kronika 231 prawy pt. "Kultura grobów skrzynkowych i pod kloszowych w Polsce południowo-zachodniej" . Bezpośrednio po wojnie, w 1945 r., rozpoczął samodzielną pracę, jako kierownik Katedry Prehistorii na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Był to prawdziwie pionierski okres w życiu ś.p. Profesora. Katedra Prehistorii stała się pierwszą w histo·rii Lubelskiego placówką archeologiczną. Fakt zaszczytny ale połączony z ogromnym trudem. Dziwne były wówczas sytuacje. Np. w początkowym okresie Katedra Prehistorii UMCS zajmowała dosłownie kąt w Katedrze PROF. DR STEFAN NOSEK Etnografii tegoż uniwersytetu, obydwie jednak korzystały z gościny Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Ta bliskość etnografii na codziet't, wyrażająca się we wspólnych niektórych seminariach i licznych dyskusjach roboczych, wywarła duży wpływ na zakres archeologicznych ujęć Profesora, (co przekazał również swoim uczniom). Wyraziło się to w takich pracach jak: ,.Znaleziska w Biskupinie a wczesna kultura ludowa Słowian" (Lud t. 36-1939/45) oraz "Przedhistoryczne budownictwo mieszkalne" (Lud t. 39-1948/5'1). Profes0'r staje się nie tylko czynnym członkiem PTL ale wchodzi również do Zarządu Głównego. W okresie narodzin Polskiego Atlasu Etnograficznego czuwa nad powiązaniami problemów etnograficznych i archeologicznych. W okresie późniejszym podejmuje się opracowania haseł "etnograficznych" dla Słownika Starożytności Słowiańskich, (amulety, bartnictwo, kora, narzędzia kopieniacze, podkowa). Archeologiczna twórczość naukowa ś.p. P,rofesora dotyczyła wszY'stkich epok z wyjątkiem paleolitu i mezolitu ze szczególnym jednak umiłowaniem młodszej epoki kamienia. Zbiegło się to z faktem, że szczególnie płodny okres jego życia przypadł właśnie na Lubelszczyznę, tak bardzo bogatą w zabytki tej epoki. Prace wykopaliskowe objęły liczne stanowiska m. in. w Stoku, Lesie Stockim i Klementowicach, pow. Puławy. Jaszczowie i Krężnicy Jarej, pow. Lublin i sięgnęły do woj. kieleckiego, w Kamieniu Plebańskim, pow. Sandomierz. �232 Kronika Najbardziej uderzającą cechą okresu lubelskiego bylo dziwne połączenie upartej, i wielkiej pracy naukowej dla Lubelszczyzny z równie wielką tęsknotą za Krakowem. Zył nieustanną nadzieją powrotu do tego miasta. Odchodząc już z Lublina w 1954 r. drukował w Krakowie dla UMCS podsumowanie archeologicznej wiedzy o Lubelszczyźnie, w obszernym tomie: "Materiały do badań nad historiq starożytną i wczesnośredniowieczną międzyrzecza Wisły i Bugu", (Annales UMCS vol. VI, sectio F). Jest to jedyne opracowanie tego -rodzaju w naszej literaturze archeologicznej. Jeszcze pracując w Lublinie habilitował się na UJ w 1'. 1947, na podstawie pracy pt. "Zagadnienie Prasłowiańszczyzny w świetle prehistorii". Oprócz neolitu wiele wysiłku badawczego poświęcił zagadnieniom etnogenezy Słowian. To właśnie było tematem jego pracy habilitacyjnej. Opowiada się i argumentuje lokalizację tej kolebki w dorzeczu Odry i Wisły. Akcentuje przy tym bardzo silnie ważną rolę, jaką mogłaby odegrać etnografia historyczna, "którąby ściśle połączyć należało z archeologią historyczną, boć pr:zecie etnograf historyczny musiałby pracować metodami a,rcheologicznymi". W Krakowie zostaje kierownikiem Zakładu Archeologii Polski (obecnie Małopolski) IHKM PAN, którą to funkcję pełnił do śmierci. W tymże czasie (1954 r.) został mianowany profesorem nadzwyczajnym (nominacja na prof. zwyczajnego ogłoszona w 2 mies. po śmierci). Brzejściowo był również dyrektorem Muzeum Archeologicznego w Krakowie. Zmarły pozostawił bogatą spuściznę naukową, w tym szereg pozycji bardzo pracochłonnych, (ponad 160 pozycji). Do ostatnich chwil życia, jak gdyby w wyścigu ze śmiercią pracował, przekazując do druku obsze,rne publikacje. Rzeczą historii nauki będzie ocena całości dorobku. Dla uczniów był kimś więcej niż profesorem, bo pełnym życzliwości przyjacielem, inspirującym łagodnie problematykę badawczą i cierpliwie przypominającym o konieczności nieustannego wysiłku. I takim pozostał we wspomnieniach. Jan Prace prof. dra S. Noska z pogranicza archeologii Kowalczyk i etnografii Uwzględniając w tym wykazie tylko te pozycje, które się wiążą z problematyką etnograficzną, należy podkreślić, że całość dorobku liczy 158 pozycji, a oprócz tego 2 znajdują się w druku, co łącznie przekracza 210 arkuszy drukarskich. Perspektywy archeologiczne (w) Jan C z e k a n o w s k i: Wstęp do historii Słowian. Perspektywy antropologiczne, etnograficzne, archeologiczne i językowe. Wyd. II, Poznań 1957, s. 428449. Neurowie w świetle prehistorii. "Przegląd Zachodni", r. VIII (1952), nr 5-5 s. 270-278. Słowianie w pradziejach ziem polskich (skrypt). Koło Historyków Sztuki KUL, Lublin bd. s. 99. Problem celtycki w prehistorii Polski. "Sprawozdania PAU", t. LII (1951), s. 142-145. Slady kultów licie Polski. religijnych "Z otchłani wschodniej wieków", części basenu śródziemnomorskiego w neo- r. XVIII (1949), s. 178-186. Największe zdobycze Ludzkości. "Z otchłani wieków", r. XVII (1948), s. 65-59. Kultura łużycka i zagadnienie Prasłowiańszczyzny. "Wiadomości Historyczne" r. I (1948), nr 4, s. 18-24. �233 Kronika Lubor NiederLe. Stosunki "Lud", t. XXXVIII Praslowiańszczyzny PAU", t. XLVIII z (1948), s. 663-665. Italiq i krajami alpejskimi. "Sprawozdania (1947), s. 381-384. Slowianie w pradziejach Pionierzy archeologii ziem polskiej. polskich. Zorian Kraków 1946, s. 150. Dolęga Chodakowski. "Z otchłani wie- "Z otchłani r. IX kó\,,''', r. X (1935), s. 56-59. Czy Bastarnowie byli Celtami czy Germanami? wieków", (1934), s. 1-10. TADEUSZ ZYGLER (1906-1964) Działalność Tadeusza Zyglera dobrze była znana wśród etnografów z racji wielu funkcji przez Niego pełnionych. Ale jednocześnie znał Go dobrze świat taneczny. To nieco dzienne zestawienie środowisk jest wynikiem Jego specjalnych zainteresowań i wysiłków, aby zorganizować dziedzinę choreologii w Polsce. Ogólnie wiedziano, że specjalnie zajmowały Go zagadnienia folkloru tanecznego. Ale sprawom tańca poświęcał na wielu odcinkach tak wiele wysiłków, że cała dziedzina tańca w Polsce bardzo wiele Mu zawdzięcza. Urodził się 19 stycznia 1906 r. w Warszawie .. Po ukończeniu Gimnazjum im. J. Zamoyskiego w 1924 r. studiował nauki filozoficzne, biologię i pedagogikę na Uniwersytecie Warszawskim. Jednocześnie w latach 1920-1928 studiował muzykę w W. S. M. w Warszawie (teorię i grę skrzypcową). W latach trzydziestych ukazało się szereg Jego artykułów l, w których wskazywał na wy·sokie wartości wychowawcze tańca ludowego i jego przydatność w szkole. Zwracał też uwagę na możliwości materiałowe tkwiące w złożach folkloru tanecznego. Był On w tej dziedzinie jednym z prekursorów w Polsce. W latach 1946-1952, będąc już na stanowisku kierownika Sekcji Tańca Instytutu Badania Sztuki Ludowej (później Państwowego Instytutu Sztuki) podjął trud zorganizowania planowych badań terenowych nad folklorem tanecznym 2. Program tego przedsięwzięcia został przez Niego opublikowany w treściwym artykule 3, omawiającym aktualny stan rzeczy i zadania, jakie taka akcja sobie stawiać powinna. W piśmie "Polska Sztuka Ludowa" ukazywały się Jego recenzje i artykuły, w których niejednokrotnie precyzował plany badań w dziedzinie tańca, wskazywał na konieczność prowadzenia takich prac i stawiał konkretne wnioski 4. W latach 1949-1950 pełnił zresztą obowiązki Redaktora Naczelnego pisma "Polska Sztuka Ludowa". Do pierwszej w Polsce stałej muzealnej ekspozycji poświęconej zagadnieniom tańców ludowych w krakowskim Muzeum Etnograficznym, opracował Tadeusz Zygler w r. 1952 ilustrowany przewodnik pt. "Polskie Tańce Ludowe", będący jedynym dotąd, popularnym kompendium w tym zakresie. 1 Z Y g 1 e I' T., Taniec ludowy w szkole, Wychowanie Fizyczne w Szkole, 1935/36, s. 105110., - Tańce huculskie, ibid. 1938/39, S. 99-103. - Taniec ludowy i jego wartości wychowawcze, Oświata Pozaszkolna, 1938, s. 13-'17. 2 Polska Sztuka Ludowa, R. I, 1947, nr 1-2, s. 60--61; R. NI. 1949, nr 1-2, s. 63; R. nI. 1949, nr 11-12, s. 368. 3 Z Y g 1 e T T., Polskie Tańce ludowe i ich badanie. Polska Sztuka Ludowa, 1948, nr l. 4 Z Y g l e I' T., Refleksje po Festiwalu Tańca Ludowego w Pradze. Polska Sztuka Ludowa, 1948, nr 11/12; Ibicl. 1948, nr 9-10, s. 64; Ibid. 1949, nr 3-4, s. 127. �234 K1'onika W roku 1954 opracował hasła do zagadnień muzykologicznych i choreologicznych dla Słownika Wyrazów Obcych (PIW). Tadeusz Zygler brał udział w wielu kongresach, zjazdach naukowych i festiwalach związanych z dziedziną tańca ludowego (1933 - Lwów, 1935 - Londyn, 1936 Hamburg, 1937 - Pa'ryż, 1945 - Łódź, 1948 - Praga, 1954 - Warszawa). będąc zwykle żywo zaangażowany w pracach kongresowych i organizacyjnych (członek komisji koku-rsowych itd.). Od 1951 r. wykładał historię taóca w grupie specjalistycznej studentów A.W.F. w Warszawie, a od 1953 r. prowadził wykłady o tej samej tematyce w zespole "Mazowsze". W roku 1955 Tadeusz Zygler został mianowany Dziekanem Wydziału Choreografi P.W.S.T. w Warszawie, pierwszej wyższej uczelni tanecznej w Polsce nie istniejącej już niestety, tak jak nie istnieje Sekcja Tańca P.LS. założona przez Niego. W roku 1961 uległ wylewowi krwi do mózgu i porażeniu lewostronnemu. W dniu 8. VI. 1964 r. zmarł nagle w wyniku zawału serca. Pochowany został w Warszawie na cmentarzu bródzień,skim (kwatera :ł2 C). Rocleryk Lange MIĘDZYNARODOWA UNIA NAUK ANTROPOLOGICZNYCH I ETNOLOGICZNYCH INTERNATIONAL UNION OF ANTHROPOLOGICAL SCIENCES AND ETHNOLOGICAL Sekretariat informuje członków Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego o składzie członkowskim i władz Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych (M.U.N.A. i E.), o czym zawiadomił prof. dr Lawrence Krader osobnym listem zadresowanym "Comite National Polonais de l'Union Internationale et du Congres de Sciences Anthropologiques et Ethnologiques", Poland, prof. dr J. Gajek, Secretaire. Równocześnie podajemy do wiadomości treść pisma dodatkowego prof. dr. L. Kradera. Sekretariat Generalny 17 marca Maxwell 1966 School Syracuse University Syracuse, New Jork 1321 Komunikat o zakresie działania Sekretariatu Generalnego, IUAES. 1965---66. Drogi Kolego! W załączeniu uprzejmie przesyłam naj nowszy spis zrzeszonych w International Union of Antropological and Ethnological Sciences instytucji. W ciągu ubiegłego roku Unia nasza nawiązala formalne stosunki i rozpocz<;ła pracę naukową z Międzynarodową Radą Muzeów (International Council of Museums) i Specjalnym Komitetem Międzynarodowego Programu Biologicznego 'CSD (International Biological Program of ICSU). P.rzedsięwzięcia te włączamy do naszych stosunków z Międzynarodową Radą Studiów Filozoficznych i Humani.stycznych (CIPSH) i Międzynarodową Radą Nauk Społecznych. Współpracujemy z Departamentem Nauk Społecznych UNESCO Union of Anthropological and Ethnological Sciences instytucji. �235 Kronika Unia współpracuje z tymczasowym programem "Salvage Ethnography" (Etnografia Ocalenia), której przewodzi Smithsonian Institution, Washington, pod kierownictwem Sol Taxa. Lawrence Kra der Sekretarz Wykaz członków i władz komitetów Argentyna, Sociaded Argentina dr O. Men~hin, prezes. narodowych: de Antropologia, Moreno • 350, Buenos Generalny Aires, prof. Australia, Australian Institute of Aboriginal Studies, 29, Lonsdale Street, Braddon, A.C.T., P.O. Box 553, City. Canberra A.C.T., prof. A. D. TrendalI, kierownik katedry. University's Board for Anthropological Research, University of Adelaide, Box 489, G.P.O., Adelaide, South Australia, prof. A. D. TrendalI, kierownik katedry. Departament of Antropology of the University of Sydney (N. S. Wales), porf. Geddes, Kier., Peter Lawrence, st. wykładowca. Aust.ria, Anthropologische Abteilung des Neutrhistorischen Museums, Burgring 7, Wien l, dl' W. Ehgratnel', dyrektor. Anthropologische Gesellschaft in Wien, Burgring 7. Wien 1, dr Walter Hirschberg, prezes, dr Johannes Jungwirth, seketarz, Naturhistorisches IVluseuITi. Anthropologisches Institut der UniversWit, Wien, Van Swietengasse l, prof. E. Breitinger. Institut fill' Volkerkundc del' Universitat, Wien, Universitatsstrasse, 7/IV, Wien 1, prof. J. Hackel, Vostand, dr Anna von Hohenwart-Gerlachstein, Secretaire General, prof. dr R. von Heine-Geldern. Museum flir Volkerkunde, Neue Hoiburg, Wien 1 Mme. E. Becker-Donner, dyrektor. Oesterreichische Ethnologische Gesellschaft. Universitatsstrasse 7/IV. Wien 1. prof. dr Josef Haekel, prezes. Belgia, Institut de Sociologie Solway de l'Universite libre. Pare Lecpold, Bruxelles, 6. Prof. A. Doney, dyrektor. Muse·? Royal de l'Afrique Centrale, Tervuren, Mr. L. Cahen, dyrektor. Societe Royale BeIge d' Anthropologie, 25, rue des Taxandres, Bruxel1es 4, Mme . .'\. Dorsinfang-Smets, prezes, Mr. Leguebe, sekretarz generalny, c/o Institut royal des Sciences Naturelles de Belgique, 31, rue Vauthier, Bruxelles,4. Bolivia, Centro de Investigaciones arqueológicas en Tiwanaku, Casilla 2325, La Paz, Bolivia, dr Carlos Ponce Sanginćs, dyrektor. Departamento de Arqueologia, Etnografia y Folklore del Ministerio de Educación de Bolivia, Calle lngavi num. 916, La Paz, Bolivia, dr Julia Elena For t(lll, ,Jefe. Instituto Lingliistico de Verano en Bolivia, Casilla 64, Riberalta, Beni, Bolivia. Sociedad Boliviana de Antropologia. Calle Ingavi, nLlm, 916, La Paz, Bolivia, dre Julia Elena Fortun, prezes. Brazylia, Associacio Brasileira de Antropologia, Museu Nacional, Quinta Boa Vista, Rio de Janeiro (Guanahara), dr J. Mattoso Camara, Jr., prof. Luis de Castro Faria. Cadeira de Antropologia de Facultade de Ciencias e Letras da Universidades de Sao Paulo, Caixa Postal .'i459, Sao Paulo, prof. Egon Sehaden. Departamento de Pesquisas da Universidade do Paranei, Rua General Carneiro 460; 6° andar. Curitiba, Parami, prof. L. Loureiro Fernandes, dyrektor. Escola de Sociologia e Politka de Sao Paulo, Rua General Jardim 522, Sao Paulo, prof. Cyro Berlinek, dyrektor. Instituto de Pasquisas Educacionais, Servico de Antropometria, Avenida Almirante Barroso 87, 7° andar, dr Maria Julia Pourchet. dyrektor, Rio de Janeiro (Guanabara). Instituto de Prehistoria e Etnologia, Ciudade Universitaria, dr Paulo Duarte, dyrektor. Sao Paulo. Instituto Nacional de Pesquisas da Amazonia, Caixa �23G Kronika Postal, 3. Belem, Pani, Museu Paulista, Departamento de Sao Paulo, Prof. dr Herbert Baldus, dyrektor. Uniao antropologicas e Etnologicas, Fortaleza, Ceara. Rua Pedro Cearense). Fortaleza, Ceara. c/o Instituto Je Antropologia. Prof. Francisco de Alencar, dyrektor, Avenida Viscon.:J" de Ceara. 8032, Etnologia, Carta Posti11 Brasileira de Ciencias T, 997 (Centro JVledico Universidade do Cear~i. Canepe 2635, Fortakz<1, Bulgaria, Institut morphologii BAN, Popiomova 27, Sofia. Prof. Musej etnografii BAN, Moskovska 6-a, Sofia, dr B. D. Bozikov. dr P. N. Boev. Canada, Carleton University, Department of Sociology and Anthropology, dr Frank Vallee, Ottawa, Ontario. Laval University, Faculte de Sciences Sociales, Quebec. Profesor Mars-Adelard Tremblay. National Museum of Canada, Human Hislor:.' Branch, Chief of the Archeology Division, Ottawa, Ontario, prof. W. E. Taylor, Jr., sekretarz. University of British Columbia, Department of Sociology and Anthropology, Vancouver, British Columhia, dr Harry B. Hawthorne. University of British Columbia, Department of Sociology and Anthropology, Vancouver, British Columbia, profesor Wilson Duff. Chile, Museo de Historia Natural, Casilla 787, Santiago, dr Grełe l\losłny, dyrektor. Sociedad chilena de Arqueologia e Historia "Francisco Fonck." Vina DeI Mar, Jorge E. Schwab, prezes. Sociedad Chilena de Antropologia, Rosas 1388, Santiago, dr Luis Sandoval S., prezes. Colombia, Instituto de investigación etnológica. Museo Etnológico, Apartado posta I 496, Barranquilla, dr Carlos Anqulo Valdes, dyrektor. Departamento de Antropologia de la, Universidad de los Andes, Calle 18, carrera I-E, Apartado Aereo 4976, Bogota, D. F., dr Gerardo Reichel-Dolmatllff, Jefe. Instituto Colombiano de Antropologia, Apartado Nacional 407, Bogota, dr Francisco Marquez Yanez, sekretarz generalny, dr Manuel Casas Manrique; dyrektor. Cuba, Instituto de Etnologia y Folklore de la Comisión de la Academia de Ciencias de la Republica de Cuba,' Capitolio Nacional, La Habana, dr Argeliers Leon, dyrektor. Czechosłowacja, Czechoslovak Academy of Sciences, Institute for Ethnography and Folklore, Praha 2, Lazarska 8, CSSR, dr O. Skalnikova, sekretarz. Moravske Muzeum v Brne, Nemesti 25, unora 8, Brno, dr Jan Jelinek, dyrektor. Seclion anthropologique de la Societe du Musee National, Vaclavske nam, 68, Praha II, 1700, Praha, dr Jaroslav Suchy, sekretarz, dr Vojtek Fetter, prezes. Dania, Danish Ethnographical Society Nationalmuseet, Copenhague, dr Kaj Birket-Smith. International Secretariat for Research on the History of Agricultural Implements, National Museum, Copenhagen K., prof. G. Nellemann, M. Sc. Universitetes Anthropologiske Laboratorium Norreale 63, Kobenhavn, prof. B. J. Jorgenson. Ekwador, Casa de la Cultura, Casilla 789, Guayaquil, Sr. Carlos Zcvallos Menendez. Centro misional de investigaciones cientificas, Apartado 412, P. Ernesto Alvarez A., dyrektor, Quito. Finlandia, Kansallismuseo, bianink 33, Helsinki. Helsinki, dr Hilkka VilppuJa. Helsingin Yliopisto, Fa- �Kronika 237 Francja, Centre d'etudes anthropotechniques, 2 rue de Vallois, Paris leI'. Dr Pierre Vasal, sekretarz generalny, 42 rue Henri Barbusse, Paris Ve. Centre national de recherches d'Archeologie, Ministere des Affaires culturelles, Tunisia, (patrz Tunis). Centre universitaire havrais de Psychologie des peuples, Universite de Caen, MI'. M. Miroglio, dyrektor. Musee de I'Homme, Palais de Chaillot, Paris XVIe. Prof. Leroi Gourhan, prezes. M. J. Rouch, sekretarz. Comite du film ethnographique, Musee de l'Homme, Palais de Chaillot, Paris XVIe. Prof. Leroi Gourhan, prezes. M. J. Rouch, sekretarz. Comite international de standardisation en Biologie humaine Hospital Cochin, Pavillon de Recherches, 27, rue Faubourg Saint Jacques, Paris, 14, E. Schneider, prezes, G. A. Heuse, sekretarz generalny. Conservateur en Chef du Musee des Arts et Traditions Populaires, Palais de Chaillot, Place du Trocadero, Paris 16e, prof. M. Georges Henri Riviere. Institut d'Ethnologie d l'Universite de Paris, Palais de Chaillot, Paris XVIe. Prof. Henri Raulin, sekretarz generalny. Laboratoire d'Anthropologie de la Faculte des Sciences de Paris ,Sorbonne), Paris, 45, rue des Saints Peres, prof. Georges Olivier, dyrektor. Le Laboratoire d' Anthropologie Sociale, College de France, 11 Place Marcelin-Berthelot, Paris 5, prof. Claude Levi-Strauss, dyrektor. Musee de l'Homme, Palais de Chaillot, Place du Trocadero, Paris XVIe. Prof. Saegnes Millot, dyrektor. Societe d'Anthropologie, BId. SL Marcel, Paris XlIle. Dr H. V. Vallois, sekretarz. Societe des Africanistes, Musee de I'Homme, Palais de Chaillot, Paris XVIe, Mad. Dieterlen, sekretarz. Societe des Americanistes, Musee de l'Homme, Palais de Chaillot, Paris XVIe. Prof. R. d'Harcourt, prezes. MI'. Jacques Lafaye, sekretarz generalny. Societes des Oceanistes, Musee de I'Homme, Pal ais de Chaillot, Paris XVIe, P. O'Reilly, sekretarz generalny, Mad. Guyomard, sekretarz. Societe d'Ethno-Zoologie et d'Ethno-Botanique, 43, rue Cuvier, Paris-V, France, prof. R. Porteres. Societe internationale d'Ethnopsychologie normale et pathologique, 96 rue Pierre Demours, Paris XVIIe, dr Pidoux, sekretarz generalny. Niemiecka Republika Federalna, Anthropologisches Institut der UniversiUit, Kiel, Olshausenstr. 40-60, Bau 17, B2, prof. dr J. Sehaeuble, dyrektor. Anthropologisches Institut der UniversiUit. Mainz prof. dr Egon von Eiekstedt, Hon. dyrektor, dr lise von Sehwidetki, dyrektor. Anthropos Institut, St. A'lgustin, Siegburg (Rhl.), prof. dr Huber. Deutsche Anthropologische Gesellschaft, prof. dr Wilhelm Gieseler, prezes, Schloss, Tubingen. Deutsche Gessellschaft fUr Volkerkunde, Institut fUr Volkerkunde der Universitiit. lVIiinchen, prof dr H. Baumann, prezes. Frobenius Institut an del' cTohann WoIfang Goethe Universitat, Liebigstr. 41, Frankfurt a/Main, prof. dr Schmitz, dyrektor. Hamburgisches Museum fiir Volkerkunde und Vorgeschichte, 2 Hamburg 13, Binderstrasse 14, prof. K. Dittmer. Institut fi.ir Anthropologie und Humangenetik UniversiHit Miinchen, Richard Wagner Str. 10/1, Miinchen 2, prof. K. Saller. Institut fiir Humangenetik del' Universitiit Miinster i, W. Versaliusweg 12-14, Muenster i, VV,prof. dr Frhrr. von Verschuer, dyrektor. Museum fiir Liindev-und Volkerkunde, Stuttgart (Linden-Museum des Wiirttembergischen Vereins fiir Handelsgeographie E. V.), Hegelplatz 1, Stuttgart/N, dr Hans Rhotert, dyrektor. Rautenstrauch-,Joest Museum fiir Volkerkunde, Ubierring, 45. Koeln, dr W. C. J. Frohlich, dyrektor. Staatliches Museum fiir Volkerkunde, Muenchen, Konservator: dr Andreas Lommel, Maximilianstr. 26. Siidasiens Institut der Universitiit. Heidelberg Schaffelstrasse 6, prof. dr Schiller, dyrektor, prof. dr K. Jettmar, z-ca dyrektora. Niemiecka Republika Demokratyczna, Akademie der Vlissenschaften, Unter Institut fi.ir Deutsche Volkskunde an der oer Linden 8, Berlin, prof. dr W. Steinitz, �238 Kronika dyrektor. Museum flir Volkerkunde, Leipzig, dr Hans Damm, dyrektor, Taubchenweg 2. Leipzig. Staatliches Museum fUr V5Ike:'kunde, Dresden, dr S. Wolf, dyrektor, Dipl. ethn. Heinz Israel, z-ca dyrektora. Grecja, prof. V. Valaoras, 14, Asklipioll, Athenes. Gwatemala, Instituto de Antropologia Carlos Samayoa Chinchilla, dyrektor. e Historia, Edificio num. 5 de la Aurora. Haiti, Institut d'Ethnologie, rue, Capais, Port-Au-Prince, dr L. Mars, dyrektor. Honduras, Instituto Nacional de Antropclogia e Historia de Honduras Comayaguela D. C., dr Jose Nónez, dyrektor. Węgry, Magyar Neprajzi Tarsasag (Soch~te ethnographique hongroise), Konyves Kalman-Korut 40, Budapest VIII, dr Akos Szendrey, prezes, dr Tibor Bodrogi, sekretarz generalny. Sectio anthropologiea Musei Historici-naturalis Musei National, dr Nemeskeri, dyrektor, Baross-utica, J.3 Budapest VII. Islandia, prof. K. Eldjarn, Thjodminjasafn Islands, Reykjavik. India, Anthropological Survey' of India. Calcutta, Indian Museum, 27, Chowringee. Calcutta 13, dr K. Sen, dyrektor, dr N. Datta-Majumdar, dyrektor. Anthropological Department, Panjab University, Chandigar, dr S. R. K. Clwpra., kier. Anthropology Department. Delhi University, Delhi 35, Ballygunge Circular Road. Calcutta 19, prof. dr P. C. Biswas, kier. Department of Anthropology, University of Calcutta prof. dr K. Chattopadby, kier., Calcutta. Indian Anthropological Institute. Calcutta P. 26. Raja Basanta Roy Road Calcutta 29, dr Kalidas Nag, sekretarz. Man in India, Ranchi, Bihar 18, Church Road, Ranchi, Bihar prof. dr Nirmal Kumar Bose Poona University, Department of Sociology and Antropology Poona, India, Mme. J. Karve. Tribal Research Institute. Ranchi, Bihar, dr Sochchidananda, dyrektor. University of Delhi, Department of Sociology, Delhi School of Economics, Delhi 6, dr M. S. A. Rao, Ag. Head of the Department, prof. M. N. Srinivas. Iran, Comite iranien d'Anthropologie et d'Ethnologie. bal, Institut des Beaux Arts. Teheran. Teheran c/o: prof. Ali Hani- Izrael, Department of Prehistory and Anthropology of the University. Jerusalem, prof. Moshe Stckelis, dyrektor. Ethnological Museum and Folklore Archives. Haifa, Arlosoroff Street, 19. Haifa, dr Dov Noy, dyrektor. World Center for Jewish Folklore Research. Yeda'am. Tel Aviv, 39, Nachmani Street, P. O. B., 314. Tel Aviv., dr Yom-Tob Levinski, prezes. Włochy, Instituto di Ethnologia delIa Universita. Firenze, Via San Egidio, 21, prof. Paolo Graziosi, dyrektor. Instituto di Antropologia. Universita Cagliari, prof. C. Maxia. Instituto di Antropologia. Universita di Palermo, Via Archirafi, 22, Paiermo, prof. dr Venerando Correnti, dyrektor. Instituto italiano di Antropologia, Roma. Citta universitaria, prof. Sergio Sergi, dyrektor hon. prof. Genna, dyrektor. Instituto per Ie civilta primitive. Facolta di Lettere e Filosofia, Citta univcrsitaria, Roma, prof. V. L. Grottanelli, dyrektor, prof. V. Lanternari, sekretarz generalny. Wybrzeże Kości Słoniowej, Centre des Sciences Ivory Coast (Rep. of), dr B. Holas, dyrektor. humaines, B. P. 1600 Abidjan, Japonia, The Anthropological Society of Nipon, Motofuji-cho, Bunkyoku, Tokyo, dr Kotondo Hasebe, prezes. The Japan Society of Ethnology Shimo-Hoya, Hoya- �239 Kronika -machi, Kitatama-gun, Tokyo, 3, prof. dr Sh. Shiratori Japan, Ueno Park, Tokyo, prof. M. Oka. prezes. Science Council of Meksyk, Escuela de Antropologia de la Universidad Libero-Americana, clo dr Felip Pardinas, Cerro de las Torres, 395, Escuela Nacional de Antropologia, Museo Nacional de Antropologia. Bosque de Chapultepec, Mtro. Felipe Mnntemayor, dyrektor. Instito Indigenista Interamericano, Nifios Heroes 139, dr Miguel Leon Portilla, dyrektor. Instituto Nacional de Antropologia e Historia, Córdoba 43, dr Eusebio Davalos, dyrektor. Instituto Nacional Indigenista, Avenida Revolución, 1297, dr Alfonso Caso, dyrektor. Museo Nacional de Antropologia. Mexico, Bosque ric Chapultepec. dr Ignacio Bernal, dyrektor. Sccieelad Mexicana de Estudios antropológicos. Mexico, dr G. Aguirre Beltran, sekretarz, Avenida Revolución, 1279. Instituto de Investigaciones históricas de la Universidad Nacional, sección de Antropologia, Mexico, Jefe de la sección, prof. dr Juan Comas. Monaco, Musee d'Anthropologie rai, konserwator. Maroko, Institut tor. des Hautes Prehistorique, Etudes Marocaines, (Principaute de Monaco). L. Bar- Rabat. M. Henri Terrasse, dyrek- Holandia, Institute of Human Biology, 22-24 Achter den Darn, Utrecht, prof. dr Johann Huizinga, Mrs. Anne L. ToI. Koninklijk Instituut voor de Tropen, Linnaeusstraat 2A, Amsterdam, prof. R. A. M. Bergman. Leiden University, Leiden, prof. G. W. Locher. Nederlands Genootschap voor Anthropologie clo on. Inst. voor de Tropen, Linnaeusstrat 2 Amsterdam-O, prof. dr Th. Fischer, prezes, Mme. A. .l. van Bork-Feltkamp, sekretarz. Nowa Zelandia, Anthropology Department, Gathercole, Senior Lecturer in Charge. University of Otago, Dunedin, Norwegia, Ethnological Institute Universitetet l Oslo, Blindern, Knut Kolsrud. University of Bergen, Bergen, prof. Fredrik Barth. dr Peter Oslo 3, prof. dr Panama, Centro de Investigaciones antropológicas. Facultad de Filosofia, Letras y Educación. Universidad de Panama, Apartado 3277, Panama, dr Reina Torres de Arauz, dyrektor. Peru, Departamento de Etnologia y Arqueologia de la Universidad Mayor de San Marcos, Lima, dr Jose Matos Mar, Luisa Beausejour 286, S. Isidro. Lima. Instituto de Estudios humanos de Lima, Girón Apurimać 375. Lima dr M. M. Valle, dyrektor. Universidad de San Agustin. Facultad de Letras. Arequipa clo dr M. M. Valle, Girón Apurimac 375. Lima. Instituto Riva Aguero de la Universidad Católica. Lima, Plaza Francia. Lima. Museo Nacional de Historia. Lima, Avenida Alfonso Ugarte 656. Lima, ell' Luis E. Valcarcel, d:'lrektor. Polska, Comite National Polon ais de l'Union Internationale et du Congres des Sciences Anthropologiqucs et Ethnologiqlles, WroC'law, pl. Nankera 4, prof. dr Józef Gajek, sekretarz. Instytut Historii Kultury Materialnej. Warszawa, Polska Akademia Nauk, Warszawa, ul. Długa 26, prof. dr Witold Hensel, dyrektor. Polskie Towarzystwo Antropologiczne, Warszawa, dr Tadeusz Dzierżykray-Rog'alski, prezes, Sady Żoliborskie 7, m. 24, Warszawa. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław, pl. Nankera 4. Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne, Łódź, Pl. Wolności, 13, Łódź, prof. dr l{onrad JaŻdŻewski. dyrektor. �240 KI'o11'ka Portugalia, Centro de Estudos de Antropologia cultural. Lisboa. Calle Rodrigo da Fonseca, 1416, prof. dr Antonio Jorge Dias, dyrektor. Centro de Estudos de Et.nologia Peninsular. Universidade do Porto, prof. dr Antonio Jorge Dias, dyrektor. Centro de Estudos de Etnologia do Ultramar. Avenida Oscar Monteiro 34-1 esq., Lisboa, prof. Antonio de Almeida, dyrektor. Instituto de Antropologia DOlItor Mendes Correa, Porto, Facultade de Sciencias t:niversidade, Porto, prof. dr .J. dos Santos Junior, dyrektor. u Rumunia, Institut d'Archeologie de l'Academie Roumaine. BucUl'esti via J. C. Frimu, II. Bucuresti. Laboratorul de Morfologie, Animala, Universitatea lAS I, Romania, prof. Olga C. Necrasov. Senegal, Institut francais d'Afrique Noire, Dakar. B. P. 206, Th. Monod, dyrektor, Charge du Departement de Linguistique, M. Houis. Somalia, Cultural Relations Ministry of Education, Mogadishu, Musa Galaal, kier. Hiszpania, Catedra de Etnologia, Universidad de Barcelona, prof. dr L. Perleot, Barcelona. Departamento de Antropologia del Instituto Bernardino de Sahagun de Antropologia y Etnologia, prof. dr Santiago Alcobe, dyrektor, Laboratoriode Antropologia, Universidad de Barcelona. Departamento de Antropologia Social del Instituto Balmes de SOciologia, Madrid, Medinaceli 4, Madrid, prof. Claudio Esteva Fabregat. Museo Etnologico y Colonial. Barcelona, Parque de Montjuich, prof. dr Luis Pericot. Seminario de Americanistas de la Facultad de Filosofia y Letras de la Universidad, Madrid, prof. dr Manuel Ballesteros Gaibrois, dyrektor, dr Leonor Cabrera, sekretarz. Seminario de Historia Primitiva, Madrid, prof. dr Julio Martinez Santa-Olalla, dyrektor, .Jorge Juan 59, Madrid. Sociedad espanola de Antropologia, Etnografia y Prehistoria, Madrid, Apartado 1914, Madrid, Arquitecto Jose Luis Arrese, prezes, prof. dr Julio Martinez Santa- Olalla, sekretarz. Societat Catalana d'Estudis Histórics, Barcelona, dr R. Aramón, prezes. Apartado 1146, Barcelona. Szwecja, Etnografiska Institutet, Universitet, Goeteborg, prof. C. G. Izikowitz, dyrektor. Etnografiska Museet, Goeteborg, Norra Hamngatan, 12, Góteborg, C, prof. C. G. Izikowitz. Etnologiska Sallskapet St.ockolm, (Ethnographic Society of Stockolm), prof. John Grandlund, prezes. Swedish Committee for Folklife Research, Stockholm, prof. S. Erixon, prezes, Ormansgatan, 63, Stockom-Vallingby, 3. Szwajcaria, Association internationale pour l'Etude de l' Ant.hropologie Differentielle, lnstitut d'Anatomie de l'Universite, 20 rue de l'Ecole de Medecine Geneve Institut d' Anthropologie d l'Universite de Geneve, 44 rue des Maraichers, Geneve, prof. R. Marc Sauter, dyrektor. Musee Ethnographique (Museum fur Vólkerkunde), Augustinergasse 2, Basel. Societe Suisse D'Anthropologie et D'Ethnologie I, avo Franc<;is Borel, Cortaillod (Geneve), Miss Susanne Haas, sekretarz-skarbnik Societe Suisse des Americanistes, 65--67 Boulevard Carl Vogt, Geneve, Mad. M. Paranhos da Silva, sekretarz generalny. Taiwan, Institute of Ethnology (Academia Sinica), N;J,nkang, Taipei, Taiwan (Formosa), Shun-sheng-I,ing, dyrektor, prof. Yih yuan Li, Associate research fellow, sekretarz. Czad, Institut National Tchadien pour les Sciences bumaines, ForL Lamy, B. P. 503, Fort Lamy (Rep. du Tchad), prof. .T. P. Lebeuf, dyrektor. Bun,au de Paris, Musee de I'Homme Place du Trocadero, Paris 16. �241 Kronika Tunis, Centre national de rikherches et d'Archeologie, Tunis, Ministere res culturelles, dr Ali Sahly, Rieumes (Hf.wte Garonne) (France). des Affai- Wielka Brytania, Association of Social Anthropologists of the Commonwealth, University College London, Gower Street W. C. 1, London, Mr. loan Lewis. International African Institute, St. Dunstan's Chamber, 10/11 Fetter Lane, Fleet Street, London E. C. 4, prof. D. Forde, dyrektor. International Folk Music Council, London, dr Barbara Krader, sekretarz. Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland, 21 Bedford Square, London W. C. 1, Anthony Christie, sekretarz. Egipt, Prof. M. Amer, 8 rue Salamlek, Garden City, La Caire, Republique Arabe Unie. Asyut University, Sociology Department, Assiut, dr A. Shawky, Head, Institut des Etudes Soudanaises, 3. Shagaret-el-Dur, Zamalek, I.e Caire, Republique Arabe Unie, prof. M. Awad. Stany Zjednoczone Ameryki Północnej American Anthropological Association, 1530 P. Street, N. W., Washington 25, D. C., dr Stephen T. Boggs. American Folklore Society University of Pennsylvania, Philadelphia, Pennsylvania 19104, prof. Kenneth Goldstein. Anthropological Society of Washington. Smithsonian Institution, Washington, D. C., dr Eugene Knez. Bernice P. Bishop Museum Far Eastern Pre-History Association, P. O. Box 3466, Honolulu, Hawaii. Current Anthropology, University of Chicago, Department of Anthropology, l126E 59th Street, Chicago 37, Illinois, dr Sol Tax. Research Institute for the Study of Man, 162 East 78th Street, New York 21, New York, dr Vera Rubin. The Society for Applied Anthropology, University of Colorado, Boulder, Colorado, Mr. Orner C. Stewart, prezes. Uniwersytety, Brandeis University, Department of Anthropology, Waltham, Massachusetts 02154, prof. Robert A. Manners. kierownik katedry. Columbia University. Department of Anthropology, New York, New York 10027, prof. l\larvin Harri~. Cornell University, Department of Anthropology, Ithaca, New York, dr Allan R. Holmberg, kierownik katedry. Northwestern University, Department of Anthropology, Evanston, Illinois 60201, prof. Raoul Narroll. Stanford University, Department of Anthropology, Stanford, California, prof. George D. Spindler, kierownik katedry. University of Pennsylvania, Department of Anthropology, Philadelphia. Pennsylvania 19104, prof. Anthony F. C. Wallace, kierownik katedry. University of Pittsburg, Department of Anthropology, Pittsburg 13, Pennsylvania, prof. David Landy. University of Texas, Department of Anthropology, Austin, Texas, prof. Richard N. Adams, kierownik katedry. Wayne State University, Department of Sociology and Anthropology, Detroit, Michigar.. 48202, prof. Leonard Moss, kierownik katedry. Yale University, Department of Anthropology, New Haven, Connecticut, prof. Harold Conklin. Z.S.R.R., Institut d'Ethnographie de l'Academie des Sciences de L'URSS Moskva, ul. Dimitri Ulyanov, 19, Moskva V, 36, prof. S. P. Tolst6v, dyrektor, prof. G. F. Debetz. Institute of Anthropology, State University, Moskva, Karl Marx Prospekt, 18. Moskva k-9, dr V. P. Jakimov, dJyrektor. Watykan, Museo Missionario, Etnologico Palazzo Laterane, Laterano 6-A, Roma, Italy, R. P. M. Schulien. Piazza S. Giovanni in Wenezuela, Museo de Ciencias Naturales, Caracas, Apartado 3893, Caracas, dr Ramon Aveledo Hostos, dyrektor. Instituto Venezolano de Investigaciones Cientificas (LV.I.C.), Apartado 1827, Caracas, J. M. Cruxent, dyrektor. 16 - Lud, t. 51, 1967 �242 Kroniko Wietnam, Ecole fran!;ais d'Extreme France, II, place Marcelin Berthelot, Orient, prof. J. Filliozat, Paris 5 (France). dyrektor, College de Jugosławia, Etnolosko Drustvo Jugoslavije (Association cthnologique jugoslave), Studentski trg 13, p.f. 367, Beograd, prof. dr Bofivoje Drobnjakovic, prezes. Filosofska Fakulteta, Oddelek za etnolcgijo, Askercela ul. 12, Ljubljana, prof. V. Novak .. 7 Obrady S.I.E.E. Międzynarodowe Towarzystwo Etnologiczno-Folklorystyczne (S.LE.F.) założone w 1928 r. w Pradze pod nazwą Międzynarodowa Komisja Sztuki i Tradycji Ludowych (C.LA.P.) obradowało 25' kwietnia 1965 r. w IVlaTburgu pod przewodnictwem dyrektora Instytutu do Badań Etnograficznych w Środkowej Europie przy Philips UniversiHit. W obradach wziął udział m. in. prezes S.LE.F. Karel C. Peeters oraz sekretarz generalny Roger Pinion. Po wstępnym przemówieniu prezesa i omówieniu bieżących spraw organizacyjnych sekretarz generalny powiadomił uczestników obrad o powołaniu w ramach towarzystwa nowych komisji naukowych, których utwonenie postulowane było przez członków towarzystwa. zadania i skład tych komisji z pewnością zainteresują również polskich czytelników. Są to: 1. KomiSja d/s Europejskiego Atlasu Etnograficznego - prezesi: M. Bratanic, P. J. Meertens; członkowie: M. Barabas, S. Erixon, J. Gajek (polska), M. Zender. 2. Komisja d./s studiów bibliograficznych prezesi: G. Heilfurth, R. Wildhaber, 3. Komisja d/s studiów uniwersyteckich prezesi: H. Bausinger, W. Nicolaisen. 4. Komisja d/s studiów nad pracą: - prezesi: pani Belenyessi, J. Weber-Kellerman. 5. Komisja d/s studiów nad narzędziami pracy - prezesi: W. Jakobeit, Steensberg. 6. Komisja d/s studiów nad grami i zabawami ludowymi - prezesi: M. Kuret i Peesch. Zapowiedziano również utworzenie oW przyszłości dalszych komisji, m. in. d/s filmów folklorystycznych, wierzeń i zabobonów, świąt tradycyjnych, literatury ludowej, budownictwa wiejskiego. Na zakończenie obrad prezes omówił przyszłe możliwości współpracy z folklorystycznymi organizacjami w Ameryce Południowej oraz zaproponował nadanie tytułów ·członków honorowych S.LE.F. profesorom Renato Almeida i Milan Gavazzi. 27 kwietnia 1965 r. w Marburgu obradował Niemiecki Kongres Etnograficzny na temat folkloru związanego z pracą. Wstępne przemówienie wygłosił m. in. prezes S.LE.F. prof. dr Karel C. Peeters. Mówił on głównie o rozwijającej się współpracy między S.I.E.F. a niemieckimi organizacjami etnograficznymi i folklorystycznymi. Obrady kongresu toczyły się w ośmiu sekcjach: 1) budownictwa i rolnictwa, 2) baśni i legend, 3) sztuki ludowej, 4) strojów ludowych, 5) narzędzi pracy, 6) pieśni, muzyki i tańców, 7) językoznawstwa. 8) folkloru Niemiec Wschodnich. Kongres mimo tematyki, związanej z terenem Niemiec posiadał charakter międzynarodowy dzięki obecności wielu uczestników z zagranicy. Opracował T. Skarżyński w/g Bulletin Folklorique d'lIle-de-France, nr 30. str. 910-913. �243 KToniku SPRA WOZDANIE 7. I Ogólnopolskiego Krakowski Seminarium Afrykanistycznego zorganizowanego przez Oddział PTL w dniach 8 i 9 maja 1965 r. Oddział Krakowski PTL zo,rganizował 8 i 9 maja 1965 pierwsze ogólnopolskie Seminarium Afrykanistyczne w lokalu Zakładu Filologii Orientalnej Uniwersytetu Jagiellońskiego, Collegium Paderevianum, Al. Mickiewicza 8/10, 8 piętro sala 808. W sobotę dnia 8 maja o godz. 10 Seminarium otworzył Prezes Oddziału Krakowskiego PTL prof. dr Tadeusz M i l e w s k i, przedstawiając w krótkim zagajeniu zadania afrykanistyki polskiej. Pierwszy referat naukowy pt. Etiopska medycyna ludowa wygłosił prof. dr Stefan S t l' e l c y n. Omówi! on zarówno treść etiopskich rękopisów medycznych z XVII i XVIII w. jak też przedstawił wyniki badań terenowych. Ludowa medycyna etiopska jest w zakresie swych założeń teoretycznych odgałęzieniem tradycji greckich a następnie arabskich, w zakresie jednak konkretnych metod leczenia wykazuje ona dużą pomysłowość i oryginalność. Prof. Strelcyn przygotowuje obecnie wydanie filologiczne kilku etiopskich ['ękopisów medycznych. Po wygłoszeniu referatu prof. Stn~lcyn objął przewodnictwo obrad i udzielił głosu dr .Januszowi Kamockiemu, który omówił stan zbiorów afrykanistycznych w Polsce. Najbogatszym pod tym względem jest Muzeum Narodowe w Warszawie (około 6000 eksponatów), Muzeum Etnograficzne w KiI"akowie (około 1250 eksponatów w tym kolekcje Rogozińskiego z lat osiemdziesiątych XIX w.), Muzeum w Szczecinie, do którego obecnie napływają eksponaty z Ghany, i Muzeum w Bochni. Palącą potrzebą jest udostępnienie tych zbiorów publiczności przez organizowanie wystaw oraz wydawanie katalogów, artykułów informacyjnych itd. O godz. 13 obrady zawieszono i członkowie Seminarium udali się do Muzeum Etnograficznego, Plac Wolnica 1, gdzie w jednej z sal 7-ego piętra zorganizowano Wystawę zbiorów afrykanistycznych. Otwarcia jej dokonał DyrektoT Muzeum prof. dr Tadeusz Seweryn, a po Wystawie oprowadził gości dr Janusz Kamocki, zwracając ich uwagę na piękną broń i fetysze z Kamerunu oraz na instrumenty muzyczne plemion murzyńskich. O godz. 17 wznowiono brady w Collegium Paderevianum. Doc. dr Szymon C h o d a k wygłosił referat pt. $wiqtynie Ghany, w którym omówił wyniki własnych badań w tym kraju. Referent przedstawił funkcję społeczną' świątyń wynikającą ze światopoglądu miejscowej ludności murzyńskiej. Ich walkę z czarną magią i z przestępczością. Następny referat prof. dr Tadeusza M i l e w s k i e g o pt. Problem klasYfikacji języków Afryki przedstawił ewolucję poglądów w tej dziedzinie od D. Westermanna (1940) do J. H. Greenberga (1963). W wyniku rozwoju badań naukowych ustaliła się koncepcja czterech rodzin językowych Af,ryki: 1. kiwisan na samym południu, obejmująca dialekty Hotentotów i Buszmenów; 2. bantuidalna (u Greenberga kongokordofańska) w basenie Kongo, Nigru i w Kordofanie, 3. nilo-saharska (między Nilem a jeziorem Czad), 4. semito-chamicka (u Greenberga af,roazjatycka) w Afryce Północnej, która obejmuje 5 podrodzin: hausa-musgu (między Nigrem a jeziorem Czad), berberyjską, kuszycką, wymarłą dziś egipską i semicką. Referat prof. dr Romana S t o p y pt. Pokrewieństwo genealogiczne podstawowych czterech grup językowych Afryki szedł dalej od poprzedniego. Bronił on tezy, że cztery wyrozllłone w referacie prof. Milewskiego rodziny językowe są sobie pokrewne i że tworzą w gruncie rzeczy jedną ogólnoafrykańską rodzinę językową, �244 Kronika której najbardziej archaicmymi przedstawicielami są dialekty khoisan używane przez Hotentotów i Buszmenów. W niedzielę9 maja obrady wznowiono o godz. ID. Doc. dr Andrzej Wal ig Ó l' S k a wygłosił pierwszy referat pt. Dawność a współczesność Afryki, w którym naszkicował rozwój metod badań etnograficznych od drugiej połowy XIX w. po dziś dzień. Specjalną uwagę poświęcił referent szkole B. Malinowskiego i historii badań etnograficznych w Afryce. Następny referat prof. dr Tadeusza L e w i c k i e g o pt. Górnictwo i metalurgia w Afryce średniowiecznej dał niezmiernie barwny obraz życia gospodarczego Afryki w okresie między VIII a XIX w.n.e. Podstawą wywodów referenta były informacje zawarte w dziełach średniowiecznych geografów arabskich. Prof. Lewicki stwierdził że wiele ludów murzyńskich Afryki dokonało około początku n.e. skoku od neolitu bezpośrednio do epoki żelaza z zupełnym prawie pominięciem epoki miedzi i brązu. Ostatni referat wygłosił mgr Krzysztof M a k u l s k i pt. Kwestia posiadania ziemi w Afryce Północnej. Referent podkreślił ciągłe wahanie między kolektywną a indywidualną formą posiadania ziemi i przedstawił stanowisko, jakie zajmowały w tej sprawie kolejno plemiona berberyjskie, zdobywcy arabscy i francuskie władze kolonialne. Obrady zamknął prof. Strelcyn podkreślając w podsumowaniu, że znaczenie Seminarium polegało przede wszystkim na tym. że przedstawiciele polskiej afrykanistyki mogli się na nim po raz pierwszy spotkać i poznać *. Dalsze podobne zebrania są konieczne dla ,pomyślnego rozwoju badań. Po każdym referacie rozwijała się ożywiona dyskusja, która specjalnie owocną była po referatach prof. Strelcyna, Doc. Chodaka i Doc. Waligórskiego. Na każdym z trzech zebrań Seminarium frekwencja dochodziła do 50 osób. Tadeusz ETNOGRAFICZNE SEMINARIUM AMERYKANISTYCZNE Milewski W POZNANIU Seminarium .Mnerykanistyczne, które obradowało w dniach od 2 do 4 maja 1965 roku w Poznaniu, określić można jako najliczniejsze w historii etnografii polskiej i wzorowo przygotowane zgromadzenie etnografów i przedstawicieli nauk pokrewnych poświęcone w całości problematyce pozaeuropejskiej. Organizatorami imprezy były: Zakład Etnografii Powszechnej Katedry Etnografii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu oraz Oddział Poznański PTL a jej inicjatorem doc. dr Maria F l' a n k o w s k a, kierownik Zakładu i wiceprezes Zarządu Głównego PTL. . Seminarium okazało się przedsięwzięciem potrzebnym nie tylko stosunkowo wąskiej grupie amerykanistów, ale również przedstawicielom innych specjalności etnograficznych i naukowcom współpracującym z etnografią. Fakt, że uczestnicy Seminar,ium w całym szer'egu wystąpień, zarówno naukowych jak i natury organizacyjnej, wykroczyli poza ramy amerykanistyki i poruszyli zagadnienia interesujące szersze grono etnografów, podnosi rangę imprezy. Dobitnym świadectwem szerokiego zainteresowania obradami była przede wszystkim przekraczająca setkę liczba uczestników spotkania. W Seminarium wzięli udz·iał przybyli spoza Pozna- * Pierwsze seminarium afrykanistyczne odbyło się w PTL we Wrocławiu w 1957 r. Wzięli w nim udział m. inn. prof. J. Czekanowski, J. Gajek, T. Milewski, R. Stopa, A. Waligórski i inni. (Przyp. Red.). �245 Kronika nia: prof. dr W. Hensel, dyrektor Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN, prof. dr B. Olszewicz, prezes Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, kierownik Katedry Etnografii Uniwer.sytetu Warszawskiego i kierownik Zakładu Etnografii Powsz~hnej IHKM PAN prof. dr W. Dynowski, kierownik Katedry Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego prof. dr K. Zawistowicz-Adamska, kierownik Katedry Etnografii Uniwersytetu Toruńskiego doc. dr J. Klimaszewska, dyrektor Muzeum Etnograficznego w Toruniu prof. dr M. Znamierowska-Priifferowa, kierownik Zakładu Etnografii Powszechnej Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego doc. dr A. Godlewski, pracownicy naukowi uniwersyteckich katedr etnografii, etnograficznych placówek PAN, etnografowie zatrudnieni w muzeach oraz przedstawiciele studenckich kół naukowych z Warszawy, Krakowa, Łodzi, Wrocławia, Lublina i Szczecina. Otwarcia Seminarium dokonała doc. dr M. Frankowska, podkreślając znaczenie tego typu specjalistycznych spotkań dla ,rozwoju badań naukowych. Uczestników obrad powitali: rektor prof. dr G. Labuda w imieniu Uniwersytetu A. Mickiewicza w Poznaniu oraz prof. dr J. Burszta w imieniu Katedry Etnografii UAM i poznańskiego ośrodka etnograficznego. Inauguracyjny referat Pochodzenie ludności Ameryki przedkolumbijskiej wodbiciu językowym wygłosił prof. dr T. M i l e w s k i. W pierwszym dniu obrad referaty wygłosili również: doc. dr M. F r a n k o w s k a - Zróżnicowanie kulturowe ludów kopieniaczych Ameryki. Próba interpretacji, mgr L. K r z y ż a n i a k (poznań) - Z zagadnień, rozwoju miast Doliny Meksyku w okresie przedkolumbijskim oraz mgr B. K o h u t n i c k a (Warszawa) - Proces kształtowania się ekonomicznych podstaw kultury Indian Prerii. W drugim dniu Seminarium, w odróżnieniu od pierwszego, w którym dominowała problematyka historyczna, zajęto się zagadnieniami bliższymi współczesności. Referaty wygłosili: mgr K. M a ł k o w s k a (Warszawa) - Problem akulturacji w etnografii amerykańskiej, mgr B. K o h u t n i c k i (Warszawa) - P1'oces akulturacji u Indian Pueblo i dr A. L e w i c k a (Kraków) Przeobrażenia kulturowe Indian Amazonii Peruwiańskiej pod wpływem kontaktów europejskich. Ostatni dzień obrad zajęły wystąpienia: A. P a s e r n - Z i e l i ń s k i e g o (Poznań) - P'roblem powiązań Ameryki przedkolumbijskiej z Oceanią oraz M. S k az i ń s k i e j (Poznań) Widowiska obrzędowe Indian Zuni i ich związki z gospodarką i ustrojem społecznym. Brak miejsca nie pozwala, przy dużej ilości wystąpień i ich tematycznej różnorodności, na skrótowe chociażby omówienie treści poszczególnych referatów, przeznaczonych zresztą do druku 1. O naukowej doniosłości wygłoszonych na Seminarium referatów mogą świadczyć ożywione dyskusje, toczone od pierwszego dnia obrad. Referat wybitnego językoznawcy prof. dr T. M i l e w s k i e g o stał się punktem wyjścia wymiany poglądów na temat kontaktów Ameryki przedkolumbijskiej z Oceanią oraz Azją południowo-wschodnią. Mówcy: prof. B. Olszewicz, prof. dr W. Dynowski, doc. dr A. Godlewski, doc. dr M. Frankowska i A. Posern-Zieliński podkreślali złożoność problemu kontaktów ludności Ameryki z innymi kontynentami, problemu niesłychanie kontrowersyjnego w nauce światowej. Większość dyskutantów stała na stanowisku możliwości obustronnych kontaktów amerykańsko-polinezyjskich oraz kontaktów między Azją południowo-wschodnią i Ameryką, przy czym te ostatnie, co podkreśliła w obszernym wystąpieniu doc. dr M. Fran- I Większość referatów opublikowano w "Etnografii Polskiej" t. X. �246 Kronika kowska, nie noszą znamion powiązań stałych czy długotrwałych. Cennym uzupełnieniem dyskusji z pierwszego dnia obrad stał si~ referat A. Posern-Zieliński i interesujące wystąpienie dr T. Marszewskiego, operującego materiałami etnobotanicznymi. Referatom L. Krzyżaniaka i B. Kohutnickiej, wygłoszonym po południu pierwszego dnia obrad, towa·rzyszyła dyskusja koncentrująca si~ przede wszystkim wokół zagadnienia genezy i rozwoju miast mezoamerykańskich oraz przeobrażeń kulturowych w wyniku wniesienia do zespołu kulturowego ważnych nowych elementów. Ostatnie zagadnienie zostało podj~te przez dyskutantów: doc. dr J. Klimaszewską. mgr K. MakuIskiego (Warszawa) i dr J. Kamockiego (Kraków), w związku z referatem mgr B. Kohutnickiej, która zakwestionowała koncepcję, jakoby przyj~cie konia wpłyn~ło w sposób decydujący na typ gospodarki i podstawowe cechy kultury Indian Prerii. W dyskusji nad genezą miast środkowoame.rykańskich zaprezentowano dwa stanowiska: prof. T. Milewski wypowiedział się za koncepcją, która wśród czynników miastotwórczych oddaje prymat funkcjom kultowym, natomiast doc. dr M. Frankowska skłonna była traktować proces powstawania miast jako podpo'I'ządkowany odd2Jiaływaniu całego zespołu czynników a wśród nich przede wszystkim ekonomicznych i administracyjnych. Dyskusja w drugim dniu obrad toczyła si~ przede wszystkim wokół możliwości stosowania w etnografii polskiej terminu akulturacja jako synonimu przemian czy prz.eobrażeń kulturowych. Większość mówców: dr H. Przesławska (Poznań), prof. dr T. MileWoSki,prof. dr J. Burszta, d.r J. Kamocki (Kraków), dr Z. Jasiewicz (Poznań), poprzez krytyk~ semantyczną .i zwrócenie uwagi na związek terminu z metodologią amerykańskich badań akulturacyjnych, wypowiedziała się przeciwko włączeniu akulturacji do zasobu terminologicznego etnograHi polskiej, rezerwując go dla prac informujących a badaniach etnograficznych w krajach, gdzie termin ten został przyjęty. Dyskusji tej, wbrew pozorom, nie należy traktować jako wyłącznie terminologicznej. Jej wartość polega na podkreśleniu istotnych związków terminologii z metodologią badań i zwrócenie uwagi na potrzebę krytycznego jedynie przejmowania p'I'Zez naukę polską terminów wytworzonych w ośrodkach pozapolskich. Godnym odnotowania uzupełnieniem Seminarium była "Wystawa sztuki Starożytnego Meksyku" przygotowana przez Oddział Kultury i E:ztuki Ludowej Muzeum Narodowego w Poznaniu z inicjatywy i przy współpracy Zakładu Etnografii Powszechnej DAM. Otwarcia wystawy, której scena'I'iusz przygotowała doc. dr M. Frankowska a funkcję komisarza pełnił mgr S. Blaszczyk, dokonano w przerwie pierwszego dnia obrad. Wystawa doczekała się katalogu, który niestety ukazał się z pewnym opóźnieniem i nie został rozprowadzony wśród uczestników spotkania~. Seminarium A m er y k a n i s t y c z n e w Poznaniu stało się okazją dla przedyskutowania spraw organizacyjnych związanych z działalnością etnografów w ramach PTL. Zebranie organizacyjne w dniu 3 IV 1965 r., w którym uczestniczył prof. B. Olszewicz - prezes Zarządu Głównego PTL oraz kilkudziesięciu członków PTL z Zarządów Oddziałów PTL w Krakowie, Poznaniu, Toruniu, Warszawie i Wrocławiu, otworzyła doc. dr M. Frankowska przedstawiając sytuację w polskiej amerykanistyce i wysuwając postulat utworzenia sekcji amerykanistycznej przy PTL. Liczni dyskutanci: doc. dr J. Klimaszewska, prof. dr B. Olszew1cz. prof. dr T. Milewski, mgr S. Błaszczyk (PoznaM, prof. dr M. Znamierowska-Priifferowa, mgr K. Makulski (Warszawa) i doc. dr A. Godlewski poparli projekt przedstawiony 2 M. F r a n k o w s k a, ss. 18. Wystawa sztuki Starożytnego Meksyku, Poznań 1965, �Kronika 247 przez doc. dr M. Frankowską, poszerzając go poprzez wysunięcie koncepcji innych sekcji określonych terytorialnie czy tematycznie, zlokalizowanych w poszczególnych ośrodkach posiadających kadrę specjalistów, o własnym zarządzie i regulaminie. Wniosek do Zarządu Glównego PTL o utworzenie w Poznaniu sekcji amerykanistycznej pod przewodnictwem doc. dr M. Frankowskiej sformułował prof. dr T. Milewski. Seminarium w Poznaniu poprzedzone bylo obradami amerykanistów w Krakowie w listopadzie 1963 roku i przez organizatorów ozna·czone zostało cyfrą porządkową II. Nie ulega wątpliwości, że dla dalszego rozwoju polskiej amerykanistyki korzystna bylaby kontynuacja tego rodzaju spotkań. Jednocześnie można żywić nadzieję, że instytucja Seminariów Amerykanistycznych dostarczy zachęty i posłuży za wzór etnografom specjalizującym się w problematyce innych kontynentów. Zbigniew Jasiewicz WYCIĄG Z PROTOKÓŁU XXXIX Walnego Zgromadzenia członków Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, odbytego w dniach 21-22 listopada 1964 r. we W l' o c ł a w i u 21 listopada 1964 r. dr WI. Świrski, prezes OddZJiału Wrocławskiego, dokonał otwarcia XXXIX Walnego Zgromadzenia, oraz powierzył przewodniczenie prezesowi PTL prof. dr B. O I s z e w i c z o w i. Przewodniczący przedstawił następujący porządek dzienny: 1. Uczczenie pamięci zmarłych w ostatnim roku członków PTL; 2. Odczytanie i przyjęcie protokółu z poprzedniego, XXXVIII Walnego Zgromadzenia w Opolu; 3. Wybór komisji: mandatowej, matki, skrutacyjnej i wnioskowej; 4. Sprawozdanie Zarządu Glównego PTL za rok 1962/63 i za okres 3-letniej kadencji (1961-1964); 5'. Sprawozdanie i wnioski Głównej Komi.sji Rewizyjnej; 6. Sprawozdania Oddzialów PTL: 7. Dyskusja; 8. Zatwierdzenie bilansów, sprawozdań i wniosków GKR oraz udzielenie absolutorium ustępującemu Zarządowi Gl. PTL; 9. Uchwalenie planu pracy i budżetu na rok 1965; 10. Uchwalenie wniosków przedłożonych przez komisję wnioskową, w tym uchwalenie zmian statutu PTL; 11. Przyjęcie regulaminu wyborów; 12, Wybory członków Zarządu Gł. PTL, Głównej Komisji Rewizyjnej PTL, Sądu Koleżeńskiego PTL na okres następnych 3 lat (1964-1967). Ad. 1. Prof. M. Prlifferowa przedstawiła straty wskutek śmierci członków w szeregach PTL: prof. dr J. st. By.stronia, prof. dr K. Koniny'ego, prof. T. Zyglera, mgr M. Wojeńskiej, dr T. Delimata, prof. B. Standery, których pamięć członkowie uczcili chwilą milczenia. Ad. 2. Z kolei mgr P. Kaleciak odczytał protokół z XXXVIII W. Z. w Opolu. W dyskusji nad protokólem dr L. Malicki wypowiedział się, że jest on zbyt szczegółowy. Przeciwne stanowisko zajął mgr P. Dekowski, argumentując, że protokół powinien być wyczerpujący, by uczestnikom przypomnieć problematykę, a nieobecnym na poprzednim. W. Z. dać pojęcie o jego przebiegu. W głosowaniu protokół przyjęto przez aklamację. Ad. 3. Następnie w glosowaniu jawnym wybrano następujące komisje: a) komisję mandatową w składzie: A. Kowalska-Lewicka, B. Jaworska M. Tarko i A. Kuczyński; b) komisję matkę: W. Antoniewicz, K. Zawistowicz-Adamska, M. Znamierowska-Prlifferowa, FI'. Wokroj, A. Oleszczuk, FI'. Klonowski, W. Sobisiak, St. Błaszczyk, WI. Jeż-Jarecki; c) komisję skrutacyjną: K. Antoniewicz, J. Jastrzębski, H. Romaliska, M. Paradowska ; d) komisję wnioskową: K. Wolski, F. Olesiejuk, K. Makuiski i J. Pieprzyk. Wyborów komisyj dokonano jednomyślnie. �248 Kronika Ad. 4. Sprawozdania z poszczególnych dziedzin działalności PTI przedłożyli prezes prof. dr B. Olszewicz, sekretarz generalny doc. dr A. L. Godlewski, redaktor ,Ludu" - prof. d,r J. Gajek, redaktor DWOK prof. dr J. Burszta, redaktor "Literatury Ludowej" - dr sto Swirko. Z kolei złożył sprawozdanie z-ca skarbnika - doc. dr T. Wróblewski. Ad. 5. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej odczytał jej przewodniczący dr Sto Badoń. Ad. 6. Sprawozdania Oddziałów zostały przedłożone na piśmie, ponieważ pełne ich odczytanie zajęłoby zbyt dużo czasu, ograniczono przemówienia do 5-ciu minut. Ad. 7. Po przerwie obiadowej odbyła się dyskusja nad sprawozdaniami. Wobradach popołudniowych przewodniczyła prof. dr M. Znamierowska-Priifferowa, viceprezes PTL. Prof. dr W. Antoniewicz zwrócił uwagę na Iakt, że niektóre Oddziały prowadzą samodzielną wymianę wydawnictw (także z zagranicy) i stwierdził że wymiana taka winna być rejestrowana centralnie, gdyż przedmiot jej stanowi własność całego Towarzystwa i całe Towarzystwo winno ko'rzystać z rezultatów tej akcji. Mgr P. Dekowski prosi o szybszą informację o nowych wydawnictwach PTL. gdyż zdarza się, że niektóre pozycje zostają rozdy,sponowane szybciej niż dociera informacja o ich pojawieniu się, wskutek czego nie można mieć kompletów wydawnictw PTL w Muzeum. Prof. K. Zawistowicz-Adamska krytykuje przerwanie pożytecznego zwyczaju, który istniał długo w tradycji PTL, że wszystkie Oddziały Towarzystwa otrzymywały po 1 egzemplarzu każdej pozycji wydawniczej do swoich bibliotek. Była to i informacja bibliograficzna dla członków, którzy mogli zapoznać się z nowym tytułem i na czas zamówić go dla siebie, była też najpożyteczniejszą społeczną fo,rmą magazynowania rezerw, gdyż biblioteki Oddziałów stanowią własność Towa,rzystwa, a książka stawała się dostępną nawet i dla tych członków PTL któ.rzy nie mogli sobie pozwolić na jej zakup. Tę tradycję należy odnowić. Mgr A. Nienartowicz główny księgowy PTL przypomina, że w tym roku tradycję tę wznowiono i prócz dzieł Kolberga, wysyłano do Oddziałów wszystkie pozycje, które się ukazały. Jeśli Walne Zgromadzenie uchwali, administracja PTL będzie wysyłać i dzieła O. Kolberga. Obecnie wniosek z ,redakcji DWOK, uchwalony na ostatnim posiedzeniu Zarządu Głównego, zostanie wysłany do zatwierdzenia Wydziału I PAN i Departamentowi Wydawnictw Ministerstwa Kultury i Sztuki. Co do brakujących pozycji z okresu ,przerwy w wysyłaniu wydawnictw do bibliotek Oddziałów, to mogą one otrzymać uzupełnienie, jeśli nadeślą pisemne zamówienia wg katalogów na te pozycje, których brak. Dr S. Swirko wyraził niepokój, czy wobec obniżki subwencji przez Polską Akademię Nauk nie zostanie zagrożone istnienie "Literatury Ludowej". Mgr B. Gawin wskazuje na możliwość otrzymywania subwencji regionalnych. Z Wydziałów Kultury na zeszyty, dotyczące konkretnych 'regionów, nadto widzi możliwości w wewnętrznych przesunięciach w toku realizacji subwencji, na które Akademia przy odpowiednim uzasadnieniu na pewno wyrazi zgodę. Dr O. Gajkowa zwraca uwagę na nikłą stosunkowo ilość egzemplarzy O. Kolberga, wysyłanych za granicę. Przy podniesieniu nakładu następnych pozycji Kolbergowskich do 6000 egzemplarzy "Ar s Polona" powinna rozprowadzić przynajmniej dwukrotną ilość wysyłanych dotąd egzemplarzy. Prof. B. Olszewicz porusza sprawę centralnej biblioteki PTL we Wrocławiu. Zawiera ona 50000 tomów, a zatrudnia tylko 1 osobę. Brak etatów potrzebnych dla bibliotekarzy i funduszów na dalsze kompletowanie nowych pozycji bibliograficz-·· �Kronika 249 nych. Wiadomo zaś, że jest to biblioteka o znaczeniu ogólnokrajowym. Nowy Zarząd musi tę sprawę przedstawić Wydziałowi Bibliotek PAN. Prof. Gajek popiera wypowiedź prezesa Towarzystwa i stwierdza, że Biblioteka PTL jest jedyną, tak bogatą biblioteką etnograficzną w środkowej Europie. Dr Swirko odpowiada na zarzut nierytmiczności ukazywania się "Literatury Ludowej" i broni tytułu przed zamianą go w półrocznik. Częstszy periodyk jest dla redakcji wygodniejszy, gdyż każdy zeszyt może być poświęcony innemu regionowi. B. Gawin podkreśla ,wagę rytmicznego ukazywania się "Literatury Ludowej", uważa jednak, że nie należy dopuszczać do tego, by stała się tylko wydawnictwem seryjnym, a nie czasopismem. Ad. 8. Prezes prof. B. Olszewicz stawia pod głosowanie zatwierdzenie bilansu, przedstawionego przez gl. księgowego mgra A. Nienartowicza. Wniosek przegłosowano jednomyślnie. Następnie poddaje pod głosowanie przyjęcie sprawozdań Zarządu Gl. GKR i Oddziałów. Wszystkie przegłosowano jednomyślnie. Z kolei poddaje pod głosowanie wniosek GKR o udzielenie absolutorium ustępującemu Zarządowi Gl. Wniosek przegłosowano jednomyślnie, gdyż prócz. zainteresowanych, a więc członków Zarządu Gl. wstrzymał się od głosowania tylko jeden członek, a przeciw udzieleniu absolutorium nie głosował nikt. Głosowanie poparto oklaskami. Ad. 9. W związku z brakiem pewności o ile PAN sfinansuje działalność PTL przy zmniejszających się z .roku na rok dotacjach dla towarzystwa uznano, że Walnemu Zgromadzeniu brak podstaw i realnych danych konkretnych do uchwalenia budżetu na rok 1965. Troskę o budżet 1965 r. i wykonanie planów złożono na barki nowego Zarządu Gl. Odstąpienie od analizy i dzielenia tego, co nieokreślone i niepewne przegłosowano jednomyślnie, a pozostawienie tych problemów Zarządowi Gł. poparto po głosowaniu przez aklamację. Ad. 10. Komisja wnioskowa stwierdziła, że na Walne Zgromadzenie w sprawie zmiany statutu wpłynęły trzy wnioski. Pierwszy, zasadniczy wpłynął od Zarządu Gł. i został przedstawiony na piśmie wszystkim Oddziałom do wcześniejszego przedyskutowania. Drugi, z Oddziału Poznańskiego, proponuje zmianę w punkcie, który mówi, kto przewodniczy Walnemu Zgromadzeniu i sugeruje, by Walnemu Zgromadzeniu przewodniczyła osoba wybrana przez W. Z., a nie jak dotąd prezes lub jego zastępcy. Trzeci wniosek, Oddziału Toruńskiego proponuje odbywanie Walnych Zgromadzeń przez delegatów. Ponieważ wniosek ten pociąga za sobą zbyt dalekie zmiany w statucie i to w wielu punktach i ponieważ nie był dyskutowany przedtem w Oddziałach, a wprowadzenie go w życie wymagałoby zapewnienia źródeł dla opłacenia delegatów, którzy musieliby otrzymać zwrot kosztów podróży, komisja wnioskowa proponuje wniosek Torunia pozostawić do rozważenia nowemu Zarządowi Gł., a uchwalić obecnie statut według projektu rozesłanego przez Zarząd Gł., z uwzględnieniem poprawki, zgłoszonej przez Oddział Poznański. Prof. Fr. Wokroj proponuje nadto, by ze względu na większą jasność zdania drugiego z § 47 na stronie 13 starego statutu w drugim wierszu od góry między słowa "członków Oddziału" wstawić słowo "Zarządu", gdyż chodzi tam o członków Zarządu Oddziału. Ponieważ Walne Zgromadzenie zbliżyło się do tak ważnych decyzji jak zmiana statutu i wybory władz naczelnych Towarzystwa, komisja mandatowa przedstawiła wyniki swoich badań nad prawomocnością tegoż Zgromadzenia. Na 142 zgłoszonych na Walne Zgromadzenie przybyło 98 osób uprawnionych do głosowania. �2;)0 Kronika Wobec tego W. Z. może władnie podejmować wszystkie uchwały do zmiany statutu włącznie. Prof. Priifferowa poddała pod głosowanie wnioski komisji wnioskowej, dotyczące zmiany statutu wraz z poprawką uzupełniającą zgłoszoną przez prof. Wokroja. Wnioski przegłosowano jednomyślnie. Ad. 11. Regulamin wyborczy przyjęto jednomyślnie. Ad. 12. Komisja skrutacyjna rozdała po trzy karty do głosowania z nazwiskami osób, proponowanych przez komisję matkę do Zarządu Cłówn€go GKR i Sądu Koleżeń'Skiego, na tablicy zaś wypisano nazwiska osób, których kandydaturę wysunięto z sali obrad. Głosujący mieli możność skreślania nazwisk i dopisywania w ich miej'Sce innych. Po obliczeniu głosów przez komisję skrutacyjną okazało się, że w głosowaniu wzięło udział 96 osób z uprawnionych 98. Dwie osoby opuściły salę przed głosowaniem. Ważnych głosów oddano 96. Na członków Zarządu Głównego zostali wybrani: Olszewicz, Pietki€wicz, Klonowski, Jaworska, Zawistowicz-Adamska, Kowalska-Lewicka, Bąk, Burszta, Suboczowa, Dubiel, Krzyżanowski, Frankowska, Kalec·iak, Polakiewicz, Lechowa, Kuźniewski, Kutn~eba-Pojnarowa, Petera i Sobi!siak. Na zastępców członków Zarządu Gl. wybrani zostali: Staszczak, Gajek i Godlewski. W skład GKR weszli: Błaszczyk, Malicki, Jar€cki, Świrko, Dobrowolska. Do Sądu Koleżeńskiego zostali wybrani: Antoniewicz, Kleczkowska, Dekowski. Wokroj i Doroszewski. Dokumenty, dotyczące głosowania, zostały przez komisję skrutacyjną zabezpieczone i oddane do przechowania. W czasie pracy komisji sk,rutacyjnej nad obliczaniem głosów uczestnicy Walnego Zgromadzenia prowadzili w dalszym ciągu dyskusję nad sprawami interesującymi poszczególne Oddziały i całe Towarzystwo. Przedyskutowano wniosek mgra A. Nienartowicza, by do bibliotek Oddziałów dostarczyć po 1 komplecie dzieł Oska,ra Kolberga. Po dłuższej dyskusji wniosek popierali prof. prof. Zawistowicz-Adamska, Priifferowa Wokroj, Lewicka i Kaleciak, a przeciw wnioskowi występował doc. Wróblewski i prof. Gajek. W wyniku dyskusji uchwalono przygniatającą większością głosów wniosek gl. księgowego nadając uchwale następujące brzmienie: Walne Zgrowadzenie uchwala, że przyszły Zarząd zrealizuje postulaty, by wszystkie Oddziały PTL posiadały w swych bibliotekach po jednym komplecie Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga. Przeciw tej uchwale głosował 1 członek, a od głosu wstrzymały się 4 osoby. Co do przyszłego Walnego Zg'romadzenia w Przemyślu postulowano by odbyło się ono około połowy września. Z Jasiewicz przypomniał swój dawny wniosek, by na przyszłość podawać wcześniej tematykę referatów zjazdowych i skróty lub tezy. Po zgłoszeniu przez komisję skrutacyjną wyników wyborów przewodnicząca prof. M. Priifferowa ogłosiła apeł do osób wybranych do nowych władz Towarzystwa, by jeszcze tego dnia, lub najpóźniej drugiego dnia Walnego Zgromadzenia odbyli swe pierwsze posiedzenia, celem ukonstytuowania wybranych organów. PTL znajduje się w trudnej sytuacji finansowej i nie może sobie pozwolić na ponowne opłacenie kosztów podróży na osobne zebrania konstytucyjne i dlatego musi być do tego wykorzy,stany ich pobyt na Walnym Zgromadzeniu. Z tych względów zebranie konstytucyjne musi się odbyć naj dalej drugiego dnia W. Z.o gdyż nowy skład władz Towarzystwa należy do 14 dni przedstawić władzom administracyjnym. Tym komunikatem i podziękowaniem za uczestnictwo prof. M. Priifferowa zamknęła pierwszy dzień obrad Walnego Zgromadzenia. �Bilans Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na dzień 31. XII. 1964 r. Aktywa Treść Lp. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. __ -------- __ -------Banki - Zarządu Głównego Oddziałów Komitetu Kolbergowskiego Kasa - Zarządu Głównego - Oddziałów - Komitetu Kolbergowskiego Koszty niewyodrębnionej działalności gospodarczej (wydawniczej w toku produkcji) - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego Dłużnicy - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego Inne rozrachunki - Zarządu Głów- i nego - Komitetu Kolbergowskiego Materiały - w magazynie własnym - w przerobie Przedmioty nietrwałe w użytkowaniu Wyroby (wydawnictwa) Środki podstawowe Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego St~a~y niewyodrębnionej działal--i---_n_os_Cl_goosPDdarczej I I Suma bilansowa ---- Sumy zbiorcze Sumy 1_ j ednostk. __ o -,--- Lp. _____ 8127,66 :I! 50713,58 1. 1784049,80 622,75 7632,89 873,90 9129,54 296401,33 359374,51 655775,84 ---- 20535,41 il i l: 2. 366564,61 0 - Zarządu Głównego Komitetu Kolbergowskiego Odbiorcy - Zarządu Głównego Komitetu Kolbergowskiego Roz,rachunki publiczno-prawne Sumy do rozliczenia i inne Zużycie przedmiotów nietrwałych Odchylenia od cen ewidencyjnych II 5. ,I 6. , 7. " 8. ° Antoni Nienartowicz 677 352,80 ---- 715713,56 1395,10 550,40 1945,50 2991,90 47332,50 117462,36 112709,77 wyrobów Fundusz środków podstawowych ! Fundusz środków obrotowych ! Zyski niewyodrębnionej działalI ności gospodarczej 1416418,02 7016629,12 4668,32 ,--- 22 197,88 34872,60 --- 57070,48 21,818,92 128418,58 150237,50 117462,36 4671124,85 1380752,57 35665,45 --- -1 1 416418,02 208 038,05 9 435 871,?_5 ===:I'_-_-_-_-_-_-~~ma :~~~ansowa Główny Księgowy mgr 38360,76 - I 9. 346029,20 ... Sumy zbiorcze - ol 3. 4. 'II Sumy jednostko o : Wierzyciele i 1725208.56 __ ._--_._._--------_._---~ -- --- ---_ Treść ~__ ~ Pasywa ... --Ii ~-: -_---:~-_ -=-~_=:r~-_9_-_4-35-,-87-1-,O--5- Skarbnik Prof. dr Stanislaw Bqk �R a c h u n e k w y n i k ó w z a 1 9 6 4 r. Dochody ---1------.... . --- _L_p_·--;-I 1. 2. 3. 4. 5. 6. - T_,r_e_ś_c_· __ Dochody z działalności statutowej Dochody z produkcji niewyodrębnionej 's!)I'zedaż wydawnictw) - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego Dotacje PAN - dla Zarządu Głównego Dochody do rozliczenia Dochody inne Zmniejszenie środków finansowych Suma bilansowa Wrocław, dnia 14, września Główny mgr Antoni Wydatki Il---------·-·-~---------··- --- -------.---~-.---.-.---.. II:_L_P_.-'.... Suma zł. 1 12823'-1 1. 2. 370302,591. 1 103082,40 :i 3. 515000,237359,25 7003,44 370065,99 4. T_,r_e_ś ć .. --.----.--: -- ..-.-----.. ._I_S_u_=~..:~~.. Koszty działalności statutowej Koszty działalności niewyodrębnionej (wyda wniczej) - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego Koszty akcji i zadań zleconych Koszty wymiany i straty niewyodrębnionej działalności gospodarczej 12 615 636,6~_,~_-,- 1966 r. Księgowy Nienartowicz Skarbnik Prof. dr Stanisław Bąk 368789,27 697569,15 I 1.245665,37 i 230666,43 72946,45 �Kronika Sesja 251 naukowa Na drugi dzień tj. 22. XI. odbyła się część naukowa oraz zwiedzanie wystawy fotograficznej i wystawy Polskiego Atlasu Etnograficznego. Na posiedzeniu naukowym wygłoszono następujące wykłady i referaty (większość ukaże sie w druku): prof. dr T. M i l e Vi s k i - Wyprawy kupców azteckich na przelomie XV i XVI w.; prof. dr T. L e w i c ki - Kilka uwag o ustrojach średniowiecznych państw Afryki Czarnej; mgr K. lVI a k u l s ki Węzłowe problemy historii etnicznej centralnej Sahary; mgr K. ŚW i e l' c z y ń s ka - Obrzędy inicjacyjne jako miernik sprawności; mgr J. L i s z k a, Wyprawa S. Rogozińskiego do Afryki: doc. dr A. L. G o d l e w s k i - Różnice między czlowiekiem pierwotnym a cywilizowanym w świetle własnych spostrzeżeń na wyspach Towarzyskich; mgr Z. K ł o d n i c k i - Zagadnienie uwarstwienia etnograficznego Austronezji na tle środków komunikacyjnych służących do żegLugi; mgr A. K u c z y ńs k i - Polscy badacze Ludów Syberii. Po każdym wykładzie i referacie odbywała się dyskusja. W przerwie między wykładami powiadomiono zebranych o wyniku konstytucyjnego zebrania Zarządu. Wybrane Prezydium Zarządu Gł. powitano oklaskami. Zakomunikowano również wynik oceny wystawy konkursu fotograficznego, urządzonego z okazji XXXIX W. Z. PTL. Apelem do wzmocnienia wysiłków dla dobra nauki polskiej prezes prof. B. 01szewicz zamknął obrady. Protokółował mgr Piotr Kaleciak WYCIĄG z XL Walnego Zgromadzenia odbytego w dniach Z PROTOKÓŁU członków Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, 24-26 września 1965 r. w P r z e m y ś l u Zgodnie z uchwałą Zarządu Głównego z dnia 23. IX. 1965 ,r. - XL Walne Zgromadzenie członków PTL w Przemyślu otworzył prezes Oddziału przemyskiego - mgr Stefan Lew. Powitał on wszystkich uczestników i zaprosił do Prezydium przedstawicieli nauki i władz miejscowych. Prezydium zebrani powitali oklaskami. Mgr Stefan Lew przewodniczył na przedpołudniowych obradach. P.rzedstawił zebranym porządek obrad, po czym nastąpiło uczczenie pamięci zmarłych w ciągu ostatniego roku członków PTL; prof. dra Jana Czekanowskiego, zasłużonego członka honorowego, prof. dr Tadeusza Lehr-Spławińskiego i prof. Juliusza Zborowskiego. Porządek obrad: 1. Przemówienia powitalne; 2. Uczczenie pamięci zmarłych w ciągu ostatniego roku członków PTL; 3. Odczytanie i przyjęcie protokółu z XXXIX Walnego Zgromadzenia PTL odbytego w 1964 r. we Wrocławiu; 4. Wybór Komisji Wnioskowej; 5. Sprawozdanie Zarządu Głównego PTL za rok 1964/65; 6. Sprawozdanie i wnioski Głównej Komisji Rewizyjnej; 7. Sprawozdania Oddzialów PTL; 8. Dyskusja; 9. Zatwierdzenie bilansu, sprawozdań i wniosków GKR; 10. Uchwalenie planu pracy i budżetu na rok 1966; 11. Uchwalenie wniosków przedlożonych przez Komisję Wnioskową. Ad. 1. Przemówienie powitalne w imieniu gospodarzy wygłosił Sekretarz Prezydium MRN w Przemyślu - ob. dr S. Jabłoński. Ad. 2. Przewodniczący przedstawił straty w szeregach członków PTL, spowodowane przez śmierć, a mianowicie: nestora PTL - prof. dra Jana Czekanowskiego, prof .. Juliusza Zborowskiego i prof. dra Tadeusza Lehr-Spławińskiego. �252 Kronika Wspomnienie o Rektorze Czekanowskim, długoletnim prezesie PTL i Jego Wielkich zasługach dla nauki polskiej i światowej wygłosił prof. dr Stanisław Bąk. Po skończeniu prz€mówienia prof. Bąka zebrani uczcili pamiGć Rektora Jana Czekanowskiego chwilą milczenia. Drugie wspomnienie poświęcił. prof. dr st. Bąk pamięci zmarłego prof. dr. T. Lehr-Spławińskiego i jako uczeń Rektora T. Lehr-Spławińskiego scharakteryzował Jego wielki dorobek naukowy. Zebrani uczcili pamięć prof. dra T. Lehr-Spławińskiego chwilą milczenia. Wspomnienie pośmiertne o prof. Juliuszu Zborowskim, honorowym członku PTL wygłosiła dr Anna Kowalska-Lewicka, po czym uczczono Jego pamięć chwilą milczenia. Ad. 3. Przeczytany przez Kaleciaka protokół z XXXIX Walnego Zgromadzenia we Wrocławiu przyjęto bez zastrzeżeń i przegłosowano jednomyślnie. Ad. 4. Walne Zgromadzenie w głosowaniu jawnym wybrało jednomyślnie Komisję Wnioskową w następującym składzie: doc. dr A. L. Godlewski, dr A. Lewicka, mgr A. Kunysz. Ad. 5. Sprawozdanie Zarządu Głównego PTL za rok 1964/65 odczytała, z-ca sekretarza generalnego, mgr Ma'ria Suboczowa. Sprawozdanie finansowe przedstawił skarbnik PTL - prof. dr Stanisław Bąk. Redakcja DWOK przedstawiła osobne sprawozdanie, które złożył Walnemu Zgromadzeniu Redaktor Naczelny, prof. dr Józef Burszta. Oddzielnie szczegółowe sprawozdanie przedstawił również w imieniu "Literatury Ludowej" - redaktor dr Stanisław Świrko. Ad. 6. Sprawozdanie i wnioski Głównej Komisji Rewizyjnej PTL przeczytał przewodniczący komisji - dr Longin Malicki. Ad. 7. Większość Oddziałów przysłała do Zarządu sprawozdania na piśmie. Zabrakło jedynie sprawozdań z K,rosna, Limanowej i Sanoka. Ze względu na oszczędność czasu ustalono, by odtworzyć tylko najważniejsz€ i najbardziej dla danego Oddziału charakterystyczne punkty. Sprawozdania składali prezesi lub przedstawiciele poszczególnych Oddziałów. Ad. 8. W dyskusji pierwszy zabrał głos prof. dr W. Hejnosz. Zwrócił on uwagę na ·sprawozdania Oddziałów. Podkreślił różnorodność poziomów i zakresów poszczególnych sprawozdań, co sprawia wrażenie, iż nie są one porównywalne. Postawił wniosek, by Zarząd Główny rozsyłał wcześniej do Oddziałów szablon sprawozdań. Okres sprawozdawczy powinien być ujednolicony, jak również jednolicie uporządkowana tematyka. Należałoby wrócić do wzorów sprawozdawczych. Prof. dr B. O l s z e w i c z, prezes PTL, porusza szereg problemów związanych z obecną i dalszą działalnością Towarzystwa, a nawet warunkujących jego dalszy pomyślny rozwój. PTL, podobnie zresztą jak wiele innych towarzystw, przeżywa dość poważne trudności finansowe, które trzeba przezwyciężać, by nie dopuścić do obniżenia działalności. Nie można liczyć tylko na dotacje PAN, trzeba wykorzystać wszelkie możliwości własne. Należą do nich: regularne wpłacanie składek członkowskich, dobra propaganda i sprzedaż wydawnictw PTL oraz zdobywanie subwencji władz regionalnych na wydawnictwa dotyczące danych regionów. Trzeba ożywiać i wzbogacać działalność Oddziałów PTL. Nie można dopuścić do zagubienia się i likwidacji któregoś z istniejących Oddziałów. Trzeba ożywić i utrzymać również zapowiadający likwidację Oddział limanowski. Zarządowi Głównemu leży na sercu sprawa kolportażu wydawnictw PTL przez Oddziały. Nie wszystkie Oddziały mają jednakowe możliwości, ale wiele Oddziałów nie wykorzystuje ich w pełni. Apelujemy do wszystkich członków o zwiększenie troski o sprzedaż wydawnictw PTL. �Kronika 253 Za,rząd podjął decyzję o przecenie starszych publikacji i pocztówek. Wydawnictwa te dla członków będą jeszcze tańsze, zważywszy dochodzącą zniżkę członkowską o 25%• Oddziały otrzymają zawiadomienie o dokonanej przecenie. Mimo tych trudności Zarząd nie ustaje w działalności wydawniczej. Na dzisiejsze Walne Zgromadzenie przywieźliśmy XLIX tom "Ludu" i Etnografię Bułgarii Chr. Wakarelskiego. Zarząd rozważał możliwość trwalszego uczczenia pamięci profesora J. Czekanowskiego i powziął decyzję zorganizowania osobnej sesji naukowej wspólnie z etnografami, antropologami i filologami. Dorobek sesji dostarczy materiału do wydania specjalnej księgi pamiątkowej. Na zakończenie prezes PTL odpowiedział na apele niektórych Oddziałów o organizowanie dla członków wycieczek zagranicznych. Zarząd odnosi się do tego problemu pozytywnie i Prezydium przesonduje istniejące możliwości i powiadomi o wynikach Zarządy Oddziałów. Dr S. Swirko nawiązując do podanych przez prezesa PTL wiadomości o przecenie publikacji PTL proponuje, by komunikat o tym opublikować w najbliższym numerze "Literatury Ludowej". Mgr B. Gawin zauważył, że niektóre Oddziały w swoich sprawozdaniach w ogóle nie poruszały sprawy kolportażu, mimo że jest to bardzo ważna część pracy popularyzatorskiej naszego Towarzystwa. Mgr A. Kunysz proponuje, by z kolportażem wydawnictw dotrzeć do 250 muzeów na terenie kraju i do bibliotek poprzez Zarząd Muzeów w Ministerstwie Kultury i Sztuki. Podkreśła również duże znaczenie tzw. dotacji docelowych. WRN i PRN chętnie popierają wydawnictwa regionalne i dotyczące ich terenów. Podaje szereg przykładów. Dr O. Gajkowa podkreśla rolę dobrej informacji bibliograficznej, podanej w prasie lub audycjach radiowych. Należy również publikować krótkie recenzje z naszych wydawnictw. Brak dobrej informacji bije w nas, gdyż potencjonalny odbiorca wydawnictw często o nich nie wie, lub nie może do nich dotrzeć. Mgr A. Niena-rtowicz przedstawia starania Zarzą·du Głównego i administracji. Dotychczas prasa słabo reaguje na propozycje i zlecenia. Jedynie "Słowo" zamieściło przesłane informacje bibliograficzne. W dalszym ciągu dyskusji zajęto się szczególniej problemem kolportażu wydawnictw PTL. Prof. Olszewicz podkreślił wielką rolę krytyki naukowej i recenzji oraz palącą jej potrzebę. Mgr W. Jarecki proponuje zwrócić się do Kuratoriów Szkolnych o zakupy wydawnictw do bibliotek szkolnych. Dr L. Malicki zwrócił uwagę na nasilenie wydawictwami regionalnymi danego regionu, którego te wydawnictwa dotyczą. Mgr A. Oleszczuk radził, by do popularyzacji wydawnictw PTL wciągać pokrewne o,rganizacje regionalne i kulturalne jak PTTK, CPLiA, teatry amatorskie i inne. Ad. 9. Sprawy bilansu przedstawił gł. księgowy PTL. Prof. W. Hejnosz postawił wniosek, by poddać pod głosowanie zatwierdzenie bilansu, uznanie sprawozdań Zarządu za wystarczające i uchwalenie wniosków, przedstawionych przez Gl. Komisję Rewizyjną. W głosowaniu jawnym przyjęto jednomyślnie sprawozdania Zarządu, zatwierdzono bilans i uchwalono wnioski G.K.R. Ad. 10. Problemy planu pracy i budżetu na rok 1965/66 .referował mgr A. Nienartowicz. Po wysłuchaniu wyjaśnień w głosowaniu jawnym uchwalono jednomyślnie wniosek, by działalność statutową sta~ać się utrzymać na dotychczasowym poziomie, przy czym działalność wydawniczą z konieczności trzeba zmodyfikować zgodnie z możliwościami finansowymi i dotacjami Towarzystwa. �Kronika Ad. 11. Komisja wnioskowa przedstawiła wnioski, które po przedyskutowaniu poddano pod głosowanie. 1) Wniosek Oddziału Poznańskiego by XLI Walne Zgromadzenie było połączone z sesją naukową w Poznaniu w 1966 r. przyj~to przez aklamację· 2) Wniosek Oddziału Toruńskiego, by za przykładem inicjatywy Oddziału Warszawskiego poczynić starania o wycieczki zagraniczne, na zasadzie bezdewizowej wymiany mi~dzy towarzystwami naukowymi przegłosowano i przyjęto jednomyślnie. 3) Wniosek prof. H. Hejnosza o ujednolicenie przez Zarząd Główny schematu sprawozdań Oddziałów przyjęto jednomyślnie. 4) Walne Zgromadzenie upoważnia Zarząd Główny do podjęcia starań o zorganizowanie sesji naukowej wspólnie z antropologami i filologami poświ~conej dorobkowi naukowemu i pamięci profesora Jana Czekanowskiego, przyjęto jednomyślnie. 5) W związku z trudnościami finansowymi PTL Walne Zgromadzenie proponuje Zarządowi Głównemu kilka zaleceń a mianowicie: a) mobilizację Oddziałów do ściągania składek i maksymalnego kolportażu wydawnictw; b) zwiększenie reklamy wydawnictw i dokonanie przeceny starszych publikacji: c) wykorzystanie dla ["ozwoju wydawnictw PTL możliwości Wydziałów Kultury WRN i PRN na popieranie wydawnictw regionalnych; d) zainteresowanie muzeów regionalnych kolportażem wydawnictw PTL. Zalecenia te przyj~to jednomyślnie. Na tym zakończono obrady XL Walnego Zgromadzenia w Przemyślu w dniu 24. IX. 1965 r. Sesja naukowa Następnego dnia 25. IX. 1965 r. w sali posiedzeń MRN w P l' Z e m y ś l u odbyła się sesja naukowa, której przewodniczyli prof. dr J. Burszta, doc. A. Gilewicz i prof. dr St. Bąk. Sesję otworzył prof. J. Burszta. Na program sesji złożyły się następujące referaty i komWlikaty naukowe: 1) mgr A. K u n y s z Obróbka drewna we wrzesnoŚTedniowiecznym Przemyślu; 2) doc. dr F. P e·r s o w s k i Z problemów pogranicza polsko-ruskiego w XXIV w.; 3) d·r A. G i l e w i c z Stan badań nad kulturq ludowq grup etnografi.cznych na terenie województwa rzeszowskiego; 4) dr st. Ś w irk o - komunikat naukowy; 5) mgr SL L e w - Współczesne przemiany demograficzne i kulturowe w dorzeczu średniego Sanu; 6) DYL A. R y b i c k i - Organizacja parku etnograficznego w Sanoku; 7) dr J. P a w ł O,w s k a Obrzędy rodzinne i doroczne we wsiach okolic Birczy; 8) dr M. B i e l' n a c k a podała komunikat naukowy. W czasie przerwy uczestnicy wzięli udział w otwarciu wystawy "Stroje ludowe woj. rzeszowskiego w Muzeum Ziemi Przemyskiej". Mieli oni możność wysłuchania koncertu muzyki staropolskiej w wykonaniu kwartetu smyczkowego Towarzystwa Muzycznego w Przemyślu. Po wysłuchaniu referatów i komunikatów odbyła się dyskusja. W dyskusji szczególnie wyróżnił się prof. dr St. Bąk, który poruszył wiele problemów na marginesie poszczególnych referatów. Szczególnie dużo uwagi poświęcił on problemowi językoznawczego i historycznego uwarunkowania zróżnicowań kulturowych Ziemi Przemyskiej. Podkreślił potrzebę zbierania bibliografii do monografii woj. rzeszowskiego. Postulował badania dialektów małomiasteczkowych. Zalecał badania �Bilans Polskiego Towarzystwa Aktywu _.- Lp. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. _'-- .. .. _ .. -._---- •... _ ..... -----_.- Banki - Zarządu Głównego - Oddziałów - Komitetu Kolbergowskiego Kasa - Zarządu Głównego i Oddziałów - Komitetu Kolbergowskiego ! Koszty akcji i zadań zleconych I Koszty niewyodrębnionej działalności gospodarczej (wydawniczej w toku produkcji) - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego Sumy do rozliczenia .. - Zarządu Głównego : - Komitetu Kolbergowskiego I Dłużnicy - Zarządu Głównego i - Komitetu Kolbergowskiego ! Materiały w magazynie własnym i w przerobie ! Przedmioty nietrwałe w użytko! waniu - Zarządu Głównego i Oddziałów - Komitetu Kolbergowskiego ! Wyroby (wydawnictwa) - Zarząi du Głównego - Komitetu Kolbergowskiego I Środki trwałe - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego Pozostałe wartości trwałe - Zarządu Gl. - Komitetu Kolbergowskiego Straty i zyski niewyodrębnionej działalności gospodo - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego ~u~a-bil~~O~~ Główny mgr Antoni _._-_. Sumy jednostko T r e ś ć ~~=~~~ __ ~ ._. __ 116515,07 59 143,38 1 318498,10 ." __'__ 0._10241,05 Ludoznawczego na dzień 31. XII. 1965 r. __ _---,---,-- Sumy _.,,zbiorcze ..,.,,_. Lp. ii __ 1. 1494156,55 2. ' 3. 841,13 148832,95 682634,74 ----- 2461,10 200670,85 --,--'-_' 31427,51 42734,95 --'-_.- Pasywa .. 10082,18 25811.20 830467,90 203 131,95 4. 5. 6. 74 162,46 ..:... T r e ś ć , ... Rozrachunki z tytułu płac - Komitetu Kolbergowskiego Sumy do rozliczenia Zarządu Głównego i Wierzyciele Zarządu Głównego , - Komitetu Kolbergowskiego ! Zużycie przedmiotów nietrwałych - Zarządu Głównego i Oddziałów - Komitetu Kolbergowskiego Fundusz środków trwałych - Zarządu Głównego .. - Komitetu Kolbergowskiego ! Fundusz obrotowy - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego Sumy zbiorcze 10830,200747,85 32681,45 980620,15 1 013301,60 108703,41 12.330,55 121033,96 1 428377,88 3f>202,45 1464580,33 4561 593,28 2908864,- 7470457,28 ---"-----'" i-- 72229,85 ' lOB 703,41 -12330,55 .._-3904264,35 1202170,- ----."--.-- 49495,16000.-_._1378882,88 20202,45 ------ 425096,12 !?~~~4-?_~ 121033.96 5106434,35 65495,- l 399085,33 877860,50 :_--=-_~-=----=--=r_' _1_0_2_8_0.·g __ 5_1,_0_2·_- e..- --__ -s_--u_-m_-~a~_b~il~a_n-s~o~w_·_;_·-_~-~_--_-_~~~~-_"_i-.~-2-8_0 95T_,02_-'- Księgowy Nienartowicz Sumy jednostko ...__ . ,....__. Skarbnik Prof. dr Stanislaw Bąk �Rachunek wyników Dochody -----l---- ! Lp. : _._l_. l 2 3 4 5 6 T r e ś ć . _ Suma zł. _-'- Dochody z działalności statutowej Dochody z niewyodrębnionej działalności gospodarczej (sprzedaż wydawnictw) - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego Dochody z akcji i zadań zleconych Zyski nadzwyczajne niewyodrębnionej działalności gospodarczej - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego Dotacje PAN - dla Zarządu Głównego -- dla Komitetu Kolbergowskiego I Dotacja z Budżetu Pal1.stwa na przejściowe dodatki mieszkaniowe Zmniejszenie środków finansowych Raze~~~I~~-bi~an~~~~·--1·2 l ---'-'T -.-------7 Wrocław, za rok dnia 14 września Główny mgr Antoni 1966 __ o __ 11 381,- Ii Lp. \' I 217936,44 I 417908,80 IIII 116000,- 977,45 l 005,40 Wydatki "'1 I 1__ __ 1 2 3 4 5 1965 . --- ------:--- ! T r e ś ć ._--_._----------_ Koszty działalności statutowej Koszty niewyodrębnionej działalności I podarczej (wydawniczej) 'Zarządu Głównego Komitetu Kolbergowskiego Koszty akcji i zadań zleconych Straty niewyodrębnionej działalności podarczej Przejściowe dodatki mieszkaniowe II • 316370,61 II I 581948,70 gos- I 1608107,98 76 311,20 I ! i I i I ---1---·..--·-------.... -..· ---- -! 1'. Skarbnik Księgowy Nienartowicz zł. gas- I I 3112,901206,20 59452~;- Suma .•---__--.._1 I 535000,400000,- ---- Prof. dr Stanisław Bąk 8676,80 3112,- �Kronika onomastyczne i toponomastyczne. Zbieranie nazw lokalnych uznał za zadanie bardzo pilne. Na ten temat wypowiadali się dr Gilewicz, doc. Persowski. Dr Czajkowski zapytał o stanowiska przemyskie w badaniach archeologicznych. Mgr A. Kunysz odpowiedział, że odkopane budowle były przeważnie jednoizbowe, a ognisko mieściło się w centralnych miejscach chat. Zamykając obrady XL Walnego Zgromadzenia PTL w Przemyślu prof. St. Bąk podziękował za prace nad jego zorganizowaniem. Trzeci dzień XL Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego spędzili uczestnicy na autokarowej wycieczce krajoznawczej, przebiegającej trasą Przemyśl - Huwniki - Rybotycze - Bircza - Nienadowa - Babice - Krzywcza - Przemyśl. Na trasie tej wycieczki zwiedzano również Kalwarię Pacławską i Krasiczyn. W ten sposób program XL W. Z. członków PTL w Przemyślu został wypełniony do końca. Protokółował mgr Piotr Kaleciale �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f612fbd1ef640a26409632b3644b1b74.pdf 57d022a7221289684b0973e6958a42e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:324 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:286 Title A name given to the resource Sztuka ludowa o nauce o sztuce / LUD 1967 t.51 cz.2 Description An account of the resource LUD 1967 t.51 cz.2,s.359-390 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 51, cz. II, 1963 KSA WERY PIWOCKI SZTUKA LUDOWA W NAUCE O SZTUCE J est rzeczą powszechnie znaną, że naukę współczesną znamionują dwa sprzeczne - prądy: niezmiernie zaawansowana specjalizacja, spowodowana kolosalną rozbudową bazy placówek naukowych i już nie do opanowania mnóstwem publikacji, uniemożliwiających w praktyce wyczerpanie przez badacza bibliografii przy rozszerzaniu swych zainteresowań poza wąski krąg specjalizacji - oraz gorąc2Jkowe usiłowanie komasacji poszczególnych dyscyplin, krzyżowego posługiwania się ich metodami i językiem, co na ogół obiecuje duże możliwości sukcesów. Sprawa jest tym bardziej paląca, że w naukach humanistycznych same przedmioty badań naświetlane są z różiIlych stron i różnymi aparatami badawczymi, przez co ZJnajdująsię niewątpliwie na pograniczu kilku tqłdycyjnych dyscy'plin i pełne rozwiązanie ich problematyki musi chyba bazować na osiągnięciach kilku nauk. Do klasycznych tego rodzaju zagadnień pogrankznych należy napeWlIlosztuka ludo:wa. Zwracałem już na to uwagę w roku 19281. Dla etnografii sztuka ludowa nabiera obecnie szczególnego znaczenia, ponieważ wobec gwałtownie :zanikających treści kultury ludowej, w Ipierwszym rzędzie materialnej, sztuka ludowa wykazuje dużą odporność i nie ty1ko żyje, ale u nas jeszcze teraz wytwarza nowe działy, ja\{ malowane na płótnie "dywany" 2, albo niezwykle rozkwHająca na te.renie niemal całej PoLski produkcja sztueznych kwiatów 3 - przy czym j'edna i druga gałąź sztuki powstały niezależnie od podniet państwowej opieki nad sztuką ludową i - 'co ważniejsze dla własnych potrzeb środowi'ska wiejskiego. Słusznie więc pisał ongiś Jakub Burokhardt 4, że właśnie sztuka jest najtrwalszyrn ośrodkiem kulI metody w badaniach nad sztuką Ludową. Lud, seria II, t. X, 1928. Fr. K o t u l a, "Dywa~y " współczesne malarstwo Ludowe wsi rzeszowskiej. Polska Sztuka Ludowa, R. XVII, 1963, nr 3/4. J A. K u n c z y ń s k a - I r a c k a, Ludowe kwiaty sztuczne. Polska Sztuka Ludowa, R. XIX, 1965, nr 3. 4 WeltgeschichtLiche Betrachtungen, 1921, s. 216. l 2 Zagadnienie �360 KSAWERY PTWOCKI tury, co w odniesieniu do warunków Ipolskich pot.wierdził Moszyński 5. Spory, kto jest "predystynowany" do zajmowania się sztuką ludową wydają się rz,eczą jałową, natomiast jest sprawą dużej wagi, by etnografowiezmali nie tyl!ko prace historyków sztuki pisujących o tym przedmiocie, ale :by orientowali się - bodaj ogólnie - we współczesnych tendencjach nauki o sztuce, łącznie z jej socjologią. Celem tej rozprawy Jest właśnie ,wprowadzenie czytelni'ka w kierunki i różne postawy badawcze historyków i teoretyków sztuki, oczywiście z konieczności w dużej kondenzacji i uproszczeniu oraz tyLko w tych dziedzinach, które mogą zainteresować fachowego etnografa. Dzieło sztuki plastycznej jest przedmiotem materialnym, które może być oczywiście badane przez chemika, botaniika, technika, może być dokumentem historycznym dla dziejopisa i społeczmym dla 'S'ocjologa, można 'badać jego r'Olę w życiu społec~nym, duchowym, religijnym, handlowym itd. danego społeczeństwa. Prócz tego posiada jednak pewne cechy, które je wyróżniaj~spośród innych przedmiotów i 'pozwalają zaliczyć je do wielkiego złSioru oznaczanego pojęciem sztuki. Nie będę się naturalnie silił nla danie poprawnej def1nicji tego pojęcia -- mocniejsi łamali na nim swe zęby. Pragnę zwrócić jedynie uwagę na jeden z wyznaczników tego rpojęcia, który wydaje mi się sz'czególlllieważny, a bywa pomijany w pracach ściśle etnograficJmychi dzieło sztuki, pełnią~ nawet ważne fUn'kcje użytkowe, jest zawsze przekaźnik'iem jakichś uczuć czy poglądów, ni'e mających z reguły bezpośrednich 'zwiąL1kówz przeznaczeniem, albo może lepiej: zawiera zawsze pewną sumę informacji "bezinteresownych", dotyczących życia psychicznego czy bodaj nastroju twórcy, grupy !społecznej ozy jej określ:0nej warstwy w danym miejscu i czasie. Wyinterpretowanie tych treści l"arówno z tematu, jak i samej formy dzieła sztuki jest jednym z głównych zadań nauki o sztuce. 1. NARODZINY POJĘCIA LUDOWOŚCI W SZTUCE Pojęcie ludowości rodzi się w ,głębi XVIII wieku, niewątpliwie w z'wiąz'ku z narastającymi zwolna tendencjami rewolucyjnymi, przygotowującymi ruchy rewolucyjne XVIII i XIX wieku. Pierwszeństwo należy prawdopodobnie do Włocha Giambattista V i c 0, który w swych studiach o Homerze w r. 1730 'wprowadza pojęcie poezji ludowej 6. Poglądy Jean Jacques R o u ss e a u o przyrodzonym dobru człowieka pierwotnego zachęcały także innych do studiów nad twórczością ludu, przede wszystkim oczywiście literacką. Tu pierwszeństwo należy się Angli- 5 6 Referaty na XIII konferencji La scienza nuova. 1730. oświaiowej Min. W. R. O. P., 1930, s. 172. �.\';:.-/uklt .' {l/du/.{lU W 'II(1I1('t' () I):::luc'(;' :lfj l kowi P e r {;y 7 i wreszcie .T. G.l!ę~!,-d e r ow i 8, który podkreśla estetyczne walory ludowej poezji starogermańS'kiej i germańskiej. Idąc za myślą Rousseau, Herder tworzy 'Pojęcie sztuki ponadindywidualnej, zbiorowej, jaka miała być wykwitem pierwotnej jedności duchowej ludu. Radzi on badać cztery "S": "Sit te, Stamm, Sprache, Siedelung", co pozwoli zrozumieć treści zawarte w tej poezji, a identyfikuje ją z poezją narodową ludów germańskich. Od niego to ciągną się w pracach o sztuce ludowej te dwa głęboko zakorzenione przekonania: sztuka ludowa jest identyczna ze sztuką narodową i sztuka ludowa jest tworem anonimowym, jest erupcją zbiorowej twórczości plemiennej ongiś, chłolpskiej w wiekach późniejszych. Romantyzm, który pod wpływem 'Zapatrywań Herdera, wprowadza świadomie wątki ludowej poezji i muzyki do dzieł najwyższych koryfeuszów twórczości, był przekonany, że sztuka ludowa jest współczesną przeszfością, że zachowała ona w stanie dziewiczym 'pierwotną sztukę narodów europejskich, nieskalaną kulturą chrześcijańską czy antyczną 9. Z tego przekonania wyprowadza np. K. L i b e l t takie wnioski: "Widać stąd, że jeżeli wiedzy szukać trzeba między ucwnymi narodu, to pierwiastka narodowego szukać trzeba wśród samego ludu, nietkniętego inteligencją, amalgamującą narody i zacierającą narodowe odcienia" 10. I dale:i: "I nad nasz.ym ludem przeszły burze religijne i polityczne, socjalne nawet, nie dosięgły ani nie rozwiały 'pierwiastku jego narodowego. Szerokie potOlkicywilizacji, ;płynące ,na Polskę od Włoch, Niemiec, Francji, rozlały się tylko na powierzchni narodu i nie przesiąlmęły do tych ostatnich warstw społeczeństwa. Tam więc nietknięty, pierwotny zachował się pierwiastek narodowy" 11. Nacjonalizm rodzi się w romantyźmie i jego ·płodem stają slępęngermanizm i panslawizm, a jednym z kapitalnych argumentów "omszały duch 'narodu", zabalsamowany w sztuce ludowej. Szczególnie żywe echo tych romantycznych poglądów znajdujemy wśród badaczy narodów pozbawionych w XIX wieku niepodległości, których warstwy elitarne bądźto już uległy, bądź też ulec łatwo mogły wynar·odowieniu . .Jest przecież rzeczą znamienną, że właśnie wśród nich znaleźli się uczeni, którzy pierwsi zwrócili UWd.gętakże. na plastykę ludową i jej artystyezne walory. Palmę pieTWSZell.stwadzierży niezaprzeczenie .J. L Kra s z e w7 ReLiquies of Ancient EngLish Poetry, 1765. 1788, wcześniej: Kritische WaLder, 1769. !J Poglądy polskich romantyków streszcza A. A b r a m o w i c z: Studia nad genezą poLskiej kuLtury artystycznej. IHKM, 1962. 10 Kwestia żywotna filozofii, cytuję za: B. S u c h o d o l s k i, Ideały kuLturu a prądy społeczne, 1933, s. 398. li Ditto, s. 399. a VoLksLieder, �KSAWERY PIWOCKI s k i 12. Za nim w krótkich odstępach idą: Jugosłowianin F. L a y J~, Ukr:=tiniec O. K o s s a c z 14, Fin J. A h r e n b 'e r g 15. W związku z ówczesnymi poglądami estetycznymi uczonych tych nie interesowała sztuka figuralna (a więc malarstwo, rzeźba czy grafika ludowa) tylko motywy ornamentalne i zdobni(;ze, które 'poró'wnywano z motywami przedmiotów przedhistorycznych i wczesnohistorycznych i wysnuwano właśnie wnioski o prastarym pochodzeniu ornamentyki ludowej, jej znaczeniach symbolicznych, ważnych dla hipotetycznej rekonstrukcji wierzeń i kultury duchowej prasłowian, kumanów, prafinów etc.16. Ogromną zasługą tych prekursorów bylo nie tylko zwrócenie uwagi na samo zjawisko !plastyki ludo'\vej, ale także powolne i mozolne gromadzenie materiałów, na których 'Później można było budować już w opar- . ciu o fakty częściowo rozeznane i udokumentowaine. Obok G log e r a, na terenie polskim do takich zbieraczy należą: m. in. T. M o k ł o wski17 i W. Matlakowskj18, W. Szuchiewic1D, M. Brensz t a j n 20 i Fr. K r c e k 21. 2. POZYTYWIZM I DETERMINIZM HISTORYCZNY Wspomniane wyżej prace miały jeszcze inny podtekst metodyczny. Wiązał się on - choć w zas3dzie kontynuowały one hasła rzucone 'przez Kraszewskiego i innych w epoce późnego romantyzmu -- z istotnymi przemianami zapatrywań na nauki historyczne w dobie pozytywizmu. Znane motto Rankego, jako wskaźnik dla historyka "wie es eigentlich 12 pedia 13 dustrie, 1860. Na jego pierwszeilstwo zwraca m. in. uwagę Enciclo1963, pod hasłem "Arte popolare". Siidslavische Ornamente, 1872 i Ornamente siidslavischer Haus- und K1!11stin- Sztuka u Słowian, del Arte, 1875, H Narodnyj 15 Finsk ukrainskyj Ornamentik, ornament, 1877. 1877. m. in. artykuł .~w. p. Jana Gwalberta Pawlikowskiego znajdujących się wc Lwowie. Pisze on: drzeworyty ludowe "są po największej części lichotą tak pod względem układu (kompozycji), jak wykonania, z których artysta niczego się nie nauczy, ale dla badacza rzeczy ojczystych i starożytności mają one wielką wartość. Piękności rylca i wykończenia dostn:eżesz tu mało, a bohomazów tu więcej niż w innych oddziałach". Jeszcze Z. G log e r w swej Encyklopedii staropolskiej pod hasłem "Frasobliwy" mówi: "Były to zwykle rzeźby z drzewa bez wartości artystycznej ...". H. 16 O pejoratywnej ocenie wartości plastyki ludowej S c h m i t t a w ~·O nr "Czasu" z r. 1857: O zbiorach 17 Sztuka 18 Zdobnictwo na Podhalu, ludowa w Polsce, ludowe Hucu!szczyzna, 20 Krzyże i kapliczki 21 Pisanki w Galicji, 1892 oraz Zdobienie 1902. żmudzkie, H~93. 1laulwwych 1903. na Podhalu, 1901. 19 świadczy 1906. i sprzęt ludu polskiego �ludollJU Sztuka w nauce o szt1l.ce war" 22 - zakładało konieczność dokładnego zbierania materiałów badawczych, oparcia wszelkiej pracy na wszechstronnie pojętej heurystyce, a na czoło zadań wysunięcie zagadnień genetycznych. Źródła metody genetycznej tkwiły w Oświeceniu 23 i łączyły się z pojęciem rozwoju. Każdy fakt ma swoje historyczne uzasadnienie, a im głębiej sięgniemy wstecz dla jego wytłumaczenia tym większy 'Procent naukowości możemy osiągnąć. Ujęcia genetyczne uchodziły (i na ogół uchodzą dotąd) za jedynie obiektywne i naukowe. Łączy się z tym nadto pojęcie determinizmu, czerpane w dobie pozytywizmu z rozwoju nauk przyrodniczych, który opanowywał zwolna także nauki humanistyczne. Czołowi historycy sztuki K. S c h n a a s e 24-, J. B u l' C k h a l' d 125, jeszcze R. M u t h e l' 26 wierzyli, że istnieje ścisły i bezpośredni związek między ;kulturą spo-I łeczeństwa i dziełem sztuki, że 'ponad artystą stoi zamawiający dzieło lub je inspirujący, że więc wszelkie problemy artystyczne są· uwarunkow3lne tematem lub funkcją d~ieła. Ażeby dojść do genezy dzieła sztuki należy więc zrozumieć jego sens (funkcję), potrzeby odbiorców ora'z ustalić wzorce i wpływy, jakim mógł podlegać jego twórcąJA. M i c h e 127 pisał we wstępie do swej ogólnej historii sztuki, że historyk jest świadkiem, nie sędzią, a więc należy doń tylko rejestmcja faktów artystycznych, ich segrega,cja 'poprzez zestawienia w 'ciągi genetycznie ze sobą sprzężone, udokumentowanie czasu i miejsca oraz przyczyn społecznych powstania dzieła. Historia sztuki stała się więc kroniką lub klasyfikacją faktów i ~ypów, jak w historii naturalnej 28. Najwyższe ciągoty przyrodniczego ujmowania faktów artystycznych zdradzał H. T a i n e 29, który dzieło sztuki uważał za zdeterminowane przede wszystkim warunkami zewnętrznymi. Jego kształt i treść są wypadkową oddziaływania szkoły artystycznej, do której artysta należał oraz środowiska, w którym wzrastał i dla którego pracował. Dyspozycje duchowe artysty warunkowały w jego mniemaniu bezwzględni'e momenty biologiczne czyli rasowe. W ten sposób gromadził argumenty, jakie miały 'bez reszty tłumaczyć genezę dzieła sztuki. Wiele słusznych, ale tak~~ zbyt jednostronnych, zapatrywań pozyty-l wistów żyje dotąd w świadomości szeregu badaczy sztuki ludowej. Szcze- 1 Weltgeschichte, wstęp, 1872. Z. Ł e m p i c k i, Formy historycznego Zjazdu Historyków Polskich, 1925. 2~ 20 24 Geschichte 25 Die Kultur der bildenden der Renaissance 26 Geschichte der Malerei, 27 Histoire 28 L. V e n t u r i, Histoire 29 Philosophie Kunste, ujęcia zjawisk kultury. 1846-1866. in Italien, 1860. 1909. de L'art. de l'art, de la critique 1866. d'art, 1938, s. 10 i nast. Pamiętnik IV �Kc;}\ WEH Y Pl WOCKl gólnie duży wpływ wywarł na nich G. S e m ,p e r 30.aorma i styl dzieła sztuki dadzą się bez reszty wywieść z materiału użytego do jego stworzenia, zastosowanej techniki i rodzaju narzędzi, a wreszcie funkcji. O ile Taine w szukaniu genezy dzieła wysuwał na plan pierwszy waruniki społeczne, to Semper zadawalał się determinującym znaczeniem procederu rzemieślniczego i technicznego, które j8koby automatycznie określają kształt dzieła sztuki, podczas gdy nawet zamysł, a więc ustalenie celu pracy, można odnieść do zamawiającego względnie do warunków społecznych, któl"e takie a nie inne funkcje tworom sztuki narzucały. Ten skrajny, "materialistyczny" determinizm nie zadawalał innych badaczy tej CJpoki.Obok wciąż licznej rzeszy uczonych Zlbierających materiały we wszystkich krajach z dziedziny faktów sztuki ludowej 31 lub próbujących dawać już syntezy naszej wiedzy o niej dla poszczególnych regiOiI1ów- występują w drugiej :połowie XIX wieku i początkach XX badacze, głównie archeologowie i folkloryści, dla których sztuka ludowa stała się archiwum metahistorycznym. Nie interesują ich żadne walory estetyczne, czy geneza stylistyczna formy dzieła, nawet nic związki bezpośrednie ze społecznością, w której tworzy artysta. Chodzi o życic motywu mitologicznego, symbolu 'pojęć magicznych. Z jednej strony ten typ' myślenia i interpretowania dzieł sztuki ludowej zahacza - poprzez piękne dzieła poety RuS'kina - o wspomniane już przekonania rom<.lntyczne o odwiecznym trwaniu motywów ornamentacyjnych i symbolicznych w sztuce ludowej, z drugiej zaś przez nagromadzenie imponującego aparatu erudycy'jnego: typu filologicznego - usiłuje .odpowiedzieć żądaniom pozytywizmu. Chodzi o wykazanie, że dzieło sztuki ludowej determinuje utylitaryzm, ale nie techniczny, lecz utylitaryzm wiary w zabiegi magiczne. Mit otrzymuje szatę chronologiczno-etnologiczną, a jego naocznym wykładnikiem staje się motyw artystyczny. T y lor 32, StU in den bildenden Kiinsten, 1878 i Praktische Asthetik, 18G8. W odniesieniu tylko do krajów europejskich warto może zanotować tylko najwybitniejszych: H. H u s z k a, Magyarische Ornamentik, 1900, O. S c h w i e dr a z h e i fi, Deutsche Bauernkunst, 1903, D. C o fi ~ a, Ornamentica romana., 1904, R. F orr e r, Von aUen und iiLtesten Bauernkunst, 1906, M. J. P a n a i t e s c u, CoHectie de cisaturi nationale romanesti, 1910, A. Vol k o v. Materiaux pour retlt·· no grap hi e de la Russie, 1910, Peasant-Art w "The Studio 1910-1914", C. H a l m, Peasant Art in Austria and Hungary, 1912, P. de K a y s e r, Ars fotktorica betgiea, 1919, M. H a b e r l a n d t, Volkskunst der BatkanWnder, 1919, N. Jor g a, L'art populaire en Romnanie, 1923, H. T. B o s s e r t, L'art populaire en Europe, 1927, E. P o e·g l e, L'art populaire letton, 1928, E. F r a n k o w s k i, Sztuka ludowa polska, 1928, E. G a 11 i, Arte rustica, 1929, P. G a l a u n e, Lictuviu liaudies 30 Der :lI menas, 1930. ;'2 Primitive Culture, 1871. �S=tukn ludo·wu tV nauce o sztuce J. G. Frazer33, K. von Spiess34, A. della Seta35, W. Deonna36, obok wielu innych reprezentują ten typ badań. Wedle np. Sety każda pierwotna produkcja figuratywna była zawsze magiczna tj. miała zawsze cele magiczne. Wedle jego "teorii figury" dzieła sztuki służyły zawsze zabiegom społecznie praktycznym, gdyż :poprzez nie człowiek zwalczał prywatnych i publicznych ·wrogów. Daje on cały szereg przykładów ze sztuki ludowej włoskiej, szczególnie neapolitańskiej i sycylijskiej, że podobnie jak w jaskiniowej paleolitu, jej istotnym celem było działanie magiczne. Ze wspomnianymi poprzednio "materialistami" łączy tych badaczy głębokie przekonanie o uwarunkowaniu dzieła sztuki poprzez "moce" i ·nawyki leżące całkowicie poza indywidualnością twórcy. "Archeolog i folklorysta 'nie mogą pracować niezależnie . " Pierwszy przekazuje drugiemu dalszy żywot motywów antycznych, które tworzą specjalny przedmiot jego studiów, drugi przekazuje pierwszemu pierwociny temi1tr'>wi motywów, które występują w sztuce ludowej" 37. Celem jest badanie zespołó'W znaków symbolicznych, jak np. koło, księżyc, krzyż, swastyka, zygzak, spirala, trójkąt, promienie itd. Wszystko ma swoje znaczenie, którego sens ginie w "pomroce dziejów". Trudno mi się powstrzymać -odstwierdzenia, że mit nie jest samoistną abstrakcją, tylko określonym f<.lktem historycznym, sprecyzowanej ś·ciśle doby. Tym niemniej badania te, wsparte o poszukiwanie sensu sztuki wSJpółczesnych ludów prymitywnych - przyniosły szereg doniosłych odkryć i interpretacji i - jak jeszcze zobaezymy - są w oparciu o nieco inne przesłanki kontynuowane także dzisiaj w bardzo szerokim zakresie. Materiały gromadzone przez wspomnianych poprzednio licznych ba·· daczy, którzy obOik folkloru słownego i muzycznego ujawnili w swych zbiorach ornament skrzyń i innych .sprzętów rzeźbionych i malowanych, budowę haftów i motywów tkanych, zespoły g-rafiki i malarstwa ludowego (np. rosyjski "łuhok"), typy podcieni i słupów w budownictwie drzewnym, kroje i elementy stroju czy nakryć głowy w różnych epokach od XVIII wieku począwszy, zespoły obrazów wotywnych i dewocyjnych i ich tematykę, typy ornamentyki i zabiegów technicznych polewanych garnków itd. itp. - materiały te zwróciły uwagę wielu historyków sztuki i kultury, że poza tym bogactwem kryje się wyraźna zależność od wzorów czerpanych hojnie ze sztuki i kultury oficjalnej. Szczególnie silnie wystąpiły tego rodzaju spostrzeżenia u uczonych, których interesował przede wszystkim wątek tematyczny lub proceder techniczny :J:J The Go/den Bough, 1890. J; Der Mythos a/s Grund/age ReLigione e arie figurativa, :if; Rosaces :l4 al/d entrances, der 1924. :r; D e o n n a, op. cit., s. 62. Bauernkunst, 1912. 1911. • �366 KSAWERY PIWOCKI i _którzy ni'e sięgali \V analizę formy dzieł ludawych. Powstaje teoria sztuki ludowej, jako sztuki wtórnej, nietwórczej, jak mówią Niemcy "gesunkenes Gut", Tego rodzaju poglądy są szeroko ro~rzestrzenione po dziś dzień wśród wielu historyik6w sztuki, co można uważać za wyraźną reakcję na romantyczne przecenianie jej wartości i znaczenia w twórczości poszczególnych narodów. Francuzi czy Włosi za pełny wyraz swej sztuki narodowej uważają dzieła G i t t a, R a f a e l a czy T i ep l a, P o u s s i n a czy Wat t e a u - i nie są skłonni udzielić większej uwagi sztuce ludowej Basków czy Sycylijczyków. ile się nie mylę pIerwszy najwyraźniej sformułował tego rodzaju poglądy G. V i c a i re 38, który starał się wyka'zać, że w pieśniach ludowych francuskich nie ma ani jednego motywu, który nie występowałby w poezji oficjalnej. Folklor ludowy jest wtórny, motywy wędrują "pod strzechy", ale pozostają pewnego r·odzaju plagiatem czy cieniem poezji "prawdziwej". U nas podobne zapatrywania miał chyiba K. L u b e c k i 39 w odniesieniu do plastyki ludowej. "Lud nie doszedł jeszcze do uznania piękna dla piękna, co jest zasadą sztuki ... " 40 "Tym mniej nie 'odróżnia lud poszczególnych sztuk pięiknych między sobą ... Taka ",:spólna miara estetyczna na sztukę i błyskotki, tudzież zupełny brak zróżnicowania sztuk pięknych okazuj~, że 'Zmysł ludu na sztukę jest tępy" 41. Jakże daleko odbiega to od romantycznych uniesień, ale także od współczesnych Lubeckiemu zapatrywań Witkiewicza i Warchalowskiego, 'którzy reprezen1:'Ują już nastę'P'ną fazę podejścia do sztuki ludowej. Tym niemniej poglądy deprecjonujące twórczość ludową trwają nadal. Nie był im obcy M. Haberlandt, w pracach przytoczonych w przypisach powyżej, albo N. N a um a n n 42. Sądzi on, "że sztuka elitarna ciel'lpi, gdy jest popularyzowana i rustyfikowama .,. szczególnie w wartości estetycznej. Jej motywy są banalizowane, środki artystyczne przybierają charakter nieporadny i to co ostatecznie 'powstaje działa jak :par'odia oryginału" 43. Romantyczna teoria o wielkiej samorodnej sztuce ludowej jest przy bliższym badaniu kłamstwem. W pieśniach i motywach plastyki ludowej zawsze można odszukać pierwowzory "oficjalne". Ze wspókzesnych, wiodących historyków sztuki może najwyraźniej wY'P0wiedział się w tym duchu B. B er e fi s o n, 'ZII1akomity'Znawca włoskiego renesansu: "Od 70-ciu lat zaj- ° ° • ° 38 Etudes sur La poesie 1902. ze Szkiców popuLaire, filozoficznych, 1910 oraz W. R. B e rs k i, Studia o Literaturze Ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki. Po,,:nań 1854. W. R. B e r w i ń s k i, Studia o gusłach, czarach, zabobonach i p1'zsqdach ludowych. Poznań 1862. 40 Op_ cit., s_ 6_ n Op. cit., s. 7_ H Primitive GemeinschnttskuLtur, 1921. 4:1 Cyt. za A. H a u s e f, Sozialgeschichte der Kunst und Literatur, 1953, s. 28. :m Estetyka wi Ludowa. Odbitka 1'1 -~ �Sztuka ludowa w nauce () sztuce 367 muję się i przeżuwam zagadnienia historii sztuki. Nie mogę wydobyć się z przekonania, że istota sztuki ludowej wywodzi się ze sztuikiprofesjonalnej, jest to jakby spontaniczny bunt niemocy tępego tłumu przeciw nowym sposobom odczuwania, widzenia, wyrażania głosem, pe~ (, dzlem, ołówkiem. Nie widziałem pracy ludowej, która nie byłaby kopią kopii jakiegokolwiek dzieła profesjonalnego ... sukcesywną degradacją licznych kopistów kolejnych z oryginału, kopistów o niekompetencji infantylnej, będącej wyrazem dziecinnej duszy tłumu" 44. W opinii więc wielu współczesnych badaczy, także polskich, dzieło ludowe to poprostu dzieło nieudolne i nie oryginalne. Do tego rodzaju wniosków musi dojść metoda patrzenia na sztukę od strony tematu czy motywu oraz przy wartościowaniu dzieła od jego zgodności z nawykami widzenia "realistycznego". W poglądach tych tkwi dogmatyczna estetyka wartośdująca poprzez porównanie z jedynym wzorcem uznanym za "prawidłowy"; ideałem sztuki wypracowanym na gruncie europejskim w dobie początków renesansu. Wszystko, co odeń odbiega jest sztuką wtórną i nieudolną, właściwie w ogóle nie jes't sztuką. 3. WIEDEŃSKA SZKOŁA HISTORYKÓW SZTUKI I BENEDETTO CROCE Tymczasem od schyłku XIX wieku, a już zupełnie zdecydowanie od pierwszych lat bieżącego stulecia, sztuka oficjalna w Europie zrywa radykalnie właśnie z ideałami sztuki renesansowej i porenesansowej, świadomie niszczy estetykę wówczas wypracowaną i gwałtownie szuka nowych uzasadnień sądów wartościujących, przy czym dużą rolę w sztuce samej, jak i w jej teorii zaczynają odgrywać zachwyty nad sztuką prymitywną, także ludową. Prądy te u schyłku XIX wieku nazywa się niekiedy neoromantyzmem, a także w postawie sztuki i jej teorii w XX wieku dostrzega się kontynuację romantyzmu. Inne jednak są cele i metody, inne uzasadnienia i predylekcje. Jeśli chodzi o dyscypliny zajmujące się sztuką od strony badawczej to należy zwrócić uwagę na wielkie znaczenie dziś już klasycznych dzieł uczonych tzw. szkoły wiedeńskiej z jej koryfeuszem' Alojzym R i e g l e m na czele. Główną zdobyczą tej szkoły było opracowanie nowej metody wartościowania dzieła sztuki poprzez zdecydowaną walkę z dotychczasowym estetycznym dogmatyzmem. Przymierzanie dzieła sztuki danego czasu i kręgu kulturalnego do klasycznych dzieł antycznych, renesansowych czy do "poprawnego" oddania natury w myśl reguł wypracowanych przez Greków V w. czy teoretyków XV i XVI w. w Italii - uznał Riegl za kardynalny błąd dotychczasowej historii i teorii sztuki. Należy badać ją nie ze stanowiska jakiegokolwiek dogmatu estetycznego, ale 44 Artykuł w Carriere della Serra, 1956. J �i; 368 KSAWERY PIWOCKI ze stanowiska problemów, które przynosi każdy okres dziejóVY_Etuki i każdy krąg kulturalny. Problemy te mająpodwój.ne oblicze w sztuce plastycznej: treści cze11pane z objawów kultury danego czasu i miejsca oraz formy poprzez które tego rodzaju treści mogły 'być ujawniane. Analiza formy zajmuje w badaniach "s~koły wiedeńskiej" wiele miejsca i coraz wyraźniej przy:pisuje się jej czołowe znaczenie przy interpretacji sensu dzieła, Ten sam temat czy motyw np. statua władcy na koniu, nabiera zupełnie innych treści w interpretacji formalnej doby Marka Aurelego, w XIII w. w Bambergu, w XV u D o n a t e 11 a czy V e r o cc h i a, w XVII w Wersalu i w XVIII w. w Petersburgu. Poprzez te różne zmiany formy wyraża się wola twórcza epoki. Wprowadzone przez Riegla pojęcie "woli twórczej" odegrało dużą rolę w rozwoju nauk o sztuce. Uważał on sztukę za dbjaw ponadindywidualnych dążności określonych epok i kultur, a jej produktem plastycznym jest styl dunego dzieła sztuki: wola twórcza jest wo'lą stylotwór,czą.45 Riegl rozprawił się również z zapatrywaniami Sempera. Materiał i technika nie są elementem stylotwórczym czy nawet formÓtwórczym. Na przykładzie np. starożytnego, egipskiego motywu palmety, przejętego przez Greków, Rzym, Bizancjum, średniowiecze europejskie i muzułmańskie, sztukę Środkowej i Wschodniej Azji - dowodzi, że materiał i technika wykonania, zupełnie różna u różnych ludów i 'kultur - nic mają wpływu na sens motywu. Jego przemiany biegną niezależnie od komponentów materialnych, ·a natomiast równolegle do przemian stylistycznych całości zjawisk kultury plastycznej określonego czasu i środowiska.46 Podobnie m07:na udowodnić, że motyw lwa chwytającego ofiarę, jaki powstał ongiś w Mezopotamii, poprzez pośrednictwo conajmniej trzech innych kultur dostaje się do sztuki stepów północno-azjatyckich, a więc w warunki zupełnie innej kultury, innych pojęć religijnych. Nie sam więc motyw, ani nie tymbardziej kontakt z obserwacją przyrody, ani - zupełnie niemożliwe w tym wypadku relacje z imponderabiliami techniki czy materiału (tam ceramika i kamień tu metal), nie mogą tłumaczyć tego faktu. Można zrozumieć go tylko jako fascynację formą motywu, plastyczną siłą jego oddziaływania 47.Nie oznacza to oczywiście, że walka jaką ,prowadzi każdy artysta 'Z oporami stawianymi przez materię nie jest jedną z determinant formy dzieła sztuki - znaczy to jednak, że zamysł artystyczny, "wola twórcza" pokonuje tego rodzaju 45 Teoria ta wyłożona jest w Spiitromische Kunstindustrie, 1901. O szkole wiedeńskiej: J. S c h los s e r, Die Wienerschule der Kunstgeschichte, 1934, o pojęciu "woli twórczej: WI. T a t ark i e w i c z, Rozwój w sztuce. "Świat i człowiek", R. IV, 1908. Dodatek do "Kraju". 4fi Stilfragen, 1893. " M a l r a u x, Voix c/E'silence. cytuję wedle tlum.Stimmen der Stille, 1959, s.308. :! �.t;~lł1kll ludowa. W1U111(T o sztuce trudności zawsze w takim zakresie, jaki odpowiada potrzebom ekspresji danego artysty, czy też danego kręgu 'kulturalnego. To odkrycie Riegla miało wielkie znaczenie dla intel~pretacji sztuki ludowej, a także barbarzyńskiej czy prymitywnej: nieporadność kształtu nie jest czynnikiem stylotwórczym, niedostatki "obserwacji", nieumiejętność techniczna nie są istotne dla zrozumienia dzieła sztuki ludowej -- ważna jest aprobata artysty czy jego kręgu kulturowego jako uznanie dla "wykończonego" dzic'ła. Uzyskana w ten sposób ekspresja formy, a nie jej odniesienie do jakiegoś założonego przez badacza wzorca - winna być przedmiotem badania i interpretacji 48. Rozwiązywało to również zagadnienie "gesunkene~, Gut" -- wzorce tradycyjne są podstawą każdej sztuki zarówno ofic.jc11nej,jak ludowej, zarówno dawnej od prehistorii 'po Matejkę, od Picas3a do 'Pop-art - zawsze bowiem i w5',zędziearty-sta budo'wał i buduje swą sztukę w oparciu o odziedziczone tradycje tematyczne, motywy symboliczne, ujęcia formalne, procedery techniczne - albo im ulegając, albo je korygując, albo wreszcie zdecydowanie z nimi zrywając - natomiast istotny jest zawsze kierunek zmian formalnych, ich zasięg, walor plastyczny i ich wymowa ekspresyjna. "Przejęcie form artystycznych i motywów przez sztukę ludową jest zawsze związane z określonymi warunkumi. Recepcja dokonuje się nie mechanicznie, lecz zawsze można wykryć: zasady wyboru, w których dochodzi do znaczenia własny smak i charakterystyczne poczucie formy ludu ... W kai:dym razie właściwe zadanie badacza polei::a na ustaleniu zasad formalnych wedle których lud przekształca wartości przejęte skądinąd" 49. Dla etnografa postać Riegla jest tym bardziej interesująca, że w osobnej pracy zajął się także sztuką ludową 50. Uwalnia on jej pojęcie od romantycznego nacjonalizmu i nie bardzo wierzy w jej spontaniczność i pradziejowe żródła. Wydziela też ze sztuki ludowej 'pf'Odclikcjędla wsi, a więc rzemieślniczą, a także "vszelkiL działy sztuki przedstawiającej, które wedle jego mniemań są również dziełem rzemieślników i miejskich majstrów. Do sztuki ludowej, w jego ujęciu, należy zaliczyć jedynie zdob'" Sprawy te leżą u podstaw polemiki podpisanego z T, D a b r o wal s k i 111: IWJafj o rzeźbie Ludowej śLąskiej. "Zaranie śląskie", R. XI, 1935, X, P i \V o ck i, L; ha dań nad powstawaniem styLu Ludowego. "Przegląd Współczesny", R. XV, }936/37. Por. także X. P i w o c k i, FoLk aTtists and th.eir inspiration. The British Journal of Aesthetics. R. III, 1963 nr. 2 orc~::E1ie F a u r e, EquivoLences, 1fJ51 s. 37: "Jako aksjomat trzeba przyjąć, że artysta umiał zrobić wszystko, co chciał, a jeśli nie umiał, to tylko dlatego, że to leża lo w jego zamierzeniach". '!' A, H a u s e r. KU11stphiLosophie, 1958, s. 328. Por. również X. P i woc k j, Sztuka i tradycja. "Miesięcznik Literacki", 1967, z. }; Dzieło sztuki i przedmiot estetyczny. "Miesięcznik Literacki", 1967, z. 6; Sztuka i historia. "Miesięcznik Literacki", 1967, z. 10. KiLka >ol ~ - VoLkskul1st, Luci, L :lI. Hau,sfLciss- C'z. J1. H)(:~: und Hausindustrie in Oestcrreich.,-Ungarn. llHl4. �KSA WERY 370 PIWOCKI nictwo przedmiotów codziennego użytku, a więc rzeczy produkowane przez lud wiejski dla siebie, z reguły pracę kabiet wiejskich (Haufleiss). Dlatego uważa sztukę ludową 'za dyletancką (nie zawodową) i pozbawioną wszevkich cech indywidualnych. Jest to sztuka par excellence anonimowa. Anonimowość sztuki ludowej była i jest jeszcze, szczególnie dla uczonych niemieckich, jedną z cech charakterystycznych, wyróżniających tę sznuikęod twór,czo.ścioficjalnej, choć odrzucono ciasne ograniczenia pojęcia sztuki ludowej wprowadzone przez Riegla. Zaliczamy dzisiaj do tej sztuki także wytwory przeznaczone dla ludu, choć pre -łukowane przez zawodowych rzemieślników, o ile odpowiadały nie tylko potrzebom ludu, ale :posiadały formę, którą odczuwamy jako ludową. Wiemy wszak, że ceramika, w dużej mierze budownictwo drzewne, często nawet krawiectwo, hafciarstwo, 'koronkarstwo i tkactwo, w pewnym znaczeniu ta!kże wycinankarstwo (nie tylko oczywiście obraźnictwo, drzeworytnictwo i rzeŹJba figuralna) np. w Polsce były produkowane przez zawodowych rękodzielników i z dyletanctwem nie mają nic wspólnego. W najlepszym razie oscylują między fachowym wykonywaniem zawodu na marginesie prac wiejskich, a doraźnymi ,próbami plastycznego wypowiadaillia się TlJp.w pisankarstwie (które jednak też niekiedy bywa wykonywane "zawodowo") czy wydnkarstwie, albo hafciarstwie i krawiectwie. Mit natomiast anonimowości ma bardzo twarde życic. Sugestia Riegla oddziałuje na badaczy po dziś dzień. W swej filozofii sztuki A. H a u s e r jeszcze w roku 1958 uważa, że "istota sztuki ludowej polega na tym, że W1pływindywiduum jest zredukowany do minimum" 51. Jeszcze w roku 1962 G. U l r i c h nazywa sztukę ludową anonimową 52. Fascynacja wśród badaczy polskich była nie mniej silna: Mimo wykrycia przeze mmie nazwisk szeregu drzeworytników ludowych - pisałem jeszcze w roku 1934 sztuce ludowej, jako anonimowej 53, podobnie W. S t e l m a c h o w s k a 5ł: "Z generacji na generację dokonuje się ta geometryzacja, a przebieg jej staje się praktycznie możliwy w takich tylko warunkach, że artysta ludowy nie przedstawia w swej twórczości form indywidualnych, lecz daje przedmiot zbiorowy, wynikły ze wspólnej więzi pokoleń i wspólnoty wierzeń", Tymczasem dziś sądzę, że mówienie o twórczości kolektyw:nej, tak jak mówienie o duszy kolektywnej, jest kOll1strukcjączysto abstrakcyjną, wyrosłą ze starych wierzeń romantycznych, którym ulegał jeszcze nawet Riegi. Trzeba poprostu rozróżnić pojęcie sztuki indywidualistycznej i indywidualnej. Każde dzieło sztuki jest indywidualne i przy dobrej woli oraz odpowiednim znaw- ° 52 H a u s er, Kunstphilosophie, Welt der MaLerei, s. 121. 53 Drzeworyt ludowy 54 Na drodze do teorii Si op. cit., s. 313. w PoLsce, 1934, s. 89, 96 sztuki Ludowej, "Lud", 1 142. 1946, s. 176. L �Sztuka ludowa w naUCe o sztuce 371 stwie można wyszukać jego cechy indywidualne, natomiast rzeczywiście sztuka ludowa nie jest z reguły indywidualistyczna. Artysta ludowy rzeczywiście nie ambicjonuje się w poszukiwaniu odrębności, w przeciwstawianiu się zastanym schematom tematycznym czy formalnym. Tym niemniej, jak każdy twór'ca, szukać musi możliwości osobistego wypowiedzenia się, jeśli ogóle jego dzieło ma być zaliczane do sztuki. Ob()lk pojęcia woli twórczej ważne znaczenie dla nauki o sztuce miało wprowadzenie pojęcia struktury, które zawdzięczamy D i l t h e yow i, struktury zjawiska kulturowcg'o, przede wszystkim artystycznego 55. W przeciwieństwie do pozytywistycznej metody genetycznej, zalecał on badanie systematyczne dzieł sztuki, a nie jedynie determinant historycznych ich powstan~a. Chodzi o 'Pełny wgląd w strukturę dzieła i jego fenomenologiczny opis. Dzieło sztuki w tym rozumieniu jest przede wszystkim tworem jednostki twórczej, jestriiezniszczalnym śladem jej energii duchowej i jako takie ,posiada swoistą strukturę, wewnętrzną zwartość i zmysłowy zewnętrzny kształt 56. Morfologia formy, systematyka form stylowych pozwala zbliżyć się do psychicznych imponderabiliów twórczości indywidualnej, choćby nawet w najwyższym stopniu uzależnionej od środowiSIka społecznego. Trzeba nie tylko wyjaśnić, jak coś powstało (metoda genetyczna),a'le opisać także fenomenologicznie strukturę formalną dzieła (metoda systematyczna czy morfologiczna), a także zintertpretować siłę oddziaływania energii ,psychicznej tkwiącej w każdym dziele sztuki, co przecież ostatecznie decyduje o historycznej wartości każdego dzieła. Metoda genetyczna badała dzieło sztuki na tle historycznym, podawała jego relacje z pracami współczesnymi i poprzedzającymi, ustalała wpływy, jednym słowem określała jego pozycję w łańcuchu rozwojowym fa'któw artystycznych. Brak jej było "ewidencji tego czynnił{a, który 'Powoduje powstanie wartości plastycznych i sprawia, że dzieło sztuki przedstawia się jako wypływ pewnej określonej (indywidualnie i społ'ecznie) struktury duchowej i ją właśnie w formie zmysłowej ,odzwierciedla" 57. W pierwszych latach XX wieku równolegle, choć bez związku ze sobą, praktyka artystyczna (kubizm) i estetyka reprezentowana przez badania T. L i P P s a 58 doprowadziły do wniosku, że niezależnie od podjętego w dziele sztuki tematu - sama forma niesie ze sobą treści semantyczne: w ,i5 Por. Z. Ł e m p i c k i, Formy historycznego ujęcia zjawisk kuLtury. Pam. IV Zjazdu Hist. Polsko w Poznaniu, 1925. "; Por. też K. T war d a w s k i, O czynnościach i wytwOTach, 1911. ," Wł. P a d l a c h a, Historia sztuki a hi,storia kultury. Pam. IV Zjazdu Rist. Polsk., 1925, s. 166. 58 Aesthetische Psychologie, 1903, jeszcze wyraźniej w Raumesthetik Y.nd geo- metrische Raumtauschung, 1908. V· , J �372 K5A WERY PIWOCKI "jest bezpośrednim ekwiwalentem uczuć i myśli" 5il. "Tak jak trz~sienie ziemi istnieje niezależnie od sejsmografu i zmian barometrycznych ... tak dzieło sztuki istnieje niezależnie, jako forma. Innymi słowy ... ono jej nie opisuje, ono ją rodzi .Jakiekolwiek intencje dzieła sztuki, nie są dziełem sztuki" 60. Znaczy to, że wszelkie uwarunkowania funkcjonalne, zwyczajowe, religijne etc. nie mogą sobie rościć pretensji do określenia istotnych wartości dziełp sztuki, ani nawet do określenia jego sensu semantycznego. Dzieło sztuki w tym znaczeniu jest tworem autonomicznym. Głównym bojownikiem hasła autonomizmu sztuki był na przełomie wieku, a więc równolegle z konstatacjami szkoły wiedeJ1skiej, Benedetto C r a c e. Dwie są formy poznania lud~kiego ~~- głosił on - intuicyjne i logiczne. W pierwszym pośredniczy fantazja, w drugim intelekt, pierwsza forma dotyczy poznania indywidualnego, druga ogólnego, pierwsza poznania przedmiotów, druga tylko ich wzajemnych stosunków, pierw~ sza tworzy obrazy, druga pojęcia. Intuicja opiera się na asocjacjach, które wiążą ze sobą elementy podświadome 61. Poznanie intuicyjne jest autonomiczne ,niezależne od funkcji rozumu i jest poprostu poznaniem artystycznym 62. Sztuka nie ma celów praktycznych, niezależna jest od moralności, wiedzy, tendencji politycznych i społecznych. :T est w pełni autonomiczna, opiera się w swym rozwoju na własnych autonomicznych prawach 63 Wywiedzione z intuicji prawa te zdają się być natury czysto psychologicznej. "Twórczość należy całkowicie do psychologii i może być traktowana tylko na jej gruncie" 64. Pisząc a poezji ludowej Croce -twierdząc, że odnosi się to do całej sztuki ludowej - podnosi, że ludowe od nieludowego różni się nie w istocie (essenza), lecz w tendencji ekspresyjnego oddziaływania. Sprowadza różnice do różnic psychologicznych 65. Zdaniem Lionella V e n t u r i e g o, ucznia Crocego, autonomiczność sztuki wynika jednoznacznie z faktu, że wartość dzieła nie jest pochodną przedmiotu na nim lwyobrażonego, ani jego funkcji, jaką dzieło może pełnić, ale z formy, jaką mu nadał twórca. Artysta musi stać poza życiem w momencie tworzenia: "Krzyk bólu nie jest dziełem sztuki, dopiero " pieśń zawodząca" 66. Aesthetische Psychologie op. cit., s. 166. X. P i w o c ki, Russerl i Picasso. "Estetyka", R. III, 1962, s. 17. 1\1 B. C r o c e, Aesthetik ats Wissel/schaH des Ausdrucks, 1905, tłum. z II w~·d. włoskiego, s. l i 7. ,,2 Detto s. 12. 1;:1 H. F o c i 11 a n, Vie des formes, 1935. cytuję wedle Panorama des idecs cunternporaines, 1957, s. 332. 64 C r o c e op. cit. s. 52. Por. także L. V e n t u r i, l-1istoire de la critique d'arf. 1938, s. 10. 65 A. B e r n h a r d, Vber kiinstlerische Intuition. Kongress fur Aesthetik und Allgemeine Kunstwissenschaft, 1914. 6r. Risto'ire de [a critique d'art, op. cit., s. 20 i nast. 59 lill �Sztuka ludoum w nauce o 373 sZt.łLCt' Do wprowadzenia w nauki o sztuce pojęcia autonomizmu sztuki przY'czynił się może w nie mniejszej mierze H. W ó l f f l i n, główny reprezentant bazylejskiej szkoły historyków sztuki, której oddziaływanie' było nie mniejsze niż wiedeńskiej. Wprowadza on do badań nad sztuk,,! pojęcie schematów optycznych i formalnych, charakterystycznych dla każdej epoki, kraju czy grupy społecznej. "Zdaniem jego da się wyróżnić w każdym dziele sztuki forma wewnętrzna, będąca indywidualną własnością danego twórcy oraz forma zewnętrzna, narzucona mu przez epokę, w której żyje. Tę ostatnią nazywa on schematem formalnym danej epoki i porównuje do osnowy, na której tka artysta swe indywidualne wzory, albo do naczynia, w które wlewa swą własną treść ... Żadne dzieło nie może się wyłamać całkowicie spod osłon, narzuconych przez schematy formalne. Ta właśnie forma zewnętrzna podlega prawom rozwojowym, historycznym, nazywanym prz'ez Wólfflina prawami widzenia" 67. Wólfflin interesował się nie genetyką historyczną dzieł, lecz ich systematyką formalną: zestawiając strukturę formalną prac różnych ćlrtystów<rochodził do wydedukowania swoich -schematów 'optycznych. Historia sztuk! ~t~ła się historią widzenia ludZ'kiego, ponieważ rozwój tych schematów miał mieć podłoże psychiczne. Dopiero w te schematy wtłacza artysta treść swych doznail 68, Badanie rozwoju samych form prow"" dziło zdaniem przeciwników Wólfflina do "historii bez dat i bez nazwisk", do tworzenia abstrakcyjnych struktur mających odpowiadać stylowym schematom danej epoki i gałęzi sztuki. Tym niemniej wprowadzona przez bazylejs'kiego uczonego metoda stylistycznej analizy dziel!1 sztuki i wprowadzone przez niego kategorie pojęciowe dla opisu formy czy schematów formalnych stały się klasyczną zdobyczą wiedzy o sztuce. Badanie rozwoju optycznych schematów niejako niezależnie od historii innych przejawów kultury - łączyło metodę Wó1fflilla ze zwolennikami autonomicznego pojęcia sztuki. Szczególnie wyraźnie widać to u H. F o c i 11 a n a, kontynuującego na gruncie francuskim badania Wólfflina. "Przed naszymi oczami i pod naszymi dłońmi istnieje dzieło sztuki jako rodzaj erupcji w świecie, który nie ma z nim nic wspólnego, wyjąwszy obrazy w sztukach zwanych naśladowczymi" 69. Tym niemniej forma sama jest znakiem, który nabiera pewnej symboliki, pewnej określonej semantyki. Tworzenie znaczących znaków formalnych jest istotną cechą sztuki plastycznej i poprzez analizę form dotrzeć możemy do ,;'i X. P i woc k i, Recenzja z Wól f f l i n a, Gedanken Biuletyn historii sztuki, R. VIII, 1946, s. 67, teorię swoją KunstgeschichlLiclle .J. Grundbegriffe, zur Kunstgeschichte, wyłożył WOlfflin w: 1915. 'i' WI. P o d l a c h a, Henryk W6Lffin i jego teoria sztuki, 1949, Por. także B i a ł o s t o c k i, W pogoni za schematem. Biuletyn historii sztuki, R. IX, 1947. ,'" Vie des formes, op. cit., s. 96. �KSA WERY PJWOCKI podstaw !psychologicznych tworu artystycznego oraz ustalić predyspJzycje psychkzne artysty. Tego rodzaju metody radzi on stosować takż~ do badania sztuki ludowej 70. Pod wpływem Wolfflina i jego zwolenników badacze sztuki ludowej poczęli próby określania "stylu ludowego" czy optycznych schematów, jakimi posługiwa'li się artyści ludowi, by z inteIipretacji formy wyłuskać podł-oże psychiczne, uwarunkowane oczywiście społeczną i historyczną sytuacją tych twórców. Spośród całej plejady nazwisk pozwolę sobie przytoczyć tylko. niektóre: M. Picard, który analizując formę ludowycll, niemieckich obrazów na sl'jkle dochodzi do określenia ",pierwotnego widzenia" ich twórców 71. O stylu ludowym mówi S. E r i x o n 72, o anat'llraliźmie sztuki ludowej J. V Yd r a 73 i W. Fraenger 74. W Polsce próby takie !podejmowali X. P i wo c ki 75 i J. Grab o w s k i 76. Jeszcze ostatnio sprawą tą interesował się A. P f i s t e r 77 i przede wszystkim P. T os c h i 78. Wedle tego ostatniego formę sztuki ludowej charakteryzują następujące cechy stylistyczne: 1. Liryc~ny syntetyzm, osiągany przez uproszczenia kształtów i ich redukcję do rzeczy najważniejszych, 2. uproszczenia kolorystyczne, uproszczenia obrysów, proporcji, unikanie światłocienia, 3. egzażeracja tj. przerysowywanie niektórych motywów i deformacja kształtów, 4. statyczne ujmowanie ruchu i - co za tym idzie - materializm oderwanych tematów i idei, 5. tendencje dekoracyjne, wynikające właśnie z dążenia do syntetycznych ujęć kształtu, . 6. wyraŹ'na rytmizacja linii, płaszczyzn, kolorów, całych 'postaci czy fi: gur. Podpisany nie może się dzisiaj powstrzymać od uwagi, że próby . stworzenia wspólnego a'lfabetu stylistycznego dla wszelkich gałęzi sztuki ludowej wszystkich krajów i 'czasów - sąch)"ba skazane na budowę abstrakcji, której przydatność w zestawieniu z konkretnym dzieł2m sztuki czy ich grupą jest niewielka. Nie znaczy to oczywiście, żeby bystra analiza i interpretacja formy dzieła czy zespołu dzieł 'nie mówib nam 70 Introduction Travaux art. et scient. du Congres Internatio1931. Bauernmalerei, 19.18, s. 23. a L'art populaire. nal des arts populaires 71 Expressionistische 72 Yom 73 Des principes Wesen en Prague, der Volkskunst, constructifs 1926. et logiques scient. du Congres Int. des art populaires, 74 Yom 75 Drzeworyt ka ludowa", 76 Wesen der Volkskunst. ludowy w Polsce, du genie populaire. Travaux art. et op. cit. Jahrbuch fur historische 1934 oraz Pojęcie sztuki Volkskunde, ludowej, R. II, 1926. "Polska sztu- R. I, 1947, z. 1/2. Zagadnienie stylu ludowego. "Polska sztuka ludowa", R. I, z. 1/2 i R. II, z. 1, 1947/48. 77 Bemerkungen R. XLIII, 78 L'arte zu den Grundlagen italiana, 1960. 1946. populare der Volkskunst. Archiv fUr Volkskunde, �sztuka Ludowa 375 w nauce o sztuce więcej o artyś'Cie czy artystach, al1boraczej o ich postawach psychicznych - niż najlepiej zrobione ankiety. W dziele sztuki artysta obnaża się całlkowicie i w prawdziwym dziele sztuki całkowicie także szczerze - żadna inna więc metoda nie '~doła sięgnąć głębiej w istotny sens sztuki, ani jej genezy. Badaczy tropiących poprzez analizę formy postawy psychiczne artystów spot)"kał często i spotyka dotąd jeszcze 79 !pogardliwy zarzut "psy,chologizmu". Chodzi tutaj jEdnak o rzecz dla sztuki, a więc także dla jej badania, naj istotniejszą. Twórczość Jest czynnością psychiczną, a nie manualną, jest ujawnia'niem postą""y \Y9bec różnych zjawisk życia indywidualnego izbio~,--;-~tYik~ wytw~rzan:i-~~--~kreślonych uż;~~cznych-~~ynieużytecznych przedmiotów. Analiza-formy dzfełam(;i~ te p6sta~-y unaocznić. Ot~ -jaiktę ;pr~~ę uj~uje jeden z pierwszych socjologów sztuki, uważający się za marxistę W. H a u s e n s t e i n 30. "Socjologia stylu nie może być socjologią temat'u ... jeśli sama siebie ma traktować serio: W socjologii stylu nie chodzi o wpływ stosunków socjalnych na tematykę, lecz na kształtowanie formy" 81. I dalej: "Dzieło może zawierać naj głębszą prawdę nie zadawalając zupełnie potrzeb art"ystycznych: świadom~ wkroczenie -myślenia dyskursywnego ogranicza zawsze stronę artystyczną" 82. "Socjolog sztulki ma stosunkowo łatwą grę, gdy przy pomocy metody materializmu historycznego bada genezę polilyczno-estctycmą takich zjawiSk, jak B l' U e g e l, H o g a l' t h, R e m b I' a n d t czy H a l s, D a u m i e l' lub G a v a l' n i, G I' o U x, Leon F l' e d e l' ic albo Me u n i e 1'. I nie jest żadnym osiągnięciem badać na gruncie socjologii obraz rewolucyjny, jakim D e l a c I' o i x uczcił sławę roku 1830 albo bajeczną litografię M a n e t a oz paryskich walk komunardów. Jest już rzeczą trudniejszą, gdy wagi socjalnej szuka się w egzaltacjach formy i barwy w obrazach o treści politycznej. Jeśli jednak mamy radykalnie ukazać 'Znaczenie socjologii w problemach czysto -estetycznych - to musimy się zwrócić do artystycznych wypowiedzi, w których nie chodzi wcale o polityczne oświadczenia" 83. Gruby, żdanowski dogmatyzm estetyczny przesłonił w tzw. "ubiegłym okresie" tego rodzaju wypowiedzi marxistów - tym niemniej dla badacz9. sztuki ludowej - gdzie tematyka niemal zupełnie nie przychodzi w pomoc badaczowi 'postaw artysty ludowego, albo zgoła kieruje go w innym kierunku - tylko analiza formaLna i interpretacja f-ormy dzieła, formalnego 7; A. A b r a /lll Die Kunst Hl 82 H3 ill o w i c z, Studia nad und die GeseUschaft, Op. cit., s. 5. Op. cit., s. 6. Op. cit., s. 10. genezą 1916. polskiej kultury art. Op. cit., s. 3l. �3i6 KSAWERY PIWOCKI jego schematu - może ujawnić także społeczne treści dzieła. Mówiąc przykładowo: wiszący na rozstajach dróg Ukrzyżowany jest - jak chcą niektórzy śladem prastarych wierzeń albo może już chrześcija6skich wyobrażeń o czyhających na dusze diabłach przeciw którym należy sil; bronić. Ale dla badacza sztuki nie te konstatacje są ważne - w .~amej formie figury te wyobrażenia winny znaleźć swoje odbicie. Gipsowy Ukrzyżowany kupiony w mieście pełni te same "funkcje" w przesądach, ale ich sobą nie ujawnia. 4. KUNSTGESCHICHTE ALS GEISTESGESCHICHTE I IKONOLOGIA PANOFSKYEGO. DVORAKA Do drugiej generacji szkoły wiedeńskiej historyków sztuki należał przede wszystkim Max D v o rak. W swych licznych pracach próbował on uściślić rieglowskie pojęcie "woli twórczej". Uważał bowiem nic bez racji, że termin ten, wygodny w użyciu, może służyć tylu interpretClcjom, że w praktyce może niczego już nie oznaczać. Wola twórcza jest wolą stylotwórczą danego okresu rozwoju sztuki, co jednak jest konkretnym jej wyznacznikiem? Czy wystarczy badać systematycznie zespoły cech formalnych, formalnych struktur i schematów, jak chciał Wolfflin, " może te same schematy optyczne czy inne mogą wyrażać różną treść"? Co winno być podstawowym celem badania historyka sztuki? Zdaniem Dvoraka.-poprzez interpretację zarówno formy, jak i tematyki czy funkcji dzieła sztuki, trzeba zmierzać do rozszyfrowania postaw duchowych sztuki danego artysty ezy danej epoki. Historia sztuki jest poprostu historią ducha ludzkiego w jego pełnej kompleksowości, nic historią widzeni,l, nie historią wątków tematycznych czy procederów technicznycł1. KlJżde dzieło tkwi w kręgu wyobrażeń światopoglądowych swojej epoki i jest ich odbiciem. Interesowały go 'przede wszystkim związki sztuki plastycznej z religią i filozofią danego czasu, z każdorazowymi wyobrażeniumi o świecie i roli w nim człowieka 84. W koncepcji Dvoraka za każdym dziełem sztuki kryje sią zespół treści charakterystycznych dla danej opoki, które kształtują formę dzieła, jego funkcje społeczne, polityczne i predylekcje tematyczne. Na te ostatnie zwraca szczególną uwagę - dziś szeroko rozprzcsii'zeniona w całym świecie - ~zkoła ikonologiczna Erwina P a n o f s k ye g o. Zdaniem jego - jakkolwiek dzieło sztuki jest przedmiotem przeznaczonym do tego, by być doznawanym estetycznie -~ to dla history!{<) jest przede wszystikim "zespołem znaków. które posiadają swój sens se"4 Kunstgeschichte ats Geistesgeschichte, 1924. �Sztuk.f! luduwa. u; nauce o s?'tuce 377 mantyczny" e". Czynność poznawczą przy badaniu dzieła sztuki plastycznej możemy podzielić na trzy etapy: w pierwszym występuje poznanie przedmiotowe, rozpoznanie elementów przedstawionych i ich identyfikacja, w drugim mamy do czynienia z analizą ikonograficzną, to jest --mówiąc przykładowo - w rozpoznanej postaci męskiej po szczególnych cechach rozpoznajemy np. św. Mikołaja, albo ustalamy, że dana scenu przedstawia bitwę pod Grunwaldem. W trzeciej fazie badawczej przystępujemy do analizy ikonologicznej. Mamy odczytać dzieło jako dokument historyczny danej epoki i jej charakterystyc~ny 9-ymptom. Chodzi o odkrycie wewnętrznego znaczenia dzieła, o jego istótną treść, o jego symboliczną formę. "Intel'pretacja taka wymaga szerokiej znajomości tendencji ludzkiej :psychiki i umiejętności, którą Panofsky określa jako syntetyczną intuicję. Czynni!kiem kontrolnym jest tutaj znajomość objawów czyli symboli kulturowych, wiedza o tym, jak w zmiennych warunkach historycznych podstawowe sytuacje i tendencje psychiki ludzkiej wyrnżaly się przez specyficzne tematy i koncepty" 86. Ikonologia tropi symbole. Mają one dwa aspekty: ujawniają to, co ze swej natury jest niewidzialne, z drugiej zaś ukrywają to, co aspiruje do ujawnienia, ale co nasza świadomość chce ukryć. "Symbol w rzeczywistości jest daleki od tego, by być operacją kamuflażu myślowego, jest - prawdę mówiąc - przede .wszystkim językiem, najstarszym, ludzkim językiem" 87 "Język ten w rzeczywistości nie wywodzi się z systemu logicznego, m:leży go szukać 'w naszych doświadczeniach najstarszych, jakie życic złożyło w nas w pierwszym dzieciństwie ... Liczni są ci, którzy stwierdzili, iż symbole prawdziwe i spontaniczne nie są two,rami wyobraźni: wieczne i identyczne znajdują się pod wszystkimi równoleżnikami, we wszystkich epokach i u wszystkich ludów, posłuszne tajemniczym prawom" 8~. Dla badacza sztuki ludowej tego rodzaju tendencje mogłyby oznaczać - jak już wyżej zaznaczałem - pewną zachętę do nawrotu do romantycznych poszukiwań prastarych symboli, przechowanych, jak wówczas sądzono, w skarbnicy ludowej twórczości. W rzeczywistości podejście obecne jest inne. Większość ikonologów jest przekonana, że nawet identyczne "znaki" semantyczne i symbole, pojawiające się w różnych krn,;;, J. B i a ł o s t o c k i, Pięć wieków myśli o sztuce, 1959 -- rozdział: Metoda ikonologiczna w badaniach nad sztuką. '''; detto s. 276. Podstawowym tekstem dla teorii P a n a f s k y' e g o jest wstqlJ do dzieła: Studies in lconology. Humanistic Themes in the Art of the Renaissance, 1939, Z prac wcześniejszych warto wymienić: Herkules am. Scheidewege, 1930 i E. C a s s i l' e l' a Der Begriff der symbolischen Form im Jl.ufbal£ der Geisteswissenschaften, 1929 oraz SymbolpToblem und seine Stettung im Systhem der Philosophie. ZeitschriIt fur Aesthetik, R. XI, 1927. "7 R. H li Y g h e, L'art et !'ame, 1960, s. 1~~. "I< Detto s. 136. �378 KSAWEHY PIWOCKl jaJchi cZaJSach bynajmniej nie świadczą (jak to iTIp. myślał Frazer) o zwiąZ1kach'wzajemnej zależności. Dowodzą jeno identyczności "tajemniczych praw" ich powstawania. By zrozumieć tego rodzaju stanowisko musimy na chwilę zboczyć ku psychologii głębi i jej głównemu przedstawicielowi K. G. .l li n g o w i. Już psychoanaliza F r e u d a z początkiem naszego wieku zwróciła uwagę na znaczenie psychologicznych dociekat'l dla interpretacji sztuki 89, co - jak wiadomo - stało się jednym z bodźców grupy surrealistów 90, jednalkże daleko ,poważniejsze i głębsze konsekwencje miały dla nauki o sztuce zapatrywania właśnie .Junga. W przeciwieństwie do Freuda, psyc110log s2JWajcarski wyróżnia nie jedną, ale dwie warstwy podświadomości. Jego więc zdaniem dusza ludzka zawiera S'przężone ze sobą, ale istniejące 'odrębnie, trzy pokłady: świadomość, ,obejmującą wszelkie zjawiska 'psychicZlue, z który.ch zdajemy sobie sprawę, 'które spostrzegamy. Drugą warstwę tworzą treści i popędy psychiczne wyparte ze świadomości przede wszystkim z niedostosowania tych chęci i zachceń do życia społecznego. Być może, jak chciał Freud, dominują tu popędy seksualne. Istnieje jednak - zdaniem Junga - jeszcze jedna warstwa psychiczna: podświadomość kolektywna, najgłębsZ'ł, najbardziej ukryta przed okiem naszego żyda świadomego. Wedle .Junga składa się na nią potężna masa odziedziczonych przeżyć ludzkości odciśnięta w strukturze naszego mózgu. Mają to być doświadczenia i związane z nimi uczuciowe i pojęciowe zabarwienia przeżyć naszych człowieczych, a może i przedludzkich przodków, powtarzające się niezmiennie w nieobjętym wyobrażeniowo szeregu pokoleń. Dusza ludzka - w ujęciu Junga - przypomina budowlę, której najwyższe piętro zbudowane zostało w XX i XIX wieku, kondygnacja niższa pochodzi z wieku XVI, parter z XI, w piwnicy znajdujemy mury rzymskie i pozostałości egipskich ciosów, a pod nimi zasypaną jamę z narzędziami paleolitycznymi wraz z kośćmi zwierząt przedpotopowych. Treści tej najgłębszej warstwy są dziedziczne, a więc wspólne, kolektywne. Treścią tej podświadomości są obrazy i znaki, które są poprostu motywami mitologicznymi. Zdaniem Junga bowiem kluczem do odsłonięcia tych treści są mity ludzkości, jako wykładnik tej właśnie warstwy naszej psychiki. Te obrzędy i znaki nazywa Jung archetypami. W nich leży źródło naszych pozornie bezsensownych skojarzeń, metafor i wyobrażeń, zawsze zabarwionych silnie emocjonalnie. Ich treścią pierwotną jest prymitywna forma ujawniania instynktów i złączone z tym pierwotne wyobrażenia o codziennych, ale i odwiecznych przeżyciach człowieka. Archetypy symbolizują więc odwieczne konflikty ludzkie wy- " B9 fi e s, 90 Spośród wielu prac warto zwrócić uwagę na artykuł nr. 1, 1929. J. B r e t o n, Le surreaLisme et la peinture, 1928. dr. A 11 e n d y w F o r- �~1.,·ztHk(l ludowa 'II) nallCe () sztuce rosłe ze strachu, szoku, nieprzystosowania: śmierć, miłość, tęsknota, samotność, poczucie zaszczucia, chęć ucieczki, ale i marzenia o szczęściu i spokoju. Ilekroć człowieka ogarniają tego rodzaju nastroje, ukryte w kolektywnej podświadomości siły podsuwają mu gotowe rozwiązania, właśnie prastare archetypy takich rozwiązań w formie znaków i zaklęć. Zdaniem Junga dzieło sztuki jest kompleksem autonomicznym rozwijającym się początkowo całkiem nieświadomie, by osiągnąwszy próg świadomości włamać się do niej z niebywałą siłą. Związki tego kompleksu ze świadomością nie mają charakteru asymilacji treści podświadomych, lecz ich percepcji, to znaczy, że kompleks podświadomy zostaje wprawdzie spostrzeżony, ale nie podporządkowany świadomej kontroli. Ujawnienie kompleksu w akcie twórczym jest więc spontaniczne. Dzieło sztuki jest jego obrazem jako symbol mówiący o treści kompleksu. Istnieją dzieła sztuki zrodzone z pierwszej warstwy podświadomości, ujawniające kompleksy indywidualne. Ale - zdaniem Junga - istnieją też dziele, wyrosłe z podświadomości kolektywnej, dziedzicznej i wówczas odwołuje się ono do wspomnianych archetypów. Staje się w ten sposób śladem niezliczonych typowych przeżyć długiego szeregu naszych przodków i mówi nam o milionach indywidualnych doświadczeń w ich przeciętnej, w każdym zawarta jest część wszechludzkiej psychologii i ludzkiego losu, część bólu, strachu czy radości, jakie zdarzały się niezliczone razy naszym przodkom i przeciętnie miały ten sam przebieg. Wchodzimy w sytuację typową, wspólną całemu gatunkowi ludzkiemu i odczuwamy stąd rodzaj radosnego uniesienia, wzbogacenia przez siłę niezliczonych pokoleń przodków, albo przepotężną siłę która nas porywa, przygniata i dusi. Twórca staje się głosem całej ludzkości, która niepostrzeżenie w nas żyje. Każde zetknięcie z archetypem głęboko nas wzrusza, bo wznieca w nas siłę ponadindywidualnq, mocniejszą niż my sami. Kto rozmawia z archetypami, to jakby mówił z tysiącem głosów, a zjawiska i uczucia jednorazowe i przemijające podnosi do sfery rzeczy wiecznych, los osobisty do wyżyny losu ludzkości. Uwalnia przez to siły, które umożliwiały ludzkości od jej zarania ratowanie się z biedy i przetrwania najdłuższych i naj zimniejszych nocy w jaskini bytu. Niezadowolona z teraźniejszości tęsknota artysty cofa się w głąb ducha, aż po prawzór ukryty w nieświadomości kolektywnej, który zdolny jest uzupełnić jednostronność i braki współczesności 91. G ile przyjmie się teorię Junga i idących za nim ikonologów, to dla badacza sztuki ludowej staje się zrozumiała powszechność występowania określonych motywów np. zdobniczych, niezależnie od miejsca i czasu ich powstania. Nie warto wówczas tropić "wpływów": samorództwo n Dla Gegenwart, etnografa szczególnie 1932, artykuł iJber instruktywne die Beziehungen mogą der być: Seelenprobleme analytischen der Psychologie �.380 KSAWERY PIWOCKI określonego motywu czy znaku znajduje swe wytłumaczenie. Każde dziecko odkrywa na nowo i niezależni~ od siebie pewne elementy rytmów geometrycznych i 'każdemu koło nasuwa wspomnienie słońc:). Stąd obecne tropienie archetypów różni się zasadniczo od polowań romantyków. Znaki nie mówią koniecznie o ciągłej tradycji, ale jeno o psychicznej wspólnocie ludzi. Podpisany w czasie pierwszej wojny światowej znalazł się w oddziale inteligentów mieszczuchów, którzy zmuszeni zostali okolicznościami do budowy schronu-szałasu. Nic o tym nie wiedząc "wynaleźliśmy" konstrukcję dachu na ślemię. Konieczność techniczna czy archetyp? Badacz sztuki prymitywnej Otto B i h a J j i - M e r i n opowiedziałby się za tą drugą alternatywą. "Gdy pytamy, czym my ludzie właściwie jesteśmy i szukamy odpowiedzi poprzez poznanie skąd się wywodzimy - to nie możemy nie zanurzyć się głęboko w tajemnice prehistorii '" Wszystkie archetypy pamięci ludzkości wołają na twórcę" 92. Trzeba zaznaczyć, że fascynacja teorią archetypów .J unga nie objęło wszystkich ikonologów. Dla większości metoda ich ·oznaczała i oznacza ściśle historyczną pasję odczytywania sensu semantycznego dzieła sztuki poprzez znajomość kultury danej epoki, a szczególnie poprzez konfrontację symboli plastycznych z ich literackimi wzorami. Źródła pisane nie oznaczają już dla tych historyków sztuki źródeł archiwalnych, mówiących o autorze dzieła i warunkach powstania tego ostatniego, ale przede wszystkim pełną wiedzę o atmosferze kulturalnej, w jakiej 20stało ono powołane do życia i w jakiej kształtował się zamysł dzieła. Tym niemniej analiza symboli użytych w plastyce oderwała wielu uczonych od badania indywidualnych cech tworu artystycznego. W pewnym sensie powtórzyła się sytuacja znana krytyce szkoły bazylejskiej: Wolfflin w swej systematyce form i schematów optycznych pisał "historię bez dat i bez nazwisk", dziś w badaniu motywów symbolicznych traci się również z oczu samego artystę, który 'bądźto staje się "ilustratorem" literackich, teologicznych czy innych pomysłów obcych, bądź też ujawniając prastare archetypy i znaki, reprezentuje już nie siebie, ale typowe myślenie i odczuwanie poprzez sięgnięcie po archetypy powszechnej, J.;:olektywnej, dziedzicznej podświadomości. Sprawa jest tym dziwniejsza, że przekonania te zrodziły się w epoce, gdy naczelnym hasłem współczesnej sztuki jest niczym nieskrępowane ujawnionie właśnie indywidualnego widzenia, odczuwania i przeżywania. 1923 oraz J li n g - Ker e n y, Einfiihrung in das Wyd. IV, 1951. Por. także X. P i woc ki, Sztnka i psychologia głębi. "Współczesność", 1966, R. XI, nr II. 92 W. B a li m e i s t er, Das unbekannte in dcr Knnst. II w~'d. 1960. Wstęp: Otto Bi1halji-Nierin, s. Iti. Zllm dichtcrischcn WCSCI! dcr Kunstwcrk, MythoLogic. �.~';:tu1<(( UHlowa I./) nauce () s::tu('(! Spośród przeciwników ikonologicznej niwelacji twórczego indywiduum na pierwsze miejsce wysuną}bym chyba A. M a l r a u x, czyli pisarza i poetę, nie uczonego profesjonalnego, człowieka więc tym silniej związanego ze sztuką współczesną. Glosi on znowu, jak C r o c e, hasłu pełnego autonomizmu sztuki. Odrzuca stanowczo ciceronowskie powiedzenie: "poema loquens pictura, ;pictura taciturn 'Poema", gdyż uznaje, że same barwy, linie i bryły mają moc budzenia nie tylko naszych wzruszeń, ale bezpośredniego przemawiania do nas 93. W związku z tym badacza sztuki winny interesować formy dzieł sztuki, ich przemiany i ich "życie", tak, jak to już sformułował F o c i Ilon. "Nie is1mieje związek między artystą a historią ... lecz między artystą a historią form" 94. Stąd interesująca także badacza sztuiki ludowej teza o roli tradycji artystycznej: "Artystq ·określa .. dużo większe wzruszenie dziełami sztuki, niż rzeczywistością, którą one przedstawiają ... Artysta rozwija się dzięki konfliktowi z cudzą dojrzałością, w walce przeciw formom zastanym" 95. Wbrew lekceważeniu zagadnień stylu przez jlkonologów pisze Malraux: "Stwierdzamy, że sztuki plastyczne nigdy nie rodzą się ze sposobu widzenia świata, lecz zawsze ze sposobu kształtowania go. Styl nie wydaje nam się już wyłącznie zespołem cech wspólnych dziełom danej szkoły czy danej epoki ... lecz 'Poszukiwaniem najgłębszego sensu przy pomocy żywych form. I napytanie czym jest sztuka? zmuszeni jesteśmy odpowiedzieć: jest powstawaniem stylu z form" 96. W formach tych wyraża się indywidualność artysty poza wszelką anegdotą czy literaturą, poza wszelkim zleceniem czy motywem symbolicznym, użytym w warstwie semantycz,nej dzieła. Podkreślanie ciągłego związku artysty ze sztuką poprzedników uwypukla autonomizm sztuki. "Artyści formują się ze stadium dziecięctwa tylko przez rozprawianie się z obcą, dojrzałą formą ... każdy w młodości jest naśladowcą" 97. Natura nie jest artyście potrzebna, potrzebna jest inspiracja poprzedników: "artyści pracujący VI potwornych warunkach groty w Laiscauxprzede wszystkim pracowali bez modeli!" 98. Z uwagi na zainteresowanie rolą puścizny artystycznej w kształtowaniu sztuki - Malraux zwraca baczną uwagę na sztukę ludową. Wysuwa dwa twierdzenia: sztuka ludowa posiada bezpośrednie związki ze sztuką oficjalną swego kraju, a po drugie w swej istocie i w swym tradycjonaliźmie różni się od tej ostatniej jedynie nasileniem "" Por. X. P i w o c k i, Sztuka i historia. '" Psychologie de rar!. T. II s. 150. "" Detto, s. 117. ,Jl; Detto, T. L s. 133. "7 Voi.r de silence, op. cit., s. 271. "" Detto, s. 27:3. Mi'esięcznik literacki 1967 nr 10. �382 KSAWERY PIWOCKI właśnie tradycjonalizmu. Zwraca więc uwagę, że stylistycznie istnieją głębokie związki między sztuką ludową a oficjalną, przy czym nie chodzi tu a "gesunkenes Gut", ale o podobny sposób kształtowania form. "Obrazki, które obecnie tworzy islam są kaligrafiami. Gotyk jest związany tylko z naszą sztuką ludową ... Ani rozmaite gałęzie sztuki ludowej azjatyckiej, ani ceramika Giibri, w której nareszcie odkryliśmy formę wyrazową bizantyjskiej sztuki ludowej, nie wykazują pokrewieństwa do naszych form łamanych czy rurkowatych fałdów. W Europie Środkowej arabeska, która dotarła tam poprzez barok, nie wyraża wcale ruchu ani głębi, lecz stała się krzywizną podobną do orientalnej albo 'naiwnie geometryczną kaligrafią, kładzie miękko zarysowane krzywe obok s,truktur geometrycznych, jeszcze prostszych niż gotyckie" nn. Rola tradycji, rozumianej przez Malraux jako bezpośrednie oddziaływanie sztuki poprzedników (w jego Musee imaginaire), rozprawa ze stworzonymi przez nich systemami struktur formalnych - jest dla artysty ludowego wcale nie inna niż dla każdego innego. Dla współczesnego twórcy spadek muzealny ma to samo znaczenie, co dla ludu wzorce odziedziczone 100. Nawet tak 'pozornie ,oderwani od tradycji malarzc ..• naiwni - sztukę swą kształtują w oparciu o wybranych przez siebie poprzedni'ków. R o u s s e a u L e D o u a n i e I' rozprawiał się z mularstwem jarmacznym epoki Drugiego CesSlrstwa "tak, jak Tintoretto z malarstwem Tycjana" 101. Rozważania o wpływie wzorców formalnych na sztukę skłania Malraux 'do nawrotu do w6lfflinow:skiego pojęcia schematów formalnych. "W każdej sztuce precyzują się podstawowe schematy w następujących po sobie poszczególnych dziełach" 102. Indywidualniość artysty przejawia się w przeklształcaniu lub łama:niu tych schematów i artysta ludowy różni się od "uczonego" tylko zakresem wprowadzanych zmian. Nawet nieśmiałe znulezienie drobnej odmiany ujawnia jego indywidualność, oczywiście na miarę jego ni2 indywidualistycznej sztuki. Przekształcenia te i wybór wzorców tradycyjnych odzwierciedlają ich u'podobania i nawyki kh środowiska. "Dzieła ludowego ffiSllarstwa nie są bardziej przypadkowe, niż dzieła wielkich mistrzów ... Napewno dostosowują !się do uproszczonych form życia chłopskiego, jego świata wyobrażeń, jego zwróconej ku przeszłości postawie ... Może ci prości ludzie nie odwróciliby się od obrazów jezuickich, ale odepchnęliby Poussina, Wa;tteau i Gainsborougha '" Jeśli uczciwość wielkich mas zadawab się kształtowaniem wyrazu, który wydaje mu się bliski, to przyjmuje także inne formy wyrazu, gdy pozostają one tylko w zasięgu jego uczuciowości. Detto, Detfo, 101 Detto, 102 Detto, !19 lUD s. 489. s. 274. s. 284. s. 324. �S2tuka ludowa 383 w nauCe o s2tuce Na ścianach knajp po obrazach Georgina 103 zawisły dzieła Detaille 104, a na miejsce rzeźbiarzy bretońskich kalwarii przyszli wyrabiacze figurek gipsowych z St. Sulpice" 105. 5. ARNOLD HAUSER I ZAGADNIENIE GENEZY SZTUKI LUDOWEJ Tego rodzaju :poglądy historyków i teoretylków sztuki tłumaczą nam - jak myślę - różnice, jakie wyczuwa się w podejściu do zagadnień sztuki ludowej między historykami sztuki a etnog'rafami także u nas. Jest rzeczą charakterystyczną, że także współc:zesna socjologia sztuki różni się od podstawowych tez naszych socjologizujących etlnografów. Dla tych ostatnich - wydaje mi się - przewodnią myślą jest tłumaczenie sztuki i jej form, jej genezy i jej zróżnicowania - funkcją, jaką przedmioty sztuki ludowej pełnią w kulturze materialnej i duchowej wsi. "Zakres przedmiotowy sztuki ludowej" jest dla T. Seweryna wystarczającym wytłumaczeniem genezy form sztuki ludowej i - mimo, że sam wielokrotnie zwracał uwagę na związki i zależności jej od sztuki ••.oficjalnej - zdaje się nawoływać do poprzestania na tym stwierdzeniu. Pozwala to na wyodrębnienie jej zaikresu, ograniczenie się do zagadnień kulturowych wsi 106. Możnaby to ująć lapidarnie i przykładowo, że forma łyżki jest zdefiniowana jej funkcją (oraz materiałem i narzędziem), forma jej zdobiny logiką tegoż kształtu. Ro~wijając dalej tę myśl można powiedzieć, że wytłumaczeniem kształtu rózgi weselnej jest jej obrzędowa funkcja, a maski jej sens w obrzędowym tańcu. Barwne bajki ornamentyki pisanek pOIwstają z ·pra'starych .,wierzeń, które tłumaczą ich motywy zdobnicze, a kapliczki Iprzydrożńe uzyskują sens swój dzięki stwierdzeniu, że stawiano je na rozstajach dróg, "złych dróg". Czy stwierdzenia takie tłumaczą ich różnorodność? albo siłę ich ekspresji? (Nie ulega wątpliwości, że tego rodzaju badania są płodne i dają szereg ważnych wyjaśnień. Dla teoretyka jednak sztuki jest to dopiero warstwa wstępna, spod której dopiero należałoby wyłuskać istotne znaczenie i wartość każdego dzieła czy ich grup.) Spośród socjologów sztuki -- pomijając Lukasca i Garaudyega, którzy nie interesują się - o ile wiem - bezpośrednio rozwijanym przez nas zagadnieniem -należy zwrócić uwagę na Arnolda H a u s e r a, który zdaje się być kontynuatorem wspomniamego już Hausensteina. W sposób znamienny nie interesuje się on znaczeniem funkcji kulturo- .~, Ludowy malarz bretoński XIX wieku. Francuski odpowiednik Wojciecha Kossaka. III, M a l r a u x, Voix de silence, s. 487. Por. talkże X. P i w o c Ie i, Sztuka Ludowa i jej inspiracje, w Księdze pamiątkowej ku czci prof. M, Walickiego. W-wa 1966. IIlG "Polska Sztuka Ludowa", R. VIII, 1954, z. 5. 11):1 11I~ �KSAWERY PIWOCKl wych sztuki, jej przydatności w życiu materialnym i duchowym wsi. Mówiąc o sztuce ludowej zastanawia się natomiast nad jej charakterem i genezą historyczną oraz nad jej związkami z kulturą społeczną poszczególnych warstw i klas. "Cecha szczególna sztuki ludowej ... polega głównie na fakcie, że wpływ indywiduum jest zredukowany do minimum". Artysta ludowy ;,jest w swej istocie reprezentantem gminy" 107. Sila oddziaływania tej ostatniej jest tak wielka, że nawet twórca przychodzący z zewnątrz, z miasta czy klasztoru, musiał ulegać jej wymaganiom 108. Hauser nie przeczy, że dzieło sztuki jest zawsze dziełem indywidualnym i że nie ma "duszy kolektywnej" o jakiej mówili romantycy 109. Tym niemniej nacisk zbiorowości gminnej był tak silny, że istotne cechy sztu'ki ludowej nabierały charakteru specjalnego, niszczącego indywidualizm tej sztuki w samym jej zarodku. Stąd względnu ciągłość tej sztuki i powolne w niej zmiany, zależne cułkowicic od powolnych zmian samej społeczności wiejskiej. Tradycyjne wzorce mają dla tej sztuki pryncypialne znaczenie, a siła adaptacyjna wobec obcych wpływów i procederów - zmienia je do niepoznania i sprowadza do poziomu form zastanych. Dla Hausera sztuka ludowa jest sztuką chłopską i dlatego sporo miejsca poświęca jej genezie ze społeczeństw chłopskich neolitu. Tym niemniej sądzi, że twórczości neolitycznej nie można nazwać w żadnym wypadku sztuką ludową~ "Nie jest nią przynajmniej tak długo, póki nie nastąpi zróżmicowanie' społeczeństwa chłopskiego nil klasy, bo :sztuka ludowa ma sens tylko w przeciwstawieniu z pańską. ~. Sztuk-a mas plemien:nych natomiast, które nie podzieliły się jeszcze n.:l klasy władcze i niższe ... nie może być nazywana sztuką ludową, ponieważ poza nią nie ma żadnej innej." Co więcej: "sztuka chłopska neolitu, gdy zróżnicowanie to już się dokonało, nie jest nadal sztuką ludową, bo jej dzieła są przeznaczone nadal dla warstw przodujących i posiadających i są także przez nie produkowane, głównie przez kobiety (prządka-Penelopa) ... Praca ręczna, która później uchodzi za dyskredytującą społecznic, jest nadal w pełni honorowana", 110 ,,0 sztuce ludowej można mówić dopiero tam, gdzie istnieją różnice klasowe i różnice wykształcenia ... Społeczeństwo chłopskie niezróżnicowane pod względem wykształcenia, choćby już niejednolite, jeśli chodzi o stosunki władzy i majątku _.- jak to było przypuszczalnie w neolicie i co jeszcze znajdujemy u plemion germańskich ... wykształciło sztukę chłopską, ale nie ludową." III Sporo 107 PhHosophie der Kunstgeschichte, II/) Detto, s. 319/20. Detto, s. 315. A. H a li s e r, Sozial.gcschichte 111 Philosophie Illl! l/)!) der Kunstgeschichte, 1958, s. 313. der Kunst, 1953, s. 22. op. cit., s. 320. �8zt uka ludowa w naltce 385 o sztuce wreszcie mIejSCa poświęca Hauser wytłumaczeniu dlaczego "styl geometryczny" jest dla sztuki chłopskiej tak charakterystyczny i to zarówno w niezróżnicowanych społeczeństwach pierwotnych i barbarzyńskich, ale już chłopskich, jak i dla późniejszej sztuki ludowej. W ten sposób - podobnie jak u Hausensteina - socjologia służy mu do objaśnienia formy stylowej, a nie tylko genezy przedmiotu czy motywów ornamentacyjnych i symbolicznych. Dla podpisanego rozważania Hausera mają szczególne znaczenie, ponieważ problem genezy sztuki ludowej łączy się bezpośrednio z zagadnieniem jej definicji. Pytania możnaby sformułować w ten sposób: Czy dzieła sztuki ludowej są tylko pochodną funkcji, jaką spełniają w społeczności wiejskiej i to właśnie wyodrębnia ją od innych przedmiotów sztuki? Czy jest swoistym owocem życia chłopskiego, jakie w mało zmieniających się stosunkowo warunkach społecznych i materialnych przetrwało od czasu neolitu, co tłumaczy jej reliJktowość, jej predylekcję do form geometrycz,nych, jej rzucający się w oczy tradycjonalizm, czy więc jej geneza "ginie w pomroce dziejów"? Czy wreszcie można - opierając się na znajomości warunków socjologicZinych życia wsi europejskiej i historii sztuki ogólnej - pokusić się o ustalenie, kiedy rodzi się współczesna czy wczorajsza (mówiąc ściślej) sztuka ludowa, kitórej szata formalna i - co za tym idzie - kryjące się za nią treści, powstają ze starcia się z istniejącą już sztuką innych klas i warstw społecznych? Sprawie tej poś'vięciłem specjalną rozprawę 112, której wyniki zostały niestety - napewno z mojej winy - na ogół źle zrozumiane. Jej istotnym 'Sensem byłapolemi'ka z przyto'czonymi na 'Wstępie tezami Niedosziwina i Fiedorowa-Dawydowa, coprawda w warunkach ówczesnych nie wprost, ale przez samą treść mej wypowiedzi. Pisałem: "W pracy tej pragnę zwrócić uwagę na te elementy naszej ,przeszłości artystycznej, które wydają mi się szczególnie związane z życiem najszerszych mas ludowych i to pokazać je w każdorazowym przekroju historycznym, z całą zmiennością form tej sztuki. Umyślnie eliminuję z mych rozważań najwyższe indywidualne osiągnięcia ... a zwracam się do przeważnie bezimiennej twórczości prowincjonalnej. Nic może to oznacza6, że poprostu tę właśnie twórczość pasuję na głównego nosiciela ideałów ludowych i narodowych, pragnę bowiem jedynie wskazać, że ta peryferyczna działalność artystyczna tłumaczy nam w dużej mierze genezę elementów tematycznych i formalnych sztuki ludowej w XIX i XX wieku".113 Opierałem się w tym mniemaniu na sformułowaniu J. St. Bystronia, że "możemy mówić w pewnym sensie o kulturze ludowej, szlacheckiej czy O historycznej genezie Detto, s. 3. Por. także estetyczne", t. 3, 1966. 3 - II~ polskiej 11:< Niektóre Lud, t. ~l, cz. II, lqC~! sztuki ludowej, zagadnienia 1953. teorii sztuki ludowej. "Studia �38(; KSAWERY P1WOCK1 mieszczańskiej, ale nic możemy 'pod grozą wejścia na fałszywy tor mówić o treściach kulturalnych, które są same przez się ludowe, szlacheckie czy miejskie." 114 Sądziłem, że np. wierzenia religijne Polaków w XVII w. tworzą podobne treści 'kulturalne dla wszystkich warstw społecznych ówczesnej PolSIki, ale poprzez formę dzieł sztuki służącej ich wyrażeniu w utworze dworskim czy prowincjonalnym dojść możemy do ustalenia różnic - w rezultacie różnic między sztuką oficjalną i "protoludową·" Jak wiadomo początki odręhnego nurtu ludowego w naszej sztuce próbowałem ustalić na okres renesansu, a więc na wiek XVI, "samodzielny" jej roz'kwit na czasy od końca XVIII wieku. Oburzyło to wielu etnografów i archeologów, 115 co nie było niczym dziwnym, gdyż "zarówno wśród teoretyków ruchu ludowego, jak i u etnografów przelwnanie o rodzimości kultury i jej odrębności w stosunku do 'kultury ogólnonarodowej, zwłaszcza zaś o jej tradycji długowiekowej, sięgającej pogańskich czasów, nie jest bylllajmniej rzadkie... Niejeden etnograf i to czasem bardzo pożytecznie pracujący dla nauki, ulega, często nieświadomie, sugestii odrębności kultury ludowej jako przeżywającej się pogańszczyz.ny i w badaniach swoich z,wraca się ku odległej przeszłości, obojęt'ny wobec zmian kulturalnych ..." 116 Myślę, że elementy tej odległej przeszłości da się odszukać w motywach, symbolach czy nawet procederach technicznych lub w niektórych formach nawet współczesnej twórczości ludu. Sądzę jednak równoczeŚlllie, że nie są one wykładnikiem istotnym dla sztuki ludowej. Odwrotnie najlepiej można ją scharakteryzować i ująć, porównując sztukę ludową z elementami napływającymi z zewnątrz. Stopień asymilacji tych elementów oznacza naj jaśniej różnice obu nurtów zasadniczych kultury ludowej i nieludowej. Szereg ba·· daczy - z którymi podzielam ,poglądy .- początków sztuki ludowej szulka właśnie w epoce renesalllsu. Dlaczego? Oto kilka wyjaśniających cytatów: "EtnoJ.og czuje się świetnie ina znanym sobie terenie w sztuce greckiej przed V wie'kiem, a -nawet w malarstwie włoskim, gdy zatrzyma się na :szkole sieneńskiej. Tam grunt zaczyna się chwiać pod naszymi stopami, a wrażenie obcości ukazuje się nam dopiero z jednej strony w zestawieniu ze sztuką greoką V wieku, a z drugiej z malarstwem włoskim Odrodzenia." 117 Są tego dwie przyczyny: indywidualizacja oraz charakter figuratywny nowej sztuki greckiej V wieku i sztuki renesansu. -~,Trzeba to bliżej sprecyzować - mówi dalej Lcvi-Strcmss -- gdy mówir;' Kultura Luclowa, II wyd., 1947, s. 2l. Najsilniejszy wyraz temu oburzeniu dał 1\. A b r a fi ()W (j('lIezq poL~kit:'j kultury artystycznej, op. cit. "" .T. st. B y s t roń, Kultura ludowa, s. 22. mG. Charbonier, Entl"t:'(iens av('(' L('vi-Slrull~-', I!lGl, s. III 11> j ("Z. (j:l. Slllr/itt 1Ii1'/ �S!tlll~'n luclolva IV nauce () sztuce 387 o indywidualizacji, nie myślę o osobowości artysty, jako indywiduum i twórcy. Taką posiada on w wielu społeczeństwach prymitywnych. W Afryce nazwiska rzeźbiarzy są znane i tubylcy trafnie wyróżniają i charakteryzują ich styl indywidualny. W czasach klasycznych greckich i nowożytnych chodzi nie o indywidualizację artysty, ale odbiorcy. To już nic gru'pa odbiera twory sztuki, ale jej amatorzy." 118 "Przedstawienie sztuki zhierarchizowane wedle warstw o odpowiednim wykształceniu dałoby się ustalić dopiero dla czasów renesansu ... dla czasów mianowicie, gdy poszczególne warstwy odbiDTCÓWsztuki stają się samodzielniejsze i ostrzej odcinają się od siebie." 119 Dla sztuki renesansu "matematyka i geometria, optyka i mechanika, nauka o świetle i barwic, anatomia i fizjologia były orężem, a problemami do rozwiązania przestrzeń, struktura ludzkiego 'Ciała, studium ruchu, proporcji, studium draperii i eksperymenty barwne." .,W średniowieczu sztuka była jeszcze czymś naturalnym, powszechnie zrozumiałym, począwszy od renesansu uznano za konieczne myślenie o niej ... od renesansu, to jest od czasu, kiedy pojawiła się książka." 120 "Odkrycie sztuki ludowej nie przypadkiem przypada na czas, gdy odwrócono się od schematów renesansu." 121. Dla sztuki nie jest tyle istotne pojawienie się przecież już w społeczeństwie średniowiecznym klas posiadających i ludowych, ale dopiero różnic rozumienia świata i życia, różnic, których symbolem stało się pojawienie się ksiąidd. Dopiero teraz staje się wyraźny podział na kulturę alfabetyczną i analfabetyczną i dopiero teraz pojawia się pojęcie "naucza'nia" sztuki, a nie praktykowanie:tU'@najstra. Walka a uznanie sztuki jako wiedzy, którą najlepiej symbolizuje nam "Paragone" Leonarda da Vinci, wykopało przepaść między sztuką "uczoną" i właśnie ludową. Dla historyka sztuki, który nie chrzci lekkomyślnie każdej nieudolności pogardliwym - w takim rozumieniu - mianem sztuki ludowej - odrębność tej sztuki powstaje właśnie w starciu z kulturą renesansową i porenesansową i tym m. in. tłumaczy brak wyraźnej ludowej odmiany w sztuce cerkiewnej, aż po czasy, gdy i ona uległa magii renesansowej uczoności. Trafna uwaga Ulricha, 122 że dopiero zerwanie z estetyką renesansu umożliwiło karierę sztuki ludowej wśród warstw "oświeconych" - dowodzi niezbicie -- moim zdaniem - że wiązanie odrębności tej twórczości z przemianami w sztuce oficjalnej Odrodzenia ma pełne i solidne podstawy. 11." J '" 1~" ",J J"" Detto, s. 64. A. H a u s e r, Philosophic der Kunstgeschichte, op. cit., s. ::l09. A. H a u s e r, Sozialgeschichte der Kunst, 1953, s. 356. R. H u y g h e, Dialogue avec le visible, 1955, s. 38. G. U l r i e h, Welt der Malerei, 1962, s. 11R. �388 KSA WEHY PIWOnU Uwagi moje dobiegają końca. Sądzę, że ich publikacja możc wyjaśnić sporo nieporozumień, a spojrzenie w jakże skomplikowany i skłócony aparat badawczy sąsiedniej dyscypliny naukowej i główne kierunki jej ujęć - może przyczynić się do przewentylowania także własnych podstaw badawczych. Szczególnie wobec tak skomplikowanego zagadnienia, jakim jest sztuka. Każda sztuka, a więc i ludowa. Podana wcale obficie bibliografia w przypisach nie wyczerpuje oczywiście zagadnienia, ale mam nadzieję - ułatwi w wielu wypadkach zorientowanie się w omawianej problematyce. KSAWERY PIWOCI<I FOLK-ART IN SCIENCE ABOUT ART The author, historian and theoretician of art, dealing especially with folk-art, tries to introduce the ethnographer into problems interesting contemporary historians of art. Investigations about folk-plastics certainly are interesting for both and it seems to be necessity on behalf of both cources in investigations, to make themself masters of this area of art production. Surpassing in short, limited by size of the treatise, the main searching postures of different ,schools" of history of art - the author concentrates first of all on these opinions, which may be usefull in interpretation of folk-art exactly. In successive passages the author discusses the birth of the notion of folkness in art, especially stressing the points of view in romanticism and the beginning of interest in folk-plastics with J. 1. Kraszewski's "Sztuka u Słowian" from 1860. Next he discusses opinions of historians of art in positivism stressing Tain's anel Semper's significance with the theory of determinism of matter, tool and technic. Plenty of place is devoted to the theory of folk-art, as a secondary art anel not-creative, repeating outlines from "official" art. Mainly these investigators payed homage to it, who were interested in the theme, and not in the form of the work of art. The role of the "Vienna's school" of historians of art with Alois Riegl in the foreground - accordingly to investigations about folk-art, seems to be especially real. For valuation of art not from a point of an aesthetic dogma, but from the point of plastic problems of each period of art and each cultural circle (KuUurkreis) which Riegł demanded - opened only the way to a proper and impartial interpretation of folk-art. The more, at the same time he payed attention to the importance of the form only, the analysis of which takes in the works of the historians of art representing this school, more and more place. The author pays attention to Lipps' investigations concerning the semantic meaning of "pure form" and Benedett Croce's opinion picking up the parallel autonomous value of the artistic form. At the end the author stops at Heinrich Wolfflin's and Henry Focillon's opinions, at the theory of optical schemas of the first and at the aulonomous "life of forms" of the second investigator. In connection with it the author cliscusses various trials of the definition "folk-style", undertaken on Polish ground too. A speciall passage he devotes the Marxian sociology of art by Hausenslein. for whom sociology of style could not be a theme of sociology only. bul n lrial of sociological interpretation of artistic form. �S:::fli.l\rt l.u.dowa lV nClUC(~ o S:tucc Passing on to courses of the Xx-th century, the author stops first of all at Dvol'ak's opinion with his "Kunstgeschichte aIs Geistesgeschichte" and Erwin Panofsky's iconologic school. In connection with the last he discusses more spacious Jung's theory of archetypes. As a representative of antagonistic courses in relation to iconographers the author deduces Andre Malraux's opinion, who in a certain sense continues Focillon's and Croce's point of view, but with particular strength stresses the role of association among each artist's production, and the history of plastic forms. Showing the immediate influence of predecessors' works on the production of each artist - he gives a new sense to the idea of artistic tradition and autonomy of art. His declarations on the theme of folk-art, in connection with these theses, have particular significance for it's investigator. In the last passage the author deals with Arnold Hauser's sociology of art and widet.\" discusses the problem of historical genesis in folk-art. Leaning on Hauser he tries to substantiate the thesis of folk-art's separation in the epoch of Renaissance only, when official art became "science", fastidious from the artist the lmowledge of some scientific disciplines beginning with perspective and anatomy. This separation was favourable to the development of the deepening distinctions in education of separate social classes, leading to coming to life in the same region of alphabetic and illiterate cultures, so clear especially in countries of highest level of separate folk-art, in countries of Middle and East-Europe. The stired up and complicated investigative apparatus of historians and theoreticians of art reflects faithfully the complicated character of art, of folk-art too. All simplifying trials of grasping it leave a too great margin of indistinctness and doubt, and therefore it seems to be an important and necessary fact for the cthnographel" to know different possible interpretations of artistic phenomena t:JO. l\lax � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5030e738e44f810cce8d1da9e6b5dfaa.pdf 0f7ee638dd7b9aff681f7baa8d829dbd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:326 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource taniec ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:288 Title A name given to the resource Historia badań nad tańcem ludowym w Polsce / LUD 1967 t.51 cz.2 Description An account of the resource LUD 1967 t.51 cz.2,s.415-452 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lange, Roderyk Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text J(ODEI!YK Li\NGE HrSTOHlA BADAŃ NAD TAŃCEM LUDOWYM W POLSCE WSTĘP Taniec ludowy w Polsce płynie kilkoma odrębnymi nurtami, wykazującymi odrębne cechy i nazwy. Pojęciem "folklor taneczny" oznaczamy tradycyjne tańce dawnej wsi. Były one powiązane z życiem społeczności wiejskiej i wykonywano je na własny użytek, bez myśli o postronnym widzu. Forma taneczna pełniła też wiele wybitnych funkcji o znaczeniu społecznoobrzędowym i magicznym. [6, H].* Do naszych czasów zachował się względnie dobrze dawny repertuar taneczny na terenie Polski i jeżeli nie jest już współcześnie wykonywany, to żyją jeszcze jego dawni wykonawcy. Tańce dawnej wsi tworzą zwarte, tradycyjne zestawy repertuarowe, które stosunkowo wolno się przeobrażały. Zwykle też jeden {rzadko kilka) spośród tańców jest w tym rep2rtuarze pierwszoplanowy. Często taniec pierwszoplanowy nadaje charakter całej praktyce taneczno-muzyc~nej danego terenu. Właśnie te "tańce pierwszoplanowe", o zdecydowanym typie rytmicznym i choreotechnicznym, mają określone zasięgi terytorialne tworząc często ponadregionalne działy. [6,141]. Trudno sobie oczywiście wyobrażać, że te tradycyjne zestawy repertuarowe tańców wiejskich nie wykazują zróżnicowarl. Przede wszystkim obserwujemy lokalne i nawet indywidualne warianty wykonawcze tego samego luńccl. Dochodzi tu często do głosu twórcza inwencja tancerzu wiejskiego Każde wykonanie jakiegoś tańca jest tu najczęściej improwizacją i mikrokompozycją w obrębie obowiązujących aktualnie kanonów. W niektórych tylko regionuch na terenie Polski struktura poszczególnych t8J1CÓW jl~st ściślej określona i niezmienna (np. Śląsk, Kaszuby). Wskutek skłonności do improwizowania formy tanecznej jak i muzyki do tańców (tancerz przyśpiewuje kapeli melodię przed rozpoczę• C~'rr~' w bihliografii. nawiasach oznaczaj'l pozycje wymienione na końcu w wykazie �,11 li RODERYK LANGE ciem tańca), również i nazwy tańców nie wykazują stabilności i np. jedna nazwa może dotyczyć wielu różnych pod względem choreotechnicznym tańców lub też różne nazwy mogą dotyczyć tego samego tańca. Dlatego sama nazwa nie może stanowić o identyfikacji określonego tańca. Niewątpliwa jest także współzależność muzykowania i tańczenia wiejskiego. Formy ruchowe, choreotechniczne, z całą pewnością wywierały wpływ na kształtowanie się muzyki wiejskiej. Stąd znajomość istotnego wyglądu folkloru tanecznego miałaby pierwszorzędne znaczenie praktyczne również dla prac muzykologicznych. Dużą rolę w tworzeniu się tradycyjnego repertuaru wsi odegrały infiltraty w postaci tańców obcego pochodzenia (obce narody lub obce środowiska). Tańce innych narodów zostały niekiedy tak dalece wchłonięte, że trudno utożsamiać je z pierwowzorami (np. "ecossaise" występujący w niektórych regionach jako "szoc", szorc" itd.). Często były to w prostej linii zapożyczenia. Ale 'i-ównież wyraźne są wpływy europejskiej mody tanecznej w różnych okresach. Na wieś docierały tego rodzaju tańce z opóźnieniami i zawsze z odkształceniami charakterystycznymi dla procesów adaptacji obcych środowiskowo tworów. W Polsce obserwujemy dodatkowo, obok wpływów i przenikania repertuaru tanecznego miejskiego, również szczególnie silne oddziaływanie środowiska szlacheckiego, dworskiego, z drugiej jednak strony stosunkowo dawne źródła (od renesansu począwszy) rejestrują przenikanie polskich tańców chłopskich do kultury szlacheckiej. Z tego środowiska, drogą pośrednią, często rozprzestrzeniają się one po całej Europie w różnych okresach mody na "tańce polskie". Szczególnie zabytki muzyczne z epoki renesansu w Polsce obfitują w melodie taneczne, których pochodzenie zdaje się wskazywać na środowisko wiejskie pomimo szaty, jaką im nadawali dworscy kompozytorzy. [38]. Ten szczególny okres powiązania kultury dworskiej z kulturą wiejską, ludową mija jednak szybko i dopiero w dobie romantyzmu obserwujemy ponownie świadome włączanie elementów repertuaru tanecznego wsi do repertuaru warstw uprzywilejowanych (od końca XVIII. w.). Polegało ono w tym okresie nie tylko na naśladowaniu czy adaptowaniu muzyki tańców chłopskich przez ówczesnych kompozytorów, ale również na aktywnym uprawianiu "tańców ludowych" przez szlachtę wiejską (kuligi, maskarady itd.) w tym celu przebierającą się nawet w "stroje ludowe". Były to oczywiście tańce ludowe w swoistym wydaniu. Z dworów szlachty wiejskiej tańce te przechodziły na sale redutowe, na bale szlacheckie i potem mieszczańskie (XIX w.). Przedostawały się również na sceny dworskie (np. balet dworski Tyzenhauza w Grodnie, przeniesiony przez króla w 1785 r. do Warszawy - składał się z chłopów pańszczyźnianych) �Historia badldt nad tańcem lllclow.vJn tv Polsce 417 i potem do opery warszawskiej, gdzie specjalnego szlifu dodawali im stołeczni baletmistrzowie (np. R. Turczynowicz 1813-1882, F. Krzesiński HI23-1905). [67/5]. Rezultatem rozprzestrzeniania się tą drogą tańców pierwotnie pochodzenia wiejskiego na terenie całego kraju jest grupa tzw. "tańców narodowych", do których obecnie zaliczamy: poloneza, krakowiaka, mazura, kujawiaka i oberka. Niewątpliwie "iańce narodowe" odbywały niekiedy swą powtórną drogę. na wieś - już za pośrednictwem dworu. Z końcem wieku XIX i szczególnie na początku XX zaczęto wprowadzać tańce i zabawy ruchowe pochodzenia wiejskiego do repertuaru zajęć szkolnych, jako ćwiczenia ruchowe, rekreacyjne. Wypracowano też specjalną metodę nauczania tych "ludowych" tańców, sprowadzając je do uproszczonych schematów wykonawczych (np. programy AWF). Równocześnie wielki ruch amatorskich zespołów włączył do swego repertuaru w tym okresie również tańce "narodowe" i "ludowe" jako elementy szczególnie wyraźnie akcentujące "narodowość". W tym wydaniu tańce pierwotnie wiejskie, przeznaczone wyłącznie do użytku wsi, zostały gruntownie zaadaptowane do swojej nowej funkcji widowiskowej i propagandowej iprzez inne środowisko społeczne (miasto). Zjawisko tańca ludowego w Polsce jest więc niezmiernie skomplikowane ze względu na swą wieloraką 'Przydatność użytkową i adaptacje dokonywane w różnych okresach przez różne środowiska społeczne dla różnych celów. Te nurty tańca ludowego wiodą tak dalece oddzielny żywot, że w niektórych wypadkach interpretacja tego samego tańca (pierwotnie) jest tak dalece różna, że trzeba by mówić o kilku różnych tańcach. Nie wyklucza to oczywiście okresowego, wzajemnego oddziaływania na siebie poszczególnych nurtów tańca. Taniec ludowy i współcześnie ma duże zapotrzebowania praktyczne. W związku z powstaniem zawodowych, dużych zespołów "ludowych" otrzymaliśmy nawet nowe inteflpretacje sceniczne folkloru tanecznego. Wiele jest jednak zupełnie mylnych iPOjęĆo wyglądzie ipierwotnych form wiejskiego tańca, o jego schemacie wykonawczym, o mechaniźmie jego powstawania i zanikania. Stąd wiele opracowań scenicznych (zawodowych i amatorskich) tańca ludowego z góry jest narażonych na niepowodzenie ze względu na brak znajomości rzeczy. Jak dziwnie wygląda np. w konfrontacji z materiałami źródłowymi tak ,bardzo wśród praktyków tanecznych zakorzeniony mit "o jednej, jedynej, prawdziwej, nieskażonej postaci każdego tańca ludowego". Szeroko zakrojone badania etnograficzne w dziedzinie tańca i utworzenie naukowo ugruntowanej dziedziny folklorystyki tańca tak bardzo mogłyby być pomocne w swych rezultatach dla ·praktyki tanecznej. Tą 5 - Lud, t. 51, cz. II, 1965 �418 RODERYK LANGE dr,agą uzyskane materiały mogłyby te pochodne, sceniczne 'postaci tańca ludowego odświeżyć, eliminując kosmopolityczne, sztampowe w'klejki z tańców polskich. Wiele nieznanego, "egzotycznego" materiału czeka na nowe interpretacje sceniczne. Ogólnie rzecz biorąc trzeba stwierdzić, że dawny tradycyjny repertuar taneczny wsi na terenie PolSki ulega w~półcześnie gwałtownemu wyparciu przez tańce lansowane przez modę europejską. Dla swojej przyjemności młodzież wiejska uprawia dziś 'przeważnie właśnie tego rodzaju tańce na swoich zabawach. Dawne kapele, ten nieodzowny współczynnik tańca w dawnym trybie, muszą się dostosowywać do nowych wymagań i albo zmieniają repertuar, albo też wycofują się ze swej działalności. Jesteśmy świadkami wielkiego przełomu, jaki się dokonuje aktualnie w sposobie muzykowania i tańczenia na całym świecie. Ciekawym również zjawiskiem w dziedzinie tańca jest sposób przyswajania sobie tańców nowoczesnych przez młodzież wiejską i podmiejską· Pomimo znacznego dziś już zbliżenia wsi do miasta i technicznego wyposażenia wielu świetlic w nowoczesny sprzęt techniczny (radia, adaptery, magnetofony, instrumenty muzyczne), tańce te nabierają swoistych cech wykonawczych, wyrażających gusty współczesnej młodzieży wiejskiej. W różnych ok,resach podejmowano próby "utrzymania przy życiu" folkloru tanecznego przy pomocy zespołów tanecznych. Najbardziej jednak pieczołowity stosunek do tańca i nawet oparcie się na bezpośrednich wykonawcach wiejskich nie zmieni faktu, że te poczynania mają charakter rekonstrukcji lub w najlepszym razie sprowadzają się do powstania rezerwatu tanecznego. Wszystkie tego rodzaju wysiłki poświadczają niezbicie, że foLklor taneczny zachowuje swe treści, funkcje i formę tylko w swoim pierwotnym, naturalnym środowisku użytkowników. Przeniesiony na scenę choćby nawet wiejskiego domu kultury zmienia swoją funkcję - staje 'się tańcem widowiskowym, zmienia swoje formy - dostosowuje się do wymogów (nawet najskromniejszej) sceny i za,czyna wieść nowy żywot już w nurcie teatru ludowego. Ponieważ jednak jeszcze dziś stan zachowania f.okloru tanecznego w Polsce umożliwia namiprześledzenie jego form na żywo, istnieją realne możliwości przeprowadzenia badań terenowych, zupełnie już niemożliwych w wielu krajach 'zachodniej Europy. Rezultaty etnograficznych badań nad tańcem - to przede wszystkim możliwość dokonania weryfikacji dawnych źródeł i ich dopełnienie oraz utworzenie w Polsce gałęzi folklorystyki tanecznej. Trzeba sobie jednak zdać sprawę z tego, że o ile np. muzyka już dawno przebrnęła przez okresy sztuki niepiśmiennej, niezawodowej do etapu zawodowo uprawianej dziedziny o ustalonej wiedzy muzycznej �IIis!ori" hadań nad tańcem tur1ow!Jm w Polsce 419 i piśmie nutowym (już w XVII. w.powstał współczesny system), to dziedzina tańca dopiero aktualnie pokonuje trudności w zakresie zdobywania rangi sztuki piśmiennej. Dopiero też w ostatnich latach dziedzina badania folkloru tanecznego doczekała się specjalnie utworzonych sekcji w poszczególnych ośrodkach etnograficznych na całym świecie i międzynarodowych organizacjach i kongresach (International Folk Music Council 1962, VII. Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie 1964). Biorąc pod uwagę stopień i zakres zainteresowań tańcem ludowym w Polsce na drodze do formowania się folklorystyki tanecznej jako dyscypliny naukowej, możemy wyróżnićnajogólniej następujące okresy: 1) O d n a j d a w n i ej szy ch czas ów do pier w szej ć w i e r c i w i e k u XIX. Kazania, zakazy kościelne. Wzmianki, wiadomości przyczynkarskie. Opisy tańców jako elementy warsztatu <pisarskiego. Taniec jako sztuka użytkowa. 2) O d p i e r w s z ej ć w i e r c i d o koń c a w i e k u XIX. Zainteresowa'nie przedmiotem tańca ludowego. Pierwsze badania etnograficzne nad folklorem tanecznym - O. Kolberg. 3) O d koń c a XIX w. d o l a t 30 - t Y c h w i e k u XX w ł ą c zn i e. Początkowy regres, potem próby organizowania nowocześnie pojętych badań. Publikacje taneczne o walorach etnograficznych. Ogólny wzrost jakości dokumentacyjnej materiałów. 4) O k r e s p o II woj n i e ś w i a t o w e j. Dwukrotnie organizowane oficjalnie badania terenowe. Stosowanienowoczesnych środków dokumentacji formy (kinetografia). Ustalenie metod badawczych. I BADANIA CELOWO ORGANIZOWANE Dziedzina tańca ludowego z różnych względów bardzo pozno doczekała się zorganizowanego warsztatu badawczego. Właściwie dopiero zbiory materiałów tanecznych dokonane przez Kolberga oparte zostały o planowo przeprowadzone etnograficzne prace terenowe. Po Kolbergu aż do ok. 1930 r. włącznie mamy do dyspozycji tylko opracowania przyczynkarskie, a potem popularne. Mają one niekiedy nawet walory materiałów źródłowych. Nie posiadają jednak dostatecznej dokumentacji, nie zmierzają do całościowego objęcia materiału tanecznego na określonym terenie i podania go w jakimś obiektywnie pojętym przekroju. Za autora świadomie organizującego swe penetracje terenowe po �420 RODERYK LANGE Kolbergu może uchodzić dopiero Z. K w a ś n i c o w a. Co prawdn prnce tej autorki miały tylko za zadanie dostarczyć zespołom szkolnym i świetlicowym materinłów repertuarowych. Jednak właśnie w tych pracach równocześnie uwidocznia się jakaś generalna koncepcja postępowania przy zbiorze materiałów z zapewnieniem ich dokumentacji. Poważnym osiągnięciem na polu tworzenia się warsztatu badawczego nad tańcem ludowym w Polsce są prace Ipodjęte przez Katedrę Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego w roku 1937, n kierownnc przez Prof. dr Cezarię Baudouin de Courtenay Jędrzejewiczową. Celem tych poczynań miało być zasadniczo przygotowanie materiałów na wystawę międzynarodową w Archives de la danse w Paryżu. Do pracy wciągnięto cały zeSipół fachowców jak Z. Kwaśnicową, S. Głowackiego, J. Pulikowskiego i in. [7]. Prace te miały jednak zarazem stanowić zrąb naukowej działalności w zakresie folkloru tanecznego, a materiały -- zaczątek centralnego a'rchiwum tańca ludowego. Wszystkie te osiągnięcia zostały zniszczone w czasie II wojny światowej. Z indywidualnych zbieraczy terenowych tego okresu wykazujących się zorganizowanym warsztatem badawczym należy wymienić przede wszystkim R. W. H a l' a s y m c z u k a. Jego monografin o tańcach huculskich z roku 1939 [106] świadczy o świetnie postawionych badaniach etnograficznych, prowadzonych zresztą pod kierunkiem prof. prof. A. Fischera i A. Chybińskiego. Drugą podobną monografią tego typu jest już w okresie po II wojnie światowej praca W. K o t o ń s k i e g o o "góralskim" i "zbójnickim" z terenu Podhala z roku 1956 [162]. Etnograficzny warsztat badawczy nie jest w niej jednak lepiej ~stawiony aniżeli wIpracy Harasymczuka. Interesujące nas ze względu na powiązania folkloru tanecznego z reliktami dawnych tańców w zabawach dziecięcych, były badania prowadzone przez wiele lat przez prof. Uniwersytetu Poznańskiego E. Piaseckiego (publikacje z lat 1922, 1932, 1959), [252, 255, 256]. W okresie po II wojnie światowej dwukrotnie organizownno badaniCl oficjalne nad folklorem tanecznym. W roku 1946 Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej w Warszawie (potem Państwowy Instytut Sztuki) uwzględnił w ramach badań nad .folklorem również zagadnienie tańca. Twórcą i kierownikiem Działu Badania Tańca był T. Z Y g l e l' (do 1952 r.) [373]. Po likwidacji Działu prace badawcze nad tańcem prowadzono w PISsporadycznie i mnrginalnie jako dopełnienie materiałów z dziedziny folkloru muzycznego, a wyjątkowo tylko wyłącznie w zakresie tańca ludowego. (M. Sobolewska-Drabecka pod kier. Doe. M. Sobieskiego) [292]. W Dziale Tańca PIS przeprowadzono próby badań terenowych w oparciu o mały, prowizoryczny kwestionariusz i potem ankiety wysyłane w teren. Systematycz- �Historia ba(/an nad tańcem tlldowym w Potsce 421 nyc.;hprac.;terenowych nie udało się jednak zmontować. Nie opracowano też zalożeń metodycznych. Poza serią artykułów kierownika Działu T. Zyglera [373, 374, 375] niczego nie opublikowano. W roku 1954 zorganizowano w etnograficznym ośrodku w Toruniu badctnia nad folklorem tanecznym (w latach 1959-1965 - Dział Tatka Muzeum Etnograficznego w Toruniu). W tym okresie przeprowadzono systematyczne badania na terenie północnej Polski. Materiały zebrane przygotowywane są do druku. Równocześnie opracowano i opublikowano kwestionariusz i założenia metodyczne prac podejmowanych nad folklorem tanecznym [184, 185, 187]. Dział Tańca udzielał stale konsultacji i sprawował stalą opiekę nad badaniami terenowymi szeregu indywidualnych zbieraczy (.J. Marcinek - Beskid śląski, .T. Tomasik -- Krakowskie, G. Dąbrowska - Kurpie). Wobec braku możliwości zapewnienia dalszego rozwoju tej komórce (obsada jednoosobowa) Dział Tańca Muzeum Etnograficznego w Toruniu przestał istnieć w styczniu 1966 r. Tym samym nie ma w Polsce ponownie oficjalnej placówki prowadzącej badania nad folklorem tanecznym. If I\U;TODYK A I M~;TODOLOGIA Do wieku XIX taniec jest traktowany tylko jako sztuka użytkowa i z tego okresu nie posiadamy też specjalnych opracowań z dziedziny tańca ludowego w Polsce. Podobnie zresztą kształtowała się sytuacja w wicIu innych krajach. Przez długie okresy możemy śledzić zatem tylko ewentualny wzrost zainteresowania tańcem jako przedmiotem na marginesie innych dziedzin. Wszelkie ;próby metodycznego ustawienia prac w zakresie tańca ludowego to rezultaty osiągane dopiero w ostatnich latach. W oparciu o najważniejsze kompleksy materiałów spróbujemy omówić przebieg tworzenia się w Polsce jednej z najmłodszych gałęzi nauki jaką jest folklorystyka taneczna w obrębie choreologii. Najdawniejsze polskie źródła pisane, jak np. średniowieczne kroniki i pisma kościelne, wzmiankują bardzo ogólnikowo o samych formach tańców, mówiąc zasadniczo tylko o tępieniu lub występowaniu zwyczajów pogańskich u ludu itp. [56]. Sporo nazw tańców, być może często zaczerpniętych w bezpośrednich kontaktach z ludnością wiejską, przekazała nam literatura jarmarczna XVI i XVII wieku tworzona przez wędrownych rybaltów, często eks-bakalarzy i żaków. [l, 2, 3, 25]. Bardzo też ogólnikowo wymienia tańce literatura gospodarcza tego okresu (l07]. Polska literatura piękna posługuje się fragmentami opisów tańca jako jednym z atrybutóvv warsztatu pisarskiego lub w najlepszym razie, ujmuje je jako opisowe elementy obyczajowości, jak to robią np. ks. �RODERYK LANGE Wujek, Marcm z Urzędowa, Marcin Bielski, Mikołaj Rej, Łukasz Górnicki, Jan Kochanowski, Hieronim Morsztyn, Wespazjan Kochowski, Kasper Miaskowski, Jan Chr. Pasek i in. oraz w .późniejszych okresach np. Mickiewicz, Reymont. Wyjątkowo zupełnie 'pojawiają się w tym okresie pozycje przekazujące jakieś realia wykonawcze tańców polskich, jak np. dzieło G. Tauberta z r. 1717 (Rechtschaffener Tantzmeister) wymieniająceodrębności tańców polskich, które zaskakiwały autora przebywającego w tym okresie w Gdańsku. Dawne dzieła muzyczne przekazują nam sporo melodii tanecznych, które jednak trudno z całą pewnością identyfikować z j Clkąś określoną formą taneczną (ruchową). Przy zapisach muzyki spotykamy też niekiedy nazwy tańców i teksty przyśpiewek. Dlateg() tak trudno sądzić w oparciu o tak niepełne źródła o wyglądzie form tanecznych tych okresów, ich przebiegu i roli jaką odgrywały w o'brębie ówczesnego życia społe.cznego. Wydaje się, że dobór opisywany.ch tańców był najczęściej przypadkowy, zależnie od tego, czy zdołał zwrócić na siebie uwagę autora i czy ewentualnie nadawał się jako rekwizyt warsztatu pisarskiego. Nie mamy też pewności, czy poszczególni autorzy wyliczają wszystkie tańce znane w określonym środowisku na przestrzeni określonego wycinka czasowego i czy uwzględniają istotnie najbardziej reprezentatywne formy. Często też późniejsi autorzy opierając się na niepełnych źródłach wcześniejszych, niedostatecznie sprawdzonych, a sami pozbawieni bezpośredniego kontaktu z folklorem tanecznym, 'kompilują i mylnie interpretują napotkane wiadomości i przyczyniają się do urabiania nieprawdziwych pojęć o folklorze tanec2lnym, jego formach i rozwoju. Nic też dziwnego, że np. w "Encyklopediach Staropolskich" Glogera (1903) i Briicknera (1939) tańce (rozpracowane też hasłami) nie d':1ją pojęcia o całkowitej postaci fenomenu tańca w dawnej Polsce. Taniec ludowy jako problem wypłynął też dopiero w dobie romantyzmu z jego szeroko pojętymi zainteresowaniami ludowością. Widomym znakiem tego w zakresie tańca w Polsce jest szkic K. Brodzińskiego ,,0 tańcaeh polskich" (1828 r.) i rozdziały o tańcach w pracach Ł. Gołębiowskiego (1830, 1831 r.) [22, 94, 95]. Do pozycji tego typu należy również książka K. Czerniawskiego ,,0 tańcach inarodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów a w szczególności na tańce polskie" (1847 r., z przedrukowanym zresztą artykułem Broozińskiego). [49]. Dużo jest w tych opracowaniach poetyczno.ści i entuzjazmu, mniej realiów i rzeczowej oceny. Zaskakująco syntetyczną i trafną charakterystykę najważniejszych grup tańców polskich dał w swym szkicu L. Zienkowicz (lR41 r.) [3671· Trudno jednak właściwie określić jakąś zamierzoną metodę badań �Hls'uria badań nad tańcem tudowym w PoLsce ,123 w dziedzinie tańca ludowego przed Kolbergiem i potem długo po nim (aż do lat 3D-tych XX. wieku). Jako pierwszy stara się on w swych dziełach dać tańcowi równorzędną rolę w stosunku doo innych dziedzin bezpośrednio przez siebie badanego życia wsi. [144, 146-157]. Jego obiektywne nastawienie obserwatora-badacza jest też i w dziedzinie tańca w tym okresie nowoczesne i prekursorskie. Wielu współczesnych nam zbieraczy nie uwzględnia niestety założeń metodycznych realizowanych już w ,pol. XIX. wieku przez Kolberga. Podaje on przede wszystkim metrykacje załączanych opisów i wzmianek o tańcach. Ujmuje tańce w kontekście całego tradycyjnego repertuaru. Typuje tańce pierwszoplanowe. Przytaczając często wybór różnych melodii do tego samego tańca daje zarazem niejako przegląd różnorodnych możliwości wykonawczych w oparciu o akompaniament muzyczny. Zwraca też uwagę na zróżnicowanie choreotechniczne poszczególnych wariantów tanecznych na t~renie tego samego nawet regionu. Stara się uchwycić pewne detale dotyczące specyficznego wykonawstwa tańców w ich autentycznym środowisku wiejskim (np. w zakresie rytmiki i agogiki - tempo rubato itd.). Daje też wyraz swoim poglądom na folklor taneczny jaiko zjawiska kulturowego w .specjalnych artykułach. [143, 145]. Po Kolbergu długo bardzo nikt nie podejmował tych prac w takim ł$: zakresie i takim ujęciu. Co więcej, nastąipił pewien regres w sposobie metodycznego ujmowania materiałów tanecznych. Późniejsze prace krajoznawcze, etnograficzne i muzykologiczne zawierają już tylko przyczynkarskie wiadomości o tańcach. Z końcem XIX i na pocz. XX wieku specjalną uwagą darzą materiały taneczne z terenu wsi muzykolodzy polscy, którzy opracowując zagadnienia muzyki ludowej i dawne źródła do muzyki polskiej, ustawicznie natrafiają na powiązania tanec:cne. I tak np. H. Windakiewiczowa (1898 r.) stara się nawet określać pewne typy rytmiczne polskiej muzyki ludowej przy pomocy "figur" tanecznych (ruchowych). Brak jednak materiałów choreotechnicznych w odpowiednim ujęciu uniemożliwia dziś często identyfikację tego rodzaju porównań. [350]. A. Chybiński (1911 r.) odkrywa powiązania wiejskiej praktyki tanecznej z polską muzyką renesansową w utworach z tabulatury organowej Jana z Lublina z 1540 r. [41]. Ł. Kamieński w oparciu o materiały terenowe zdołał określić występowanie zjawiSka rytmiczno-agogicznego zw. t€lmpo rubato w wiejskiej muzyce tanecznej na terenie Polski jako jej naczelnej cechy charakterystycznej (1918 r.) [130]. Badania muzykologiczne tańców ludowych tego i późniejszych okresów natrafiają jednak na poważne przeszkody ze względu na brak odpowiednich materiałów z rejestracją strony choreotechnicznej, co z kolei uniemożliwia dokonywanie obiektywnych porównań i identyfikacji tań- �RODERYK LANGE ców. Z drugiej strony muzykolodzy nie mają na ogół ,przygotowania choreograficznego. Ponownie podjęte w Polsce prace nad tańcem ludowym w latach 30-tych XX. wieku obejmują przede wszystkim ,popularne zbiory tańców ludowych do użytku potocznego w związku z rozwojem scen świetlicowych, widowisk o zabarwieniu ludowym etc. [46, 223]. Wyjątkowym osiągnięciem w tym okresie były prace Z. Kwaśnicowej. Np. w "Zbiorze pląsów" (1937-38 r.) [171] o charakterze popularnym opiera się autorka o ustalone kryteria przy selekcji materiałów uzyskanych na drodze penetracji terenowych przeprowadzonych w różnych stronach Polski. Zwraca ona uwagę na podstawowe elementy dokumentacji materiałów terenowych i stara się dać przy ,pomocy przytoczonych wariantów tanecznych jakąś orientację w strukturze folkloru tanecznego. (Przytoczone opisy są jedną z możliwości w zakresie wykonawstwa tanecznego). Cechuje ją też ostrożn9ść w wyciąganiu wniosków. Dzięki tym walorom praca ta ma wartość materiałową dla opracowai1 naukowych. Oprócz tego Kwaśnicowa jest autorką wielu 'później już publikowanych artykułów, w których stawia sobie za zadanie ustawienie metodycznych założeń w pracy nad tańcem ludowym. A więc stara się ona dokonać próbnej oceny rozwojowego ,procesu 'Polskiego tańca ludowego, analizy i systematyki motywów rytmicznych polskich tańców ludowych itd. [176]. Autorka ta m. in. zwróciła uwagę ·na dynamikę procesu rozwojowego tańca, ,na jego wielotorowość i złożoność. Prace te jednak są z konieczności ukierunkowane użytkowo ze względu na główne zajęcia autorki w AWF i analizują materiały przede wszystkim przez pryzmat ich 'przydatności użytkowej dla programów szkolnych. Ok roku 1937 specjalną uwagę zwracają w Polsce prace podjęte przez Katedrę Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego. Są to pierwsze zainteresowania dziedziną tańca ludowego ze strony oficjalnej etnograficznej placówki naukowej .. Przede wszystkim należy wymienić opracowane tam kartogramy z dziedziny tańca ludowego, dokonane w oparciu o dostępne w tym okresie materiały, z terenu Polski, a ukazujące: 1) rozmieszczenie tańców rozrywkowych na terenie wsi; 2) rozmieszczenie gier i tańców obrzędowych; 3) rozmieszczenie rytmów tanecznych na terenie Polski . .J ak istotnym momentem dla etnografii tańca są te prace nie trzeba specjalnie podkreślać. Kierowniczka tych poczynań, Prof. dr Jędrzejewiczowa dała w syntetycznych artykułach publikowanych w tym samym okresie, po raz pierwszy rzeczową, opartą na dostępnych materiałach źródłO'\vych ocenę folkloru tanecznego na terenie Polski. [6, 7, 8]. Są to wnikliwe charakterystyki poszczególnych grup tańca wiejskiego z mocnym podkreśleniem jego rozlicznych funkcji oraz ,próbami jego klasyfikacji rów- �Hlsloria badC!ń nad tańcem ludowym w Polsce 425 nież w zakresie formy. W tym samym też mniej więcej okresie problematyka folkloru tanecznego została ostatecznie włączona do opracowaI1 syntetycznych etnografów polskich. Rozdziały o tańcu ludowym spotykamy w podręczniku "Lud Polski" A. Fischera (1926 r.) i w jego "Etnografii Słowiańskiej" (1934) [70, 71], następnie również w rozprawie St. Poniatowskiego "Etnografia Polski" (1932 r.). Na szczególną uwagę jednak zasługuje to, co napisał o tańcach K. Moszyński (1939 r.) [229]. W rozdziale poświęconym tańcom przedstawił próbę systematyki prymitywnych tańców słowiańskich. W ujęciu tym jest wiele oryg~nalnych, po raz pierwszy sformułowanych poglądów autora. Również późniejsze opracowania z zakresu etnografii Polski lub monografie jej regionów uwzględniają zagadnienie fol1kloru tanecznego (np. J. Bystroń - 1947 r. [31], Lorentz-Fischer-Lehr-Spławiński - 19341'. [193]. Próby ekspozycji folkloru tanecznego, w 'oparciu o materiał naukowo przygotowany, dała wystawa w Paryżu w 1937 r. W stoisku polskim przygotowano plansze uwidoczniające najważniejsze figury kilku wybranych tańców z terenu Polski oraz szereg makiet rzeźbiarskich, przedstawiających fragmenty tańców, które konsultowane były przez informatorów specjalnie w tym celu sprowadzanych z terenu. (Prace Katedry D. W. Ten wycinek pracy powierzono ,Z. Kwaśnkowej) [7]. W podobny sposób zadanie ekspozycji tańca rozwiązało krakowskie Muzeum Etnograficzne montując w 1952 r. wystawę tańców ludowyCh [375]. W Muzeum EtnograficZlnym w Toruniu w latach 1956-66 ilustrowano monograficzne pogadanki o folklorze tanecznym i wykłady odtwarzanymi na żywo, rekonstruowanymi motywami folkloru tanecznego (w oparciu o kinetogramy i konsultacje dokonane na miejscu przez informatorów terenowych) [185]. Bardzo też niewiele mamy w ogóle pozycji specjalnie poświęconych folklorowi tanecznemu, a posiadających cechy opracowań naukowych. Do nich należy w pierwszym rzędzie praca R. W. Harasymczuka o tal1cach huculskich z roku 1939. Jest ona dzięki swym walorom met1odycznym pierwszą w tej dziedzinie pracą monograficzną w języku polskim. Gdyby autor był w stanie podać formę ruchową w jakimś obiektywnym zapisie graficznym, byłaby to praca wręcz wzorcowa. Załączone do niej mapki zasięgów poszczególnych wariantów tańców, tabele informatorów, świadczą o świetnie postawionym warsztacie terenowym. Autor nie był jednak choreologiem a przede wszystkim muzykologiem. Z tym większym uznaniem jesteśmy dla jego tak poważnego i do dnia dzisiejszego nie prześcignionego osiągnięcia. W tym szeregu musimy zwrócić uwagq na późniejszą pracę W. Kotońskiego z roku 1956 pt. "Góralski i zbójnicki" opartą o badania terenowe. Jest to druga po pracy Harysymczuka etno- !J �,lZ6 RODERYK LANGE graficzna monografia folkloru tanecznego jakiegoś terenu o charakterze naukowym. Jednak dokumentacja materiału muzyc;mego jest w niej znacznie lepiej przeprowadwna aniżeli tanecznego i słusznie dochodzimy dziś do wniosku, że prace w zakresie rolkloru tanecznego wymagają odrębnej specjalizacji i właściwych sobie środków, nie mieszczących się już w zakresie tradycyjnego warsztatu badawczego muzykologa. Z dużej ilości publikowanych zbiorów materiałów tanecznych o charakterze użytwym w okresie przed i powojennym, wiele - ma walory źródłowe. Niektóre z nich posiadają, szczególnie w ostatnich latach, wystarczającel dokumentację i mogą być brane pod 'liwagę w opracowaniach naukowych w zakresie etnografii tańca, np. "Tańce i zabawy Warmii i Mazur" M. D r a b e c k i ej 1960 r. [58] lub "Tańce i zabawy wielkopolskie" G l a p y i K o wal s k i e g o z roku 1961 [81]. W większości jednak wypadków właśnie strona dokumentacyjna i metodyczna przekreśla często wartość naukową dużej ilości tego typu opracowań. (Najczęściej pomijają one metrykację materiału. Autorzy nie podają, \vedług jakich kryteriów dokonano doboru niektórych tańców jako "charakterystycznych", nie podają ich w kontekście repertuarowym - więc nie wiadomo, jaką pozycję zajmują poszczególne tańce w obrębie tradycyjnego repertuaru. Nie wiadomo, w jakim nasileniu występują poszczególne tańce na określonym terenie itd.). Nowsze opracowania muzykologów polskich często nawiązują do materiałów tanecznych i wiele z tych opraeowań ma ,pierwszorzędne znaczenie dla zagadnienia etnografii tańca. Tak l1Jp.Br. Wójcik-Keuprulianowa w swym studium o IPolskiej muzyce ludowej daje wnikliwą ana·lizę typów tanecznych pod względem rytmicznym i muzycznym (1932 r.) (bibl. A379). Na podobnym materiale opiera się syntetyczny szkic S. Łobaczewskiej o tańcach polskich (1934 r.) [200]. Prace J. Reiss'a (1948, 1951) [270, 272] niewiele nowego wnoszą do dawnych utartych wiadomości o folklorze tanecznym. A. Chybiński pozostawił w swych materi::lłach zbiory wiadomości o niektórych tańcach i przygotowania do słownika tańców (publik. 1961 r.) [43]. Uwagę naszą zwracają prace J. i lVI. S o b i e s k i c h, którzy na marginesie badań terenowych nad folklorem muzycznym uwzględniają ściśle z nim powiązane zagadnienia z wiejskiej praktyki talllecZiTIej.[290-300]. Wiele też cennych materiałów i proponowanych rozwiązań w zakresie mu·zyki tanecznej :przynoszą nowe prace J. i Z. S t ę s z e w s k i c h (1959 r. i dalsze), szczególnie artykuły o rytmach mazurkowych w Polsce, czy pieśni o chmielu [307, 312, 3131. Dalej wymienić trzeba prace L. Bielawskie£o (np. o systemie metrorytmicznym polskich melodii ludowych (1959 r.) [161 z uwzględnieniem muzyki tanecznej, prace D. Idaszak (o mazurku 1960) [119, 120], A. Czekanow- �Hls:Orlll budań nad flllicem ludowym Ul Polsce 4~7 skiej (monografiu o pieśniach biłgorajskich 1961 r.) uwzględniające duży materiał z zakresu muzyki tanecznej w Polsce [48] i in. Melodie taneczne zawarte w dawnych źródłach 'polskich opracowywał w ostatnich latach K. Hławiczka (np. melodie mazurkowe w kancjonale z roku 1554, 1958 r.) [111], melodie 'Polonezowe (1962, 1965 r.) [113, 116]. Zagadnieniem tańca w dawnych źródłach muzycmych (polskich i obcych) interesuje się szczególnie Z. Stęszewska (np. :prace Z lat 1958, 1960, 1962) [310, 308, 311]. Wysiłki tej autorki mają pierwszorzędne znaczenie dla historii tańca w Polsce, ze w~ględu na niepełne i nikłe materiały z innych dziedzin z dawnych epok. Rezultaty tych prac niewątpliwie naświetlą też w jakiś sposób pośrednio zagadnienie tańców wiejskich. Cennym i nieodzownym dopełnieniem 'badań Z. Stęszewskiej są od niedawna p-odjęte prace M. Drabeckiej nad formami choreotechnicznymi dawnych tańców w -oparciu o dawne, zagraniczne źródła pisane (włoskie, niemieckie, francuskie, angielskie) i a notacje XVIII-wieczne tańców (system Fcuillet) [60]. F-ormy dawnych tańców, transkrybowane w nowoczesny sposób (w kinetogramach Labana), umożliwiają identyfi'kację dawnych wzmialnek i opisów słownych, podbudowują realiami choreotechnicznymi analizy muzykologiczne i często nawiązują nawet bezpośrednio do terenu Polski. Dużą wartość bezpośrednią dla etnografii tańca w Polsce mają prace E. P i a s c c k i e g a nad zabawami dziecięcymi. (1922 r. i dalsze) [252256]. Duży materiał do tego zagadnienia został zebrany również przy pomocy ankiet wysyłanych w teren. Autor dopatruje się w zabawach dziecięcych reliktów dawnych form tanecznych świata dorosłych. W swych badaniach Piasecki stwierdził, że forma i treść ruchowa zabaw jest starsza aniżeli dołączona do nich treść słowna i pojęciowa. (W analizach dotyczących wartości fabularnych autor opiera się m. in. na ocenach J. Bystronia). Uznanie tradycyjnych zabaw dziecięcych jako reliktowe p-ostaci dawnych tańców ma :pierwszorzędne znaczenie dla ich rekonstrukcji i umożliwia zastosowa'nie metody retrogresywnej w stosunku do odległych -okresów, z których nikłe materiały ,pisemne nie pozwalają wnioskować a wyglądzie ówczesnych form tanecznych [237]. Z prac a charakterze metodologicznym, obok wyżej już wymienionych opracowań Z. Kwaśnicowej, wymienić należy pu:blikacje T. Zyglera. W szeregu artykułów (1947, 1948, 1949 r.) [373, 374] podaje ramowe założenia planowych badań terenowych nad folklorem tanecznym. Zwraca uwagę na braki w choreologii polskiej i sygnalizuje aktualny stan rzeczy. W latach 1946-1952 st-osowano też do prac nad folklorem tanecznym w Sekcji Instytutu Badania Sztuki Ludowej (kier. T. Zygler) "Kwestionariusz dla szperaczy terenowych w dziedzinie tańca" mający �428 RODERYK LANGE jednak tylko wyraźnie charakter przygotowujący i organizacyjny dla dal,szych prac terenowych. Jest on pozbawiony charakteru problemowego i o ile wiadomo, ta akcja żadnych rezultatów praktycznych nic przyniosła. W roku 1955 PIS podejmuje ponowne próby organizowaniabadaJ1 terenowych przy pomocy ankiet wysyłanych w teren. Opracowano w tym celu "Instrukcję w sprawie zapisywania tańców ludowych" i kar;ty materiałowe. Dotyczy ona sposobu dokonywania opisu formy rucho'wej i wypełniania załączonego wzoru karty. Uwzględnione w nich zasady dokumentacji mają charakter skrócony i obejmują dane dotyczące wykonawcy i samego tańca. (Autorki: M. Sobolewska, G. Dąbrowska). Ankiety te jednak traktują poszczególne tańce jako twory jednostkowe, wyrwane z całego kontekstu repertuarowego, zwyczajowego i pozbawiają tła społeczno-obyczajowego. O ile wiadomo i ta akcja żadnych rezultatów nie przyniosła. Żaden z kwestionariuszy i ankiet PIS nic był też publikowany. Opracowany w ośrodku toruńskim i opublikowany w roku 1960 1185] kwestionariusz do badań folkloru tanecznego, dopełniony opisem stosowanych metod i organizacji pracy, jest pierwszą tego typu publikacją w Polsce (Autor: R. Lange). Kwestionariusz obejmuje następujące dane: A. dane o informatorze i tradycji tanecznej; B. zapis tańca; C. "zabawy" ruchowej; D. charakterystyka środowiska. Do kwestionariusza załączone są wzory kart materiałowych. Praca postuluje podejmowanie bezpośrednich badań w terenie. Taniec został potraktowany jako wytwór kultury ludowej w pełnym kontekście społeczno-obyczajowym. W chwili obecnej można by już podjąć próbę ustalenia zasad postępowania badawczego na terenie całej Polski w oparciu o dotychczasowe wysiłki i doprowadzić do ugruntowania dziedziny wiedzy o folklorze tanecznym. W wielu krajach Europy i Amery'ki wciągu ostatnich kilku lat osiągano w tym zakresie poważne rezultaty. Wystarczy przytoczyć węgierskie opracowania naukowe z próbami dokonywania analiz strukturalnych, propozycjami systematyki etc. [209, 210, 319]. Ul DOKUMENTACJA FORMY RUCHOWEJ - OPISY I ZI\['[SY TANCOW Pierwszorzędne zagadniel!lie w dziedzinie dokumentacji tańca, jakim jest zapis jego formy ruchowej, do niedawna nic znajdowało zadowalającego rozwiązania. Problematyka ta nurtowała wielu choreologów i praktyków tańca na przestrzeni wieków. [181]. Brak jakiegoś środka umożliwiającego obiektywne utrwalenie ruchu na papierze w zapisie graficznym był zresztą główną przyczyną, dla której dziedzina badania tańca �Hi.sloria badoń nad tańcem ludowym w Polsce 429 tak pozna zaczęła się rozwijać i wyodrębniać z warsztatów naukowych muzykologii i historii kultury. Kapitalne rozwiązanie tego problemu daje dopiero w 1928 r. system notacji odkryty ,przez R. Labana [179]. To pismo taneczne w prosty sposób umożliwia jednoznaczne uchwycenie trójwymiarowości ruchu, czasu jego trwania i jego przepływu. Na pionowej pięciolinii zestawia się w zapisie równocześnie ruchy ,przebiegające w całym ciele ćwiczącego. Kolumny zestawia się w partytury, co umożliwia dokonywanie zapisu tańców ,grU'powych. W roku 1957, w Dreźnie na kongresie poświęconym temu zagadnieniu a zorganizowanym przez Akademię Nauk w Berlinie, cały szereg choreologów z różnych stron świata stwierdziło jednogłośnie, że właśnie system L a b a n a jest najbardziej predystynowany do prac nad folklorem tanecznym. Dzisiaj stosuje się już powszechnie w nowocześnie pojętych pracach nad tańcem ki'netografię Labana, która ma już zasięg światowy. Są to jednak osiągnięcia zaledwie ostatnich kilku dziesiątków lat i do tej pory najbardziej powszechnym i ogólnie dostępnym środkiem w zakresie utrwalania formy tańca był opis słowny. Jest on niestety tak dalece niedokładny i umożliwia tak dalece dowolne odtworzenia za'pisanych przebiegów ruchowych, że nawet w popularnej praktyce tanecznej nie zdaje ón egzaminu w stosunku do elementarnych wymogów ścisłości. Wyjątkowo tylko zdarzają się opisy słowne instruktywne, umożliwiające względnie dokładną rekonstrukcję przebiegu tańca. Do takich należą w opracowaniach polskich np. opisy tańców przytaczane przez Kolberga, dopełniane Iniekiedyprzez inne osoby. (Tu warto przypomnieć świetne opisy sporządzone przez BIizińskiego). Ponieważ odtwarzanie tańca z opisu słownego nastręczało zawsze tak wiele trudności, starano się w okresach późniejszych, kiedy wymogi dokumentacyjne wzrastały, dopełniać opisy znaczkami 'g,raficznymi uściślającymi przebiegi ruchowe w przestrzeni i czasie. Tego rodzaju usprawnienia w 'polskich pracach wprowadza n,p. J. Drozd w r. 1937 w książce o tańcach śląskich [62]. Przy pomocy symbolicznych znaczków dla dziewcząt i chłopców ustala się rozmieszczenie tancerzy w płaszczyźnie tanecznej w poszczególnych odcinkach wykonywanego tańca. Ciekawe usprawnienia o charakterze analitycznym wprowadził do swej pracy 'o tańcach huculskich R. W. Harasymczuk (1939 r.) [106]. Poszczególne elementy tańców zostały podane w drobiazgowym opisie słownym tylko jednorazowo, a w dalszych częściach 'pracy autor sygnuje je symbolami literowymi, tworząc w ten sposób przejrzyste schematy analityczne ·orientujące w morfologii danego tańca. (Metoda zapożyczona z muzykologii). Oprócz tego praca jest zaopatrzona w tabele z rysunka- �RODERYK LANGE mi sylwetki tancerza w różnych momentach realizowania określonego tańca. Precyzując opis słowny próbowano w różnych pracach opisywać przebieg tańca - takt za taktem. Niektórzy autorzy wyodrębniali nawet realizacje ruchowe przypadające w poszczególnych wartościach rytmicznych. Szczególnie duże zasługi na polu uporządkowania analizy rytmicznej w zakresie opisu tanecznego położyła Z. Kwaśnicowa. Jest to dalece uściślona metoda opisu słownego. Autorka ta jednocześnie sprecyzowała terminologię techniczlną w opisie tańca w języku polskim [173, 174, 175]. Szereg autorów podejmowało w swych pracach tę metodę opisu tańca [205], rzadko jednak w takim zakresie jak to robiła Kwaśnicowa, ponieważ tak drobiazgowy opis jest uciążliwy w trakcie jego sporządzani<l i odczytywania. Jednocześnie niemal, bo od roku 1933 S. G ł o wac k i, historyk tańca i teoretyk, starał się zwrócić uwagę kół zainteresowanych sprawami tańca na !pełną inotację graficzną R. Labana [87, 91]. Liczne, świetne artykuły Głowackiego omawiają znaczenie tego naczelnego zagadnienia dla wszelkich prac związanych z tańcem. Wypowiedzi te 'nawet znajdowały uznanie. Kinetografię iW Polsce stosował jednak w tym okresie sam tylko Głowacki. Nie stosowano jej np. w PIS w latach 1946-1952, kiedy istniała tam specjalna sekcja badania tańca ludowego. Jej kierownik, T. Zygler zwracał uwagę w swych artykułach na konieczność stosowania możliwie najściślejszych środków dokumentacji ruchu. Wskazywał również na kinetografię Labana, która by to zagadnienie rozwiązała w !sposób ostateczny. JednoczeŚinie wY'powiadał się krytycznie o możliwości wprowadzenia tego systemu w najbliższym czasie do Polski, ze względu na konieczność specjalistycznego, długotrwa łego przygotowania w tym zakresie. Jednocześnie jednak trzeba przYlPomnieć, że właśnie w stoisku polskim na wystawie tańca ludowego w Paryżu w 1937 r. wystawiono po raz pierwszy w takiej 'skali - kilnetogramy kilku polskich tańców, wykonane przez S. Głowackiego. Cały jego dorobek w tym zakresie przepadł w czasie II wojny światowej [7]. W roku 1954 wprowadzono kinetografię na nowo w badaniach prowadzonych nad folklorem tanecznym w ,ośrodku toruńskim. Jednocześnie Dział Tańca Muzeum Etnograficznego w Toruniu upowszechnił ten system w Polsce, orgalnizując wspólnie z CPARA w Warszawie 6-cioletnie s~kolenie w tym zakresie w latach 1958-1964. Dzięki tym zabiegom 'Przygotowano pierwszą grupę fachowców, ja szereg polskich publikacji o charakterze materiałowym zostaje zaopatrzonych w kinetogramy. Należałoby jeszcze ,omówić krótko zagadnienie ikonografii tanecznej w Polsce, tak bardzo istotnego środka dokumentacji ruchu. Materiały �Historia badań naci tańCe1l1 ludowym w PoLsce z tego zakresu są w Polsce niestety tak ubogie, że nawet .na przestrzeni wielu wieków nie mogłyby służyć jako źródło informacji o wyglądzie tańca ludowego. Z okresu renesansu znamy kilka zaledwie rycin, w tym kapitalny drzeworyt z dzieła J. K. Rama z roku. 1693 z przedstawieniem sceny w karczmie z tańczącą parą na pierwszym planie (rycina o wątpliwej zresztą proweniencji). Jeszcze :można -by wymienić ciekawą sconę z przedstawieniem alegorii handlu gdańskiego na obrazie Izaaka van dem Blocke z 1608 r. z grupy tańczących flisaków przed dworem Artusa. Następnymi rycinami z dokumentalnymi ujęciami scen tanecznych będą dopiero świetne rysunki Norblina z końca XVIII wieku i potem XIX-wieczne prace Stachowicza, Żwana, Stattlera, Kossaka i in. W tym okresie jednak sceny rodzaJowe są .często przestylizowane i wiele tracą z walorów dokumentu. Z pojawieniem się fotografii a szczególnie filmu powstały znakomite środki rejestracji ruchu rudzkiego. Nie zastąpią one co ;prawda I1Iigdy notacji graficznej, tak j'ak w pracach muzykologicznych taśma rmagnetofonowa nie zdoła zastąpić pisma nutowego. Film jest tu jednak znakomitym środkiem pomocniczym. Trudno byłoby jednak przytoczyć jakiś ,tytuł polskiego filmu czy nawet fotograficznej publikacji specjalnie poświęcony dokumentalnemu ujęciu folkloru tanecznego [75-77]. IV 1'F.RYTORIALNY ZASIĘG BADAN W dotychczasa'wych polskich pracach, poświęconych tańcom ludowym na obszarze Polski, kładziono głównie nacisk na opis i próbę typologii. Natomiast a wiele ,gorzej przedstawiają się badania nad zasięgami poszczególnych tańców i ich odmian. W pracach tJ'Pu regionalnego zagadnienia tańców .są często omawiane, ale użytkowy cel tych prac przesłaniał au torom zagadnienia typologiczne i 'zagadnienia zasięgów. P o d h a l e. Tańcami Podhala interesowało się wielu autorów ze względu na atrakcyjność tego teren,u i odrębność tańców kultury pasterskiej. M. in. Kolberg, Karłowicz, Goszczyó.ski, Gołaszcziński, Pospiszil, Mierczyński, Chorosiński - zob. bibl.). W artykułach tych autorów zawarte są cenne nieraz obserwacje terenowe, ważne dla szczegółowej typologii tańców góralskich. Monograficzne ujęcie tego materiału daje Katoński najpierw tylko (popularne) dla "zbójnickiego" [161, 162], a następnie na dużym materiale opartej pracy obejmującej już "góralski" i "zbójnicki" z terenu Podhala. Kra k o w s k i e. Brak pracy o folklorze tanecznym tego terenu ~ .. jeżeli nie liczyć "Ludu" Kolberga z opisami tańców [148]. Poetycki opis �432 RODERYK LANGE ."krakowiaka" daje Brodziński [21]. Z opisów opartych o obserwacje terenowe należy wymienić artytkuł Cierniaka i Jakubówny [44] z 'opisem 2 tańców. Spotykane w literaturze opisy "krakowiaka" dotyczą scenicznego opracowania tańca lub jego formy "narodowej". Zagadnienie materiałów z terenu Krakowskiego lub wręcz tańca "krakowiaka" poruszają w \Swych 'pracach: Bielawski, Bąkowsld, Sto .Tan, Semkowicz i in. (zob. bib!.). K i e l e c ki e. Z tego terenu mamy właściwie tylko opisy tańców z "Ludu" Kolberga. [A 376]. R z e s z o w s ki e. Popularne opracowanie tańców krośnieńskich Szmyda [321] oparte zostało o przekazy terenowe, dlatego może służyć jako materiał orientujący w folklorze 'tanecznym tego terenu. Podobnymi walo.rami - choć w daleko mniejs'zym stopniu odznacza się praca Nartowskiej o tańcach rzeszowskich, mająca cechy popularnego zbioru repertuarowego. [233] Nieco wiadomości o tańcu weselnym ziemi sanockiej przynosi praca Schramma. [280]. Opisy szeregu tańców dokonane przez Kolberga spotykamy w 11 tomie MAAE (1910) - Tarnów-Rzeszów. P r z e m y s ki e. Trochę opisów tańca 'u Kolberga. [157]. L u b e l s k i e. Źródłowe zapi'sy ta1'lców u Kolberga [149]. Popularne opracowanie tańców lubelskich Kaniorowej [133] jest już daleko posuniętą adaptacją folkloru tanecznego. Oprócz tego należy wymienić ady'kuł Kotuli o dawnej formie "lasowiaka" [1631 i ciekawy Clrtykuł Hemipla o grach i zaba'wach dzieci w pow. janowskim [lOR]. S a n d o 'fi i e r s ki e. Opisy źródłowe ta1'lców u Kolberga [146]. P o w i śle. Charakterystyczne grupy tańców omawia Chorosiński w ,swej pracy o folklorze muzyc~nym. Nie ma tam niestety szczegółów choreotechnicznych.[ 40]. R a d o m s ki e. Opisy źródłowe u Kolberga .[1541. K a l i s k i e. pewne wiadomości o tańcach w związku z obrzędClmi zawiera tom kaliski "Ludu" Kolberga. Krótkie charakterystyki tańca spod Wielunia zawiera Clrtykuł Kołodziejczyka [159], a z dkolic Częstochowy - Witanowskiego [352]. Chybiński w swej pracy opolskiej muzyce ludowej przytacza też indeks tańców z Kaliskiego [43]. Ślą s k. Opisy tańców weselnych Gawełka [73]. Poza tym szereg wiadomości i opisów w pracach: Hadyny, Konopki, Malickiego, Mendelowej, Mierzejewskiej, Morcinka, Musialika, Musioła, Reissa, Taciny, Wallisa (zob. bib!.). Praca Chybińskiego [43] zawiera szczególnie 0bfity indeks tańców śląskich. Reprezentacyjny zbiór tańców Drozda z Wisły [62], Musioła i SClchsCl dla powiatu rybnickieg0 [232]. �l1is!or;a had(l1i nad iańcenl ludowym w poLsce 433 Większość tych opracowań ma charakter użytkowy i tylko do pewnego stopnia orientuje a wyglądzie autentycznych form tanecznych. W i e I k a p a loSk a i Z i 2 m i a L u b u ska. Wielkopolska podobnie juk Śląsk ma stosunkowo dość obfitą literaturę przyczynkarską i popularyzatorską· Duży zbiór tańców zapisanych wopardu a kontakty terenowe zawiera praca Glapy i Kowalskiego. [81]. Opisy tańców daje Bzdęga z terenu Bisku,pizny [32]. Przyczynkarskie wiadomości zawierają artykuły: .lak'ubówny, .larzębowskiego, Horawskiego, Orlika, Szembekówny (zob. bib!.). Zbiory melodii ludowych publikowane przez .J. i M. Sobieskich [290, 297, 299] zawierają często krótkie opisy form tanecznych i niekiedy indoksy. Z tego powodu mogą być materiałem orientującym w zakresie folkloru tanecznego. P a łuk i. Niektóre tańce zawiera wyrywkowo praca Glapy i Kowalskiego [81]. Szczegółowe badania przeprowadził ośrodek toruński w latach 1954-1965 [187]. Kuj u w y. Doskonałe opisy folkloru tanecznego zawiera "Lud" Kolberga [147]. Aktualnie badania torenowe przeprowadzone przez ośro·· dek toruński (1954-1965). [187], Pewne wiadomości a wiejskim wydaniu kujawiaka przy;noszą opisy Kwuśnicowej [171] i Mierzejewskiej [219]. Kilka tańców wyrywkowo przytacza Głapa i Kowalski [18] . Z i e m i a D a b r z y ń ska. Kolberg napisał krótki 5z·kic monograficzny Ziemi Dobrzyilskiej z krótką charakterystyką tańców. [144]. Teren objęty ostatnio badaniami ośrodka toruńskiego [187]. Gostyńskie. KTótki opis tańców u Kolberga [151]. Ł ę cz Yc k i e i S i e r a d z k i e. Pewną ilość opisowego materiału przytacza Kolberg [155]. Krótkie wzmianki zawierają prace Dekowskiego [51, 52] i Drozdowskiej [61]. Kilka tańców w popularnym wydaniu z Sieradzkiego podaje Wróblewski [356]. M a z o w s z c P o l n e. Opisy tańców u Kolberga [151]. M a z o w s z e L e ś n e. Opisy tańców u Kolberga [152]. M a z o w s z e S t are. Krótkie uwagi o tańcach u Kolberga [153].' O tuńcach kurpiowskich krótkie uwagi u Kolberga [153]. Krótkie omówienie tańców u Chętnika [33, 34]. Niektóre tańce omawia Skierkowski [288]. P o d l a s i e. U Kolberga krótka wzmianka o tańcach (156). O tańcach weselnych, a raczej o ich funkcji w czasie wesela ;pisze krótko Oleszczuk [239]. Zabawy, gry i częściowo tańce z okolic Międzyrzecza opisują Rumelówna i Pleszczyń;ski [277, 259]. li -- Lud, t :iI, cz. I J. J9fig �RODERYK LANGE War m i a i M a z u r y. Tańce i zabawy Warmii i Muzur zostuły opublikowane przez Drabecką [58] jako rezultat badań terenowych przeprowadzonych przy okazji akcji PIS. Z i e m i a M a l b o T ska. Króciutkie wzmianki o tańcach w pracy Łęgi. [197]. Z i e m i a C h e ł m i ń ska. Krótkie wzmianki w pracach Lęgi o Ziemi Chełmińskiej [199], okolicach Świecia [198]. Teren Ziemi Chełmińskiej jest objęty częściowo badaniami ośrodka toruńskiego [187]. Z i e m i a Z ł o t o w sk a. Teren objęty badaniami ośrodka toruńskiego [187, 188]. K a s z u b Y i K o c i e w i e. Wzmianki o tańcach kaszubskich zawierają prace Stelmachowskiej, Lorentza, Gulgowskiego (zob. bibJ.) Popularne omówienie - Prosnak [265]. Pewne wiadomości zawierają prace muzykologów, jak np. Kamieńskiego [131] i Bielawskiego [15] o tece pomorskiej O. Kolberga. PowaŻinym zbiorem tańców kaszubskich, aczkolwiek o charakterze popularnym jestpubHkacja Szafki i Madejskiego [204] i późniejszy, 2-tomowy zbiór tańców Szefki [317]. Teren południowych Kaszub zostDł ponadto objęty badaniami ośrodka toruńskiego [187]. Krótkie wzmianki o tańcach kociewskich zawiera popularny biuletyn pt. "Zapiski Kociewskie" [359]. Trohzę materiału przytacza Sychta w swym "Weselu kociewskim" dla sceny amatorskiej [315]. P o m o r z e Z a c h o d n i e. Krótkie wzmianki o bńcach w nic·· mieckicj pracy Tetznera [331]. V PRACE DOTYCZĄCE GENEZY TAŃCA LUDOWEGO I JEGO DZIF..TOW Rozważania dotyczące znaczenia społecznego i obyczajowego tańca jako takiego zawiera artykuł Gorzkowskiego z roku 1869 [96]. O genezie tańca pisał Wawrzoniecki w 1916 r. [:341], Pieńkowski w popularnym sikicu z roku 1922 [258] i Gluziński w artykule o rozwoju tańca z r. 1927 [85]. W roku 1930 w monografii pt. "Taniec" (red. M. Gliń:ski) ukazały się ciekawe artykuły W. Witwickiego o naturze tańca, F. Siedleckiego o tańcu religijnym i obrzędowym, E. Kuryły o tańcu ludowym, dworskim i towarzyskim. Ten ostatni szkic omawi8 podział tańców według warstw :społecznych. [326]. Kilka popularnych artykułów pisał w latach 3D-tych J. Ostrowski. (zob. bib!.), oraz St. Głowacki w swych opracowaniach historii tańca [91] uwzględnia taniec ludowy. Artykuł M. Sobolewskiej-Drabeckiej, omawiający niektóre zDgadnienia z najdawniejszych dziejów tańca (1960 r.). [301], jest próbą noweg,) spojrzenia na zagadnienie genezy tańca. �Hi.<;(orirz iJllci(/ń nuci /Cl1iCe1n ~llrlolV!Jrn lV PoLsce Zagudnieniarni tańca w starożytności zajmowali się u nas następujący autorzy: Lenkowski, Reiss, Witkowski. (zob. bibl.) Opracowania te interesują nas 'Ze względu na pewne powiązania folkloru z kulturą taneczną antyku i ze względu ,na momenty związane z genezą tańca wobec nikłych źródeł albo zupełnego ich braku z terenu Polski. Pierwszym, popularnym co prawda compendium z zakresu wiedzy () polskich tańcach ludowych jest publikowany w roku 1952 i 1963 przewodnik po wystawie tańców ludowych w Muzeum EtnograHcznym w Krukowie, napisany przez T. Z Y g l era. [375]. Po bardzo krótkiej churakterystyce ogólnej następują opisy niektórych typowych tańców polskich, komentujące makiety tańców na wystawie. Tekst został opracowany w oparciu o różne materiały źródłowe i nie rości sobie pretensji do syntetycznego szkicu historycznego. Pewne wiadomości dotyczące poglądów na genezę tańca (w oparciu o różnych uutorów) zawiera 1. T u r s k i e j "Krótki zarys historii tańca i baletu" z rdku 1962, <:l populurny szkic historyczny o tańcu ludowym w Polsce z szerokim uwzględnieniem jego roli w repertuarach zespołów 'po II wojnie światowej, zawiera ilustrowany album tej autorki oz roku 1962. [A :37R, 334]. Pierwszą próbą ukazania pełnej historii tańca ludowego w Polsce jest praca Zofii N o ż Y ń s k i e j z 1963 r. [236]. W oparciu o pracowicie zebrClne przyczynki źródłowe od pradziejów aż do połowy XVI wieku autorka rekonstruuje dzieje tańca, starając się ukazać je w jednolitym ciągu historycznym . .J ednClk wobec niesłychanie nikłych śladów tańca w źródłach z tego okresu, zastosowana przez autorkę metodu .progresywnCl w dokonywanej analizie nie mogła przynieśćs,podziewanych rezultatów. ChronologizacjCl i analizi:1 przeobrażeń społecznych tak mocno eksponowanu w pracy nie daje jednak żadnych realiów choreotechnicznych. Dopiero chyba dokłudne przebadanie istniejących jeszcze złóż folkloru tanecznego umożliwi na drodze retrogresji dokonanie rekonstrukcji pewnych przynajmniej form tanecznych w jakimś ograniczonym oczywiście zakresie, w stosunku do bardziej odległych okresów pozbawionych wystarczającej dokumentClcji materiałowej w dziedzinie tańca. V PROHY U.TF,Ć HISTORII DOTYCHCZASOWYCH BADAŃ I ICH STANU Próby ujęć historii badania tańca ludowego w Polsce streszczają się do tej pory zasadniczo w dwóchpozy,cjach. Pierwszą z nich jest krótki artykuł z roku 1948 T. Zyglera, będący ramowym progrClmem takich badań na terenie Polski. Autor omawia dotycl1cZ<lSOWl' osiągnięci;} w tym zakresie [373]. �436 RODERYK LANGE Drugą pozycją jest artykuł J. Tomasika z roku 1961. Autor daje w nim analizę dotychczasowych osiągnięć. Jednak ,poszczcgólne momenty zostały opracowane nieproporcjonalnie w stosunku do ogólnego założenia pracy. Wiele zdarzeń opisano zbyt szeroko, a wiele innych zostało zupełnie pominiętych. W konsekwencji praca ta jest zbiorem fragmentarycznych wiadomości a przebiegu badań nad tańcem w Polsce i prnc nad tańcem ludowym w ogóle i zupełnie nie odpowinda założeniom, jakie narzuca tytuł artykułu [332]. Jeszcze tylko warto dodać, że w rozmaitych przeglądach osiągnięć w dziedzinie badań nad sztuką ludową ubolewa się, że taniec ludowy nie został nimi objęty (np. sprawozdania z działalności PIS) lub też że nic ma do tej pory publikacji w zakresie warsztatu badawczego dla tnńca ludowego (np. Kamocki, Przegląd kwestionariuszy ... [132]. W popularnym artykule z roku 1965 G. Dąbrowska postuluje konieczność utworzenia badań tańca w placówkach do tego zadania predystynowanych na terenie Polski, przeprowadzania właściwej dokumentacji materiałów i przy okazji analizuje niedostatki polskiej folklorystyki tanecznej [50]. �BIBLIOGRAFIA 1. A 2. 3. 4. 5. 11 o n i In Protestant XVI W., Erotyki, FTaszld, Obrazki, Epi[Jramaty. Biblioteka Pisarzy Polskich, t. 43, Kraków 1903, s. 112, w. 35---40. B a d e (' k i K., Literatura mieszczańska w Polsce XVII wieku. Lwów 1925. B a d e c k i K., PoL~ka Uryka mieszczańska. Pieśni, tańce, padwany. Lwów 1936. B a g a rów n a W., Studium o oberku (obertasie) na podstawie zbiorów O. Kolbcrga. Lwów 1932. B a n a s z y ń s k i M., SIadami polskiej Tcrpsychory. Kraków 1962, PWM, s. 154 . li. B a u d o u i n - C o u r t e n a y - J ę d r z e j e w i c z o waC., O tańcach ludow Polsce. Teatr Ludowy, R. XXVII, nr 8, 1935, s. 112-119. B a u d o u i n d e C o u r t e n a y - J ę d r z e j e w i c z o waC., Tańce i stroje. Arkady, Hl37, Rok III, nr 5. B a u d o u i 11 d e C o u r t e n a y - ,J ę d l' Z e j e w i c z C e s a l' i a, Folk dances and wcddinq custems in Poland. (Translated from the French). Bąk o w s k i K., O dawnych zabawach cechowych krakowskich. Wisła, T. XV, Wwa 1901, s. 285-302, 748. B e 11 e t o waS., Len w zwyczajach i wierzeniach ludowych. Wiadomości Ludoznawcze, R. II, z. 1/2. Łódź 1933. B e n e t a waS., Konopie w wierzeniach i zwyczajach Ludowych. Prace etnologiczne, TNW, Warszawa 1936. B e r g m a n J. G., Schlesische Modetanze. Allgemeine Geschichtekunde des Preuss. Staates, 183ll, l, s. 270-280. B e r n a c k i, Teatr, dramat i muzyka za Stanis~awa ilugusta, Lwów 1925. I3iblioprafia zaqadniell. sztuki tanecznej z Lat 1945-1955. Centralna Poradnia Amatorskiego Ruchu Artystycznego, W-wa 1959. B i e l a w s k i L., Ma/crialy muzyczne z teki pomorskiej O. Kolberga. Muzyka, 1959, nr 1. B i e l a w s k i L., Sy,'/.('m metrorytmic:zny polskich melodii ludowych. lVIuzyka, 1959, nr 4. B i e l a W s k i L., IJroblem kmkowiaka w twórczości Chopina. Referat na Międzynarad. Kongresie Chopinowskim, W-wa 1960. B i e l a w s k i L., Siedcmnasta doroczna konferencja IFMC. Muzyka, 1965, nr 2, s. 81-89. B i e l s k i lVI., Sa1.1rry. Biblioteka Pisarzów Polskich, t. '4, Kraków 1889, s. 45, w. 680. B () n a r s kiM. und S c h l' o d e l' A., Polnische Tanze. Bibliothek der Unterhaltung und des Wissens, 59 (1935), s. 173-184. B r o d z i ń s k i K., Wieslaw. 1820, opis krakowiaka. B r o d z i ń s k i K., () tańcach polskich (polonez, krakowiak, mazurek, kozak\ wych '·'7. 8. 9. 10. 11. J 2. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. v 21. 22. �·J3:-1 HODEBYK Melitele, W-wa 1828. 2:;. B r li c k n e r A., ScllwerWinze. LANGl-: Archiv XV, s. :118--:3Hl, Nr. 1B92, s. ti-A?, 292-341. 24. 25. '.- 26. 27. 23. 29. v 30. 31. 32. 3:3. :34. 35. 36. 37. 38. :19. 40. 41. 42. ,}:;. 44. 45. 45. 47. 48. 49. B r ii c k n e r A., Początki teatru i dTOm.at średniowieclI!}, Biblioteka Warszawska, t. 3, R. 1394. B r li c k n e r A., Repertuar igrców średniowieczn yell. Pamiętnik Literacki, 1928, t. 25, z. 4. B r li c k n e r A., Taniec. Encyklop. Staropol., 1939, t. 2, s. 690--691. B r z o z o w s ka U., Pieśni i tańce kujawskie. Kraków 1950, PWN. B y l i c k i F r., Z ctnografii scuchu. Kraków 190.5. B Y s t roń J. S., Zwyczaje żniwiarskie w Pol.see. Kraków 191fl. B y s t roń J. S., Dzieje obyczajów w dawnej Polsce wiek /(i--18. Warsł.a\\'<l 1935, t. 2, s. 205-208. B Y s t roń J. S., Etnografia Polski. Warszawa HJ47, Czytelnik. B z d ę g a J., Biskupianie. Poznań 1936, Zw. Teatrów Ludowych, s. !l2. C h ę t n i k A., Puszcza kurpiowska. Warszawa 1913, s. 99, lal. C h ę t n i k A., Kurpie. Kraków 1924, Bibl. geogr. "Orbis", s. 140. C h Ci t n i k A., Z kurpiowskich borów. Szkice, opowiadania. Obra:::ki i fJ(l(/kl, Lwów 1930, s. 65. C h ę t n i k A., O naszych pląsach i tailcach. O taJ/'cu i tań.cach w ofJCJk. Tańce czyli plqsy w Polsce. Życie Śpiewacze, 1949, VI. C h ę t n i k A., O tańcac/1 narodowych i ludowych. Po[skie (mke ludowe. Zycie Śpiewacze, VlI-VIII, 1949, s. 23-25. C h o m i ń s k i J., L i s s a Z., Muzyka polskiego Odmdzel1ia. Kraków UJ:;:l, PWN. C h o r o s i ń s k i J., Tańce góralskie. Praca Świetlicowa, 1951, Ill' ], s. 69-84. Chorosiński J., Melodie taneczne Powi.~la. Kraków 195:3, PWN. C h y b i ń s k i A., Tabulatlira orgaJJowa Jana z LublilIa. Kwartalilik l\luzyezny, 1911, z. I-IV. C h y b i ń s k i A., Lutnia, lutniści i tańce w poezji polskiej XV II w., "Spiewak", R. IX (1923), nr 1. C h Y b i ń s k i A., O polskicj muzyce ludowej. Kraków lrltil, PWN. C i e r n i a k J., Jak u b k ó w n a A., Dwa ta·ńee ludowe. Teatr Lud., 19:3'i, nr 9. C i e I' n i a k J., W słonecznym kręgu. Warszawa 1948. C i e r n i a k J., Zródca i nurty polskiego teatru lwlou.'cgo. Wybór pism, Warszawa 1963. C s a p l a r o s L, Tańce polskie na Węgrzech. Ruch Muzyczny, 1947, nr 2'1. C z e k a n o w s k a A., Pieśni biCgorajskie. Przyczynek do interprei<łc.:ji polskiego pogranicza południowo-wschodniego, Wrocław 1961, PTL. C z e r n i a w s k i K., O tańcach na1'Odowych z poglądem. lIis/orIICZII!J'i'n. es/etycznym 1860. na tańee różnych narodów a w szczególności 1/Ct taitce [Jolskic, W-wo D ą b r o w s k a G., W sprawie badm/' tańca ludowego. Muzyka, 1965, nr 1. s. 34-39. 51. D e J, o w s kiJ. P., Społeczność wiejska w Jasienin. Prace i Materiale' IIhl' zeum Arch. i Etnogr. \v Łodzi, Seria Etnogr., nr 1, Łódź 19;:;7. 52. D e k o w s kiJ. P., Tańce obrzędowe ]D weselu siemd.zkim. Studia i Materiały do dziejów ziemi sieradzkiej, Tom I, Łódź 1962, s. 121--129. 50. �Ilis'uria Uur[(oi .~:l. D c l a v e a u x L., Górale lańce'nL lwd beskidowi D c r c 56. W-wa UJ32, s. 48. D ł u g o s z J., Dziela Zbiór K., l' 58. D a be c k a lVI., Tańce Amatorskiego 59. D l' wszystkie. a b W-wa ec Ruchu i l' a b c c k a M., Kilka In65, nr 4, s. 46-51. l' o z d o w s k a W., Prace ililL. nr G2. D i Mat. I, Łódż l' l' zabawy WaTmii W-wa ludowe °w s k i S., Ó w n a Życic Tow. Zwyczaje tańcu, O kleru Kraków F i s c h e r A, szawa l' Centralna Poradnia O. Kolberga. CPARA, R. A. FeuiUeta. Muzyka, związane z w gospodarką Łodzi, w Seria Jesie- Etnograf., w L WYD., Teatrów Wisła-Poznań i Katowice 1964. rodzinne w lVIuzyki powiecie 1937, Lud., Kraków 22, Śląsk. Wysoko-mazowieckim. kultuTUlno-obyczajowe. Śpiew s. Oddz. szkolny W-wa 1925. II, 3. 1935, 1873. ustawodawstwo synodalne PoLsce średniowiecznej biskupów na. tle polskich.. ustawodawstwa sy- 1893. Lud A., pogTzcbowe poLski. ludu polskiego. Zakład Lwów-Warszawa-Kraków EtnogTUfia slowiańska. Narad. im. Osso- Hl26. Polacy. Książnica Atlas Lwów--War- 1934 s. 244. 72. G a n s z y n i c c ~zawa R., Polskie listy G a w e ł e k F r., Ta·ńce weselne 1909, s. (i9 i n. 74. G a w l i k o w s k i, Mu.zurka, 75. G a w rak Z., O fiLmowe ka Ludowa, dawnych 1n57, nr Sztuka l' Ludowa, czasów. Lwów---War- Ludowa, G l a p a 1\., Z Ludowa, sztuki 80. G l a p a Ludowa, A., ka Ludowa, twórczo.ki lHdowej. Lud, XV, polskiej Sztu- Polska ludowej i foLkLom za Lata 1945--1956. Pol- i foLkLorH za lata Pol- 2, s. 121-12:1. sztHki 19tH, nr Ludowej 1957-1960. 2, s. 118. nad notowaniem tańców nad fotografowaniem ludowych. Pol. Sztuka Ludowych. Polska 3. G l a p a A., Z doświadczeń Sztuka austriackim. 1!J57. 1957, nr doświadczeń 1948, nr na SLąsku 2, s. 119-120. a k Z., FiLmorJrafia Sztuka z Jaworzna archiwum Z., FilmoQrafia G a w rak 77. G a w milosne 1925, s. 61. n. 79. dzielach Etnograf. polskich. Średniowieczne (i9. F i s c h c l' A., Zwyczaje lińskich, Lwów 1921. 71. F i s c h e i Rozważania O tańcach E., i obyczaje nodalnego. 78. Pol., no. 1938, s. Mazur. "ChoH!orJTUphie" G7. E s t r c i c h e r K., TeatTU w Polsce. Gll. F i .i a l e It J., ska W-wa i w śląskich. 1947, cieszyńskie. D z ik ska Tańców 1960. i zwyczaje tańców o z d J., Dożynki l' o Archeol. Wisla-Cieszyn (if). 'o. Mit 1851. i do czerJo 1957. D w o rak o w s k i S., W-wa 1935, TNW. 66. E l s n e uwag Obrzędy G4. 70. Stow. 1867, T. I, s. 39-40. Chopinem. Muzeum o z eJ J., Wiązanka II. W,'d. (i:3. D Kraków Polskich 1963, s. 145. GO. D Gl. D Kraków tańce Tańców polskich. przed Artystycznego, lVI., Polskie k a pasm.a Karpat. MiŁośników Po1. s. 27. tańcach o a b i a l s k a H., Polonez 57. D o l' wiadomości Putscc UJ zachodniego :;4. D e r c 1(., Czym. jest stowarzyszenie dąży. W-wa 1!131 Stow. Mil. Tańców 55. Lucluw!-jnl, 1948, nr K o wal 1949, nr tańców 9110. s k i A., 11-12. Tańce wielkopolskie. Gęś wodą. Polska Sztu- �Jto 81. 82. 83. ~/ 84. "/85. 86. 87. 88. 89. 90. j 91. 92. 93. 94. 95. 96. .. j 97. 98. 99. 100. 101. 102. 103. 104. 105. 106. 107. 108. 109. 110. 111. 112. 113. 114. 115. HODERYK LANGE G l a p a A., K o wal s k i A., Tańce i zabawy wielkopolskie. Wrucław Elbl PTL. G l i c z n e r, S k r z e t u s k i E., Traktat. Grodzisk Wlkp. 1573. G 1 i c z n e r E., Taniec i rozmowa o nim ... PamiQtnik Literacki, fi. XIII, 1914/15, s. 363. G log e r Z., Encyklopedia staropolska. Loskauer 1903, T. IV, s. 354--358. G l u z i ń s k i J., Taniec i zwyczaj taneczny. Lwów 1927. Ossolineum, s. 22U. G lowa c k i S., Ku nowym formom tańca. Tyg. Ilustr., 1933, nr 40. G ł o wac k i S. Pismo taneczne i taniec pisany W-wa 1933. G ł o wac k i S., Tanicc w roku 1934. Życie Sztuki, 1935, II, s. 195-201. G ł o wac k i S., Balet, taniec sceniczny, szkolnictwo talleczne. Scena Polska, 1936, s. 215-221. G ł o wal' k i S., Narodziny i poczqtki tańca widowiskowego. Scena Polska, 1937, z. 1/4. G ł o wac k i S., Taniec widowiskowy w śrcdniowieczu i rcnesansie. Ta niec w XVII i XVIII wieku. Taniec w XIX i XX wiekIL Scena Polska, 1938, z. 1-4. G o d l e w s k i A., Gry sportowe, zabawy i tańce lud6w Oceanii. Kultura Fizyczna, 1954, nr 1. G o ł a s z c z i ń s k i, Spiewy i tańce ludu góralskiego pod Kil rpaia mi ... , 1851. Rqkopis w Bibliotece Warsz. Tow. Muzycznego 7695. G o ł ę b i o w s k i Ł., Lud polski, jego zwyczaje, zabobony. Warszawa 1830. G o ł Qb i o w s k i L, Gry i zabawy r6żnych stan6w. W-wa 1831. G o r z k o w s k i M., Choroimania. Warszawa 1869 . G o s t o m s k i W., Polonez i memtCt, Szkic estetyczno-obyczajowy. Kraków 1891, s. 29. G o s z c z y ń s k i S., Muzyka i taniec górali, Dzicnnik Podróży. s. 151-15G. Grę d a K., Grożony. Świetlica Krakowska, 1945, nr 7, s. 110. G r Qd a K., Blogoslawiony. Świetlica Krakowska, 1945, nr 8, s. 125. G r q d a K., Goląbek. Świetlica Krakowska, 1945, nr 12, s. 185. G r o t W., Ludowe tańce polskie. G r z e g o r c z y k P., Teatr ochotniczy i tańce polskie. Warszawa 1948. G u l g o w s k i L, Kaszubi. Kraków 1924, "Orbis", s. 128. H a d y n a J., Tańce ludowe śląskie, z melodiami zanotowal i opisal ... , Zaranie Sląskie, 1908, s. 82-84. H a r a s y m c z u k R., Tańce huculskie. Lwów 1939. H a u r J. K., Skład abo skarbiec ... sekretów oekollomicy. Kraków lti9:l. H e m p e l L., Gry i zabawy dzieci w Skorezycach w pow. JUllowskim Ollb. Lubelskiej. Wisła, T. VII, 1893, s. 591-593. H. (Ł.) i H e m p e 1 (L.), Chodzenie z konikiem. Wisła, t. XVI. 1902, s. :l82-333. H l a s k i M., MazuT. Wie n 1857. H ł a w i c z k a K., Ze studi6w nad muzyką polskieoo Odrodzenia. Muzyka, 1958, nr 1-2, s. 60-61. H ł a w i c z k a K., Ze studi6w nad stylem polskim w muzyce, Por/stawowy rytm. poloneza. Muzyka, 1960, nr 4, s. 55-61. H ł a w i c z k a K., Z dziejów poloneza. Bydgoszcz 1962, B~'dgoskie Towarzystwo Naukowe, z. 7, s. 24-40. H l a w i c z k a K., Polska Proportio. Muzyka, 1963, nr 1-2. H l a w i c z k a K., Tańce polskie ze .zbioru An.ny Szirmall Keezer, Przełoili XVII i XVIJI w. Kraków 1963, PWM. �f1i8toria fHHlflń nad. tUliCCl1t ·IH w PoLsce tuclowynt 116. H l a w i c z k a K., Ze studiów nad historiq poLoneza. Muzyka, 1965, nr 2, s. 33-46. 117. Hoffmanowa, Tańce w PoLsce. 118. H o l' o W s k i J:.., Niektóre tańce Ludu 'lc-fdkopoLskiego. Przegląd Wielkopol., 1939, nr 5, s. 183. 119. I d a s z a k D., Mazurek przed Chopinem. Warszawa 1960. 120. I d a s z a k D., Die Masurka in der poLnischen Musik des 18. Jahrhunderls. Referat na Mil;'dzynarod. Kongresie Chopinowskim, W-wa 1960. 121. J a c h i m e c k i Z., Stanislaw Moniuszko. Warszawa 1911. 122. J a c h i m e c k i Z., Dawne tańce poLskie. Życie polskie, 1914, luty. 123. J a c h i m e c k i Z., Zur Gesdlichte des polnischen Tanzes im 16 u. 17 Juhrh. W Przewodniku Koncertowym, Kraków 22. 124. J a c h i m e c k i Z., Muzyka poLska w rozwoju historycznym, Kraków 1948. 125. J a c h i m e c k i Z., Muzyka nu dworze króLa Władyslawa Jagielly 1424-1430. Rozpr. Akad. Umiej., Wydz. Filolog., t. 54. 127. J a c q u e s, Mistrz tańców kieszonkowy, czyli zbiór najnowszych i najulubieńszych Waków, drylów l' dworskich dla 130. 131. 132. 133. 134. 135. 1:36. 137. 138. 'J 139. 140. 141. 142. 143. 144. 145. PoLek, wlasnej PoLonezów, PoLka-Mazuró nauki bez w Kontradansów, i koWonów, nav.czycieLa na Mazurów, jako też ka- komendę mistrza K:;. Poznań- 1865. z ą b o w s k i, Podkoziolek: zabawa taneczna z meLod. W. Wisla, IX, 499. K a l i n o w s k i A., Igry w Polszcze. Kultura Fizyczna, 1962, nr 11, s. 826-830. K a m i e ń s k i Ł., Zum "Tempo rubato". Archiv fill' MusikwissenschaIt.. R. I, 1918-1919, s. 108-126. K a m i e ń s k i Ł., Pieśni ludu kaszubskiego. Toruń 1936. K a m o c k i J., PrzegLąd kwestionariuszy etnograficznych wydanych w języku poLskim. Archiwum Etnogr. nr 5, Poznań 1953, PTL. K a n i o l' o w a W., Tańce lubdskie. CPARA, Warszawa 1960. K a l' low i c z J., Drobny taniec. Wisła, XVI, 1015-1016. O karnuwale i tańcach. Rozmaitości, Dodatek do "Gazety Lwowskiej", 1857, s. 54. K a l' wat ó w n a A., Taniec i zwyczuj tuneczny. Wychow. Fiz. w Szkole, 1938, nr 39, s. 114-120. K a z n o d z i e j a P l' a s k i, De modo ducendi coream. Rqkopis znajduje silo; w Bibliotece Ossolińskich we Wrocławiu. K i l' n b e r g e l' J. P., Die aUezeit fertige Polonaisenund MenuettencoTnponist. Berlin 1757. K i t o w i c z J., Opis obyczajów i zwyczajów za panowania /lugustu III. Petersburg-TvIohylew 1855. K l o ś n i k Z., O tańcach narodowych polskich. Lwów 1907. K o l a g o C., T r l;'b s k a W., Mapa tańców polskich. Arkady 1937. K o l b e l' g O., Korcspondencja z Wiednia. Ruch Muz., 1857, s. 203-206. K o l b e l' g O., Słówko o tańcach ludowych. Kalendarz Jaworskiego 1860, s. 143-145. K o l b e r g O., WLa.~ciwości, pieśni i tańce Ludu Ziemi Dobrzyńskiej. Zbiór wiad. antropol. kraj. A. U., Kraków VI. K o l b e l' g O., Niceo o tm"!cach i instrumentach muzycznych ludu naszego. Dodatek do Lutni Pol., Poznań 1885, I, 48. skiego. 129. tańcowych zwrotów baLu. Kraków 128. J a porzqdków tudzież �.[ t~ HODE!tYE 156. 157. K olb er g K olb er g K olber g K o l b e l' g s. 16-64). K o l b e l' g K olb er g K o l b e l' g K o l b e l' g K olb er g K o l b e l' g K o l b e l' g K o l b e l' g 158. Koł 146. 147. 148. 149. 150. 151. 152. 153. 154. 155. ł ą t a j Augusta 159. 160. 162. 163. 164. 165. Seria I, Warszawa llJ(j.~. Cz. 2, W-wa 1869. (Tańce s. 1~l7--229). Krakowskie. T. VI, Kraków 1873. (Tańce s. :16'i·-516). Lud, Lubelskie. Seria XVII, cz. II, Kraków 1884. (Tańce Lud, Sandomierskie. O., Lud, O., Lud, O., Kujawy. Lud, Kieleckie. O., Lud, Mazowsze O., O., Lud, O., O., O., O., Lud, Lud, Lud, Lud, O., Lud, H., Cz. 2, Kraków 1R8'). t. II, Kraków 1886. Mazowsze Leśne. Kraków 1887. Mazowsze Stare. T. IV, Kraków 1888. Radomskie. Seria XXI, Cz. II. Kraków l~WB. Łęczyckie. Seria XXII Kraków 1889. Mazowsze. T. V, Kraków 1890. PTzemyskie, Zarys etnograficzny. Kraków 1891. Stan III (1750-1764). Seria Oświecenia Poznań XIX, Pol.ne. Cz. II, w Polsce w ostatnich. lalach PII/WWlIl!iU 1841. E., Zwyczaje, obTządki i pieśni ludu kaliskiefJo w ukoLud, t. XV, Lwów 1909. K o n o p k a M., ••Ko!omajki". Teatr Lud., 1937, nr la. K o t o ń s k i W., Taniec zbójnicki. Warszawa 1954. K o t o ń s k i W., Góralski i zbójnicki. Kraków 1965, PWl\1. K o t u l a F r., Lasowiak pieTwotny taniec ludowy. Nuw,\' Tygodnik 19')2, nr 8, s. 2. Krakowiacy. Przyjaciel Ludu, 1835, II, 333. K l' a u s s F. S., Gonitwy ślubne u Słowian po!tulniowych. Wisia, T. IV, lanO, Koł licach 161. O., LA, Ge: o d z ie j c z y k WieLunia. s. 112-122. K l' ó l i k o w s k i K., Tańce i ich znaczenie kulturalne. Poradnik teatrów i chórów, Lud, 1921, R. 8. 167. K l' z y w i c k a R., Gry i zabawy w Hościs:zewie. Wisla, t. V, n. lllB1, s. 5')2--- 166. -568. K u l' Y ł o E., Some ch.aracteristic Pol.ish. Danses. The Danse Joul'l1OlJ, London, June 1935. 169. K u l' Y ł o E., ThTee traditionaL PoLish Danse,';. The Dansc Journal, London, Sept., 1935. 170. K w a Ś n i c o waZ., Ogólne wy/'uczne pTZy opraco'wanin i /lanc,wllin po1,skic!' tańców Indowych.. Wychowania Fiz., l(133, s. 21-28. 171. K w a Ś n i c o waZ., Zbiór plqsów. Warszawa 1937/:lB. 172. K w a Ś n i c o waZ., O wychowaniu rlwzyczllo-rliclwwJjlll .. Nowd :-;z!-;:oia, UH6, s. 35-54. 173. K w a Ś n i c o waZ., Rytm taneczny w świetle ana!i.zy jeąo fn//lccji, ('('cli 168. i pomiaTów w metodzie nauczania, notacji i opisie pol,kir'!70 tańca lwlo1Vr'iJo Wych. Fiz., 1951, nr 7-8, s. 441-446. 174. K w a Ś n i c o waZ., Rytm taneczny w notacji i opisie t~lńcl!. Kul tura Fizyczna, 1951, nr 7-8, s. 441-466. 175. K w a Ś n i c o waZ., O współzależności muz)Jki i Tnc/Ul. Kultura I"iz,"czna, 1952, nr 3, s. 166. 176. K.v a Ś n i c o waZ., Próba nstaLenia tez i knJteriów oraz wytyczenia problematyki przy ocenie Tozwojowego procesu polskieąo (l11ica lur/owego. Kultura Fizyczna, 1953, nr 8, s. 583. 177. K w a Ś n i c o waZ., Polskie tańce ludowe - mctzur. W-wa 195:3, Sport i Turystyka. �lIis:orla 17ll. K w a ś n i c o waZ., chowych cyklicznych Lab LTD, 180. L a n IBl. L a n 179. blL<iań wuJ ((ltWP'ln lU(/(Ju;y,n w ]'oLsce PTOblemy TytmlL w spoTcie i tańc1 •. Hytm proce"ów i acyklicznych. Kultura Fizyczna, 1960, nr 7-8. ru- a n R., Principles of dance and movement notation. Macdonald a Evans, London 1956, s. 56. g e Ł., Polskie tańce llLdowe. Wychowanie Fizyczne 1938, s. 63-72. g e H., I tanccrze mają swój alfabet. Wiedza i Życie 1957, nr 2, s. 93--- -97. lB2. L a n g e R, Podstawowe minologią 183. 1:1.•. Ill;';. lBli. 187. 188. I!J 1. 192. 193. UH. 19,). UlG. UJI. 198. 199. 2r,O. 201. 202. Kinetografii (System Labana-Knuslaz ter- ludności rdzennej koszalii!skim. Lud, środkowo-wschodniej części pow. złotowskicfjo tom XLIX, za rok 1963, Wrocław 1965, PTL. L e n a r t o w i c z T., Mazur. Dzwon Lit. oddz. II, T. I, 132. L e n k o w s k i S., Klasyczny taniec grecki. Wiedza i Życie, 1933, s. 215-2:30. L e n k o w s k i S., KLasyczn)} taniec grecki i jego odrodzenie. Biblioteka Filomaty, Lwów 1935, (Z życia i kultury antyku). L. ,J., O lai~cach w Polsce: Sobótka 1869, 139-140, 150-151, 159, 166-167. Lorentz F., Fischer A., Lehr-Spławiński T., Koszubi, KuLtura L1idowa i j<:.?yk. Toruń 19:34. Instytut Bałtycki. L u d w i k z P o k i e w a, Litwa pod względem staroży/'nych zabytków obyczajów, skrc~lon(/ przez ... Wilno 1846, nakł. ksiqg. wi!. Rubena Rafałowieza w druk. Homma M. Tal1ce, s. 187-201. L u k i a n z S a m o s a t e, Dialog o tańcu. Tłum. Reiss Józef W., W-wa 1951, Biblioteka Meandra. L a s k a M., Bibliourafia ruchu teatrów Ludowych w Polscc 1901-1935 opracowała ... , W·-wa 1936, Instytut Teatrów Ludowych, s. XVI, 92. Ł c: ;; a W., X., Ziemia malborska. Kultura ludowa, TorUl'! 1933, Inst. Bałtycki. Tańce s. 204. Ł c:;; a W., OkoLice Swiecia. Gdańsk 1960. Gdańskie Tow. Naukowe. Tańce s. 16:3--164, 96, 9!J, 101. Ł G g a W., Ziemia Chelmińska. PTL, Prace i Materiały Etnograf., T. XVII, Wrocław 1961. Tańce s. 344-346. Ł o b a c z e w s k a S., Les danses polonaises. Paris 1934, A. LB. nr 1 i 2. L o z i ń s k i W., SCI/.on i kobieta. Z estetyki i dziejów życia towarzyskiego. Lwów 1921, Gubl'~'nowicz, s. 212. Ł o z i 11s k i W., Zycie polskie w daumych wiekaclt. W-wa 1934, wyd. 5. Tańce s. 165---167. w woj. 189. elementy polskim). Powie!., COPLA zam. 282/58, 100, A 4. L a n g e R., Z wojewódzkich eliminacji ze~[Jołów tanecznych. Biuletyn, WDl , B~'dgoszcz 211959, s. 163--168. L a n g e R, Les recherches et la Docwnentation de la Danse PoplLlaire dan~ Ie Mus';e F:thl1oflrclphique ci TorlLń. Ethnographica I, rocznik 1959, Museum Moraviae Brunense. L a n g e R, Taniec Lu.dowy w pracach MlLzeum Etnograficzneqo w Torunill. Metoda pl'aC)} i kwestionarilLsz. Tor Ul'! 1960, Muzeum Etnograficzne w Toruniu. L a n g e R, Tańce kujawskie. Literatura Ludowa, 1963, nr 4, s. 13-20. L a n g e H., Działalność ośrodka torlLń~kiego w zakresie foLkloru taneczlwfiO i JnllzycZJJego. Literatura Ludowa, 1964, nr 4-6, s. 202-205. L a n g e R, Hozdział pt. "Tańce" w pracy zbiorowej: Zm'Ys sl.anu kuUury Llldowej 190. w jęZyklL �4U RODI!;({YK LANGE 20:3. M a c i e j o w s kiW. A., PoLska aż do picrwszej polowy XV II w. IWcI w.2iJl<;dem obyczajów i zwyczajów. T. 1-4, Petersburg-Warszawa 1842. 204. M a d e j s k i Z., S z e f k a P a we l., Kaszubskie pidni i tańce ludowc, zebrane i opracowane przez ... Wejherowo 1936, s. 80. 205. M a j e w i c z o waZ., Krakowiak. Wyd. Glównego Kom. Kult. Fil., W-wa 1951, s. 116. 206. M a 1 i c k i L., Materiały do kultury spolecznej góraLi śląskich. Prace i l\'lateriały Etnogr., T. VI, Lublin 1947, PTL. Tańce weselne s. lOS, 106, 107. 207. M a l' e k T., Mazur ucznia J. S. Bacha. Muzyka, 1951, nr 8, s. 28. 208. M a r t e n s H., Polonaise und Mazurka, Musikalische Formen in his/orise/lclI Reichen. T. 19, Berlin-Lichterfelde 1937. 209. M a r t i n G y, P e s o v ił r E., A Structuml AnaLysis of tire Iiulluari<ln FuL!e Dance (A Methodological Sketch). Acta Ethnographica Academiae Scientiarum Hungaricae, 1961, t. X, z. 1-2. 210. M a l' t i n G y, P e s o v ił r E., Determination ot Motive Types in Dance FoLklore. Acta Ethnographica Academiae Scientiarum Hungaricae, 1963, t. XII z. 3-4. M e n d e lowa I., Pieśni i tańce na Górnym Śląsku. Powstaniec S1<jsld, 1935, s. 65-68. 212. M e s t e n h a u s e r K., Sto tigU1' mazurowych oraz zasady oWilllC i S.2C"Cgółowe mazura. W-wa 1878, IV, s. 136. 213. M e s t e n h a u s e l' K., Szkoła tańca w 3 częściach. W-wa 1H84. 214. M i c k i e w i c z A., Pan Tadeusz. Ksi~ga XII, Opis poloneza. 215. M i c k i e w i c z A., Mazur. Wiersze różne. 216. M i e l' c z y ń s k i S., Muzyka podhaLańska. Wierchy, R. lO, 19:32, Kraków. 217. M i e r z e j e w s k a J., Polska na Międzynarodowym Festiwalu Tańca Ludowego w Londynie. Teatr Ludowy, 1935, nr 8. 218. M i e l' z e j e w s k a J., Z praktyki szkolnej. Wychowanie Fil.. w Szkole. 1935/36, s. 110-119. 219. M i e r z e j e w s k a J., Tań.ce ludowe. Wych. Fil.. w Szkole, 19:36/37, s. 50-55, 211. 81-91. 220. 221. 222. 223. 224. 225. 226. 227. 228. 229. 230. 231. 232. M M s. M ie ie l' l' z e j e w s k a J., PoLka PoLeska. Wych. Fil.. w Szkole, 1937/;38, s. o,J·--li7. z e.i e w s k a J., Kaczck, taniec śląski. Oświata Pozaszkolna, 19:31:, 112-115. i e l' z e j e w s k a J., Tańce ludowe. Teatr Ludowy 1938, nr l-li, lO, II. M i e l' z e j e w s k a - F r a n k i e w i c z J., Kilka uwag o rozwoju lońm lndowefjO w latach 1945-1964. Literatura Ludowa, 1964, nr 4-6, s. 140-147. M i k e t t a J., Mazurki. M i 1 e w s k a J., Sposoby zabawiania dzieci i ich zabawy w Cicchrllwwskim. Wisla, t. XVII, 1903, s. 31-39. M o r c i n e k G., Tańce śląskie, Gaz. Polska, 1937, nr 138. M o r c i n e k G., Przedmowa ... Zob. D r o z d J., Wiązanka ((/liC/iw ślqskicll. M o r t e n s e n O t t o., The Polish dance in De nmark. Referat na Międzynar. Kongresie Chopinowskim, W-wa 1960. M o s z y ń s k i K., Kultura ludowa Słowian. Kraków 1939, PAU. M u c z k o w s k i J., Taniec śmierci w kościele 00. Bernarclynów w Kwkowic. Rocznik Krakowski, t. 22, R. 1929, s. 120-135. M u s i a 1 i k F., Trojak. Glosy z nad Odry, VII, 29. Taniec z melodią. M u s i o l A., S a c h s e F., Tańce z powiatu rybnickie{/o. Katowice 19:17. �l1is(oria 233. 234. 235. 236. 237. 238. 239. 240. badań nad tańcem ludowym UJ Poisee 445 N a r t o w s k a L., Wiązanka tańców rzeszowskich. Skrypt wydany przez Wydz. Oświaty PWRN w Rzeszowie, 1955. N a r l i n d T., Zur Gcschichtc der polnischen Tiinze. Leipzig 1911, Sammelbande der Internationalen Musikgesellschaft, 2, 191I. N o r l i n d T., Dic polnischen Tiinzc ausserhalb Polens. London 1912. N o Ż y ń s k a Z., Tańce w Polsce na tle przeobrażeń społecznych. Roczniki Naukowe WSWF w Poznaniu. z. 6/1963, s. 5-13I. N o Ż y 11 s k a Z., O wartości badań przeżytków. Roczniki Naukowe WSWP, Poznań 1965, z. 11, s. 223-238. O koń W., O zabawach dzieci. Warszawa 1950, PZWS. O l e s z c z u k A., Ludowe obrzędy weselne na PorlLasin, Archiwum Etnograficzne nr 1, PTL, 195I. O r l i k M., Przodek szamotuIski, Z grodu Halszki. Mies. nr 12, Szamotuły 1935. 241. 242. 243. 244. 245. 246. 247. 248. 249. 250. 251. 252. 253. 254. 2.15. 256. 257. 258. 259. 260. O s t r o w s k a I., Bibliografia Zagadnień Sztuki Tanecznej z lat 1956-19.57. Centralna Poradnia Amatorskiego Ruchu Artystycznego, W-wa 1960. O s t r o w s k a I., Bibliografia zagadnień sztuki tanecznej z lat 1958-1960. Centralna Poradnia Amatorskiego Ruchu Artystycznego, W-wa 1962. O s t r o w s k a I., Bibliografia zagadnień sztuki tanecznej z lat 1961-1962. Centralna Poradnia Amatorskiego Ruchu Artystycznego, W-wa 1963. O s t r o w s k i - N a u m o f f J., Prawdziwa sztuka w prymitywie ludowym. Kurier Poranny, 1935, 23 VII. O s t r o w s k i - N a u m o f f J., O tanecznej magii i pląsach wegetacyjnych. Kurier Poranny, 1935, 30. VIII. O s t r o w s k i - N a u m o f f J., Próba klasyfikacji ruchu ludzkiego w życiu i na sccnie. Teatr w Szkole, 1935/6, nr 1, s. 9-12. O s t r o w s k i - N a u m o f f J., Polskic tańce narodowe. Teatr w Szkole, 1936/37, nr 1-2, 4-5, 7-8, 9. O s t r o w s k i - N a u m o f f J., Dualizm form ruchowych w tańcu widowiskowym. W-wa 1938, Odb. Wiedza i Życie, R. 13, s. 392--407. O s t r o w s k i - N a u m o f f J., Zagadnienia estetyczne tańca widowiskowego. Warszawa 1938, Odb. Życie Sztuki, T. 3. O tańcach u różnych ludów. Rozm. koresp. warsz. 1828 s. 310. P a w i ń s k i, Taniec mieczowy. Ateneum, 1892, I, 6-42, 292-34I. P i a s e c k i E., Zabawy i gry ruchowe dzicci i młodzicży. Wyd. 3, Lwów-Warszawa 1922. P i a s e c k i E., Badania nad genezą ćwiczcń cielesnych. Poznań 1922. P i a s e c k i E., Dzieje wychowania fizycznego. Wyd. 2, Lwów 1929, Ossolineum. s. 260. P i a s e c k i E., Zabawy i gry ludowe w Polsce. Wiedza o Polsce, W-wa 1932, T. 3, s. 335-344. P i a s e c k i E., Tradycyjne gry i zabawy ruchowe oraz ich geneza, 40 lat od katedry WFUP do WSWF. Poznań 1959. P i ą t k o w s k a I., Z życia ludu wiejskiego z ziemi Kaliskiej. Wisła, 1889, t. 3, s. 767. P i e ń k o w s k i S., Kultura tańca. Gazeta Warszawska, 1922, nr 64. p l e s z c z y ń s k i A, ks. IKS pseud., Zabawy, gry i tańce ludowe w okolicy Międzyrzecza podla.skicgo. Wisła, III, 1889, s. 59-66. P () n i a t o w s k i S., Etnografi.a Polski. Wiedza o Polsce, t. 3, s. 202. �146 261. 262. RODERYK P o p i e l J., Kadryle, kontredanse, 1861, s. 43. P o s p i s z y l F r., Taniec zbójnicki mi ta-ńcami 263. Postępek u Słowian prawa ogólnie czartowskiego LANGE lancieru, ulany, książę cesarski. Warszawa na Podhalu i jcqo micjsce mięclzU orężl1Ui międzU Baskami w Purenajac/J. Kraków 1!J30. przeciw narodowi Ludzkicmu. Brześć Litewski 1570. 264. 2(j~. P ó ź n i a k W., Pieśni ludu P I' o s n a k J.. Kaszubskie 1951, nr 10. 97, 268. 269. 270. 271. 272. 273. 274. 275. 276. 277. 278. 279. 280. 281. 282. 283. 284. 285. 286. 287. 288. 289. 290. 291. 292. pieśni i tańce. PIS--PWIVf, Poradnik Kraków 1956. Muzyczn~', Warszaw:l królowej Malgorzaty. Wyd. S. Dunin-Borkowski, Wiedeń 18:14, Psalm s. 56--57. R a p a c k i W., Sto lat sceny polskiej w Warszawie. Tnst~'tut Wydawniczy "Biblioteka Polska", W-wa 1925. R e i s s J., Henryk Oskar Kolbe1'q (1814-1890). R e i s s J., Tań.ce ślqskie. Polska Zachodnia, 1937, nr 125. R e i s s J., Podręczna encyklopedia muzyki. Kraków 194H, Wiedza Zrtw<'>rl Kultura. R e i s s J., Polonez, jego pochodzenie i rozwój. Poradnik Muz~'czny, Warszawa 1950, nr l, s. 2-8, nr 2, s. 3-6, nr 12, s. 2-5. R e i s s J., Pomówmu o ta-ńcu w Polsce. Poradnik Muzyczny, Warszawa HI.';1. nr 4-5, s. 2-5, nr 6, s. 1-5. R e i s s J., Mala encyklopedia muzyki. Warszawa 1960. PWN. R o g o w i c z W., Tańce polskie. Wieś i Dwór, 1913, nr 3. Rok o s z o waM .. "Od buczku" (weselny walc ślqski). Świetlica Krakowslw. 1946, nr 3, s. 45. Rok o s z o waM., Kołomajki (taniec .§[qski.). Świetlica Krakowska, 1946, nr 19, s. 302. R u m e l ó w n a A., Zabawy i gry w Masiach (pow. Bialostocki). Wislrt, T. XVII, W-wa 1903, s. 354-356. R y c h l i c k i F L, Taniec. Czas., 1860, nr 51, 52. S a c h s e F., Tańce z powiatu rybnickieQo. S c h I' a m m W., Ludowe obrzędy weselne we wsiach c/olillU [[oczcw/d i Ta/'nawki Ziemi Sanockiej. Archiwum Etnogr. nr 17, PTL, 19:58. S c h r o e d e I' A., Przedmowa do "Tańców polskich" Z. Stryjeńskie.i. Kraków 1929. S e e f r i e d - G u l g o w s k i E., Von einem unbekann(cn Volk in DC11lschland. Berlin 1911. S e m k o w i c z W., Krakowiaki, Wisła, T. XV, W-wa 1901, s. 202--204. S e we r y n T., StaropoLska Qrafika, Warszawa 1956. S i e d l e c k i F L, a tańcu. Życie Teatru, 1926, s. 34-36; 41-4:~. S k i e r k o w s k i W., Wesele na Kurpiach, Warszawa 1928. S k i e r k o w s k i W., Muzykalność ludu kmpiowskieqo, Kwartalnik Muzyczny, 1933, nr 17/18, s. 44-47. S k i e I' k o w s k i W., a niektórych tańcach kurpiowskich, Polski Rocznik Muzykologiczny, 1936, t. 2, s. 159-161. Smoleńcówna K., Gry d.ziecięce, Wisła, T. V, W-wa lR91, s. 21-24. S o b i e s k a ,J., WieLkopolskie śpiewki Ludowe. PWM, Kraków 1957, s. 294. S o b i e s k a J., Materialy do nauki o polskim folkLorze muzycznym. Cz. lIT. S o b i e s k i IVI., S o b o l e w s k a M., Pieśni ludowe Warmii i. Moznr. PW1\1. Kraków 19:55. 266. Psałterz 267. krakowskieqo. �T1i.s:oria l'Jaclu1l naci fańcem Luclvw'ym Ui Polsce S o b i C s k i M., Wybór polskich pidni ludowych. Kraków 1955. S o b i e s k i lVI., Piosenki z Kujaw. PWM, Krakow 1955. 295. S o b i e s k i M., Wart.ość zbiorów Oskara Kolberga dla polskiej kuLtmy muzycznej. Muzyka, 1961, nr l, s. 105. 296. S o b i e s c y M. i J., Pidń ludowa i jej problemy. Poradnik Muzyczny, 1947, 293. 294. 1948, 297. IV 298. 1949. S o b i e s c y J. i M., Pidń kwiet.Le 299. 301. 302. :30:3. 304. :305. 305. ;'Ja,. 303. 309. 310. 311. 312. 313. 314. 315. 315. 316. 317. 318. 319. :320. 321. :322. i muzyka hadań, s. 17-35. S o b i e s c y M. i ,J., Instrukcja ludowej. 300. dot.ychczasowych Muzyka z. 2, 1950, Sobies S o b ie s Muzyka, Sob ole ludowa Polska w sprawie i ziemi Lubuskiej Ludowa, 1950, nr 1-·6, Wielkopolski Sztuka zbierania polskiej pidni muzyki maj. c y ,J. i M., Szlakiem kozIa lubelskiego. PWlVI, Kraków 1954. c y M. i ,J., Tempo Rubato u Chopina i w polskiej muzyce ludowej. 1960, nr 3. w s k a - D r a b e c k a M., Niektór ezagadnienia z najdawniejszych dziejów ta·ńca. Światowid, Tom XXIII, 1960. S l' o k a C., O tańcu towarzyskim. Cz. I, Kultura Fizyczna, 11/1962, s. 873-877. S t a l' c z e w s k i F .Die polnischen Tiinze. Sammelbande der Internationalen Musikgesellschaft, Leipzig 1900-1901. S l e l m a c h o w s k a B., "Podkoziolek" w obrzędach zapustnej Polski Zoci lO ci niej. Poznaó 1933. S t e l m a c h o w s k a B., Rok obrzędowy na Pomorzu, Toruń 1933. S t G s z e w s c y Z.. J., Zm' Genese und Chronologie des Masurkarhytmus in Poleli,. W-wa 1960. S t ę s zew s cy Z. i J., Do genezy i chronologii rytmów mazurkowych w Polsce. Muzyka, 1960 ,nr 3, s. 8-14. S t G s z e w s c y Z. i J., Tańce polskie z Vietoris-Kodex d'ruga polowa XVII w. PWlVI, 1960. S t G s z e w s k a Z., Piosenki z Mazowsza. PWM, Kraków 1957. S t G s z ew s k a Z., Z zagadnień staropolskiej muzyki tanecznej. Z dziej6w polskiej kultury muzycznej. I kultura staropolska. PWM, Kraków 1958. S t G s z e w s k a Z., Tańce polskie z tabulatm lutniowych. I, PWlVI, 1962. S t ę s z e w s k a J., Morfologia rytmów mazurkowych na Mazowszu Polnym. Muzyka, 1959, nr 4, Muzyka, 1960, nr 2. S t G s z e w s k i J., "Chmiel szkic problernatyki etnomuzycznej wątku. Muz~'ka, 1965, nr l, s. 3-33. ? SI.. J., Kmkowiaczek i kolomyjka. Kłosy, 1866, I, 284. S l ryj e ń s k a Z., Tańce polskie. Kraków 1929, s. la. S Y e h l a B., Wesele Kociewskie. Wyd. Morskie, Gdynia 1959. S z a b l e w s k a S., Wesele i krzywy taniec u ludu ruskiego w okolicy Z/wraża. Kraków 1882. S z e f k a P., Tańce kaszubskie. Zeszyt I, WDTL, Gdańsk 1957. S z e m b e k ó w n a Z., Dalsze przyczynki do etnografii iWelkopoLski. Kraków 1910, PAU. S z e n t p a 1 O., Ver!i11ch cine!' Formanalyse der ungarischen VoLkstiinze. Acta Ethnographica Academiae Scientiarum Hungaricae, T. VII, z. 3-4, 1958. S z l e n k o waC., Skrypt do Tańców regionalnych. Kraków 1948. S z m ~'d .T., Tailce krośnieńskie, CPARA, W-wa 1961. S z u m a n S., nuch jako czynnik orqanizaeji wyrazu w ut.worachm.u:::lIczllych. PW1\,1. Kl'ak()\\; 1951. s. 230. �448 323. 324. 325. 326. 327. 328. 329. 330. 331. 332. 333. 334. 335. 336. 337. 340. 341. 342. 343. 344. 345. 346. 347. 348. 349. 350. 351. 352. 353. 354. 355. RODERYK LANGE T a c i n a J., Opisy etnograficzne tańców ludowych. Cz. I, Cieszyńskie. "Zwrot", 1951, nr 12, Cieszyn 1951. T a c i n a J., Zbiór tańców ludowych Slqska Cieszyńskiego. Kalendarz Zwrotu 1956, Czeski Cieszyn, s. 144-152. T a c i n a J., Recenzja pracy A. Glapy i A. Kowalskiego "Tańce zabaw~' wielkopolskie", Lud, XLVII, Wrocław 1962, s. 586-594. Taniec. Monografia zbiorowa pod red. M. Glińskiego, W-wa 19:10. Taniec zbójnicki górali w Tatrach. Kłosy, XXX, 391. Tańce górnoślqskie. Notatka z prośbą o informacje: dwadzieścia kilka nazw. Głosy z nad Odry, III, 170. tańcacIw różnych ludów. Ro=korsp-warsz. 1828, s. 310. Taubert rechtschaffener Tantzmeister. Leipzig 1717. T e t z n e r F., Die Slaven in Deutschland. Braunschweig 1902. T o m a s i k J., Z dziaLalności naukowo-badawczej i dydaktycznej 10 zakresie tańca ludowego w Polsce w latach 1945-1959. Etnogr. Polska, t. IV, 1961, s. 343-349. T r z e ś n i o w s k i R., Gry i zabawy ruchowe. W-wa 1953. T u r s k a L, Taniec w Polsce. Wyd. Artystyczno-Graficzne, W-wa 1962. U d z i e l a S., Krakowiacy. Kraków 1924. "Orbis", s. 151. V r t e l - W i e r c z y ń s k i S., Sredniowieczna poczja polska świecka. Biblioteka Narodowa, Seria I, nr 60, s. 17. Wall i s S., tańcach górnoślqskich. Katowice 1929. Was i l e w s k i Z., Przyczynek do etnografii KrakowiakrJw. Wisła, 1892. t. 2, s. 191. W a w r z e n i e c k i M., Taniec. Wisła, XX, 1916, s. 44-46. Wax m a n J., Trojak - tańce narodowe. Swietlica Krakowska, 1946, nr 3, s. 46. Wax m a n J., Tańce narodowe. Kraków-Poznań 1946, s. 114. Poznań 1936. W i e c h o w i c z o w a W., Zasady inscenizacji rytmicznych, Dziesięć polskich Picśni ludowych, Poznań 1936. W i e m a n M., Zabawy muzyczno-ruchowe dla .~wietLic dzccięcych. Wychowanie pozaszkolne, 1951. W i e m a n M., Tańce ślqskie "Rechtor", "Owczarek", "D rybek". Drużyna, 1951, nr 6. W i e m a n M., Zabawy ze śpiewem. PZWS, 1955, s. 130. W il k o w s k a K., Ze studiów nad klasowym obliczem tańców polskich w epoce renesansu. Kraków 1953. W i n d a k ie w ic z S., Teatr polski przed powstaniem sceny narodowej. Kraków 1921. W i n d a k i e w i c z H., Rytmika ludowej muzyki polskiej. W-wa 1898. W i n d a k i e w i c z H., Wzory ludowej muzyki polskiej w mazurkach F. Chopina. Kraków 1926. W i t a n o w s k i M., Lud wsi Stradomia pod Częstochowq. Kraków 1893. W i t k o w s k i L., Taniec w starożytności. W-wa 1952. Wo l n i e w i c z ó w n a C., Kalina, trzy korowody dla mlodzieży żeńskiej. Poznań 1928. W ó j c i k i e w i c z B., Tańce polskie Jana Fischera. Kwartalnik Muzyczny, ° ° 1914. W rób l e w s k i Z., Sieradzkie tańce 3.~7. Wychowanie fiz. w szkole podstawowej. 356. i zabawy. W-wa Łódź 15161. 19451. �J-lis:o,-ia nadań nad taJicem lHdowym w Polsce 358. Z akr z e w s k i K., Obertas. Dod. do "Lutni Polskiej", Poznań 1885. 359. Zapiski Kociewskie. WDTL, Gdańsk 1957. 360. Z a r <: b a A., Tańee Ludowe w Szwecji. Polska Sztuka Ludowa, 1953, nr 3, s. 172-177. 361. Z a wad a P., Owięziok - taniec góraLski. Zaranie Śląskie, R. VI, 1930, z. 1, s. 41. 362. Z a w i s t o w i c z K., Jana Kochanowskiego pieśń świętojańska o sobótce, (l obrzędy świętojańskie. Ziemia, R. 1930, W-wa, t. XV. 363. Zdania cudzoziemców o tańcach w Polsce. Gaz. Polska, W-wa, 1830, nr 38. 364. Z e.i s z n e r L., Pieśni Ludu Podhalan ,czyLi górali tatr owych poLskich. W-wa 1845. e l i ń s k i S., Lud basiowiecki. Wisła, t. IV, 1890, s .789. Z i e n c A., Zespo/y pieśni i tańca w PoLsce. Muzyka, 1955, nr 11/12, s. 70-73. Z i e n k o w i c z L., Les Costumes du PeupLe Polonais. Paris 1841, s. 83. Z o z u l a Fr., Tańce ludowe. W-wa 1952. Zozula Fr., Hryniewiecka J., Oberek. W-wa 1954. Z y g l e r T., Taniec ludowy w szkole. Wych. Fiz. w Szkole, 1935/36, s. 105- :365. Z i 366. 367. 3G8. 369. :370. 110. Z y g l e r T., Taniec Ludowy i jego wartości wychowawcze. Oświata Pozaszkolna, 1938, s. 13-17. 372. Z y g l e r T., Tańce hucuLskie. Wych. Fiz. w Szkole, 1938/39, s. 99-103. 373. Z Y g l e r T., PoLskie tańce Ludowe i ich badanie. Polska Sztuka Ludowa, 1948, nr 1. 374. Z y g l e r T., RefLeksje po Festiwalu Tańca Ludowego w Pradze. Polska Sztuka Ludowa, 1948, nr 11112. 375. Z y g l e r T., PoLskie Tańce Ludowe. Kraków 1952 (2. wyd. 1963). A 376. K o l b e r g O., Lud. Seria XVIII i XIX, Kieleckie 1885, 1886. A 377. L a n g e R., KiLka s/ów o foLklorze tanecznym. Teatr Ludowy, 1965, nr 6. A 378. T u r s k a L, Krótki zarys historii tańca i baletu. PWM, Kraków 1962. A 379. W ó .i c i k - K e u p r u l i a n Br., Muzyka Ludowa. Wiedza o Polsce, t. 3, 371. 1932. ) r 7 - LlIcf, t. 51, cz. II, 1968 �SUMMARY This paper gives a survey on the history of folk dance researches in Poland. In the Introduction the author goes on classifying some facts concerning the problems of "dance folklore", "national dance" and "folk dance". To each of those groups a short characteristic is given. The contemporary state of the dance folk~ lore and changes observed in it are mentioned too. On the way the scientific dance folklore researches in Poland are growing up following chronologization could be laid down: 1) from the eldest times to the first quarter of the XIX C (medieval sermons in which dances are mentioned only, literary sources with short dance impressions, old music tabulators with peasant dances melodies). 2) from the first quarter to the end of the XIX C (the first descriptions of dances instructive enough to reproduce an approximate shape of dance movements. Series of excellent folkloristic publications in which dances are often considered as an equivalent folk culture factor, O. Kolberg's "Lud" (The Folk) being the main one). ~) from the end of the XIX C to the 3D-ties of the XX C incl. (many material monographs of dances sometimes only of some ethnographical value. The first achievements in serious intended ethnographical works on dance folklore done by the Warsaw University). 4) after the Second World War (the organization of research centres for dance folklore in Warsaw and later in Toruń. Field works connected with modern methods of investigation). In the first chapter the author reviews some facts on the way from short dance notices and descriptions to the conscious art of collecting dance materials. Organization of the first dance researches (Warsaw University 1937, Warsaw State Institute for Art 1946-1952, Toruń ethnographical centre 1954-1966). The second chapter concerns methods and methodology of dance research. The way of dealing with the collected dance materials as observed in old and newest Polish sources. The principles of treatment in field work and scientific works. The first cartograms (C. Baudouin de Courtenay-Jędrzejewicz, Warsaw University 1937) and the full ethnograpihical inquiry for the folk dance research (R. Lange, Torur1 ethnographical centre 1960). The third chapter is talking over the documentation of movement forms in Polish dance sources. The basic verbal descriptions of a very different rank and later the full graphic movement notation were used (Kinetography Laban used in Warsaw before the II World War by S1. Głowacki and a new in 1954 introduced by R. Lange in the Torur1 ethnographical centre and taught over the whole country). Then a review is following in which the very scarce iconographical dance �452 RODERYK LA Gl': materials in Poland are talked over and the few contemporary films which include some folk dance scenes only. In the fourth chapter the teritorial range of dance researches and dance collections in Poland is analysed on the contemporary known sources. The main publications and works done in every region are briefly mentioned. Great differences in quantity and quality could be observed here for the given parts of the country. In chapter five a very short review on Polish works dealing with the genesis of dance and its history is given. Among a series of poetically suited articles (particularly from the XIX e) some serious and modern works treating the ancient(M. Drabecka) and the antic-dances (L. Witkowski) should be mentioned here. A very popular compendium of some Polish folk dances was published in 1952 (T. Zygler) and in 1963 a very interesting article trying to give a survey on the history of the folk dance in Poland (Z. Nożyńska). But this work is failing because of the lack of SOUl'ces for many of the centuries and the progressive method used at the same time by this author. In the last chapter some articles are talked over, which partially only review the history of folk dance researches in Poland till now. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a6acd8d9eb58bab006fcd224f73626e.pdf ac1b4cad13c49aa6d264e85267784de1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4525 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4208 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.3; s.189-192 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I I-III K A 1974 Imprezy folklorystyczne i regionalne 20.1—18.11 —• w Kaliszu t r w a ł V I I I P r z e g l ą d Amatorskiego R u c h u Artystycznego, w czasie k t ó r e g o od­ bywały się w y s t ę p y zespołów instru­ mentalnych i instrumentalno-w okalnych. 7 * 20.1 — rozpoczęła się tradycyjna ..Zima Katowicka 74", w czasie k t ó r e j wśród licznych imprez zorganizowano Targi Plastyki Amatorskiej. * 26.1 — 3 . I I — t r w a ł y tradycyjne Zimowe D n i K r y n i c y , w czasie k t ó ­ rych w y s t ę p o w a ł y zespoły regionalne oraz czynne b y ł y w y s t a w y : malarstwa Nikifora i rzeźb Józefa Citaka. * 27.1 — w Sycowskim O ś r o d k u K u l t u r y o d b y ł się V I I Festiwal Pieśni Ludowej z udziałem zespołów pieśni i t a ń c a oraz kapel pow. sycowskiego. Jury pod przewodnictwem dr Józefa Majchrzaka p r z y z n a ł o I miejsce zespo­ łowi pieśni i t a ń c a z Zawady, I I — z Nowej W s i , a I I I — zespołowi z M i łowic i Ślizowa. D o d a t k o w ą a t r a k c j ą festiwalu, by­ ła wystawa haftów i koronek d w ó c h artystek ludowych z ziemi sycowskiej — Zofii Wesołowskiej i A n i e l i Górki. Z okazji festiwalu zorganizowano też wystawę rzeźby w drewnie, prezentu­ jąc eksponaty w y p o ż y c z o n e z Muzeum Etnograficznego wo Wrocławiu. 6.1 — w Zamku K s i ą ż ą t Pomor­ skich w Szczecinie odbył się kiermasz, zorganizowany w dniu z a m k n i ę c i a wystawy plastyki amatorskiej i ludo­ wej, a zarazem otwarcia I I Zjazdu Twórców Ludowych. * * 10, 11.11 — w Bukowinie Ta­ trzańskiej o d b y w a ł się I I K a r n a w a ł Góralski, zorganizowany przez władze pow. N o w y Targ pod hasłem „ w k a ż ­ dej gminie — festiwal". Celemimprezy jest upowszechnienie folkloru rodzi­ mego. 9.1 — w Galerii TPSP w War­ szawie otwarta została wystawa rzeźb Tadeusza. Cąkały, artysty ludowego z D ą b r ó w k i , pow. Ł u k ó w (lubelskie). Organizatorami wystawy b y l i : Cepelia, Związek Spółdzielni P r z e m y s ł u Ludo­ wego i Artystycznego w Warszawie oraz TPSP. Z okazji wystawy wydano katalog ze w s t ę p e m dr A n n y K u n czyńskiej-Irackiej, ilustrowany zdję­ ciami autora i jego prac. * 1 6 . I I I — w K r o b i , pow. g o s t y ń s k i rozpoczął się cykl imprez, k t ó r e t r w a ć będą w Wielkopolsce do lipca pn. „Wielkopolski festiwal d o ż y n k o w y " . Na inaugurację p r z y b y ł sekretarz К С PZPR Wincenty Krasko. * 2 1 . I I I — rozpoczęła się V K o ­ nińska Wiosna K u l t u r a l n a . W boga­ t y m programie imprezy przewidziane są kiermasze sztuki ludowej. Konkursy i wystawy I — w Muzeum i m . Staszica w Pile czynna b y ł a wystawa r z e ź b y ludowej regionu nadnoteckiego. Poka­ zano 30 prac wykonanych w drewnie i glinie, a r t y s t ó w ludowych: B . H y c kiego, J. Kunickiego, E . Bogackiego — П. 1. Wystawa sztuki ludowej Lubelszczyzny. Warszawa. z Piły oraz H . Winiarskiego i A . Senski ze Złotowa. 15.1 — w Starej Kordegardzie w Ł a z i e n k a c h warszawskich otwarto w y s t a w ę pn. „ K w i a t y Polski Ludo­ w e j " . B y ł a to pierwsza z organizowa­ nych przez Cepelię imprez m a j ą c y c h obrazować dorobek X X X - l e c i a . N a wystawie pokazano prace ok. 80 t w ó r c ó w ludowych z 4 spółdzielni cepeliowskich (z Zawad, Opoczna, K a d z i d ł a i Łowicza) oraz ze spółdziel­ czych zrzeszeń z Białegostoku, G d a ń ­ ska, Krakowa, Poznania i Warszawy. W y s t a w ę k w i a t ó w z papieru i słomy uzupełniały p a j ą k i oraz drewniane, kolorowo p t a k i . L I I I w y s t a w ę otwarto w Gdań­ sku. * 18.1 — rozpoczęła się Panorama X X X - l e c i a w Warszawie, na której pierwsza prezentowała swój dorobek Lubelszczyzna. W ś r ó d licznych imprez i wystaw do najciekawszych należała wystawa pn. „ S z t u k a Ludowa Ziemi Lubelskiej" zorganizowana w Domu Chłopa przez Muzeum Okręgowe, Muzeum W si Lubelskiej i STL w L u ­ blinie. Zaprezentowano t u 500 prac z zakresu malarstwa, rzeźby, tkactwa, kowalstwa artystycznego, tkaniny, plastyki obrzędowej, garncarstwa, ple­ cionkarstwa. W szystkie eksponaty po­ chodziły ze zbiorów Muzeum Okrę­ gowego w Lublinie. T T Komisarzem wystawy był mgr Zygmunt Ślusarski, scenariusz opra­ cowali: mgr Sabina Dados i mgr Celes­ t y n W r ę b i a k . O p r a w ę plastyczną opra­ cowała K r y s t y n a Kozłowska. Z okazji wystawy wydano log ilustrowany, zawierający mgr Zygmunta Ślusarskiego i wienie poszczególnych działów ludowej Lubelszczyzny. kata­ wstęp omó­ sztuki Wystawie towarzyszył kiermasz w y r o b ó w ludowych, w k t ó r y m uczest­ niczyli znani t w ó r c y lubelscy, o d b y ł y się też pokazy oryginalnych strojów ludowych Lubelszczyzny oraz kon­ certy kapeli ze Skrobowa. * 19.1 — w Muzeum w Grudziądzu otwarta została, przeniesiona z Toru­ nia, wystawa pn. „Mikołaj Kopernik w rzeźbie ludowej". * 189 �I — w Ł y s y c h , pow. Kolno roz­ strzygnięto V doroczny konkurs wy­ t w ó r c ó w ludowych. Przyznano 50 n a g r ó d , a najlepsze prace pokazano na wystawie pokonkursowej. l - . I I —• w Muzeum w Częstocho­ wie otwarta została wystawa pn. „ L u d o w a i amatorska twórczość w drewnie". Zaprezentowano 73 praco 23 a u t o r ó w , m . i n . E. Czajkowskiego, T. Cąkały, Z. Skrętowicza. Eksponaty pochodziły ze zbiorów Muzeum w Czę­ stochowie, D K „ S t r a d o m " i kolekcji prywatnych. wano ok. 200 prac 85 autorów. J u r y pod przewodnictwem Danuty Chmielarskiej przyznało nagrody i wy­ różnienia. * I I — w ramach I I powiatowego p r z e g l ą d u zwyczajów i obrzędów zi­ mowych otwarto w myślenickim Domu K u l t u r y w y s t a w ę plastyki obrzędowej, na k t ó r e j pokazano: szopki, gwiazdy, l a l k i , maski i inno akcesoria zespołów kolędniczych. * * П. 2. Halina D ą b r o w s k a . Schody, olej, 4 9 x 3 4 cm. 1973. W ł . L . Z i m merer. I — w Galerii „ D e s y " w Krako­ wie otwarto w y s t a w ę prac H a l i n y Dąbrowskiej, z zawodu lekarza-psychiatry, k t ó r a od 1903 r. uprawia amatorsko malarstwo, a od 1967 — rzeźbę. * 29.1 — w salach wystawowych Ośrodka K u l t u r y i Informacji N K D w Warszawie otwarto w y s t a w ę pn. ..Amatorska sztuka artystyczna w NRD". * I I — w Muzeum Ś w i ę t o k r z y s k i m w Kielcach czynna b y ł a wystawa rzemiosła ludowego zorganizowana w w y n i k u b a d a ń terenowych prowa­ dzonych w ciągu ostatnich 4 lat przez p r a c o w n i k ó w Działu Etnograficznego w wiejskich ośrodkach wytwórczości drzewnej. Na ekspozycję złożyło się ponad 250 obiektów z 24 wsi. W grupie I pokazano przedmioty u ż y w a n e w go­ spodarstwie wiejskim i hodowlanym (np. kosiska, grabie, widły, styliska, szuflo, jarzma); w grupie I I •— przed­ m i o t y gospodarstwa domowego (prze­ t a k i , niecki, solnice, maglownice itp.). Osobno pokazano wyroby u ż y t k o w a n e przy tkactwie (międlice, wrzeciona, kołowrotki) oraz zabawki. Zademon­ strowano też prastare techniki wyro­ bu. * 4 . I I — w Galerii „ D e s a " w K r a ­ kowie otwarta została wystawa ma­ larstwa M a r i i Tarnawskiej-Wojtowicz. I — w klubie „ R u c h u " przy W o j . Sztabie Wojskowym w Kielcach czynna b y ł a wystawa prac 17-letniego rzeźbiarza ze Starachowic — Leszka Celucha, wielokrotnie nagradzanego na konkursach i wystawach kieleckiej sztuki ludowej. W y s t a w ę zorganizo­ wał kielecki k l u b STL. * I — w B i a ł y m s t o k u otwarta zos­ tała wystawa sztuki 1 udowej, na której zaprezentowano dorobek konkursu or­ ganizowanego przez Spółdzielcze Zrze­ szenie W y t w ó r c ó w P r z e m y s ł u Ludo­ wego i Artystycznego oraz Muzeum Okręgowe. Na konkurs wpłynęło 217 prac 72 a u t o r ó w . * 190 15.11. — w K l u b i e Spółdziel­ czości Pracy w Pszczynie otwarto wy­ s t a w ę k u l t u r y materialnej ludu psz­ czyńskiego, zorganizowaną staraniem Towarzystwa Miłośników Ziemi Psz­ czyńskiej . Zaprezentowano ok. 120 ekspo­ n a t ó w zebranych głównie przez aktyw Towarzystwa, m . i n . archaiczne na­ rzędzia rolnicze, s p r z ę t y gospodarskie, j a k kobylice, koziełki, stępy, miech kowalski z Warszowic, magiel drew­ niany z Bojszów oraz s t a r ą łódź z pnia, w y d o b y t ą z dna rzeki Pszczynki. Pokazano też kompletne wyposażenie izby wiejskiej z X I X w. z charakte­ rystycznymi ł a w a m i , skrzyniami malo­ w a n y m i i obrazami. Cała ekspozycja zorganizowana została pod k ą t e m zagospodarowania w n ę t r z powstającej w parku „Zagrody wsi p s z c z y ń s k i e j " —• m i n i skansenu, k t ó r y ma b y ć o t w a r t y w 1975 r. Scenariusz wystawy opracował mgr Igor P ł a z a k , ekspozycję zapro­ j e k t o w a ł mgr Aleksander Spy ra. * 16.11 — w Muzeum w Rybniku otwarta została wystawa obrazów pn. „Wizje L u d w i k a Holesza", artysty ludowego z Świerklan, pow. Rybnik. * I — w Muzeum w Żywcu czynna była pokonkursowa wystawa szopek kolędniczych. Organizatorom konkur­ su było Muzeum przy współudziale Referatu K u l t u r y U r z ę d u Wojewódz­ kiego w Krakowie. J u r y pod przewod­ nictwem dr E w y Eryś-Pietraszkowej z IS P A N przyznało nagrody n a s t ę p u ­ j ą c e : nagrody I otrzymali — Jan i Józef H u l k a z Łękawicy, nagrody I I •— Józef Jasek z Żywca i W ł a d y ­ sław Kastelik z Gilowic, nagrody I I I — Józef Kupczak z Żabnicy. I I . 4. Z wystawy sprzętów do „Za­ grody wsi P s z c z y ń s k i e j " . * II. 3. Maria T a r n a w s k a - W ó j t o w i c z . Kwiaty wsi polskiej, olej. 1972. * 5 . I I — w Katowicach o d b y ł się p r z e g l ą d dorobku p l a s t y k ó w amato­ rów zorganizowany z inicjatywy Wo­ jewódzkiego Ośrodka KulturalnoOś w iatowogo. Na wystawie zaprczento - 16—28.11 — w ramach panoramy Х Х Х - l e c i a w Warszawie zaprezento­ w a ł a swój dorobek kulturalny Biało­ stocczyzna. W ś r ó d licznych imprez czynna b y ł a wystawa podlaskich dy­ w a n ó w dwuosnowowych zorganizo­ wana w Staromiejskim Domu Kultury, w y s t ę p o w a ł zespół „ K u r p i e Zielone", a dn. 20.11. otwarto sklep z regional­ n y m i wyrobami tego terenu. * �18.11-—w Galerii „ D e s a " w K r a ­ kowie otwarta została wystawa та, larstwa Krzysztofa Okonia, z zawodu muzyka. * 21.11 — w Chojnicach, z okazji spotkania Z a r z ą d u Chojnickiego To­ warzystwa Kulturalnego z działaczami Towarzystwa K u l t u r y w Tucholi, zor­ ganizowano w y s t a w ę wycinanek Bro­ nisławy D u d y . * 23.11 — w K l u b i e — czytelni M B B w Inowrocławiu otwarta została wystawa haftu kujawskiego, na której eksponowano prace hafciarek ze Sławska. * I I — w Gorzowie otwarta została wystawa prac Nikifora. I I . 5. L u d w i k Holesz. Wizja życia na innej planecie, olej, 6 0 x 8 0 cm. * 1 — 9 . I I I — w pawilonie wysta­ w o w y m BTPSP w B i a ł y m s t o k u czyn­ na b y ł a wystawa drewnianych przed­ m i o t ó w u ż y t k o w y c h z terenu woje­ wództwa. Organizatorami wystawy b y l i : Białostockie TPSP oraz Galeria Sztuki Ludowej „ F o l k l o r " . * 3 . I I I — w Olsztynie, w ramach c y k l u „ P r e z e n t u j e m y dorobek k u l t u ­ ralny p o w i a t ó w " osiągnięcia swoje d e m o n s t r o w a ł Pisz. W programie o d b y ł y się m . i n . wystawy twórczości ludowej i a m a t o r ó w - p l a s t y k ó w . * I I . 6. Krzysztof O k o ń . T r y p t y k malowany na szkle. 1971. II. 4 . I I I •— w Zielonej Górze roz­ s t r z y g n i ę t y został konkurs na s z t u k ę l u d o w ą w o j e w ó d z t w a . Oceniając 668 prac 125 a u t o r ó w j u r y przyznało na­ grody i w y r ó ż n i e n i a . W dziedzinie r z e ź b y : n a g r o d ę I (3.000 zł.) o t r z y m a ł Franciszek Koz­ łowski z Gorzowa; nagrody I I (po 2.000 zł.) — Eugeniusz i Józef B u r y ł o z Przemkowa; nagrody I I I (po 1.500 zł.) — Wiesław Kloc ze Skwie­ rzyny i H e n r y k Cichowski z Zielonej Góry. W dziedzinie h a f t u : n a g r o d ę I (3.000 zł.) — Antonina Godzińska z Żagania. W dziedzinie t k a c t w a : na­ grodę I — M a r t a Najdek z Wichowa, pow. żagański. W dziedzinie plecion­ karstwa: n a g r o d ę I (3.000 zł.) — E d w a r d Stolarski z Nowej Soli, na­ grodę I I I (1.500 zł.) — Maria Budkie­ wicz z Ośna. W dziedzinie w y r o b ó w ze s ł o m y : — n a g r o d ę I I I (1.500 zł.) —• Maria Makowska z J a ł o w i c . W dziedzinie wycinankarstwa i ce­ r a m i k i przyznano t y l k o wyróżnienia. Fundatorami n a g r ó d b y l i : U r z ą d Wojewódzki — W y d z i a ł Kultury i Sztuki, W D K w Zielonej Górze oraz Spółdzielcze Zrzeszenie W y t w ó r c ó w P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego w Poznaniu. Uroczystość wręczenia n a g r ó d od­ b y ł a się 2 l . I I I . w gmachu Muzeum Ziemi Lubuskiej. 7. Fragment wystawy sztuki ludowej w o j . bydgoskiego. Warszawa. 191 �W Stołecznym D o m u K u l t u r y czynna b y ł a wystawa Teofila Ociepki, w Starej Kordegardzie w Ł a z i e n k a c h — wystawa rzeźb ceramicznych Sta­ nisława Zagajewskiego, a w TPSP •— wystawa intarsji Edwarda K a p ł o ń skiego. Ponadto o d b y ł y się w y s t ę p y ze­ społów amatorskich regionalnych i fol­ klorystycznych, jak „ P a ł u k i " z K c y n i , „ K a s z u b y " i i n . , a w warszawskiej restauracji „ G a s t r o n o m i a " czynna by­ ła bydgoska karczma regionalna. * 16.111 — w P D K w Bychowie otwarta została wystawa sztuki ludo­ wej tego terenu. * U . 8. Teofil Ociepka. Janko kant, olej. Muzy­ I I I —• w galerii Towarzystwa Sztuk P i ę k n y c h w Warszawie otwarto w y s t a w ę rzeźb Jana Graczyka, pra­ cownika Z a k ł a d ó w Mechanicznych „Ursus". * 15.111 •— w ramach Panoramy Х Х Х - l e c i a w Warszawie rozpoczęła się prezentacja dorobku Ziemi B y d ­ goskiej. W ś r ó d wielu imprez zorgani­ zowano też wystawy sztuki ludowej i a m a t o r ó w . W Muzeum Historycznym na Starym Mieście otwarto w y s t a w ę sztuki ludowej kujawskiej, pałuckiej i kaszubskiej, prezentując ok. 500 prac 86 a u t o r ó w . N a wystawie repre­ zentowane b y ł y wszystkie dziedziny sztuki ludowej, k t ó r e w okresie Trzy­ dziestolecia rozwijały się w wymienio­ nych trzech regionach w o j . bydgos­ kiego. Niewielka część wystawionych prac pochodzących z okresu wcześ­ niejszego m i a ł a u k a z a ć rozwój tradycji w sprzyjających warunkach właściwej opieki nad s z t u k ą l u d o w ą . Komisarzem wystawy b y ł a mgr Wanda Szkulmowska, scenariusz opra­ cowała Halina Mikułowska, a projekt ekspozycji — Janina Sawicka-Julga. Z okazji wystawy wydano folder zawierający ogólną informację. W Muzeum Etnograficznym czyn­ na b y ł a wystawa włocławskiego fajan­ su z okresu Trzydziestolecia. K o m i ­ sarzem wystawy b y ł a Romualda Hankowska, której a r t y k u ł zamieszczamy w numerze. 20.111 —• w Muzeum Mazowiec­ k i m w P ł o c k u otwarto w y s t a w ę „Miko­ łaj Kopernik w rzeźbie ludowej". Polska Sztuka Ludowa za granicą 8 . I I •— w W i n t e r t h u r k . Zurichu otwarta została wystawa polskiej sztuki ludowej, uprzednio prezento­ wana w Lozannie. Komisarzem obu wystaw b y ł a mgr Zofia Reinfussowa, kustosz krakowskiego Muzeum Etno­ graficznego. * 9 . I I •— w Aalst (Belgia) otwarta została wystawa pn. „Mikołaj Koper­ n i k w rzeźbie ludowej". Pokazano t u 11 prac malarskich i 25 rzeźb ludo­ wych eksponowanych uprzednio w To­ runiu, a b ę d ą c y c h własnością M u ­ zeum Okręgowego. * 14.111 — rozpoczął się w Rennes w Bretanii „ T y d z i e ń Polski", w czasie którego otwarta została wystawa —• kiermasz w y r o b ó w ludowych i artys- Fot.: J a n Świderski il. 1—3,6—8; B . Weber — II. 4. tycznych zorganizowana przez Ce­ pelię i francuskie przedsiębiorstwo „Asipag". * 26.111 •— w Leningradzie roz­ poczęły się d n i G d a ń s k a , w czasie k t ó r y c h czynna b y ł a wystawa ręko­ dzieła artystycznego Polski północnej zorganizowana przez „ A r t - R e g i o n " . Inne 6.1 — w Zamku K s i ą ż ą t Pomor­ skich w Szczecinie o d b y ł się woje­ w ó d z k i Zjazd Twórców Ludowych i P l a s t y k ó w A m a t o r ó w , zorganizowa­ n y przez W o j e w ó d z k ą R a d ę Związ­ k ó w Zawodowych, W D K w Szczecinie i Szczecińskie Towarzystwo K u l t u ­ r y -—-z okazji dorocznej wystawy. 11 najbardziej z a s ł u ż o n y m t w ó r c o m wręczono nagrody pieniężne, wielu innych o t r z y m a ł o dyplomy. * 24.11 — w Bydgoszczy o d b y ł się uroczysty koncert Zespołu Pieśni i T a ń c a Ziemi Bydgoskiej, k t ó r y obchodził 15-lecie swej działalności. Z tej okazji zasłużeni jego członkowie otrzymali złote i srebrne odznaki. * I I — Towarzystwo Przyjaciół P a m i ę t n i k a r s t w a , Związek Spółdzielni R ę k o d z i e ł a Ludowego i Artystycznego „ C e p e l i a " , przy udziale Stowarzysze­ nia T w ó r c ó w Ludowych rozpisali z okazji X X X - l e c i a P R L ogólnopolski konkurs na p a m i ę t n i k i twórców ludo­ wych. * 27—30.111 •—• w Zakopanem o d b y w a ł się V I I P r z e g l ą d Filmów 0 Sztuce. I n a g r o d ę o t r z y m a ł film M a r i i Mrozek o twórczości plastycznej 1 pisarskiej łódzkiego robotnika, pt. „ Ś w i a t y Grzegorza S t a ń c z y k a " . Wy­ różnienie I o t r z y m a ł film M a r i i Mrozek „ Z a l i p i e " , a jedno z wyróżnień „Przy­ goda Pani M a r i i " Mirosławy Marcin­ kiewicz (o malarstwie M a r i i Wojto­ wicz). K r o n i k ę opracowała Jadwiga Jarnuszkiewicz �WARUNKI PRENUMERATY Cena prenumeraty rocznej 72 zł Cena prenumeraty półrocznej 36 zł Instytucje p a ń s t w o w e i społeczne, z a k ł a d y pracy, szkoły — m a j ą c e siedzibę w miastach w o j e w ó d z k i c h i powiatowych, m o g ą z a m a w i a ć p r e n u m e r a t ę za p o ś r e d ­ nictwem miejscowych O d d z i a ł ó w i Delegatur RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " lub b e z p o ś r e d n i o w Centrali K o l p o r t a ż u RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-958 Warsza­ wa ,ul. Towarowa 28. konto P K O nr 1-6-100020, w terminie do dnia 25 listopada na r o k n a s t ę p n y . Instytucje p a ń s t w o w e i społeczne, z a k ł a d y pracy, szkoły — m a j ą c e siedzibę w miejscowościach, w k t ó r y c h nie ma O d d z i a ł ó w RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " , w i n n y opłacać p r e n u m e r a t ę w terenowo w ł a ś c i w y c h u r z ę d a c h pocztowych. P r e n u m e r a t ę k r a j o w ą dla c z y t e l n i k ó w i n d y w i d u a l n y c h p r z y j m u j ą u r z ę d y pocz­ towe, listonosze i b e z p o ś r e d n i o Centrala K o l p o r t a ż u RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00- 958 Warszawa, u l . Towarowa 28, konto P K O nr 1-6-100020, w terminie do 10 dnia m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę ze zleceniem w y s y ł k i za g r a n i c ę , k t ó r a jest o 40% droższa od pre­ numeraty krajowej, przyjmuje Biuro K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-840 Warszawa, u l . Wronia 23, Konto P K O nr 1-6-100024. Sprzedaż numerów bieżących i uprzednich Instytucje p a ń s t w o w e i społeczne, szkoły, z a k ł a d y pracy oraz czytelnicy i n d y ­ w i d u a l n i m o g ą n a b y w a ć t ę p u b l i k a c j ę w k s i ę g a r n i O ś r o d k a Rozpowszechniania Wydawnictw Naukowych P A N . S p r z e d a ż g o t ó w k o w a i w y s y ł k o w a , pojedynczych n u m e r ó w i w k o n t y n u a c j i ; p ł a t n o ś ć g o t ó w k ą , przelewem l u b za zaliczeniem pocztowym. A d r e s : O R P A N 00-901 Warszawa, P a ł a c K u l t u r y i Nauki, konto P K O nr 1- 6-100312, w k s i ę g a r n i „ O s s o l i n e u m " 50-106 W r o c ł a w , Rynek 8, w G ł ó w n e j K s i ę ­ garni Naukowej 00-068 Warszawa, K r a k o w s k i e P r z e d m i e ś c i e 7, w K s i ę g a r n i N a u ­ kowej 31-118 K r a k ó w , u l . Podwale 6. Prenumeratorzy m i e s z k a j ą c y za g r a n i c ą m o g ą z a m a w i a ć P O L S K Ą S Z T U K Ę L U D O W Ą za p o ś r e d n i c t w e m Centrali H a n d l u Zagranicznego „Ars Polona — Ruch" 00- 068 Warszawa, u l . K r a k o w s k i e P r z e d m i e ś c i e 7. Bank H a n d l o w y S.A. Warszawa konto nr 1595-006-000-00710. Indeks 37132 Indeks m i ę d z y n a r o d o w y P L I S S N 0032—3721 Zakład Narodowy imienia Ossolińskich — Wydawnictwo, Wrocław, Oddział w Warszawie 1974. Nakład 1860 egz. Objętość: 9,10 ark. wyd.; 7,50 ark. druk. Papier: Ilustr. I I I , kl., 120 gram, A l . Oddano do składania 21.V.1974 r. Podpisano do druku 27.VIII.1974. Wydrukowano we wrześniu 1974. Cena 18,— zł. Z. G . „Tamka". Zakład nr 2. Zam. 282. W-121 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e511178fd3a50812d473f75e0685d9a8.pdf ef088eccdacd98a621d0eb8f57715ebf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4523 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4206 Title A name given to the resource "Dźwierka na nalepę" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.3; s.186-187 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krasińska, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Krasińska „DZWIERKA NA NALEPĘ" W piecach kuchennych zaopatrzonych w „ k a p ę " przestrzeń pod n i ą wykorzystywana jest zazwyczaj do magazynowania i przechowywania g a r n k ó w oraz drobnego s p r z ę t u kuchennego. Ze względu na e s t e t y k ę w n ę t r z a mieszkalnego przestrzeń t ę osłania się często firankami z perkalu rozciągniętymi na sznurkach. Podczas b a d a ń prowadzonych na terenie powiatu rzeszowskiego w latach 1947—1957 przez P r a c o w n i ę D o k u ­ mentacji Polskiej Sztuki Ludowej I n s t y t u t u Sztuki P A N w k i l k u wsiach położonych na północny-wschód od Rze­ szowa, a mianowicie: Jasionce, Ł u k a w c u , Ł ą c e i Terliczce — natrafiono na urządzenie służące jako osłona, gdzie indziej do tej pory nie notowane, czyli tzw. d ź w i e r k a na n a l e p ę . Są to d w u s k r z y d ł o w e drzwiczki osadzone w ramie, a ponieważ z a m y k a j ą p r z e s t r z e ń przed czeluścią pieca z dwóch stron, przeto składają się z d w ó c h części usta­ wionych w stosunku do siebie pod k ą t e m prostym. W części szerszej znajdują się wspomniane wyżej d w u s k r z y d ł o w e drzwiczki, k t ó r e zazwyczaj s ą zdobione. D o d a ć należy, że niekiedy w ten sam sposób zabezpieczano o t w ó r znajdu­ j ą c y się pod piecem chlebowym. Moda na ozdobne dźwierka w t y c h wsiach z a p a n o w a ł a w latach 1925—1927. Po raz pierwszy, j a k głosi tradycja (jedyne źródło informacji na ten temat), w y k o n a ł je stolarz z Ł u k a w c a Jan Porada, przy czym jemu to również przy­ pisuje się rolę propagatora t y c h u r z ą d z e ń . Ponieważ dźwierka wykonywane b y ł y przez stolarzy dlatego może wśród zinwentaryzowanych o b i e k t ó w zde­ cydowanie przeważają stolarskie formy ich zdobienia, obok nielicznych snycerskich i malowanych. Charakteryzuje je stosunkowo ubogi ornament n a k ł a ­ dany połączony niekiedy z r y t e m . Proste, nie profilowane zazwyczaj obramienia drzwiczek wypełniają p ł y c i n y z cen­ tralnie zakomponowanym m o t y w e m zdobniczym. N a j ­ prostszą jego formą jest m o t y w geometryczny w kształcie w y p u k ł e g o rombu (Tabl. — 1). W innych d ź w i e r k a c h cen­ tralnie umieszczony romb obudowany został r a m ą , przez co kompozycja sprawia wrażenie cięższej od omówionej po­ przednio (Tabl. — 2). Podobny sposób zdobienia na t y m terenie spotykany jest również w meblarstwie, np. na drzwiczkach szafek na naczynia. Niemniej ciekawą s t o l a r s k ą formą zdobienia jest motyw przecinających się ł u k ó w zwieńczonych kwiatem (Tabl. — 3). D o d a t k o w ą ozdobę stanowi a ż u r o w a krata umieszczona w górnej części płyciny dźwierek. Wszystkie naklejone m o t y w y zdobnicze w t y m w y p a d k u podkreślone zostały czarną farbą. Znacznie skromniej od wyżej omówio­ nych p r e z e n t u j ą się płyciny, k t ó r y c h j e d y n y m m o t y w e m zdobniczym jest n a ł o ż o n y na powierzchnię „ p ł o t e k " (Tabl. — 4), n a d a j ą c y jednak zdobionej płaszczyźnie p e w n ą lekkość. R ó w n i e często s p o t y k a n ą , s t o l a r s k ą formą zdobienia płycin są m o t y w y roślinne. Obok m o t y w ó w ludowych, o prostych formach tulipanowych (Tabl. — 5, 6), w y s t ę p u j ą t u kompozycje roślinne o formach z a p o ż y c z o n y c h najprawdo­ podobniej z meblarstwa mieszczańskiego z okresu secesji (Tabl.— 7). P ł y c i n y dźwierek zdobi stylizowany m o t y w kwia­ towy, l i s t k i obwiedziono r y t e m , k w i a t jest w y p u k ł y . Najbardziej jednak dekoracyjny w y s t r ó j m a j ą dźwierka zdobione t e c h n i k ą snycerską. Bogato zdobione płyciny ujęte są od góry i dołu profilowaną r a m ą m a j ą c ą charakter architektoniczny (żłobkowania i wałki). Z a r ó w n o d o l n ą , 186 j a k i g ó r n ą p a r t i ę gzymsu podkreślają m o t y w y pasowe w postaci w r ą b k ó w w y k o n a n y c h w k l ę s ł y m d ł u t e m (Tabl.—• 9), b ą d ź p r z y p o m i n a j ą c e tzw. wole oczka (Tabl.— 8, 10). W t y c h p r z y k ł a d a c h spotykamy p ł y c i n y zbliżone swoim k s z t a ł t e m do k w a d r a t u czy p r o s t o k ą t a . Są one b ą d ź ozdobione rytem, b ą d ź też r y t p o ł ą c z o n y jest z m o t y w e m naklejonym na pole zdobnicze. Tego t y p u d ź w i e r k a zinwentaryzowane z o s t a ł y w Terliczce ( T a b l . — 8). W t y m w y p a d k u w bogato profilowanych obramieniach (z w y r a ź n y m zaznaczeniem gzymsu i zwieńczenia) osadzono p ł y c i n y , na k t ó r e nakle­ j o n y został stylizowany m o t y w p r z y p o m i n a j ą c y formą w y c i n a n k ę l u d o w ą , a p o b r z e ż a płycin ozdobione są rytem. W d ź w i e r k a c h zdobionych t e c h n i k ą s n y c e r s k ą orna­ ment stanowi k o m p o z y c j ę b ą d ź o ś r o d k o w ą ze środkiem w y r a ź n i e zaznaczonym przez rozetę, w k t ó r e j zbiegają się osie p r z e k ą t n y c h , b ą d ź też r y t e m podkreślone są obrzeża, podczas gdy ś r o d e k pozostaje pusty.. W j e d n y m z zinwentaryzowanych o b i e k t ó w (Tabl.— 9), płycinę obwiedziono w r ą b k a m i , zaś pas wokół jej boków p o k r y t o stylizowanymi m o t y w a m i r o ś l i n n y m i w układzie k ą t o w y m , pozostawiając nie ozdobiony jedynie środek p ł y c i n y . W drugim zaś przypadku ornament ma charakter o ś r o d k o w y z r o z e t ą obwiedzioną licznymi w r ą b k a m i , jako elementem centralnym. P o z o s t a ł ą część p ł y c i n y wypeł­ niono stylizowanymi m o t y w a m i r o ś l i n n y m i . Opisane t u sposoby dekoracji dźwierek m a j ą swe analogie na t y m terenie w meblarstwie l u d o w y m . * Najnowszym sposobem zdobienia dźwierek było ma­ lowanie ieh farbą. Czynność t ę w y k o n y w a ł y kobiety, w odróżnieniu od poprzednio omawianych prac, które zawsze należały do m ę ż c z y z n . W w y p a d k u malowanych dźwierek m a m y do czynienia z prostym, nie profilowanym obramieniem płycin pokry­ t y c h jednokolorowym t ł e m , na k t ó r y m umieszczony bywał zazwyczaj o ś r o d k o w o m o t y w zdobniczy o formach roślin­ n y c h z a p o ż y c z o n y c h z dźwierek stolarskich (Tabl.'—11). Opisywane t u osłony pieców piekarskich są zjawiskiem m ł o d y m , nie m a j ą c y m t r a d y c j i w kulturze ludowej. Po­ jawiły się one w p e w n y m okresie jako element nowy, uzu­ pełniający w sposób funkcjonalnie uzasadniony urządzenie z a m o ż n e j , ale tradycyjnej izby (kuchni) wiejskiej. Gdyby to miało miejsce kilkadziesiąt lat wcześniej, moda ozdob­ nych dźwierek niewątpliwie rozpowszechniłaby się szeroko, przyszła' ona jednak za p ó ź n o , w momencie gdy tradycyjna k u l t u r a ludowa nie p o s i a d a ł a już swej dawnej dynamiki rozwojowej, umożliwiającej rozpowszechnienie się tego rodzaju innowacji. D ź w i e r k a , k t ó r e zaczęły już przyjmować się w paru s ą s i a d u j ą c y c h ze sobą wsiach, niemal równo­ cześnie ze swym pojawieniem zaczęły wychodzić z użycia z powodu p o s t ę p u j ą c e g o zanikania tradycyjnych urządzeń ogniowych, likwidacji pieców piekarskich starego typu i kap umieszczanych u w y l o t u czeluści pieca chlebowego. B y ł a to więc moda przejściowa, k t ó r a jednak pozo­ stawiła t r w a ł e ś l a d y . Wolno sądzić, że dalsze badania w okolicznych wsiach m o g ą przynieść dodatkowe wiado­ mości, rozszerzając znany nam obecnie zasięg występowa­ nia dźwierek. * Zdobienie: łóżek ( X I V c ) 12; X I V с (13), skrzyń przeworskich i jarosławskich ( L . inw. 21377, 48438), szaf ( X I V a) 40 ; X I V a (44). A r c h i w u m Pracowni Dokumentacji Polskiej Sztuki Ludowej I n s t y t u t Sztuki P A N w Krakowie. �Л <2 3 6 7 Ч 8 Tabl. Zdobienie „ d ź w i e r e k na n a l e p ę " . Ozdoby n a k ł a d a n e : 1 — Ł u k a w i e c , pow. Rzeszów. 2 — Łukawiec, pow. Rzeszów, w y k . Jan Głuszak. 3 — Ł u k a w i e c , pow. Rzeszów, w y k . W ę g r z y n . 4 — Ł u k a w i e c , pow. Rzeszów, w y k . Jan Głuszak. Ozdoby n a k ł a d a n e połączone z r y t e m : 5, 6 — Ł u k a w i e c , pow. Rzeszów. 7 — Jasionka, pow. Rzeszów, w y k . Kazimierz Nowak. 8 — Terliczka, pow. Rzeszów, w y k . Pieczonka. Ozdoby wykonane t e c h n i k ą s n y c e r s k ą : 9 — Ł ą k a , pow. Rzeszów. 10 — Ł u k a w i e c , pow. Rzeszów, w y k . W ę g r z y n . Ozdoby malowane: 11 — Łukawiec, pow. Rzeszów. I I . 1. „ D ź w i e r k a na n a l e p ę " . Ł u k a w i e c , pow. Rzeszów. I I . 2. „ D ź w i e r k a na n a l e p ę " zdobione t e c h n i k ą snycerską. Ł ą k a , pow. Rzeszów. Fot.: J a n Świderski — il. 1; A . Rokicki — il. 2; R y s . — Maria Czarnecka 187 �ДВЕРЦЫ К Автор описывает деревянные р а з у к р з ш е н и я зас­ л о н к и — своего рода д в е р ц ы , п р и к р ы в а в ш и е в двад­ ц а т ы х годах ч а с т ь к у х о н н о й п е ч и м е ж д у п л и т о й и ж е л е з н ы м к о л п а к о м н а д ней. Д в е р ц ы эти б ы л и обна­ р у ж е н ы во время исследований, проводимых Институ­ ЛЕЖАНКЕ том и с к у с с т в а в д е р е в н я х , р а с п о л о ж е н н ы х на северо-восток от Ж е ш с в а . Это е д и н с т в е н н ы й случай упот­ р е б л е н и я з а с л о н о к к у х о н н о й п е ч и в виде дверц сто­ лярной работы. В П о л ь ш е повсеместно пользуются д л я этой ц е л и з а н а в е с к а м и и з к а к о й - н и б у д ь ткани. S H U T T E R S I N K I T C H E N STOVES The authoress o f the article describes decorated wooden shutters, doors of a k i n d , used i n the twenties to cover the space between the iron top plate and the chimney hood over i t . The shutters were found during the on-the-spot regional research conducted b y the A r t I n s t i t u t e i n villages situated north-east of Rzeszów. This is the only known case of the use of such shutters made by a joiner as the usual practice in Poland is to have a small curtain made of material. N J M A R I A P R Z E Ź D Z I E C K A . O m a ł o p o l s k i m malarstwie ikonowym X I X wieku. Studia nad epilogiem sztuki cerkiewnej w diecezji przemyskiej i na terenach sąsiednich. Ossolineum, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w — G d a ń s k 1973, s. 78 + 77 i l . K s i ą ż k a Przeździeckiej zwraca u w a g ę na zagadnienie pomijane dotychczas, a niewątpliwie zasługujące na u w a g ę , przede wszystkim badaczy sztuki ludowej i jej pogranicza ze s z t u k ą cechową. K i l k a ostatnich lat swego życia poświęciła Przeździecka badaniom nad zachowanymi w Polsce i k o n a m i u n i c k i m i . Zakończenie pierwszego etapu t y c h b a d a ń stało się p o d s t a w ą dysertacji doktorskiej, k t ó r ą j u ż po śmierci a u t o r k i przygoto­ wała do d r u k u E w a Dwornik-Gutowska. Niestety, p o s t ę p u ­ jąca choroba uniemożliwiła Przeździeckiej rozwinięcie rozpoczętych p o s z u k i w a ń . Wiele istotnych w ą t k ó w zostało w książce jedynie naszkicowanych, niemniej przedstawia ona d u ż ą w a r t o ś ć — t y m większą, że jest zamierzeniem pio­ nierskim. Jak wielokrotnie p o d k r e ś l a sama autorka — prezento­ wany przez n i ą m a t e r i a ł nie przedstawia d u ż y c h walorów artystycznych. Pod t y m względem epilog malarstwa unic­ kiego nie b y ł interesujący. B y ł natomiast ciekawym zja­ wiskiem k u l t u r o w y m , zwłaszcza w aspekcie w p ł y w u twór­ czości rzemieślniczych w a r s z t a t ó w malarskich na s z t u k ę ludową. Badania Przeździeckiej rzucają t e ż światło na zagadnienie w p ł y w u specyficznego środowiska zlecenio­ dawców i odbiorców na prowincjonalną s z t u k ę religijną. P o d s t a w ę m a t e r i a ł o w ą pracy stanowi inwentaryzacja z a b y t k ó w zachowanych na terenie Polski i częściowo na Słowacji oraz starannie przeprowadzona kwerenda archi­ walna w dobrze zachowanym zbiorze d o k u m e n t ó w Archi­ w u m Biskupstwa Grecko-Katolickiego w P r z e m y ś l u . U d a ł o się autorce na podstawie archiwaliów opracować słownik malarzy cerkiewnych, działających w Małopolsce w X I X w., zawierający 69 nazwisk t w ó r c ó w ikonostasów i obrazów w r ó ż n y c h cerkiewkach. Ustalenie autorstwa i miejsca przeznaczenia owych malowideł jest często j e d y n y m świadectwem ich istnienia. Ogromna większość cerkiewek unickich, a zwłaszcza ich wyposażenia, uległa zniszczeniu. Dokładniej u d a ł o się Przeździeckiej o d t w o r z y ć dzieje jednej z rodzin malarzy — B o g d a ń s k i c h . Członkowie kolej­ nych pokoleń rodu malowali obrazy do cerkwi w ciągu ca­ łego X I X w., a ostatni z nich p r a c o w a ł jeszcze do lat sześć­ dziesiątych naszego stulecia. Ż a d e n z nich nie wyróżnił się artystycznym poziomem swej twórczości, ale dzieje ich m o ż n a u w a ż a ć za p r z y k ł a d dobrze ilustrujący zjawisko typowe dla dziejów malarstwa unickiego w Polsce w okresie schyłkowym. B o g d a ń s c y studiowali w polskich uczelniach artystycznych, albo pobierali n a u k i w rodzinie. Malowali swe obrazy religijne, podobnie j a k katoliccy prowincjonalni malarze, w oparciu o popularne wzory graficzne, kopiowali też znane za p o ś r e d n i c t w e m rycin słynne kompozycje reli­ 188 gijne wielkich m i s t r z ó w . Rembrandta, Rubensa. Związek ich twórczości z t r a d y c j ą malarstwa bizantyjskiego jest już zupełnie nieczytelny. W związku z t y m sądzę, że nie można ich prac określać mianem ikon. (Tak nazwano w książce obrazy malowane na desce, nawet t a m gdzie ani ujęcie ikonograficzne, ani sposób malowania nie pozwala wiązać ich z ikonami). B o g d a ń s c y p r z y p o m i n a j ą , j a k sądzę, bardziej np. ce­ chowych, dziewiętnastowiecznych malarzy częstochowskich — oczywiście t y c h najbardziej renomowanych (nie malują­ cych dla chłopów), niż dawnych malarzy cerkiewnych. P r z e ź d z i e c k a stara się też z r e k o n s t r u o w a ć działalność m a l a r s k ą znanych małopolskich w a r s z t a t ó w ikonowych w X I X w., a przy okazji zajmuje się w k i l k u wypadkach ich dziejami u schyłku X V I I I w. Szczególnie interesujące są jej spostrzeżenia d o t y c z ą c e malarzy rybotyckich. N a podstawie przekazów źródłowych autorka wyprowadza wniosek, że ośrodek ten s k u p i a ł malarzy o znacznej rozpiętości umiejęt­ ności, a nie t y l k o najsłabszych, j a k sądziła Nowacka. Stwier­ dza t e ż Przeździecka, że obok m n i c h ó w malowali także rybotyccy mieszczanie. Zwraca też u w a g ę na możliwość o d d z i a ł y w a n i a na malarstwo rybotyckie blisko położonej K a l w a r i i P a c ł a w s k i e j , k t ó r a jako wielki ośrodek pątniczy mogła b y ć p o w a ż n y m źródłem z b y t u obrazów. Malowidła „ o d p u s t o w e " wykonywane seryjnie dla chło­ pów, a zachowane przede wszystkim jako obrazy z cho­ rągwi, oraz ludowe rzeźby unickie wzorowano na ikonach s t a n o w i ą g r u p ę szczególnie interesującą zo względu na swą s t y l o w ą odmienność od z a b y t k ó w ludowej sztuki religijnej, katolickiej. Analizując je, autorka stwierdza w t y m malar­ stwie związki z t r a d y c j ą m a l a r s k ą w a r s z t a t ó w rybotyckich, konstatuje też w p ł y w r ó ż n y c h wzorów ikonograficznych. Między i n n y m i o d d z i a ł y w a ł y na ludowe malarstwo unickie w zakresie ikonografii i kompozycji obrazów •— drzeworyt ludowy oraz malarstwo sąsiednich t e r e n ó w , a także malo­ w i d ł a na szkle. Obok konkretnych osiągnięć badawczych, książka Przeździeckiej, j a k k a ż d a praca pionierska, ukazuje szereg l u k w naszej znajomości zagadnienia, k t ó r e należałoby wy­ pełnić. Sama autorka p r a g n ę ł a zająć się zwłaszcza problemem związków m i ę d z y p r a c u j ą c y m i dla chłopów warsztatami malarskimi u n i c k i m i a k a t o l i c k i m i , ich wzajemnym oddzia­ ł y w a n i e m i kręgiem odbiorców. Wydaje się, że podjęcie tego tematu- jest n i e z b ę d n e przy badaniu malarstwa ludowego Polski południowo-wschodniej. Anna Kunczyńska-Iracka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/72e55a2a91a8d95464a845cd0f028272.pdf dd6378193ef4de0db6b934d5cd46f6d2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4524 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4207 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.3; s.188-189 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ДВЕРЦЫ К Автор описывает деревянные р а з у к р з ш е н и я зас­ л о н к и — своего рода д в е р ц ы , п р и к р ы в а в ш и е в двад­ ц а т ы х годах ч а с т ь к у х о н н о й п е ч и м е ж д у п л и т о й и ж е л е з н ы м к о л п а к о м н а д ней. Д в е р ц ы эти б ы л и обна­ р у ж е н ы во время исследований, проводимых Институ­ ЛЕЖАНКЕ том и с к у с с т в а в д е р е в н я х , р а с п о л о ж е н н ы х на северо-восток от Ж е ш с в а . Это е д и н с т в е н н ы й случай упот­ р е б л е н и я з а с л о н о к к у х о н н о й п е ч и в виде дверц сто­ лярной работы. В П о л ь ш е повсеместно пользуются д л я этой ц е л и з а н а в е с к а м и и з к а к о й - н и б у д ь ткани. S H U T T E R S I N K I T C H E N STOVES The authoress o f the article describes decorated wooden shutters, doors of a k i n d , used i n the twenties to cover the space between the iron top plate and the chimney hood over i t . The shutters were found during the on-the-spot regional research conducted b y the A r t I n s t i t u t e i n villages situated north-east of Rzeszów. This is the only known case of the use of such shutters made by a joiner as the usual practice in Poland is to have a small curtain made of material. N J M A R I A P R Z E Ź D Z I E C K A . O m a ł o p o l s k i m malarstwie ikonowym X I X wieku. Studia nad epilogiem sztuki cerkiewnej w diecezji przemyskiej i na terenach sąsiednich. Ossolineum, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w — G d a ń s k 1973, s. 78 + 77 i l . K s i ą ż k a Przeździeckiej zwraca u w a g ę na zagadnienie pomijane dotychczas, a niewątpliwie zasługujące na u w a g ę , przede wszystkim badaczy sztuki ludowej i jej pogranicza ze s z t u k ą cechową. K i l k a ostatnich lat swego życia poświęciła Przeździecka badaniom nad zachowanymi w Polsce i k o n a m i u n i c k i m i . Zakończenie pierwszego etapu t y c h b a d a ń stało się p o d s t a w ą dysertacji doktorskiej, k t ó r ą j u ż po śmierci a u t o r k i przygoto­ wała do d r u k u E w a Dwornik-Gutowska. Niestety, p o s t ę p u ­ jąca choroba uniemożliwiła Przeździeckiej rozwinięcie rozpoczętych p o s z u k i w a ń . Wiele istotnych w ą t k ó w zostało w książce jedynie naszkicowanych, niemniej przedstawia ona d u ż ą w a r t o ś ć — t y m większą, że jest zamierzeniem pio­ nierskim. Jak wielokrotnie p o d k r e ś l a sama autorka — prezento­ wany przez n i ą m a t e r i a ł nie przedstawia d u ż y c h walorów artystycznych. Pod t y m względem epilog malarstwa unic­ kiego nie b y ł interesujący. B y ł natomiast ciekawym zja­ wiskiem k u l t u r o w y m , zwłaszcza w aspekcie w p ł y w u twór­ czości rzemieślniczych w a r s z t a t ó w malarskich na s z t u k ę ludową. Badania Przeździeckiej rzucają t e ż światło na zagadnienie w p ł y w u specyficznego środowiska zlecenio­ dawców i odbiorców na prowincjonalną s z t u k ę religijną. P o d s t a w ę m a t e r i a ł o w ą pracy stanowi inwentaryzacja z a b y t k ó w zachowanych na terenie Polski i częściowo na Słowacji oraz starannie przeprowadzona kwerenda archi­ walna w dobrze zachowanym zbiorze d o k u m e n t ó w Archi­ w u m Biskupstwa Grecko-Katolickiego w P r z e m y ś l u . U d a ł o się autorce na podstawie archiwaliów opracować słownik malarzy cerkiewnych, działających w Małopolsce w X I X w., zawierający 69 nazwisk t w ó r c ó w ikonostasów i obrazów w r ó ż n y c h cerkiewkach. Ustalenie autorstwa i miejsca przeznaczenia owych malowideł jest często j e d y n y m świadectwem ich istnienia. Ogromna większość cerkiewek unickich, a zwłaszcza ich wyposażenia, uległa zniszczeniu. Dokładniej u d a ł o się Przeździeckiej o d t w o r z y ć dzieje jednej z rodzin malarzy — B o g d a ń s k i c h . Członkowie kolej­ nych pokoleń rodu malowali obrazy do cerkwi w ciągu ca­ łego X I X w., a ostatni z nich p r a c o w a ł jeszcze do lat sześć­ dziesiątych naszego stulecia. Ż a d e n z nich nie wyróżnił się artystycznym poziomem swej twórczości, ale dzieje ich m o ż n a u w a ż a ć za p r z y k ł a d dobrze ilustrujący zjawisko typowe dla dziejów malarstwa unickiego w Polsce w okresie schyłkowym. B o g d a ń s c y studiowali w polskich uczelniach artystycznych, albo pobierali n a u k i w rodzinie. Malowali swe obrazy religijne, podobnie j a k katoliccy prowincjonalni malarze, w oparciu o popularne wzory graficzne, kopiowali też znane za p o ś r e d n i c t w e m rycin słynne kompozycje reli­ 188 gijne wielkich m i s t r z ó w . Rembrandta, Rubensa. Związek ich twórczości z t r a d y c j ą malarstwa bizantyjskiego jest już zupełnie nieczytelny. W związku z t y m sądzę, że nie można ich prac określać mianem ikon. (Tak nazwano w książce obrazy malowane na desce, nawet t a m gdzie ani ujęcie ikonograficzne, ani sposób malowania nie pozwala wiązać ich z ikonami). B o g d a ń s c y p r z y p o m i n a j ą , j a k sądzę, bardziej np. ce­ chowych, dziewiętnastowiecznych malarzy częstochowskich — oczywiście t y c h najbardziej renomowanych (nie malują­ cych dla chłopów), niż dawnych malarzy cerkiewnych. P r z e ź d z i e c k a stara się też z r e k o n s t r u o w a ć działalność m a l a r s k ą znanych małopolskich w a r s z t a t ó w ikonowych w X I X w., a przy okazji zajmuje się w k i l k u wypadkach ich dziejami u schyłku X V I I I w. Szczególnie interesujące są jej spostrzeżenia d o t y c z ą c e malarzy rybotyckich. N a podstawie przekazów źródłowych autorka wyprowadza wniosek, że ośrodek ten s k u p i a ł malarzy o znacznej rozpiętości umiejęt­ ności, a nie t y l k o najsłabszych, j a k sądziła Nowacka. Stwier­ dza t e ż Przeździecka, że obok m n i c h ó w malowali także rybotyccy mieszczanie. Zwraca też u w a g ę na możliwość o d d z i a ł y w a n i a na malarstwo rybotyckie blisko położonej K a l w a r i i P a c ł a w s k i e j , k t ó r a jako wielki ośrodek pątniczy mogła b y ć p o w a ż n y m źródłem z b y t u obrazów. Malowidła „ o d p u s t o w e " wykonywane seryjnie dla chło­ pów, a zachowane przede wszystkim jako obrazy z cho­ rągwi, oraz ludowe rzeźby unickie wzorowano na ikonach s t a n o w i ą g r u p ę szczególnie interesującą zo względu na swą s t y l o w ą odmienność od z a b y t k ó w ludowej sztuki religijnej, katolickiej. Analizując je, autorka stwierdza w t y m malar­ stwie związki z t r a d y c j ą m a l a r s k ą w a r s z t a t ó w rybotyckich, konstatuje też w p ł y w r ó ż n y c h wzorów ikonograficznych. Między i n n y m i o d d z i a ł y w a ł y na ludowe malarstwo unickie w zakresie ikonografii i kompozycji obrazów •— drzeworyt ludowy oraz malarstwo sąsiednich t e r e n ó w , a także malo­ w i d ł a na szkle. Obok konkretnych osiągnięć badawczych, książka Przeździeckiej, j a k k a ż d a praca pionierska, ukazuje szereg l u k w naszej znajomości zagadnienia, k t ó r e należałoby wy­ pełnić. Sama autorka p r a g n ę ł a zająć się zwłaszcza problemem związków m i ę d z y p r a c u j ą c y m i dla chłopów warsztatami malarskimi u n i c k i m i a k a t o l i c k i m i , ich wzajemnym oddzia­ ł y w a n i e m i kręgiem odbiorców. Wydaje się, że podjęcie tego tematu- jest n i e z b ę d n e przy badaniu malarstwa ludowego Polski południowo-wschodniej. Anna Kunczyńska-Iracka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2cd743713b661183da687fded2418131.pdf 5b4d0b8f8cdee94908ff25bc44fcade1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2106 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource badania terenowe wies polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1955 Title A name given to the resource Wieś polska w perspektywie badań etnologicznych i socjologicznych/ LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.97-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wieruszewska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, II. STAN I PERSPEKTYWY MARIA WIERUSZEWSKA Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa Warszawa t. 78, 1995 NAUK ETNOLOGICZNYCH PAN WIEŚ POLSKA W PERSPEKTYWIE BADAŃ ETNOLOGICZNYCH I SOCJOLOGICZNYCH Wstęp Zaskakiwać może fakt, iż termin "wieś" nie znalazł się dotychczas w zbiorze pojęć i terminów ogólnych ani socjologii, ani też etnologii. Dopiero przygotowywana do druku encyklopedia socjologii ma przełamać niepokojący fakt pominięcia wsi - ważnej organizacji życia społecznego - w zbiorze pojęć myśli socjologicznej. Jest prawdą, dostrzeganą coraz wyraźniej, iż wieś stanowi słaby punkt ogólniejszych teorii. Wieś, zepchnięta na margines systemów socjologicznych, jako przedmiot badań do dziś pozostaje zawstydzającym obrazem niewiedzy i niedomówień. Przyznają to wybitne autorytety, by przytoczyć opinię profesora Jana Szczepańskiego. Pomimo dużej liczby ośrodków różnodyscyplinowych badall, grona utalentowanych badaczy, obszernej bibliografii wyników badań cząstkowych i panoramy pism takich, jak między innymi "Etnografia Polska", "Lud", "Literatura Ludowa", "Wieś i Rolnictwo", "Roczniki Socjologii Wsi", "Regiony", "Sycyna" i "Pamiętnikarstwo Polskie", brakuje prac syntetyzujących przemiany wsi polskiej XIX i XX wieku (Szczepański, 1994). Co więcej, nowe zjawiska dokonujące się na wsi polskiej nie dają się opisać przy pomocy istniejących teorii. Zmiana ustroju, zdaniem Szczepańskiego, podważyła moc wyjaśniającą teorii modernizacji, ważność teorii stratyfikacji społeczności wiejskich oraz teorii organizacji społecznej, opartej na funkcjonowaniu grup pierwotnych. Brak adekwatności języka współczesnej socjologii do problemów i zjawisk występujących w Polsce to powód załamania się funkcji społecznej nauki, która w tradycji polskiej była przewodniczką w życiu społecznym. Jakie są tego przyczyny? Sięgnijmy do początków teorii socjologicznych okresu Oświecenia. Myśliciele XVIII wieku sprzymierzeni w dążeniu pokonywania ignorancji i przesądów, wpłynęli na uformowanie się zasadniczo nowej postawy wobec świata. Wieś z takiej perspektywy, częściowo przechowanej do dziś, mogła być widziana tylko jako oaza zacofania i zabobonów, którą należało oświecać 7 - Lud t. LXXVIIl �98 "kagankiem oświaty". Filozofia Oświecenia stała jednak pod wieloma względami wyżej - jak wskazuje Jerzy Szacki - od późniejszych systemów socjologicznych XIX wieku, które rozwijały się już w innych warunkach historycznych. Socjologia była od swych początków ukierunkowana na badanie problemów społeczeństwa po rewolucji przemysłowej. Dlatego też główne wątki badawcze i teoretyczne socjologii skupiały się na historycznej zmienności społeczeństw oraz odkrywaniu różnic pomiędzy starym społeczeństwem feudalnym, stanowym a nowym społeczeństwem kapitalistycznym, klasowym (Szacki, 1983, s. 149). Teoria ewolucji i postępu siłą rzeczy pozostawiały na uboczu zainteresowanie segmentem agrarnym starego porządku społecznego, tym samym marginalizowały znaczenie wsi i jej mieszkańców w tworzącym się ładzie społeczeństwa przemysłowego. Wieś - przedmiot refleksji naukowej Naj dawniej szych źródeł do poznania genezy wsi jako powszechnej formy osiedlenia dostarcza archeologia. "Wsie" - duże osady występowały w kręgu rolniczej kultury "radłowej" w końcowym okresie neolitu. Zamieszkiwanie określonego obszaru, zbiorowe użytkowanie ziemi współtworzyło pierwsze formy organizacyjne zwane wspólnotą sąsiedzką lub wiejską. Pierwsze źródła pisane od połowy X wieku przynoszą informacje o historii wsi poprzez inwentarze dóbr biskupich i klasztornych. Późnośredniowieczne źródła rozszerzają pisane informacje o wsi poprzez zamieszczanie wiadomości o kształtach, rozplanowaniu wsi i organizacji życia wewnętrznego. Źródła te - zwłaszcza dokumenty lokacyjne na prawie niemieckim od połowy XIII do połowy XV wieku - dostarczają informacji o uwarstwieniu ludności wiejskiej, jej zróżnicowaniu, strukturze gospodarczej i położeniu społeczno-prawnym chłopów we wsiach czynszowych. Refleksje o wsi na tle szerszych zainteresowań ginącymi kulturami, w tym kulturą chłopów, można odnaleźć w historiografii, publicystyce, literaturze rolniczej i pięknej od czasów Odrodzenia. Wieś jako przedmiot systematycznych studiów wiąże się w Polsce, podobnie jak w innych krajach europejskich, z okresem kształtowania nowoczesnej świadomości narodowej od przełomu XVIII i XIX wieku. Faza świadomych poszukiwań źródeł do poznania historii chłopów i wsi wiąże się z załamaniem systemu feudalnego, początkami kapitalizmu i rozpoczęciem bardziej pogłębionych studiów nad społeczeństwem. Refleksja nad wsią jako społecznością lokalną łączy się w socjologii z kryzysem grup pierwotnych opartych na stosunkach osobistych i współpracy a zagrożonych przez procesy industrializacji i urbanizacji w miarę rozpowszechniania kapitalizmu. �99 Odwołanie do takich cech jak wspólnota życia, więzy krwi, samowystarczalność i ograniczone rozmiary grup pierwotnych, zwanych przez C. H. Cooley'a "piastunkami ludzkiej natury", uzasadniają cofnięcie do wcześniejszych źródeł klasycznych. Zapoczątkowana przez Platona i Arystotelesa refleksją dotyczącą cech greckiej polis, późniejsza myśl socjologiczna przenosi ją do charakterystyki społeczności lokalnych. W ich opisie pojawiają się trzy konstytutywne elementy: a) terytorium, b) interakcja społeczna, c) trwała więź. "Izolacja świadomościowa" charakterystyczna dla wsi tradycyjnej w Polsce zaczęła być przełamywana wraz ze zmianą sytuacji społeczno-ekonomicznej chłopstwa. Paradoksalne jednak, że otwarcie takie działało przez długi czas hamująco na percepcję wzorów kultury miejskiej i efektywność jej wpływu. "Kobieta wiejska - pisze Barbara Olszewska-Dyoniziak - która przed wojną chodziła codziennie z mlekiem do miasta i bezpośrednio stykała się z wzorami życia miejskiego, szanowała jednak swoją wiejskość i nie naśladowała swoich odbiorców ani w sposobie ubierania, ani urządzania wnętrz, ani w sposobie zachowania. Dziś ta sama kobieta stara się za wszelką cenę upodobnić do pań z miasta" (Olszewska-Dyoniziak, 1994, s. 153) zacierając swoją tożsamość. Pierwsza połowa XIX wieku przynosi badania nad wsią, ukierunkowane na poszukiwanie odrębności i archaizmów kulturowych traktowanych jako źródła dla "rekonstrukcji najdalszej historii" i początków kultury narodowej. Pierwsze programy ludoznawcze skierowane na penetrację wsi polskiej przypisuje się Hugo Kołłątajowi i działalności Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk utworzonego w 1800 roku. Wyniki tych badań, w zamyśle ich inicjatora, miały służyć celowi przekazania potomności "rzetelnego świadectwa stanu w jakim zastała Polskę tragedia zaborów i dostarczenia argumentów przeciw oszczerstwom obcym". Odpowiedzią na ten projekt stała się synteza Łukasza Gołębiowskiego pl. Lud Polski jego zwyczaje i zabobony. Obok monografii etnograficznych pojawiają się pierwsze opisy warunków gospodarowania i stosunków ekonomicznych na wsi wywołane narastającą kwestią społeczną· Przełom XIX i XX wieku przynosi, charakterystyczne dla ówczesnego prądu umysłowego epoki, przesunięcie zainteresowań wsią z poszukiwań ludoznawczych i studiów "starożytności słowiańskich" w stronę badania współczesnych przeobrażeń wsi. Podejmowane są analizy sytuacji konkretnych wsi i regionów we wzajemnych odniesieniach do naturalnych warunków przyrodniczych, struktury społecznej, form organizacji gospodarczej, w tym spółdzielczości, oraz wpływu emigracji na życie społeczności wiejskich. Przed badaniami społeczności rolniczych wyłaniają się istotne funkcje poznawcze i praktyczne w wyniku problemów, jakie stwarzały wszędzie stosunki wsi i miasta, społeczeństw przemysłowych i struktur wiejskich, rolniczych. Socjologia wsi krajów Europy Centralnej i Wschodniej, inaczej niż w uprzemysłowionych krajach Europy Zachodniej, dotyczyła głównie problemów �100 kwestii chłopskiej w kontekście narodowej i klasowej tożsamości. W funkcjonowaniu wspólnot wiejskich na tle czynników warunkujących życie ich miyszkańców dostrzegano oryginalne treści narodowe. Postulaty analizy naukowej w oparciu o "rzetelny opis obiektywny" poszerzają ujęcia badawcze wsi, w których jeszcze w XIX wieku pomijane były społecznie ważne problemy życia chłopów, przy koncentrowaniu się głównie na poszukiwaniu "przeżytków" kulturowych, swoistej "egzotyki". Pojawiają się wówczas postulaty badań instytucji, konfliktów i przemian kulturowych społeczności wiejskich. Głośna polemika z początków XX wieku, jaką wywołała książka Ludwika Krzywickiego pt. Kwestia rolna, przenosi zainteresowania wsią i chłopami w sferę programu rolnego. Wieś postrzegana jest jako pozostałość ustroju feudalnego na tle industrialnych "tendencji nowoczesnych". Problemy relacji wieś - miasto, które na cały wiek XX uformują sposób podejścia badawczego w socjologii, pojawiły się już w dyskusji wokół tej właśnie książki wydanej w roku 1906. "Prastara wioska rozkłada się wprawdzie powoli ale nieuchronnie, a zanim to nastąpi zmurszeje ideowo, tracąc wiarę w swe ideały i mądrość pradziadów i przesiąkając duchem kultury miejskiej". Taka diagnoza ewolucji wsi zawarta w Kwestii rolnej, jak większość poglądów jej autora, spotkała się z głośną repliką Władysława Grabskiego, który odpierał argumenty Ludwika Krzywickiego dotyczące przekształceń wsi i rolnictwa w kierunku kolektywizmu poprzez wykazanie, że gospodarstwa włościańskie okazywały się silniejsze ekonomicznie od folwarków (Grabski, 1903). Władysław Grabski stanowczo sprzeciwiał się prognozom "końca chłopów" a w konkurencyjnej walce dostrzegał ich "siłę ekonomicznego indywidualizmu". Pisał, że "włościanie nie mają się wcale ku temu, by ustąpić z widowni świata". Grabski przeciwstawiał się poglądom wyrosłym z uprzedzeń i pogardy wobec wsi. Tę skazę dostrzegał w sformułowaniach opisujących włościan jako niższą kategorię ludzi, przy użyciu określeń takich jak: "stworzenia ujarzmione przez ziemię", "twarde czaszki", "uległe wobec tradycji", "ciemne i zabobonne". Zarzuty dotyczące jednostronności ujęć, które kierowano do autora Kwestii rolnej powrócą w latach dziewięćdziesiątych XX wieku u autorów kontestujących dominujące wzory badań wsi, przede wszystkim ze względu na ograniczenia doktrynalne oraz paradygmat modernizacji wywiedziony z opcji uprzemysłowienia i urbanizacji kraju. Wyodrębnienie wsi jako przedmiotu badań kreuje nowy typ refleksji socjologicznej i etnologicznej. Początki poszukiwań ludoznawczych i socjograficznych zmierzają do opisu wsi, gospodarstw, warunków życia, kultury lokalnej - pozostałości i przeżytków ustroju feudalnego. Głoszone postulaty rzetelnego poznania najliczniejszej warstwy narodu, zostały wzmocnione �101 poprzez instytucjonalizację socjologii wsi i etnologii, co stało się możliwe w Polsce dopiero w okresie międzywojennym. W okresie Drugiej Rzeczyspolitej badania społeczności wiejskiej weszły do kanonu socjologii wsi jako odrębnej dyscypliny. Działo się to za sprawą samego przedmiotu badań - swoistej przestrzennej organizacji więzi społecznej i specyficznego sposobu życia oraz pracy ludności wsi - głównie w rolnictwie w ramach postfeudalnych struktur społecznych. W studiach Ludwika Krzywickiego, Władysława Grabskiego, Franciszka Bujaka znalazły miejsce wyniki obserwacji procesów społecznych na wsi okresu międzywojennego. Nowe orientacje teoretyczno-metodologiczne za sprawą ich twórców: Stefana Czarnowskiego, Floriana Znanieckiego, Józefa Chałasińskiego, Stanisława Bystronia sprawiły, iż wieś stała się przedmiotem systematycznej ekspansji empirycznej oraz refleksji teoretycznej. Jej klasyczny przedstawiciel Jan Sto 13ystroń, profesor etnografii, etnologii i socjologii korzystał z materiałów terenowych pochodzących ze wsi, porządkując je według przynależności do określonych grup społecznych i kategorii. On spopularyzował określenie kultury ludowej jako przekazu ustnego bezpośredniego. Jego dorobek wyróżnia - pod wpływem socjologicznej i etnologicznej szkoły francuskiej - rozległość i wszechstronność zainteresowań - od analiz światopoglądowych, obyczajów, magii, literatury ludowej po analizę autorytetu w danej kulturze wsi oraz ugrupowań etnicznych. Okres międzywojenny przynosi studia monograficzne licznych wsi pisane przede wszystkim przez etnografów. Dyrektywa Bujaka, wskazująca na niezbędność wypełnienia w monografii pełnego obrazu życia gospodarczego i społecznego wsi jako najmniejszej jednostki osadniczej i administracyjnej, znajdowała wielu naśladowców. Ich autorzy wywodzili się z ruchu krajoznawczego, ludoznawczego, placówek naukowych. Monografie wzorowane na schemacie Franciszka Bujaka poruszają szeroki zakres zagadnień życia wsi traktowanych jednak nierzako w sposób powierzchowny, z pobieżnym przeglądem spraw społecznych. Monografie socjologiczne - na przykład powtórna monografia Zbigniewa Tadeusza Wierzbickiego Żmiąca w pól wieku później wydana w 1963 roku, korzystając z typowo socjologicznych źródeł - obserwacji, wywiadu, ankiety - koncentruje się na zależnościach między życiem wsi a zmianami w makrostrukturach społeczeństwa globalnego. Naukowa refleksja o wsi wyłania dwa główne sposoby interpretacji: formalny i substancjonalny. Jedno podejście skłania w stronę poszukiwania cech wsi jako fragmentu większej całości czy też wycinka rzeczywistości. W takich przypadkach wieś najczęściej jest traktowana jako pole badań, przykład mikrokosmosu, który daje możliwość prześledzenia ogólniejszych prawidłowości i wielu zjawisk rzeczywistości społecznej wywołanych procesami uniwersalnymi. Drugie podejście zakłada istnienie wsi jako konkretnej rzeczywistości samej w sobie, zarazem odrębnego i swoistego przedmiotu badań. To �102 drugie podejście, bliższe wzorom antropologicznym, traktuje wieś jako "żyjącą całość". W przypadku badań monograficznych, w których wieś była traktowana jako wyizolowany kompleks zjawisk, często brakowało interpretacji sięgających do szerszego materiału porównawczego. W ramach wsi widziano głównie możliwość poddania obserwacji różnych przejawów rzeczywistości społecznej: ekonomicznych, demograficznych, społecznych, kulturowych. Wieś rzadziej stawała się przedmiotem badań samym w sobie, jako społeczność. Pytanie o to czym jest społeczność wiejska, jakie więzi ją konstytuują, jakim zmianom ulegają, było stawiane wyjątkowo. Model wsi tradycyjnej uformował stały punkt odniesienia we wzorze badań przemian społeczno-kulturowych, indukowanych procesami urbanizacji i industrializacji. Badania integralne nad wsią, przy udziale kilku dyscyplin historii, etnografii, socjologii, geografii, ekonomiki rolnictwa, statystyki, prawa i innych, były postulowane jako wzór postępowania dla poznania pełnego procesu przemian. Znajdowało to wyraz w badaniach procesów urbanizacji wsi - zmian w strukturze zawodowej, migracjach, przenoszeniu na wieś miejskich wzorów życia, tzw. "modernizacji" gospodarki wedle założeń doktryny socjalistycznej i upowszechniania we wsi nowych potrzeb i aspiracji. Przyjęte założenia o potrzebie przebudowy systemu społeczno-ustrojowego rolnictwa i usunięcia podstawowych różnic między miastem a wsią w sposób jednostronny uformowało wzory badań wsi w Polsce aż do przełomu lat osiemdziesiątych XX wieku. Przewaga empirycznych poszukiwań terenowych, przy słabszych dokonaniach teoretycznych i metodologicznych w studiach nad wsią w Polsce Ludowej, doprowadziły do spiętrzenia problemów badawczych obszarów wiejskich i zarazem kryzysu dyscyplin zajmujących się wsią. Objawy kryzysu socjologii wsi wystąpiły zarówno w Stanach Zjednoczonych, jak i Europie. Próby jego przezwyciężenia łączy przekonanie o konieczności powrotu do pytań podstawowych, w tym sprecyzowania pojęcia wsi, określenia jej miejsca w narodzie, państwie i strukturach globalnych. Wobec ograniczonych możliwości badań środowisk wiejskich wedle koncepcji modernizacji, industrializacji i urbanizacji poszukiwane są nowe wzory i ujęcia badawcze. Nowy paradygmat badań wsi jako skomplikowanego tworu społecznego, całości społeczno-kulturowej, jednocześnie wzoru z długą historią, bo dawniejszą niż miasto, a przyszłością nieokreśloną, jest zadaniem, które stoi przed nauką społeczeństw europejskich. W warstwie epistemologicznej wymaga to określenia stosunku do założeń ideologii agraryzmu i uniwersalnych wartości ideologii chłopskiej. W sferze metodologicznej zaś wymaga zrównoważenia procedur standaryzowanych i statystycznych sposobów analizy, poprzez metody obserwacji uczestniczącej, socjologii "rozumiejącej" z większym uwrażliwieniem na całości społeczne (Wieruszewska, 1991). �103 Koncepcja badań wsi, promująca tzw. integrowany rozwój, wynika z reakcji na kryzys obszarów wiejskich spowodowany wielostronnymi zagrożeniami. Rozerwanie więzi w strukturach średniego zasięgu jako ważnych ogniwach pomiędzy makro- i mikrostrukturą, objawy anomii, destrukcja demograficzna (depopulacja wsi), zanik gospodarstw, bezrobocie, utrata tożsamości kulturowej i podmiotowości społecznej wsi, tworzą nowe problerpy wymagające innej konceptualizacji. Nie da się tego osiągnąć przez dyscypliny naukowe, które utraciły wyczulenie na całości społeczne. Wieś może być bogatym zapleczem argumentów dla demaskowania mitów i stereotypów jakie obarczają świadomość nie tylko uczonych i polityków. Niezrozumienie spraw wsi ma swoje korzenie w dominujących formach poznania naukowego, doktrynie politycznej, ogólnym kształcie rozwoju, jaki tworzy napięcia pomiędzy wizją technokratyczną a humanistyczną oraz pomiędzy cywilizacją a kulturą. Analityczno-logiczny model poznania, który zdominował naukę europejską, odsuwał z pola widzenia te sfery rzeczywistości, które jako metafizyczne nie mieściły się w kanonie pozytywistycznego ideału wiedzy. Tym samym pytania o istotę, wartości, o to czym są naturalne całości społeczne - w tym wieś - pozostawało na marginesie głównego kanonu nauki. Uczeni, przywiązani do teorii wywiedzionych z kręgu własnej kultury, stawali w kłopotliwej sytuacji, próbując poznać inny kontekst kulturowy. Wieś jest najczęściej przykładem postrzegania z zewnętrznej perspektywy, przez okulary innej estetyki i związanego z tym kłopotu kulturowego relatywizmu. Nawiązywanie poprzez archetypy i symbole do pierwotnych struktur myślowych we współczesnej refleksji humanistycznej wpływa korzystniej na pogłębienie wiedzy o wsi jako całości społeczno-kulturowej (Wieruszewska, 1991). Trendy współczesnej kultury harmonizują z tymi doświadczeniami, jakie były udziałem kultury chłopskiej. Tęsknota za poszukiwaniami utraconego sensu, moralnej pewności, społecznej więzi opartej na wspólnocie, która staje się rysem społeczeństw zachodnich "zmęczonych" industrializmem, skłania do powtórnego przemyślenia spraw wsi jako społeczności lokalnych. Próby takie podejmowane są w wielu krajach. Ruchy odnowy wsi w Europie Zachodniej, "wiejskość" jako kategoria organizująca myślenie o przyszłości Europy, także wyniki naj nowszych badań wsi w procesie ładu społeczno-gospodarczego krajów Europy Środkowej i Wschodniej, są nowymi próbami spojrzenia na całość procesów kulturowych wsi końca wieku xx. W każdym z krajów badania wsi stanowią wynik konkretnych problemów innej rzeczywistości społecznej. Równocześnie, na co zwracał uwagę Bogusław Gałęski, socjologia wsi ma zasięg uniwersalny o tyle, o ile jej zainteresowania systemem życia wiejskiego - gospodarstwem i rodziną rolniczą oraz społecznością wiejską - znajdują wszędzie na świecie swoje empiryczne podstawy (Gałęski, 1970, s. 37). �104 Wieś w procesie transformacji - nowe pytania W artykule Horyzonty badań kultury wsi ("Roczniki Socjologii Wsi", 1983) postawiłam tezę, iż dramatycznie wygasający nurt badań nad przemianami kulturowymi wsi w latach 1975 - 1980, stanowił rezultat osłabienia teoretycznej nośności dominujących koncepcji badawczych. Jednostronne widzenie rozwoju wsi sprawiło, iż lepiej badawczo były spenetrowane mechanizmy uniformizujące i upodabniające kulturę wsi w skali ogólnokrajowej niż od strony oddziaływania czynników różnicujących w skali lokalnej i regionalnej. Pisałam wówczas, iż realia naszych czasów powodują, że problem tożsamości kulturowej wsi należy uznać za węzłowy dla jej dalszego rozwoju, tym bardziej, że stoimy przed dylematem różnorodności kulturowej z jednej strony, i uniwersalności nauki i techniki z drugiej, w obliczu walki między ujednoliceniem a dążnością do kreowania różnorodności. Odnoszę wrażenie, że nowe tendencje w nauce, w których dostrzega się zagrożenia ze strony rozwoju techniki i modernizacji rozumianej jako pochodna urbanizacji i industrializacji, nie liczącej się z prawami lokalnych środowisk w aspekcie biologii i ekologii, mogą stworzyć warunki do tego, aby nawiązał się dialog między modernizacją rolnictwa a chłopami, między postępem techniki a potrzebami ludzi. Istnieje zatem pilna konieczność opracowania strategii rozwoju wsi polskiej na podstawie lepiej rozumianego potencjału środowisk wiejskich i ich potrzeb. Wymaga to jednak dokładnego uprofilowania badań, rozstrzygnięcia programowych problemów teoretycznych, między innymi i tego, czy istnieje konflikt między poczuciem tożsamości i silnej przynależności lokalnej, regionalnej a asymilacją kulturową w szerszej skali. Myślę, że należy mieć w pamięci nieocenioną radę prof. Jana Szczepańskiego, która winna pomóc w tworzeniu takiego modelu rozwoju wsi, a idea ta brzmi: "Jest rzeczą ważną dla reformatorów i rewolucjonistów, aby przez rozpoznanie tego, co trwałe i niezmienne w społecznej substancji, którą chcą na nowo modelować, zapewnili sobie z góry racjonalność swoich poczynań, właściwy szacunek możliwych efektów i aby budzili nadzieje zgodne z ich miarami" (Szczepański, 1972, s. 35). Diagnozy wskazujące na osłabienie potencjału rozwojowego wsi, które ukazały się w ostatnich latach, zmuszają do zmiany widzenia spraw wsi w naszym społeczeństwie, a także wśród samej ludności wiejskiej, która musi mieć zrozumienie dla spraw własnego rozwoju. To także kwestia do badań tożsamości kulturowej, rozumianej jako poczucie identyfikacji z wartościami i symbolami kultury. Podstawowa struktura wsi, w jej konstytutywnych elementach, zachowuje trwałość i ciągłość. Rodzina, indywidualne gospodarstwo, krąg sąsiedzki, krewniaczy, grupy nieformalne i lokalne, organizacje i instytucje tworzą sieć stosunków i zależności, które utrzymują istotę społeczności do chwili obecnej. �105 Dotychczasowe dyskusje przy formułowaniu programów rozwoju wsi i rolnictwa brały pod uwagę głównie dwa kryteria: produkcyjno-ekonomiczne oraz społeczno-polityczne. Akcenty położone na ęfekty ekonomiczne, a zatem instrumentalne, wąskie traktowanie wsi jako producenta żywności, oraz na problemy własności w rolnictwie, w istocie zacierały cały sens podmiotowości wsi i rolnictwa jako całości wzajemnie powiązanych celów i funkcji w aspekcie gospodarki i kultury narodowej. Stąd w sytuacji, gdy warunki istnienia kraju potrzebują zasadniczych, koniecznych reform, a nie zabiegów kosmetycznych, doniosłe i pilne staje się określenie strategii korzystnego rozwoju wsi i rolnictwa. Myślę, że chłopi, jeśli uda im się przetrwać, powinni się liczyć w przyszłym rozwoJu wsI. Tymczasem chłopi - naj starsi i rdzenni mieszkańcy wsi - stają się kością niezgody, głównym obiektem i społecznym problemem transformacji. W mnożących się polemikach prasowych zaczyna przeważać pogląd, iż chłopi to balast transformacji, produkt systemu socjalistycznego, bariera demokacji na wsi, antyteza społeczeństwa obywatelskiego. Nie może zabraknąć w owych dyskusjach głosu humanisty, etnologa. Trzeba odnotować, nieliczne wprawdzie, lecz godne upowszechnienia wyniki badań dokonane z perspektywy horyzontów etnologicznych. Barbara Fedyszak-Radziejowska broni chłopskiego etosu, który nie utrudnia modernizacji Polski. Z badań Instytutu Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN wynika, iż "postawa przedsiębiorczości kształtowana jest w obrębie wsi i gospodarstwa rolnego. Jej obecność wiąże się przede wszystkim z rodzinną tradycją pracy na swoim". Autorka zauważa, że "ani tradycyjna chłopska kultura, ani specyficzny dla rolników etos pracy i poczucie własnej wartości nie utrudniały kapitalizmu i gospodarki rynkowej w głęboko chłopskich państwach skandynawskich" (Fedyszak-Radziejowska, 1995, s. 15). Ten głos współbrzmi z moim artykułem Współczdni chłopi w perspektywie etnologicznej (Wieruszewska, 1994, s. 158 i n.), w którym odpowiadam na pytania dyskusji panelowej zorganizowanej przez Polskie Towarzystwo Socjologiczne. Pytania te dotyczą: - konsekwencji, jakie dla pozycji chłopstwa w strukturze społecznej miał okres 45-lecia powojennego; - konsekwencji, jakie dla współczesnych chłopów polskich może mieć pełne przejście do gospodarki rynkowej; - pozycji chłopów w przyszłej strukturze społeczeństwa polskiego, którą moim zdaniem, jako niemałą, określi nie ich liczebność, ale znaczenie w kulturze. Okresy przełomów, także w nauce, odkrywają prawdę, że opisanie, wyjaśnienie i zrozumienie zjawisk nowej rzeczywistości wymaga zwiększonego wysiłku intelektualnego i przekroczenia uformowanych strategii badań. Ci, którzy podejmują się takiego zadania muszą wykazać się odwagą i wziąć na siebie ryzyko pionierów. Profesor Jan Szczepański - autor eseju O indywidualności chłopów polskich - wskazuje na nikłe rozpoznanie rzeczywistości �106 wiejskiej przez nauki społeczne i stawia tezę o braku adekwatności języka współczesnej socjologii do problemów i zjawisk występujących w Polsce. Powstaje zatem pytanie: jak rzeczywistość wsi, dziś bardzo zmienna, nieprzejrzysta, obrosła stereotypami, nadto, poddana ciśnieniu nowych trendów - gospodarki rynkowej i społeczeństwa demokratycznego - zdoła się znaleźć w owym "procesie hybrydyzacji". Problemem staje się poszukiwanie płaszczyzn stycznych między Europą Zachodnią - o liberalnym i zsekularyzowanym obliczu - a Polską - katolicką, o kulturowym rodowodzie chłopskim. Dla praktyki życia społecznego i gospodarczego istotne jest wypracowanie korzystnych relacji między obroną interesów wsi i rolnictwa a regułami gospodarki rynkowej i zasadami włączenia się w szersze, europejskie struktury gospodarcze (Wieruszewska, 1992). Traktując kulturę jako sferę obdarzoną swoistą autonomią, jako fundament filozofii życia, możemy przypuszczać, że logika nadchodzących zmian zaczyna być coraz silniej zbieżna z podłożem kultury chłopskiej. Jeśli dostrzeżemy sens nadchodzących zmian jako potrzebę bardziej zrównoważonego podejścia do rozwoju wedle kryterium efektywności ekonomicznej, ekologicznego zdrowia i wartości przetrwania, to wieś i rolnictwo łatwiej będzie dostrzec jako przykład systemu samoodtwarzającego się wedle mądrych reguł gospodarowania. Przy dominującej tendencji do specjalizacji w nauce, której efekty słusznie bywają oskarżane o "kawałkowanie rzeczywistości", osobliwe dla etnologii wyczulenie na całościową wizję życia ludzkiego pozwala dostrzec to, co czasem umyka innym dyscyplinom nauki. Etnolog, badacz kultury, widzi wieś i rolnictwo jako formę gospodarczej działalności człowieka w dostępnym mu środowisku. Dostrzega w niej umiejętności, talent i zmysł organizacyjny. Z myślą o przyszłości trzeba powiedzieć, iż żaden ze styków życia - także uformowanych na wsi polskiej - nie powinien być zagubiony, bo dziś trudno jeszcze orzec i przewidzieć z jakich inspiracji, z jakiej wiedzy i umiejętności przyjdzie korzystać naszym spadkobiercom kolejnym generacjom. Dziś środowiska opiniotwórcze, autorzy programów adresowanych do wsi - przede wszystkim organizacje chłopskie, kościół, duszpasterstwo rolników próbują stworzyć wizję przyszłości w miarę spójną z duchem epoki i wymaganiami integracji europejskiej. W tym celu sięga się do historii zarówno utrwalonej w ideologii agraryzmu, chłopskiej tradycji, jak i do konieczności dyktowanych regułami transformacji, społeczeństwa demokratycznego i gospodarki rynkowej, odwołując się do etosu przedsiębiorczości. Nie może wśród tych opinii zabraknąć spojrzenia humanisty - etnologa i socjologa, spojrzenia, które pozwoliłoby pod ciśnieniem bieżących problemów dostrzec refleksję nieco innego wymiaru. �107 Na naszym myśleniu ciążą pewne założenia, które powodują, że rozumiemy proces integracyjny dość opacznie. Stajemy w sytuacji kogoś, kto zakupuje licencję rozwojową, albo kogoś, kto jest uwikłany w "syndrom spóżnionego przybysza", zapomniawszy, że integracja dotyczy zawsze różnych elementów. W podejściu do spraw integracji europejskiej dominuje wyrównywanie poziomów, dorównywanie, dostosowanie, obalenie dystansu. W tych wszystkich metaforach tkwi coś, co nie pozwala wyartykułować naszych atutów i naszych interesów. Jako proces integrowania różnych elementów i proces tworzenia nowej całości ma on pewne implikacje prawne, ekonomiczne, społeczne i dokonuje się na pewnym poziomie ogólności. Powinniśmy zdać sobie sprawę jacy aktorzy są w ten proces integracji włączeni i jakie mają tutaj role do spełnienia. Wieś i rolnicy polscy nie muszą występować jako straszak i zagrożenie. Niezmiernie ważne są instytucje, głównie z tego powodu, że ustalają reguły, procedury, normy w sferze regulacyjnej. Nie posługują się wyizolowanymi wskaźnikami. Tu bowiem chodzi o całość, integralnie powiązany zespół bardzo różnych wskaźników. I to jest ważne, bo rolnictwo związane z ziemią, z ludźmi, ze społecznością kulturową, jest elementem narodu - chłopi wiążą naród ze swoim terytorium i trzeba widzieć całe otoczenie, żeby dostrzec w pełni nasze interesy. Wiedza etnologiczna podpowiada, że wieś jako typ społeczności, wyrosły z grupy pierwotnej, nie jest wrogiem społeczeństwa obywatelskiego, ale jego wsparciem. Mogą więc koegzystować społeczności wiejskie o własnej tożsamości z więziami obywatelskimi. Element sacrum występuje nie tylko w kulturze chłopskiej, istnieje i jest potrzebny społeczeństwom demokratycznym jeśli chcą autorytetu norm transcendentnych jako źródła prawomocności. Tradycja także nie przeczy lecz wzmacnia demokracje. Chodziłoby o stworzenie na wsi kultury obywatelskiej, o ugruntowanie obywatelskości poprzez nowe instytucje. Wiedza etnologiczna znów podpowiada, co teoretycy demokracji znają, iż "instytucji się nie buduje, instytucje rosną tak jak rodzina, sąsiedztwo, kościół, naród" (Dahrendorf, 1994, s. 232). Jeśli myślimy o "powrocie" do Europy, to warto by było - jak sądzę - nie tracić z oczu tych przemian, które dziś czynią Europę inną i której elity kwestionują te kierunki rozwoju, jakie degradowały wieś. Gdyby serio traktować wolę znajdowania płaszczyzn stycznych i nawiązania dialogu z Europą Zachodnią, to trzeba te nowe fakty wziąć pod uwagę. Ponadto trzeba by rozpocząć pracę konceptualizacyjną wokół takich kwestii, jak: trudności pogodzenia kultury wiejskiej jako kultury społeczności z tym, co tworzy kulturę biurokracji (inaczej, kultury społecznej, opartej w dużej mierze na normach zwyczajowych, z kulturą prawną społeczeństwa obywatelskiego). �108 Chodzi tu więc o kwestię dopasowania reguł życia społecznego, umiejętność porozumiewania się przez uczestników komunikacji kodem rozwiniętym z tymi, którzy mają też inną kompetencję komunikacyjną - odwołującą się do treściowych aspektów, norm i wartości, a nie do abstrakcyjnych reguł. Problemem jest poszukiwanie płaszczyzn stycznych między światem Europy Zachodniej o liberalnym i zsekularyzowanym obliczu a polską wsią o chłopskim rodowodzie kulturowym, silnie związanym z religią katolicką. Można by przy tej okazji zapytać, czy wieś polska może być dla Europy rezerwuarem niezniszczalnych wartości, atrakcyjnie wpisujących się w nowy kształt ekologicznej (w sensie głębokim) świadomości, jako reałistyczne iunctirn tradycji i nowoczesności. Tym mocniejsza to hipoteza, im więcej płaszczyzn stycznych z ruchem odnowy wsi w Europie Zachodniej, oraz im poważniej traktowana jest wieś jako alternatywa sposobu życia. Dla zamożnej, dostatniej Europy ideologia "neowiejska" i powroty ludzi zmęczonych miastem na wieś, w poszukiwaniu tam rekreacji i kontaktu z bliskim, zrozumiałym otoczeniem - mają czytelną motywację. Są negatywem przerostu urbanizacji, a obszary wiejskie stają się rodzajem bufora pełniącego funkcje instrumentalne względem otoczenia, to jest funkcje turystyczne, rekreacyjne, ochrony ekologicznej. Ponieważ ochrona tych obszarów nie może dokonać się bez udziału zamieszkujących je ludzi i ich przekonania, że jest sens w działaniach naprawczych, stąd ruch elit na rzecz odnowy środowisk rustykalnych. Patronuje mu Ekovast (ruch na rzecz rozwoju wsi i małych miast). Nie trzeba specjalnego trudu, aby wykazać, że w Polsce mamy inną sytuację - chociaż inspiracje zachodnie mogą być pouczające. U nas świadomość taka jeszcze się nie uksztahowała, co więcej - wzbudza kontrowersje i emocje. Krąg spraw związanych z koncepcją zielonej gospodarki, "rewitalizacją" obszarów wiejskich, ochroną krajobrazu, rolnictwem ekologicznym, "zwrotem ku wsi", jeśli wykracza poza utarte sposoby myślenia, wzbudza nieufność, jeśli nie ostry sprzeciw. Pozostając na obszarze Europy, lecz cofając się o kilka wieków w przeszłość, trzeba przypomnieć, że dla krajów Europy Środkowej i Wschodniej, w tym dla Polski, charakterystyczna była trwałość gospodarki folwarcznej. Koncentracja znacznej części potencjału gospodarczego w rękach wielkich właścicieli ziemskich wpłynęła na odmienność przebiegu przemysłowego w tej części Europy w porównaniu z Europą Zachodnią. Przygotowanie do procesu industrializacji pod względem akumulacji kapitału, kwalifikacji nowych technologii było w krajach Europy Wschodniej słabsze niż na Zachodzie już w punkcie startu. Przez wieki ustroju feudalnego równowagę gospodarczą tworzyły rolnictwo, rzemiosło i handel. Wieś była strukturą wielofunkcyjną włączoną w ten system. Została ona naruszona przez kapitalizm, system ze swej natury ekspansywny, który wymusił na rolnictwie ciągły proces dostosowywania się �109 (stąd niedocenienie sił wewnętrznych wsi wobec przytłumienia ich zewnętrznym czynnikiem zmian). Schyłek wieku pozwala na dogodny punkt obserwacji. Daje dystans do zdarzeń minionych, które widziane z pewnej perspektywy, nie zaciemniają obrazu nadmiarem szczegółów. Faza schyłkowa umożliwia również wejrzenie w nowe tendencje jako początkowe ruchy myśli i zapowiedź nowej epoki. Żyjemy w okresie zwrotnych wydarzeń. Ich głębokość wykracza poza powierzchnię strumieni życia oraz zjawisk społecznych i politycznych, które z natury rzeczy zmieniają się szybciej. Natomiast przełom, jaki mam tu na myśli, określany metaforycznie jako krawędź epoki, rozdroże cywilizacji - dotyczy zmian głębszych, bardziej gruntownych i długofalowych. Nowa postmodernistyczna wizja świata zaczyna być budowana od zanegowania podstaw myśli XVII i XVIII wieku. Tym samym podajemy w wątpliwość założenia własnej cywilizacji (Burszta, 1992). Nowa wizja świata zaczyna być budowana już nie w oparciu o paradygmat mechanistyczny, jako ogólny wzór oglądu i poznania rzeczywistości. Przeciwstawia mu się głęboka świadomość ekologiczna, poszukująca związków człowieka z duchowymi wymiarami kultury, przyrody, kosmosu. Znajduje to wyraz w napięciu między orientacJą technokratyczną a humanistyczną. Dramatyczne pęknięcie między sferą cywilizacji a kultury staje się znakiem naszych czasów. To prawda, że świadomość tę mają elity społeczne i one artykułują dylematy współczesności, jak na przykład ten, czy rozwój nauki przetrwa rozwój ludzkości i czy ustrój wolności da się pogodzić z więzią społeczną oraz czy demokracja i rynek sprzyjają rozwojowi zrównoważonemu. Pytań tych nie zadaje przeciętny mieszkaniec wsi i nie dla niego ważna jest sprawa wyboru między technokratyczną a humanistyczną wizją przyszłości. Przeciętny mieszkaniec rozumie i czuje, czym jest tradycja - ów nieusuwalny składnik ludzkiej kondycji. Wie, czym dla niego jest wieś, własne gospodarstwo, ma jakieś pragnienia i chciałby, aby jego praca znalazła uznanie w społeczeństwie. Reasumując: nowy ład społeczno - gospodarczy, wsparty na filarach rynku i demokracji, otwiera szanse odnowy wsi w zainicjowanym w okresie międzywojennym zakresie działań samorządowych, samopomocowych, wykorzystujących tkankę życia społecznego do łagodzenia skutków bezrobocia i promowania przedsiębiorczości, wykorzystującej lokalne zasoby oraz lokalny potencjał. Pytanie zaś o to, czy wieś jako struktura kulturowa może jeszcze odzyskać swą tożsamość, czy może być symbolem stylu życia sobie właściwym, odrębnym, różnorodnym i atrakcyjnym zarazem - zostawiam otwarte. Będzie to zależało od tego, czy uda się nawiązać dialog z wartościami, które będą określać kształt cywilizacyjno-kulturowy Europy i Świata w przyszłości. Jedno jest pewne, odbudowa tożsamości wsi współczesnej jest sprawą ważną i nie da się tego zrobić, ignorując korzenie tej kultury. �110 BIBLIOGRAFIA Burszta Wojciech 1992 Wymiary antrvpologicznego poznania kultury, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań. Dahrendorf Ralf 1994 Zagrożone społeczeństwo obywatelskie, w: Europa i społeczeristwo obywatelskie. Rozmowy w Castel Gando(fo, Znak, Kraków. Fedyszak-Radziejowska Barbara 1995 Spadek po PRL uwiera, "Cash" m II z 17 marca. Gałęski Bogusław 1970 Wprowadzenie. Socjologia wsi w Polsce, w: A. L. Bertrand, Z. T. Wierzbicki, Socjologia wsi w Stanach Zjednoczonych, Ossolineum, Wrocław. Grabski Władysław 1903 Kwestia rolna. Przełom IV produkcji środków spożywczych w drugiej połowie XIX wieku w oświetleniu p. L. Krzywickiego, "Gazeta Rolnicza" 1903, m 22 z 30 maja. Krzywicki Ludwik 1967 Kwestia rolna, PWN, Warszawa. Olszewska-Dyoniziak Barbara 1994 Społeczeństwo i kultura. Szkice z antropologii kulturowej, Universitas, Kraków. Szczepański Jan 1972 O trwało.fci porządku życia społeczellstwa, w: Studia z zakresu socjologii. etnografii i historii ojiarowane Kazimierzowi Dobrowolskiemu, pod red. A. K utrzeby-Pojnarowej, M. Żychowskiego, Wydawnictwo Literackie, Kraków. 1994 Propozycje do koncepcji encyklopedii wsi polskiej ijej kultury (maszynopis powielony). Wieruszewska Maria 1.983 Horyzonty bad£lll kultury wsi, "Roczniki Socjologii Wsi" t. 20. 1991 Wieś. W poszukiwaniu całości społeczno-kulturowej, PWN, Warszawa. 1992 (Red.) Odnowa wsi: między mitem a nadzieją. PAN, Warszawa (w niej esej Jana Szczepańskiego o roli indywidualności). 1994 Współcze.ini chłopi w perspektywie etnologicznej, "Kultura i Społeczeństwo" t. 38, m!. Maria Wieruszewska THE POLISH VILLAGE IN LIGHT OF ETHNOLOGICAL AND SOCIOLOGICAL RESEARCH (Summary) The village is the weakest point of more general sociological theories. The marginalization of the agrarian segment of society has its roots in the canon of sociology which developed in the 19th century under specific historical circumstances. The focus set on consequences of the industrial revolution, combined with theories of evolution and progress, brought about little interest in the agrarian segment of the old social order. The author presents the origin of the interest in village and discusses main debates and changes of theoretical and methodological approaches to the study of village culture. She distinguishes between two interpretations of the village as a form of social organization: one aims at recognizing the characteristics of the village as a fragment of reality, while the other starts from an assumption that the village constitutes some specific reality "in itself'. The latter approach, �111 which is closer to the models of anthropology, treats the village as a "living whole". The identity of the village community. its constituting tics. and the changes which those ties may undergo have been rarely examined by scholars. The author deals also with a new role of the village as an object of study and an inspiration in the context of the transformation of social and economic order of Europe in the late 20th century. In this respect, she appreciates the function of ethnological reflection which may reach beyond the standard academic view of the village towards its cultural aspects. She also indicates new domains of research that so far have been neglected by scholarship. The restoration of the identity of contemporary village requires that villagers share the responsibility for their own future. Trans/. M. Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1aa9d500e068a9dbfd3afd3937f2c026.pdf 9d2f4bdf1a7b5e9f6acf1fc70159778e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2105 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource muzealnictwo etnograficzne Europa - muzea skansenowskie skanseny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1954 Title A name given to the resource Z historii muzealnictwa skansenowskiego w Europie / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.81-96 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 78, 1995 JERZY CZAJKOWSKI M uzeum Budownictwa Ludowego Sanok Z HISTORII MUZEALNICTWA SKANSENOWSKIEGO W EUROPIE Przyjmuje się powszechnie, że w roku 1891 narodził się nowy rodzaj muzeum, tj. muzeum na wolnym powietrzu 1. Wtedy to, 11 października Artur Hazelius udostępnił szerokiej publiczności pierwsze obiekty przeniesione z odległych prowincji Dalarna i Blekinge na wyspę Djurgarden w Sztokholmie. Stosownie do tej daty rok 1991 był rokiem jubileuszowym w stolicy Szwecji. W samym Skansenie we wrześniu tegoż roku miała miejsce Konferencja Związku Europejskich Muzeów na Wolnym Powietrzu, w czasie której uwypuklono historyczne znaczenie zdarzenia sprzed stu laty. Zwróćmy uwagę, że do narodzenia się idei i wprowadzenia jej w czyn doszło w okresie ożywionych działań kulturalnych w całej Europie. Przed i po otwarciu Skansenu organizuje się liczne etnograficzne wystawy lokalne, regionalne i międzynarodowe z, powstają nowe muzea etnograficzne i stowarzyszenia, jak np. towarzystwa ludoznawcze w Austrii czy w Polsce. Musimy jednak pamiętać, że zakupu pierwszego obiektu Hazelius dokonał już w 1885 roku. A zatem, znacznie wcześniej i pod wpływem określonych faktów, bliskich Arturowi Hazeliusowi, mogła powstać w jego umyśle idea organizacji muzeum pod otwartym niebem. Zwróciła na to uwagę również autorka obszernego opracowania, Tonte Hegard 3. Wiadomo, że już w 1844 roku założono w Norwegii Towarzystwo Ochrony Zabytków, którego zainteresowania zwróciły się przede wszystkim w kierunku zabytków wiejskich. W latach 50. norweski etnolog, Eiler Sund, zajął się architekturą ludową i w 1861 roku opublikował pięć opracowań poświęconych temu tematowi. W 1855 roku norweski handlowiec, Thomas Johannessen Heftye, wzniósł dom w Sarabniten, który był kopią I Por.: B. Benggtsson, Ursprung und Idee des europaischen Freilichtmuseums, "Berichte aus dem Schleswig-Holsteinischen Freilichtmuseum" 1967, z. 3 - 4, s. 6; J. Czajkowski, Muzea na wolnym powietrzu w Europie, Rzeszów - Sanok ~984, s. 14. 2 A. Zippelius, Zur friihen Geschichte der Freilichtmuseen in der Schweiz und Osterreich, "Freudenkreis Bliitter" 25, 1988, s. 9 i n.; C. Ahrens, Archaologische Rekonstruktionen, "By og Bygd", Norsk Folkemuseums arbok 1987 - 88, Oslo 1988, s. 21- 22. 3 T. Hegard, Romantikk og fortidsvern. Historien om de forste friluftsmuseene i Norwege, Universitetsforlaget AS 1984. 6 - Lud t. LXXVIII �82 zagrody z Osterdalen. Stopniowo dostawiał nowo budowane magazyny i lofty, które były oparte na wzorach z Telemarku. Wokół swoich zabudowall pozwolił utrzymać wiejskie budynki, aby w ten sposób zachować środowisko. Jego dwie farmy wzniesione w Frognerseteren w latach 60. XIX wieku były od początku powszechnie dostępne. A miał co ludziom pokazywać, był bowiem zapalonym zbieraczem antyków. Dodajmy też, że nieobce mu były kwestie związane z renowacją i przeniesieniem kościoła z Gol, który - jak wiadomo - znalazł się ostatecznie w kolekcji króla Oskara II. Bez wątpienia istotne znaczenie dla uformowania idei muzeum na wolnym powietrzu miała wypowiedź dyrektora muzeum etnograficznego przy uniwersytecie w Kristianii (Oslo), profesora Yngwara Nielsena. W jednym z listów pisał on w 1879 roku, że z naukowego punktu widzenia byłoby słuszne zebrać w Kristianii stare domy z różnych dzielnic kraju. W rok póżniej myśl ta ukazała się drukiem na łamach "Morgenbladet"4. Warto zwrócić uwagę na pewną zbieżność dat, bowiem duńscy badacze uważają, że główną przyczyną inspiracji Bernharda Olsena była wystawa etnograficzna w 1879 roku w Kopenhadze, ale on sam podkreślał ważność Powszechnej Wystawy Londyńskiej w 1851 roku, która - jak twierdził stanowiła istotne źródło dla narodzin samej idei muzeum na wolnym powietrzu. Niewątpliwie należy liczyć się z wzajemnymi wpływami różnych koncepcji wystawienniczych na europejskich muzeologów omawianego okresu, bowiem każda poważniejsza wystawa była dużym wydarzeniem kulturalnym. Tak było z wystawą w Paryżu w 1867 i 1878 roku, w Wiedniu w 1873 roku, czy wspomnianą wystawą w Kopenhadze. Metoda eksponowania wnętrz mieszkalnych zastosowana przez Hazeliusa w 1874 roku w Muzeum Nordycznym była już wcześniej stosowana na innych wystawach. Wspominam o 'tym, bowiem w metodzie tej znajdują się pewne elementy ekspozycji praktykowane w muzeach na wolnym powietrzu. Brak tu jednak elementu ochrony samych obiektów architektury, z czym zetknął się Hazelius w 1890 roku na półwyspie Bygd0Y (Oslo), gdzie zgromadzono kolekcję budynków króla Oskara 115. Wszystko to świadczy, że miejsce, czas i okoliczności narodzenia się idei muzeów pod otwartym niebem nie są ani jednoznaczne, ani proste. Wydaje się, że w latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku zarówno w Norwegii, jak i w Szwecji, a po 1880 roku również w innych krajach wytworzyła się specyficzna atmosfera, której efektem było powstanie omawianej idei. Istnienie idei niczego jeszcze nie rozwiązywało. Dopiero jej realizacja, nadanie zamierzonej formy wraz z programem działania, było niezbędne dla naukowej i społecznej akceptacji nowego rodzaju muzealnictwa. Tym, który wprowadził ideę 4 5 Ibid., s. 239. Por.: ibid., s. 2łO, il. 97 i 98. �83 w czyn był na pewno Artur Hazelius. Inni byli w zasadzie jego naśladowcami lub rozwijali głównie myśli Hazeliusa. Z biegiem czasu na pewno wiele się zmieniło. Między innymi powstały "muzea na wolnym powietrzu" chroniące zabytki techniki naziemnej i podziemnej, których nie przewidział twórca idei, ale priorytety pozostały te same. Cały, już przeszło sto lat trwający okres rozwoju muzealnictwa skansenowskiego w Europie, poczynając od oficjalnego otwarcia w 1891 roku "Skansenu" w Sztokholmie, można podzielić na kilka podokresów. Pomijając lokalne uwarunkowania, wyróżnia się trzy główne. Pierwszy, od otwarcia ,,Skansenu" do 1918 roku, a więc do końca I wojny światowej. Drugi, od 1919 roku do 1958 roku i trzeci trwający do dziś. Co kryje się za takim podziałem? Jest niewątpliwe, że otwarcie "Skansenu" odbiło się szerokim echem w większości krajów Europy. Uwidoczniło się to w publikacjach z tego okresu oraz podejmowanych działaniach na różnych wystawach gospodarczych (np. Łotwa 1896, Węgry 1896, Polska 1894, 1906, Rumunia 1905, Serbia koniec XIX wieku i in.). Początkowo jednak, głównie w dwóch krajach, idea skansenowska uzyskała dość powszechną akceptację. Była to Norwegia, w której do końca 1918 roku powstało 50 muzealnych placówek nowego typu oraz Szwecja, gdzie założono co najmniej 31 takich muzeów. Posiadają one udokumentowaną datę założenia lub otwarcia. W Szwecji do najważniejszych z tego okresu należy zaliczyć muzeum w Lund (1891), Leksand (I 899}, Eskilstuna (1903), Jonkoping (1901), Bunge (1906), Gagnef (1906), Ostersund, Granna, Hornosand i Alvdalen (19l2), Mora (1914) i inne. Zakładano je z inicjatywy osób prywatnych, stowarzyszeń regionalnych czy urzędów administracyjnych niektórych miejscowości. Intencją twórców muzeów było przede wszystkim zebranie budynków jak naj starszych. Tak postępował Anders Zorn w Mora, Ottilia Adelberg w Gagnef, czy też Theodor Erlandson w Bunge na Gotlandii. Budynki z XVIII wieku są w tych i innych muzeach dość pospolite, ale zdarzają się też obiekty średniowieczne lub o cechach z tego okresu (np. w Bunge, w Orebro). Ich uratowanie od zniszczenia ma ponadnarodowe znaczenie. Powstawanie pierwszych muzeów na wolnym powietrzu w Norwegii splotło się z procesem przekształcania kraju pod względem politycznym, gospodarczym i społecznym, a szczególnie narastaniem poczucia świadomości narodowej 6. Stąd zamiana królewskiej kolekcji budynków na półwyspie Bygd0Y (Oslo) - z inicjatywy Hansa Jacoba Aall'a - na muzeum publiczne (l 894} może być uznana za norweską odpowiedź na otwarcie muzeum w Sztokholmie. Trzeba pamiętać, że Hazelius już wcześniej przejawiał tendencje panskandynawskie (Muzeum Nordyczne, 1872) i swobodnie penetrował 6 F. Valen, Die Sandvigschen 1969· 1973. s. 2R2. Samm/ungen auf Maihaugen - Norwegen, .,Cibinium" �84 tereny norweskie 7. Muzeum w Oslo szybko zostało poszerzone i w 1902 roku otwarto je dla publiczności. Wkrótce (1904) otwarto drugie największe muzeum na wolnym powietrzu w Norwegii, w Lillehammer. Stało się to za przyczyną lekarza, Andersa Sandviga, który od 1894 roku zaczął gromadzić budynki, naprzód dla siebie, a później już jako dyrektor dla muzeum pod zarządem miejskim. Wspomniana wyżej liczba 50 muzeów (tych, których znane są nam daty założenia) z początkowego okresu szerzenia się idei jest imponująca. Tylko dla przykładu wymienimy niektóre: w Kristiansund 1894, w Sandefjord 1896, w Nesbyen 1899, w Fagernes 1901, w Hamar 1902. Większość muzeów powstała w południowej części kraju, ale niektóre z nich powoływano do życia bardzo daleko na północy (Mosjoen, prowincja Nordland, 1909 rok). Dużo muzeów norweskich tworzono z obiektów in situ, chroniąc w ten sposób zabytki architektury w ich własnym środowisku. Szereg obiektów in situ ma charakter skansenowski, ale związane są one z postaciami słynnych Norwegów, którzy w nich rodzili się lub mieszkali. Muzea te mają więc też charakter biograficzny. Spośród czterech duńskich muzeów na wolnym powietrzu, które powstały w tym pierwszym okresie, do najważniejszych - i to w skali europejskiej - należą muzea: w Lyngby pod Kopenhagą oraz w Arhus. Historia tego pierwszego sięga roku 1897, kiedy to Bernhard Olsen przeniósł dwa domy do parku przy zamku w Rosenberg. W 1901 roku translokowano je ponownie na obecne miejsce do Lyngby. Warto zwrócić uwagę, że pierwsze budynki przenoszono między innymi z terenów południowej Szwecji, które do 1658 roku należały do królestwa Danii oraz ze Szlezwiku utraconego przez Danię w 1864 roku po przegranej wojnie prusko-duńskiej8. Drugim muzeum było "Den Gamie By" (Stare miasto), którego powstanie wiąże się z osobą Petera Holm'a i dużą wystawą przemysłową jaka miała miejsce w 1909 roku. Oficjalnie muzeum powstało w 1914 roku i prezentuje kulturę duńskiego mieszczaństwa. Muzeum to jest dużym osiągnięciem naukowym i organizacyjnym muzealnictwa duńskiego i stanowi powód jego dumy, tak jak muzeum "Seurasaari" (1909) jest chlubą Finów, zwłaszcza, że Finowie w tym czasie nie mieli własnego państwa. Poprzez organizację wspomnianego muzeum, którego twórcą był Axel Olai Keikel, znany badacz fińskiej kultury ludowej, Finowie pokazali, że istnieją jako naród i mają własną kulturę 9. W tym czasie na terenie Finlandii były jeszcze 4 inne placówki, w tym w szwedzkiej strefie językowej. W momencie powstawania (Turku, Kuopio) były one bardziej szwedzkie niż fińskie. 7 Poznań 8 9 J. Czajkowski, At outline of skansen museology in Europe, w: Open-air museums in Poland, 1981, s. 14. P. Michelsen, Frilandsmuseet. The Danish Museum Village al Sorgenfri, Copenhagen 1973. J. Czajkowski, Muzea ... , op. cit., s. 160. �85 Podobne znaczenie jak "Seurasaari" dla Finów miało muzeum we Wdzydzach (1906) na polskim Pomorzu. Założył je Izydor Gulgowski, nauczyciel, który w ten sposób chciał udowodnić, że Kaszubi jako polska grupa etniczna istnieją, pomimo od wielu lat trwającej akcji germanizacyjnej. Łączyło się to z szeroką działalnością naukową i społeczno-polityczną Gulgowskiego oraz jego żony Teodory z domu Fethke 10. Jedno muzeum na wolnym powietrzu powstało w pierwszym okresie również w Holandii, w Arnhem. Jest zastanawiające, dlaczego założono je dość późno, bo dopiero w 1912 roku, skoro sama idea organizacji ekspozycji wnętrz znana była znacznie wcześniej. Holendrzy już w 1875 roku na światowej wystawie w Paryżu eksponowali wnętrze chłopskiej izby z Hindellopen, zaś w 188~ na gospodarczej wystawie w Amsterdamie pokazali około 20 domów z Indonezji, które po dwóch latach przenieśli do Leidy, gdzie przetrwały aż do 1903 roku. Również kajzerowskim Niemcom nieobce były w końcu XIX wieku idee nowego rodzaju muzealnictwa, czego dowodem jest przeniesienie w 1899 roku z Os ten feld do Husum (Fryzja) dolnosaskiego domu halowego z pierwszej połowy XVII wieku. Podobnie jak we Wdzydzach w Polsce, tę pierwszą akcję skansenowską przeprowadził miejscowy nauczyciel i regionalista Magnus Vol3. Niedługo po nim z projektem stworzenia centralnego skansenu w okolicy Berlina wystąpił Otto Laufer 11. Do realizacji jednak nie doszło. W 1907 roku powstają w Niemczech trzy placówki, z tego dwie W prowincji Szlezwik-Holsztyn (Meldorf, Keitum) oraz jedna w Dolnej Saksonii (Wilsede). Były to niewielkie muzea, ważne jednak było przede wszystkim rozpowszechnienie się idei ochrony lokalnej kultury ludowej przez organizację muzeów w obiektach przenoszonych (Meldorf, Wilsede), lub zachowanych in situ jak w starofryzyjskim domu w Keitum na wyspie Sylt. W Dolnej Saksonii powstało na początku XX wieku jeszcze kilka innych muzeów, które zaliczamy do grupy muzeów na wolnym powietrzu. W miejskim parku w Speckenbiittel zorganizowano w 1909 roku muzeum, do którego przeniesiono 8 różnych obiektów oraz zrekonstruowano na podstawie wykopalisk archeologicznych wczesnośredniowieczny dom halowy. W 1910 roku otwarto muzeum w Bad Zwischenahn nad jeziorem o tej samej nazwie. W następnych dwóch latach powstają dwa kolejne muzea. W Diesdorf, na zachód od Kassel, z inicjatywy dr. Schulza zorganizowano (1911) placówkę, w której obecnie jest 8 obiektów. Natomiast w Rudolstadt w Turyngii inicjatorem muzeum był fabrykant Adolf Richter. Założono je w 1912 a otwarto w 1914 roku. Na obszarze pół hektara znajdują się 3 budynki, w tym domy z 1667 i 1700 roku. Por.: R. Ostrowska, I. Trojanowska, Bedeker Kaszubskir Gdańsk 1978, s. t 40 i n. U. Steinmann, Zur Errichtung eines zentralen Freilichtmuseums in Berlin, "Ethnographica" 1Il- IV, Brno 1961 - 1963, s. 553 - 559. 10 11 �86 Owocny był również rok 1913, w którym odnotowano powstanie dwóch dalszych dolnosaksońskich placówek: w Bergen i w Scheessel oraz na fryzyjskiej wyspie Stade. Wspomnieć należy również muzeum w Bielefeld w Północnej Westfalii Nadrenii (1917). Wprawdzie jest to niewielka placówka (4 obiekty), ale przeniesiony tam dolnoniemiecki dom halowy z około 1550 roku należy do naj starszych tego rodzaju zachowanych obiektów 12. Nie trzeba dodawać jak ważne dla celów badawczych ma zachowanie obiektu sprzed wojny trzydziestoletniej. Wszystkie powyższe placówki spełniają istotną rolę w rozwoju i funkcjonowaniu patriotyzmu lokalnego, ale żadna z nich nie uzyskała tego znaczenia muzealnego, które już później przypisano muzeum na wolnym powietrzu w Konigsberg w Prusach Wschodnich. Decyzję o jego budowie podjęto w 1909 roku, a w 1913 roku otwarto dla publiczności 13. Jednym ze zwolenników i organizatorem muzeum był konserwator dla Prus Wschodnich, Richard Dethlefsten, któremu znany był Skansen w Sztokholmie. Już przed drugą wojną światową muzeum to określano jako "National-Oenkmal" 14, a "OstpreuJ3enblatt" z 9 maja 1964 roku, pisząc o muzeum w Olsztynku, zaopatruje artykuł tytułem: "Das ostpreuJ3ische Heimatmuseum - Es war das erste deutsche Freiluftmuseum". Sądzę, że należy właściwie określić tę placówkę, którą w latach 1938 - 1943 przeniesiono do Olsztynka. Już A. Zippelius odniósł się krytycznie do faktu, że zamiast oryginalnych obiektów ustawiono w nim kopie. Jest on również ostrożny w nazwaniu tej placówki, pisze bowiem o niej jako o: "Das erste grof3ere Freilichtmuseum in dem Gebiet des friiheren Deutschen Reiches ... ", a budynki określa jako "... aus verschiedenen Landschaften Ostpreuf3ens und Litauens" 1 5. E. Riemann, który bardzo pozytywnie pisze o powojennej rozbudowie muzeum przez Polaków ma lekką pretensję do Zippeliusa za takie ujęcie problemu 16. Rzeczywistość jest prosta. W Konigsberg muzeum zostało zainicjowane i zorganizowane przez Niemców. Żaden jednak z budynków reprezentujących kulturę ludową nie nosił wyraźnych cech niemieckich czy pruskich. W niektórych jedynie występują fragmenty konstrukcji fachwerkowej, którą - jak wiadomo - spotyka się też na północy Polski. I nikt nie kwestionuje, że jest ona efektem wpływów kulturowych niemieckich. Budynki, o których mowa, były budowane według reguł technicznych uznawanych przez ludność litewską, warmińską i mazurską. 12 Par. A. Zippelius, Freilichtmuseen in Deutschland, HB Verlag, Hamburg 1982; Museen und Sammlungen in Schleswig-Holstein, wyd. 6, Wachholtz Verlag, Neumiinster 1986; K. V. Riedel, Museen und Sammlungen. Siidliche Nordseeland im Nordwesten, wyd. 4, Oldenburg. 13 R. Dethlefsen, Fuhrer durch das OstpreujJische Heimatmuseum. Konigsberg 1913. 14 "Bremer Nachrichten" z 15.11.1938, nr 315. 15 A. Zippelius, Handbuch der europiiischen Freilichtmuseum, Rheinland Verlag, KaIn 1974, s. 61. 16 E. Riemann, Das Freilichtmuseum in Hohenstein/Olsztynek, "Jahrbuch fiir ostdeutsche Volkskunde" t. 18, 1975, N. G. Elwert Verlag, Marburg, s. 10. �87 W dotychczasowych uwagach omówiono konkretne realizacje skansenowskie w siedmiu krajach. Powstały w nich 104 mniejsze. lub większe muzea. W niektórych krajach (np. Austria, Szwajcaria, Węgry, Czechosłowacja, Estonia) z różnych przyczyn nie doszło do powstania muzeów na wolnym powietrzu, ale pomysłów nie brakowało 17. Często były one efektem wystaw gospodarczych i etnograficznych. Pierwsza wojna światowa zmieniła wygląd polityczny Europy. Na pewno w czasie jej trwania w większości krajów nie było możliwości tworzenia nowych muzeów na wolnym powietrzu. W okresie międzywojennego dwudziestolecia powstało w Europie co najmniej 227 muzeów na wolnym powietrzu. Zdecydowanie dominowała Szwecja ze swoimi t 35 nowymi muzeami. Wśród nich można wyróżnić' dużą obecnie placówkę w S6dertalje (1927), Norrboda (1927) czy Uppsali '(1931), a z mniejszych muzea w Lulea (1921) czy w Jukkasjarvi koło Kiruny (oba położone są za kołem polarnym). Szczególna uwaga należy się dwóm innym muzeom. Jednym z nich jest muzeum górnicze w Ludvika (Dalarna), którego utworzenia podjęło się w 1920 roku stowarzyszenie miłośników regionu 18. Szwedzi udowodnili, zresztą nie po raz pierwszy, że ochronę zabytków techniki przemysłowej można prowadzić podobnymi metodami do stosowanych w etnograficznych skansenach. Drugie muzeum o specjalnych walorach to zagroda Ostarp, którą Georg Karlin z Lund wykupił w 1924 roku i chciał prowadzić na niej gospodarkę metodami tradycyjnymi. Wyjątkową aktywność w zakresie tworzenia muzeów na wolnym powietrzu w okresie międzywojennym wykazało również społeczeństwo norweskie. Z tego okresu znamy daty powstania 60 placówek, a może ich być znacznie więcej. Jest charakterystyczne, że nowe placówki powoływano do życia we wszystkich prowincjach zarówno południowych, jak i tych położonych na dalekiej północy, na przykład w Nordland i w Finnmark. Do większych muzeów posiadających po około 30 obiektów należy zaliczyć placówki w Kongsberg w prowincji Buskerud (1924) i w Asestrande w prowincji More-Romsdal (1931). Interesujące jest również muzeum w R0ros w prowincji Sor-Trondelag, w którym prezentowane jest życie tamtejszych górników, góralskich farmerów i Lapończyków. 17 Por.: J. Czajkowski, Die Skansenmuseen in den slawischen Landern, "Ethnologia Slavica" 17, 1985, s. 97· 117; tenże, Muzea ... , op. cit., s. 21 - 26; A. Zippelius, Zur friihen Geschichte der Freilichlmuseen in der Schwei:: und Osterreich, "F reudenkreis Bliitter" 25, 1988, s. 9 - 26; I. Balassa, Die Geschichte der ungarischen Freilichtmuseen, w: TagungsiJericht Ungarn. Report ofthe Conference Hungary 1982, Szentendn: 1984, s. 65 i n.; H. Johnova, PróiJy zorganizowania w Czechoslowacji muzeum typu skansenowskiego, "Etnografia Polska" l. 6, 1962, s. 408. 18 R. Andersson, Freilichtmuseell ill Dalarna (Schweden), "Acta Scansenologica" t. 4, 1986, s.92-94. l. �88 Nie wiemy dokładnie ile' muzeów powstało w rzeczywistości w Finlandii w latach 1919 -1939. Był to niewątpliwie dobry okres dla muzealnictwa fińskiego, które w 1923 roku zyskało swoje przedstawicielstwo w postaci Związku Muzeów Fińskich. Wśród 12 placówek, których daty powstania są znane, znajduje się słynne Muzeum Rzemiosła w Turku powołane do życia w 1937 roku w zachowanym in situ zespole budynków z 1770-1820 roku. W zespole tym znajdują się wyłącznie małe, robotniczo-rzemieślnicze domki, a w nich około 30 różnych warsztatów. Pozostałe muzea mają charakter lokalny i z reguły są niewielkie. Spośród innych krajów, w których powstawały i rozwijały się muzea skansenowskie w okresie międzywojennym (Dania, Niemcy, Islandia, Wielka Brytania, Jugosławia, Łotwa, Polska, Rumunia, Rosja, Czechosłowacja i Węgry), wyróżnić należy tylko niektóre. Do powstania dużych muzeów dochodzi na Łotwie (Ryga 1924) i w Rumunii (Bukareszt 1936). Powstaje plan dużego centralnego muzeum na wolnym powietrzu w Czechosłowacji (1929), ale realizuje się tylko muzeum w Rożnowie na Morawach według koncepcji sprzed I wojny Bohumira laronka. Bardzo interesująca pod względem koncepcyjnym jest placówka w Cregneash na wyspie Man w Wielkiej Brytanii (1938). Jej novum polega na tym, że za muzeum uznano część osiedla z ośmioma obiektami wraz z łąkami i polami o powierzchni 100 ha 19. Tę cechę znajdziemy w znacznie później powstałym muzeum w Auchindrain w Szkocji. W 1934 roku w Niemczech wystąpiono z projektem stworzenia muzeum na wolnym powietrzu w Berlinie celem uczczenia 45-letniej rocznicy urodzin Adolfa Hitlera. Na całe szczęście skończyło się tylko na kiepskim projekcie, który przewidywał, że każda prowincja Rzeszy ofiaruje i sprowadzi jedną zagrodę wiejską typową dla regionu 20. Wśród kilku małych placówek tego okresu na uwagę zasługuje "M useumsdorf' w Cloppenburg założone przez H. Ottenjanna w 1934 roku i po dwóch latach otwarte. Jest to muzeum wsi dolnosaksońskiej prezentujące różne formy domów dolnoniemieckich typu halowego oraz domów fryzyjskich typu "Gulf' 21 . Wybuch II wojny światowej spowodował w większości krajów zastój w rozwoju muzeów skansenowskich. Jedynie w Szwecji, która pozostała neutralna, a w małym stopniu też w Norwegii i Finlandii, widać kontynuację przedwojennej aktywności muzealnej. Korzystniejsze warunki aniżeli gdzie indziej miały muzea w Arnhem w Holandii i Odense w Danii, a także duńskie centralne muzeum na wolnym powietrzu w Lyngby pod Kopenhagą, które A Guide to the Manx Open-Air Folk Museum Cregneash, Douglas 1977. S. M. Sawicka, Skansen - Szwecja w miniaturze, "Arkady", Warszawa 1939, nr I, s. 40. 21 H. Keiser, E. Ottenjann, Museumsdorf Cloppenburg. Niedersachsisches Freilichtmuseum, wyd. 8, 1988. 19 20 �89 rozwijały się w tym czasie. Muzeum w Lyngby stało Się ośrodkiem kultywowania tradycji i patriotyzmu 22. W pierwszych latach po wojnie kraje europejskie musiały odbudować swe wsie i miasta z ruin, rozwijać gospodarkę, a mimo to w wielu z nich poświęcono sporo uwagi ochronie zabytków, w tym też organizowaniu skansenów. Świadczą o tym: w Danii otwarcie 22.06.1946 roku muzeum w Odense, w Wielkiej Brytanii rozpoczęcie w tym samym roku organizacji muzeum SL Fagans (Walia), które po dwóch latach otwarto dla zwiedzających. W Finlandii w 1947 i 1950 założone zostają lokalne skanseny w Pyhiijoki i w Hanho, w Rumunii od 1948 przystąpiono do energicznej rozbudowy "Muzeum Satului" w Bukareszcie, a w Jugosławii w 1949 roku wydane zostało specjalne zarządzenie Ministerstwa Nauki i Kultury mające na celu rozwój parków etnograficznych na wzór Skansenu w Sztokholmie. Od 29.06. do 3.07.1948 roku w Ecole du Louvre w Paryżu odbyła się Pierwsza Konferencja Międzynarodowej Rady Muzealnej, na której powołano do życia ICOM (International Counsil of Museum). W czasie tego posiedzenia wygłoszono również referat na temat muzeów na wolnym powietrzu. Oficjalnie zajęte po raz pierwszy stanowisko w kwestii muzeów na wolnym powietrzu zawdzięczamy Walnemu Zgromadzeniu Międzynarodowej Rady M uzeów w Genewie 9.07.1956. Nie sprecyzowano tam jeszcze definicji, ale uznano dotychczasową działalność istniejących muzeów na wolnym powietrzu i podjęto uchwałę o konieczności zorganizowania sesji naukowej w celu ich rozpropagowania. Dokładnie w rok później, na konferencji w Kopenhadze, Sorgenfri, Aarhus i Sztokholmie spotkało się 24 przedstawicieli z 13, państw (głównie zachodnioeuropejskich), którzy m.in. wyrazili swoje poglądy na kwestię przenoszenia zabytków architektury do muzeów. W opracowanej "Deklaracji" zdefiniowano pojęcie muzeum na wolnym powietrzu oraz określono jego cele23. Publikacja "Deklaracji" w różnych państwach, w tym też w "ICOM News" (t. 11, nr I) w Paryżu w 1958 roku oznaczająca podanie do publicznej wiadomości zasad organizowania i budowy muzeów na wolnym powietrzu, zamyka pewien okres w rozwoju muzealnictwa skansenowskiego. W jego końcowej fazie powstało bardzo dużo muzeów, najwięcej w Szwecji, Norwegii i Finlandii. Ważniejszym jednak było, że szereg muzeów na wolnym powietrzu założono w tych krajach, w których dotychczs ich nie było (Austria, Belgia, Bułgaria i in.). W tym czasie powstało szereg placówek ważnych ze względu na wytyczenie nowych kierunków pracy, metod konserwatorskich, rozwoju naukowych kryteriów badań itp. Nie od rzeczy będzie posłużyć się kilkoma przykładami. Na len temat patrz: J. Czajkowski, Muzea ... , op. cit., s. 33-34, 152-153, 157. Treść "Deklaracji" podaje m.in. A. Zippelius, w: Handbuch ... , op. cit., s. 30- 39. Krytyczny stosunek do ,.Deklaracji" zawar! w swym opracowaniu: J. Czajkowski, Muzea ... , op. cit., s. 67 -72. 22 23 �90 Na rok 1949 przypada założenie muzeum "Gamia Link6ping" w południowej Szwecji. Jest ono dowodem wielkiej troski władz miasta Link6ping o własne zabytki architektury z XVII - XIX wieku. Konieczność modernizacji miasta wymagała usunięcia wielu zabytków. W związku z tym na obrzeżu miasta wydzielono plac o powierzchni 4 ha i stworzono tu stare miasto z jego dawną nawierzchnią ulic, ogrodami, fontannami, pomnikami. Szereg przeniesionych obiektów jest nadal zamieszkałych przez swych właścicieli. Twórcą tego wspaniałego miasta był Lenart Sj6berg24. W Republice Federalnej Niemiec do przodujących muzeów z tego okresu należy placówka w Kommern (1958). Swoją wysoką pozycję zawdzięcza nie tylko interesującej ekspozycji zabytkowych obiektów zebranych w czterech grupach, ale również licznym pracom teoretycznym, których twórcą był wieloletni dyrektor tego muzeum Adelhart Zippelius 25. Jemu należy przypisać rozbudowę Związku Europejskich Muzeów na Wolnym Powietrzu i rozwinięcie współpracy międzynarodowej w Związku 211,a tym samym silne oddziaływanie na rozwój muzeów skansenowskich w różnych krajach. Swego rodzaju analogię do muzeum w Kommern stanowi Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku (1958), które rozwinęło na szeroką skalę prace teoretyczne i konserwatorskie w zakresie muzealnictwa skansenowskiego. Korzystali z nich niejednokrotnie skansenolodzy polscy i niektórych sąsiednich krajów27. W 1953 roku założono w Bokrijk w Belgii flamandzkie muzeum na wolnym powietrzu. Jego twórcą był dr 1. Weyns, który - wraz z prof. dr. A. Kamphausenem z Kilonii - był inicjatorem powołania do życia (t 966) "Grupy roboczej europejskich muzeów na wolnym powietrzu"28. Weyns posłużył się materiałami ikonograficznymi z XVI wieku, m.in. obrazami Piotra Breughla, w celu rekonstruowania wyglądu wnętrz z XV i XVI stulecia w prowadzonym przez siebie muzeum na wolnym powietrzu. Trzeba przyznać, że wykonane w ten sposób urządzenia wnętrz doskonale oddają atmosferę ówczesnych domów. Do grupy ważniejszych muzeów wspomnianego okresu należy też zaliczyć placówkę w Holywood koło Belfastu. Została ona założona przez rząd Północnej Irlandii w 1958 roku. Rekonstruuje się tu różne formy osadnicze: nizinne i górskie, i odpowiednio do tego przenosi się budynki parterowe, piętrowe oraz obiekty przemysłowe. Tych kilka przykładów nie wyczerpuje długiej listy muzeów na wolnym B. Cnattingius, B. Lundberg, Gamla Link6ping, Linkoping 1976, s. 52. A. Zippelius, 25-lecie Deklaracji /COM o muzeach na wolnym powietrzu - próba bilansll, "Acta Scansenologica" 1985, t. 3, s. 9 - 13. 26 J. Czajkowski, /0 lat Związku Europejskich Muzeów IW Wolnym Powietrzu. ibid., s. 19 - 39. 27 Por.: Muzea skansenowskie w Polsce, Poznań 1979.' 28 Tagungsberichte 1966 -/972, Koln 1973, s. 7. 24 25 �91 powietrzu, które powstały do końca 1958 roku. Założono bowiem szereg małych lokalnych placówek w wielu krajach całej Europy, czego przykładem jest Islandia, w której idea organizowania małych muzeów z budynków in situ sięga czasów przedwojennych. Jednak pierwsze działania w tym kierunku odnotowujemy dopiero w 1943 roku. Wtedy to właściciel zagrody Busterfell (południowo-wschodnia Islandia), której historyczne istnienie potwierdzone jest w 1532 roku, sprzedał ją państwu z przeznaczeniem na ekspozycję muzealną· W 1946 roku opieką konserwatorską ill situ objęto zagrodę Keldur (południowa Islandia). Zwiedzającym udostępniono ją w 1954 roku. W 1947 roku Muzeum Narodowe roztoczyło pieczę nad zagrodą Glaumbaer (in situ, północna Islandia), z kolei w 1955 roku podjęto prace konserwatorskie przy zagrodzie Grenjadarstadur (północna Islandia, in situ), której zwiedzanie stało się możliwe w 1958 roku. W tej samej części kraju leży też zagroda Laufas, którą zamieniono na muzeum w 1958 roku. Jedynym większym muzeum skansenowskim jest placówka na wolnym powietrzu w Reykjaviku, której zalążkiem stała się zagroda Arbaer in situ. Jej historia sięga 1466 roku O). Ostatni mieszkaniec opuścił ją w 1948 roku. 16.04. 1957 roku założono tu muzeum, które otwarto 22.05.1957 roku. Obok niej ustawiono 23 przeniesione różne budynki. W następnym już okresie powstały jeszcze dwa muzea: jedno w Reykjaskoli (północno-zachodnia Islandia) w 1967, drugie w Skogar (południowa Islandia) w 1969 roku29. Przejście do kolejnego etapu rozwoju muzealnictwa skansenowskiego w Europie odbyło się w sposób niedostrzegalny, a konkretna data jest szczegółem umownym. Pierwsze lata tego etapu zaowocowały licznymi konferencjami w różnych krajach i międzynarodowymi spotkaniami specjalistów różnych dyscyplin nauki. W czasie tych konferencji omawiano problemy muzeów skansenowskich, głoszono różne poglądy na tworzenie muzeów na wolnym powietrzu, nie zawsze zgodne z ideą Artura Hazeliusa i sensownymi zasadami ochrony zabytków. I tak na przykład Generalna Konferencja ICOM w Sztokholmie w 1959 roku między innymi zawęziła kryteria doboru budynków do ich wartości historycznej, a tzw. Karta Wenecka, będąca wynikiem II Międzynarodowego Kongresu Architektury i Techników Zabytków (25 - 31.05. 1964, Wenecja) ogranicza translokację obiektów zabytkowych w sposób istotny; natomiast uczestnicy analogicznego spotkania w Płowdiw w Bułgarii (24.09.1975) dość ostrożnie przyznają muzeom na wolnym powietrzu tylko Informacje dotyczące islandzkich muzeów pochodzą z opracowania Stanisława Bartoszka, muzea kultury ludowej .•Acta Scansenologica" t. 6, ł980, s. 244-267. Wskazują one, że społeczeństwo Islandii jest zainteresowane ratowaniem zabytków swojej przeszłości. Jest to szczególnie trudne, bowiem tam.1ejsze budynki zbudowane są z torfu. 29 Islandzkie �92 pewne prawa w zakresie dokumentacyjno-wychowawczym 30. Zwróćmy uwagę, że wszystkie te postanowienia i uchwały podejmowane były w okresie wręcz żywiołowego rozwoju muzeów skansenowskich i to bardzo różnych typów. Świadczą też o tym, że w pewnych kręgach konserwatorów, architektów i historyków sztuki nie w pełni rozumiano sens idei Hazeliusa, że uznawano muzeum na wolnym powietrzu jako miejsce azylu dla rzeczy starych, z którymi nie bardzo wiadomo, co należy zrobić. W kręgach muzealnych w większości krajów przeważało już zdanie o potrzebie celowego projektowania muzeów na wolnym powietrzu i przenoszenia do nich obiektów nie tylko zabytkowych, ale również typowych. Zyskało to akceptację uczestników konferencji ICOMOS w 1977 roku na Węgrzech 31, bowiem w pełni odpowiadało rzeczywistości. Niezwykle istotne dla utrzymania i powstawania muzeów na wolnym powietrzu oraz teoretycznego rozwoju tego rodzaju muzealnictwa było powołanie do życia w Helsinkach 7 lipca 1972 roku Związku Europejskich Muzeów na Wolnym Powietrzu, który od tej pory, regularnie co dwa lata organizuje spotkania swoich członków w różnych krajach. W 1986 roku spotkanie takie miało miejsce w Polsce, a około stu jego uczestników uzyskało możność poznania muzeów na wolnym powietrzu w Radomiu, Nowym Sączu i Sanoku oraz szeregu obiektów drewnianych in situ w okolicy Zakopanego. Efektem międzynarodowych spotkań są bezpośrednie wymiany poglądów na określone tematy oraz drukowane sprawozdania z posiedzeń, dostępne dla każdego zainteresowanego problemami muzeów na wolnym powietrzu. Liczba tych muzeów poważnie wzrosła po 1958 roku, w niektórych krajach wielokrotnie. Nie da się więc wszystkich scharakteryzować, tylko wybijające się można wymienić. Do takich należą muzea: w Beamish Hall (1968) i w Ironbridge (1968) w Anglii, w Rumsiskes na Litwie (1966), w Grossgmain (1978), w Maria Sa al (1968) i w Stiibing (1962) w Austrii. W Polsce do wybitniejszych muzeów z tego okresu należą placówki w Lublinie (1976), Opolu (1961), Ciechanowcu (1971); w Rumunii w Bujoreni (1966), Gole~ti (1966), Baia Mare (1977); w Rosji muzeum w Archangielsku; na Słowacji w Banskej Stiavnicy (1965), Vychylovce (1973), Zubercu (1967); na Ukrainie we Lwowie (1967) i Kijowie (1971); na Węgrzech w Szentendre (1967), Zaleegerszeg (1966), Sombathely (1968). W Szwajcarii istnieje tylko jedno duże muzeum na wolnym powietrzu w Ballenberg założone dopiero w 1968 roku, chociaż sama myśl o nim rzucona została 30 lat wcześniej. W muzeum tym zgromadzono już około 70 obiektów, z których wiele sięga początku XVII wieku, a jeden dom datowany jest nawet na 1568 rok 32. Szerzej: J. Czajkowski, Muzea ... , op. cit., s. 71 - 75. Falusi miiemLeki egyiittesek vUelme [COMaS konferencja Budapest-Szombathely 1977. junius 23 - 29, Budapest 1980, s. 3 - 230. 32 Fiihrer durch das Schweizerische Freilichtmuseum Bal/enberg, red. D. Meili, wspó1pr. M. Gschwendt, Ch. Schlitt, Brienz 1985. 30 31 �93 W Niemczech Wschodnich (dawna NRD) rozwój muzealnictwa skansenowskiego nie nabrał takiego impetu jak na zachodzie, stąd należy tę część kraju wyodrębnić. Do najwybitniejszych należy tu muzeum na wolnym powietrzu w Schwerin-Muef3, którego zasadnicza wartość polega na tym, że spośród 15 znajdujących się tu obiektów 14 jest na swoim starym miejscu 33. Druga znaczniejsza placówka znajduje się w Seiffen. Założono ją w 1972 roku. Zgromadzono w niej szereg obiektów, przeważnie z XVIII wieku. Jest tu też stacja trafo (rozdzielnia elektryczna) z 1912 roku, która zapewne stanowi jedyny w Europie tego rodzaju obiekt techniczny, który uznany został za zabytek. Natomiast w zachodnich Niemczech powstały po 1958 roku aż 54 muzea na wolnym powietrzu, z tego 20 w Bawarii i 10 w Nadrenii-Westfalii. Jest to dowodem niewątpliwej troski władz prowincji o zabytki, ale również społecznych dążeń do ratowania wszystkiego, co świadczy o przeszłości 34. Jest oczywiste, że - jak wszędzie - w takiej liczbie nowo powstałych placówek są muzea różnej wielkości i znaczenia. Dla przykładu wymieńmy największe, i te, które prowadzą poważną pracę naukową i dydaktyczną. Są to: muzeum na wolnym powietrzu w Molfsee koło Kilonii (1960), w Detmold (1966) i w Hagen (1960) w prowincji Północna Nadrenia-Westfalia, w Neu-Anspach (1973) i w Sobernheim (1973) w Hesji oraz bawarskie placówki w Bad Windsheim (1976), Gro13weil (1972) czy też w Perschen (1961). Nie miejsce tu na ich opisywanie, ale każda z nich - a szczególnie muzeum w Detmold - może służyć za wzór innym muzeom europejskim. Osobny problem jawi się w Berlinie, w którym odkryto dużą powierzchniowo pozostałość po słowiańskiej osadzie z 1200-1220 roku z bogatymi znaleziskami różnych przedmiotów, narzędzi, zbiorów, dekoracji, a także resztki budynków mieszkalnych i gospodarczych. Na ich podstawie zrekonstruowano wygląd owalnej wsi zabudowanej zagrodami wielobudynkowymi 35. Oficjalnie placówkę tę założono w 1975 roku i nazwano "Museumdorf Diippel". Jest to zatem archeologiczne muzeum na wolnym powietrzu, jedno z wielu w Europie, które można porównać z polskim muzeum w Biskupinie. Do krajów, a których jeszcze nie wspomniano należy Francja. Do niedawna muzeów na wolnym powietrzu wcale tam nie było, jakkolwiek sama idea tego rodzaju muzealnictwa znana była już w latach 30. Powstały nawet plany zorganizowania takiej placówki, których autorem był Georges Henri Riviere. Do realizacji nigdy jednak nie doszło. Po przeszło 30 latach R. Wendt, Freilichtmuseum Schwerin-Muess, Ludwigslust 1985. Por.: 10 Jahre Museumsarbeit in Bayern. Abteilung Nichtstaatliche Museen 1976 -1986, Straubing 1986; Museumsmagazin. Aus Museen und Sammlungen in Baden-Wiirttemberg, 2, 1984; 3, 1985, Konrad Theiss Verlag, Stuttgart. 35 A. von Miiller, Museumsdorf Diippel, Berlin 1981. J3 34 �94 Riviere wystąpił z koncepcją organizacji muzeów, które obejmowałyby swym zasięgiem duże tereny i dążyłyby do zachowania pewnego obszaru kulturowego z jego zabytkami 36. Pierwsze takie muzeum pod nazwą "Ecomusee d'Quessant" zorganizowano w 1968 roku, a w następnym "Ecomusee des Monts d'Arree" oraz "Ecomusee de Saint-Degan - Nature et traditions du pays d' Auray". Dwa pierwsze znajdują się w departamencie Finistere, trzecie zaś w Morbihan. Ta koncepcja została szybko zaakceptowana przez społeczeństwo francuskie, o czym świadczą liczne następne ekomuzea, które powołano do życia na terenie całej Francji w latach 1970-1986. Jedynym muzeum na wolnym powietrzu, w sensie powszechnie znanym, jest "Ecomusee de HauteAlsace" w Ungersheim, department Haut-Rhin, które założono w 1980 roku, a po czterech latach oddano do zwiedzania 37. Kończąc powyższy szkic, w którym jedynie zasygnalizowano wybrane problemy z rozwoju muzealnictwa skansenowskiego, chcę zwrócić uwagę na konkretne efekty. Łącznie powstało dotychczas około 2100 muzeów na wolnym powietrzu w Europie38. Oczywiście są wśród nich placówki duże liczące 100, 200 i więcej obiektów lub mające w programie budowę tylu budynków; są też lokalne muzea, w których chroni się jeden lub kilka zabytkowych obiektów, jak to jest często w Skandynawii. Przykładem może być prowincja Dalarna na północy Szwecji. Jak pisze Roland Andersson o muzeach na wolnym powietrzu w tej prowincji, jest ich tam ogółem 50. Chroni się w nich około 710 obiektów, z których 560 zostało translokowanych, a 150 znajduje się na swoim pierwotnym miejscu. Tylko w trzech muzeach jest więcej niż 30 budynków, w dziesięciu więcej niż 20, w pozostałych liczby te są różne i mniejsze od wskazanych 39. Trudno jest zebrać podobne dane z całej Europy. Gdyby jednak przyjąć, że przeciętnie w każdym muzeum chroni się tylko 10 obiektów to wówczas we wszystkich razem byłoby ich około 21000. Pomijając wszystkie inne aspekty dotyczące istnienia muzeów na wolnym powietrzu, już ta olbrzymia liczba chronionych obiektów stanowi o użyteczności społecznej i naukowej tych muzeów. Jest to bowiem olbrzymia baza badawcza dla tych, którzy w przyszłości będą się zajmować problemami architektury ludowej czy drewnianej. 36 W. von Hinten, Zur KonzepLion des ..Ecomusee·· in Frankreich, "Acta Scansenologica" t. 3, 1985, s. 45 - 46. 37 Neuer Platz fur alt e Hauser, "Frankfurter Allgemeine Zeitung" z 20.03.1986, nr 67. Przy opisie francuskich muzeów pomocne były różne prospekty i oficjalna lista francuskich ekomuzeów, którą otrzymałem z muzeum w Ungersheim. 38 W opracowaniu, które ukazało się w 1984 roku (Muzea ... , op. cit., S. 20) podałcm nieco mniejszą liczbę muzeów. Różnica spowodowana została przcde wszystkim powołaniem do życia nowych muzeów. 39 Por.: R. Andersson, op. cit., s. 74. �95 Zwróćmy jeszcze uwagę, że idea Hazeliusa tylko w kilku krajach Europy nie znalazła większego uznania, albo też nie wiadomo szerzej o organizowaniu tam dotychczas muzeów na wolnym powietrzu. Są to: Grecja, Albania, Włochy, Portugalia i Hiszpania. W tym ostatnim kraju istnieje wprawdzie od 1929 roku "Pueblo Espanol" w Barcelonie, ale nie może ono być uznane na muzeum na wolnym powietrzu, bowiem daleko odbiega od kryteriów powszechnie przyjętych przy organizacji omawianych muzeów 40. Z pozostałych - w Albanii jakby nie doceniano muzeów na wolnym powietrzu, a w innych krajach na plan pierwszy wysuwa się wysokiej klasy zabytki z dawnych epok. Niewykluczone, iż pewne znaczenie ma fakt, że w krajach tych nie ma budownictwa drewnianego, a budownictwo murowane jest trwalsze. Trudniej też przenosić takie budynki. Pozostaje jednak idea ochrony budynków na pierwotnym miejscu, ich konserwacja, wyposażenie wnętrz i funkcjonowanie ich jako muzeów. Wydaje się, że organizacja tak pomyślanych muzeów jest tylko kwestią czasu w wymienionych krajach, zależni~ od społecznego dojrzewania i turystycznego zapotrzebowania. Jerzy Czajkowski ON THE HISTORY OF OPEN AIR MUSEUMS IN EUROPE (Summary) The first open air museum in Europe was officially opened in 1891 when Arthur Hazelius, a Swedish scientist, opened an architectural exhibition on the island of Djiirgarden in Stockholm. The exhibits were transferred to the island from various places. Very quickly others followed Hazelius's idea - in Denmark, Germany, Finland, Holland, and, first of all, in Norway. By the end of 1918 over 100 open air museums were opened in these countries. Approximately 230 open air museums were opened in the five countries mentioned above and in Estonia, Great Britain, Yugoslavia, Latvia, Poland, Russia, Czechoslovakia, Hungary in the interwar period. Over 260 open air museums were opened between 1910 and 1958. The idea of open air museums was substantiated in the world after 1958, when in 1956 and 1957 the International Council on Museums (lCOM) recognized museums of this type and when in 1958 the principles of organizing open air museums were published. Transi. 40 Por.: M. Kurzątkowski, "Pueblo paraskansenowskich, "Acta Scansenologica" Espaiiol" I\' Barce/unie, ibid., s. 171 i n. Z. Nadstoga IV Barcelonie i kilka uwag o zjawiskach t. 2, 1981, s. 161 i n. oraz P. Worytkiewicz, ..Pueblo Espaiiol" � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c726dd91e19af64f87be0c57e5b5ee5f.pdf 863eb82da04904fef1e28bcb4c55774c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2107 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource dokumentacja etnograficzna infomcja etnograficzna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1956 Title A name given to the resource Dokumentacja i informacja w naukach etnologcznych w Polsce/ LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.113-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, BRONISŁA Ośrodek WA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Dokumentacji Etnograficznej t. 78, 1995 i Informacji PTL Łódź DOKUMENTACJA I INFORMACJA W NAUKACH ETNOLOGICZNYCH W POLSCE Kilka uwag wstępnych Informacja naukowa jest integralną częścią wszelkiej działalności naukowej, przy czym należy podkreślić, że zgodnie z dominującymi ustaleniami nomenklaturowymi pod pojęciem informacji naukowej rozumiem zarówno gromadzenie danych źródłowych, dokumentów naukowych, ich dokumentacyjne opracowywanie, jak również poszukiwanie i wyszukiwanie informacji oraz reprodukowanie i rozprowadzanie materiałów dokumentacyjnych (pOr.: Skalski, 1976, s. 81 - 86). Stąd też od paru lat z nazw instytucji służących dokumentacji i informacji w wielu przypadkach usunięto termin "dokumentacja" uznając, że mieści się on w szerszym pojęciu "informacji". Na przykład zmieniono nazwę Ośrodka Dokumentacji i Informacji Naukowej Polskiej Akademii Nauk (ODIN PAN) na Ośrodek Informacji Naukowej (OIN PAN). W przypadku Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego pozostaliśmy przy pierwotnej nazwie, utrzymywanej zresztą w wielu ośrodkach na Zachodzie. Działalność dokumentacyjno-informacyjna, zmierzająca w pierwszym rzędzie do lepszego wykorzystania czasu pracownika nauki lub innego użytkownika danych, powinna być przystosowana do bieżących i perspektywi~znych potrzeb dyscypliny. W tym celu należy ją programować i realizować w ścisłym powiązaniu z planowanymi zadaniami naukowymi i praktycznymi instytucji, której ma służyć. Jednocześnie powinna być dostosowana formą i metodą przekazywania informacji do zróżnicowanych i zdynamizowanych potrzeb określonych użytkowników (Poradnik ... , 1977, s. 9 - 10). Jednym z warunków realizacji powyższych celów jest usprawnienie obiegu informacji w granicach własnej dyscypliny oraz dyscyplin pokrewnych, zarówno w skali krajowej, jak i międzynarodowej. Wiąże się to z potrzebą usprawnienia systemów dokumentacji oraz wypracowania maksymalnie wydajnych systemów wyszukiwawczych. 8 - Lud t. LXXVIII �114 Dane etnologiczne Etnologia, podobnie jak inne nauki antropologiczne, wraz z historią i socjologią zajmuje się działalnością człowieka i tworzoną przez niego kulturą. Różnorodność źródeł udzielających wiadomości o człowieku jest nieograniczona i trudno je zamknąć w sztywne schematy. Jak powiedział M. Bloch "wszystko cokolwiek człowiek mówi lub pisze, wytwarza, czego się dotyka, może i powinno udzielać o nim wiadomości" (Bloch, 1962, s. 90). W odniesieniu do przeszłych działań człowieka poznajemy je po śladach, czyli znakach dostępnych dla naszych zmysłów, pozostawionych przez zjawiska dziś dla nas już nieuchwytne (Kula, 1958, s. 46). Śladami tymi są dokumenty pisane czy pozostałości materialne, które wtedy, gdy zalegają pod powierzchnią ziemi i badane są za pomocą metody wykopaliskowej zwane są źródłami archeologicznymi. Analogicznie do sposobu wyodrębnienia źródła archeologicznego, na zasadzie metody badań możemy niekiedy w literaturze znaleźć uwagi o odrębnym "źródle etnograficznym". W wypowiedziach tych zwraca się uwagę na to, że źródła etnograficzne pochodzące z badań terenowych są, jak to się niekiedy mówi w praktyce etnograficznej, "zbierane" w terenie czy, jak mówią specjaliści nauk społecznych, są to źródła "tworzone" przez badacza, czy też źródła przez niego "wywołane" (zapisy wywiadów, obserwacji zachowań czy opisy efektów twórczej działalności ludzi). Można je na podstawie ich "wywołania" przeciwstawić źródłom "zastanym", dominującym w pracy historyka. Odmienność ta, na co ostatnio kładzie się duży nacisk w rozważaniach heurystycznych, jest jednak do pewnego stopnia pozorna, gdyż jakkolwiek źródła wywołane mogą nas w większym stopniu informować bezpośrednio o tym jak badani postrzegają czy jak oceniają pewne zjawiska ijak zamierzają się wobec nich zachować, to jednak selekcji informacji dokonuje zawsze badacz, inspirowany swymi doświadczeniami oraz swoistymi problemami dyscypliny, którą reprezentuje. Przedmiot nauki jest więc wytworem jej działalności (Baudouin de Courtenay, 1923, s. 26) oraz rezultatem dialogu badanego z badanym. Jakkolwiek materiały etnograficzne, pochodzące z badań terenowych, są niewątpliwie charakterystyczne dla etnologii, to jednak etnologia, zwłaszcza zajmująca się rozwojem pewnych dziedzin kultury, 'podobnie jak inne nauki zajmujące się historią kultury, korzysta ze wszystkich możliwych źródeł informujących o działalności człowieka. Źródłem, czy jak to lubi określać współczesna antropologia - tekstem kultury stają się dopiero w momencie ich ujawnienia. W języku dokumentacji naukowej noszą nazwę - dokumentów pierwotnych. Dokumenty pierwotne (prymarne) i ich archiwizacja Na dokumenty pierwotne, będące źródłem naukowych analiz etnograficznych, gromadzonych przez etnografów i znajdujących się w gestii naukowych instytucji etnologicznych, składają się więc zapisy obserwacji, zapisy lub nagrania wywiadów sporządzonych przez badaczy, jak też wypełniane przez �115 ankietera czy respondenta odpowiedzi na zbiory pytań zawartych w ankietach, nagrania tekstów folklorystycznych, muzyki i pieśni, bądź utrwalone na fotografii lub filmie wytwory i zachowania ludzkie. Szczególne miejsce w zespole źródeł naukowych, wykorzystywanych w pracy badacza kultury, zajmują zbiory muzealne oraz powszechnie wykorzystywane w pracy naukowej zbiory biblioteczne. O ile kolekcje muzealne, między innymi ze względu na ich wymierną wartość materialną, doczekały się określonego sposobu przechowywania, a towarzysząca im dokumentacja sposobu archiwizowania, o tyle podstawowa baza źródłowa prac etnologicznych - zapisy wywiadów i obserwacji - stały się przedmiotem powszechnych działań dokumentalisty dopiero po II wojnie światowej. Do tego czasu materiały te, zbierane w czasie specjalnie kierowanych rozmów głównie z mieszkańcami wsi, czy zapisy obserwacji, pozostawały najczęściej w prywatnym notatniku badacza, niedostępne do czasu ich opublikowania. Co prawda, już przed wojną podnoszono potrzebę tworzenia archiwów ludoznawczych, podobnych do archiwów folklorystycznych, takich jakie miały Estonia czy Finlandia (Zawistowicz, 1933), to jednak dopiero zniszczenia wojenne oraz rozwój metodyki etnograficznych badań (por.: Kopczyńska-Jaworska, 1971, s. 205-215), jak również to, że wyniki badań terenowych organizowanych przez instytucje przestały być prywatną własnością badaczy spowodowały, iż w większości etnograficznych placówek badaczych powstały archiwa materiałów z badań. Niestety brak jest jednolitych, powszechnie obowiązujących zasad archiwizacji gromadzonej dokumentacji badawczej. Jedynie muzea obowiązuje podobna dokumentacja przedmiotów nabywanych do kolekcji (karta inwentarzowa), ale już karty nabycia każde muzeum ma odrębne. Podobnie nie ma znormalizowanej formy dokumentacji fotograficznej i rysunkowej, zarówno sporządzonej w terenie, jak i na miejscu, w muzeum. Część informacji zdobywanych w terenie, w czasie dokonywania zakupów czy w czasie uzupełniających badań, trafia na kartę inwentarzową przedmiotu muzealnego, część jest wykorzystywana przy urządzaniu wystaw. Tylko w nielicznych muzeach jest egzekwowany od pracowników obowiązek oddawania opracowanych notatek do archiwum materiałów opisowych. Lepsza jest sytuacja w katedrach etnologii, które posiadają na ogół archiwa wywiadów z badań, jednakże sposób ich inwentaryzowania jest różny, w wyniku czego liczba pozycji archiwalnych nie daje obrazu rzeczywistej wielkości poszczególnych zbiorów, jak również nie posiadają one jednolitego systemu wyszukiwawczego. Większość instytucji opracowuje własne systemy katalogowania, co powoduje, że użytkownik musi poświęcić nadmiernie dużo czasu przy korzystaniu ze zbioru na zapoznanie się i przyswojenie zasad, które w danej placówce naukowej są stosowane 1. l Omówienie sposobów archiwizacji zbiorów ska-Jaworska, Zakrzewska, 1979, s. 235 - 241. zob.: Blaszczyk, Karpińska, Kopczyń- �116 Ta różnorodność, oraz rozproszenie i wielość placówek naukowych powoduje, że wzrasta znaczenie instytucji informujących o badaniach naukowych oraz gromadzących i przygotowujących dokumenty pochodne (KopczyńskaJaworska, Królikowska, 1971). W zależności od potrzeb określonych kategorii odbiorców organizowane są różne służby informacji i dobiera się wlaściwe formy i metody pracy. Jednakże przy całym ich zróżnicowaniu można je sprowadzić do trzech typowych czynności: gromadzenia, opracowywania i przekazywania (rozpowszechniania) informacji utrwalonych w dokumentach (por.: Dembowska, 1965, s. 30-31). Powstanie Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Ponieważ etnologia polska przez długie lata nie posiadała żadnej centralnej placówki dokumentacyjnej, w maju 1968 roku z inicjatywy prof. K. Zawistowicz-Adamskiej, na plenarnym posiedzeniu Zarządu Głównego PTL w Toruniu, podjęto uchwałę o powołaniu Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej jako agendy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (ODIE PTL). Ośrodek zlokalizowano w Łodzi przy Katedrze Etnografii (dziś Etnologii) Uniwersytetu Łódzkiego. Kierownictwo tej placówki powierzono prof. dr Kazimierze Zawistowicz-Adamskiej 2. Intencją inicjatorki było stworzenie bazy dokumentacyjnej dotyczącej działalności naukowej, popularyzatorskiej i kulturalno-oświatowej, związanej bezpośrednio lub pośrednio z zakresem etnografii (a więc o tematyce badań terenowych, centralnych i regionalnych publikacjach i wydawnictwach ciągłych; ewidencja badaczy i działaczy terenowych, prowincjonalnych zasobów muzealnych; informacja o kolekcjach specjalnych: wystawach, izbach twórczych, małych skansenach, punktach muzealnych, zasobach prowincjonalnych archiwów etnograficznych, reprezentacyjnych ośrodkach sztuki ludowej, zespołach regionalnych pieśni i tańca, o instytucjach i pracownikach naukowych w kraju i za granicą). Na podstawie tej bazy miałoby stać się możliwe udzielanie informacji dla potrzeb całego etnograficznego środowiska naukowego, jak również organizatorów prac kulturalno-oświatowych. Jak pisano w piśmie kierowanym do władz Polskiej Akademii Nauk dotującej działalność Towarzystwa: "wolno mniemać, że ośrodek dokumentacji i informacji etnograficznej zamierzony w ramach działalności statutowej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego mógłby być przydatny przy organizowaniu centralnego archiwum przyszłego Instytutu Etnografii i Folklorystyki". Jak wiemy do powstania takiego Instytutu pomimo wieloletnich starań nie doszło! Ośrodek rozpoczął swą działalność w oparciu o dotację specjalną PAN już na jesieni 1968 roku. Dotację tę otrzymywał przez dwa lata, następnie, w latach 2 Od połowy 1971 roku funkcję tę przejęła doc. dr hab. B. Kopczyńska-Jaworska. �117 1970 - t 979, jego działania zostały włączone do normalnej działalności statutowej Towarzystwa, tylko zaś niektóre prace Ośrodka w latach t 979 - t 989 finansował Komitet Nauk Etnologicznych PAN. Od momentu zaprzestania dotowania towarzystw naukowych przez Polską Akademię Nauk, czyli od 1982 roku, prace Ośrodka finansowane są przez Towarzystwo z funduszy zdobywanych z różnych źródeł oraz z grantów na badania celowe, przyznanych dwukrotnie przez Komitet Badań Naukowych. Począwszy od momentu założenia, Ośrodek zaczął zatrudniać najpierw jedną osobę na pracach zleconych, a od 1970 roku dysponował już etatem, na którym pracowały jedna lub dwie osoby w wymiarze pół etatu oraz w zależności od możliwości finansowych zatrudniano także pewną liczbę osób na pracach zleconych (funkcja kierownika merytorycznego zawsze była pełniona społecznie). W pierwszym okresie działalności skład osobowy pracowników ulegał częstym zmianom 3, zespół ustabilizował się dopiero w połowie lat 70. kiedy w Ośrodku podjęła pracę najpierw mgr G. Ewa Karpińska, następnie mgr Iwona Wiktor-Grzelakowska oraz mgr Maria Niewiadomska. Ta ostatnia pracuje w Ośrodku do chwili obecnej. We wrześniu 1986 roku, po zrobieniu doktoratu, przeszła do pracy na Uniwersytecie dr Ewa Karpińska, zaś w 1989 roku przestała pracqwać w Ośrodku mgr Iwona Grzelakowska; na jej miejsce została zatrudniona pracująca do dzisiaj mgr Jolanta Kolińska. Z pracowników Ośrodka przeszkolenie w zakresie dokumentacji na kursach INTE przeszły mgr Elżbieta Królikowska, mgr Iwona Grzelakowska i mgr Maria Niewiadomska. Ta ostatnia uczęszczała również, w latach 1982-1983, na podyplomowe studium dokumentacji na Uniwersytecie Warszawskim. W listopadzie 1977 roku został utworzony przy Komitecie Nauk Etnologicznych PAN Zespół do spraw Dokumentacji Etnologicznej, którego czynnymi członkami stali się pracownicy Ośrodka 4. Dokumentacja ODIE PTL Na bazę dokumentacyjną Ośrodka składają się przede wszystkim dokumenty pochodne (zwane też przetworzonymi), skierowujące tylko do dokumentów pierwotnych lub zawierające o nich rzeczową informację, opracowaną na podstawie dokumentów pierwotnych, jak również karty dokumentacyjne o charakterze karty informacyjnej, zwanej też niekiedy przez dokumentalistów kartą faktograficzną. Większość dokumentów znajdujących się w Ośrodku jest J W latach 1968 - 1976 w Ośrodk u pracowały jako archiwistki: Zofia Piotrowska, Krystyna Selmowiczowa, Barbara Jaruga, zaś spośród etnografów Ośrodek zatrudniał kolejno: mgr Elżbietę Królikowską, mgr Elżbietę Putyńską i Teresę Kulesza-Zakrzewską. Płynność kadr była spowodowana między innymi tym, ŻC Ośrodek był drugim miejscem pracy tych osób. 4 Sekretarzem zespołu została mgr Teresa Zakrzewska, a od roku 1984 mgr Maria Niewiadomska. �118 uporządkowana w formie różnego rodzaju kartotek oraz, począwszy od 1989 roku, częściowo w postaci baz danych komputerowych 5. Kartoteki faktograficzne Ośrodka zawierają dokumentację osobową, instytucjonalną oraz działalności folklorystycznej. Każda dokumentacja posiada odmiennego rodzaju karty informacyjne. 1. Na dokumentację osobową składają się następujące kartoteki: a. kartoteka osobowa etnografów i osób pracujących w dziedzinie etnografii, w tym członków PTL, b. kartoteka działaczy terenowych - miłośników etnografii, c. kartoteka twórców ludowych 6; 2. Na kartotekę informującą o instytucjach etnologicznych składają się: a. kartoteka polskich muzeów etnograficznych oraz muzeów regionalnych posiadających zbiory etnograficzne. b. kartoteka polskich i zagranicznych instytucji etnograficznych wraz z informacjami o pracujących w nich osobach; 3. Kartoteki informujące o działalności etnograficznej i folk lorystycznej, to: a. kartoteka wystaw etnograficznych 7, b. kartoteka festiwali i imprez folklorystycznych. Materiałem źródłowym wyżej wymienionych kartotek były i CZęSCIOWO nadal są informacje uzyskane drogą przeglądu prasy ogólnej i specjalistycznej oraz zebrane przy pomocy ankiet wysyłanych do kompetentnych instytucji lub osób. Ponadto źródłem informacji były nadsyłane do Ośrodka katalogi wystaw, foldery czy programy imprez. Dla kartoteki osobowej etnografów dodatkowym materiałem informacyjnym były dane z akcji "magister" przekazane przez G US. W toku prac okazało się, że prowadzenie stosunkowo dużej liczby kartotek przekracza możliwości nielicznych pracowników Ośrodka. Powstała więc konieczność skoncentrowania prac na tych dziedzinach, które budziły większe zainteresowanie odbiorców. W oparciu o to kryterium zrezygnowano w 1973 roku, na wniosek mgr T. Zakrzewskiej, z prowadzenia kartoteki twórców oraz kartoteki festiwali i imprez folklorystycznych, zaś w 1990 roku, wobec kosztów związanych z rozprowadzaniem ankiet, z rejestracji wystaw etnograficznych. Natomiast w dalszym ciągu starano się aktualizować kartotekę osobową etnografów oraz instytucji etnograficznych w kraju i za granicą 8. s Ośrodek korzysta z komputerów typu PC połączonych w sieć. Kartoteka ta uzupełniana w latach 1969 - 1979 zawierała informacje o twórcach ludowych zaczerpnięte z akcji weryfikacji twórców ludowych przeprowadzonej przez Ministerstwo Kultury i Sztuki w 1972 roku. 7 Kartoteka wystaw była do 1990 roku uaktualniana drogą ankiet rozsyłanych do instytucji etnograficznych. Na jej postawie były sporządzane wykazy publikowane w "Ludzie". 8 W drugiej połowie lat siedemdziesiątych Ośrodek, na zlecenie Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, przygotował analizę zatrudnienia absolwentów etnografii. 6 �119 Podstawowe działania Ośrodka koncentrowały się wokół gromadzenia rzeczowej informacji o pracach magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych z dziedziny etnologii, wykonanych na uniwersytetach polskich i w placówkach Polskiej Akademii Nauk oraz przygotowywania przeglądów polskiego piśmiennictwa etnologicznego. W Ośrodku sporządzano analizy dokumentacyjne wyżej wymienionych opracowań i rozpraw. W wyniku tej dokumentacji opublikowano Bibliografię etnograficznych prac magisterskich. doktorskich i habilitacyjnych wykonanych w latach 1945 -1975 (Kulesza-Zakrzewska, 1979), w której prace te zostały przedstawione chronologicznie, ośrodkami oraz w układzie terytorialnym i rzeczowym bez analizy opisowej. Od 1976 do 1987 roku publikowano w "Ludzie" wykazy prac magisterskich ośrodkami, w których zostały wykonane, zaś do wykazu prac doktorskich i habilitacyjnych dołączano analizę opisową omawiającą zawartość tych rozpraw9. Drugą dziedziną, wymagającą zresztą znacznie większego nakładu pracy, było prowadzenie dokumentacji bibliograficznej. Do 1985 roku bibliografię gromadzono na "fiszkach" (kartach dokumentacyjnych), na kartach znajdował się opis bibliograficzny oraz kod klasyfikacji przedmiotowej. Tylko część pozycji wybranych do International Bibliography of the Social Sciences UNESCO i Internationale Volkskundliche Bibliographie SIEF poddawano analizie omawiającej, której wynik notowano w formie deskryptorów, mających służyć redakcjom tych bibliografii do sporządzania indeksów przedmiotowych. Na podstawie kart dokumentacyjnych przygotowywano do druku bibliografie, które uzupełniały indeksy osobowe i nazwetnogeograficznych 10. Od 1989 roku opis bibliograficzny zaczęto sporządzać przy pomocy komputera, według gotowego pakietu programów o nazwie MIKROjISIS, który został opracowany na zlecenie UNESCO w 1985 roku. Jest on przeznaczony do obsługi tekstowych baz danych. Jakkolwiek nie najwygodniejszy w użyciu jest on udostępniony jednostkom dokumentacyjnym przez UNESCO bezpłatnie. Zapisy bibliograficzne służą zarówno za podstawę sporządzenia bibliografii do druku, jak też spełniają rolę banku danych bibliograficznych, z której można korzystać na miejscu oraz sporządzać wydruki według przyjętych kryteriów. Ośrodek, korzystając z możliwości tworzenia komputerowych baz danych, w 1994 roku, na zlecenie Ministerstwa Kultury i Sztuki, przystąpił do 9 Zestawienia te obejmują prace wykonane w latach 1976-1987, zob.: "Lud" t. 63, 1979, s. 415-420; t. 64.1980, s. 3g8-392; t. 65,1981, s. 401-406; t. 66,1982, s. 404-414; t. 72,1988, s.310-324. 10 Ogółem opublikowano następujące bibliografie bieżące: Karpińska, 1980; Niewiadomska, 1982: 1983; 1989 oraz bibliografie retrospektywne: Niewiadomska, 1984; Karpińska, Niewiadomska, 1986; 1988; Hlebowicz, 1993. �120 stworzenia bazy informującej o coraz mniej licznych rękodzielnikach i rzemieślnikach kultywujących tradycyjne umiejętności. W bazie tej znajdują się dane osobowe o każdej osobie, miejscu jej zamieszkania oraz dziedzinach uprawianej wytwórczości, warunkach produkcji i zbytu wyrobów itp. Baza, utworzona przy współpracy pracowników muzealnych i działaczy kultury, zawiera ponad 4000 nazwisk i może być na bieżąco aktualizowana. Dzięki wykorzystaniu zmodyfikowanego programu ISIS, oraz włączeniu do uniwersyteckiej sieci komputerowej typu INTERNET, można zebrane informacje niezwłocznie przekazywać zainteresowanym osobom w Ministerstwie i w placówkach kulturalnych. Niezbędnym warunkiem jest jednak posiadanie systemu indeksów pozwalających na szybkie dotarcie do poszukiwanych informacji. Język informacyjno-wyszukiwawczy W związku z chęcią wykorzystania możliwości jakie stwarza wykorzystanie komputera podstawowym problemem było przyjęcie określonego języka informacyjno-wyszukiwawczego. Z tym zagadnieniem łączą się liczne problemy merytoryczne związane ze specyfiką nauk humanistycznych w ogóle oraz ze stopniem rozwoju metodologii etnologicznej w szczególności. Nie miejsce tu do przypominania historii rozwoju etnologii ani zmian jakie zachodziły w przedmiocie jej zainteresowań. Raz w centrum uwagi znajdowały się ewoluujące wytwory kultury, innym razem ich zespoły układające się w kręgi czy areały. Jednych badaczy interesowały nie tyle same wytwory, co potrzeby jakie zaspokajały oraz reakcje kulturowe, które wyzwalały powodując powstanie instytucji, zapewniających trwanie kultury. Inni badacze na pierwszym miejscu stawiali świat wartości, ich konfigurację, hierarchię, procesy kształtowania wzorów kultury, ich przekaz, adaptację, integrację czy odrzucenie. Wreszcie spotykamy badania kultury prowadzone przez pryzmat zachowań językowych, przekazu określonych komunikatów i odczytywania ich znaczeń wewnętrznych (właściwych dla badanej kultury) lub zewnętrznych, nie zawsze uświadomionych, uniwersalnych. Ogólna perspektywa zainteresowań raz jest czysto kulturologiczna, innym razem uwzględnia szeroką perspektywę historyczną czy psychospołeczną. Każda z tych perspektyw wypracowała odrębne założenia metodologiczne, wprowadzała specjalistyczne terminy oraz zmiany w języku opisu, zasadniczo tej samej, rzeczywistości kulturowej. Częstokroć pod tymi samymi, czy pozornie bliskoznacznymi terminami kryją się odmienne pojęcia. Równie często w pracach etnologicznych korzysta się z terminologii przyjętej na gruncie socjologii, psychologii osobowości czy językoznawstwa. Stosowane terminy, oprócz nadanego znaczenia naukowego, mają niekiedy również odmienne znaczenie zastane. �121 Wobec przedstawionych trudności Ośrodek musiał podjąć pewne decyzje arbitralne przystępując już w latach 70. do prac zmierzających do opracowania specjalistycznego tezaurusa dla potrzeb etnografii i etnologii. W wyniku ożywionych dyskusji w gronie specjalistów dydaktyków, teoretyków i praktyków podjęto decyzję opracowania systemem "odgórnym" (por.: Pole tyło, Bielicka, 1972) potrzebnego w etnologii słownika słów kluczowych. Punktem wyjścia stała się analiza projektu tezaurusa etnograficzno-folklorystycznego przygotowanego przez niemiecką redakcję czasopisma "Demos" (Kopczyńska-Jaworska, Niewiadomska, 1993). Zgodnie z szerszymi potrzebami środowiska, i naszego Ośrodka, w początkowej fazie równolegle pracowano nad słownikiem słów kluczowych, obejmującym zagadnienia podstaw bytu, form gospodarki i technologii (tzw. kultury materialnej) oraz słownikiem słów kluczowych dla zagadnień związanych z organizacją społeczną, zachowaniami obrzędowymi, światopoglądem, wiedzą i twórczością (tzw. kultury społecznej i symbolicznej). Po zakończeniu prac w 1993 roku oba słowniki objęły w sposób mniej lub bardziej wyczerpujący całokształt zagadnień będących przedmiotem zainteresowań etnologii 11. Słownik ten w formie powielanej rozpowszechniono za pośrednictwem PTL. Przygotowany słownik nie ma charakteru normalizacyjnego. Głównym jego zadaniem jest pomoc przy indeksowaniu i wyszukiwaniu dokumentów; ma on charakter wybitnie pragmatyczny, stanowi zbiór otwarty, który można w miarę potrzeby uzupełniać. Posługujemy się nim w Ośrodku jako znormalizowanym językiem informacyjnym w celu szybkiego i efektywnego wyszukania informacji, co jest jednocześnie gwarancją wszechstronnego wykorzystania posiadanych materiałów dokumentacyjnych. Na bazie posiadanego słownika można by podjąć próbę budowy tezaurusa nauk etnologicznych - dziedzinowego -- dla całości zagadnień naszej dyscypliny. Przedsięwzięcie lo byłoby niezmiernie pożyteczne, ale wymagałoby ogromnej pracy i kompetencji przekraczającej możliwości pracowników Ośrodka. Inne etnologiczne i folklorystyczne bazy dokumentacyjne Omówienie niniejsze nie informowałoby w pełni a stanie dokumentacji etnologicznej i folklorystycznej w Polsce, gdyby nie przedstawić, choć w kilku słowach, baz tworzonych poza Ośrodkiem Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL. Jako jeden z pierwszych, już przed 1979 rokiem, rozpoczął prace Zakład Języka Polskiego (dziś Zakład Tekstologii i Gramatyki Współczesnego Języka 11 Na bazie tego słownika w Katedrze Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego przygolowano słownik słów kluczowych do indeksowania treści zbioru fotografii dotyczących środowisk miejskich - Karpińska, Niewiadomska, 1993. �122 Polskiego Instytutu Filologii Polskiej) Uniwersytetu im. Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie zakładając bazę danych folklorystycznych. Jej celem było zgromadzenie tekstów pieśni ludowych, opracowanie systematyki zapisów i gatunkowa ich klasyfikacja. Do tekstów tych, gromadzonych w specjalnych kartotekach, sporządzono, wykorzystując technikę elektroniczną, liczne krzyżujące się treściowo katalogi opierające się na rozmaitych kryteriach dotyczących pragmatyki i struktury tekstu. Opisy sporządzane językiem deskryptorów uwzględniają wszystkie cechy tekstów, które w świetle genealogii folkloru można uznać za dystynktywne, a także różne inne cechy ważne z różnych względów dla osób zainteresowanych tą formą folkloru. Sporządzone opisy, oprócz funkcji wyszukiwawczych, umożliwiają również analizę semantyczną tekstów (Bartmiński, 1979). W chwili obecnej szczególnie zaawansowane są prace nad semantyką deskryptorową kolęd pochodzących z własnych badań terenowych Zakładu oraz kolęd drukowanych w różnych wydawnictwach, obejmujących zarówno kolędy ludowe - jak też kościelne i ogólnonarodowe. Kartoteka kolęd liczy obecnie ok. 5000 kart. Obok deskryptorów porządkowych, przedstawiających tzw. metryczkę tekstu, grupa deskryptorów pragmatycznych obejmuje pola kwalifikacji gatunkowej, związku tekstu z sytuacją, w której był wykonywany, roli tekstu w procesie komunikacji folklorystycznej (tu bierze się między innymi pod uwagę intencję zawartą w treści i strukturze tekstu) itp. Deskryptory strukturalno-tekstowe opisują temat tekstu, postacie występujące, nadawcę i odbiorcę tekstu itp. Opracowywany katalog ma być praktycznym sprawdzianem funkcjonowania systematyki utworów opartej na systemie fasetowo-deskryptorowym wspomaganym przez komputer. Na obecnym etapie opracowania pozwala na wydruk kilku roboczych indeksów obejmujących znormalizowane incipity, wykazy wykonawców, indeksy miejscowości, w których zapisano kolędy ludowe, wykaz źródeł, w których znajduje się dana kolęda, motywy tematyczne oraz indeks postaci. Jako zamknięcie pracy przewiduje się opracowanie jednego tezaurusa deskryptorów (Bartmiński, Drozdowski, 1995). Katedra Etnografii Słowian (dziś Instytut Etnologii) Uniwersytetu Jagiellońskiego założyła w 1983 roku bazę danych PROKES o niepublikowanych źródłach (wywiadach terenowych, pracach dyplomowych, fotografiach, rysunkach, mapach) dotyczących kultury ludowej Karpat Polskich, znajdujących się w różnych placówkach badawczych. W pierwszym rzędzie zostały opracowane materiały znajdują.ce się w zbiorach Katedry, następnie większość zbiorów krakowskiej Pracowni Dokumentacji Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk oraz zbiory Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Zbiory innych instytucji będą wprowadzane do bazy w miarę możliwości zatrudnienia odpowiednich pracowników. Od 1983 do 1994 roku opracowano ponad 13000 źródeł. W systemie PROKES punktem wyjścia jest karta informacyjna źródła, na której notuje się wszystkie kategorie wyszukiwawcze (lokalizację, datę �123 powstania, autora źródła, temat) oraz sporządza się w języku niesformalizowanym opis treści źródła. Wśród kategorii wyszukiwawczych główną rolę odgrywa katalog rzeczowy, czyli zestaw tematów związany z przedmiotem zainteresowań etnografii. Katalog ten, kodowany cyfrowo, pomaga przy klasyfikacji i wyszukiwaniu materiału. Jakkolwiek o strukturze otwartej, ma jednak charakter ogólny (całość problematyki etnograficznej sprowadza do 19 działów głównych i około 172 poddziałów szczegółowych) (Duszeńko, Heller, 1988). W praktyce użytkowania okazało się, że stopień uszczegółowienia katalogu rzeczowego jest w wielu przypadkach niewystarczający dla dotarcia do potrzebnych szczegółowych informacji, zaś mający w tym pomóc opis treści źródła, wobec wieloznaczności używanych terminów, nie identyfikuje ściśle zjawisk interesujących odbiorcę. Stąd podjęto prace nad opracowaniem tablic hierarchiczno-tematycznych słów kluczowych. Do druku oddano już pierwszy zeszyt słownika obejmujący hasła: etos, obrzędy, demonologia, magia omz medycyna. Do kolejnych publikacji opracowano już hasła: wnętrze mieszkalne, grupy etnograficzne, grupy zawodowe wiejskie i małomiasteczkowe, system pokrewieństwa, współpraca gospodarcza. Jak łatwo się domyślić, oprócz treści źródła, drugim bardzo istotnym kryterium wyszukiwania, w tego rodzaju bazie, jest miejscowość. Na początku tworzenia bazy sporządzono listę 2800 miejscowości, które uznano za leżące na terenie Karpat. W 1994 roku rozpoczęto prace nad historyczną charakterystyką tych miejscowości, która będzie służyć jako podstawa do sporządzenia indeksu istotnych cech, jakie zostaną dodatkowo wprowadzone do bazy. Będą to informacje dotyczące okresu powstania miejscowości, kolejnej przynależności administracyjnej, państwowej i kościelnej oraz, o ile będzie to możliwe, klasyfikacji etno regionalnej (inf. Cz. Robotyckiego). Baza danych Dziel wszystkich Oskara Kolberga, tworzona od 1986 roku w pracowni wydawniczej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, tym różni się od poprzednio omawianych, że indeks odsyła nie tylko do miejsca (tomu i strony), w którym znajduje się poszukiwana informacja, lecz na wydruku pojawia się fragment tekstu, który ją zawiera. Do bazy danych wprowadzono bowiem pełny zestaw tekstów (bez pieśni i melodii opracowywanych w opisywanym banku danych w Lublinie) znajdujących się w dziełach Kolberga, traktując te zapisy jako "tekstowe bazy danych". Pracownia zlokalizowana w Poznaniu jest w trakcie komputeryzacji zawartości tekstowej dzieła Kolberga. Do końca 1994 roku wpisane zostały 34 tomy z 67 opublikowanych, według specjalnie zaprojektowanego języka opisu tekstów SCRIPT-DWOK. W tekstowej bazie danych znajdują się nie tylko teksty poszczególnych tomów, ale także ponad 150 różnych definicji, na przykład kodujących początek i koniec akapitu, początek i koniec strony, przypisu, wiersza, zapisu muzycznego, wreszcie zdania, tak aby komputer mógł wykonywać precyzyjnie funkcje sortowania i wyszukiwania kontekstowego, jak również całą fizyczną strukturę tekstu dla ewentualnych potrzeb edytorskich. �124 Zarówno baza pieśni, jak kultury ludowej Karpat oraz baza danych Dziel wszystkich Oskara Kolberga prowadzone były począfkowo przy pomocy komputerów (RIAD-32) pracujących wsadowo, co uniemożliwiało pracę w systemie konwersacyjnym z powodu braku sieci i· terminali oraz wymagało swoistego kodowania informacji, które uzyskiwano wyłącznie przy pomocy wydruków. W pracowni DWOK, wraz z uprzystępnieniem komputera IBM 4381 oraz uruchomieniem na Uniwersytecie Poznańskim sieci INTERNET, konieczne okazało się dostosowanie bazy danych do sprzętu oraz międzynarodowych norm tworzenia baz tekstowych. Tak więc w 1995 roku pracownia przystąpiła do przekodowania i przełożenia istniejącej bazy danych na system SGML (Structural Generalized Markup Language), który jest zgodny z wymaganą normą międzynarodową. Po zakończeniu tej pracy baza DWOK będzie mogła być włączona do systemu INTERNET. W dalszych planach, dysponując odpowiednim sprzętem, planuje się utworzenie z bazy DWOK struktury w pełni multimedialnej, rejestrującej i opracowującej teksty, zapisy muzyczne oraz grafikę (Przewoźny, 1993). Jako jeden z pierwszych do sporządzenia banku danych zastosował komputery osobiste Instytut Historii Kultury Materialnej (dziś Instytut Archeologii i Etnologii) Polskiej Akademii Nauk, zakładając w 1985 roku bazę danych ikonograficznych zbioru 6120 fotografii dokumentujących życie rodziny chłopskiej. Zbiór ten składa się z reprodukcji fotografii nadesłanych przez 562 osoby na konkurs ogłoszony przez jeden z dzienników rolniczych. Oprócz informacji typu inwentarzowego (metryczka fotografii), baza zawiera krótką informację mówiącą o tym, co przedstawione jest na zdjęciu (np. budynek, fotografia członków rodziny, fotografia ślubna itp.); do opisu zastosowano program Fox Base III Plus (Marczak, 1990). Informacje te pozwalają dotrzeć do interesujących zdjęć w maksymalnie krótkim czasie. Wszystkie opisane wyżej próby zastosowania technik elektronicznych jako narzędzi pomocniczych w poszukiwaniach źródłowych "oswajają" polskie środowisko etnologiczne z możliwością jakie daje współczesna technika. Ze względów ekonomicznych minie jednak zapewne jeszcze kilka lat zanim w pełni będzie można wykorzystać możliwości multimedialne; polska etnologia stanie wówczas wobec problemów hipertekstów kulturowych (Lebrave, 1995). BIBLIOGRAFIA Bartmiński 1979 J. Założenia deskrYPlOrowej systematyki tekstów folkloru, "Literatura Ludowa" z. 4/6, s. 3 - 8. Bartmiński 1995 J., Drozdowski Z prac A. nad katalogiem w druku). kolęd polskich. Kryteria opisu i systematyki kolęd (referat �125 de Courtenay-Ehrenkreutzowa Baudouin 1923 Bloch Materiał C. i przedmiut naukuwy etnologii, t. 20. "Lud" M. PochYl'ala historii, 1962 czyli o zawodzie historyka, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. Blaszczyk S., Karpińska 1979 Duszeńko-Król 1988 Hlebowicz 1993 Karpińska Kopczyńska-Jaworska i informacji B., Zakrzewska etnograficznej, "PROKES" - baza danJ'ch Karpat Polskich, "Etnografia o źródłach archiwalnych dotyczących Polska" t. 32, z. 2, s. 94 - 119. Bihliografia etnografii za lata 1926 - 1933, Polskie cze, Łódź- Wrocław. Z., Klodnicki Z. Przed IDO-leciem kultury ludowej polskiej Polskiego Towarzystwa Towarzystwo Ludoznawczego, "Lud" Ludoznaw- t. 76, s. 13 - 19. G E. Biblioyrafia 1980 KarpiI1ska etnografii polskiej za lata 1970 -1975, Ossolineum, Wrocław. G. E., Niewiadomska M. Bibliografia zawarto.ki "Literatury Ludowej" za lata 1957 - 1980, Polskie wo Ludoznawcze, Wrocław. Bibliografia zawarto,ki "Ludu" za lata 1895 -1985, Polskie Towarzystwo cze, Wrocław. Kultura .\:rodowisk miejskich. Prublemy metodologiczne, Acta Universitatis Folia Ethnologica nr 7, Łódź, s. 117 -125. 1986 1988 1993 Kopczyńska-Jaworska 1971 Uwagi (l B., Królikowska E. stanie źródeł pochodnych w etnografii, Warszawa, s. 271 - 274. Kopczyńska-Jaworska B., Niewiadomska 1993 Der polnisclze ethnographische M. Thezaurus, der 3 Tagung der SI EF Kommisionfur (1VB), Bremen, w: Stan i potrzeby TowarzystLudoznawLodziensis. informacji naukowej Materiały z 11 [ sympozjum pracowników informacji naukowej Akademii Nauk. Zakopane 12 - 15.10.1970, ODIN PAN, naukach społecznych. PAN i czechosłowackiej IV Kula T. t. 63, s. 234 - 258. "Lud" A. 1993 Jasiewicz E. G., Prohlemy dokumentacji E., Heller K. w: Systematiesiren die Internationale und Thesauri. Volkskundliche Papiere Bibliographie s. 25 - 33. B. 1958 Rozważania Kulesza-Zakrzewska T. 1979 Bihlioyrafia nych Niewiadomska prac magisterskich, polskich w latach Naukowe, doktorskich 1945 -1975, Warszawa. i habilitacyjnych Państwowe wykona- Wydawnictwo Warszawa. Ref/exion sur I'Hypertexte, recherche et de la technologie, "Culture et recherche" nr 51, s. 5-6 (Mission de la Paris). M. 1982 Bibliografia 1983 Cz. 2., j.w. 1984 Bihliografia Lidova 1990 einoyraficznych Wydawnictwo J.-L. 1995 Marczak Państwowe na uniwersytetach Naukowe. Lebrave o historii, etnografii polskiej Ethnographica Republika, Brno, za lata cz. I, Ossolineum, 1961-1969, Carpatobalcanica 2, Statni vedecka Wrocław. knihovna, Polska s. 82 - 91. B. Dawna .fotor/rajia polskiej Historii Kultury Materialnej wsi ludowej, "Etnografia Polska" IV zbiorach PAN w archiwalnych Warszawie t. 34, z. 1-2, Zakładu jako s. 201 - 206. źródło Etnograjii do badania Instytutu kultury �126 Pole tyło M., Bielicka L. 1972 Metodyka i organizacja budowy systemu tezaurusów dla sieci lNIE, INTE, Warszawa. Poradnik ... 1977 Poradnik pracownika informacji naukowej. technicznej ekonomicznej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. Przewoźny W. 1993 Podstawowe zalożenia komputerowej bazy danych Dziel wszystkich Oskara Kolberga, "Lud" t. 76, s. 59 - 66. Skalski G. 1976 Dokumentacja ikonograficzna w etnografii, "Lud" t. 60, s. 81 -100. Zawistowicz K. 1933 Polskie Archiwum Ludoznawcze, "Wiedza i Życie" R. 8, nr 1, s. 18-29. Bronisława Kopczyńska-Jaworska DOCUMENTATION AND INFORMATION IN ETHNOLOGICAL SCIENCES IN POLAND (Summary) In the opening part of the article the author focuses on the question of "ethnographic evidence", and particular of original (primary) documents and ways of their archivization. Then she presents the history, tasks, and achievements of the central institution of ethnological documentation in Poland, i.e. the Center of Ethnographic Documentation and Information of the Polish Ethnological Society in Łódź (ODIE PTL). She describes the documentary holdings of the Center and the ongoing efforts to complete bibliographic documentation, considers problems related to the construction of computer data bases and the choice of a specific search and information language, and finally, reports on the work done on a specialized thesaurus adjusted to the needs of ethnology (a dictionary of key terms). The description of ODIE PTL resources is supplemented with the information about computer data bases in the field of ethnological and folklore studies documentation which have been developed in other institutions such as: the Department of Textology and Grammar of Contemporary Polish of the Institute of Polish of Maria Curie-Skłodowska University in Lublin, the Institute of Ethnology of the Jagiellonian University in Cracow, the editorial board of the Collected Works of Oskar Kolberg in Poznań, and the Institute of Archaeology and Ethnology of the Polish Academy of Sciences. Transi. M. Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6827f6d15729e5e440cd0aee301f3ef6.pdf 7f7851c4112923cd20fdc6a0a1209c8e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2101 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource ludoznawstwo etnografia- historia Oświecenie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1950 Title A name given to the resource Oświeceniowy przełom w kulturze a początki ludoznawstwa polskiego / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.19-40 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 78, 1995 I. Z DZIEJÓW ETNOLOGII ANDRZEJ WOŹNIAK Instytut Archeologii i Etnologii PAN Warszawa OŚWIECENIOWY PRZEŁOM W KULTURZE A POCZĄTKI LUDOZNAWSTWA POLSKIEGO Słuchaj Starzec Ufajcie Nic tu dzieweczko - krzyknie śród zgiełku i na lud zawoła: memu oku i szkiełku nie widzę zgoła. Adam Mickiewicz, Romantyczność l. Początki ludoznawstwa polskiego wiążą się ze schyłkiem XVIII wieku, z okresem, "kiedy to rozchodziły się drogi wspólnego dziedzictwa - żywej prawdy ludzkiej i zimnych, obiektywnych praw nauk ścisłych" (Sadzik, 1980, s. 10). To co dokonywało się wówczas w Polsce, Władysław Smoleński nazwał w końcu XIX wieku "przewrotem umysłowym" (Smoleński, 1891). Kilkadziesiąt lat później Józef Burszta, który niestety zdążył jedynie problem zasygnalizować, pisał o "rozdwojeniu jednego dotychczas nurtu kultury społeczeństwa" (Burszta, 1974, s. 57). O "rozejściu się dróg wspólnego dziedzictwa kultury" mówi Marek Zaleski w eseju o Ziemi Uiro Czesława Miłosza (Zaleski, 1983, s. 56). Sam autor Ziemi Uiro nie usiłuje tworzyć własnego określenia tego, co się za tymi terminami kryje. Posługuje się raczej terminologią omawianych tekstów Stanisława Brzozowskiego - "romantyczne przesilenie kultury europejskiej" I czy też amerykańskiego znawcy twórczości Goethego, profesora Ericha Hellera - "rozdwojenie na świat praw naukowych i świat wewnętrzny człowieka" (Miłosz, 1980, s. 84). Spróbujmy choć w przybliżeniu określić na czym to "rozdwojenie" czy też "przesilenie" w Polsce drugiej połowy XVIII wieku polegało. J. Burszta zauważa, że jeszcze w XVII i pierwszej połowie XVIII wieku "spojrzenie synoptyczne na kulturę społeczeństwa polskiego ( ... ) daje nieodparcie obrazy przeciwstawne: jego wewnętrznego zróżnicowania, a zarazem jakiejś jednolitości i tożsamości". Zróżnicowanie i ostre kontrasty ujawniały się przede 1 Stanisław Brzozowski - pisze Czesław Miłosz - "w swoich Studiach nad przesileniem kultury europejskiej twierdził, że cały okres od końca osiemnastego wieku aż do Moderny trzeba objąć tą samą nazwą romantyzmu" (Miłosz, 1980, s. 51). �20 wszystkim w zakresie kultury materialnej, "rzeczowej". Ogromne rozlllce istniały zwłaszcza w takich dziedzinach jak mieszkanie i ubiór, który w sposób bodajże najwyraźniejszy określał status społeczny, stanowy właściciela. Inaczej wyglądała sytuacja w dziedzinie określanej przez J. Bursztę jako "kultura społeczno-symboliczna". Tu różnice były znacznie mniejsze i przeważnie mało istotne. Niewiele treści stanowiło wyłączną własność jednego stanu czy warstwy. Większość była wspólna i w swej istocie znaczeniowej - tożsama. Tak np. wesela chłopskie, mieszczańskie i szlacheckie miały taki sam schemat zarówno w swej wymowie dramatycznej, jak i w sensie wierzeniowo-magicznym, choć różniły się wystawnością, bogactwem strojów itp. Różnice te miały jednak charakter drugorzędny. Podobnie rzecz się miała z chrzcinami i pogrzebami. Taka sama symbolika i podobne praktyki wierzeniowo-magiczne towarzyszyły u różnych grup społecznych obchodom świąt dorocznych. "We wszystkich przejawach zwyczajowości i obrzędowości rodzinnej i dorocznej reasumuje J. Burszta - zmienna była tylko zewnętrzna oprawa i wystrój, odpowiednie do danego stanu i społecznej pozycji, ich istota zaś nie ulegała większym odchyleniom". Zjawisko to tłumaczył autor pochodzeniem owych zwyczajów i obrzędów ze wspólnego podłoża, tkwiącego "w tradycji rodzimej, zwłaszcza ludowej" (Burszta, 1974, s. 52 - 55). Dość ujednolicona była również zdaniem J. Burszty umysłowość społeczeństwa polskiego czasów saskich - jego wiedza, wierzenia, wyobrażenia o świecie itp. Przeważająca jego część nie posiadała żadnego wykształcenia; znaczna większość chłopów, mieszczaństwa, a nierzadko i drobna szlachta, była niepiśmienna. Wiedza, wiadomości jakie posiadano, przekazywane były przeważnie drogą tradycji ustnej lub pochodziły z popularnych wtedy kalendarzy, wielokrotnie wznawianych podręczników gospodarstwa wiejskiego, poradników i kompendiów, które jednak podobnie jak ówczesna szkoła, nie naruszały tradycyjnego światopoglądu i nie burzyły powszechnie przyjętego zespołu pojęć i wyobrażeń o świecie. Wiara "w czary i czarownice (... ), w różne duchy, w całą plejadę diabłów znanych z imienia i charakteru oraz z miejsc ich pobytu" była wspólna "chłopom, szerokiemu gminowi szlacheckiemu i mieszkańcom miast", reasumuje J. Burszta, tłumacząc taki stan rzeczy nie tylko trwałością niektórych dawnych, niekiedy pogańskich jeszcze treści, lecz również przenikaniem niektórych z nich, nawet dość świeżej daty (np. wierzenia o czarownicach) z literatury poprzez kulturę warstw wyższych, do kultury ludowej (Burszta, 1974, s. 55 - 56). Zatem jeszcze około połowy XVIII wieku społeczeństwo polskie, mimo zróżnicowania stanowego i głębokich różnic w dziedzinie kultury Q1aterialnej, było dość jednolite pod względem światopoglądu i umysłowości. Świadczą o tym różnego rodzaju źródła z tamtego okresu, zwłaszcza zaś literatura pamiętnikarska. Nieoceniony ksiądz Jędrzej Kitowicz, nie w Pamiętnikach ... wprawdzie, lecz w Opisie obyczajów ... , pisząc o obrzędach i zwyczajach związanych ze Środą �21 Popielcową ("Wstępną Środą"), podkreśla ich powszechność: "na ten Popielec zjeżdżali się i schodzili do kościołów wszyscy katolickiego wyznania, panowie nawet najwięksi go nie opuszczali. ( ... ) Taka zaś była jeszcze pobożność Polaków przed panowaniem Augusta III w latach początkowych, że nawetchorzy, nie mogący dla słabości przyjąć Popielcu w kościele, prosili o niego, aby im był dany w łóżku" (Kitowicz, 1951, s. 553). Powszechne było również "w całym kraju tak między pospólstwem, jako też między dystyngowanymi "dyngusowe oblewanie wodą, rozpoczynające się w Poniedziałek Wielkanocny i trwający niekiedy kilka dni (Kitowicz, 1951, s. 557). Podobnie było niemal ze wszystkimi pozostałymi zwyczajami dorocznymi. Wielu pamiętnikarzy wspomina o prawdziwej, niekłamanej pobożności i niezwykle poważnym traktowaniu spraw wiary również w domach zamożnej szlachty. Tak było np. w domu rodziców poety Franciszka Karpińskiego (1741 -1825), czy też znacznie odeń młodszego Juliana Ursyna Niemcewicza (1758 - 1841), a przecież nawet u schyłku epoki saskiej nie stanowiły one jeszcze wyjątku. W szlacheckich dworach niezachwiana wiara w życie pozagrobowe, w zmarłych z żyjącymi obcowanie była jeszcze wówczas równie silna wśród właścicieli, jak wśród ich służby. J. U. Niemcewicz tak opowiada o wydarzeniach, które miały miejsce w latach jego dzieciństwa, w roku 1767, kiedy zmarł jego dziad: "Kilka worków pieniędzy wysłał ojciec mój do wszystkich klasztorów w Brześciu, by się za duszę zmarłego modliły. W domu ustawne były pacierze, różańce, litanie. Raz, gdy rodzice moi wieczorem odprawiali je, chłopiec służący, Niceforek, wszedł do ubocznego gabinetu, gdzie światła nie było, raptem otwiera z trzaskiem drzwi i pada bez duszy; przerażeni wszyscy i prawie obsłupieni, trzeźwią go na koniec; pytany, co za przyczyna przestrachu: »Stary jegomość pokazał mi się - była chłopca odpowiedź - jeszcze prosi o msze św.« - Jeszcze tego wieczoru posłano do kościołów pieniądze. Często i z innych stron przychodziły wiadomości o strachach i pokazywaniach się umarłych. Przez pół roku matka moja odbierała od siostry swej, panny Weroniki, benedyktynki w Drohiczynie, listy o jakiejś pokazującej się tam duszy, z najdokładniejszymi okolicznościami. Głowa moja nabita była strachami, wiek tylko trwogi te, podsycane przez ustawiczne wizyty księży, wybić z myśli moich potrafił" (Niemcewicz, 1957, s. 41-42). Ludźmi bardzo religijnymi byli też rodzice Franciszka Karpińskiego. Wspomina ich poeta, zwłaszcza zaś ojca, człowieka wielkiej prawości i uczciwości, z szacunkiem i miłością. Opisując wszakże atmosferę rodzinnego domu, patrzy już nań z innej perspektywy, oczyma "oświeconego", dla którego to, w co ci kochani przecież i szanowani rodzice wierzyli, to tylko zabobony i urojenia: "wiek dzieciństwa mojego wiekiem był wiary zabobonnej i przywidzeń. Taż nabożna matka moja widziała dobrą jakąś duszę po północy (bo złe duchy tylko przed północą dokazywały), biało ubraną, ścierniem po przyścieżku dla kaleczenia bosych stóp umyślnie idącą, która potem przez szczelinę w oknie do izby weszła i za obraz skryła się. Kosztowało to widzenie ojca, �22 dzieci wszystkie i czeladź, bośmy, wnet pobudzeni, pacierz ze trzy godziny przy obiciu za tę duszę potrzebną ratunku odmawiać musieli. Ojciec nasz słyszał, jak św. Józef z obrazu swego, który był w izbie, wymówił to słowo: »Cnota«. Widział w wigilię Bożego Narodzenia, także po północy Najświętszą Pannę na niebie w żółtym robronie, widział upiora; pokazywał nam wielu włóczących się opętanych przez diabła; powiadał wiele historii o zaczarowanych ludziach i urodzajach; o zapisujących się diabłom; o czarownicach na Łysą Górę na ożogu kominem wylatujących. Powiadał o lunatykach, którzy - kiedy przypadkiem na nich przez szczelinę promień księżyca w nocy uderzył - przez sen, przez tęż szczelinę po promieniu księżyca na powietrze wychodzili. Wierzył ślepo przepowiedniom, pod jaką planetą kto się urodził; a Cyganki, włóczące się i wróżące z rąk, z oczu, z fasolów na stół rzuconych albo z wosku roztopionego i wylanego na wodę - najchętniej w domu przyjmował. Ojcowie nasi, jak dawni Grecy i Rzymianie, wszystko prawie w urojonych cudach widzieli, a tym zabobonom im bardziej w tamtych czasach wierzono i obawiano się - tym więcej my z nich dzisiaj śmiejemy się" (Krapiński, 1987, s. 26 - 27). Podobnie zresztą odnoszono się, już w kilkadziesiąt lat później, kiedy Karpiński przystępował do pisania swego pamiętnika, do całej wiedzy i mądrości ojców; protekcjonalnie, z ironią, jeśli nie z szyderstwem. Ukształtowane u schyłku XVIII wieku wyobrażenia, sądy i opinie o tym, co epokę tę poprzedzało, okazywały się zresztą niejednokrotnie zadziwiająco trwałe, tak jak ówczesna ocena popularnego jeszcze w połowie XVIII stulecia kompendium wiedzy o świecie ks. Benedykta Chmielowskiego Nowe Ateny (Chmielowski, 1754 - 1756). Do dziś patrzymy na nie oczyma "oświeconych" i nawet wybitni historycy literatury nie zawsze są w stanie w pełni się uwolnić od tych liczących sobie dwa stulecia ocen i opinii (Rybicka-Nowacka, 1974, s. 18). Niemały udział w kształtowaniu wyobrażeń o tamtych czasach, w tym również pewnych uproszczeń i stereotypów, miało prekursorskie niegdyś, parokrotnie wznawiane, dzieło Władysława Smoleńskiego o przewrocie umysłowym w Polsce XVIII wieku 2. Cóż jednak dokonało się w Polsce w ciągu kilkudziesięciu lat życia Franciszka Karpińskiego? Co spowodowało tak zasadnicze różnice światopoglądowe między pokoleniem ojców i synów? To wtedy właśnie rozpoczął się ów "przewrót umysłowy"; dokonywało się wówczas, jak pisał J. Burszta, "wtórne rozdwojenie ogólnego nurtu kultury społeczeństwa". Wtórne, gdyż tym razem dotyczyło ono przde wszystkim 2 Pierwsze wydanie Przewrotu ... ukazało się w roku 1891, następne, nieznacznie poprawione i rozszerzone przez autora w 1923, wydanie trzecie w 1949, zaś czwarte w 1979 roku. �23 całego obszernego zespołu treści określanego często jako kultura duchowa. "I gdy w życiu szlachty, ziemiaństwa, inteligencji i mieszczaństwa treści te już od drugiej połowy XVIII w. zaczęły stopniowo zanikać, a w XIX w. przede wszystkim pod wpływem rozwoju oświaty - w większości ustąpiły, to zachowały się one niemal w pełni w kulturze ludu" (Burszta, 1974, s. 57). 2. Zmiany w umysłowości społeczeństwa polskiego drugiej połowy XVIII wieku dokonywały się jednak powoli i miały początkowo niewielki zasięg społeczny. Najwcześniej objęły młodzież szlachecką, zwłaszcza tę z bogatych domów, która dła uzyskania "poloru" odbywała zagraniczne wojaże. Tak o tym pisze J. Kitowicz: "Młódź polska pospolicie dla przepolerowania obyczajów i rozumu za granicę wysyłana, powracała do kraju zarażona deizmem i libertynizmem. Metrowie używani do paniąt edukowanych w kraju, pospolicie bywali cudzoziemcy, w kraju swoim dla małych talentów i złych obyczajów pożywienia lub miru nie mający, najczęściej Francuzi, którzy z przyrodzenia są lekkomyślni w sprawach religii ( ... ). Tacy nauczyciele, mało mający bogobojności, napawali uczniów swoich rozwiązłymi zdaniami, punkt honoru przekładali im za cel poczciwego człowieka, a zaś bojaźń sądu i piekło po śmierci tylko mieć kazali za postrachy wymyślone dla podłego gminu ( ... ). Być poczciwym (według nich) człowiekiem jest uznawać Boga za Stwórcę i najwyższego pana wszech rzeczy, królowi swemu być wiernym, ojczyznę swoją kochać, nikomu nie czynić krzywdy, ile możności bez swojej szkody, i we wszystkich sprawach swoich oglądać się na przystojność stanu swego, przynajmniej powierzchownie ( ... ). To cały sumarjusz, czyli zbiór nauki i przykazania deistów, które być powinny zachowane. Tajemnice zaś o istocie bóstwa pod utratą zbawienia od wiary podane do wierzenia, sposób czczenia Boga zewnętrzny i wewnętrzny, sakramenta, posty i inne umartwienia ciała, bractwa i różne nabożeństwa, zgoła wszystkę naukę kościelną o Bogu i obyczajach udawali albo za wcale niepotrzebną, albo przynajmniej tak obojętną, o której potrzebie rozum czysty i wysoki doskonale przekonanym być nie może. Takimi zdaniami, często od metrów swoich słyszanymi, zarażeni uczniowie, po skończonej edukacji, gdy się chwycili czytania ksiąg Woltera, Russa, Spinozy i innych bezbożników, wdawszy się do tego w kompanie rozwiązłych ludzi, formowali się w deistów doskonałych. Lecz ta zaraza pod panowaniem Augusta III, świątobliwego pana, jeszcze nie była tak śmiała, jaką się wkrótce potem uczyniła ( ... ). Nie znajdowała się też, tylko między panami, potrosze między szlachtą majętniejszą i kupcami bogatszymi, którzy przez dostatek fortuny lubią się sadzić na edukacyją dzieci, pańskiej wyrównującą. Deizm tedy szerzył się w Polszcze przez metrów, przez paniczów za granicę wysyłanych, przez książki" (Kitowicz, 1951, s. 16-17). Sprzyjała też, zdaniem ks. Kitowicza zobojętnieniu na sprawy wiary i pewnemu �24 rozluźnieniu obyczajów, nauka w niedawno założonym (1741) Collegium Nobilium księży pijarów (Kitowicz, 1951, s. 17 -18.) To, co w sposób nieco uproszczony, opisuje ks. Kitowicz, niechętny francuskim metrom i pijarskim szkołom, to tylko początek zmian dokonujących się w umysłowości wyższych warstw społeczeństwa polskiego od połowy XVIII stulecia. Dokonywały się one powoli i choć ich zasięg był początkowo bardzo ograniczony, z biegiem lat różnymi drogami rozszerzał się, obejmując coraz to nowe kręgi i środowiska społeczne. Idee i hasła Oświecenia przenikające do Polski z zachodu u schyłku panowania Augusta III jeszcze dosyć nieśmiało, już za jego następcy znajdują szerokie odbicie w myśli społecznej i politycznej oraz działaniach reformatorskich, zmierzających do podniesienia i przeobrażenia gospodarczego i kulturalnego kraju. Podstawy oświeceniowej myśli mają swe źródła w nauce, a przede wszystkim w filozofii XVII wieku. Najczęściej wymieniane są tu nazwiska Kartezjusza, B. Spinozy, G. W. Leibniza, J. Locka i L Newtona. W wieku XVIII myśli tej nadali kształt bardziej dojrzały Ch. L. de Montesqieu, D. Hume, J. J. Rousseau, D. Diderot, Wolter, l. Kant. Epoka Oświecenia to okres wzmożonego życia umysłowego. Jedną z głównych cech filozofii tego okresu był racjonalizm, szerzej rozumiany jako prądy filozoficzne przeciwstawiające się wiedzy objawionej i dogmatom wiary, oraz w znaczeniu węższym, jako kierunek myśli uwydatniający rolę poznania rozumowego w procesie poszukiwania prawdy, w przeciwieństwie do takich kierunków, które akcentują rolę zmysłów (sensualizm) bądź doświadczenia (empiryzm). Racjonalizm, odrzucając autorytet wiary, podważał znaczenie religii. W dobie Oświecenia w poglądach na religię reprezentowany był zarówno deizm, zakładający istnienie Boga jako istoty rozumnej, kierującej światem i będącej źródłem nakazów etycznych, ale odrzucający wyznaniowe Jego ujmowanie i wiarę w objawienie, jak i ateizm odrzucający ideę Boga jako nieuzasadnioną i urojoną (Libera, 1974, s. 17 - 19). W polskich warunkach akcenty oświeceniowej ideologii rozkładały się nieco inaczej, niż na zachodzie Europy. Na plan pierwszy wysuwane były te jej elementy, które podkreślały rolę poznania rozumowego i wypływające stąd możliwości przekształcania społeczeństwa, formowania go w nowym duchu, a więc przede wszystkim jego stronę utylitarną. Mniej natomiast eksponowane były kwestie związane z religią, wobec której unikano zajmowania postawy skrajnie opozycyjnej. J. S. Pasierb, autor niewielkiego szkicu o religijności polskiej w okresie Oświecenia, pisał przed paru laty: "W swojej masie oświeceni polscy nie akceptują religii naturalnej, choć nie są dalecy od naturalnej religijności. Ich katolicyzm jest wiarą objawioną ale - jak u humanistów florenckich XV wieku - pozbawioną dramatyzmu religii, w której Bóg zbawia człowieka. Wierzyć w Boga jest rozsądnie i mądrze, a religijność �25 powinna sprowadzać się w istocie do moralnego postępowania. Staropolska pobożność sprzyjała takiemu postępowaniu, stąd też trzeba jej bronić; zło czasu upatrywano w mędrkowaniu religijnym" (Pasierb, 1991, s. 52 - 52). Upowszechnianie oświeceniowych treści i związane z tym przemiany umysłowości osiemnastowiecznego społeczeństwa polskiego, a ściślej niektórych jego kręgów, dokonywało się powoli i wieloma drogami. Jednym z naczelnych haseł polskiego Oświecenia było szerzenie oświaty, z czym wiązał się szeroko zakrojony program reformy szkolnictwa. Reformy Stanisława Konarskiego były jedną z pierwszych jaskółek Oświecenia w Polsce, a Komisja Edukacji Narodowej w ciągu dziesięcioleci swej działalności stworzyła w Rzeczypospolitej zręby nowego systemu oświaty i wychowania (Dutkowa, 1973). Zmiany w szkolnictwie dokonywały się na wszystkich szczeblach nauczania, choć na prowincję reforma szkolna docierała z dużym niekiedy opóźnieniem, a jej wdrażanie natrafiało niejednokrotnie na znaczne trudności. Wprowadzone wówczas zmiany dotyczyły zarówno metod nauczania, jak i nauczanych treści. Wychowanek szkół Komisji Edukacji Narodowej miał być człowiekiem "z głową bystro, trafnie i racjonalnie myślącą, bo wyszkoloną na metodzie analitycznej, na nauce logiki, na geometrii i arytmetyce, do których to przedmiotów tak wielkie przywiązywano nadzieje i taki na nie kładziono nacisk", człowiekiem posiadającym "wiedzę wielostronną, ale nie teoretyczną tylko, lecz stosowaną, praktyczną, powiązaną z życiem", człowiekiem wszechstronnie przygotowanym do służenia krajowi "jako żołnierz, posel, urzędnik czy rolnik-ziemianin" (Libera, 1974, s. 87). W pismach Komisji Edukacji Narodowej odzywa się echo Monteskiusza i encyklopedystów. Duży wpływ na poglądy ówczesnych polskich pedagogów wywierał również 1. J. Rousseau. To w szkole właśnie, w słynnym Collegium Nobilium Stanisława Konarskiego, przedstawiona została po raz pierwszy w Polsce (1746) przez Antoniego Wiśniewskiego, profesora filozofii tejże szkoły, tak zwana "philosophia recentiorum" - poglądy wybitnych filozofów i uczonych XVII wiekuKartezjusza, Leibnitza, Newtona, których recepcja odegrała tak wielką i niejednokrotnie podkreślaną rolę przy narodzinach polskiego Oświecenia (Hinz, 1964, s. 12). Reformy Komisji Edukacji Narodowej stwarzały również warunki dla rozwoju nauk, zarówno ścisłych jak i humanistycznych. Początki ruchu umysłowego i ożywienia zainteresowań naukowych dają się jednak zaobserwować znacznie wcześniej, za Augusta III, kiedy bracia Załuscy zakładając bibliotekę, nawiązywali kontakty z uczonymi niemieckimi. Duże zasługi na polu wydawniczym, popularyzacji nauki i organizacji życia naukowego położył Wawrzyniec Mitzler de Kolof (1711 - 1778), wydawca czasopism "uczonych", edytor źródeł do historii Polski, propagator filozofii Ch. WolfTa, organizator Collegium Medicum i Towarzystwa Literatów, jeden z tych, którzy kładli podwaliny Oświecenia w Polsce. Bardziej ożywiony rozwój nauki przynosi �26 okres stanisławowski. Nasilają się wówczas jej związki z nauką obcą i popularyzacja osiągnięć naukowych. Zmienia się metodologia nauk, nawiązuje do naj nowszych doświadczeń europejskich. Poważne zmiany zachodzą m.in. również w dziedzinie nauk historycznych, które będą przedmiotem naszych szczególnych zainteresowań. Istotną rolę w upowszechnianiu ideologii Oświecenia, w popularyzacji wiedzy, odegrały czasopisma, zwłaszcza "uczone" i "półuczone" - popularnonaukowe. Wielkie zasługi jako wydawca licznych czasopism, właściciel drukarni i księgarni położył wspomniany już W. Mitzler de Kolof, który od lat pięćdziesiątych XVIII wieku wydawał "Warschauer Bibliothek", "Acta Litteraria" oraz "Nowe Wiadomości Ekonomiczne i Uczone". On także był wydawcą, a w pewnym okresie również redaktorem, najważniejszego czasopisma społeczno-politycznego polskiego Oświecenia - "Monitora". W latach siedemdziesiątych XVIII wieku wzrasta zapotrzebowanie na czasopisma i ich znaczenie; oprócz "Monitora" do najbardziej znanych tytułów tego okresu należały "Zabawy Przyjemne i Pożyteczne", "Pamiętnik Historyczno-Polityczno-Ekonomiczny", "Magazyn Warszawski", "Dziennik Handlowy" (Libera, 1974, s. 84). Ogromną i chyba nie do końca jeszcze poznaną rolę w upowszechnianiu haseł epoki odegrała publicystyka. Wprawdzie wiele aktualnych tematów trafiało na łamy czasopism, ale większość literatury publicystycznej, bardzo wówczas obfitej, ukazywała się w formie listów, druków ulotnych, broszur czy obszernych traktatów, przeważnie drukowanych, ale często i w ręcznych odpisach. "Doniosłą rolę w kształtowaniu nowej świadomości narodowej i społecznej oraz w szerzeniu ideałów Oświecenia - pisze Z. Libera - odegrała literatura piękna. Charakterystyczną cechą był jej ścisły związek z życiem społecznym i politycznym epoki. Literatura piękna, podobnie jak publicystyka, nawiązywała do aktualnych zagadnień życia publicznego, podejmowała tematy interesujące społeczeństwo, współdziałała w dziele reformy, wychowując czytelników w duchu obywatelskim, patriotycznym i humanistycznym". (Libera, 1974, s. 101). Oświeceniowa literatura potrafiła odzwierciedlać życie społeczeństwa polskiego w najróżniejszych jego przejawach. Odsłaniała wady i ujemne strony życia szlacheckiego, ale jednocześnie pokazywała drogi naprawy i przedstawiała wzory cnót obywatelskich. Życie polskie drugiej połowy XVIII wieku znajduje wierne odzwierciedlenie zarówno w satyrach Naruszewicza i Krasickiego, w komediach Bohomolca, Zabłockiego i Niemcewicza, jak i w rozwijającej się pod koniec tego stulecia powieści oraz w literaturze pamiętnikarskiej. Jedną z najistotniejszych cech literatury tego okresu, na co zwraca uwagę zarówno Z. Libera, jak i inni autorzy, "jest jej dydaktyzm i racjonalizm. W wielu utworach spotykamy się z pochwałą rozumu, geniuszu ludzkiego, �27 z wyrazami entuzjazmu dla odkryć i wynalazków ( ... ), znajdujemy słowa krytyki i potępienia dla ciemnoty, przesądu i zacofania. Chudy literat Naruszewicza i Monachomachia Krasickiego, Zabobonnik Zabłockiego i Organy Węgierskiego, nie mówiąc już o pismach politycznych Staszica, Kołłątaja i Jezierskiego, wszystkie te utwory wyszły spod pióra pisarzy, których można bez przesady określić mianem czcicieli rozumu i światła" (Libera, 1974, s. 102 - 103). Szczególne miejsce w dziedzinie upowszechniania oświeceniowych treści, nie tylko zresztą w Polsce, zajmował teatr. Według jednego z twórców nowej koncepcji teatru, francuskiego dramaturga pierwszej połowy XVIII wieku, Ph. Nericault Destouches'a, teatr powinien stać się "świecką kazalnicą, z której miały być głoszone hasła mieszczańskiej moralistyki, miał służyć przeobrażeniu świadomości społecznej w duchu filozofii Oświecenia" (Klimowicz, 1980, s. 91 - 92). Założenia Destouches'a przyjmuje, zwłaszcza w początkach swego istnienia, również i teatr polski, i choć scena czasów stanisławowskich przeżywała w swych dziejach różne okresy, to niemal przez wszystkie te lata pełniła istotne funkcje obywatelskie i patriotyczne, a z siły jej oddziaływania doskonale zdawali sobie sprawę współcześni. Zagadnieniem mało opracowanym jest miejsce, jakie w transmisji oświeceniowych treści zajmowało wolnomularstwo. Dodać zresztą należy, że cała problematyka wolnomularstwa pozostawała jeszcze do niedawna na marginesach zainteresowań oficjalnej, uniwersyteckiej historiografii. Choć początki "sztuki królewskiej" w Polsce sięgają lat dwudziestych XVII [ wieku, to w tym pierwszym okresie swego istnienia loże wolnomularskie nie miały jeszcze szerszego zaplecza społecznego, ich żywot był przeważnie dosyć efemeryczny, a o działalności wiadomo niewiele (Haas, 1980, s. 69 - 99). Poważny rozwój liczebny i organizacyjny polskiego wolnomularstwa nastąpił za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego, który nie tylko sprzyjał temu ruchowi i wspierał go finansowo, lecz sam również był jego członkiem, choć jak podkreślał, ze względu na "obowiązki publiczne i okoliczności", mało aktywnym (Haas, 1980, s. 132 - 133). Loże masońskie w stanisławowskiej Warszawie (na prowincji jeszcze nieliczne), prowadziły dość szeroko zakrojoną działalność dobroczynną, upowszechniały najnowsze zdobycze nauki i wynalazki. Propagowano na przykład szczepienia przeciw ospie; w 1769 roku prowadzono je bezpłatnie w lokalu loży "Cnotliwego Sarmaty" przy ul. Mostowej (Haas, 1980, s. 162). W lożach wolnomularskich toczyły się rozmowy i dyskusje na tematy naukowe, wiedzy tajemnej, koncepcji społecznych. Adepci "sztuki królewskiej" nadal wprawdzie uczęszczali do kościoła, lecz obojętne im było "czy w Rzymie, czy w Londynie, czy w Turcji, czy w Chinach, jakiejkolwiek jest kościół religii", gdyż coraz bardziej przyzwyczajali się traktować wszystkie religie według ich treści etycznych (Haas, 1980, s. 185). �28 Zróżnicowany był skład społeczny lóż masońskich. Dość powszechnie należała do nich warszawska plutokracja - bankierzy, bogaci kupcy, a także ludzie wolnych zawodów, oficerowie, zwłaszcza cudzoziemscy. Nie brakowało też duchownych oraz przedstawicieli "wyższych sfer, wielkich panów, dygnitarzy Rzeczypospolitej, dostojników dworu królewskiego, ich żon" (Hass, 1980, s. 163). Adepci "sztuki królewskiej" odgrywali poważną rolę w nowo powstających czy reformowanych placówkach szkolnych i instytucjach oświatowych w Szkole Rycerskiej, Komisji Edukacji Narodowej. Co najmniej jedna czwarta kierownictwa KEN nosiła wolnomularskie, haftowane fartuszki (Hass, 1980, s. 175 - 176). Choć bulle papieskie jednoznacznie negatywnie oceniały wolnomularstwo, to w dobie słabnącej gorliwości religijnej, nie umniejszało to w oczach pewnej części społeczeństwa jego atrakcyjności. Po upadku Rzeczypospolitej i rozpadzie jej organizacji wolnomularskich, po kilkuletnim okresie funkcjonowania struktur podporządkowanych masonerii pruskiej, za czasów Księstwa Warszawskiego, nastąpiło wskrzeszenie polskiego wolnomularstwa, a jego adepci zajęli wiele eksponowanych stanowisk we władzach Księstwa (Hass, 1980, s. 298-199). Prawdziwy rozkwit masonerii polskiej przypada jednak na pierwsze lata Królestwa Polskiego. Wielki Wschód Polski pod koniec roku 1821, w ostatnich miesiącach swojej działalności, liczył 28 lóż symbolicznych z około 4300 członkami i był największą obediencją w Europie Środkowej. Podobnie popularna była Wó\".czas masoneria na Litwie. Ignacy Chodźko, sam niegdyś mason, pisał: "Cokolwiek tylko dostojniejszego w jakiejkolwiek klasie towarzystwa po calej Litwie liczyć się mogło (prócz Żydów) wszystko się to ubiegało o chlubne wtenczas imię masona, a które wszakże niezbyt łatwo się otrzymywało"(Hass, 1982, s. 277). Rosnąc liczebnie i stając się w początku XIX wieku organizacją niemal masową, wolnomularstwo skupiało w coraz większym stopniu ludzi, "którzy zawdzięczali swój status życiowy szeroko pojętej pracy umysłowej" (Hass, 1980, s. 519). Już w roku 1812 około 80% członków niektórych lóż warszawskich stanowili przedstawiciele warstwy urzędniczo-oficerskiej, wolnych zawodów i świata artystycznego, mieszczallstwa i burżuazji (Hass, 1980, s. 325; Rostock, 1972, s. 34). W latach późniejszych tendencja ta jeszcze bardziej się nasilała. Wolnomularstwo kształtowało w swoich adeptach, obok postaw laickich i często antyklerykalnych, patriotyzm i poczucie obywatelskiej odpowiedzialności za losy kraju. Loże masońskie prowadziły ożywion'!, działalność charytatywną, upowszechniały problematykę moralno-etyczną, popularyzowały naukę, przyczyniając się jednocześnie w znacznej mierze do odejścia niemalej grupy od tradycyjnego sposobu myślenia i obyczajów przodków, traktowanych jako "bluźniące rozumowi" przesądy. Jakże charakterystyczna jest dla tamtych czasów nazwa krakowskiej loży - "Przesąd Zwyciężony". �29 W początkach XIX wieku wolnomularstwo wychodzi poza mury większych miast na .prowincję, zyskując coraz liczniejsze rzesze zwolenników i akceptację niektórych środowisk. Ma znaczny udział w kształtowaniu nowej warstwy społecznej - inteligencji, różniącej się od innych światopoglądem i stosunkiem do tradycji. 3. Wiele było dróg, którymi oświeceniowe idee przenikały na polski grunt, różne sposoby i stopień ich recepcji. Wolnomularze należeli do tych, którzy mieli możność zapoznawania się z nimi w szerszym niż inni zakresie; ogromna jednak większość społczeństwa - chłopi, mieszkańcy małych miasteczek pozostała nietknięta wpływami nowych prądów. Do niektórych środowisk prowincjonalnej szlachty, niższych warstw mieszczaństwa nawet dużych miast, oświeceniowe treści docierały w formie mocno przetworzonej, cząstkowej, przeważnie w sposób pośredni. "Nie było nawet nic wspólnego między Warszawą Stanisława Augusta a wsią litewską"; głębokiej prowincji nie dotknęło jeszcze "jakiekolwiek niedowiarstwo Wieku Rozumu", pisze w Ziemi Ulro Czesław Miłosz, a cytowany przez niego Andrzej Niemojewski (Dawno.\:ć a Mickiewicz, 1921) powątpiewa nawet czy w Wilnie za czasów Mickiewicza znany był powszechnie system kopernikański. Przypuszcza, że ,jeśli nawet wykładano go na uniwersytecie, wchodził do głów młodzieży mechanicznie. Kopernik imponował Mickiewiczowi jako genialny myśliciel, ale - konkluduje Niemojewski - oka jego nie przerobił i duszy nie przerobił" (Miłosz, 1980, s. 89). Jedno z głównych haseł epoki - "wiedza rządzi światem" pojmowano w Polsce schyłku XVIII wieku, bardziej może niż w krajach na zachód od niej położonych, w sposób utylitarny, dydaktyczny. Naukę i wiedzę traktowano jako środek zaspokajania potrzeb ludzkich, narzędzie pożądanych przemian w życiu społecznym i w umysłach jednostek. Podstawowym kierunkiem działania miało być powszechne oświecenie jako czynnik sprzyjający krzewieniu racjonalnych postaw, wykorzenianiu przesądów i ukazywaniu w jaki sposób ludzie zgodnie z "dobrze rozumianym" własnym interesem powinni kształtować swe instytucje polityczne i społeczne (Opałek, 1971, s. 243). K. Opałek wskazuje na pewne paradoksy polskiego Oświecenia, zwracając uwagę, że nawet te działania, które obliczone były na powszechność, ze względu na słabość kierujących nimi elit, trafiały do ograniczonej liczby odbiorców. Oświeceniowy praktycyzm zaś powodował, że popularyzacja wiedzy przyjmowała postać różnorakich wskazówek postępowania - recept technicznych, zasad gospodarowania, administrowania, prawideł moralnych, jej poziom bowiem musiał być dostosowany do możliwości odbiorców (Opałek, 1971, s. 244). Ideologia Oświecenia, kładąca tak silny nacisk na racjonalne poznanie rzeczywistości jako narzędzie przemian, przede wszystkim społecznych i gospodarczych, ale także i moralnych, dała, jak wiemy, początek wielu dyscyplinom nauki, w tym także etnologii. �30 Na związek początków etnografii w Polsce z ideologią Oświecenia zwracał uwagę przed czterdziestu blisko laty Wiesław Bieńkowski (Bieńkowski, 1956); o źródłach zainteresowań ludoznawczych i ideologii polskiego Oświecenia pisał też na początku lat siedemdziesiątych autor niniejszego opracowania (Woźniak, 1971), a w parę lat później zajął się tym zagadnieniem w znanej nam już pracy Józef Burszta (Burszta, 1974). Zupełnie osobne miejsce zajmuje obszerna, wydana w latach sześćdziesiątych, do dziś niezastąpiona praca Czesława Hernasa o początkach folklorystyki polskiej, zwłaszcza zaś o jej oświeceniowych źródłach (Hernas, 1965). Do Oświecenia nawiązywali obszernie również autorzy tomu poświęconego dziejom folklorystyki polskiej w latach 1800 - 1863 (Dzieje foklorystyki.. ., 1979). Sam również do problematyki początków ludoznawstwa i jego związków z Oświeceniem parokrotnie jeszcze wracałem, przeważnie jednak na marginesie innych zagadnień (Woźniak, 1987; 1991; 1994). Dość obszerna już literatura, poświęcona tym zagadnieniom, zwalnia mnie od szczegółowego ich omawiania, przypomnę więc tylko kwestie najistotniejsze. Zainteresowanie ludem i jego kulturą wśród warstw wyższych społeczeństwa polskiego drugiej połowy XVIII wieku miało wielorakie i różnorodne źródła. W. Bieńkowski szczególne znaczenie przypisywał kryzysowi stosunków pańszczyźnianych i szeroko wówczas podnoszonej kwestii chłopskiej. Występuje ona w publicystyce drugiej połowy XVIII wieku, poświęconej przebudowie ustroju Rzeczypospolitej, i najczęściej podporządkowana jest sprawie utrzymania niepodległości państwa. Masowość literatury publicystystycznej, umiejętnie dobierana przez autorów argumentacja, pozwalają sądzić, że krąg jej oddziaływania był stosunkowo szeroki (Woźniak, 1971, s. 40 - 43). Od lat 70. XVIII wieku dają się zauważyć w Polsce oznaki pewnego ożywienia gospodarczego. W gospodarce wiejskiej jednym z jego wyrazów jest właśnie zainteresowanie książkami rolniczymi propagującymi nowe, bardziej efektywne ekonomicznie sposoby gospodarowania. Z nowymi sposobami gospodarowania wiązało się w wielkich latyfundiach magnackich dążenie do usprawnienia administracji dóbr i lepszego ich kontrolowania, czego dowodem jest wzrastająca w tym okresie liczba tzw. instrukcji gospodarczych. W dokumentach gospodarczych ostatnich dziesięcioleci XVIII wieku (inwentarzach, rewizjach) zwiększa się znacznie liczba informacji o osiadłych w opisywanych dobrach poddanych. To gromadzenie wiadomości o położeniu chłopów, często daleko wykraczających poza zakres spraw związanych z tradycyjną rachunkowością folwarczną, miało na celu uzyskanie bardziej szczegółowego obrazu stanu dóbr, koniecznego do przeprowadzenia w nich określonych zamierzeń gospodarczych czy zapobiegania, szczególnie przy systemie dzierżaw, nadmierniej ich "dezolacji". Tak na przykład w roku 1785 "Administracja Domowego Rządu", zarząd dóbr prymasa Michała Poniatowskiego, opracowała liczący 48 �31 punktów kwestionariusz, na który mieli odpowiedzieć lustratorzy podczas przeprowadzanej wówczas lustracji prymasowskich posiadłości. Oprócz spraw związanych z dzierżawcami i ich gospodarką w dobrach prymasa, kwestionariusz zawiera także pytania dotyczące zajęć pozarolniczych chłopów, wytwórczości domowej (sukmany, płótno) i potrzebnych do niej surowców (konopie, len), miejsc, w których sprzedają zboże, kupują sól, żelazo i odzież oraz opłat za śluby, chrzciny, pogrzeby. Kwestionariusz administracji prymasowskiej jest tylko jednym z przykładów, wynikającego z przesłanek ekonomicznych, wzrostu zainteresowania chłopem. Potrzebę tego rodzaju sprawozdawczości dla unowocześnienia gospodarki zaczynają wówczas rozumieć zarówno właściciele wielkich latyfundiów, jak i administracja państwowa (Woźniak, ł 971, s. 44 - 45). Klimat epoki sprzyjał również odkrywaniu wsi jako tematu twórczości artystycznej. Krajobraz wiejski, mieszkaI'i.cy wsi, pojawiają się w malarstwie, w rysunkach B. B. Canaletta, J. P. Norblina, A. Orłowskiego, M. Płońskiego i innych (Woźniak, 1994, s. 39, 52). Przejawy zainteresowania ludem w literaturze pięknej doby Oświecenia wymagają nieco szerszego potraktowania ze względu na wielość inspiracji, które je wywołały. W literaturze wczesnego Oświecenia znalazły wyraz hasła obozu reformatorskiego występującego między innymi o poprawę sytuacji chłopów. Hasła te, w stonowanej przeważnie postaci, znajdujemy w takich utworach scenicznych F. Bohomolca, jak Pan dobry, Prostota cnotliwa, w wodewilu S. Szymańskiego Zośka albo wiejskie zaloty, w operetce M. Radziwiłła Ayatka, czyli przyjazd pana oraz wielu innych. W utworach tych, szczególnie zaś u Bohomolca, pojawiają się pierwsze próby wprowadzania języka ludowego czy raczej stylizowanego na ludowy. Do tego samego kierunku, choć o zabarwieniu bardziej radykalnym, można zaliczyć również G. Piotrowskiego, krytykującego w swoich satyrach, w sposób dość ostry, stosunki pańszczyźniane (Piszczkowski, 1960, s. 3 i n.). Inny kierunek reprezentowali pisarze zgrupowani początkowo wokół czasopism "Zabawy Przyjemne i Pożyteczne". Czasopismo to publikujące zarówno utwory rodzimych pisarzy, jak i tłumaczenia z literatury francuskiej w duchu Nowej Heloizy Rousseau, było - jak to określa M. Piszczkowski - "trybuną sentymentalizmu w Warszawie stanisławowskiej" (Piszczkowski, 1960, s. 59). Chłopi, pojawiający się na kartach "Zabaw Przyjemnych i Pożytecznych", to całkowicie odrealnione, teatralne postacie, reprezentujące sielankowy ideał cnotliwego oracza. Szczegółową analizą tego tak popularnego w epoce stanisławowskiej mitu o "wiejskiej szczęśliwości" i jego rolą w początkowym okresie zainteresowań folklorystycznych w Polsce zajął się w swej pracy C. Hernas (Hernas, 1965 a). U podstaw polskiego sentymentalizmu, którego symbolem była nieborowska Arkadia, leżało hasło wyrzeczenia się "wielkiego świata" i ucieczki do �32 bardziej zgodnego z naturą życia wiejskiego. Mit wiejskiej, arkadyjskiej szczęśliwości ma swoje tradycje już w literaturze hellenistycznej i łacińskiej. Nie zaniknął w epoce wielkich odkryć geograficznych, a legendy o nieznanych, bogatych krajach, o "dobrym dzikusie" jedynie go wzbogacały. Miał bogatą tradycję również w Polsce. "Już w staropolszczyźnie dostrzegliśmy przekonanie - pisze Hernas - że żywot wiejski to żywot w kręgu praw natury. Filozoficzny walor tej prawdy dostrzegł Rej i Kochanowski, na niej opiera swój program życia Zbigniew Morsztyn. Ale przekonania te dopiero w Oświeceniu awansują na plan pierwszy za wzorem J. 1. Rousseau" (Hernas, 1965 a, s. 49). Opiewając rozkosze życia wiejskiego poeci kierunku sentymentalnego (Kniaźnin, Karpiński) zaludniali swe utwory postaciami pasterzy i pasterek, dalekimi od rzeczywistego obrazu polskiego chłopa. W okresie późniejszym, "w związku z rozwojem stylizacji poetyckich zwiększa się stopień prawdopodobieństwa postaci chłopskich" (Hernas, 1965 a, s. 229), wtedy właśnie wzrasta również zainteresowanie literaturą ludową jako źródłem inspiracji dla własnej twórczości poetyckiej. W literaturze ludowej szukano zarówno wzorów formalnych, jak i poetyckiego pomysłu dla pasterskich idylli i bukolik. Szukanie inspiracji dla twórczości własnej bywało niekiedy zachętą do zbierania autentycznych piosenek ludowych. Kilka takich rękopiśmiennych zbiorków z XVIII wieku odnalazł i opublikował C. Hernas (Hernas, 1965 a, s. 145 i n.). Konwencja arkadyjska w literaturze miała także, szczególnie pod koniec okresu stanisławowskiego, wielu przeciwników. Krańcowo różny od sielanek i bukolik jest obraz polskiego chłopa w publicystyce. Zamiast wygrywającego na fujarce sielankowego pasterza spotykamy tam, również przejaskrawione wyobrażenie, żyjącego w brudzie i prymitywizmie, zastraszonego nędzarza podejrzliwego i wulgarnego chłopa. Atmosfera Sejmu Czteroletniego, a później patriotyczny zryw w czasie Insurekcji Kościuszkowskiej, sprzyjały rozwojowi literatury zaangażowanej społecznie i politycznie. Powstają wówczas powieści F. S. Jezierskiego Goworek (1789) oraz Rzepicha matka królów (1790), w której autor wyraża w formie podania historycznego aktualne treści - poparcie dla społecznej emancypacji chłopów. Do utworów takich poetów, jak Węgierski, Zabłocki, Jasiński, poruszających sprawy polityczne i społeczne, w całej pełni wkroczyło ludowe słownictwo i wersyfikacja. W przeddzień Insurekcji Kościuszkowskiej wystawiono Krakowiaków i Górali Bogusławskiego, wodewil, w którym po raz pierwszy w literaturze polskiej lud wystąpił jako samodzielnie działająca grupa (Piszczkowski, 1963). Jednym z momentów, niewątpliwie najważniejszych dla naszych rozważań, są zachodzące w omawianym okresie przemiany w sposobie pojmowania historii. Uprawiana dotychczas historia typu kronikarskiego nie była już w stanie sprostać wymaganiom epoki. Rodząca się nowa, "filozoficzna" historia, odwołując się do racjonalizmu, sensualizmu i empiryzmu przesuwała "punkt ciężkości zainteresowań badawczych ku odkryciom, wynalazkom, �33 prawodawstwu, instytucjom społecznym, gospodarce, obyczajom, sztukom, naukom, słowem ku dziejom wewnętrznym, kulturze, doskonaleniu się człowieka, w czym upatrywano sens rozwoju dziejowego ludzkości" (Serejski, 1963, s. 13). W drugiej połowie XVIII wieku również w Polsce zaczęto stawiać historii nowe wymagania. W kręgach ludzi oświeconych rozgorzała dyskusja nad jej sensem i zadaniami. Na pierwsze miejsce wysuwano cele wychowawczo-dydaktyczne: "motywem poznania przeszłości miała być nie »czcza ciekawość«, ale szukanie odpowiedzi na problem niepokojący wiele umysłów; jakie są przyczyny słabości, upadku państwa, jaki ustrój i jakie postępowanie może zapewnić odrodzenie i wielkość". Historia pojmowana na nowy sposób miała za zadanie wychowywać świadomego swych obowiązków obywatela i patriotę, stać się »szkołą obyczajów«, polityki, podstawą innych nauk humanistycznych. Odwołując się do dokumentów przeszłości miała ona również uzasadniać prawa do granic Rzeczypospolitej, przeciwko podważającym je wywodom historycznym sąsiednich mocarstw" (Serejski, 1963, s. 17). Nowe pojmowanie procesu dziejowego, kształtowanie się nowego pojęcia narodu, obejmującego wszystkie stany, legło u podstaw rozważań nad metodami, celami i zadaniami historii. Zwrócono jednocześnie uwagę na potrzebę metodycznego gromadzenia materiałów źródłowych. Pierwszy w tej dziedziąie, zakrojony na szeroką skalę, program przedstawił w roku 1775 Adam Naruszewicz w adresowanym do Stanisława Augusta Memoriale względem pisania historii narodowej. Na naszą szczególną uwagę zasługuje ten fragment Memoriału, w którym Naruszewicz podkreślił konieczność zbierania materiałów dotyczących "krajowych obyczajów, charakteru wieków i ludzi". Rozwijając tę myśl pisał: "Do objaśnienia tego punktu służyć ... powinno to wszystko, cokolwiek do obrządków i ceremonii, tak świeckich, jako i duchownych przynależy. Takie są opisania inwestytur, ustanowienia trybunału, kreacji i obrzędów orderowych, wjazdów publicznych na magistratury, koronacji królów, pogrzebów, igrzysk, tudzież innych festynów publicznych. Przy tym, jaką u nas miały gradację mody, aparencje: w sukniach, pojazdach, dworach i budowaniu ... " (Naruszewicz, 1963, s. 35). Program, którego przytoczone zdania są jedynie niewielkim fragmentem, wykraczał poza możliwości realizacyjne Naruszewicza, szczególnie w dziedzinie przygotowania bazy źródłowej. W swojej Historii narodu polskiego nie zrealizował go autor ani w sensie objęcia całości dziejów ojczystych, ani też w sensie spełnienia własnych postulatów ~etodologicznych. Kilka lat wcześniej, prawdopodobnie w roku 1772, powstały Uwagi nad rządem Polski J. J. Rousseau. Autor Uwag pisał, że naj trwalszą spójnią narodową jest "duch dawnych urządzeń"; narodowe zwyczaje, widowiska, ceremonie i czyny przodków winny budzić patriotyczne uczucia i przywiązanie do ojczyzny. Tradycja narodowa jest czynnikiem odróżniającym od siebie 3 - Lud t. LXXVIII �34 poszczególne narody, nie pozwalającym im się stopić w jedną wspólną masę Europejczyków (Dzieje folklorystyki ... , 1979, s. 19). Nie wiemy, czy i w jakiej mierze Uwagi mogły stać się inspiracją dla naruszewiczowskiego programu historii narodowej. Pierwsze polskie ich wydanie ukazało się dopiero w roku 1789, ale Naruszewicz mógł je czytać znacznie wcześniej. Postulat Naruszewicza głoszący potrzebę zbierania materiałów dotyczących "krajowych obyczajów" propagował również Franciszek Salezy Jezierski. W latach siedemdziesiątych XVIII wieku, kiedy Naruszewicz pisał swoją Historię narodu polskiego, Jezierski był jednym z jego pomocników gromadzących i porządkujących materiały źródłowe, później zasłynął jako działacz Komisji Edukacji Narodowej i wybitny publicysta, u schyłku zaś okresu stanisławowskiego związał się z "Kuźnicą" kołłątajowską. Współcześni uważali go za prawą rękę Kołłątaja i nazywali "wulkanem gromów K użnicy". Jego zainteresowanie historią znalazło wyraz w publicystyce i wspomnianych już wyżej powieściach historycznych, W wydanej pośmiertnie w roku 1791 znakomitej broszurze politycznej Jezierskiego pt. Niektóre wyrazy porządkiem abecadła zebrane i stosowanymi do rzeczy uwagami objaśnione, w haśle "historia" znajdujemy następujący fragment: "Prawa i odmiany praw, cnoty i niecnoty, prawdy i przesądy, dobre i niedobre obyczaje, nałogi i odmiany ze złego na gorsze, z dobrego na lepsze, otóż to jest, co się nazywa historią rodzaju ludzkiego" (Jezierski, 1952, s. 179). Nie mniej interesująca z punktu widzenia historii ludoznawstwa polskiego jest myśl wypowiedziana przez Jezierskiego w Rzepisze matce królów: "Srogi byłby postępek krytyki przeciwko tej pewności, że Krakus był na świecie. Kraków może być pewnością bytności Krakusa, ale mogiła jego pogrzebu pod Krakowem jest niezawodną prawdą - gdy wieśniak, mieszkaniec tamtejszej ziemi, wskazuje palcem przez tysiąc lat i twierdzi, że tu leży Krakus, nie może mieć prawa krytyka bez obrażania tamtej, równa już miara literom w piśmie zostawionym od dziejopisów jako zakładu starożytności wiążącej się nieustannym podaniem ludzkim przez tyle wieków" (Jezierski, 1790, s. 23; Wojnar-Sujecka, 1956, s. 137). Przyznaje zatem Jezierski tradycji ludowej, traktowanej jako źródło historyczne, znaczenie równorzędne dokumentom pisanym. Podobne poglądy znajdujemy później w liście Kołłątaja, Slowiańszczyźnie przed chrze.l'cijaństwem Zoriana Dołęgi-Chodakowskiego i w wielu innych polskich pracach ludoznawczych pierwszej połowy XIX wieku. Programowe poszukiwania badawcze o charakterze folklorystycznym na potrzeby historii, prowadził jeszcze u schyłku XVIII stulecia Mateusz TukaIski Nielubowicz, prawnik i historyk z zamiłowania, niegdyś sekretarz Adama Naruszewicza 3 i Tadeusz Czacki znacznie 3 Zdaniem Czesława Hernasa folklor żmudzki badał Nielubowicz na zlecenie Naruszewicza (Hernas, 1965 a, s. 218-219). �35 lepiej od niego znany autor dzieła O litewskich i polskich prawach ... , (Grabski, 1976, s. 242). Różni autorzy widzą tu wyraźne "inspiracje osjaniczne", a Czesław Hernas dostrzegał nawet w micie osjanicznym zasadniczą przyczynę tego rodzaju poszukiwań, zwracając jednocześnie uwagę, że to H. Kołłątaj, prawdopodobnie pierwszy w Polsce, ujawnił związaną z Pieśniami Osjana mistyfikację, pisząc: "Macpherson zebrał tylko tradycje między ludem, więc poema sam utworzył". On też radził czytać Osjana "z ostrożnością" (Hernas, 1965 a, s. 218 - 222). Możemy się zastanawiać w jakiej mierze z naruszewiczowskim nurtem myślenia historycznego wiążą się badania Jana Potockiego nad Słowiańszczyzną pierwotną, w jakiej mierze nawiązuje doń pracujący w samotności, w zaciszu odległej od stolicy życia intelektualnego parafii, ks. Jędrzej Kitowicz, którego Opis obyczajów za panowania Augusta III w zakresie "krajowych obyczajów", najbliższy jest programowi Naruszewicza4. Problemów i pytań byłoby jeszcze wiele, ale nie ulega wątpliwości, że w drugiej połowie XVIII wieku historiografia polska uległa głębokim przemianom, i że oświeceniowa myśl históryczna, jak stwierdza A. F. Grabski, dała początek głównym kierunkom "naszej myśli historycznej w czasach późniejszych" (Grabski, 1976, s. 469). 4. Mianem "kamienia węgielnego ludoznawstwa w Polsce" określano niejednokrotnie list Hugo Kołłątaja do krakowskiego wydawcy i księgarza Jana Maja. W liście tym, pisanym 15 lipca 1802 roku z austriackiego więzienia w Ołomuńcu, postuluje Kołłątaj podjęcie prac nad stworzeniem "doskonałego dzieła o obyczajach, zwyczajach, obrządkach narodu polskiego": ,,0 tej materyi pisano już przez nami i dzieła takowe są dobrze spominane od obcych. Ale po większej części dzieła te zawierają tylko obyczaje szlachty. Miasta wielkie i ludzie majętni mało się od siebie różnią w całej Europie; w ich obyczajach najduje się prawie powszechna jednakowość, co jesteśmy winni po większej części jednej religii i jednakowej edukacji. Chcąc atoli szukać w obyczajach naszych wiadomości o tradycyjach początkowych i podobieństwa do dawnych ludów, trzeba nam poznać obyczaje pospólstwa we wszystkich prowincjach, województwach i powiatach" (Kołłątaj, 1953, s. 420-421). Dalej, Kołłątaj formułował zakres, metody i cel tych poszukiwań, tworząc pierwszy, ale jakże dojrzały program badań ludoznawczych, który - co należy podkreślić - swej pełnej realizacji doczekał się dopiero w dziele Oskara 4 Programu Naruszewicza ks. Kitowicz najpewniej nie znał, ale wydaje się mało prawdopodobne, by nie czytał naruszewiczowskiej Historii narodu polskiego. Czy świadomie do niej nawiązywał - nie wiemy. Miał natomiast głęboką świadomość doniosłości zachodzących na jego oczach przemian. Zdawał sobie sprawę, że przyszło mu być świadkiem końca jednej epoki i narodzin nowej. Opis obyczajów za panowania Augusta III to tylko pierwsza część dzieła, które zamierzał napisać, aby pokazać potomności zachodzące w obyczajach Polaków przemiany. Druga dotyczyć miała czasów stanisławowskich. �36 Kolberga. Program ten był jednak tylko częścią szeroko zakrojonego projektu "doskonałego dzieła o dziejach narodu polskiego", pojmowanego jako dzieje kultury polskiej. Celowi temu miała być podporządkowana między innymi zamierzona rejestracja aktualnego obrazu kultury ludowej na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej. Celem pierwszoplanowanym, któremu miało służyć dzieło o obyczajach ludu, było "objaśnienie naszej historyi początkowej", to jest historii ziem polskich przed przyjęciem chrześcijaństwa. Została tu więc sformułowana koncepcja badań ludoznawczych podporządkowanych potrzebom historii, mająca w nich dominować przez całą pierwszą połowę XIX wieku (Woźniak, 1987, s. 17-18). Kołłątajowski projekt badań ludoznawczych, którego wszechstronność i dojrzałość wielokrotnie podkreślano, nie jest jednak wyłącznie owocem przemyśleń jednego z naj wybitniejszych umysłów polskiego Oświecenia. Zawarta w nim została również suma doświadczeń i przemyśleń epoki, prac i poszukiwań Naruszewicza i Jezierskiego, Nielubowicza i Czackiego. Jego głównym założeniem badawczym jest przeświadczenie o odmienności "obyczajów pospólstwa", a więc kultury ludowej od kultury warstw wyższych ("Iudzi majętnych"). W kulturze ludowej, do której cech należą starodawność i swojskość, odnaleźć można wiadomości "o tradycjach naszych początkowych" (Kołłątaj, s. 420-421). Tej "inności" kultury ludowej nie odczuwały w ten sposób warstwy wyższe jeszcze za panowania Augusta III. Świadczą o tym chociażby przytaczane wcześniej fragmenty pamiętników. Zmian w mentalności młodego pokolenia dokonało parę dziesięcioleci edukacji w oświeceniowym duchu. To właśnie poeci tego pokolenia zaludniają swoje utwory postaciami sentymentalnych pasterek i pasterzy, tak dalekich od prawdziwego obrazu polskiego chłopa, o którym niewiele wiedzą, i którego sposób myślenia staje się dla nich po trosze egzotyką· Nowemu sposobowi widzenia rodzimej kultury ludowej dali w jakiejś mierze początek Naruszewicz i Jezierski, Karpiński i Kniaźnin, nieborowska Arkadia i podwarszawskie Powązki. Jezierski przypisując tradycji ludowej, traktowanej jako źródło historyczne, znaczenie równorzędne dokumentom pisanym, kreuje lud na skarbnika narodowej pamięci. Kieruje w jego stronę wzrok uczonych szukających podań o przedchrześcijańskiej przeszłości narodu. Wokół kultury ludowej tworzy się nimb dawności i inności (Woźniak, 1991, s. 160). Epoka Oświecenia dała zatem początek rozdwojeniu jednego do tego czasu nurtu kultury społeczeństwa. Dopiero od tego okresu możemy mówić o kulturze ludowej czy też raczej tradycyjnej, opartej na światopoglądzie religijno-magicznym i odwołującym się do nauki, wąskim początkowo, nurcie kultury elitarnej. Na to rozdwojenie kultury można spojrzeć dwojako. Jako na zjawisko, w którego wyniku ukształtowała się wśród warstw oświeconych wizja kultury �37 ludowej jako kultury "innej", zawierającej pierwiastki, których brak w kulturze własnej warstwy i mogącej z tego powodu stać się przedmiotem zainteresowań. Właśnie te zainteresowania legły u podstaw ludoznawstwa. Można też spojrzeć na to tak jak Czesław Miłosz w Ziemi Vlra, jako "na rozdwojenie na świat prawd naukowych (zimny, zupełnie obojętny na nasze wartości) i świat wewnętrzny człowieka. Rozdwojenie to zarysowuje się wyraźnie w końcu osiemnastego wieku i stanowić odtąd będzie zasadniczą cechę romantycznego kryzysu" (Miłosz, 1980, s. 84). Wielorakie skutki tego rozdwojenia do dziś odczuwamy. BIBLIOGRAFIA Bieńkowski W. 1956 Burszta Poprzednicy Oskara początk()w etnograj;; Kolberga na polu badań pol~kiej, PTL, Wrocław. Kultura społeczne Dulkowa ludowa - kultura narodowa. i rozprawy, Szkice LSW, Warszawa. B. Chmielowski ł 754 - 1756 Nowe AtellY albo Akademia wszelkiej scjencyi pełna ... , t. 1-4, Lwów. R. Komisja 1973 Edukacji Ossolineum, Narodowej. Kapeluś Zarys działalno,ki. Wybór materiałów źródłowych, Wrocław. Dzieje folklorystyki ... 1979 Dzil'je folklorystyki 1800- 1863. Epoka polskiej i J. Krzyżanowskiego, Ossolineum, przedkolbergowska, pod red. H. Wrocław. A. F. Grabski 1976 Hass L. My.fl 1980 historycZ/la polskiego Sekta farmazonii (I72I - 1821), PIW, 1982 Oświecenia, warszawskiej. Wolnomularstwo PWN, Pierwsze Warszawa. stulecia wolnomularstwa w Warszawie wieku, Ossolineum, Wrocław. Warszawa. w Europie Środkowej w X VI II i XIX C. 1965 a W kalinowym 1965 b W kalinowym PIW, Hinz Podłoże J. 1974 Hcrnas ludoznawczych. lesie, 1 U źródeł folklorystyki l. lesie, l. 2 Amologia polskiej polskiej, pidni PIW, ludowej ze zbiorów Wrocław. polskich XVI I I w., Warszawa. H. 1964 Jezierski Filozofia polskiego Oświecenia, Wyboru dokonali oraz 1790 Rzepicha Wybór 1987 1980 H. Hinz Oświecenie. i A. Sikora, PWN, matka pism, królów ... , Warszawa. PWN, Warszawa. F. Kilowicz J. 1951 Klimowicz myśl filozoficzna. opatrzyli F. S. 1952 Karpiński w: Polska wstępem Historia mego Opis obyczajów i ludzi, z którymi za panowania Augusta wieku M. Oświecenie. PWN, Warszawa. żyłem, lII, PWN, Ossolineum, Warszawa. Wrocław. Romantyzm. Warszawa. �38 Kołłątaj H. 1953 Wybór pism naukowych, PWN, Warszawa. Libera Z. 1974 Oświecenie, WSiP, Warszawa. Miłosz C. 1980 Ziemia Ulro, Instytut Literacki, Paryż. Naruszewicz A. 1963 Memoriał względem pisania historii narodowej, w: Historycy o historii. Od Adama Naruszewicza do Stanisława Kętrzyńskiego 1775 -1918, t. 1, opr. M. H. Screjski, PWN, Warszawa. Niemcewicz J. U. 1957 Pamiętniki czasów moich, PWN, Warszawa. Opałek K. 1971 Nauka w Polsce okresu Oświecenia, w: Polska w epoce O.~wiecenia. Państwo. Społeczeństwo. Kultura, pod red. B. Lcśnodorskicgo, Wiedza Powszechna, Warszawa. Pasierb 1. S. 1991 Religijno.~ć polska w okresie Oświecenia, w: Życie kulturalne i religijne w czasach Stanisława Augusta Poniatowskiego, pod red. M. M. Drozdowskiego, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa. Piszczkowski M. 1960 Zagadnienia wiejskie w literaturze polskiego O.~wiecenia, cz. I, Kraków. 1963 Zagadnienia wiejskie w literaturze polskiego Oświecenia, cz. 2, Ossolineum, Wrocław. Rostocki W. 1972 Korpus w gęsie pióra uzbrojony. Urzędnicy warszawscy. ich życie i praca w Księstwie Warszawskim i Królestwie Polskim do roku 1831, PIW, Warszawa. Rybicka-Nowacka H. 1974 Nowe Ateny Benedykta Chmielowskiego. Metoda. styl. język, PWN, Warszawa. Sadzik J. Inne niebo. inna ziemia (przedmowa), w: C. Miłosz, Ziemia Ulro, Instytut Literacki, 1980 Paryż. Serejski M. H. 1963 Wstęp, w: His~orycy o historii. Od Adama Naruszewicza do Stanisława Kętrz.V11skiego 1775-1918, t. l, opr. M. H. Serejski, PWN, Warszawa. Smoleński W. 1979 Przewrót umysłowy w Polsce wieku XVIII. Studia historyczne, PIW, Warszawa. Wojnar-Sujecka 1. 1956 Franciszek Salezy Jezierski. Zarys poglądów, PWN, Warszawa. Woźniak A. 1971 Źródła zainteresowań ludoznawczych w ideologii polskiego O.vwiecenia, "Etnografia Polska" t. 15, z. 2, s. 37-51. Ze studiów nad mazowieckim budownictwem wiejskim 2 połowy XVIII w. i o.vwiecenio1991 wa wizja kultury ludowej, "Etnografia Polska" t. 35, z. 2, s. 145 - 164. Dom i zagroda we wsi mazowieckiej drugiej połowy X VIII w., "Kwartalnik Historii 1994 Kultury Materialnej" R. 42, nr 1, s. 39 - 58. Zaleski M. Principia poetica Czesława Miłosza czyli o "Ziemi Ulro", "Twórczość" R. 39, nr 12, 1983 s. 56 - 71. �39 Andrzej Ważniak THE CULTURAL BREAKTHROUGH OF THE ENLIGHTENMENT THE BEGINNING OF POLISH FOLK STUDIES AND (Summary) The beginning of folk studies in Poland may be dated back to the end of the 18th century when the uniform culture of Polish society divided into two parallel currents. According to availahle evidence, despite all the group differences in social position and standard of living, until the mid-18th century the society of Poland was relatively uniform in terms of general worldview and mentality. In the second half of the century, the mentality of the upper classes underwent a profound transformation. At that time in many different ways Poland started absorbing the ideas of the Enlightenment which affected the traditional values so that they slowly disappear, to be preserved almost intact only in folk culture. The transmission of the Enlightenment took place via schools, science and various forms of its popularization, magazines, books, and theater. An important role was also played by freemasonry. The age of the Enlightenment marked also the beginning of many disciplines of scholarship, including folk studies. In the sccond half of the 18th century the interest of the upper classes in folk culture was caused by many different factors. Among them, of major significance was a dramatically low standard of peasants' living, often discussed by publicists. Another reason was a tendency to improve economy and increase the efficiency of agriculture. Moreover, the aura of the age favored the country and the village as themes for painting and literature. Most signilicant was also a new approach to history which to a large extent determined the conception of folk studies formulated at the turn of the 19th century by A. Naruszewicz, F. S. Jezierski, and, above all, H. Kotlątaj. The materials to be obtained through research were treated as evidence on the basis of which scholars would reconstruct the pre-Christia~ history of Poland. The primary assumption was that the culture of the people differed from the tulture of other classes - thaI it preserved the indigenous values and atmosphere of "the olden days". Such a new approach became possible only after the upper classes had realized that the folk culture was different from their own - that it contained clements which otherwise disappeared as a result of the division of Polish culture into two components: one still based on religion and magic, and the olher, originally limited to a small elite, referring to science. Trans/. M. Wilczyński. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/297cf22f2762a0d2664b78dbc50c6463.pdf 50c34c7fec6fd0b95e4c6c53722c20f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2104 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource folklorystyka oświecenie romantyzm Lud - czasoppismo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1953 Title A name given to the resource O folklorystyce polskiej w stulecie"Ludu" / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.69-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krawczyk-Wasilewska, Violetta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 78, 1995 VIOLETTA KRAWCZYK-WASILEWSKA Katedra Wychowania Muzycznego Uniwersytet Łódzki o FOLKLORYSTYCE 1. Formacja romantyczna POLSKIEJ W STULECIE "LUDU" wobec folkloru Rok 1802 zwykło się przyjmować jako datę wyjściową polskiej folklorystyki. Wtedy to narodził się - mający już dziś znaczenie historyczne - słynny memoriał Hugo Kołłątaja, antycypujący program badań ludoznawczych i zamykający okres tak zwanej prefolklorystyki, o której istnieniu świadczą odkrycia rękopiśmiennych zbiorków piosenek z wieku XVIII (Hernas, 1965). Jednakże świadome i programowe zbieractwo materiałów - dziś określanych mianem folklorystycznych - rozpoczęło się w Polsce doby romantyzmu (Maślanka, 1984). Inicjatorem badań terenowych "z kosturem w ręku" był legendarny Zorian Dołęga-Chodakowski, za którym poszła duża grupa entuzjastów z Żegotą Paulim, Wacławem z Oleska, Ryszardem Berwińskim, Romanem Zmorskim, Józefem Lompą, Janem J. Lipińskim, a przede wszystkim Lucjanem Siemieńskim i Kazimierzem W. Wójcickim. Owi zbieracze tak zwanych "starożytności polskich i słowiańskich" gromadzili pieśni i podania ludu w przekonaniu, iż uzyskują bezpośrednie źródło do poznania przeszłości narodowej zachowanej w kulturze duchowej gminu, zamieszkującego tereny rdzennie polskie i kresowe (Litwę, Białoruś i Ukrainę). Ich licznie drukowanym zbiorom przyświecała motywacja literacka i narodowa a nie naukowa, dlatego też publikacje te obciążone były - zależnymi od fantazji edytorów - interpolacjami, "obróbkami" literackimi i nieścisłościami regionalnymi, świadczącymi o amatorskim podejściu do zagadnienia (Kapełuś, Krzyżanowski, 1970). W połowie XIX stulecia pojawiły się pierwsze próby rozważań teoretycznych na temat sensu i wartości owej "gorączki" zbierackiej. Podejmowali je J. I. Kraszewski, M. Wiszniewski, W. A. Maciejowski, W. Pol i E. Dembowski, jednakże - z dzisiejszego punktu widzenia - generalnie szli oni drogą manifestu Chodakowskiego. W tej sytuacji nie zdobył zwolenników Ryszard Berwiński, który w 1854 roku na kartach obszernego dzieła dowodził, iż twórczość ludu nie ma charakteru samodzielnego, lecz jedynie przetwórczy i domagał się, by poznawać ją drogą naukowej "krytyki" (Berwiński, 1854). Mimo oburzenia z jakim się spotkał u współczesnych, był pierwszym, który utorował drogę poszukiwań naukowych badaczom epoki pokolbergowskiej. �70 W romantycznej modzie na lubowanie się gminem w twórczości literackiej i muzycznej oraz w atmosferze entuzjazmu dla zbieractwa terenowego dojrzewał Oskar Kolberg, górujący nad poprzednikami rzetelnością w gromadzeniu materiału, pozyskiwanego w toku regularnie prowadzonych badań terenowych (od 1839 roku przez lat pięćdziesiąt) na całym niemal obszarze ziem polskich. Choć również amator i pasjonat, wykazał się jednocześnie ogromnym talentem metodologicznym, wyrażającym się ewolucją jego programu badawczego. Początkowo zamierzał popularyzować pieśń ludową w salonach, dlatego też notował tekst wraz z melodią, systematyzując równocześnie gatunki i podając miejsce ich znalezienia. Wobec nabieranego doświadczenia i powiększających się zbiorów zaplanował stworzenie kompleksowej systematyki pieśni poprzez obserwację ich wariantów melodycznych z różnych terenów. Niebawem jednak zmienił swe założenia badawcze, dostrzegając związek pieśni z innymi elementami kultury chłopskiej, które równorzędnie począł gromadzić i notować, choć nie zawsze potrafił właściwie objaśnić i zrozumieć poszczególne zjawiska. Tak szerokie spectrum pozwoliło zbieraczowi wyabstrahować pojęcie regionu (określanego przezeń najczęściej mianem "prowincji"), dla którego stworzył model monografii typu folklorystyczno-etnograficznego. Za życia Kolberga ukazały się 33 tomy ułożone w "serie" (czyli regionalne monografie encyklopedyczne), połączone wspólnym tytułem: Lud, jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy. pieśni, muzyka i tańce l. Tytuł ten sam w sobie stanowi pierwszą polską definicję i klasyfikację folkloru, realizując nieomal w całej rozciągłości oświeceniowy program Kołłątaja. Rozległość dzieła Kolberga sytuuje naszego zbieracza na pierwszym miejscu wśród innych europejskich kolekcjonerów folkloru. W dziejach zaś polskiej folklorystyki stanowi łącznik między romantycznym zbieractwem "starożytników" a unaukowioną folklorystyką epoki pozytywizmu. 2. Początki folklorystyki naukowej W ostatnim ćwierćwieczu XIX stulecia ugruntowuje się tendencja, aby wszelkie poczynania w dziedzinie folkloru odbywały się zgodnie z wymaganiami nowoczesnej nauki europejskiej oraz odpowiadały pilnym potrzebom poszerzania wiedzy o własnym kraju i narodzie żyjącym pod zaborami. W okresie tym następuje rozwój archeologii, antropologii, językoznawstwa oraz etnografii i etnologii, które takim terminom jak "kultura" i "cywilizacja" nadają nowy sens. Jest to też czas upowszechniania się nowego terminu "folklor", odkrytego przez Williama Thomsa w 1846 roku, a przeniesionego na grunt polski przez Jana Karłowicza w 1888 roku 2. 1 Reedycja zbiorów Kolberga powiększona o inedita obejmuje 68 tomów wydanych jako Dzieła wszystkie Oskara Kolberga, Wrocław-Poznań 1961-1990. 2 J. Karłowicz: Folklore, "Wisła" t. 2, 1888, s. 84. Por. teź: W. Thoms, Folklor, "Literatura Ludowa" 1975, nr 6, s. 37 - 39 (przekład V. Krawczyk). �71 Wraz z ukonstytuowaniem się w 1874 roku Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności i jej Sekcji Etnologicznej określony został program badawczy niezbędnych prac ludoznawczych, które modyfikowano odpowiednimi uchwałami o charakterze instruktażowym (Jaworska, 1982). Tamże wiele miejsca poświęcono zasadom gromadzenia materiałów folklorystycznych w terenie, wierności zapisu, sposobom weryfikacji tekstów (między innymi wnioskowano pomijanie obscenów), problematyce transkrypcji fonetycznej zapisów gwarowych 3 oraz innym zagadnieniom edytorskim, jak również postulatom ograniczenia prac zbierackich na rzecz interpretacyjnych. Tak więc pod koniec XIX wieku inspiratorami badań nad folklorem są pozytywistyczni uczeni, interpretujący literaturę i kulturę ludową z pozycji etnologicznych, historycznych, językoznawczych i literackich. Prowadząc własne badania, kierują jednocześnie zespołami amatorów dostarczających materiał terenowy i organizują instytucjonalne życie naukowe o wyraźnym międzyzaborowym oddziaływaniu. Głównym forum naukowej wymiany myśli stają się czasopisma naukowe redagowane przez antropologów i filologów. Pierwszym tego rodzaju periodykiem był "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" (organ Komisji Antropologicznej Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie), redagowany przez Izydora Kopernickiego w latach lR77 - 18954. Tamże, obok Kopernickiego, materiały folklorystyczne publikują kontynuatorzy tradycji Kolbergowskiej: Władysław Siarkowski, Władysław Kosiński, Karol Matyas, Józef Rostafiński i Seweryn Udziela. Ważniejszym ze względu na oddziaływanie i zawartość folklorystyczną był miesięcznik krajoznawczy "Wisła", wychodzący w Warszawie w latach 1887 - 1916. Czasopismo to lokowało się na czołowej pozycji w zakresie opieki nad amatorami (rekrutującymi się z postępowych mieszkańców prowincji), dostarczającymi materiałów według dokładnych instrukcji i kwestionariuszy. Do )903 roku "Wisłę" prowadził Jan Karłowicz, wybitny językoznawca i twórca polskiej szkoły komparatystycznej w folklorystyce. W swych pracach (Kapełuś, 1982a) poświęconych podaniom, bajkom i pieśniom lansował studia oparte na szerokim materiale porównawczym polskim i obcym, odrzucając tym samym przestarzałe poglądy Maxa Miillera (teoria solarna mitów), a także romantyczną koncepcję o narodowym charakterze wątków bajkowych i pieśniowych. Dostrzegając poligenezę zjawisk folkloru zbliżył się do angielskiej szkoły antropologicznej Tylora i Langa. Uwzględniał także historyczny aspekt ewoluowania wątków podaniowych. Postulowana przezeń metoda badań 3 w związku z odkryciem przez Lucjana Malinowskiego alfabetu fonetycznego, dyskusja wokół problemu zastosowania transkrypcji fonetycznej trwała w Komisji od 1888 roku do roku 1890. Ostatecznie folkloryści postanowili odrzucić - jako nieczytelną - tę formę wydawania tekstów i pozostawić dialektologom do dalszego wykorzystania. 4 Kontynuacją tego czasopisma były "Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne" (1896 - 1919); redakcję działu etnograficznego prowadził Seweryn Udziela, autor licznych prac o folklorze Galicji. organizator i pierwszy dyrektor Muzeum Etnograficznego w Krakowie. �72 prozy ludowej wykazuje wiele zbieżności z metodą fińską (zwaną też porównawczo-geograficzną), bezpośrednio uczonemu polskiemu nie znaną (Krawczyk-Wasilewska, 1986, s. 123-125). Tym samym Karłowicz kładzie podwaliny pod nowoczesną komparatystykę folklorystyczną, która znajdzie zwolenników dopiero w następnym pokoleniu. 3. "Lud" (1895 -1918) jako czasopismo folklorystyczne Poza "Wisłą" doniosłe znaczenie dla rozwoju polskiej myśli folklorystycznej w początkach wieku XX miało czasopismo "Lud", wychodzące wówczas we Lwowie jako organ Towarzystwa Ludoznawczego. Już bowiem w pierwszym tomie redakcja (pod zarządem slawisty Antoniego Kaliny) zamieszcza obszerny artykuł metodologiczny Najnowsze prądy w ludoznawstwie autorstwa ukraińskiego pisarza i uczonego Iwana Franki (Franko, 1895). Znamienne, że w artykule tym, będącym zresztą tekstem odczytu wygłoszonego na pierwszym posiedzeniu naukowym TL, wyraz "folklore" pojawia się jako angielski odpowiednik polskiego pojęcia "ludoznawstwo" i niemieckiego "Volkskunde". Pojęcie to autor traktuje szeroko, choć odnosi do badań nad ludem, generalnie rozumianym jako "niższe warstwy, które najmniej uległy przemianom cywilizacyjnym". Opowiadając się za nowoczesnymi badaniami w duchu szkół: migracyjno-historycznej i porównawczo-literackiej oraz antropologicznej, Franko wielokrotnie odwołuje się do przykładów z zakresu tradycyjnej literatury ustnej: mitów, bajek i pieśni, czyli klasycznego przedmiotu zainteresowań zbierackich i interpretacyjnych folklorystyki, od jej zarania po dzień dzisiejszy. Tak rozumiane zjawiska folkloru znajdą szeroką reprezentację w kolejnych tomach "Ludu", redagowanych przez następców Kaliny (po 1904 roku), a więc Karola Potkańskiego (historyka), Seweryna Udzielę (etnografa) czy historyków literatury - Wilhelma Bruchnalskiego i Józefa Kallenbacha. Do 1918 roku ukazało się 20 tomów "Ludu", udzielającego swych łamów cennym dla dokumentacji folkloru pracom materiałowym, przeważnie z terenu Galicji (autorstwa B. Gustawicza, J. Świętka, H. Dobrowolskiego, L. Młynka, H. Windakiewiczowej, W. Brzegi, S. Udzieli i innych). Sporadycznie też publikowano materiały z innych terenów, że wymienimy Sieradzkie (I. Piątkowska), Poznańskie (W. Łabiński) czy Śląsk (W. Madłówna). Nadmienić tu należy, że pod koniec XIX wieku prace badawcze nie były adekwatne do wielkiej ilości prac zbierackich. Sytuacja ta niewiele zmieniła się po 1905 roku, kiedy to Seweryn Udziela apelował w "Ludzie" do zbieraczy, by swe wysiłki kierowali na opracowania i komentarze (Udziela, 1905). Poza dokumentacją w zakresie bajek i pieśni szczególne miejsce w zainteresowaniach redaktorów "Ludu" zajmował tradycyjny teatr ludowy, czego �73 świadectwem są liczne artykuły pOSWlęcone szopce i ludowym widowiskom bożonarodzeniowym (S. Gonet, W. Semkowicz, F. Gawełek, J. Cieplik i inni) oraz historyczne już studium syntetyzujące pl. Polskie widowiska ludowe opracowane przez Adama Fischera w 1913 roku. Charakterystyczną cechą przemian w profilu naukowym "Ludu" pierwszej dekady nowego wieku było dostrzeżenie aktualnie występujących zjawisk folkloru, których do tej pory nie poddawano obserwacji badawczej. Odnotowano więc fakt istnienia przekazów pisanych emancypującego się chłopstwa galicyjskiego, takich jak samorodne pisarstwo czy ludowe formuły epistolograficzne. p'ropagowano też gromadzenie folkloru dziecięcego i żydowskiego; zauważono gwarę i folklor rekrutów polskich oraz ukraińskich, a także folklor i język flisaków oraz lwowski folklor przedmiejski wraz z gwarą złodziejską (Kapełuś, 1982b, s. 355 - 358). W zakresie gatunków folkloru ówcześnie występujących, szczególny nacisk położyła redakcja na gromadzenie przysłów, o czym świadczą wysoko cenione przyczynki paremiograficzne Franciszka Krceka, krytycznie uzupełniające Księgę przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich Samuela Adalberga (Adalberg, 1889 - 1894). Przy okazji należy nadmienić, że Krcek, w dziesiątkach drobnych opracowań i recenzji prac obcych, rozproszonych na kartach licznych tomów "Ludu", przyczynił się do nowoczesnego oglądu zjawisk folkloru. Zamierzenia redakcji dotyczące folkloru Słowian ościennych realizowane były w niewielkim stopniu i dotyczyły głównie materiałów ukraińskich i huculskich oraz recenzji, w tym cennego zwłaszcza dorobku bajkoznawczego czeskiego komparatysty J. Polivki. Studia komparatystyczne nad wędrownymi wątkami literatury ustnej dominują w tomach z lat 1909 - 1912, zawierających interesujące pod względem metodologicznym artykuły Stanisława Ciszewskiego i Adama Fischera oraz słynną rozprawę filologa klasycznego Witolda Klingera, zatytułowaną Do wplywu starożytno.ki na folklor (Klinger, 1909). Podkreślić tu należy dorobek "Ludu" w zakresie wzajemnych relacji literatury pięknej i folkloru. Te studia, przynależne raczej komparatystyce literackiej, opublikowali: W. Bruchnalski, S. Dobrzycki, W. Jankowski, H. Łopaciński, S. Maykowski, W. Nartowski, S. Wasylewski, H. Windakiewiczowa, S. Windakiewicz, W. Szyszkiewicz i S. Zdziarski (Karpińska, Niewiadomska, 1988). O rozległości zainteresowań folklorystycznych redakcji "Ludu" świadczy też ogłoszenie w 1907 roku pionierskiego studium O metodach zbierania i porządkowania melodii ludowych Adolfa Chybińskiego, ojca nowoczesnej etnografii muzycznej na gruncie polskim (Chybiński, 1907; 1910). Tak więc w latach 1895-1918 "Lud" odegrał ważną rolę w programowaniu rozwijających się badań nad folklorem, przynależącym - w owym czasie - do �74 szeroko pojmowanego przedmiotu zainteresowań ludoznawstwa, na którego polu pracowali wyspecjalizowani amatorzy na równi z uczonymi reprezentującymi różne dyscypliny humanistyczne, społeczne, artystyczne i przyrodnicze. Stąd też rozmaitość metod i rozmaitość zagadnień poddawanych naukowemu oglądowi. Wszystkie zaś działania podporządkowywano naczelnemu celowi, jakim było pogłębienie samowiedzy o własnym narodzie w sytuacji życia pod zaborami. 4. Folklor w dwudziestoleciu międzywojennym Odzyskanie niepodległości przyniosło nową rzeczywistość społeczną, kulturalną i naukową. Zmianie uległ stosunek do folkloru i kultury chłopskiej, podlegając wpływowi ideologii regionalistycznej (propagowanej także poza Polską) oraz orientacji agrarystycznej. Agraryzm jako doktryna ruchu ludowego nobilitował kulturę chłopską, dostrzegając w niej wartościową i godną rozwoju część kultury narodowej. Idee agrarystyczne ujawniły się, między innymi, w odkrywaniu dorobku folklorystycznego i literackiego pamiętnikarzy chłopskich, że wymienimy J. Kupca, H. Derdowskiego, Jantka z Bugaja, S. Nędzę-Kubińca czy F. Kurasia. Idee regionalizmu zaś ukształtowały głównie koncepcje rodzime, przeciwstawiające kulturę wsi polskiej - miejskiej kulturze kosmopolitycznej. Regionaliści dostrzegali w folklorze i tradycji ludowej siły twórcze, zdolne do pobudzenia ogólnonarodowej sztuki i kultury. Ten typ myślenia wpłynął na folkloryzację literatury, muzyki, plastyki i twórczości scenicznej, ukształtował także koncepcję amatorskiego teatru ludowego. Jędrzej Cierni ak, animator i realizator tej koncepcji, dążył do wykreowania teatru chłopskiego, którego tworzywem były udramatyzowane obrzędy i zwyczaje, tradycyjne i współczesne wraz z autentycznymi rekwizytami, strojem, muzyką i pieśniami ludowymi (Olcha, 1963). W okresie międzywojennym kontynuowano folklorystyczne zbieractwo terenowe; nie ustawał również ruch amatorski, do czego w niemałym stopniu przyczyniło się zorganizowanie sieci regionalnych kół Towarzystwa Krajoznawczego, powstanie muzeów regionalnych oraz czasopism typu "Ziemia" czy "Orli Lot". Naukowe zaś podejście do folkloru nie miało dawniejszego, jednostronnego charakteru. W studiach etnograficznych, socjologicznych i kulturoznawczych Adama Fischera, Aleksandra Brucknera, Stefana Czarnowskiego czy Kazimierza Moszyńskiego dochodziły do głosu nowe założenia teoretyczne i metodologiczne. Przeważać zaczął genetyczno-typologiczny, interetniczny i historyczno-socjologiczny ogląd folkloru jako kategorii żywej, stanowiącej integralny element kultury narodowej. Dla dziejów polskiej myśli folklorystycznej tego okresu istotne znaczenie miało stanowisko socjologa Stefana Czarnowskiego �75 z roku 1929, obalające pokutujące przekonanie, iż folklor jest przeżytkiem czasów pierwotnych i postulujące naukowe poznanie folkloru różnych grup społecznych i zawodowych (Czarnowski, 1956). W omawianym okresie na specjalne wyróżnienie zasługuje pierwsza w nauce polskiej syntetyczna monografia paremiologiczna Jana S. Bystronia - Przysłowia polskie (Bystroń, 1933), który - podobnie jak Karłowicz przy analizie bajek i podań - włączył się bezwiednie w nurt światowych tendencji na tym polu (Krawczyk-Wasilewska, 1986, s. 127). W pracach filologów tego pokolenia (Witolda Klingera, Jana Janowa, Stefana Vrtela-Wierczyńskiego czy Ryszarda Gansińca) dominowała szeroko pojęta komparatystyka w postaci reminiscencji antycznych w folklorze polskim, słowiańskich zasięgów wątków bajkowych, legendowych i romansowych. Właściwym zaś twórcą polskiej' szkoły komparatystycznej okazał się Julian Krzyżanowski, autor licznych studiów o związkach literatury (głównie staropolskiej) z literaturą ludową i popularną (Krzyżanowski, 1935) oraz prac poświęconych bylinie i bajce. Należy też wspomnieć o obecności folkloru na łamach "Ludu", który pod redakcją Adama Fischera (w latach 1914 - 1939) zmienił charakter na bardziej naukowy i antropologiczny, również dzięki tak znakomitym współpracownikom jak Jan Czekanowski czy Bronisław Malinowski. Unaukowienie czasopisma powoduje większe otwarcie na światowe badania. Szczególnego znaczenia nabierają więc liczne recenzje i artykuły informacyjne dotyczące prac folklorystów za granicą. Sporo miejsca na łamach "Ludu" poświęcono folklorystyce słowiańskiej (czeskiej, słowackiej, słoweńskiej i łużyckiej), ale też dostrzeżono prace folklorystów angielskich, francuskich, niemieckich, włoskich i węgierskich (recenzja Karola Korany'iego). Pojedyncze informacje dotyczą także folkloru greckiego, litewskiego, czy wreszcie panamskiego. "Lud" międzywojenny zawiera również całkiem pokaźną dokumentację w zakresie badań folkloru obrzędowego (szopka i jasełka), a także muzycznego i choreograficznego w ujęciu metodycznym, gatunkowym, regionalnym i historycznym (Karpińska, Niewiadomska, 1988). 5. Folklorystyka między filologią a antropologią W powojennych dziejach polskiej myśli folklorystycznej osobną kartę stanowią osiągnięcia badawcze Juliana Krzyżanowskiego (1882 - 1976), wybitnego historyka literatury polskiej, edytora i redaktora oraz teoretyka folkloru i organizatora folklorystycznego środowiska naukowego. Rozpoczęte przed wojną studia bajkoznawcze Krzyżanowskiego zaowocowały pionierskim katalogiem Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, opracowanym według międzynarodowego systemu Aarne-Thompsona nawiązującego do metody fińskiej (Krzyżanowski, 1947). Poza licznymi studiami �76 z dziedziny bajki wszedł na grunt nowoczesnej paremiologii, zajmując się genezą i systematyką przysłów polskich; dał temu wyraz w pracy Mądrej głowie do,§ć dwie słowie oraz w krytycznej i powiększonej edycji dzieła Adalberga (Krzyżanowski, 1958 - 1960; 1969 - 1978). Uczony opowiadał się za wyodrębnieniem folklorystyki z etnografii i jej usamodzielnieniem. W swych studiach nad teorią literatury ustnej i pisanej dowodził integralności obu zjawisk, czym zjednał dla folklorystyki grupę młodych badaczy o orientacji filologicznej (Helena Kapełuś, Ryszard Górski, Ryszard Wojciechowski i inni). Jednocześnie budował nowej folklorystyce instytucjonalne oparcie w Pracowni Badań nad Literaturą Ludową przy Instytucie Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk w Warszawie. Powołał także do życia (w 1957 roku) pierwsze polskie czasopismo folklorystyczne - "Literaturę Ludową", którego był redaktorem do 1972 roku. Z licznych inicjatyw edytorskich uczonego na specjalną wzmiankę zasługują: pionierski Słownik folkloru polskiego (1965) i Dzieje folklorystyki polskiej, doprowadzone do 1918 roku (Kapełuś, Krzyżanowski 1970; 1982). Prace Juliana Krzyżanowskiego kontynuują i rozwijają długą tradycję badań porównawczych· i genetyczno-historycznych. Kierunek ten dominuje zresztą w dorobku polskich folklorystów ostatniego półwiecza, których prace prezentują wątki i motywy, a także całe teksty z opisem ich geografii (wpływy szkoły fińskiej) oraz przenikania przez granice kulturowe i językowe. Od połowy lat sześćdziesiątych polskie badania nad folklorem cechuje szeroki rozrzut tematyczny i metodologiczny. Obserwuje się wzmożone zainteresowanie folklorem różnych środowisk zawodowych, nowatorskie ujęcia folkloru dziecięcego (Jerzy Cieślikowski, Dorota Simonides), a także wzrost monografii i systematyk poświęconych pojedynczym gatunkom folkloru (na przykład: balladzie - Jadwiga Jagiełło czy zagadce - Mirosław Kasjan). Z kolei odkrycie takich zjawisk jak folkloryzm (Burszta, 1974, s. 309 - 311) czy nowe oświetlenie ludowości literatury (Sulima, 1976) oraz języka folkloru (Bartmiński, 1973; 1990) świadczą o toczącym się procesie poszerzania ogląd u folkloru w kontekście interdyscyplinarnym. Od 1972 roku "Literaturę Ludową" redaguje we Wrocławiu Czesław Hernas. Zmieniając profil czasopisma, redakcja odchodzi od regionalnych opisów folkloru słownego i otwiera się na nowoczesną myśl folklorystyczną. Publikuje tłumaczenia i recenzje znaczących prac zagranicznych wyrosłych na gruncie strukturalizmu, semiotyki, kontekstualizmu i etnolingwistyki oraz patronuje współczesnym badaniom krajowym, tworząc zaczyn dyskusji nad specyfiką istoty folkloru i jego funkcjonowaniem, zwłaszcza w obiegu współczesnym. Coraz częściej pojawiają się studia świadczące o rozwoju myślenia o folklorze w sposób antropologiczno-kulturowy. W tym aspekcie folklor jest traktowany jako żywy element komunikacji społecznej, co wymaga badal1 �77 z uwzględnieniem kontekstu kulturowego i sytuacyjnego, a także samego wykonawcy i procesu wykonania. Pod koniec lat siedemdziesiątych umacnia się problematyka związana z nowym definiowaniem folkloru jako części kultury symbolicznej (wyrażanej nie tylko słownie), co łączy się z koniecznością stosowania nowych metod badania zjawiska w ramach usamodzielniającej się folklorystyki: Odnotować tu należy falę prac o charakterze podręcznikowym (Waliński, 1978; Krawczyk-Wasilewska, 1979; 1986; Czekanowska, 1988; Kowalski, 1990). Warto też zwrócić uwagę na nowocześnie opracowane hasła "folklor", "folklorystyka", "folkloryzm" na kartach Słownika etnologicznego (Staszczak, 1987) oraz nowatorskie ujęcia zjawisk folkloru na łamach czasopisma "Polska Sztuka Ludowa", o wyraźnie antropologicznym zabarwieniu, zwłaszcza po poszerzeniu profilu i tytułu czasopisma na "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" (od roku 1990). Na szczególne podkreślenie zasługuje też - znaczący w ostatniej dekadzie - rozwój badań etnolingwistycznych ze szczególnym uwzględnieniem środków wyrazu w folklorze, głównie stereotypów językowych, topiki i formuł. Największe osiągnięcia na tym polu ma ośrodek lubelski, w którym od roku 1988 Jerzy Bartmiński wydaje czasopismo "Etnolingwistyka". Nowością ostatnich kilku lat są zainicjowane przez ośrodek łódzki badania współczesnego folkloru w aspekcie ekologicznym. Doświadczenia w zakresie tak zwanej ekologii ludzkiej i głębokiej inspirują potrzebę oglądu folkloru jako wyrazu świadomości ekologicznej, stanowiącej relację między stanem a jakością życia społeczności w obliczu zagrożeń cywilizacyjnych, kulturowych, politycznych i moralnych. W ostatnim pięćdziesięcioleciu nastąpił poważny postęp w badaniach polskiego folkloru muzycznego dzięki prężnie rozwijającej się etnomuzykologii, zwłaszcza w ramach Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk, ale także w poznańskim i katowickim ośrodku akademickim. Wymienić trzeba interesujący dorobek Jadwigi Sobieskiej, Jana Sadownika, Ludwika Bielawskiego, Anny Czekanowskiej, Jana Stęszewskiego, Piotra Dahliga, Bogusława Linette'a czy Zbigniewa Przerembskiego, korzystających również z doświadczeń folklorystyki "filologicznej" i "antropologicznej". Przypomnijmy też, że problematyka folklorystyczna interesuje również filologów słowiańskich, działających w licznych ośrodkach naukowych. Jest również bliska Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu, patronującemu licznym inicjatywom wydawniczym, z których największą było powołanie w 1960 roku redakcji Dzieł wszystkich Oskara Kolberga, kierowanej do 1987 roku przez Józefa Bursztę, po jego zaś śmierci przez Bogusława Linette'a; do chwili obecnej ukazało się 67 tomów tego wydawnictwa. Naszkicowane powyżej, jedynie najbardziej charakterystyczne, kierunki współczesnych badań folklorystycznych wskazują, że się one wzajemnie wspie- �78 rają i uzupełniają, choć często wychodzą z różnych założeń podstawowych. Folklorystyka bowiem nie wypracowała sobie dotąd jednolitej metody badawczej, stanowiąc raczej system poglądów interpretacyjnych określonego fragmentu zmieniającej się kultury. Ciągle otwierające się możliwości nowych interpretacji powodują, iż folklorystów nie ubywa, lecz przybywa wraz z rozwojem nauk o kulturze. Na zakończenie należy dodać, że obecność folkloru i folklorystyki zaznacza się nadal na łamach "Ludu", zarówno w studiach i artykułach, jak i recenzjach, a także sprawozdaniach z konferencji i wydarzeń istotnych dla współczesnej folklorystyki. BIBLIOGRAFIA Adalberg Samuel 1889 - 1894 Księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich. Warszawa. Bartmiński Jeerzy 1973 O języku Iolkloru, Ossolineum, Wrocław. 1990 Folklor. język. poetyka, Ossolineum, Wrocław. Berwiński Ryszard 1854 Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki, t. 1·2, Poznań. Bielawski Ludwik 1970 Rytmika polskich pieśni ludowych, PWM, Kraków. 1976 StreIowa teoria czasu i jej znaczenie dla antropologii muzycznej, PWM, Kraków. 1986 Drogi i bezdroża muzykologii polskiej, Ossolineum, Wrocław. Burszta Józef 1974 Kultura ludowa - kultura narodowa. LSW, Warszawa. Bystroń Jan Stanislaw 1933 Przysłowia polskie, PAU, Kraków. Chybiński Adolf 1907 O metodach zbierania i porządkowania melodii ludowych, "Lud" t. 13. s. 171·201. 1910 Etnografia muzyczna na III międzynarodowym kongresie muzycznym w Wiedniu (25-29 maja 1909), "Lud" t. 16, s. 160-178. Cieślikowski Jerzy 1967 Wielka zabawa, Ossolineum, Wrocław. 1975 Literatura i podkultura dziecięca, Ossolineum, Wrocław. Czarnowski Stefan 1956 Kształtowanie się Iolkloru polskiego, w: Dzieła, t. 5, PWN, Warszawa. Czekanowska Anna 1988 Etnografia muzyczna. Metodologia i metodyka, "Pomorze", Bydgoszcz. 1990 PolishIolk music: Slavonic heritage. Polish tradition. contemporary trends, Cambridge University Press, Cambridge. Dahlig Piotr 1987 Muzyka ludowa we współczesnym społeczeństwie, WSiP, Warszawa. Fischer Adam 1913 Polskie widowiska ludowe, "Lud" t. 19. �79 Franko Iwan Najnowsze prądy w ludoznawstwie, "Lud" 1895 Hernas t. I. Czesław W kalinowym lesie. U źródeł folklorystyki 1965 Jagiełło polskiej, t. 1 - 2, PIW, Warszawa. Jadwiga Polska hal/ada ludowa, Ossolineum, 1975 Jaworska Wrocław. Elżbicta DziałalnoJć folklorystyczna Komisji AlItropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie, w: Dzieje jiJlklorystyki polskiej 1864 -1918, pod red. H. Kapeluś, J. Krzyżano- 1982 wskiego, Helena Kapełuś PWN, Jan Karlowicz (1836 -1903), 1982a H. Kapełuś, w: Dzieje folklorystyki J. Krzyżanowskiego, PWN, polskiej 1864 -1918, pod red. Warszawa. "Lud". Oryan Towarzystwa Ludoznawczego we Lwowie (1895 - 1918), w: Dzieje, op. cit. ł 982b Kapełuś Warszawa. Helena, Krzyżanowski Dzieje folkloryslyki 1970 Julian (red.) polskiej 1800-1863. Epoka przedkolbergowska, Ossolineum, Wrocław. Dzieje folklorystyki 1982 Karlowicz Folklore, .,Wisła" 1888 Karpińska Grażyna Warszawa. Ewa, t. 2. Nicwiadomska Maria Bihliografia zawarto.vci ..Ludu" za lata 1895 -1985, PTL, 1988 Kasjan Jan Wrocław. Mirosław Polska zagadka ludowa, Ossolineum. 1983 Klinger polskiej 1864 -1918, PWN, Jan Wrocław. Witold 1909 Kowalski Do wpływ(JW starożytno.ki na folklor, "Lud" t. 15. Piotr W~półczesny jólklor i {()Iklorystyka, 1990 Kra wczyk- Wasilewska PTL, Wrocław. Violetta Wprowadzenie do {ólklorystyki, Uniwersytet Łódzki, WspMczesna wiedza a folklorze, LSW, Warszawa. 1979 1986 Krawczyk-Wasilewska Violetta Łódź. (red.) Ecology and Folklore, Łódź. Ecology' and folklore 11, Łódź. J992 1994 Krzyżanowski Julian Paralele, Warszawa. 1947 Pol.~ka hajka ludowa w układzie systematycznym, t. 1-2, Warszawa. 1958 - 1960 Mądrej glowie doH dwie słowie, t. 1- 2, PIW, Warszawa. 1935 Krzyżanowski 1969-197R Linette (rcd.) W oparciu a dzielo Bogusław Ohrzędowe pidni weselne w Rzeszowskiem. Typologia wątków muzycznych kryteriów wyznaczających regiony etnograficzne, KAW, Rzeszów. 1981 Maślanka jako Julian 1984 Olcha Julian Slownik folkloru polskiego, Wiedza Powszechna, Warszawa. Nowa księga przyslów i wyrażeń przyslowiowych polskich. S. Adalberga, l. 1 -4, PIW, Warszawa. 1965 Polska folklorystyka romantyczna, Ossolineum. Wrocław. Antoni 1963 Jędrzej Cierniak i jego dzieło. Wstęp do źródel i nurtów polskiego teatru ludowego, Warszawa. �80 Przerembski Zbigniew 1994 Style i formy melodyczne polskie; pidni ludowej, IS PAN, Warszawa. Sadownik Jan (red.) 1971 Pidni ludowe Podhala, PWM, Kraków. Simonides Dorota 1969 Współczesna śląska proza ludowa, WSP, Opole. 1976 Wspó/czesny folklor s/owny dzieci i m/odzieży, PWN, Wrocław. Sobieska Jadwiga 1972 Ze studiów nad fólklorem muzycznym Wielkopolski, PWM, Kraków. Staszczak Zofia (red.) 1987 Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, PWN, Warszawa. Stęszewski Jan 1966 Prolegomena do klasyfikacji etllomuzykologicznych, "Muzyka" nr 3·4. 1974 Rzeczy. świadomoi;ć i nazwy w badaniach etnomuzykologicznych, "Rocznik Historii Sztuki" nr 10. Sulima Roch 1976 Folklor i literatura, LSW, Warszawa. 1982 Literatura a dialog kultur, LSW, Warszawa. 1990 S/owo i etos: szkice o klllturze, "Galicja", Kraków. Thoms William 1975 Folklor, "Literatura Ludowa" nr 6. Udziela Seweryn 1905 O potrzehie zestawienia i uporządkowania opowiadań ludowych, "Lud" t. II. Waliński Michał (red.) 1978 Teoria kultury. Folklor a kultura, Uniwersytet Śląski, Katowice. Violetta THE Krawczyk-Wasilewska STUDY OF POLISH FOLKLORE ON THE "LUD" CENTENNIAL ANNIVERSARY OF (Summary) The article consists of the following sections: I. Romanticism and folklore; 2. The beginning of academic folklore studies; 3. "Lud" (1895-1918) as a journal of folklore studies; 4. Folklore between the World Wars; 5. Folklore studies between philology and anthropology. The author discusses the history of Polish folklore studies since 1802 until today, taking into consideration the main achievements in collecting and interpreting folk artifacts. She also deals with the role of the journal "Lud" in the history of Polish folklore studies, treating as specifically, "folklore-oriented" the volumes published before World War I. Transi. M. Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c2fa9d5f64cb58000d980da93ddb150a.pdf 721cdcdc70e2e590886d696f7bb52805 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2110 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource medycyna ludowa medycyna komplementarna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1959 Title A name given to the resource Medycyna ludowa i komplementarna w polskich badaniach etnologicznych / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.169-192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Penkala-Gawęcka, Danuta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 78, 1995 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA Instytut Etnologii i Antropologij Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań MEDYCYNA LUDOWA I KOMPLEMENTARNA W POLSKICH BADANIACH ETNOLOGICZNYCH Artykuł wymaga wprowadzenia pewnych wstępnych uściśleń. Po pierwsze, nie aspiruję do pełnego, szczegółowego przedstawienia dziejów polskich badań nad medycyną ludową. Nie byłoby to zresztą możliwe w ograniczonych ramach tekstu. Celem artykułu jest raczej scharakteryzowanie głównych wątków przewijających się w tych badaniach, ich zmienności i kontynuacji, poszukiwanie źródel niektórych ujęć obecnych we współczesnych polskich opracowaniach etno medycznych, a także wskazanie pewnych, wartych głębszych studiów, obszarów badawczych. Tylko kilka wybranych prac przedstawię bliżej, nie opisując wszakże szczegółowo ich zawartości, a raczej, z jednej strony, specyfikę podejścia, z drugiej - w<!tki kontynuowane później i rozwijane. Po drugie, opracowania etnologiczne z tego zakresu trudno ściśle oddzielić od socjologicznych, etnofarmakologicznych czy historyczno-medycznych. Wiadomo, że w początkowym okresie rozwoju polskiej etnologii wiele prac dotyczących medycyny ludowej pisali lekarze i przyrodnicy. Obecnie medycyna komplementarna jest przedmiotem zainteresowania szeregu dyscyplin pokrewnych etnologii. Etnomedycyna czy antropologia medyczna jest usytuowana w "strefie pogranicznej" między etnologi:ł i innymi naukami społecznymi oraz dyscyplinami przyrodniczymi. Toteż będę wzmiankowała również prace autorów, którzy nie są z wykształcenia etnologami, ale ich wkład jest cenny dla rozwoju badań etnomedycznych. Po trzecie, niezbędne jest wstępne wyjaśnienie (sądzę, że dalszy tok wykładu pełniej wyjawi moje intencje) zamieszczenia w tytule terminów "medycyna ludowa" i "medycyna komplementarna". Najkrócej rzecz przedstawiając, polskie badania etnologiczne z interesującego nas zakresu koncentrowały się na medycynie ludowej. Współcześnie jednak ów przedmiot przekształcił się; trudno obecnie wyizolować medycynę ludową z szerszego zespołu przekonań i praktyk medycznych spoza oficjalnej nauki medycznej, zespołu, który określam jako medycynę komplementarną. * * * �170 We wczesnym okresie polskich badań nad medycyną ludową wyrazme zaznaczony był ich cel praktyczny. Mniej więcej od połowy XIX wieku coraz częściej podejmowali ten temat lekarze, którzy wskazywali na pożytki wypływające ze skrupulatnego zbadania "przesądów" z zakresu lecznictwa i znalezienia sposobów ich wykorzenienia. Powstawało wiele drobnych, przyczynkarskich opracowań, publikowanych w rozlicznych pismach medycznych i przyrodniczych Uak: "Przegląd Lekarski", "Gazeta Lekarska", "Przegląd Farmaceutyczny", "Przyrodnik"), opisujących głównie postacie i działalność znachorów, wierzenia i praktyki magiczne, a także ludowe ziołolecznictwo. Szerzej zakrojoną pracę, O przesądach lekarskich ludu naszego, opublikował w 1845 roku M. Zieleniewski (był to wyciąg z jego rozprawy doktorskiej z zakresu medycyny). Stosunkowo wyczerpująco przedstawia on przekonania i praktyki medyczne, dzieląc je na profilaktyczne i terapeutyczne. Odwołuje się skrupulatnie do źródeł pisanych, z których korzystał, natomiast nie dokumentuje pochodzenia materiałów, które sam zebrał, stanowiących podstawę pracy. Głównym celem autora nie jest jednak dokumentacja ludowych praktyk medycznych; opisanie owych "przesądów lekarskich", ich poznanie, wskazanie źródeł, ma pomóc w znalezieniu "środków do ich usunienia", bo przecież "lud, który je dotąd uroczystą czcią osłania ( ... ), najwięcej z nich cierpi" (Zieleniewski, 1845, s. 13). M. Zieleniewski zwraca ponadto uwagę na inny jeszcze pożytek płynący z badania tych "przesądów" l -- może być ono pomocne dla poznania dziejów medycyny. Zgodnie z ewolucjonistycznym założeniem (na które autor wprost nie powołuje się), dają one wyobrażenie o "pierwszych zawiązkach medycyny" (tamże, s. 12 - 13). Ten motyw przewija się w szeregu XIX-wiecznych opracowań etnograficznych, między innymi w naj pełniejszej pracy na temat polskiej medycyny ludowej powstałej w tym okresie, autorstwa M. Udzieli (1891), również lekarza. W medycynie ludowej, w tym ujęciu, kryją się "zapatrywania naszych przodków", które "... zachowały ( ... ) pierwotną czystość, nieskażoną naleciałościarni" (M. Udziela, 1891, s. 5, 7). Praca Udzieli zasługuje na szczególną uwagę ze względu na dobre udokumentowanie źródła materiałów, pochodzących zarówno z szeroko wykorzystanych opracowań opublikowanych, jak i (w mniejszym stopniu) z badań własnych autora. Inaczej niż Zieleniewski, Udziela używa terminu "medycyna ludowa", a "przesądy lecznicze" znalazły się dopiero w drugiej części tytułu, poza tym rzadko pojawiając się w tekście. Jednak Udziela podkreśla często także szkodliwość różnych przekonań, praktyk, stosowanych leków, a szczególnie działalności 1 Jest to wątek poboczny; autor stara się przede wszystkim zrealizować zalecenie Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego, "aby opisać przesądy ludu naszego, pod jakimkolwiek względem nauki lekarskiej dotyczące; wskazać o ile można ich początek i źródło z którego l prawdopodobieństwem wypłynąć mogły i podać środki do ich usunicnia" (Zieleniewski, 1845, s. V). �171 "pokątnych lekarzy", czy "doktorów ludowych" (tamże, s. 43 - 49). Sceptycznie odnosi się do przekonania niektórych lekarzy i etnografów o możliwości wykorzystania pewnych elementów medycyny ludowej w medycynie naukowej 2. Ale i on (tamże, s. 6) pisze, że u wszystkich ludów obok środków, "które są wynikiem sił nadprzyrodzonych", które ściśle wiążą się z religią, są też jakieś środki lecznicze mniej lub bardziej skuteczne. Ten wątek wyraźnie uwidacznia się w polskiej literaturze etnograficznej traktującej o medycynie ludowej i nie stracił popularności do dziś. Do upowszechnienia tego podejścia niewątpliwie przyczyniła się postawa niektórych szanowanych przedstawicieli świata lekarskiego z końca XIX wieku, którzy głosili potrzebę zastosowania w oficjalnej medycynie środków medycyny ludowej. Jak podaje K. Moszyński (1967a, s. 176)" W. Niemiłowicz, b. profesor uniwersytetu lwowskiego, dał z pewnością wyraz przekonaniom bardzo wielu współczesnych sobie lekarzy i teoretyków medycyny w swej odezwie z r. 1893, nawołującej do zbierania wiadomości z zakresu lecznictwa chłopów, uważając, iż zgromadzone dane przyniosą pożytek nie wyłącznie dla etnografii, ale i w ogóle dla <cierpiącej ludzkości>" 3. Moszyński zauważa, że te zawodne nadzieje doprowadziły jednak do stworzenia cennej dokumentacji medycyny ludowej. Tworzyli je zarówno medycy i przyrodnicy, jak i etnografowie. Zainteresowanie medycyną ludową wynikało więc z innych już motywacji niż uprzednie dążenie do wytępienia przesądów. Obydwa zresztą omówione wątki mieszczą się doskonale w ramach pozytywistycznej nauki XIX wieku. W istocie, można je traktować nie jako przeciwstawne, ale mieszczące się w ramach jednego schematu. Zgodnie z ewolucjonistycznym paradygmatem, rozwój prowadził od "prymitywnych", "przesądnych" przekonań i praktyk leczniczych, przez protonaukowe, aż do współczesnej medycyny naukowej. Podejście to określane jest w literaturze jako empirycystyczne bądź racjonalistyczne (por.: Good, 1994, s. 29-47). Można dodać, że tendencja do poszukiwania w ludowej medycynie "racjonalnego jądra" jest dobrym przykładem zjawiska określanego jako mityzacja kultury ludowej, które dostrzegli i opisali współcześni badacze (Robotycki, Węglarz, 1983; Stomma, 1986). Zresztą zjawisko to, ci rebours, można obserwować również w pierwszej z omówionych postaw. Jak wspomniałam już, przedstawiając prace Zieleniewskiego i Udzieli, badacze tego okresu doszukiwali się w medycynie ludowej świadectw odległej przeszłości, wskazywali na jej nieskażony charakter. Takie podejście zgodne 2 M. Udziela (1891, s. 41 -42) krytycznie ocenia wypowiedź 1. Grajnerta (1880), podkreślającego przede wszystkim skuteczność stosowanych w medycynie ludowej ziół. 3 Według odezwy tej: "Lud nasz tak hojnie obdarzony zmysłem spostrzegawczym, liczne porobi! odkrycia, potrzebne mu w użyciu codziennym; liczne wynalazł leki i praktycznie je wypróbował, a obecnie potrzeba by tylko naukowych badań, aby te skarby dla dobra ogółu zebrać i ułożyć, aby krytycznie zhadać wartość rzeczy i w naukowym je świetle przedstawić" (za: Moszyński. 1967. s. 176). �172 było z generalnym stanowiskiem XIX-wiecznych ludoznawców wobec kultury ludowej, podkreślających archaiczność, trwałość, niezmienność elementów do niej należących. Mechanizmy owej "podstawowej" mityzacji, która sama w sobie okazała się nadzwyczaj trwała, przedstawili szczegółowo współcześni badacze (np. Stomma, 1986; K. Piątkowski, 1994). Warto jednak zwrócić uwagę, że w konkretnych analizach autorzy prac o medycynie ludowej dostrzegali nieraz przejawy jej dynamiki. Wzmianki o tym świadczące znajdujemy na przykład, jakby wbrew generalnym konstatacjom autorów, w omówionych wyżej opracowaniach. Zieleniewski (1845, s. 69) pisze, że " ... wiele przesądów od najdawniejszych czasów w książkach zawartych, między lud weszło, i że tym sposobem same księgi stały się źródłem częścią dla nowych przesądów, częścią rozpowszechniały dawniejsze"4. Udziela (1891. s. 23, 41) podaje przykłady pojęć zaczerpniętych z medycyny oficjalnej, wskazuje również na pochodzenie szeregu ludowych leków, zapożyczonych ze starych zielników, kalendarzy i innych książek, często za pośrednictwem dworu. Warto dodać, że autor zauważa, iż jest to proces dwukierunkowy. Cytuje opinię A. Podbereskiego (1880): "Trudno jest odróżnić leki dworsko-szlacheckie od ludowych, albowiem z dworu przez sługi rozchodzą się one na wieś do znachorek i odwrotnie od znachorek dostają się do dworu, skąd znowu wracają między lud, mniej lub więcej zmienione" (M. Udziela, 1891, s. 41). Z kolei J. Rostafiński (1885, s. 2 - 3), twierdzi, że ziołolecznictwo ludowe wywodzi się z literatury popularnej, a niewiele czy zgoła nic nie zostało w nim z pierwotnych wyobrażeń 5. Różne, jak starałam się pokazać, były przesłanki, które skłaniały badaczy w XIX wieku do gromadzenia materiałów z zakresu medycyny ludowej. Faktem jest jednak duże zainteresowanie w tym okresie ową dziedziną. Opracowania jej dotyczące miały przede wszystkim charakter dokumentacyjny i do dziś pozostają cennym źródłem do badań etnomedycznych. Były to zwykle drobne przyczynki. Często dotyczyły pojedynczej wsi, parafii albo powiatu, omawiały wybraną chorobę i sposoby jej leczenia, czy też poświęcone były poszczególnym metodom i środkom leczniczym. Wśród tych ostatnich przeważały opracowania dotyczące leków ziołowych, ale szereg prac dotyczył także odczyniania uroków, formuł zamawiania. Interesujące i wartościowe jako źródło są zapisy relacji znachorów. Opracowania dotyczące medycyny ludowej ukazywały się na łamach takich pism, jak "Lud", "Wisła", "Zbiór Wiadomości 4 Jednakże autor we wstępie podkreśla, że starał się owe obce naleciałości pomijać, by przypadkiem "przesądów nicrodzimego pochodzenia naszemu ludowi nie przypisać". 5 J. Burszta (1967, s. 4(0) pisze, że: "... etnograficzne dane terenowe świadczą, że sens ludowych praktyk i przesądów, związanych z określonymi ziołami i roślinami używanymi w lecznictwie, nie różni się zbyt wiele od tych, jakie ukazane są w opracowaniu J. Roslafińskiego. Świadczy to niewątpliwie o wpływach tej literatury na lecznictwo ludowe, a może tcż i o czerpaniu przez autorów wprost z wiedzy ludu. �173 do Antropologii Krajowej", "Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", a także we wzmiankowanym wyżej czasopiśmiennictwie medycznym i przyrodniczym oraz w popularnych tygodnikach i miesięcznikach (np. "Tygodnik Ilustrowany", "Przyjaciel Ludu", "Wędrowiec") i prasie codziennej. Materiały z tego zakresu można również znaleźć w ogólniejszych pracach etnograficznych, np. Ł. Gołębiewskiego, Lud polski. Jego zwyczaje, zabobony, wierzenia (1830), R. W. Berwińskiego, Studia o guslach, czarach, zabobonach i przesądach leczniczych (1862) oraz w Dziełach wszystkich Oskara Kolberga. Wiadomości o medycynie ludowej zawierają ponadto niektóre monografie regionów i wsi (np. M. Federowski, 1888; S. Udziela, 1902). Niewiele było obszerniejszych prac w całości poświęconych medycynie ludowej: oprócz przedstawionych już dzieł Zieleniewskiego i M. Udzieli (pracę tego ostatniego można uznać za pierwsze w tym okresie opracowanie syntetyczne), należy wymienić wartościowy zbiór autorstwa 1. Talko-Hryncewicza Zarysy lecznictwa ludowego na Rusi Południowej (1893)6 oraz J. Rostafińskiego Zielnik czarodziejski, lj. zbiór przesądów o roślinach (1885), do dziś wykorzystywany jako cenne źródło przez polskich etnofarmakologów. Zakres terytorialny opracowań obejmuje różne regiony Polski, ale najwięcej chyba materiałów zgromadzono na terenie Galicji i kresów wschodnich. Charakterystyczny jest zastosowany przez autorów układ prac. Punktem wyjścia są z reguły choroby, uporządkowane z grubsza zgodnie z ówczesną klasyfikacją medyczną. Przy poszczególnych chorobach omawia się środki i metody lecznicze. Zieleniewski (1845) zastosował prosty podział, także zapożyczony z nauki medycznej, na przekonania i praktyki (w jego terminologii "przesądy") związane z zachowaniem zdrowia oraz z leczeniem chorób. To, co nie zmieściło się w odpowiednich dwóch rozdziałach, omówił w oddzielnym, trzecim (np. "pomór", zwyczaje związane ze śmiercią). Natomiast w późniejszym dziele M. Udzieli (1891) występuje układ, który - z różnymi modyfikacjami, bardziej lub mniej rozbudowany -- przewija się w licznych pracach na temat medycyny ludowej. Autor wyodrębnia: choroby mózgu, nerwów i zmysłów; choroby narządu oddechowego; choroby narządu trawienia, moczowego i płciowego; choroby skóry;"cierpienia chirurgiczne" i narządu ruchowego oraz Gako równorzędne z powyższymi) rozdziały: ciąża, poród, połóg; wiek dziecięcy i choroby dzieci; śmierć, zwłoki i pogrzeb. Z takiego podziału wynikają nieuniknione trudności (uświadamiane bądź nie) z zakwalifikowaniem poszczególnych chorób, a zwłaszcza tych, które nie mają odpowiedników (albo ścisłych odpowiedników) w nozologii medycznej. W wypadku Udzieli (1891, s. 158-159,171,178-187,226-234) przejawia się to np. 6 Jest to obszerna. solidnie przygotowana praca, w której Talko-Hryncewicz wykorzystał nie tylko literaturę etnograficzną, ale i takie źródła, jak rozmaite notatki w czasopismach i kalendarzach oraz informacje zbierane dla autora przez lekarzy, aptekarzy, księży działaj<lcych na wsi. �174 w zaliczeniu do "chorób narządu trawienia, moczowego i płciowego" takich dolegliwości, jak "morzysko" (skutek duszenia przez zmorę), "przełamanie", zimnica (febra 7), a do "cierpień chirurgicznych i narządu ruchu" - róży i krost. Dodać należy, że we wstępnej części pracy, przed omówieniem poszczególnych chorób, autor zamieścił rozdziały dotyczące przekonań o przyczynach chorób, ogólnych koncepcji leczenia oraz o "doktorach ludowych". Uprzedzając dalsze rozważania, można zasygnalizować trwałość pewnych wątków, które pojawiły się i rozwinęły w polskich badaniach nad medycyną ludową XIX i początku XX wieku. * * * W okresie międzywojennym zainteresowanie medycyną ludową znacznie się zmniejszyło. Zapewne przyczyniło się do tego osłabienie pozytywistycznej wiary w korzyści, jakie może odnieść medycyna oficjalna ze studiów nad lecznictwem ludu. Pojawiały się nadal drobne przyczynki w popularnych pismach, takich jak "Orli Lot", "Kurier Literacko-Naukowy", w regionalnych wydawnictwach w rodzaju "Ziemi Nadnoteckiej" czy "Zarania Śląskiego". Niewiele było jednak poważniejszych opracowań. Do takich można zaliczyć prace dotyczące roślin leczniczych: A. Fischera, Ro.Wny w wierzeniach i ohrzędach ludu polskiego (1929), S. Udzieli, Rośliny w wierzeniach ludu krakowskiego (1931) oraz J. W. Szulczewskiego, Rośliny w mianownictwie, przesądach i lecznictwie ludu wielkopolskiego (1932). Nieco informacji o ludowej medycynie można znaleźć w podręcznikach etnografii polskiej (Fischer, 1926; Poniatowski, 1932). Próbą syntezy była obszerna praca H. Biegeleisena, Lecznictwo ludu polskiego (I 929). Mimo ambicji autora, zestawiającego bogaty materiał dotyczący nie tylko Polski, ale i innych krajów europejskich, a nawet niektórych pozaeuropejskich, nie jest to wiarygodne źródło (brak dostatecznej dokumentacji), a wywody genetyczne nie są przekonujące. Dla ułatwienia korzystania z rozrzuconych (dość chaotycznie) w tekście danych, J. Obrębski (1931) opracował osobny indeks. Najwięcej wniósł w tym okresie w badania nad omawianą dziedziną K. Moszyński (1963; wyd. 1, 1939). Obszerny rozdział Kultury ludowej Słowian dotyczący medycyny ludowej jest doskonałym źródłem, syntetyzuje materiały dotyczące Słowiańszczyzny, a ponadto zawiera wiele ogólniejszych, interesujących przemyśleń autora o cechach ludowej medycyny. Moszyński (1963, s. 175 - 176) podkreśla, że jest ona swoistym działem kultury, który szczególnie trudno poddaje się zabiegom klasyfikacyjnym. Nie można jej zaliczyć do "kultury technicznej", bo przedstawia "bardzo ścisły splot składników technicz7 Dodać trzeba, że M. Udziela (1891, s. 178) zauważa, iż pod nazwą ,,febra"]ud rozumic wiele różnych chorób, którc łączą się z występowaniem dreszczy. �175 nych z magicznymi, a nieraz i kultowymi", nie możliwy do rozdzielenia. Autor zauważa przy tym, że istotna jest nie tylko forma zabiegu leczniczego, ale przede wszystkim jego podmiotowa treść, a tę większość źródeł pomija. Wspominałam już wypowiadany przez Moszyńskiego sąd o złudności nadziei na znalezienie w lecznictwie ludowym "skarbów", które mogłaby wykorzystać medycyna naukowa. Przypadki takie są, jego zdaniem, rzadkie. Opisuje zjawisko mityzacji (nie używając, oczywiście, tego słowa) ludowego lecznictwa: ". ..nawet profesorzy uniwersytetów ogłaszają w ciągu ostatnich jeszcze dni medycynę ludową za <głęboką skarbnicę wiedzy lekarskiej), choć w gruncie rzeczy jest ona olbrzymim chaotycznym bric-a-brac'iem, wśród którego cenne rzeczy zajmują stosunkowo bardzo niewiele miejsca" (Moszyński, tamże, s. 232). Moszyński jednak nadal podtrzymuje XIX-wieczny podział zabiegów terapeutycznych na racjonalne i irracjonalne (którego punktem wyjścia jest paradygmat medycyny), mimo że zauważa, iż to, co jest bezwartościowe dla medycyny naukowej, nie jest takie dla ludu. W dziele Moszyńskiego medycyna została omówiona w ramach wiedzy ludowej. Przy wspomnianych trudnościach klasyfikacyjnych jest to na pewno lepsze wyjście niż wtłaczanie jej w obręb "kultury technicznej". Materiał pogrupowany jest w ustępy dotyczące chorób i ich nazw, przyczyn chorób (te Moszyński podzielił na nadprzyrodzone i przyrodzone), profilaktyki oraz terapii, z wyróżnieniem zabiegów leczniczych i leków. Autor odstąpił więc, z korzyścią dla pracy, od stosowanego już rutynowo omawiania całego materiału "według chorób". * * * W polskiej literaturze etnograficznej powstającej po II wojnie światowej nurt badań nad medycyną ludową nie jest reprezentowany szczególnie bogato. Przeważają przy tym prace, które są w prostej linii kontynuacją tradycyjnego etnograficznego podejścia do tej dziedziny. W czasopismach takich, jak "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", "Opolski Rocznik Muzealny", "Łódzkie Studia Etnograficzne" ukazują się artykuły omawiające lecznictwo ludowe w jakimś regionie, powiecie albo jednej czy kilku miejscowościach (na przykład: Jastrzębski, 1961; Hajówna, 1966; Jakubowska, 1966; Olszowy, Tylkowa, 1968; Pawłowska, 1972; Szychowska-Boebel, 1978; Dłużewska, 1983). Inne teksty opisują wybrane techniki terapeutyczne, na przykład upuszczanie krwi (Kisielewska, 1966), leczenie gliną (Czubala, 1984), bądź też prezentują pojedynczą chorobę i sposoby jej leczenia (Nowakowski, 1979). Ten ostatni temat podjęli również w nowszych, interesujących artykułach A. Paluch i Z. Libera. Pierwsza z tych prac dotyczy kołtuna (Libera, Paluch, 1988), druga - suchot (Paluch, 1994). Wyniki studiów nad roślinami leczniczymi znajdujemy między innymi w gruntownych opracowaniach M. Henslowej (1962; �176 1972; 1976), traktujących zresztą szerzej o wiedzy ludowej o roślinach. Duży wkład w badania nad roślinami w medycynie ludowej wniósł A. Paluch, który opublikował szereg prac z tego zakresu, także o charakterze popularyzatorskim (między innymi: Paluch, 1984; 1989; Libera, Paluch, 1993). Nieco informacji o medycynie ludowej zamieszczono w różnych monografiach regionalnych (albo poszczególnych wsi), ale często ta dziedzina kultury ludowej bywała pomijana albo przedstawiana bardzo skrótowo. Wyjątkiem jest Kultura ludowa Wielkopolski, w której temat ów został potraktowany wyczerpująco w artykule autorstwa J. Burszty (1967); szerzej omówiła również medycynę ludową D. Tylkowa w ramach monografii kultury ludowej Beskidu Śląskiego i Beskidu Sądeckiego (Tylkowa, 1984; 1985). W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych opublikowano także oddzielne monografie regionalne medycyny ludowej: B. Szychowskiej- Boebel, Lecznictwo ludowe na Kujawach (1972) i D. Tylkowej, Medycyna ludowa w kulturze wsi Karpat Polskich (1989). Prace z omawianego zakresu oparte są z reguły na rzetelnej dokumentacji etnograficznej i mają dużą wartość źródłową. Omówię pokrótce trzy wymienione wyżej opracowania monograficzne, zwracając szczególną uwagę na niektóre, istotne moim zdaniem, wątki pojawiające się również w innych publikacjach. Monografia wielkopolskiego lecznictwa ludowego, autorstwa J. Burszty, to praca solidna, znakomicie udokumentowana i wnosząca wiele interesujących przemyśleń. Odwołują się do niej często inni autorzy piszący o medycynie ludowej. J. Burszta szeroko przedstawił historyczne źródła polskiego lecznictwa ludowego, wskazując szczególnie na silny wpływ literatury popularnej XVI - XVłII wieku, z której liczne motywy przedostawały się, różnymi drogami, do środowisk wiejskich. Oddziaływania te jeszcze bardziej nasiliły się w XIX wieku, kiedy ukazywały się coraz częściej rozmaite wydawnictwa kierowane specjalnie do ludu. Jak pisze Burszta (1967, s. 401), w lecznictwie ludowym "nie da się ( ... ) oddzielić treści przejętych z zewnątrz od tych, które ukształtowały się w obrębie doświadczeń życiowych wielu pokoleń wsi". W układzie pracy wyróżnione zostały poglądy etiologiczne (podzielone na kosmiczne, przyrodnicze i demonologiczno-magiczne, do których autor dołączył naturalistyczne); magia w lecznictwie ludowym; lecznictwo domowe (tu omówione zostały roślinne i inne środki lecznicze); "ludzie leczący", czyli "lekarze ludowi"; wreszcie podsumowanie zatytułowane "od medycyny ludowej do współczesnej". Autor wnikliwie przedstawił charakterystyczne cechy lekarzy ludowych i ich praktyk, włączając również dane o miejskich znachorach, których wpływy sięgały przecież także na wieś. Nie izoluje zatem sztucznie tego, co "wiejskie" czy "ludowe" i "miejskie". We fragmentach dotyczących profilaktyki i terapii wyróżnione zostały zabiegi i środki "zabobonno-magiczne" i te, które są "mniej lub więcej racjonalne i realne" (tamże, s. 412). Autor jednak wyraźnie zaznacza, że owe sposoby "zabobonno-magiczne" �177 czy inaczej irracjonalne są takimi z naszego, dzisiejszego punktu widzenia 8. Pisząc - krótko - o przemianach medycyny ludowej, Burszta zwraca uwagę na jej dawniejszą autonomię, rozdział od medycyny szkolnej. Utrzymuje, że medycyna ludowa staje się obecnie reliktem kulturowym, pozostałym jeszcze w pamięci informatorów (tamże, s. 430). Jednakże w innym miejscu, pisząc o ludowych etiologiach, zauważa, iż są one złożonym kompleksem, "w którym uwidaczniają się zarówno ubożejące gwałtownie treści bardzo dawnego pochodzenia, jak też - w stopniu coraz większym - elementy współczesnej wiedzy" (tamże, s. 406). Ta uwaga jest słuszna nie tylko w stosunku do etiologii. Można więc chyba powiedzieć, że ludowa medycyna nie tyle ginie, co zasadniczo przeobraża się. Monografia lecznictwa ludowego Kujaw B. Szychowskiej-Boebel jest opracowana w sposób tradycyjny. Przekonania etiologiczne, profilaktyka, zabiegi i środki lecznicze zostały omówione nie w odrębnych rozdziałach, a przy poszczególnych chorobach. Choroby ujęto w grupy, według uproszczonej nieco systematyki medycznej. Ten sposób prezentacji materiału jest charakterystyczny dla dawniejszych opracowań etnomedycznych, o których już była mowa. Oczywiście, powoduje on kłopoty z klasyfikacją niektórych chorób. I tak na przykład autorka zaliczyła tak spcyficzną dolegliwość, jak kołtun (por. wspomniany wyżej artykuł Libery i Palucha, 1988) do chorób skórnych, a szereg chorób tak różnych, jak reumatyzm, anemia, nowotwory, oberwanie, przełamanie, ujęła pod nagłówkiem ,,inne". Dodatkowy rozdział został poświęcony znachorom. W zgodzie z XrX-wieczną tradycją, Szychowska-Boebel dzieli środki i metody leczenia na racjonalne i irracjonalne (choć zauważa, że trudno je rozdzielić), nie określając zresztą, co jest punktem wyjścia tego podziału. Mimo deklaracji we wstępie o potrzebie uchwycenia współczesnych zmian ludowego lecznictwa, opracowanie koncentruje się raczej na odtworzeniu tradycyjnych przekonań i praktyk. Interesujące są uwagi autorki na temat wcześniejszych przeobrażeń, przenikania do lecznictwa ludowego, z dużym opóźnieniem, poglądów medycyny 'oficjalnej, czy popularyzacji na wsi poglądów i rad księdza Kneippa (Szychowska- Boebel, 1972, s. 14 - 15). Pracę D. Tylkowej, omawiającą medycynę ludową regionu Karpat Polskich, cechuje nieco zmodyfikowane ujęcie tradycyjne. Poszczególne rozdziały dotyczą: etiologii i diagnostyki; form organizowania pomocy medycznej; środków terapeutycznych; klasyfikacji chorób i zabiegów leczniczych. Sposoby leczenia zostały więc omówione dwukrotnie - raz oddzielnie (choć oczywiście odniesione do leczenia poszczególnych chorób), po raz drugi w rozdziale, którego punktem wyjścia są choroby. Te ostatnie zostały pogrupowane według M J. Burszta (1967, s. 429) pisze, że medycynę ludową cechuje "... swoista sfera myślenia (oo.). W płaszczyźnie tego myślenia wszystkie środki są celowe i racjonalne. Tylko z bazy współczesnego, realnego, racjonalnego poglądu na świat znaczna część tych środków staje się nierozsądna". 12 - Lud t. LXXVII' �178 bardzo uproszczonej klasyfikacji medycznej (jednym z jej członów są tu "choroby wewnętrzne") i generalnie podzielone na "choroby wieku dziecięcego" i "choroby wieku dojrzałego" (a przecież wiele chorób występuje i u dzieci, i u dorosłych). Ponownie pojawia się problem zakwalifikowania poszczególnych chorób, choć przy tak ogólnym podziale jest to mniejsza przeszkoda. Ale na przykład kołtun-gościec wcale nie jest tu ujęty (omówiono go w rozdziałe o środkach terapeutycznych). W całej książce przewija się rozróżnienie racjonalnych i irracjonalnych przekonań (etiologii, wiedzy ośrodkach leczniczych) i praktyk medycznych. Autorka określa generalnie jako "racjonalne" środki pochodzenia roślinnego, zwierzęcego i mineralnego oraz "zabiegi mechaniczne", takie jak na przykład stawianie baniek (Tylkowa, 1989, s. 84). "Irracjonalne" - to praktyki i środki magiczno-religijne 9. I tu nie wskazano na źródło takiego podziału, można się tylko domyślać, że chodzi o perspektywę nauki medycznej. Ale jak można z tej perspektywy zaliczać do "racjonalnych" etiologii przekonanie o przeziębieniu jako przyczynie chorób wątroby (tamże, s. 25) albo do "racjonalnych" sposobów leczenia smarowanie krost słodką śmietanką (s. 89)'1 W innym miejscu (s. 80) autorka pisze o racjonalnych sposobach terapeutycznych "ludowych bądź przyjętych z medycyny oficjalnej", a więc może chodzi raczej o "zdroworozsądkowy", bardzo zmienny i nieprecyzyjny punkt widzenia. Tylkowa (tamże, s. 105 - 106) poruszyła również zagadnienie "racjonalnego jądra" medycyny ludowej, doszukując się go przede wszystkim w lekach ziołowych oraz w takich zabiegach, jak stawianie banie~ czy pijawek. Takie stanowisko jest zresztą logiczną konsekwencją wyodrębnienia racjonalnych i irracjonalnych praktyk i środków. Ostatni rozdział, poświęcony współczesnym przemianom lecznictwa ludowego na terenie Karpat Polskich, wskazuje na "procesy modernizacyjne", wpływające na zmianę proporcji w ludowej wiedzy medycznej "pomiędzy tym co racjonalne a irracjonalne, na korzyść wiadomości posiadających uzasadnienie naukowe". Z drugiej strony, autorka zauważa, że zachowano jeszcze "wiele dawnych przesądów i praktyk ludowego lecznictwa" (s. 101, 103). Mamy więc tu charakterystyczne dla licznych ujęć "procesu przemian" przeciwstawienie tego, co "tradycyjne", temu, co "nowoczesne", brak jednak pogłębionej analizy, która pokazywałaby, jak "nowe" splata się ze "starym". Zajmę się jeszcze nieco bliżej kilkoma wątkami wskazanymi w omówionych monografiach. Przewijają się one zresztą często we współczesnej polskiej literaturze etnomedycznej. Przejęty z pozytywistycznie zorientowanej etnografii XIX-wiecznej podział 9 Autorka (Tylkowa, 1989, s. 79) zastrzega się, że zdaje sobie sprawę ze "znacznej sztuczności" wyodrębnienia zabiegów magicznych. Pisze: "Czynności magiczne towarzyszyły bowiem większości ludowych zabiegów terapeutycznych, a więc tych, które posiadały racjonalne uzasadnienie". A więc utożsamia zabiegi magiczne z irracjonalnymi, a pozostałe z racjonalnymi. �179 na "racjonalne" i "irracjonalne" przekonania i praktyki ludowej medycyny jest. nadal często spotykany. Niektórzy autorzy już we wstępie pracy sygnalizują jego stosowanie, czasem z zastrzeżeniem, że jest to trudne zadanie, ze względu na "zagmatwany splot praktyk racjonalnych z irracjonalnymi" l0, inni dopiero omawiając poszczególne przekonania etiologiczne albo zabiegi lecznicze formułują oceny na ten temat. Z reguły nie precyzują punktu wyjścia takiego podziału. Można sądzić, że ukrytym założeniem jest odwołanie się do perspektywy medycyny oficjalnej. Jednak, po pierwsze, jej paradygmat ulega ciągłym zmianom, a po drugie, w istocie oceny autorów formułowane są, jak już wykazywałam, ze zdroworozsądkowego punktu widzenia. Co zaś najważniejsze, we współczesnej etnologii przeważa podejście podmiotowe, które generalnie podważa sens takiego podziału. W takim ujęciu można mówić jedynie o "racjonalności" zrelatywizowanej kulturowo. A więc jakiekolwiek przekonania o chorobie i jej leczeniu mogą być uważane za racjonalne, jeżeli - według systemu wiedzy danej grupy - zachowania zgodne z tymi przekonaniami prowadzą do pożądanych rezultatów. Nie jest przy tym istotne, jak owe przekonania oceniane są z punktu widzenia innych systemów wiedzy 11. Myśl tę wyraził nieco innymi słowy znany amerykański antropolog medycyny B. Good (1994, s. 29): "to, co odbiega od założonej - z perspektywy biomedycznej - racjonalności, nie wynika z ignorancji czy (przesądów), ale jest zakorzenione w kulturze, systemie wierzeń i praktyk, które mają swą własną (logikę kulturową) i pełnią funkcje adaptacyjne". Podejście takie jednak, jak można wnioskować przeglądając literaturę, z trudem toruje sobie drogę w polskich badaniach etnomedycznych, przeważa tradycja "racjonalistyczna". Znamienne, że na przykład trafne uwagi J. Burszty na ten temat, przytoczone wyżej, zostały zignorowane przez autorów późniejszych prac. Jednym z nielicznych wyjątków jest wymieniany już artykuł Z. Libery i A. Palucha (1988, s. 151), w którym autorzy ostro krytykują przeciwstawianie przez badaczy elementów racjonalnych i irracjonalnych w medycynie ludowej 12 (por. też: Libera, 1995, s. 8 - II). Być może do zmiany tego stanu rzeczy przyczynią się publikowane w ostatnich latach opracowania teoretyczno-metodologiczne takich autorów, jak M. Buchowski i W. Burszta, prezentujących i propagują- 10 Na przykład 1. Jastrzębski (1961, s. 135) wypowiada taką Opinię, powołując się na Moszyńskiego. Interesujące, iż Jastrzębski zauważa nie tylko fakt, że "medycyna oświecona" zmienia swoje poglądy na skuteczność poszczególnych ludowych leków i praktyk, ałe także dodaje: ,.Zdarzają się również fakty, że zabieg, który etnograf skłonny jest uważać za irracjonalny, według lekarza nie jest zupełnie pozbawiony postaw". Innymi słowy, perspektywa etnografa nie jest tożsama z medycznym punktem widzenia. II Pisałam już na ten temat niejednokrotnie (na przykład: Penkala-Gawęcka, 1983, s. 28; 1991, s. 46). 12 Warto dodać, że obecnie na relatywizm określeń "racjonalny-irracjonalny" w odniesieniu do lecznictwa ludowego wskazują również socjologowie medycyny (por.: W. Piątkowski, 1994). �180 cych "podmiotową rekonstrukcję kultury" (na przykład: Buchowski, Burszta, 1992). Jeśli przyjmiemy naszkicowane powyżej rozumienie "racjonalności", bezsensowne stanie się rozważanie, czy medycyna ludowa zawiera, czy nie, "racjonalne jądro". Wspominałam już, że problem ten i związane z nim próby "odsiewania ziarna od plew", poszukiwania tych leków i metod ludowej medycyny, które mogłyby być włączone przez medycynę oficjalną, bardzo zajmowały XIX-wiecznych medyków i etnografów (często w jednej osobie łączyli oni obydwie te profesje), a później także przewijał się w badaniach etno medycznych i jest obecny do dziś. Niektórzy badacze Uak Moszyil.ski) sceptycznie oceniają wartość medycyny ludowej dla naukowej. inni natomiast podkreślają, że ta ostatnia wiele skorzystała ze zdobyczy pierwszej i nadal dużo cennych elementów może w niej odnaleźć. Na przykład A. Paluch (1979, s. 87 - 88) pisał: "Często pewne wskazania, recepty, ludowe sposoby lecznicze wplątane są w system magicznych zaklęć, formułek słownych, gestów, rytuałów, a jednak przy tym zawierają często jądro racjonalne i posiadają rzeczywistą aktywność. A tylko ze względu na otoczkę <otoczkę magiczną) wydają się być irracjonalne ... ". Stanowisko to (nazywając je "mitem lecznictwa ludowego") ostro skrytykował L. Stomma (1986, s. 193 - 195), twierdząc, że ogromna większość ludowych praktyk i środków leczniczych jest bezwartościowa dla naukowej medycyny, i że w lecznictwie ludowym nie ma i nie może być mowy o eksperymencie. Stomma pisze: "Nie oznacza to bynajmniej, by nie mogły się w <medycynie ludowej) zdarzać przepisy mniej czy bardziej celne (prawidłowe) z punktu widzenia naukowej wiedzy medycznej. Jest to jednak przede wszystkim kwestia przypadku" (tamże, s. 195). Paluch i inni badacze (na przykład Tylkowa) wypowiadający się pozytywnie w kwestii "racjonalnego jądra" medycyny ludowej, odwołują się wprost albo domyślnie do perspektywy biomedycznej. Stomma również przyjmuje ten punkt widzenia, dochodząc wszakże do diametralnie odmiennych wniosków. Tymczasem, jak sądzę, rozwiązywanie tego problemu nie należy wcale do etnologa 13, co starałam się wykazać omawiając pojęcie racjonalności. Etnografowie posługują się często perspektywą nauki medycznej także wtedy, gdy próbują klasyfikować wyróżniane w ludowej wiedzy medycznej choroby. Z reguły jest to układ bardzo uproszszony w stosunku do nozologii medycznej; zresztą wierne jej przeniesienie uniemożliwiłoby włączenie do 13 Oczywiście, poszukiwaniem owych "racjonalnych" (z punktu widzenia biomedycyny) elementów w medycynie ludowej, czyli, inaczej mówiąc, sprawdzaniem. skuteczności poszczególnych leków i metod, mogą się zajmować - i zajmują - przedstawiciele medycyny i innych nauk przyrodniczych, na przykład farmakologii. Pomocą służą im takie dyscypliny pograniczne, jak etnofarmakoJogia (por.: Penkala-Gawęcka, 1994). �181 schematu szeregu chorób. Ale nawet przy bardzo ogólnym podziale, badacz napotyka trudności, szczególnie w przypadku tego rodzaju chorób, które określane bywają w literaturze jako "ludowe" (folk illnesses) bądź jako "syndromy zrelatywizowane kulturowo" (culture-bound syndromes), a więc takie dolegliwości (czy ich zespoły), które nie mają odpowiedników albo mają tylko przybliżone odpowiedniki w klasyfikacji biomedycznej 14. W polskiej ludowej wiedzy medycznej można do nich zaliczyć na przykład "przełamanie", "oberwanie", kołtun, a także - jak można wnioskować z interesującego studium A. Palucha (J 994) - suchoty. Omawiając monograficzne opracowania medycyny ludowej wskazywałam na kłopoty, jakie nastręcza etnografom ujęcie takich chorób w ramy schematu. Wydaje się, że badacz winien każdorazowo wnikliwie dokumentować treść podmiotową danego pojęcia określającego jakieś dolegliwości, aby, między innymi, uniknąć automatycznego jej utożsamiania z biomedyczną jednostką chorobową tylko na podstawie zbieżności nazwy (przykładem może być tu "gościec"). A więc należy gruntownie zbadać sens (zgodnie z zasadami interpretacji humanistycznej - por.: Buchowski, Burszta, 1992) nie tylko tych chorób, które wyraźnie jawią się nam jako "ludowe", ale także takich, które na pierwszy rzut oka wydają się odpowiednikami jednostek medycznych. Innym problemem, zwracającym uwagę przy lekturze etnograficznych prac o medycynie ludowej, jest przedstawienie jej zmian. Najczęściej zagadnienie to jest potraktowane bardzo ogólnikowo, jako konieczny dodatek do zasadniczej części opracowania, poświęconej rekonstrukcji owej "tradycyjnej medycyny ludowej". Takie ujęcie to kontynuacja wzmiankowanego w pierwszej części artykułu, XIX-wiecznego podejścia do kultury ludowej jako niezmiennej, przechowującej dawne treści. Świadczy o tym już sam układ prac, przeciwstawiających obraz sztucznie wyizolowanej medycyny ludowej "procesowi zmian", który opisany jest zwykle w sposób schematyczny. Schemat ów polega na pokazaniu "wkraczania na wieś" nowoczesnej medycyny (instytucji, lekarzy, pielęgniarek) i stwierdzeniu ograniczania wskutek tych "modernizacyjnych wpływów" medycyny ludowej, która stopniowo nabiera charakteru reliktowego. Jednak, zauważają na koniec badacze, niemało przekonań i praktyk medycyny ludowej przetrwało, jest to więc ta dziedzina kultury, która zmienia się wolniej niż inne. Brak w tych opracowaniach pogłębionej analizy przeobrażeń medycyny ludowej; nie jest ona bynajmniej przedstawiana "w procesie zmian", wbrew temu, co często głosi tytuł rozdziału. Ciekawe, iż nieraz autorzy dostrzegają oddziaływania dawniejsze - dworu, kościoła, popularnej literatury - przekształcające ludową medycynę w toku jej dziejów, natomiast 14 W obrębie światowej antropologij medycznej powstała obszerna literatura na ten temat (na przykład: Simons, Hughes, 1985. Por. teź: Penkala-Gawęcka, w druku). �182 pomijają, a w każdym razie nie interesują się głębiej zagadnieniami współczesnego przenikania do niej nowych treści różnego pochodzenia 15. A przecież owe oddziaływania i idące za nimi przekształcenia są znacznie bardziej nasilone, z oczywistych przyczyn, niż w okresach dawniejszych. Być może zresztą z powodu tempa i zakresu zmian szereg badaczy skłonnych jest traktować medycynę ludową jako relikt, mniej czy bardziej świadomie uznając, że to, co z niej obecnie rodzi się, to jakaś nowa jakość, której nie można już nazywać medycyną ludową. Ale niezależnie od tego czy zajmiemy takie stanowisko, czy też uznamy, że jest to nadal ludowa medycyna, przekształcająca się ciągle, ale zachowująca wiele swoich cech, przede wszystkim w "warstwie myślowej", powinniśmy badać ją właśnie taką, jaka jest, nie izolując sztucznie tego, co uważamy za "tradycyjne". Proponuję termin "medycyna komplementarna", rozumiany szeroko, w odniesieniu do wszelkich form przekonań i praktyk leczniczych - niezależnie od ich proweniencji - które istnieją poza medycyną' oficjalną, tzw. naukową (por.: Penkala-Gawęcka, 1991; 1993). Spośród wielu terminów stosowanych w literaturze polskiej (najczęściej popularnej) i w etnomedycznej literaturze światowej (takich, jak: medycyna alternatywna, niekonwencjonalna, nieortodoksyjna, naturalna) 16, wybrałam określenie "medycyna komplementarna" dla podkreślenia, że jest ona traktowana (przez podmioty czynności medycznych) jako uzupełnienie, a nie alternatywa w stosunku do medycyny oficjalnej 17. Zazwyczaj ten termin, jak i inne, pokrewne, używany jest w odniesieniu do takich, popularnych obecnie praktyk (wraz z odpowiadającą im wiedzą), jak homeopatia, bioenergoterapia, akupunktura, akupresura, aromaterapia, reiki, magnetoterapia i wiele, wiele innych. Uważam jednak, że w ramach medycyny komplementarnej mieści się także medycyna ludowa: 15 Na przykład D. Tylkowa (1989, s. 61) w swojej monografii pisze o upowszechnieniu się pod koniec XIX wieku we wsiach Beskidu Śląskiego zabiegów wodoleczniczych propagowanych przez księdza S. Kneippa. Natomiast w rozdziale o współczesnych przemianach ludowego lecznictwa wcale nie wspomina o obecnych jego przekształceniach pod wpływem środków masowego przekazu, przenikania rozmaitych nowinek niekonwencjonalnej medycyny z miasta itp. Autorka widzi jedynie "... dwutorowość: z jednej strony zachodzące przeobrażenia, z drugiej zaś tradycja zakorzeniona w świadomości micszkańców badanych wsi" (tamże, s. 106). 16 Szczegółowo przeanalizowałam te terminy w artykule na temat perspcktywy etnologicznej w badaniach nad medycyną komplementarną (Penkala-Gawęcka, 1993). Należy pamiętać, że w krajach Trzeciego Świata, odwrotnie niż w Europie czy Stanach Zjednoczonych, charakter uzupełniający może mieć medycyna zachodnia, szczególnie tam, gdzie istnieją silne, o wielowiekowej tradycji "wielkie systemy medyczne". 17 Niektórzy badacze patrzą na ową "komplementarność" z inncj perspcktywy. Na przykład socjolog W. Piątkowski (1990, s. 115) pisze, że być może w przyszłości "pojawi się potrzeba wprowadzenia nowego pojęcia (lecznictwo komplcmentarne) w miejsce terminu (lccznictwo niemedyczne)", ale wymaga to głębokich zmian w świadomości zdrowotnej i systemie opieki medycznej. A więc chodzi tu przede wszystkim o uznanie uzupełniającego charaktcru mcdycyny niekonwencjonalnej przez przedstawicieli medycyny oficjalnej. �183 łącznie z wyżej wymienionymi praktykami tworzy jakby zestaw propozycji uzupełniający względem medycyny oficjalnej 18. Podobnie widzi tę złożoną całość (również włączając w nią lecznictwo ludowe) socjolog medycyny W. Piątkowski, który zajmuje się tą problematyką od wielu lat i jest autorem wielu interesujących opracowań (1981; 1984; 1990; 1994 i inne). W swojej pionierskiej książce z tej dziedziny Spotkania z inną medycyną (1990) autor wydziela w obrębie "lecznictwa niemedycznego" (takim terminem konsekwentnie operuje) samolecznictwo, lecznictwo ludowe i "praktyki lecznicze uzdrowicieli". Punktem wyjścia dla tego podziału jest rodzaj praktyk i typ terapeutów. Jednak przy takim ujęciu lecznictwo ludowe zostało ograniczone do praktyk wykonywanych przez specjalistów - różnych ludowych terapeutów, a przecież bardzo ważną jego część stanowi leczenie domowe i w kręgu sąsiedzkim. Podobnie, lecznicza działalność uzdrowicieli została oddzielona od analogicznych nieraz praktyk (przykładem może być akupresura albo różdżkarstwo) wykonywanych samodzielnie przez niespecjalistów. Tymczasem samoleczenie występuje w obu z wyróżnionych działów medycyny komplementarnej, podobnie jak w obu (medycynie ludowej i "niekonwencjonalnych praktykach") spotykamy różnych specjalistów. W etnologicznych badaniach nad interesującą nas dziedziną przewijały się terminy "medycyna" i "lecznictwo", najczęściej stosowane zamiennie. Jeżeli któryś z autorów chętniej używał określenia "lecznictwo ludowe" czynił to bez wyjaśnienia swojej preferencji. Tradycji stosowania terminu "medycyna" w odniesieniu do ludowej wiedzy i praktyk leczniczych, a także szerzej - do całego kompleksu, który nazywam tu "medycyną komplementarną", przeciwstawił się W. Piątkowski. Dążąc do uściślenia terminologii, w swoich pracach opowiada się za rygorystycznym ograniczeniem terminu "medycyna" wyłącznie do medycyny "naukowej", empiryczno-doświadczalnej (W. Piątkowski, 1990, s. 15 - 16 i inne opracowania) 19. Proponuje termin "lecznictwo niemedyczne", który wydaje się jednak niezręczny ze względu na występującą w nim podwójną negację: już w pierwszym członie autor neguje użycie w odniesieniu do interesującej nas sfery zjawisk określenia "medycyna", a w drugim właściwie powtarza to samo. Spośród etnografów L. Stomma kwestionuje stosowanie terminu "medycyna ludowa", ujmując go, jak pisze, w "sarkastyczny cudzy18 Wiele trudności sprawia znalezienie ogólnej nazwy dla wymienionych wyżej przykładowo niekonwencjonalnych praktyk. W. Piątkowski (1990, s. 22-23) określa je opisowo jako "praktyki lecznicze uzdrowicieli". Ale w ich skład wchodzą także pewne działania samolecznicze, np. akupresura, ćwiczenia zdrowotne (tai-chi, hatha-joga). 19 Autor zauważa zmienność pojęcia naukowości medycyny, arbitralność w wyznaczaniu granicy "między tym, co jest medycyną (nauką), a co medycyną nie jest" (W. Piątkowski, 1990, s. 16). Dodać można, że coraz większa jest obecnie świadomość - przynajmniej w antropologii medycznej - kulturowych uwarunkowań tak zwanej biomedycyny, traktowanej przedtem jako obiektywna i nick westionowalna. �184 słów". Jego zdaniem, "dobór recept 'medycyny ludowej'oparty jest na 'Tablicach Mendelejewa' - na micie, nie zaś na racjonalnej analizie reakcji i skutków" (Stomma, 1986, s. 195). Te uwagi autora wiążą się z krytyką poglądów o "racjonalnym jądrze" medycyny ludowej, o czym pisalam już wyżej. Nie będę przytaczać tutaj szczegółowej argumentacji za pozostaniem przy terminie "medycyna,,2o. Najkrócej mówiąc, oponenci patrzą na medycynę ludową czy komplementarną z perspektywy medycyny oficjalnej, która stara się wytyczyć wyraźną linię graniczną oddzielającą ją od takich praktyk leczniczych (i wiedzy), które nie spełniają kryteriów "naukowości". Według tego rozumowania, jeśli ludowa medycyna nie spełnia owych kryteriów, nie jest medycyną. Moim zdaniem natomiast, po prostu, nie jest medycyną naukową. Lecznicze praktyki ludowe (i szerzej - komplementarne) i oficjalne różnią się, bo oparte są na różnych systemach wiedzy. Ale nie jest to wystarczający powód, by rezygnować z utrwalonego w naszej dyscyplinie uzusu językowego2I. Pewne kontrowersje dotyczą również samego przedmiotu badań, a dokładniej zasadności jego wyodrębniania. Wielu badaczy zwracało uwagę na ścisłe powiązania medycyny ludowej z magią, religią, mitem (między innymi Moszyński, 1967, s. 22, na którego pogląd powołuje się często w swoich pracach A. Paluch). Daleko idące wnioski wyprowadził z tego faktu L. Stomma, którego "sarkastyczny cudzysłów" zdaje się dotyczyć nie tylko sensu nazywania lecznictwa ludowego medycyną, ale także prawomocności jej wyodrębnienia. W jego ujęciu ".. .'medycyna ludowa' stanowi summa summarum zbiór kombinacji, zdeterminowanych przez 'Tablice Mendelejewa' elementów opozycji i mediacji". Oponują przeciw temu ograniczeniu między innymi Z. Libera i A. Paluch (1988, s. 152-153), zwracając uwagę, iż mit, choć bardzo ważny, nie wyczerpuje obszaru ludowej medycyny. Autorzy generalnie przeciwstawiają się redukcjonizmowi strukturalizmu, który prowadzi do tego, że: "Na poziomie 'Tablic Mendelejewa' nie ma już medycyny, religii, magii czy sztuki; jest jedynie zbiór 'elementów', organizujących wszelkie rodzaje działalności ludzkiej w ramach danej kultury zgodnie z tymi samymi założeniami". Piszą dalej: "Medycyna jest integralną częścią systemu kosmologicznego. Funkcjonuje jako jedno z narzędzi utrzymywania porządku, spójności, ciągłości społecznej i kosmicznej, podtrzymuje harmonię w stosunkach człowieka z jego środowiskiem ( ... ) i dlatego wszystkie problemy medyczne mają jednocześnie 20 Przedstawiłam ją w innym artykule (1993). Interesujące jest, że obecnie niektórzy lekarze podkreślają brak granicy między medycyną naukową i kornplementarni1, choć nadal przeważa stanowisko ostro je przeciwstawiające. 21 Podobna dyskusja toczyła się w antropologii na temat zasadności u7.ycia takich terminów. jak "prawo pierwotne" czy "ekonomia społeczellstw pierwotnych". Przeważa jednak stanowisko, że pojęcia: "prawo", "ckonomia" mogą być odnoszone do różnych kultur, jeśli nie podkładac pod nie znaczeń zrelatywizowanych do euroamerykańskiego kręgu kulturowcgo. �185 mityczną, magiczną, religijną, moralną etc. naturę" (tamże, s. 153). Zatem zajmując się medycyną, należy widzieć ją na szerszym tle kulturowym; nie podważa to jednak zasadności jej wydzielania. Zgadzam się z tym stanowiskiem, dodając jeszcze, że medycyna ludowa (czy szerzej: komplementarna), rozumiana jako system wiedzy, wchodzący w skład ogólnej wizji świata/ kosmosu (por.: Stomma, 1986, s. 193), reguluje specyficzny, odrębny typ praktyki społecznej 22. Z pewnością podejście strukturalne, zapoczątkowane w odniesieniu do problematyki etnomedycznej przez L. Stommę (1986), wniosło wiele do polskich badań z tego zakresu, przyczyniło się do nowego spojrzenia na problemy traktowane dotąd w literaturze w sposób rutynowy, powielający dawne, XIX-wieczne schematy. Kategorie opozycji i mediacji, zastosowane przez Stommę do przekonaó o chorobach, recept, środków i sposobów ludowej medycyny, przejęli badacze nawet nie akceptujący w pełni podejścia strukturalnego. A. Paluch wraz z Z. Liberą (1988), wyrażając swoje względem niego zastrzeżenia, przeprowadzili semiotyczno-strukturalną analizę kołtuna - Pilica polonica. W artykule na temat suchot (1994, s. 199), A. Paluch jeszcze dobitniej wypowiedział się o ograniczeniach orientacji strukturalno-semiotycznej, korzystając wszakże z nieco zmodyfikowanych jej koncepcji w analizie tej choroby. Zastosowanie kategorii strukturalnych znajdujemy także w nowszych opracowaniach dotyczących medycyny ludowej poszczególnych regionów (na przykład: Ruszel, 1993). Medycyna ludowa i medycyna komplementarna są również obiektem zainteresowania przedstawicieli innych dyscyplin. Wyniki ich badaó są nieraz bardzo wartościowe dla etnologów zajmujących się tą problematyką. Dla studiów nad medycyną komplementarną duże znaczenie ma wkład socjologów medycyny, szczególnie M. Sokołowskiej (1980a; 1980b; 1986; 1987) i W. Piątkowskiego (1981; 1984; 1990; 1993; 1994). Raport psychologów prezentujący wyniki badaó nad uzdrowicielami (Mellibruda i in., 1984) jest niestety wyjątkiem, można jedynie postulować większe zaangażowanie przedstawicieli tej gałęzi nauk społecznych w omawianą problematykę. Wiele skorzystać może etnologia z badań prowadzonych przez historyków medycyny. Znane są prace z tego zakresu S. Szpiłczyńskiego (1956) i popularne opracowania Z. Kuchowicza (1954). Obecnie interesujące studia prowadzą B. Płonka-Syroka (1994), A. Syroka oraz J. Jeszke (1986), zajmujący się lecznictwem ludowym w Wielkopolsce. Dawne tradycje mają studia etnofar22 Owa praktyka organizuje się wokół "wartości naczelnej", jaką jest - w obrębie tej dziedziny - zdrowie. Zdrowie - to oczywiście kategoria kulturowo zrelatywizowana, tak samo. jak choroha. Należy przy tym pamiętać, że czasem działania dla realizacji tej wartości (zdrowia) nie są podejmowane, a dzieje się tak wówczas, gdy stawiane są przed nią inne wartości, np. honor czy posl.anowanie dla przodków (por.: Penkala-Gawęeka, 1983. s. 26-28). �186 makologiczne i etnofarmaceutyczne, po wojnie rozwijane między innymi przez J. Muszyńskiego (1956). Obecnie prowadzi je Pracownia Historii Nauk o Leku w Instytucie Historii Nauki, Oświaty i Techniki PAN (powołana w 1989 roku, a wcześniej działająca jako Pracownia Historii Farmacji). Badania etnofarmaceutyczne rozumiane są jako opisanie tradycyjnego ziołolecznictwa i ocena skuteczności poszczególnych surowców roślinnych z punktu widzenia współczesnej wiedzy farmaceutycznej (Kuźnicka, red., 1986, s. 16). Pracownia zaprasza do współpracy etnologów i przedstawicieli innych dyscyplin humanistycznych; jej wynikiem są interesujące opracowania (Kuźnicka, red., 1986; 1989; 1993). W tym przypadku działalność interdyscyplinarna koncentruje się na badaniu tradycyjnych leków ludowej medycyny. Niewątpliwie potrzebne są również kompleksowe, interdyscyplinarne studia nad medycyną komplementarną. Etnomedyczne nad nią badania znajdują się dopiero w stadium początkowym i współpraca, szczególnie z socjologami medycyny, jest dla nas bardzo pożyteczna. Omówiłam w tym krótkim opracowaniu tylko niektóre, wybrane wątki ich dobór był oczywiście subiektywny23. Starałam się wykazać ciągłość pewnych motywów i ujęć w polskich badaniach nad medycyną ludową. Przy przewadze tradycyjnych ujęć, nowsze opracowania wniosły podejście strukturalne, które daje nam narzędzia przydatne do wielu analiz etnomedycznych 24. Nowym polem badawczym, którego etnologia nie powinna pomijać, jest medycyna komplementarna - studia nad nią doskonale wpisują się w nurt "antropologii współczesności". BIBLIOGRAFIA Berwiński R. W. 1862 Studia o gus/ach. czarach. zabobonach i przesądach leczniczych, t. I - 2, Poznań. Biegeleisen H. 1929 Lecznictwo ludll polskiego, Prace Komisji Etnograficznej PAU, Kraków. Buchowski M., Burszta W. J. 1992 O założeniach interpretacji antropologicwej, PWN, Warszawa. Burszta J. 1967 Lecznictwo ludowe, w: Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J. Burszty, t. 3, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, s. 393 - 436. 23 Pominęłam polskie badania nad medycyną tradycyjną innych krajów. Wspomnę jedynie prace M. Czaplickiej (1914), które zyskały duży oddźwięk i do dziś cytowane są w literaturze światowej (szczególnie jej studia nad histerią arktyczną). Ponadto, autorka niniejszego tekstu prowadziła badania nad medycyną tradycyjną w Afganistanie, których wynikiem było kilka artykułów i opracowanie książkowe (1988). 24 Warto również wymienić, jako interesujące novum w polskich studiach antropologicznych nad chorobą (mające znakomite wzorce w literaturze światowej, choćby w pracach M. Foucault), doskonałą ksiąźkę M. Sznajderman (1994). �187 Czaplicka M. Aboriginal Siberia. A study in social anthropology, Clarendon Press, Oxford. Czubala D. o ludowym leczeniu gliną w Polsce, "Lud" t. 68, s. 181 - 195. 1984 Dłużewska S. kaszubskiej okolic Bytowa, "Łódzkie Studia 1983 Ludowa wiedza medyczna ludno.ki Etnograficzne" t. 25, s. 35 - 58. Federowski M. Lud okolic Żarek. Siewierza i Pilicy. Jego zwyczaje. sposób życia, podania, gus/a. 1888 zagadki i właściwości mowy, t. 1, Warszawa. zahohony, pidni, zahawy. przysłowia, Fischer A. 1926 Lud po/ski, Lwów. Ro.Hiny w wierzeniach i obrzędach ludu polskiego, "Lud" t. 28, s. 240-247. 1929 Gołębiowski Ł. 1830 Lud polski. Jego zwyczaje, zabobony, wierzenia, Warszawa. Good B. J. Medicine, rationality, and experience. An anthropological perspective, Cambridge 1994 University Press, Cambridge. Grajnert J. 1880 Zapiski etllograficzne z okolic Wielunia i Radomska, "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" t. 4. Hajówna L. 1966 Lecznictwo ludowe w Tyńcu, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" t. l, s. 141 - 151. Henslowa M. Ro,V/iny dziko rosnąc/! w kulturze ludu po/skiego, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 1962 Wrocław, Archiwum Etnograficzne nr 25. 1972 Wiedza ludowa o bożym drzewku, bylicy i piołunie, "Slavia Antiqua" t. 19, s. 81 -168. Z badmi nad wiedzą ludową a roślinach, "Slavia Antiqua" t. 23, s. 229-251. 1976 Jakubowska H. 1966 Wyniki dotychczasowych badań nad medycyną ludową w powiecie oleskim, "Opolski Rocznik M uzealny" t. 2, s. 223 - 226. Jastrzębski J. 1961 Lecznictwo ludowe w Za/ęczu Wielkim, "Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna" nr 5, s. 135 - 164. Jeszke J. Stan badwi lecznictwa ludowego Wielkopolski na tle wiedzyetnomedycznej w Polsce, 1986 "Poznańskie Roczniki Medyczne" t. 10 (20), s. 103 -111. Kisielewska A. o upustach krwi i narzędziach do tego celu używanych współcześnie przez ludność 1966 w pow. hrzozowskim, sanockim. jasielskim krośnieńskim, "Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku" nr 4, s. 51- 57. Kolberg O. 1961 - 1994 Ozie/a wszystkie, t. l - 68, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław. Kuchowicz Z. 1954 Leki i gus/a dawllej wsi, Łódź. Kuźnicka B. (red.) 1986 Historia leków naturalnych, t. I Źródła do dziejów farmacji polskiej, Warszawa. 1914 1989 Historia leków lekoZ/lawstwa, naturalnych, Warszawa. t. 2 Natura i kultura - wspó/zależno.~ci w dziejach �188 1993 Historia leków naturalnych, Rzeszowszczyzny, Warszawa. t. 3 Zioloznawstwo w dawnej wspólczesnej kulturze Libera Z. Medycyna ludowa. Chłopski rozsądek czy gminna fantazja?, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław. Libera Z., Paluch A. 1988 Ethnomedicine and the plica, w: Poland at the 12th Congress of AllIhropological and Ethnological Sciences, cd. S. Szynkiewicz, Ossolineum, Wrocław, s. 149 - 160. Lasowiacki zielnik, Biblioteka Publiczna Miasta i Gminy Kolbuszowa, Varia 1993 Kolbuszowskie 2. Mellibruda i.. (i in.) Uzdrowiciele. Raport z badań przeprowadzonych w latach 1982 - 1984, Warszawa. 1984 Moszyński K. KulLUra ludowa S!owian, t. 2 Kultura duchowa, cz. I, wyd. 2, Książka i Wiedza, 1967 Warszawa (wyd .. 1: Kraków 1939). Muszyński J. 1956 Roślinne leki ludowe, Warszawa. Nowakowski C. 1979 Ludowe techniki i sposoby praktykowane w terapii chorób wewnętrznych. Zarys systematyki na przykładzie leczenia febry, "Materiały Zachodnio-Pomorskie" t. 25, s 353- 362. Obrębski J. 1931 Indeks do "Lecznictwa ludu polskiego" Henryka Biegeleisena, Kraków. Olszowy 8., Tylko D. 1968 Z zagadnień medycyny ludowej IV Karpatach, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" t. 3, s. 181-186. Paluch A. Badania nad lecznictwem ludowym w Polsce i ich współczesne znaczenie, w: Funkcje 1979 spo!eczne etnologii, pod red. Z. Jasiewicza, Polska Akademia Nauk, Oddział w Poznaniu, Poznań, s. 85 - 92. Świat ruślin w tradycyjnych praktykach leczniczych wsi polskiej, Wrocław. 1984 Zerwi; ziele z dziewięciu miedz ... , Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław, 1989 Biblioteka Popularnonaukowa t. 10. SllChoty: przyczynek do Il/dowego pojęcia o chorobie. etiologii i terapii, w: Pożegnanie 1994 paradygmatu? Etnologia wobec wspó!czesno.~ci, pod red. W. J. Burszty i 1. Damrosza, Instytut Kultury, Warszawa, s. 192-201. Pawłowska J. 1972 Relikty tradycyjnych form medycyny i weterynarii ludowej na Dolnym Śląsku w latach 1945 - 1964, "Roczniki Etnografii Śląskiej" t. 4, s. 27·59. Penkala-Gawęcka D. 1983 Antropologia medyczna i etnomedycyna. Rozwój, sum badań, perspektywy, "Lud" t. 67, s. 9-37. Medycyna tradycyjna w Afganistanie i jej przeobrażenia, Polskie Towarzystwo 1988 Ludoznawcze, Wrocław, Prace Etnologiczne t. 12. 1991 M edycyna komplementarna w Polsce i jej badanie, "Lud" t. 74, s. 43 - 54. 1993 Perspektywa etnologiczna w badaniach nad medycyną komplementarną, w: Historia leków naturalnych, t. 3 Zio!oznawstwo w dawnej i współczesnej kullurze Rzeszowszczyzny, pod red. B. Kuźnickiej, Warszawa, s. 25 - 33. 1994 Antropologia medyczna a etnofarmak%gia, "Lud" t. 77. s. 13-21. (druk: 1995) 1995 �189 w druku Antropologiczne spojrzenie na chorobę jako zjawisko kulturowe. Piąlkowski K. 1994 Badacz wobec tradycji, w: Pożegnanie paradygmatu? Etnologia wobec współczesności, pod red. W. J. Burszty i J. Damrosza, Instytut Kultury, Warszawa, s. 117 - 131. Piątkowski W. 1981 Medycyna naukowa wobec naturalnych sposobów leczenia. Konwergencja czy konfronlacja? "Studia Socjologiczne" t. 3(82), s. 89 -101. 1984 Lecznictwo niemedyczne. Próba spojrzenia socjologicznego, "Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska" t. 9, s. 87 - 99. J990 Spotkania z inną medycyną, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin. 1994 Z badań socjologicznych nad lecznictwem niemedycznym w Polsce. Wyhrane problemy teoretyczne i melodologiczne, w: Medycyna u progu XXI wieku. Filozofia i technika lecunia, pod red. K. Imielińskiego, Warszawa. Piątkowski W., Jezior J., Ohme R. 1993 Listy do Kaszpirowskiego. Spojrzenie socjologiczne, Wydawnictwo Marek Łoś, Lublin. Płonka-Syroka B. 1994 Mesmeryzm. Od astrologii do bioenergoterapii, wyd. 2, Oficyna Wydawnicza Arboretum, Wrocław. Podbereski A. 1880 M aterialy do demonologii ludll ukraińskiego, "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" t. 4. Poniatowski S. 1932 Etnografia Polski, w: Wiedza o Polsce, t. 3, Warszawa. Robolycki c., Węglarz S. 1983 Chlop potęgą jest basta. a mityzacji kultury ludowej w nauce, "Polska Sztuka Ludowa" R. 37, nr l - 2, s. 3 - 8. Rostafiński 1. 1895 Zielnik czarodziejski. tj. zbiór przesądów o roślinach, "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" t. 13. Ruszel K. 1993 Funkcje lecznictwa ludowego w kulturze wsi rzeszowskiej w XIX i XX wieku, w: Historia leków naturalnych, t. 3 Ziołoznawstwo w dawnej i wspólczesnej kulturze Rzeszowszczyzny, pod red. B. Kuźnickiej, Warszawa, s. 61- 67. Simons R. C, Hughes C C (eds.) 1985 The culture-bound syndromes. Folk illnesses of psychiatric and anthropological interest, D. Reidel Publishing Company, Dodrecht. Sokołowska M. Granice medycyny, Wiedza Powszechna, Warszawa. 1980a 198Gb Interpretacja socjologiczna zjawiska C. Harrisa, w: Człowiek. jego ból, cierpienie i prawo do szczę.kia, Gdańsk. Socjologia medycyny, Warszawa. 1986 1987 Medycyna alternatywna, "Problemy" nr I. Stomma L. 1986 Anthropologia kultury wsi polskiej X I X wieku, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa. Sznajderman M. 1994 Zaraza. Mitologia dżumy, cholery i AIDS, Wydawnictwo Naukowe Semper, Warszawa. Szpilczyński S. 1956 Z dziejów przesądu zabobonu w lecznictwie, Warszawa. �190 Szulczewski J. W. 1932 Rośliny w mianownictwie. przesądach i lecznictwie ludu wielkopolskiego, "Lud" t. 31, s. 93 - 100. Szychowska-Boebel B. 1972 Lecznictwo ludowe na Kujawach, Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Toruń. 1978 Tradycyjne lecznictwo ludowe Wiela i okolicznych wsi (Kaszuhy), "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Toruniu" t. 1, s. 75 -126. Tylkowa D. Wiedza ludowa, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, pod red. M. 1981 Biernackiej, M. Frankowskiej, W. Paprockiej, Ossolineum, Wrocław, s. 71-88, Biblioteka Etnografii Polskiej nr 34. Lecznictwo ludowe, w: Tradycja a wspólczesne przeobrażenia wsi Beskidu Śląskiego, 1984 "Etnografia Polska" t. 28, z. l, s. 202 - 222. Medycyna ludowa, w: Studia z kultury ludowej Beskitlu Sądeckiego, pod red. A. 1985 Kowalskiej-Lewickiej, Ossolineum, Wrocław, s. 33 - 52. Afedycyna ludowa IV kulturze wsi Karpat Polskich. Tradycja i w.~pólcZl!sność, 1989 Ossolineum, Wrocław, Biblioteka Etnografii Polskiej nr 42. Talko-Hryncewicz J. 1893 Zarysy lecznictwa ludowego na Rusi Poludniowej, Akademia Umiejętności, Kraków. Udziela M. 1891 Medycyna i przesądy lecznicze ludu polskiego. Przyczynek do etnografii polskiej, Warszawa, Biblioteka "Wisły" t. 7. Udziela S. 1902 Dwory. Zapiski etnograficzne z /90/ i 1902 r., "Prace i Materiały Komisji Antropologicznej" t. 4. Ro.Wny w wierzeniach ludu krakowskiego, "Lud" t. 30, s. 36 - 75. 1931 Zielen iewsk i M. 1845 O przesądach lekarskich ludu naszego, Kraków. Danuta Penkala-Gawęcka FOLK AND COMPLEMENTARY MEDICINE IN POLiSH ETHNOLOGICAL INVESTIGATIONS (Summary) The article discusses some aspects of folk medicine occurring in Polish ethnological investigations. The discussion covers the period from the 19th century to modern times. One aspect can be defined as "searching for a 'rational nucleus'" - methods and means which scientific medicine could use. The search once gave an impulse to ethnomedical studies. The division of medications and medical practices into "rational" and "irrational" is the legacy of these studies. often encountered in works on folk medicine. Treating the notion of rationality as relativized to a given system of knowledge, such a dichotomy, formulated from the perspective of a dilTcrent system of knowledge (medical or "common sense") should be abandoned. The biomedical perspective (with considerable simplifications) is also adopted when illnesses identified by folk medical knowledge arc classified. As a result of this, thc so-called "folk illnesses" which do not have their counterparts (or precise counterparts) in medical nosology, arc disregarded or "forcefully" included in an assumed system. �191 More reccnt ethnomedical works usually discuss the "process of change" in addition to the "traditional folk medicine". Usually it is trcated very schematically, as "modernization" leading to gradual limitation of folk medicine, which becomes a rdic. It is believed, however, that deeper transformations of folk medicine should be researched. The medicine which adopts a new meaning and yet preserves many of its specific features. The author suggests the notion of "complementary medicine", which would comprise both folk medicine and other unconventional, heterogenic, "urban" practices (together with the accompanying knowledge). Jointly, they would complement the official, "scientific" medicine. Complementary medicine should be a greater focus of interest on the part of ethnologists who used to concentrate on the classical studies of folk medicine, leaving this wider field to the penetration of sociologists of medicine. Investigations of complementary medicine fit perfectly the trend of "modern anthropology". The structural-semiotic trend contributcd much to classical investigations of folk medicine. Ethnologists can profit a lot from cooperation with representatives of other branches of science. interested in folk and complementary medicine, e.g. with sociology of medicine, history of medicine, ethnopharmacy and ethnopharmacology. Trans/. Z. N adstoga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a56d5fe6d6ac881e2b9a4e4dcf6828f8.pdf 82111b5c5dbc267f70d6153d0036aa7d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2109 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource regiony przemyslowe - badania etnologiczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1958 Title A name given to the resource Etnologiczne badania regionów przemysłowych w Polsce / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.147-168 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bukowska-Floreńska, Irena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 78, 1995 IRENA BUKOWSKA-FLOREŃSKA Instytut Nauk Pedagogicznych i Społecznych Filia Uniwersytetu Śląskiego Cieszyn ETNOLOGICZNE BADANIA REGIONÓW PRZEMYSŁOWYCH W POLSCE. PRZESZŁOŚĆ, STAN TERAŹNIEJSZY I PERSPEKTYWY Społeczno-kulturowa rzeczywistość tradycyjnych kultur ludowych i plemiennych, w ich szerokim aspekcie historycznym i funkcjonalnym, była jeszcze do niedawna głównym obszarem dociekań w polskich badaniach etnologicznych (etnograficznych). Źródłem' trwania tradycji kulturowej w społecznościach chłopskich była realna możliwość bezpośredniego jej przekazu drogą transmisji ustnej oraz przez symbole i przykład. Dziedziczone w ten sposób przez pokolenia wartości kultury były widocznymi cechami względnie zwartego systemu kulturowego, odrębności regionalnych, a także narodowych. Rozwijające się od XIX wieku, coraz bujniej, różne gałęzie przemysłu, migracja ludności ze wsi do miast, przekształcanie się miast w aglomeracje przemysłowe w XX wieku i pojawianie się wielu czynników wywołujących proces urbanizacji wsi, przyczyniły się do postępującego regresu tradycyjnej kultury ludowej. Polscy badacze tej kultury, świadomi procesu jej nieuchronnej zmiany, już w wieku XIX spieszyli z "rejestracją" tego co dawne, rodzime, cenne dla wiedzy o tradycji ludowej, co w każdej chwili może ulec przetworzeniu lub całkowitemu zanikowi. Tego co jest świadectwem oryginalnej kultury regionalnej, a za jej sprawą też narodowej. O zbieranie i opracowywanie tej kultury dbają nadal ośrodki etnologiczne (Kutrzeba-Pojnarowa, 1976, s. 21 - 49). Obok biedoty miejskiej, w XIX i XX wieku mieszkańcy wsi stanowili główne źródło siły roboczej dla przemysłu. Mieszkańcy wsi podmiejskich, bądź położonych w pobliżu kopalń i tworzących się innych zakładów przemysłowych, przekształconych z czasem w osady przemysłowe (na przykład na Górnym Śląsku) oraz ludność przybywająca ze wsi do miasta, do przemysłu wnosiła w tworzące się społeczności przemysłowe własny bagaż kulturowy. Był on świadectwem ciągłości tradycji rodzinnych i miejsca pochodzenia, z którym rzadko zrywano kontakty. Jednakże, w nowych warunkach dyktujących inny sposób i styl życia, stawał się on w znacznym zakresie nieprzydatny. Warunki te sprzyjały innowacji kulturowej i tworzeniu się nowych wartości oraz wzorów zachowań, a z czasem nowej tradycji będącej odbiciem innego, bardziej otwartego na wpływy zew.nętrzne systemu kulturo- �148 wego. W takich ośrodkach przemysłowych jak śląski i łódzki, wytworzył się on w ciągu kilku dziesiątków lat, z jednej strony, jako pochodna procesu zmiany, z drugiej, jako własny dorobek kilkunastu pokoleń społeczności industrialnej złożonej z robotników przemysłowych (w Łodzi, Żyrardowie - tkacze, na Śląsku - górnicy, hutnicy i inni), obsługi technicznej i urzędników, rzemiosła i handlu - usług związanych z potrzebami tych społeczności (BukowskaFloreńska, 1987b, s. 85-92; Stawarz, 1982a, s. 29-45). Naukowe zainteresowania społecznościami skupiającymi się wokół rozbudowującego się przemysłu zrodziły się na terenie Europy w XIX wieku, w Polsce sięgają przełomu XIX i XX wieku. Dotyczyly one położenia i warunków bytowych robotników. Opracowania takie najbardziej znane są dla terenów Warszawy, Łodzi i Zagłębia Dąbrowskiego (Pietraszek, 1973, s. 37). Jako prekursora badań etnologicznych (etnograficznych) nad kulturą robotniczą wymienia się Stanisława Ciszewskiego i jego monografię, w której opisuje dwuzawodową grupę rolniczo-górniczą z okolic Sławkowa w Olkuskiem. Obok ogólnej charakterystyki i opisu niektórych dziedzin kultury materialnej i społecznej (ubiór, pożywienie, obrzędy i inne) sporo miejsca poświęcił on folklorowi i wierzeniom (Ciszewski, 1886 - 1887). Nieco materiału dotyczącego rodzinnego i publicznego życia robotników (przykłady z terenu Łodzi, Warszawy, Żyrardowa i Zagłębia Dąbrowskiego) można znaleźć w nielicznych opracowaniach z początku XX wieku, wśród których współcześni etnologowie jako najciekawszą cytują pracę ks. A. Wójcickiego z 1922 roku Robotnik polski w życiu rodzinnem. W pierwszej połowie XX wieku rozrastające się i stabilizujące rejony przemysłowe oraz kształtująca swój obraz i tradycję kultura robotnicza, nie leżały jeszcze w sferze zainteresowań badawczych polskiej etnologii. Badania nad społecznościami robotniczymi podejmowali przedstawiciele innych dyscyplin naukowych zainteresowanych warunkami życia robotników lub bezrobotnych (Trawińska, 1961, s. 19 - 104; Stawarz, 1982 c, s. 148) i ich własnymi opisami życia (Mysłakowski, Gross, 1938; Pamiętniki, 1933). Znane są z tego okresu pierwsze koncepcje teoretyczne dotyczące kultury klasy robotniczej (Rudniański, 1932; Gross, 1938), bądź po prostu kultury robotniczej. Na przykład Stefan Czarnowski w 1938 roku zwraca uwagę na powstanie nowej kultury, której twórców, jak pisze, cechuje świadomość "sprawiedliwości", "braterstwa", "godności ludzkiej", "myślenie konkretne ... materialnymi kształtami". Podkreśla istnienie etosu mas robotniczych, próbując zanegować dotychczasowe mniemanie jakoby postęp i mechanizacja pracy miały "wyjaławiać proletariat z wszelkiej zdolności do tworzenia wartości duchowych". Po dłlłższym wywodzie stwierdza, iż "Fakty nie potwierdzają słuszności tego poglądu. Kultura robotnicza wytwarza się w naszych oczach, nawet w kapitalistycznym systemie, choć wbrew niemu. I widoczne są w niej zadatki zarówno bardzo wielkiej, jak człowieczeństwem przenikniętej kultury" (Czarnowski, 1946, s. 101 - 120). �149 Poglądy te miały oparcie nie tylko w obserwacjach i przemyśleniach własnych, we wspomnianych wyżej publikacjach przedstawicieli, zwłaszcza ówczesnych lewicowych prądów filozoficznych, ale też we wcześniej publikowanych materiałach rozproszonych w najczęściej nieprofesjonalnych wydawnictwach. Zaliczyć tu można między innymi ogłaszane w poznańskiej "Warcie" podania i legendy dotyczące śląskiego górnictwa, przez pochodzącego z Wielkopolski zbieracza folkloru górniczego, Skromnego (pseudonim), 1875, o czym obszernie pisze Józef Ligęza w wydanej przed kilkunastu laty monografii Podania górnicze z Górnego Śląska (Ligęza, 1972). Podobne materiały, wzbogacone opisem pierwszych procesów industrializacyjnych w Tarnowskich Górach, Gliwicach, Katowicach i okolicy, można znaleźć w artykułach Józefa Lompy pochodzących z XIX wieku i opublikowanych przez A. Zielińskiego dopiero w 1984 roku (Simonides, 1989c, s. 12, 25). różnych przejawach życia robotniczego na początku wieku XX, zwłaszcza wśród społeczności górniczych na Górnym Śląsku, interesujący materiał znajdujemy w ukazujących się w okresie międzywojennym monografiach miejscowości, takich jak: Knurów, Krywałd, Chorzów, Tarnowskie Góry czy Świętochłowice. Stanisław Wallis ówczesny zbieracz miejscowego folkloru, a także założyciel kolekcji muzealnej, w rozdziale monografii Świętochłowic zatytułowanym "Sztuka ludowa", zamieścił szczegółowe informacje o kulturze aż 15 wsi przemysłowych w centrum Górnego Śląska. Opisując kulturę ludności pracującej równolegle na roli i w przemyśle, bądź tylko w górnictwie i przemyśle, zwrócił po raz pierwszy uwagę na wyrabianie przedmiotów codziennego użytku, często zdobionych, z odpadów pochodzenia przemysłowego, jak blachy, płytki ż.elazne, druty, węgiel (używany do rzeźbienia) i inne (Wallis, 1931, s. 196-200). Nacjonalistycznie zorientowane badania nad kulturą ludową Śląska prowadzili etnografowie niemieccy już od około 1919 roku, między innymi pod kierunkiem Alfonsa Perlicka (Bytomskie, Gliwickie, Opolskie) uwzględniając także "ludową kulturę stanu robotniczego" (Perlick, 1943). Szerzej o tym wspomina Mieczysław Gładysz w opracowaniu Stan i potrzeby nauki polskiej o Śląsku opublikowanym w wydawnictwie powstałego w 1934 roku Instytutu Śląskiego w Katowicach. W podsumowaniu stanu i potrzeb ówczesnej etnografii śląskiej, której przedstawiciele podejmowali w latach trzydziestych naukowe penetracje terenu, zbierając zabytki dla tworzonego Muzeum Śląskiego, nie podjął jednak wątku badań kultury powstałej tu społeczności przemysłowej. Skupił się, podobnie jak inni badacze tego okresu, na gromadzeniu wiedzy o ulegającej regresowi kulturze chłopskiej. Przyczyną była świadomość, że śląska kultura chłopska posiada cechy świadczące nie tylko o tradycjach regionalnych lecz także narodowych (Gładysz, 1936, s. 157 - 187). W okresie międzywojennym opublikowano tylko część materiałów zebranych przez zespół (Agnieszka i Tadeusz Dobrowolscy, Mieczysław Gładysz, Jerzy a �150 Longman, Longin Malicki), dotyczących głównie Beskidu Śląskiego z Cieszyńskiem, Opolskiego, Pszczyńskiego (Bazielich, 1973, s. 711 - 713), w mniejszym stopniu Rybnickiego i Katowickiego. Syntezę zebranych materiałów, uwzględniającą szersze wzmianki o części przemysłowej regionu, opublikowano dopiero w latach pięćdziesiątych (Ligęza, 1948, s. 167 -209; Gładysz, 1959, s. 453 - 522). Podobnie sprawa wyglądała w innych regionach Polski, gdzie przez długi czas, jeszcze po 1945 roku, zajmowano się przede wszystkim zbieraniem i dokumentowaniem kurczących się zasobów tradycyjnej kultury chłopskiej, badano jej przemiany, nie próbując opisu kultury funkcjonujących już od lat społeczności skupionych wokół centrów przemysłowych. O ile historycy podejmowali i rozwijali na coraz szerszą skalę badania dotyczące "polskiej klasy robotniczej", nie biorąc jeszcze, w latach 1945 - 1956, pod uwagę problematyki kultury (A. Stawarz wymienia takich autorów, jak: T. Lepkowski, S. Kolabiński, L Pietrzak-Pawłowska, N. Gąsiorowska i inni), etnolodzy dopiero zaczęli właściwie dostrzegać to pole badawcze. Za pierwsze, szersze tego sygnały, można uznać zainteresowanie twórczością plastyczną górników, zwłaszcza zaś wyrobami i rzeźbą węglową oraz solną (Życki, 1949; Żywirska, 1949; 1951; 1952; Gładysz, 1952; Seweryn, 1952), a także muzycznym folklorem górniczym (Ligęza, 1952; Wallis, 1952; Dygacz, 1960). Za przełomowy moment w wytyczeniu nowych kierunków badań przyjmuje się metodologiczną konferencję jaka miała miejsce 23 kwietnia 1956 roku w Krakowie (Pietraszek, 1958, s. 401 - 431), z wprowadzającym w dysKusję referatem profesora Kazimierza Dobrowolskiego (1958, s. 76 - 77). Zwrócił on uwagę na "doniosłość historii kultury ludu pracującego" różnych formacji w dziejach ogólnonarodowych, na znikomą liczbę prac reprezentowanych przez etnografię i inne dyscypliny naukowe, poświęconych kulturze robotniczej XIX i XX wieku (zwłaszcza "kulturze materialnej, życiu rodzinnemu, zwyczajom, obyczajom i folklorowi robotniczemu"). Podkreślając konieczność wypełnienia tych luk badawczych stwierdził wówczas, iż jest to także istotna dziedzina pracy etnograficznej. Realizacja głoszonego tu między innymi postulatu badań społeczności robotniczych miała oparcie we wcześniej podjętych badaniach śląskich muzeologów i członków Komisji Etnograficznej Instytutu Śląskiego w Katowicach (o czym będzie mowa szerzej w dalszej części). Opierała się jednak przede wszystkim na doświadczeniach kra k o wskiego ośrodka badawczego, prowadzącego badania pod kierunkiem K. Dobrowolskiego. Były to badania podjęte w 1951 roku przez Zakład Etnografii Ogólnej UJ nad życiem i kulturą górników salinarnych w Wieliczce w latach 1880-1939 oraz kontynuowane nad innymi ośrodkami przemysłowymi w ramach prac Zakładu Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w Krakowie. Efektem była w pierwszym rzędzie praca Danuty Dobrowolskiej Górnicy salinarni w Wieliczce i ich kultura w latach 1880-1939 �151 (później książka o poszerzonym zakresie), w której konsekwentnie zastosowano zalecane przez Dobrowolskiego integralne, możliwie wszechstronne ujmowanie badanych zjawisk. Wychodząc od zadań badawczych, scharakteryzowano źródła, przebieg badań i ich wyniki. Uwzględniono zarówno dzieje żupy i zakładu produkcyjnego, jak i zagadnienia związane z pracą i swoistymi cechami kultury i tradycji kulturowej badanej społeczności (Dobrowolska, 1958a, s. 288 - 314; Dobrowolska, 1965; Kutrzeba-Pojnarowa, 1981, s. 17 - 35). Ta sama autorka, w tym samym czasie, opublikowała w "Etnografii Polskiej" artykuł nie typowy dla dotychczasowych zainteresowań etnograficznych, dotyczący sposobu spędzania czasu wolnego robotników małopolskich, zwracając uwagę na nowy element - "współczesną kulturę wczasową". Opracowanie to jest relacją z badań zespołowych wymienionego Zakładu, prowadzonych w latach 1949 i 1950 (Dobrowolska, 1958 b, s. 315 - 322). Podobny charakter miały też prace Edwarda Pietraszka Wiejscy robotnicy kopalń i hut. Dynamika przemian społeczno-kulturowych w sierszańskim ośrodku górniczym w X I X i X X wieku (l 966b ), czy Materiały do historii załóg fabrycznych w Polsce południowej pod redakcją K. Dobrowolskiego, opublikowane przez dwóch autorów w "Pracach Komisji Socjologicznej" (Hutka, 1966; Żychowski, 1966). Prace te uwzględniały zarówno życie społeczne i kulturę materialną, jak i społeczno-kulturowe skutki funkcjonowania badanych zakładów. O kulturze robotniczej "na tle rozpadu tradycyjnej kultury ludowej w Zagłębiu Krakowskim" pisał wcześniej Edward Pietraszek (1964), zaś o społeczno-kulturowych skutkach industrializacji, w związku z badaniami nad grupą zawodową górników w Lubiążu, Antoni Stojak (1964). Wymienione prace z pogranicza etnografii, historii i socjologii, otworzyły nowy rozdział w badaniach etnologicznych nie tylko ośrodka krakowskiego, lecz dały przykład nowych potrzeb i możliwości badawczych innym. Na szerszy kontekst problematyki badań nad kulturą robotniczą zwróciły uwagę późniejsze artykuły E. Pietraszka i D. Dobrowolskiej. Jak już wspomniano wyżej, najwcześniej badania kultury robotniczej podjęto na G ó rn y m Ślą sku. Pierwsze artykuły dotyczyły folkloru górniczego, słownego i muzycznego oraz sztuki i znalazły się w specjalnym zeszycie "Polskiej Sztuki Ludowej" z 1952 roku (Żywirska, Ligęza, Wallis, Gładysz). Problematyce związanej z tymi dziedzinami kultury śląskiego regionu przemysłowego poświęcono później wiele opracowań, zarówno o charakterze materiałowym, jak syntetyczno-podsumowującym. Taki charakter ma na przykład jedna z dwóch książek Józefa Ligęzy Śladami tradycji, w której omówiono nie tylko podania, opowieści, przysłowia śląskie, lecz także tradycje literatury górniczej z Polski południowej (1968; 1972). Podobny charakter mają późniejsze publikacje. Należą do nich: Doroty Simonides, dotyczące humoru i rymowanek, w których uwzględnia folklor przemysłowego Śląska �152 (1984; 1985), zbiory pieśni Adolfa Dygacza, poprzedzone ogólnym omowleniem (1960; 1987), bądź historyczną i formalną analizą etnomuzykologiczną, jak w opracowaniach Krystyny Turek (1986a; 1986b). W okresie powojennym zespół członków Komisji Etnograficznej Śląskiego Instytutu Naukowego w Katowicach podjął badania nad tradycyjną kulturą zawodowej grupy górniczej. Zakres badall był szeroki, bo obejmujący nie tylko tradycje zawodowe (narzędzia pracy, ubiór, organizację pracy) i związaną z nimi obyczajowość, lecz także problemy osadnicze, strukturę etniczno-społeczną, mieszkanie, pożywienie, wierzenia, plastykę, folklor. Prowadzono je w osiedlach przykopalnianych, miastach i wsiach o przewadze ludności górniczej; ich wyniki opublikowano w 1964 roku w monograficznej pracy zbiorowej opracowanej przez Józefa Ligęzę i Marię Żywirską Zarys kultury górniczej. Górny Śląsk, Zagłębie Dąbrowskie (1964). Wcześniej, w trakcie zbierania materiałów, zaprezentowano uwagi o sposobie prowadzenia badań, co stanowiło cenną wskazówkę metodologiczną dla późniejszych badaczy tego regionu i podobnej problematyki (Żywirska, 1952, s. 127 - 130; 1953, s. 93 - 103). Zgodnie z intencją wspomnianych autorów, ich praca, która wyprzedziła inne monografie dotyczące kultury środowisk przemysłowych, stała się wskazówką do podejmowania wielokierunkowych, szczegółowych inicjatyw badawczych, zarówno na Górnym Śląsku, jak w Łodzi i w Warszawie. Warto wspomnieć, że w tym samym czasie ukazały się w ramach "Górnośląskich Studiów Socjologicznych", wydawanych przez Śląski Instytut Naukowy w Katowicach, dwie książki poświęcone rodzinie górniczej i hutniczej (Mrozek, 1965; Adamski, 1966), które stanowią znakomite poszerzenie wiedzy o kulturze społecznej tego przemysłowego regionu w badanym okresie, a także dowód na bliskość obszarów badawczych współczesnej etnologii i socjologii kultury. Począwszy od lat sześćdziesiątych etnolodzy śląscy, zwłaszcza związani pracą zawodową z muzealnictwem, później z Uniwersytetem Śląskim w Katowicach i jego Filią w Cieszynie, z Uniwersytetem Wrocławskim, Polskim Towarzystwem Ludoznawczym, Komisją Etnograficzną przy Śląskim Instytucie Naukowym w Katowicach, prowadzili badania nie tylko nad stanem zanikających form i procesem zmian w tradycyjnej kulturze chłopskiej i robotniczej (Kaczko, 1968, s. 90-107; 1982; Dubiel, 1968; Buko',vska-Floreńska, 1968, s. 62-92; 1985, s. 126-152). Dążyli także do w miarę pełnego przebadania, zgodnie z indywidualnymi zainteresowaniami, niektórych dziedzin kultury śląskiej społeczności, zwłaszcza w regionie przemysłowym, który jako dominujący na obszarze Górnego Śląska, stał się z czasem głównym poligonem badawczym pracujących tu etnologów. W ostatnim dwudziestopięcioleciu, jako efekt tych dociekań, ukazały się w postaci artykułów i publikacji zwartych, dalsze opracowania dotyczące między innymi folkloru słownego i muzycznego, wierzeń, obrzędowości, sztuki niezawodowej, rodziny oraz zmierzające do próby ujęcia syntetycznego roli tradycji w społecznościach zindustrializowa- �153 nych. Z ważniejszych wymienić tu trzeba kolejno, zbiór Podania i opowieści Dąbrowskiego Marianny i Dyonizjusza Czubalów (1984), dwie prace Mariana Gerlicha o ludowych wierzeniach związanych z pracą w górnictwie i przemyśle, z interesującą antropologiczną analizą relacji "wierzenia a życie codzienne", "wierzenia a problem pracy" i "wierzenia i tradycyjny światopogląd w perspektywie robotniczej obrzędowości rodzinnej" (1992a; 1989). Charakter monograficznego opisu ma praca zbiorowa Górniczy stan ... , prezentująca wybrane dziedziny folkloru w powiązaniu z niektórym i zagadnieniami kultury społecznej (rodzina, wzory zachowaó, obrzędy), wierzeniami, sztuką, pod redakcją Doroty Simonides (1988). Szersze ujęcie, pod tą samą redakcją, prezentuje pozycja Folklor Górnego Śląska (Simonides, 1989 a), która obejmuje co prawda cały Śląsk (z rolniczym Opolskiem), zamieszczono tu jednak sporo materiału dotyczącego specyfiki kulturowej regionu przemysłowego. Wart podkreślenia jest fakt uwzględnienia, między innymi, rozdziałów dotyczących: "literatury dla ludu", której rozwój był możliwy dzięki istnieniu drobnych przedsiębiorców przemysłowych - drukarzy, "ruchu śpiewaczego" i "muzykowania", tak typowych właśnie dla śląskich osad robotniczych, podobnie jak amatorski teatr. W książce tej zwraca się uwagę zarówno na wątki archaiczne, jak i współczesne, w kontekście całościowego, systemowego ujęcia kultury i tradycji. Interesujący materiał z badaó nad obrzędowością rodzinną w katowickiej aglomeracji przemysłowej zebrały dwie autorki: Halina Gerlich i Krystyna Turek. Pierwsza z nich prowadziła badania w latach 1975 -1976 w środowiskach miejskich. głównie zaś w Katowicach, obejmując problematyką badawczą najważniejsze momenty z życia człowieka - Narodziny, zaślubiny, śmierć (Gerlich, 1984). Druga, zajęła się wyłącznie zwyczajami, obrzędami i śpiewami pogrzebowymi, dokonując dokumentacji dawnego i współczesnego repertuaru pieśni wykonywanych na Górnym Śląsku. Badaniami terenowymi i archiwalnymi w Jatach 1988 - 1992 objęła aglomerację górnośląską i niektóre miejscowości w Gliwickiem i Opolskiem. Wyniki pracy, łączącej dwie postawy badawcze - etnograficzną i muzykologiczną (bogata część z zapisem nutowym), zawarła w książce Ludowe zwyczaje, obrzędy i pieśni pogrzebowe na Górnym Śląsku (Turek, 1993). Jak już wspomniano wyżej, w badaniach kultury śląskiego regionu przemysłowego podjęto też problem amatorskiej sztuki robotników, szczególnie górników zaangażowanych w jej uprawianie zarówno w dziedzinie malarstwa, rzeźby, jak i innych form plastycznych. Wykorzystuje się w niej od wielu lat odpady pochodzenia przemysłowego i węgiel. Badania, rozpoczęte przez M. Żywirską, prowadzili inni intensywnie w latach 1958 - 1994 zarówno drogą penetracji terenowych i kontaktów osobistych z twórcami, jak i przez dokonywanie okresowych przeglądów dzieł twórców przystających do zez Zagłębia �154 społów amatorów spotykających się w lokalnych domach kultury i biorących udział w konkursach i wystawach organizowanych przez muzea w Zabrzu, Bytomiu, Rybniku, Wodzisławiu, Katowicach. Z tej okazji ukazywały się liczne katalogi wystaw o charakterze tekstów autorskich, z rejestrami twórców i ich prac. Badania terenowe publikowano sukcesywnie w artykułach, w rocznikach muzealnych i "Polskiej Sztuce Ludowej" (Bukowska-Floreńska, 1970; 1972; 1973; 1983) oraz jako publikacje zwarte (Żywirska, 1959; Bukowska-Floreńska, 1987 s; Fiderkiewicz, 1994). Prace dotyczące twórczości śląskich robotników mają najczęściej charakter opracowań monograficznych. Uwzględniają sylwetki twórców i analizę formalną ich prac. Podkreśla się w nich jednak nie tylko wartości formalno-estetyczne lecz także społeczno-kulturowe, wynikające z konkretnych uwarunkowań społeczno-ekonomicznych i tradycji kulturowych przemysłowego regionu. Taki materiał zawiera zwłaszcza książka I. Bukowskiej-Floreńskiej Twórczo.fć plastyczna w środowiskach robotniczych Górnego Śląska ... , mająca charakter monografii etnologiczno-socjologicznej uwzględniającej także aspekt historyczny warunków w jakich kształtowała się ta twórczość (1987a, s. 35-41 i 138-140). Badaczy śląskich społeczności przemysłowych interesują coraz bardziej także różne przejawy kultury społecznej oraz czynniki zewnętrzne i wewnętrzne, oddziaływające na zmiany w sposobie i stylu życia, w systemie kulturowym i systemie wartości. Ujawnia się to w życiu rodzinnym, zachowaniach i specyfice funkcjonującej tu współcześnie tradycji (Jaworski, 1967, s. 18-56; Kaczko, 1982, s. 75-80; Bukowska-Floreńska, 1968; 1983, s. 126·152; 1988, s. 253-278; 1993; 1991). Są opracowania, które mają już charakter podsumowujący, a nawet syntetyzujący wiedzę o tradycji kulturowej społeczności industrialnych, jak określa się ludność zamieszkującą od wielu pokoleń region przemysłowy, która zdołała już w znacznym stopniu wytworzyć własną kulturę i tradycję. Ma to znaczenie dla świadomości tożsamości społeczno-kulturowej tej ludności (Bukowska-Floreńska, 1983; 1987b; 1988; 1994a; 1994b, s. 72-82). Takie ukierunkowanie badań i dociekań etnologicznych stało się w ośrodku śląskim możliwe i konieczne ze względu na głębokość wewnętrznych zmian kulturowych i społecznych jakie zaszły w regionie już w XIX wieku, ulegając utrwaleniu i pogłębieniu w wieku XX. Zainteresowania badawcze w drugiej połowie XX wieku zostały jakby zobligowane konkretnymi warunkami środowiskowymi z jakimi ma do czynienia badacz. Niemałą rolę odegrała też współpraca niektórych etnologów z istniejącym do początku lat osiemdziesiątych Komitetem Badań Rejonów Uprzemysławianych PAN, który prowadził tu także interdyscyplinarne prace badawcze (Bukowska-Floreńska, 1987b, s. 98-99; 1992c; 1994c; Łysik, 1975). Badania nad społecznością robotniczą i jej kulturą rozwinął także szeroko oś r o d e k ł ó d z k i. Zapoczątkował je w latach sześćdziesiątych tego wieku. Poprzedziły je powojenne (pod koniec lat czterdziestych) badania archiwalne �155 prowadzone przez członków PTL nad migracją ludności wiejskiej do przemysłowej Łodzi. Badania terenowe związano pierwotnie z Łodzią, ośrodkiem przemysłu włókienniczego, w którym dominują kobiety (w przeciwieństwie do śląskiego górnictwa i hutnictwa). Prowadziły je wspólnie etnograficzne placówki Uniwersytetu Łódzkiego i Pracowni Etnograficznej IHKM PAN w Łodzi. Współpracowano także z Komitetem Badań Rejonów Uprzemysławianych PAN i Katedrą Socjologii. Tematyka kultury robotniczej weszła również do programu działalności Akademickiego Koła Ludoznawców przy Katedrze Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego. Już od 1957 roku rozpoczęto starania o utworzenie skansenu domów robotniczych w centrum Łodzi (skansen istniał kilka lat). Większość materiałów w postaci artykułów publikowano od początku w "Łódzkich Studiach Etnograficznych" wydawanych do dziś przez PTL. Wiele też pozycji ukazywało się w ogólnopolskich czasopismach etnograficznych: "Etnografii Polskiej", "Ludzie", "Polskiej Sztuce Ludowej" oraz w różnych pracach zbiorowych. Etnolodzy łódzcy rozpoczęli swe badania, podobnie jak wyżej wymienieni, od tak zwanej tradycyjnej kultury (częściowo na zamówienie Związku Zawodowego Włókniarzy), opisując obyczajowość, zwyczaje świąteczne, życie rodzinne i sąsiedzkie oraz folklor (Lipiński, 1965; Lechowa, 1961; Matysiak-Polakowa, 1964; Dekowski, 1982). Już w 1963 i 1968 roku, przy współpracy z Pracownią Etnograficzną IHKM PAN w Łodzi, prowadzono badania nad czasem wolnym robotników łódzkich. Przygotowywano też założenia szerszych badań realizowanych w dzielnicy Łodzi - Księży Młyn (Lipiński, 1970; Piotrowski, 1970). Oddział Łódzki PTL zainicjował konkurs na folklor robotniczy Łodzi i wraz z Katedrą Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego i Działem Etnografii M uzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi robocze seminarium - dyskusję poświęconą badaniom kultury robotniczej, ze szczególnym uwzględnieniem Łodzi (10 - 11 marca 1972). Prezentowano na niej dorobek nie tylko badaczy łódzkich (Lechowa, 1973, s. 63 - 78; Władykowa, 1973, s. 111- 116), ale także wypowiedzi przedstawicieli różnych ośrodków i dyscyplin. Pozwoliło to na dyskusję wskazującą dalsze potrzeby i kierunki badań kultury społeczności przemysłowych. Materiał zamieszczono w kolejnym, 15 tomie "Łódzkich Studiów Etnograficznych" z 1973 roku. W sześć lat później ośrodek łódzki stał się ponownie inicjatorem i organizatorem ogólnopolskiej sesji naukowej na temat etnografii ośrodka przemysłowego, która odbyła się 12 -13 września 1977 roku z okazji Walnego Zgromadzenia Delegatów PTL w Łodzi. Tym razem kontynuatorem idei profesor Zawistowicz-Adamskiej była profesor Bronisława Kopczyńska-Jaworska i współpracujący z nią od lat badacze kultury robotniczej Łodzi. Sesja dała możliwość podsumowania dotychczasowych prac badawczych w skali ogólnopolskiej, które, jak się okazało, były jeszcze wówczas w fazie przede �156 wszystkim gromadzenia materiału faktograficznego i opisowego. Wszystkie wypowiedzi opublikowano w 21 tomie "Łódzkich Studiów Etnograficznych", wydanym w 1982 roku. Podsumowaniem wiedzy o kulturze robotniczej Łodzi są opracowania B. Kopczyóskiej-Jaworskiej opublikowane w monografii miasta Łodzi i we wspomnianym tomie "Łódzkich Studiów Etnograficznych" (1980, s. 493 - 507: 1982, s. 15-34). Wydano też drukiem zbiór materiałów z ogłoszonego w 1972 roku konkursu na folklor robotniczy Łodzi Folklor robotniczej Łodzi. Pokłosie konkursu, pod redakcją B. Kopczytlskiej-Jaworskiej, J. Kucharskiej i J. P. Dekowskiego. Opracowanie to wniosło sporo wiedzy na temat mieszkatl łódzkich robotników, kojarzenia małżeóstw i wesela, świąt dorocznych, form odpoczynku w czasie wolnym oraz tekstów muzycznych (z nutami) pieśni śpiewanych z różnych okazji. Badania w ośrodku łódzkim są kontynuowane. Od blisko dwudziestu lat prowadzone są także badania nad kulturą robotniczą w największym na Mazowszu ośrodku przemysłowym - w Żyrardowie. Są to badania ośrodka warszawskiego. Badania te podjęli w 1976 roku pracownicy Katedry Etnografii (obecnie Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej) Uniwersytetu Warszawskiego, zainteresowani obyczajem i modą, rozumianymi jako swego rodzaju kody informacyjne w stosunkach międzygrupowych. Tematem badaó był obyczaj i moda w środowisku robotniczym Żyrardowa w XIX i na początku XX wieku. Jak pisze Andrzej Stawarz, ponieważ przyjęto dość szerokie definicje "obyczaju" i "mody", badania objęły w zasadzie całą kulturę robotniczą w Żyrardowie oraz mieszkatl.ców podżyrardowskich wsi. Objęto też nimi środowiska inteligenckie i mieszczaóskie (Stawarz, 1986). W badaniach, które w pierwszym etapie trwały cztery lata, brano pod uwagę zarówno materiał z penetracji terenowej, jak i źródła archiwalne, opisowe i ikonograficzne. Pozwoliły one na opracowanie wiedzy o organizacji życia rodzinnego, obrzędowości, ubiorach, urządzaniu wnętrz, o czasie wolnym i formach świętowania od kotlca XIX wieku do roku 1939. Wyniki badaó zaprezentowano między innymi na konferencjach w Łodzi (szczególnie w 1977 roku), w Żyrardowie i stopniowo publikowano. Podsumowaniem pierwszego etapu badań, zakoóczonego w 1980 roku, była praca zbiorowa Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa. (Materialy do etnografii miasta), pod redakcją Andrzeja Woźniaka. Zespół autorski uwzględnił zarówno obszerne omówienie źródeł i stan badaó nad kulturą robotniczą, jak materiały dotyczące pochodzenia i struktury społeczności miasta (A. Stawarz, 1982a), życie rodzinne (A. Kuczyóska-Skrzypek, 1982a: J982b), obrzędy (A. Woźniak, 1982 b) oraz wiedzę i religijność robotników (E. Bulka-Laskowska, 1982). Mimo, iż od 1981 roku Katedra Etnologii Uniwersytetu Warszawskiego nie kontynuuje już badań zespołowych w Żyrardowie, dotychczasowe stały się, podobnie jak to było na Śląsku i w Krakowie, inspiracją do dalszych �157 pogłębionych dociekaó indywidualnych, najczęściej przy współpracy z Mazowieckim Ośrodkiem Badań Naukowych (Stacja w Żyrardowie) i Towarzystwem Przyjaciół Żyrardowa, wydawcami wspomnianej publikacji. Kolejne opracowania publikowano w "Etnografii Polskiej" (Stawarz, 1982c), w"Łódzkich Studiach Etnograficznych" (Kuczyńska-Skrzypek, 1982b; Woźniak, l 982a), w popularnonaukowej serii "Biblioteka Wiedzy o Żyrardowie", w różnych p:-acach zbiorowych i jako pozycje indywidualne. Szczegółowy wykaz tych publikacji zamieszcza na końcu swego artykułu A. Stawarz, podsumowując dziesięciolecie badaó nad kulturą robotniczą Żyrardowa we wspomnianym wyżej tekście w "Etnografii Polskiej". Część swego dorobku wieloletnich badań A. Stawarz zawar! także w książce Żyrardów. Narodziny społeczności ( 1830 - 187U), poświęconej zagadnieniom związków między strukturą społeczną a kulturą (1985). Zespół żyrardowski, zainteresowany badaniami kultury robotniczej Żyrardowa na tyle się rozrósł w latach osiemdziesiątych, że powstała idea stworzenia Centrum Badaó Kultury Robotniczej, którego podstawę mieli stanowić przedstawiciele ośrodka warszawskiego związani z Katedrą Etnologii i Antropologii Kulturowej w Uniwersytecie Warszawskim, JHKM PAN w Warszawie i Muzeum Okręgowym w Żyrardowie. W ostatnich latach ukazują się kolejne materiały z badań kontynuowanych przez badaczy Żyrardowa w, jak mówią, "modelowym ośrodku miejsko-przemysłowym" (Stawarz, 1986; 1989; 1993). Chcąc w pełni ogarnąć badania polskie nad środowiskami przemysłowymi, należałoby uwzględnić dociekania przedstawicieli innych dyscyplin - zwłaszcza historyków, socjologów i ekonomistów, w tym wieloletni dorobek Komitetu Badań Rejonów Uprzemysławianych PAN (wydawane do użytku wewnętrznego liczne "Zeszyty Komitetu Badaó. Rejonów Uprzemysławianych" dostępne w Polskiej Akademii Nauk w Warszawie i w prywatnych bibliotekach osób biorących udział w badaniach od lat siedemdziesiątych do początku osiemdziesiątych). W tym artykule z założenia pomijam je (a temat zasługuje na odrębne opracowanie), ograniczając się do wyboru ważniejszych badań etnologicznych prowadzonych przez przodujące w omawianym zakresie ośrodki. Choć badania tradycji kulturowej i kultury ludności ośrodków i regionów przemysłowych nadal są podejmowane, to etnologiczna wiedza w tym zakresie jest ciągle niewystarczająca. Muzeolodzy zobowiązani do gromadzenia materialnych przejawów kultury, w przypadku kultury robotniczej mają zadanie niełatwe. Podejmują więc dyskusję nad tym co konkretnie należy zbierać, by udokumentować nie tylko odległą przeszłość kulturową lecz także teraźniejszość. Problem ten podniosła Barbara Bazielich na jednej z łódzkich konferencji, dotyczących badania kultury robotniczej, próbując określić ramy kol.ekcjonerstwa etnograficznego przez reprezentatywne egzemplarze zabytków (Bazielich, 1982, s. 81- 87). �158 Podejmowano też dyskusje nad zakresem kolekcjonerstwa kultury robotniczej. Jednym z przykładów może być "dyskusja przy redakcyjnym stole" zwołana w marcu 1985 roku w ówczesnym Muzeum Historii Walk Rewolucyjnych i Narodowo - Wyzwoleńczych w Warszawie (Przy redakcyjnym stole ... , 1986). Brali w niej udział przedstawiciele kilku muzeów i uniwersytetów polskich (historycy' i etnolodzy), z których wypowiedzi wynikała potrzeba pełnego dokumentowania zarówno tradycyjnej kultury materialnej, jak i umysłowej robotników. Trudności w decyzjach kolekcjonerskich wiążą się z faktem, iż kultura materialna robotników i innych współczesnych społeczności i grup społecznych, to przede wszystkim standardowe wyroby masowe, w których produkcji uczestniczą co prawda nieraz sami użytkownicy, ale które są raczej dokumentem inżynierskiej myśli technicznej i wchodzą w zakres zbiorów muzeów techniki. Tylko nieliczne obiekty mogą być zatem brane pod uwagę jako wartości obrazujące regionalną, przemysłową tradycję kulturową. Nieco lepiej przedstawia się sytuacja z określeniem zakresu prac badawczych, który, jak już wspomniano, pierwszy zarysował K. Dobrowolski, a rozwinęli jego uczniowie i inni badacze kultury· robotniczej w społecznościach industrialnych. Badania nad kulturą grup zawodowych i robotniczych zrodziły zainteresowania bardziej ogólną problematyką, jaka wiąże się z tą płaszczyzną dociekań etnologicznych. Przede wszystkim zastanawiano się nad pojęciem "kultura robotnicza" w kontekście dotąd badanej kultury ludowej (w rozumieniu kultury chłopskiej). Prekursorską wypowiedzią w tym zakresie jest artykuł Edwarda Piet raszka Kultura ludowa i robotnicza wobec współczesnej problematyki kultury (1964, s. 143 - 162). Odwołał się on do Jana Stanisława Bystronia, który już na początku tego wieku twierdził, iż kultura ludowa jest własnością nie tylko warstw czy klas społecznych. Kultura robotnicza wywodząca się w znacznej części z wiejskiej, często była definiowana jako kultura ludu pracującego. Wyodrębniano ją też jako klasową, zawodową, z pominięciem kultury rodzin i środowisk robotników. E. Pietraszek uważał początkowo, że nie można mówić o jedności środowiska zawodowego i rodzinnego, trudno też zakładać wyraźną odrębność kulturową robotniczego środowiska. Jak się okazało w późniejszych badaniach, między innymi na Śląsku, nader liczne grupy zawodowe górników i hutników, tworzące zrąb tutejszych społeczności industrialnych, tę kulturową jedność środowiskową stworzyły (Bukowska-Floreńska, t 987b). Zwracając uwagę na kulturę masową jako element kultury współczesnej, rozumianej jako kultura współczesnych społeczeństwo wysokim rozwoju techniczno-przemysłowym i urbanizacyjnym, Pietraszek dostrzegł, że nie wszystko w niej jest rzeczywiście masowe i standardowe, choć każda nowość może tu być szybko upowszechniona, podczas gdy tradycyjna kultura ludowa jest bardziej zachowawcza. I tę zachowawczość daje się także zauważyć w kulturach robotniczych. �159 Współcześnie, w sytuacji upowszechnienia się wysokich standardów kultury, zmienił się nie tylko obraz, ale i forma przekazu kultury chłopskiej i robotniczej (urbanizacja kultury w wyniku industrializacji, wpływów kultury masowej, procesów migracji). Stąd, zdaniem Pietraszka, na kulturę ludową składałyby się dziś już raczej nie wytwory i instytucje, lecz przede wszystkim zachowania. Dlatego stwierdził, że "problematyka zachowań (także w ramach instytucji powszechnych) wysuwać się będzie chyba coraz bardziej na czoło także w etnograficznych badaniach nad współczesną kulturą ludową" (Pietraszek, 1966a, s. 92). Słuszność tego założenia potwierdziły inne późniejsze badania i publikacje etnologiczne, pojawiające się w miarę pogłębiania się zainteresowań badawczych społecznościami regionów przemysłowych. Wspomnę tu dla przykładu kilka. Kulturowe aspekty pracy badały Danuta Dobrowolska i Anna Zadrożyńska. D. Dobrowolska oparła się na badaniach środowisk robotniczych formułując, w dwóch opracowaniach poświęconych pracy: Studia nad znaczeniem pracy dla człowieka i Praca w życiu człowieka, interesujące tezy dotyczące funkcji pracy (1974; 1980). Ilustrowała je omawiając między innymi takie zagadnienia, jak: droga do zawodu, miejsce pracy w systemie wartości jednostki, praca zawodowa a środowisko społeczne, kultura i etyka zawodowa, praca a styl życia i inne. A. Zadrożyńska, w książce Homo faber i homo ludens. Etnologiczny szkic o pracy w kulturach tradycyjnej i współczesnej, podjęła próbę teoretycznego wyjaśnienia zjawiska pracy i nie-pracy, w wymiarze czasu, przestrzeni, człowieka, bytu i ich wzajemnych zależności. W analizie posłużyła się materiałem z etnologicznych badań środowiskowych (mieszkańców wsi - robotników z gospodarstwa rolnego oraz robotników z warszawskiej fabryki), jak i z literatury przedmiotu. W poznaniu, opisie i analizie zjawiska kultury zastosowała układ modeli systemu kultury (Zadrożyńska, 1983). Społeczno-kulturowymi funkcjami tradycji w społecznościach industrialnych oraz systemem wartości w rodzinach śląskich w tych społecznościach zajęła się Irena Bukowska-Floreńska (między innymi książka Społeczno-kulturowe funkcje tradycji w społecznościach industrialnych Górnego Śląska, 1989), opierając się na wieloletnich badaniach regionów przemysłowych: Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego i Rybnickiego Okręgu Węglowego. Tym razem uwzględniła na równi tradycyjną kulturę ludową chłopską i robotniczą oraz kulturę współczesną różnych grup społecznych o rodowodzie robotniczym, dążąc do stwierdzeń ogólniejszej natury (Bukowska-Floreóska, 1987b; 1992a; 1992b; 1992c; 1994a; 1994b). Wnioski sprowadziły się między innymi do wskazania, że wielopokoleniowe społeczności regionu przemysłowego, posiadające wspólne korzenie, historię, wspólnie pracujące i współżyjące, mogą stworzyć środowiskowy, względnie jednorodny system kulturowy i system wartości, oparte na tradycji wytworzonej przez kolejne pokolenia. Tradycji, która zwłaszcza w zakresie systemu wartości ma znaczenie dla świadomości regionalnej toż- �160 samości społecznej i kulturowej, jest społecznym i jednostkowym punktem odniesienia, ma znaczenie etyczne jako regulator i stymulator zachowań i postaw społecznych. Jest także, w takiej nowoczesnej społeczności industrialnej przekazywana i kontynuowana, szczególnie w sferze zachowań. Stąd kultura współczesnych społeczności przemysłowych (zwłaszcza społeczna i duchowa) może i powinna być polem dociekań etnologów. Problem zachowań związanych z sytuacją pograniczną na styku "swój obcy", na terenie Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, badał w ostatnich latach Eugeniusz Kłosek. Badaniami objął zarówno starsze, jak i nowe osiedla robotnicze w Świętochłowicach i Chorzowie. Zwrócił uwagę na zjawisko współczesnych stosunków między ludnością miejscową i napływową. Wykorzystał wskazania integralnego podejścia badawczego K. Dobrowolskiego. Przedmiotem analizy są wzajemne postawy, funkcjonowanie stereotypu świadomości zróżnicowania regionalnego, znajdującego oparcie w miejscowej tradycji. Autor poruszył też problem czynników integrujących i dezintegrujących tutejsze współczesne społeczności (Kłosek, 1993). To zagadnienie jest tematem prowadzonych badań socjologicznych w sąsiednim mieście Ruda Śląska (red. Wódz, 1993). Wzory zachowań w śląskich środowiskach robotniczych poddał analizie etnologicznej Marian Gerlich. Interesowały go codzienne zachowania człon,' ków rodzin robotniczych wynikające z pełnionych w nich naturalnych ról, z rytmu dnia podyktowanego pracą zawodową i miejscową tradycją (Gerlich. 1992b). Założenia wstępne teorii i metodologii nauki o kulturze ludowej w nowoczesnym społeczeństwie industrialnym, w świetle dotychczasowego stanu badań etnologicznych tego zagadnienia, próbuje sformułować Jerzy Damrosz w książce Kultura ludowa w spoleczelistwie industrialnym (1992). Interesując się od dawna problemem przemian związanych z rozwojem cywilizacji industrialnej (1973a; 1973b), podjął problem teraźniejszości i przyszłości kultury ludowej w społeczeństwie zurbanizowanym i industrialnym. Problem to od dawna dyskutowany, obarczony w etnologii świadomością faktu nieuchronnego regresu tak zwanej tradycyjnej kultury ludowej, która znana jest i chroniona w formach zabytków w muzeach, skansenach, w powielanych, wzorcowych okazach sztuki ludowej w "Cepelii"; także świadomością coraz silniej rozpowszechniającej się kultury masowej, zunifikowanej, stechnicyzowanej. Utrzymuje się, że nie ma w niej miejsca na "żywą" kulturę ludową. Damrosz próbując bronić jej istnienia, wskazuje na potrzebę badań interdyscyplinarnych (wzorem Dobrowolskiego) nad obecną i przyszłą kulturową rzeczywistością. Powtarza od dawna stawiane przez etnologów pytania: co badać? jak badać? po co badać? Szukając na nie odpowiedzi, przedstawia, w sposób może nieco kontrowersyjny, swój obszerny ogląd problemu i pogląd na współczesne i przyszłe wartości funkcjonujące w coraz to szerszych "przestrzennych kręgach �161 społeczno-kulturowych". Wskazuje na "strefy życia człowieka", na "przestrzenny horyzont kulturowy o skali lokalno-regionalnej", który w "tradycjach ludowych oznaczał pojęcie "ojczyzny prywatnej", w przeciwieństwie do "ojczyzny ideologicznej". Długi i obszerny wywód Damrosza można sprowadzić do ogólnej konkluzji, że "każdą kulturę, w tym kulturę ludową czy kulturę lokalno-regionalną, należy rozpatrywać w dwóch ujęciach: jako warstwę powierzchniową (elementy bardziej zmienne, przejściowe, moda) i jako warstwę głębinową (elementy bardziej stałe, powszechniki kulturowe, niezmienniki etyczne)". Zatem badacz powinien interesować się składnikami trwałymi, symbiozą człowieka z przyrodą i "nad przyrodą", z drugim człowiekiem. Kierunek poszukiwań teoretyczno-metodologicznych traktuje Damrosz także dwutorowo: jako badanie wiejskich, małych grup społecznych, żyjących w symbiozie z przyrodą, opartych o bezpośrednie stosunki społeczne oraz jako badanie społeczno-kulturowych kategorii zróżnicowania w czasie i przestrzeni (etnos, etos, ludowość, regionalność, ciągłość i zmiana kulturowa), bez względu na podział "wieś - miasto" (Damrosz 1973a; 1973b; 1985, s. 153 -187; 1992, s.187-190). W kontekście przedstawionego tu przeglądu ważniejszych badań i publikacji, będących z jednej strony dokumentacją stanu wiedzy etnologicznej o regionach przemysłowych w Polsce, z drugiej, zbiorem przemyśleń dotyczących tego pola badawczego, ostatnia z omówionych pozycji wskazuje w jakim kierunku mogą i powinny iść współczesne badania etnologiczne. Warto też sobie uświadomić, że regiony przemysłowe to swoiste laboratoria dla badań wielu aspektów tradycji funkcjonującej w kulturze społeczeństw nowoczesnych. Dlatego, nadal nie zaniedbując badań tak zwanych kultur tradycyjnych, należy prowadzić badania etnologiczne w społecznościach przemysłowych. Empiryczne i teoretyczne ich efekty (dotyczące tradycji "dawnej" i "nowej") mają nie tylko znaczenie poznawcze lecz i praktyczne dla polityki społecznej, kulturalnej, wreszcie dla wzajemnego rozumienia się ludzi z różnych środowisk i regionów. BIBLIOGRAFIA Adamski Franciszek 1966 /lulIlik i jego rodzina. Badania nad środowiskiem zawodowym hutnika oraz składem i typem rodziny hutniczej, "Górnośląskie Studia Socjologiczne" t. 3. Bazielich Barbara 1973 Stan etnoyrafii .Hąskiej po 1945 roku, "Zaranie Śląskie" z. 3. 1982 Perspektywy kolekcji etnograficznych w rejonach wielkoprzemysłowych, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 21. Bukowska-Floreńska Irena 1968 Z etnograficznych badań /lad rodziną w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym, "Kroniki Miasta Zabrza" z. 2. II - Lud t. LXXVlIf �162 1970 Amatorska twórczo.~ć plastyczna w Zabrzu. Ruch zorganizowany, "Kroniki Miasta Zabrza" z. 3. 1971 Współczeslla ludowa rzeźba w zbiorach Muzeum w Zabrzu, "Kroniki Miasta Zabrza" z. 4. 1972 Malarstwo w etnograficznych zbiorach Muzeum w Zabrzu, "Kroniki Miasta Zabrza" z. 5. 1973 Współczesna rzeźba w węglu i jej twórcy w województwie katowickim, "Polska Sztuka Ludowa" nr 2. 1983 Eugeniusz Bąk - malarz i rze=biarz z Szopienic, "Polska Sztuka Ludowa" nr 3 - 4. 1985 Tradycja a przeobrażenia społeczno-kulturowe regionu przemysłowego na przykładzie Górnego Śląska, w: Kultura wsi - kryzys wartości?, pod red. J. Damrosza, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa. 1987a Twórczość plastyczna w środowiskach robotniczych Górnego Śląska na przykładzie rzeźby w węglu w XIX i XX wieku, "Rocznik Muzeum Górnośląskiego. Etnografia" z. 8. 1987b Spo/eczno-kulturowefunkcje tradycji w społecznościach industrialnych Górnego Śląska, Uniwersytet Śląski, Katowice. Wpływ industrializacji i urbanizacji na kształtowanie się współczesnego obrazu kultury 1988 ludowej na Górnym Śląsku, w: Kultura ludowa sercem .~ląska, pod red. B. Bazielich. Dolnośląskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne, Wrocław. 1989 Społeczno-kulturowe funkcje tradycji w systemie warto.~ci rodzimej ludności śląskiej. Stan badań. postulaty badawcze. w: Śląska kultura ludowa. (Stan badań. studia i szkice), pod red. D. Simonides, Śląski Instytut Naukowy, Katowice. Śląskie uciechy i zabawy. Materia/y etnologiczno-folklorystyczne, pod red. 1. Bukow1991 skiej-Floreńskiej, PTL, Muzeum Górnośląskie, Bytom. 1992a Problematyka badawcza hierarchii wartości wśród współczesnej rodzimej ludno.~ci śląskiej, w: Współczesne oblicze kultury ludowej na Śląsku, pod. red. B. Bazielich, Uniwersytet Wrocławski, Wrocław. Rola tradycji w społecznościach zindustrializowanych i zurbanizowanych (na przy1992b kładzie przemysłowych rejonów Górnego Śląska), w: Przeobrażenia społeczno-kulturowe wsi polskiej, pod red. J. Damrosza i H. Jastrzębskiej-Smolaga, Instytut Kultury, Warszawa. Customs and rites as a value stabilizing social bonds in the changing circumstances of 1992c contemporary life, w: Ecology andfolklore I. cd. V. Krawczyk-Wasilewska, Uniwersytet Łódzki, Łódź. 1993 Kulturowe uwarunkowania społecznej świadomości odrębności regionalnej Górnego Śląska, w: Społeczne problemy Górnego Śląska we współczesnych badaniach socjologicznych, pod red. W. Świątkiewicza, Instytut Górnośląski, Katowice. Świadomość regionalnej tożsamo.~ci społeczno-kulturowej Ślązaków, w: Wspólnola 1994a i odrębność regionalna, t. 1 Z problematyki tradycji. wartości symbolicznych i ludJ'cznych kultury, pod red. I. Bukowskiej-Floreńskiej, Rybnicki Ośrodek Kultury. Rybnik. System wartości w tradycji kulturowej w rodzinach śląskich, w: W trosce a rodzinę, pod 1994b red. W. Świątkiewicza, Instytut Górnośląski. Katowice. 1994c The degradation of the natural environment as an innovative factor of culture alld folklore in Upper Silesia, w: Ecology and folklore II, ed. V. Krawczyk-Wasilewska, Uniwersytet Łódzki, Łódź. Ciszewski Stanisław 1886-1887 Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w powiecie olkuskim, "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" t. 10- 11. �163 Czarnowski Stefan 1946 Kultura, "Książka", Warszawa. CzubaJa Marianna i Dyonizjusz J984 Podania i opowieści z Zaglębia Dąbrowskiego. Sto lat temu i dzisiaj, Śląski Instytut Naukowy, Katowice. Damrosz Jerzy 1973a Wieś i per8pektywy rozwoju cywilizacji industrialnej, "Człowiek w Pracy i Osiedlu" nr 6. 1973b Kultura ludowa wohec przemian cywilizacji industrialnej, "Kultura i Społeczeństwo" nr I. 1985 Rozważania o terainiejszości i przyszlości kultury ludowej w związku z problematyką ciąg/rJ.I'ci kulturowej (warianty ujęć interdyscyplinarnych), w: Kultura wsi - kryzys warto/óci1, op. cit. 1992 Kultura ludowa w społeczeństwie industrialnym. GłówIle problemy i spory teoretyczne oraz związki z praktyką spo/eczną w Polsce po 1945 roku, Instytut Kultury, Warszawa. Dekowski Jan Piotr 1982 Z obyczajowości robotniczej miasta Tomaszowa Mazowieckiego, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 21. Dobrowolska Danuta 1958a Górnicy salinarni w Wieliczce i ich ku/tura w latach 1880 -1939, "Etnografia Polska" t. I. 1058b Wczasy rohotnicze w Polsce Ludowej. Kształtowanie się nowej kultury socjalistycznej mas pracujących. Studia i materia/y, "Etnografia Polska" t. 1. 1965 Górnicy salinami IV latach 1880-1939. Studium historyczno-socjologiczne za/ogi robotniczej, PA N, Kraków. 1968 Przeobrażenia 8po/eczne wsi podmiej8kiej, Wrocław. 1974 Studia nad znaczeniem pracy dla człowieka, Warszawa. 1980 Praca w życiu człowieka, Warszawa. Dobrowolski Kazimierz 1958 Droyi rozwoju etnografii pol.~kiej i jej obecne zadania, metody związki z innymi naukami (rozważania dyskusyjIle ), "Etnografia Polska" t. 1. Dubiel Ludwik 1968 Mielerze i .. kurzocy" nad K/odnicą, Bierawką i Rudą, "Zeszyty Gliwickie" t. 6. Dygacz Adolf 1960 Pieśni gómicze. Studia i materia/y, "Śląsk", Katowice. 1987 Pieśni ludowe miasta KalOwice. Źródła i dok ument a(ja, Katowickie Towarzystwo Spoleczno-K ulturalne, Katowice. Fiderkiewicz Maria 1994 Śląscy "pariasi" pędzla i dłuta (1945 -1993), Muzeum Śląskie, Katowice. Folklor roho/tliczej Łodzi ... 1976 Folklor robotniczej Lodzi. Pok/osie konkursu, pod red. B. Kopczyńskiej-Jaworskiej, J. Kucharskiej i 1. P. Dekowskiego, "Literatura Ludowa" R. 12/15. Gerlich Halina 1984 Narodziny. zaśluhiny. śmien'. Zwyczaje i obrzędy w katowickich rodzinach górniczych. Śląski Instytut Naukowy. Katowice. Gerlich Marian Grzegorz 1989 Strachy. W kręgu dawnych śląskich wierzeń, Śląski Instytut Naukowy, Katowice. �164 1992a Tradycyjne wierzenia śląskie. Świat nadzmysłowy a ::ycie codzienne, praca i obrzęd. Uniwersytet Wrocławski, Wrocław. 1992b Wzory zachowań a .flaskie środowiska robotnicze, w: W~pó/('zesne oblicze kullUry ludowej na Śląsku, op. cit. Gładysz Mieczysław 1936 Stan i potrzeby nauki polskiej o Śląsku w zakresie etnografii, w: Stan i potrzeby nauki polskiej o Śląsku, pod red. R. Lutmana, Instytut Śląski, Katowice. 1959 Kultura ludu śląskiego, w: Górny Śląsk, l. 1 - 2, Instytut Zachodni, POl.nań. Gross Franciszek 1938 Proletariat i kultura, Warszawa. Hulka-Laskowska Elżbieta 1982 Religijnoś(', wierzenia i tradycyjna wiedza robOlnik ów Żyrardowa drugiej polowy X/X wieku we wspomnieniach Paw/a Hulki-Laskowskie{}o, w: Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa. (Materia/y do etnografii miasta), pod red. A. Woźniaka, Mazowiecki Ośrodek Badań Naukowych, Warszawa. Hutka Jerzy 1966 Środowisko robotników fabrycznych huty Z{}oda obecnie ZUT Zgoda, w: Materia/y do historii zalóg fabrycznych w Polsce poludniowej, pod red. D. Dobrowolskiej, PAN, Kraków. Jaworski Eugeniusz 1967 Uwa{}i o współczesnym stanie tradycyjnej kultury ludowej w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym, "Kroniki Miasta Zabrza" z. I. Kaczko Krystyna 1968 Tradycyjne doroczne zwyczaje ludowe w Górnośląskim Okrrgu Przernysiowym. "Kroniki Miasta Zabrza" z. 2. W~półczesny stan tradycyjnej kultury w środowisku wielkoprzemysłowym Górnego 1982 Śląska, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 21. Kłosek Eugeniusz 1993 "Swoi" i "obcy" na Górnym Śląsku od 1945 roku. Środowisko miejskie, Uniwersytet Wrocławski, Wrocław. Kopczyńska-Jaworska Bronisława 1980 Zwyczaje i obyczaje ludności /"odzi, w: Łódź. Dzieje miasta, Warszawa. 1982 Kultura .frodowiska robotniczego Łodzi, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 21. Kuczyńska-Skrzypek Anna 1982a Z badań nad rodziną robotników Żyrardowa na początku X X wieku, w: Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa .... op. cit. 1982b Dom i rodzina w kulturze robotniczej Żyrar<lowa, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 21. Kutrzeba-Pojnarowa Anna 1976 Kultura ludowa w dotychczasowych polskich pracach etnograficznych, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. l, pod red. M. Biernackiej i in., Ossolineum, Wrocław. M eloda integralna Kazimierza Dobrowolskiego (założenia teorel yczne i prognoz y 1981 badań), w: Metody etnologii, cz. I, Uniwersytet Warszawski, Warszawa. Lechowa Irena 1961 Tradycyjne zwyczaje świąleczne w łódzkim .vrodowisku robotniczym (/890-1939), "Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna" nr 11. 1973 Relacje wieś-miasto w tradycji robotniczej Łodzi, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 15. �165 Ligęza Józef 1948 Ślqska kultura ludoWIJ, w: Ślqsk. ziemia i ludzie, pod red. R. Lutman, K. Popiołek, Instytut Śląski, Katowice·- Wrocław. 1952 Kilka uwag o muzycznym folklorze górniczym, "Polska Sztuka Ludowa" nr 3. 1968 Śladami tradycji. Scudia nad folklorem górniczym, "Rocznik Muzeum Górnośląskiego. Etnografia" Z. 3. 1972 Podania gómicze z Górnego Śląska, "Rocznik Muzeum Górnośląskiego. Etnografia" z. 5. Ligęza Józef, Maria Żywirska 1964 Zarys kultury !/l'rniczej. Górny Śląsk. Zagłębie Dąbrowskie, "Śląsk", Katowice. Lipiński Andrzej 1965 Pozostałości kultury tradycyjnej w łódzkich rodzinach robotniczych, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 7. 1970 Założenia i postulary badań łódzkiej dzielnicy robotniczej, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 11. Łysik Stefan Tradycje przemysło •••. e, w: Zabytki kullury ludowej na Śląsku i w Częstochowskiem, 1975 pod red. B. Bazielich, M uzeum Górnośląskie, Bytom. Matysiak-Polakowa Barbara 1964 Etnograficzna problematyka /ladań nad środowiskiem robotniczym Łodzi, "Łódzkie Studia Etnograficzne" l. 6. Mrozek Wanda 1965 Rodzina górnicza. Przekształcenia społeczne w górno.~ląskim środowisku górniczym, "Górnośląskie Studia Socjologiczne" l. 2. Mysłakowski Zbigniew, Gross Franciszek 1938 Robotnicy piszą. Pamiętniki robotników, Kraków. Pamiętniki ... 1933 Pamiętniki bezrobotnych, Warszawa. Perlick Alfons 1943 Volkskunde des Arbeitstandes, w: Landeskunde des Oberschlesischen Industriegebietes, l. I, Breslau. Piet raszek Edward 1958 Etllogra/iczna konferencja metodologiczna (Kraków 24 IV 1956), "Etnografia Polska" t. L 1964 Problem kult.ury robotniczej na tle rozpadu tradycyjnej kultury ludowej w Zagłębiu Krakowskim od schyłku epoki feudalnej, "Etnografia Polska" l. 8. 1966a Kultura ludowa i robotnicza wobec współczesnej problematyki kultury, "Etnografia Polska" t. JO. 1966b Wiejscy robotnicy kopalń i hill. Dynamika przemian społeczno-kulturowych w sierszańskim ośrodku górniczym w X I X i X X wieku, PAN, Kraków. 1973 Etnograjiczne badania kultury robotniczej, "Łódzkie Studia Etnograficzne" l. 15. Piotrowski Andrzej 1970 Zalożenia i postlllaty badań lód::kiej dzielnicy robotniczej, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 11. Przy redakcyjnym stole ... 1986 Przy redakcyjnym stole. Dysku~;a o gromadzeniu zabytków kultury materialnej i umyslowej robotników przez muzea historii ruchu robotniczego, "Muzea Walki. Rocznik Muzeum Historii Walk Rewolucyjnych i Narodowo-Wyzwoleńczych", Warszawa. Rudniański Stanisław 1952 Walka o kullurę, Warszawa. �166 Simonides Dorota 1984 Bery LO nie tylko gruszki. czyli rzecz a humorze śląskim, Śląski Instytut Naukowy, Opole. Ele mele dudki. Rymowanki dzieci .Hąskich. (SlUdium folklorystyczne), Śląski Instytut 1985 Naukowy, Katowice. Górniczy stan w wierzeniach, obrzędach, humorze i pieśniach, pod red. D. Simonides, 1988 Śląski Instytut Naukowy, Katowice. 1989a Folklor Górnego Śląska, pod red. D. Simonides, Śląski Instytut Naukowy, Katowice. 1989b Stan i metody badań ,Hąskiej kultury ludowej, w: Śląska kultura ludowa, op. cil. Skromny (pseudonim) 1875 Obrazki ze świata górniczego. Legendy i podania górnośląskie, "Warta", Poznań. Stawarz Andrzej 1982a Z badań nad pochodzeniem i strukturą społeczeństwa Żyrardowa w latach /S30 - 1914, w: Tradycyjna kultura rubotnicza Żyrardowa ... , op. cil. Źródła i stan badań nad kulturą robotniczą Żyrardowa XIX - / polowy X X wieku, 1982b w: Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa ... , op. cit. Przegląd problematyki badań nad ku/turą robotniczą w Polsce (ze szczególnym 1982c uwzględnieniem badań najnowszych), "Etnografia Polska" t. 26, z. t. 1985 Żyrardów. Narodziny społeczności (1830-/970), Warszawą-Żyrardów. 1986 10 lat badań nad kulturą robotniczą o.§rodka żyrardowskieyo, "Etnografia Polska" t. 30, z. 2. 1989 Zwyczaje rodzinne robotników żyrardowskich w XIX i na początku X X wieku, "Zaranie Śląskie" nr 3 - 4. Spolecznu,§ć robotnicza i wzory zachowml w X 1X i puczątkach X X wieku (pr:yk/ad 1993 Żyrardowa), w: Miasto i kultura pulska doby przemysłowej. Czlowiek, pod red. H. Imbsa, Ossolineum, Wrocław. Stojak Antoni 1964 Spoleczno-kulturowe skutki industrializacji (wyniki badań nad grupą zawodową górników kopalni ..Janina" w Lubiążu w województwie krakowskim w latach 1905-(960), "Etnografia Polska" t. 8. Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa ... 1982 Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa. (Materialy do etnografii miasta), pod red. A. Woźniaka, Mazowiecki Ośrodek Badań Naukowych, Warszawa. Trawińska Maria 1961 Stan badań nad klasą robotniczą w Polsce w latach 1900-1939, w: Studia nad rozwojem klasy robotniczej, cz. l, Łódź - Warszawa. Turek Krystyna 1986a Pieśni ludowe na Górnym Śląsku w XIX i w początkach XX wieku. Charakterystyka poetycko-muzyczna źródel, Uniwersytet Śląski, Katowice. Pieśni zlodziejskie i więzienne z zapisów Jana Kupca, "Kwartalnik Opolski" nr 3. 1986b Ludowe zwyczaje, obrzędy i pieśni pogrzebowe na Górnym Śląsku, Uniwersytet Śląski, 1993 Katowice. Wallis Stanisław 1931 Sztuka ludowa, w: Powiat ,§więtochlowicki, pod red. T. Szalińskicgo, Katowice. 1952 Śląskie pieśni górnicze, "Polska Sztuka Ludowa" nr 3. Władykowa Elżbieta 1973 Problematyka badań kultury robotniczej Lodzi z uwzylędnieniem potrzeb muzealnych, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 15. Woźniak Andrzej J982a Badania nad obyczajem i modą w .~roduwisku rubutniczym Żyrardowa, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 21. �167 ObrzędowoN doroczna w środowisku robotniczym Żyrardowa w początku XX wieku, kultura robotnicza Żyrardowa .... op. cit. Wódz Kazimiera (red.) 1993 "Swoi" i "obcy" na Gómym Śląsku. Z problematyki stosunków etnicznych, pod red. K. Wódz, "Śląsk", Katowice. Zadrożyńska Anna 1983 Homo faber i homo ludens. Etnologiczny szkic a pracy w kulturach tradycyjnej i wspólczesnej, PWN, Warszawa. Życki Leonard 1949 Na marginesie pierwszej ogólnopolskiej wystawy amatorów plastyków, "Polska Sztuka Ludowa" nr 6. Żychowski Marian 1966 Rozmieszczenie miejsc pracy i miejsc zamieszkania robotników przemysIu metalowego w Krakowie, w: Materialy do historii załóg fabrycznych w Polsce poludniowej, pod red. K. Dobrowolskiego, PAN. Oddział w Krakowie, Kraków. Żywirska Maria Zagadnienie prymitywnej sztuki robotniczej, "Polska Sztuka Ludowa" nr 1 - 2. 1949 Twórczo.~(' plastyczna yórników, "Polska Sztuka Ludowa" nr 1-2, 3, 4 - 5. 1951 Podloie ludowe w kulturze górniczej, "Polska Sztuka Ludowa" nr 3. 1952 Problem badania kultury grup zawodowych w świetle materialów zbieranych dla grupy 1953 górniczej, "Zaranie Śląskie" t. 23, z. l. Gawędy górnicze, Warszawa. 1958 Amatorski ruch pla.~tyczny w.~ród górników, "Śląsk", Katowice. 1959 1982b w: Tradycyjna Irena Bukowska-Floreńska ETHNOLOGICAL STUDY OF INDUSTRIAL REGIONS ITS PAST, PRESENT AND PROSPECTS IN POLAND. The ethnological study of industrial regions of Poland began already in the 19th century, bUl is developed only in the 20th. The main object of research was at first the culture of stable workingc1ass communities, while later some attention was paid also to the dynamic of cultural changes in communities of industrial and developing regions. The main areas under scrutiny were: the regions of Cracow, Silesia, Łódź, and Żyrardów. Nowadays, an important task is also the analysis of elements of folk culture in contemporary urban communities. Transi. M. Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ca65bd01ed19cb0a2e2352409652768d.pdf 93441ece0bd6f6d5caa81288d81bc99d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2185 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Subject The topic of the resource Cyganie - Romowie akulturacja mniejszości etniczne i narodowe - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2031 Title A name given to the resource Pluralizm kulturowy czy integracja? / LUD 1997 t.81 Description An account of the resource LUD 1997 t.81, s.93-194 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nowicka, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, l. 81, 1997 CW!\ NOWICKA nst) tut Socjologii ~:ni\\crsytet Wars/awski PLURALIZM KULTUROWY CZY INTEGRACJA? POLITYKA OŚWIATOWA WOBEC OSIADŁYCH ROMÓW W POLSCE L.Pojęcie pluralizmu kulturowego i jego zastosowania W badaniu przeprowadzonym w latach 1994-1996 podjęłam złożony pro)Iem pluralizmu kulturowego w spoleczellstwie polskim, skupiając się zwłasz;za na funkcjonowaniu systemu oświaty wśród Romów w lokalnych zbiorowo;ciach województwa nowosądeckiego!. Wzięłam na warsztat problem oświaty ",omów rozważając, w jakim stopniu stanowi ona przejaw działaó na rzecz <LIlturowego pluralizmu w Polscc. O pluralizmie kulturowym społeczeilstwa mówić możemy albo wtedy, gdy .\ obrębie jedncgo, szerszego systemu spolecznego pojawiają się zbiorowości (ulturowo zróżnicowanc, albo wówczas, gdy ta różnorodność staje się w tego -odzaj u społeczellstwie wartością. W niniejszym artykule będę się zajmować tym drugim sensem kulturowego Jluralizmu. Powinniśmy sobie zadać pytanie: jakie warunki muszą być spełniole. aby można było mówić o społeczeilstwie pluralistycznym w interesującym las drugim sensic. Otóż pierwszym warunkiem jest dostrzeżenie przez rozmaite <ręgi społeczeóstwa różnic między odmiennymi grupami w społeczeóstwie jako Jdrębności o charakterze kulturowym. Warunkiem drugim jest nadanie tej (ulturowej różnorodności wartości pozytywnej - uznanie kulturowej różnorodlości w postrzcganym wymiarze za cenną i pożądaną. Warunkiem trzecim jest laistnienie instytucjonalnych form działania, zmierzających do zachowania, Jielęgnowania i rozwoju owej różnorodności. Od paru pokoler'] w tzw. świecie zachodnim wielokulturowość i różnorod10ŚĆ kulturowa staje się wartością cenioną, a jej zachowanie celem licznych :izialall ideologicznych i politycznych. Przy innych okazjach wskazywałam już ila zachodzący wc współczesnym świecie proces antropologizacji myślenia, i Artykul niniejszy Jest oparty na badaniach prowadzonych IV latach 1994-1996. Badaniem Jbj.,:te były przede WS/.yslkim wsie: Ochotnica Górna (Gorce), Czarna Góra i JurgóIV (Spisz) oraz Lososina Górna (Beskid Wyspowy). Ponadto konieczne okazało się dotarcie do wielu instytucji cajmujących si.,: hczpośrednio luh pośrednio oświatą Romów: chodzi o odpowiedni Departament V1inislCrstwa Edukacji Narodowej. Kuratorium Oświaty w Nowym Sączu. a także o osoby Jczpośrednio zaangażowane IV realizację programu edukacji Romów: ks. Stanislawa Opockiego IV l.ososinic Górnej oraz mgr Martę Królik, do niedawna kierowniczkę Poradni Spolecznoc<modowej w Limanowej. �94 polegający na rozpowszechnianiu się poza kręgi profcsjonalistów - antropologów społecznych - treści, które traktuję jako "rdzcll" antropologii społecznej czy kulturowej. W ostatnich dziesięcioleciach zarówno w systemic aksjononnatywnym obowiązującym w kręgach intelektualistów, jak i w mentalności potocznej zachodzą głębokie przeobrażen ia, które określam v"'/aśn ic m iancm "procesu antropologizacji myślenia". Istotą jego jest przenikanic idei. stanowiących clemcnty składowe "rdzenia" tej dyscypliny, do systcmu myślenia szcrszych kręgów społecznych. Wiąże się on z akceptacjel pewnych wartości, które jeszcze sto lat temu dopiero zaczynały gościć w umysłach nici icznych wówczas antropologów, a dziś są podstawą norm i przekonaJl nicomai powszechnie uznawanych (choć z pewnością nie zawsze realizowanych). Antropologizacja dotyczy nie tylko wąskich kręgów naukowców. Proces ten nie omija w pewnym stopniu kręgów decydentów politycznych, a także potocznego myślenia o człowieku w obrębie euroamerykallskicgo kn;gu kulturowego. Dotyczy to zarówno krajów tzw. zachodnich, jak i - w ostatnich dziesięcioleciach, a zwłaszcza paru latach - także naszego kraju, wchodzącego nic tylko ekonom ieznie, ale także społeczn ie i kulturowo w krąg współczesnej cywi Iizaeji zachodniej. Wyraża się to nic tylko w dyfuzji materialnych rekwizytó\\. stylu życia, czy kulturowych gadżetów z centrum położonego w Europie Zachodniej i Ameryce Północnej, ale także w traktowaniu serio pcwnych wartości, których respektowanie stało się udziałem krajów zachodnich, przynajmn iej na poziom ie deklaracj i, a czasem też na poziom ie działa,'] pol itycznych. Wśród wartości, które coraz częściej dochodzą do głosu również w naszym kraju, trzeba wskazać ponad wszystko na rclatywizm i pluralizm kulturowy, uznanie prawa różnych kultur - zarówno tych odległych, jak i tych tuż obok - do autonomicznego istnienia, prawa mnicjszości etnicznych, wyznaniowych i wszelkich innych do podtrzymywania swojej specyfiki kulturo\\ej i rozwoju. Coraz częściej i wyraźniej podkreślane i egzekwowane jest premo różnych kulturowych grup do własnej tożsamości. Z zakresem tych wartości wiążą się nie kwestionowane dziś prawa człowieka, który choć jest obdarzony zasadniczą wspólnotą biologiczną, to jednak jest zarazem człowiekiem różnych kultur. 2. Osiadli Romowie jako grupa kulturowa W niniejszym artykule staram się ukazać zastosowanie przedstawionej koncepcji pluralizmu do sytuacji Romów w Polsce. Pragnę się przyjrzeć temu. jak przemiany wartości, wskazane w picrwszym paragrafie, rzutują na politykę edukacyjną wobec Romów, a ściślej zbiorowości nalehlcych do romskiego "plemienia" Bergitka Roma, grupy etnicznej, mniejszościowej, głęboko kultu- �95 1"0\\0 odmienncj, postrzeganej postrzegającej siebie jako obca w naszym k.raju. Dla zrozumienia czynników oddziałujących na kształtowanie się postaw wobec Romów, znajdujących odbicie w określo.nej polityce oświatowej i jej prak.tyczncj realizacji, zastosuje; dwa podejścia: sięgnę do sformułowanego cztery lata tcmu programu nauczania początkowego dla l~/icci romskich, oraz od\\olam siC; do sposobu postrzegania Romów przez osoby, pełniące istotne role z punktu widzenia procesu pluralizacji społeczcóstwa polski~go na poziomie Ibiorowości lokalnych. Wśród nich szczcgólnie duże znaczenie przypisać trzeba nauczycielom i całcmu systemowi służby oświatowej, a także hierarchii Kościoła Katolickiego. w tym zwłaszcza księżom, pełniącym rolę katechetów oraz księżom. którym oficjalnie powierzono pracę duszpasterską wśród Romó\\. 3. Duszpasterstwo Romów Inicjatorami rcformy oświaty dla Romów nie byli sami Romowie, mimo że o' interesy Romów zaczyna systematycznic zabiegać Stowarzyszenie Romów w Polsce, grupuj<lce garstky dzialaczy romskich i romskiej inteligencji. Stowarzyszenie to, poza dramatycznymi rozdarciami wewnętrznymi, które są charakterystyczne d la wszelk ieh nO\\ ych form organ izacyjnych spoleczeóstwa oby\\atelskiego. pomstaje w znaczncj izolacj i od zbiorowości szeregowych Romó\\. zarówno tych, którym siC; dobrze wiedzie finansowo, jak i tych, którzy Ż)ją \V ubóstwie. Bardzo ważm\ role; w rozpoczęci Li inicjatywy organizowania osobnych klas cyg<1I1skich z nieco odmiennym programcm pelni duszpasterz Romów w południowej Polscc (diecc/ja tarnowska), ks. Stanisław Opocki, mieszkający \\ Lososinic Górnej kolo Limanowej. Z jcgo inicjatywy powstało wiele nowych zja\\isk kulturowych. Od kilk.u lat ks. Opocki organizuje pielgrzymki Romów z Lososiny Górncj do Limanowcj, gdzie w historycznym kościele parafialnym przepiękna figura Matki Boskiej Bolesnej, średniowieczna Pieta, została za sprawą ks. Stanislawa uznana przez mieszkallców okolicznych wsi za Matkę Bożą Romów. Scns tego pomysłu jest oczywisty: ksiądz Opocki pragnie w ten sposób przywrócić lub raczej zbudować Romom właściwe, godne szacunku miejsce w spoleczcllstwie polskim zarówno na poziomie lokalnym, jak i globalnym. formując wśród Romów poczucie godności, a także stwarzając ich obrazjako równoprawnej grupy społecznej. Efektem tego działania jest choćby to. ze najbliżsi s<lsiedzi Romów w Lososinie, jak i w tych osadach, gdzie ks. Opacki pracowal, mówią o Romach używając tego właśnie etnonimu, podk.reślając. jak pie;knym obrzędem jest pielgrzymka w trzecią niedzielę września w Limanowej, wspominając, jak zajeżdżały autokary tu i ówdzie, �96 zabierając Romów oraz chętnych do Lososiny, jak miejscowi księża ogłaszali i zachęcali do uczestnictwa w pielgrzymce. Wśród licznych działall ks. Stanisława Opockiego, duszpasterza Romó\v diecezji tarnowskiej, mgr Maliy Królik, do niedawna kierowniczki Poradni Spolecznozawodowej w Limanowej i, w mniejszym już stopniu, paru innych osób, nie będących Romami, powstało w ciągu ostatnich paru lat wiele eksperymentalnych klas dla dzieci Romów, jeszcze przed ogłoszcniem programu ministerialnego. 8 lipca 1992 roku został zatwierdzony przez Ministra r:dukacji Narodowej program specjalnego nauczania początkowego dla Romów; wc wrześniu tcgo samego roku wprowadzono program w życic tam, gdzie sil:(to dało zrobić. Program opracował zespół w składzie: mgr Maria Królik. mgr Ewa Golillska, mgr Maria Gądek, mgr Barbara Arendarczyk, mgr Stanislaw Kwietniewski, mgr Andrzej Burkat. Walio poddać analizie ten dokument pod kątem problemu pluralizmu kulturowego - zastanowić się nad tym, ile jest w nim obrony różnorodności kulturowej, a ile dążenia do kulturowej integracji społeczcllstwa polskiego. 4. Analiza programu dla klas romskich Zaproponowany dla szkół w południowych częściach Polski (a ściślej dla Romów plem ien ia Bergitka Roma) program nauczan ia da lek i jest od koncepcj i pluralizmu kulturowego. Autorzy programu we wprowadzeniu wyrażają opinię. że dzieci romskie (termin "romskie" pojawia się wymiennie z "cygallskie") "wymagają szczególnej opieki, aby w dalszym życiu mogły sprostać warunkom życia w społeczellstwie polskim". Już na wstępie więc pojawia się zadanie integracyjne, dla którego wartością nadrzędną jest sprawne i bezkonfliktowe życic w jednym społeczellstwie. Autorzy podkreślają zarazem konieczność rozszerzania programu nauczania na rodziny romskich dzieci, które w całości są zaniedbane. Zaznaczają, iż dzieci Romów uczęszczają do szkoły bardzo nieregularnie, zła frekwencja powoduje, że nie można mówić o ciC)glości nauki. Czasem w ogóle odchodzą ze szkoły przed ukOllczenicm ośmiu klas. a często powtarzają po cztery razy klasy, co sprawia, że do szesnastego roku życia (do kiedy mówimy o obowiązku szkolnym wymaganym prawem), nic SC)\V stanic ukollczyć szkoły podstawowej. Przyczynami złej frekwencji podawanymi przez autorów programu są przede wszystkim wyjazdy rodziców i choroby. Warto dodać, że wszyscy badani przeze mnie nauczyciele kontaktujący się z dziećmi romskimi, a także urzędnicy lokalni (sołtysi, wójtowie, pracownicy pomocy społecznej) zgodnie twierdzą, iż prawdziwą przyczyną tego stanu rzeczy jest niechęć dzieci romskich do nauki jako do formy systematyczncgo wysiłku. W analizowanym programie nauczania początkowego dla Romów czytamy: "Aby prawidłowo prowadzić proces nauczania tych dzieci. należalo opracować �97 a podstawie ich obserwacji program minimum, dostosowany do ich możliwo:i". Już to sformulowanie zawiera sugestię, że jedynie program jakoś rozulianego .,minimum" jest "dostosowany" do ograniczonych możliwości dzieci )Illskich. Autorzy programu wskazują na ogromne trudności w ich nauczaniu; a ich glówną przyczyny uznają bariery językową - słabą znajomość języka niskiego ... ktllry Jcst dla nich językiem obcym". W programie czytamy: Trzeba pamiytać. że dziecko cygallskie. wywodzące się z rodziny o odmiennej ulturzc. systemie wartości. w której rozmawia się w języku cygallskim \\arowym, posiada bardzo maly zasób słów polskich. Pierwszy kontakt nauczycielem mówic\cym innym językiem utrudnia mu zrozumienie polecell auczyciela. Niekiedy nie rozumie tego, co mówi nauczyciel, co utrudnia mu oprawnie rozumować". Nie dziwi więc następujące sformułowanie zamieszzone \v zakollczeniu programu: "Głównym zadaniem dla nauczyciela w realiacji tych zamierzell jest pokonanie bariery językowej". Ciekawe, że wątek ieznajomości j<;zyka polskiego pojawia siy w większości rozmów, jakie przef"l1\\adzilam z nauczycielami w szkołach, do których uczęszczają dzieci mniej:wści rcJlllskiej. Wyjc\td stanowili ksiyża katecheci, którzy jednomyślnie Ie zam\a/ali rói.nic w znajomosci języka polskiego między dziećmi uczestniD\cym i w lekcjach rei igi i. Następny problem. jak dowiadujemy się z programu, to "nadrobienie braó\\ \\ adaptacji środowiskowej. manualnej, nauczenie ich pisania i czytania". o ostatnie sl'ormulowanie objaśnia. co oznacza "minimum", dostępne dla zieci romskidl. Autorzy dalej stwicrdzają w sposób znamienny, iż nauczenie .ch elemcntarnych umiejytności "pozwoli je zintegrować ze środowiskiem zicci polskich". \V analizowanym dokumcncie dwa razy pojawia się kwestia odrębności u lturo\\ ej Romów. I.a pierwszym razem mówi się o konieczności włączenia o programu wielu wycieczek i rozmów z ludźmi, co "pomoże znaleźć mot y.ację do nauki i pomoże im się odnaleźć w spoleczellstwie polskim, co · rezultacie moi.e im dać wiarę we wlasne siły". Sens wycieczek i rozmów ludźmi uzasadnia się tym. że "ich przodkowie byli ludem wędrownym"". \\raca się lakil: uwagę na to. że poza dostarczaniem wiadomości trzeba ~ztaltować charakter. Twórcy anal izowanej propozycj i programowej są · pl:!ni świadomi kulturowych różnic dzielących środowisko Romów od śro0\\ iska dominujc\cego, zarazem jednak różnice te interpretują głównie · kategoriach zaniedbania. nieprzystosowania, zapóźnienia. "Mając na uwadze zicci ze spccylicznego środowiska o odmiennej kulturze, systemie wał10ści 110rm postępowania. nauczyciel powinien im ukazać obraz człowieka uczci.ego. pracowitego. szanujc\cego bliźnich. Poprzez naukę dzieci cygal1skie C.I : rr/.ch~ lU 1.a/naC/~ ć. ic Ikrgitka Roma od swleci nic są ludem m;drownym, kulturzc hrakjcst klas~ unych cech cyg.~liskicg.o nom~dyzmu. a w ich lokal- �98 powinny zrozumieć takie pojęcia jak: kultura i higiena osobista, godność. poszanowanie pracy innych, szacunek dla osób starszych. prawdomówność. obowiązkowość, rzetelność, uczciwość". Program także ujawnia założenia na temat cech wrodzonych młodzież) romskiej, nie uwarunkowanych kulturowo: "Dzieci cygai1skie ScI z natur) agresywne, łatwo się zniechęcają". Szczegółowy program z rozbiciem na przedmioty i klasy zwraca uwagę na konieczność wielokrotnego powtarzania elementarnych treści w celu uzyskania efektu edukacyjnego. co pośrednio sugeruje pewne "naturalne" zapóźnienia, o których otwarcic mówią niektórzy nauczyciele w wywiadach. Wskazują oni na ogromnc rozmiary patologii społecznej: alkoholizmu i kazirodztwa w niektórych osicdlach romskich. a także na ich związki ze środowiskami przestępczymi. W programie szczegółowym znajdujemy tak podstawowe tcmaty. jak umiejętność korzystania z urządzei1 sanitarnych, rozróżnienie własności prywatnej i wspólnej, pozycja ciała przy czytaniu i pisaniu, poszanowanie zieleni, sprzętów klasowych i przyborówosobistycll. Jako temat w drugiej klasie umieszczona jest kwestia: "Domy mieszkalne i ich wygląd: np. nowy - stary, parterowypiętrowy, murowany - drewniany, dom jednorodzinny _.blok". Zastanawiająco natrętnie we wszystkich trzech klasach powtarza się temat o ptakach pozostających na zimę w kraju, dla dziecka wiejskiego raczej znany, który też nie 1'0\\ inien być obcy dla dzieci romskich, żyjących w bliskim kontakcic L przyrodą. Z aktualnych uroczystości, które powinny być obchodzonc, wymieniane są: Dziei1 Nauczyciela, Święto Zmarłych, choinka noworoczna, Dziei1 Kobiet. Dziei1 Matki, Dziel1 Dziecka. W klasie trzeciej pojawiają się nowe tematy: regulamin szkolny, biblioteka. lekarz szkolny, uczestnictwo w życiu szkoly, korzystanie z telefonu, numer) alarmowe. Zapoznanie się z magnetofonem; zegar, budzik. W kaj.dej klasie powtarza się temat ruchu drogowego i bczpieczcllstwa. W tcmacie "Dom rodzinny dziecka" pojawiają się pod temat y: zbieranie i wykorzystanie odpadów użytkowych oraz oszczęd/.anie w gospodarst\\ie domowym; higiena pisania i czytania, własny kącik do pracy: rozeznanic w topografii wsi lub miasta - najważniejsze. miejsca, jak dworce. przystanki. W programie znajdują miejsce zainteresowania przyrodą w ogólności i przyrodą okoliczną, miejscami pamięci narodowej i treści ogólnonarodo\\e. choć tych ostatnich jest stosunkowo mało. Mówi się dużo o zaletach pielęgnacyjnych zabiegów wobec roślin oraz o potrzebie opieki nad zwierzętami. W trzeciej klasie pojawia się też tematyka wydarzcll okolicznościowych: rozpoczęcie roku szkolnego, wrzesiei1 miesiącem budowy stolicy i kraju., październik miesiącem oszczędności, Dzieil Policjanta, Dziell auczyciela, Święto Zmarłych, zwyczaje świąteczne i noworoczne. Dzieil Kobiet, kwiecieil miesiącem pamięci narodowej, dni oświaty, książki i prasy, Dziell Matki, Dziell �99 )7iecka. zakollCl.enie roku szkolnego i inne aktualne wydarzenia z życia \ środO\\isku dziecka. W odniesieniu do przedmiotu o nazwie "praca - technika" nauczyciele lrrzymują nast<;puj'lce dyrektywy: "Nauczyciel winien zwracać szczególną l\\agę na dokladność wykonywanych czynności, gdyż rozwijanie sprawności nanualncj u dzieci cygallskieh jest jednym z ważnych elementów decydujących ) IW\\odzeniu szkolnym uc/nia. Należy kszta1tować poczucie estetyki i wrażli\ośei na Cl.ystoŚć wokól stanowiska pracy. ( ... ) Każdy wytwór ucznia trzeba )ccnić. a najlcpsze nagradzać. rod koniec każdego semestru zorganizować \ Y5\(1\\<;naj lepszych prac na teren ie szkoly, co dowartośc iuje cygatlskie dzieci \ \)uaeh pU/.ostalych uC/.niów". \'1 i<;d/.y innym i ce Iem nauczan ia jest ,.Kształtowan ie szacunku do pracy, 11'7) S\\ nien ic i sh)S()"a n ie podstawowych zasad BHP". Oszczędzan ie i porząd,()\\ an ic m icjsca pracy wyst<;puje jako element programu nauezan ia w pierw,zej klasiI:. \V odniesieniu do plastyki dyrektywy są nastltpująee: "Należy zwrócić I\\ag<; sZCl.cg(\lnic na estelyky i porządek miejsca pracy oraz pełną swobodę \ \\ yrażaniu spoj rzcn ia na otaczając,\ dziecko rzeczywistość". Mówi się też l I)śm iell:n iu dzil:c i romsk iell. ;\ 010 przykłady tematów z plastyki: "nasze osiedle eyg'1I1skie. moja rodzina. mój ulubiony przyjaciel, najważniejsze wyda'Ll:nie \V moim :i.yciu. uluoiona bajka z dobranocki"; "przykłady projektowania ';IJl11pozycji: chusta cyg,1I1ska, wóz cyg3l1sh" ludziki z kasztanów, zwierzęta , plastl:liny": "na/.yw'lnie i poznawanie kolorów". \\ drugil:j klasie proponmvanl: są lemaly, np.: "ilustrowanie scen związalych l. życil:m Cyganów. projl:ktowanie stroju cygallskiego, wycinanie :lt'l1ll'nló", stroju cygallskil:go z matcrialu i naklejanie na niebieskim podkłaJzil: l) dużYIll j'orlllaeil:. ilustrowanie różnych środków lokomocji - czym jeźJ7ili Cyganil: kil:dyś. a Cl.ym jeżdż.ą teraz, wykonanie dowolnymi technikami ,\/lJru na spódnic<; eygallsk,(. \\ 1.\\ j,vku I. naucI.anil:m pr/.edmiotu "środowisko" autorzy mówią: "Dzieci ~~ (c)gallskil: L. N.) nil: znają prawie j~zyka polskiego - literackiego, mają ;..:iopl1ty z porolllmil:niem si~, nazywaniem przedmiotów, rzeczy, zjawisk, j lalego lak \\ainl: jl:sl d la tej grupy dzieci środowisko spoleezno - przyrodn i:1.(:. Dlil:c i cyg~lI'lskie maj ,l bardzo ma Iy zasób słów w jQzykll polskim. ( ... ) SZCll:gt'Jlnil: obsl:r\Vacjc. bl:/pośrl:dni kontakt ze środowiskiem przyrodniczym i spllkcznym dostarczy im du/o wrażcJl, a tym samym pobudzi ich do myślenia i nauki"". , ". 1\ m Pllllkcic ; :\ ill r~I/(!n ć~l'it;Jm:. (klllCIlI\ prO~r;JlIllI r/ckollło klor<: r<:prLlI.·ll!lIj'ł :-~I'rLll'IlII1\I;t1o kilk:! pokoicll mO/Clił) m(l\1 it: O pewnym C\~,lI'lskil'j Ikr~ilka I<:mll. kultury Roma. l:ainl<:n:sOl~·anill -. <:l1usta. sródllica Ni<: Illemy l<:z. uy romsk,! kulturą. i WÓl: wędrowny te cechy kulturowe <:ho':: - nil' są plernil,: lO �100 Analizowany program zarówno klasy pierwszej, jak i drugiej, wydaje się przeładowany; zauważamy tu zresztą poważną niekonsekwencję: jeśli dzieci nie umieją słów, nie znająjęzyka, to uczyć o zdaniach pytających i wykrzyknikowych, rzeczownikach i czasownikach wydaje się na pierwszy rzut oka zbyt trudne. W programie pojawia się do wyboru lektura, w której obrybie znajdujem~ opowiadania o tematyce romskiej - Czarna !;wiec::ka J. Grabowskiego, wśród takich standardowych pozycji jak Najlllilsi E. Szelburg-Zarębiny, Pilot i ja A. Bahdaja, Psotki i .\:mieszki J. Porazit'1skiej, Lokolllo/vwa J. Tuwima, Ba.\:llie H. Ch. Andersena - wybór, Plastusiowy pallli(:Jnik M. Kownackiej, Dzieci z Bullerbyn A. Lindgren. Na zakot'1czenie autorzy piszą: "Treści programu zostały dostosowane dla dzieci cygat'1skich, «odstających» od swoich rówieśników (ponicwaz dziecI cygat'1skie uczęszczające do przedszkola i właściwie wychowane przez rodziców uczęszczają do klas z polskimi dziećmi i doskonale dają sobie radę). u których dominującą przyczyną trudności w nauce Sil ogromne zaniedbania środowiskowe ( ... ). W możliwie naj krótszym terminie dziecko powinno \\yrównać braki wiedzy, które powinno osiągnąć do przedszkola i klasy zero\\ej (większość z dzieci cygat'1skich nic uczestniczy w przygotowaniu przedszkolnym)". Uzasadnienie jest następujące: "W okresie przygotowawczym (dzieci przychodzą do szkoły nieprzygotowane kompletnie) dziecko musi nadrobić braki w adaptacji środowiskowej, ruchowej, manualnej, gdyż tak zaniedbane nie nadąża". Autorzy programu zwracają uwagę na cechy osobowościowe dzieci romskich: "Dzieci przychodzące do szkoły są łeniwe, roztargnione. wybuchowe, agresywne, nie potrafią właściwic zachować się w czasie lekcji. Całkowity brak koncentracj i nie pozwala im poprawnie rozumieć wypowiedzi nauczyciela. Wielką rolę w tej sprawie ma do odegrania właśnie nauczyciel. który musi poznać środowisko dziecka, aby mógł właściwie pokierować procesem jego nauczania.( ... ) Poza tym, dzieci te są zbyt «żywe», aby siy skoncentrowały na uważnym słuchaniu". Autorzy przypuszczają, że można to jednak zmienić: "poprzez czytanie opowiadat'1, bajek przez nauczyciela dzieciom należy ukazać świat inny, kolorowy, co potrafi wywołać w nich chęć nauki czytania, aby same w przyszłości mogły czytać choćby krótkie bajki i przenosić się w krainy, gdzie nie ma trosk, kłopotów, a wszystko staje siy za dotknięciem czarodziejskiej laski. W ten sposób można u dzieci wypracować poszanowanie książek". Widzimy więc wyraźnie, że trzyletni program nauczania początkowego w klasach romskich, opracowany przez zespół pedagogów a zaakceptowan~ przez Ministerstwo Edukacji Narodowej w roku 1992 mial, jak widać, charakter zdecydowanie integracyjny. Jak napisali jego autorzy: "Głównym celem w pracy z dziećmi cygat'1skimi powinna być nauka pisania i czytania oraz przygotowanie do nauki z dziećmi �101 ~olskimi". Zabiegi edukacyjne proponują wpojenie wartości istotnych dla normatywnego kodeksu kultury polskiej takich jak pracowitość, gospodarność, JszczC(dność, poczucie ladu, a także pewnego zakresu wiedzy, potrzebnej do sprawnego działania w obrębie społeczellstwa polskiego. Realizacja programu, który zakollczył siC( faktycznie w roku szkolnym 1995-1996, w wojevvództwie nowosądeckim wskazuje na to, że pełni on raczej rolę programu zastępczego, reedukacyjnego czy resocjalizującego, wprowadzającego do norm, \\zorów szkoły powszechnej, obowiązującej w Polsce. Romowie są traktowani raczej jako margines społeczny niż jako odrębna grupa etniczna, dysponująca vvłasną kulturą. Mimo zaakcentowania faktu odmienności kulturowej Romów, żadna z istotnych cech rolllskiej kultury plemienia Bergitka Roma nie jest v\ analizowanym programie dostrzeżona. Jeśli się wspomina O wzornictwie c~ gallskich chust czy muzyce cygaJlskiej, to się tym samym konstruuje jakąś domn iemaną tradycj<; cygclllską, czy ściślej ogólnocygallską, która istn ieje bardziej w wyohrażcniaeh przeciętnego Polaka niż w rzeczywistym życiu spoteczności romskich w naszym kraju. Latwo z postulatów edukacyjnych, zawartych w analizowanym programie, odczytać obraz specyfiC/nie cygaóskiego systemu wartości, zakładanego przez autorÓ\v. Nalcż<t do nich następujące cechy: brak uczciwości, pracowitości, obowiązkowości, rzetelności, szacunku dla innych, w tym również osób starszych, dla ich pracy, prawdomówności, rzetelności, a także nieznajomość godności oraz koncepcji kultury i higieny osobistej. Nie dostrzegamy tu żadnej cechy. która nie mialaby charakteru prywatywnego, tzn., która nie polegałaby na porównaniu z kultur<t dominującą i nie wykazywałaby braku jakiejś cechy cila tej kultury charakterystyczne/. 5. Cechy kulturowe a cechy naturalne Duża część dzieci romskich poddawana jest badaniom psychologicznym jest ich zapóźnienie rozwojowe. Nauczyciele zdają sobie \V zasadzie sprawy z tego, że dziecko, które do siódmego roku życia nie miało \\ ręku książki, zeszytu, ołówka, kredki czy pędzelka, nie umie nawet wziąć do ręki tych przedmiotów, ale czy to z lenistwa (konieczność dodatkowej pracy), czy z przekonania o nieuniknionym skazaniu dzieci romskich na niski poziom wyksztalcenia odsyłają notorycznie dzieci do poradni społecznozawodowych. Prawie żadna z osób, z którymi przeprowadziłam wywiady, nie mówiła przy tej oka7j i o różnicach kulturowych, ale zawsze o cechach naturalnych, wrodzonych. posiadanych "wc Krwi". Jedyną osobą, która z własnej inicjatywy zabro- i stwierdzane I II !.llaulli<: SI.<:r/.<:jo s\lojskoś<:i i obcości \V postawach Polaków wobec Romów pisałam an: l-.uk: NOII/juko .Iw"j i juko ohcy. Ibiorowo.l:Ć: Romów w ,I'wiadomości społec;:no,~ci wiej- ski"l ... LlId"\. 7X. 1<)1)5.s. .157-.175. �\02 niła stosowania testów na inteligencję w stosunku do dzieci romskich. jest mgr Marta Królik, dawna kierowniczka Poradni w Limanowej. glc,;boko prześ\\iadczona o społecznych uwarunkowaniach niepowodzcll szkolnych dzieci rOIllskicll. Naraziła się w ten sposób na ataki nie tylko z.e strony niektórych zwierzchników, ale także ze strony niektórych przywódców intelektualnych społeczności romskiej w Polsce. Rozmowy z osobami odpowiedzialnymi za problem oświaty dla Romó\\ i podejmującymi w tej sprawie decyzje wskazuj". że postrzegają one odmienności Romów przede wszystkim w katcgoriach pozakulturowych. WypO\viadane są opinie, iż Romowie nie reprezentują żadnej odn;bnej kultury. stanowiąc raczej przypadek degradacji. zdziczenia. rozkładu. degeneracji czy nawet patologii społecznej. Nie może więc w ich przypadku być mowy o jakiejkolwiek edukacji w kategoriach kultury mniejszościowej. Podkreśla się n(l\\el. że Romowie nie dysponują formą kultury, któr'l mo/na by traktować jako podstawę systemu edukacyjnego. tak jak np. kultura mniejszości łcmkowskiej. białoruskiej ezy niemieckiej. Ani w kręgach lokalnej elity czy lokalnych dcc:dentów, ani wśród przeciętnych czlonków zbiorowości wiejskiej jako odmienność kulturowa Romów nic jest odbierana odmienność ich systemu wartości. wyrażająca się m. in. w innym stosunku do pracy. czasu (wolnego i zajętcgo). do nauki szkolnej, opieki nad dziećmi, obowiązków wynikaj'lcych z mieszkania w jednej wsi, umowy o pracy, sposobu troszczenia się o z.drowic \,łasne i dzieci. specyficznym rodzaju lojalności wewnątrz grupy \\ Jasnej i jej braku na zewnątrz. Również wśród romskich przywódców problem odrębnej kultury !"Omskiej nic pojawia się w sposób wyraźny i sprecyzowany. Co wi<;cejwszystkie inicjatywy stawiające sobie za ccl "naprawę sytuacji" ROllll)'V zmierzają nieustannie do sformułowania programu ich calkovvitej integracji kulturo\\ej ze zbiorowością większościową. Analizowany wyżej program spccjalnego nauczania początkowego dla dzieci Romów jest doskonalą ilustrac.ią takich postaw. Elva Nowicka CULTURAL 1:I)UC/\T10NAL I'OI.lCY I'LURALlSM OR 11'\n:(iIC\ liON" FOR Till: IW. 'If\; liS :->1111.1.1) 1:\ I'()L\NJ) (SumnIary) The author deals with the practical aspeel or the concept or cultural pluralism in I'oli,h -,"ciely in the recent ycars_ arguing that the prerequisite, lilr Ihe developmen! 'lI' a pluralistic· 'OClC!\. i. e. society liII' which eullural diversity bccomes <llalllc. 'lI·C Ihl' lill\I1\1 illg: till' rc'c·ognlli"!1 by various social groups or the dirlcrcnec, among group, ,IS indic;llions ol· cultural diILT,il\. �103 l:,signm.:nt of a posiliv·.: valu.: lo su.:h diversity. and foundation of institutionalized forms .lfa.:tiviti.:s intcndn!to p.:rp.:tuatc. nurture. and develop such diversity. I"h.: aUllwr appli.:s th.: <:olKepi of cultural pluralism 10 tiK situation of Romanies in Poland . .lr I(l hc pr.:cisc. to onc group- thc Ikrgitka Roma in southern PolaneJ. As the analytical material. ,11\:lI:'CSa syllahus of L'lenlCnlary cducation for Romany children and the observations concerning lh~ pcn:,:plion of Romanies hy p.:rsons playing important roles Irom the point of view of the pro.:css ofso.:iet~ plurali/ation on th.: local!cvcl (mainly teachers and priests). The author comes lo a conclusion that the uniqucllCss of thc it!cntity Romanies is still perceived mainly in noncllilllr,i1 .:atcgori.:s: thcir systcm of valucs is not pcrccived as a fCatun.: of their culture. Similarly. :1nHlng thc ROIll'IIlV· leaders Ihe problem or uniquc Romany culture is not ckarly and precisely dclined cithcr a'· � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dec30c65f29ba87f0f2f4dfd2d017b15.pdf 6ddae9e42f757af478433b33314e4624 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2184 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Subject The topic of the resource kultura enkulturacja społeczeństwo średniowieczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2030 Title A name given to the resource Enkulturacja w średniowiecznym społeczeństwie / LUD 1997 t.81 Description An account of the resource LUD 1997 t.81, s.77-92 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buliński, Tarzycjusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. SI. 1997 MARLK nlJLlŃSKI I1S[:llll I:lnoiogii i AntrO[1ologii KlIltllrow~.i _'ni\\~rsyt~l illl. i\. Mic"i~\ViCl:a )O/l1atl L\R1YC.JlIS/ ENKULTURACJA W ŚREDNIOWIECZNYM SPOŁECZEŃSTWIE Poniższy tekst wyszedł spod pióra antropologa, a więc niemądrym byłoby Jrz)wdziewać szat<; doświadczonego historyka i próbować skrupulatnie ł oszczędnie używać słów i zwrotów przynależnych tej dyscyplinie. Średnio.viecze to przecież okres nader zróżnicowany i geograficznie, i czasowo, tym Jardziej, że nie chodzi mi o szczegółowo umiejscowioną monografię, lecz Jardziej o generalny zapis najpowszechniejszych idei. Stąd też, gdy mówię ,średniowiecze", mam na myśli te tendencje w myśleniu i zachowaniu, które me najpclniejsze urzeczywistnienie uzyskały w wiekach X - XII na obszarze Europy Zachodniej (Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego, Króle,two Francj i, Królestwo Leonu, Królestwo Anglo-Sasów). Idzie więc o ideał .I'poleczellslwa trójdzielnego, gdzie oratores się modlą, ~e//atore.l' walczą, a /a!Joralores pracują, aby wszyscy mieli co jeść. Ideał ten :hwalil Boga pełnym głosem właśnie w wieku X do XII. Później, wraz z rozwojem miast. wraz z przerzuceniem mostów między sztukami wyzwolonymi l sztukami mechanicznymi, z podziałem pracy i powstaniem w XIII wieku nowej, czwartej klasy społecznej, tj. kupców, w pełnym, nowożytnym tego ,łowa rozumieniu, ta religijna wizja zaczyna tracić blask. Miejsce społeczell,twa trójdzielnego zajmuje spo/eczeńslwo stanowe, świat stanów czyli kondycji :>połeczno-zawodowych. Z kolei obraz wczesnośredniowieczny to albo dwie :lualistyczne klasy, tj. kapłanów i ludzi świeckich, albo schemat wieloczęściowy. zróżnicowany, wyszczególniający pewną liczbę kategorii społecznych na bazie klasyfikacji rzymskiej (Le Goff, 1994, s. 261-270). La cnkulturacj9 będę uważać całość doświadczenia danej jednostki, które :zyni ją człowiekiem, tj. sprawia, że inni ludzie postrzegają ją jako podobną :lo nich samych. Innymi słowy - jest to wdrażanie w kulturę, tworzenie nowego ;;złonka społeczcJ1stwa. Na doświadczenie to składa się przede wszystkim wpływ innych ludzi, którego większa część nie jest przez nich uświadamiana. Jednak ich działania, które mają na celu nauczenie kogoś kultury (tj. przekonań i \varlości powszechnie respektowanych w danej społeczności) i które podejmowane są świadomie, nazywam wychowaniem (por.: Herskovits, 1956, 5.310). �78 1. Terminowanie Terminem tym będę umownie określał średniowieczny sposób wdrażania w kulturę. Na czym polegał? Otóż kiedy dziecko nasze potrafi już samo zadbać o siebie w najbardziej podstawowym sensie (spożywanie posiłków, ubieranie się, komunikowanie z innymi ludźmi itp.), nadchodzi czas, aby nauczyło się żyć w spoleczellstwie. Trzeba więc wysłać je na służbę do innego domu, w inne strony, ażeby zaczęło podpatrywać, na czym polega dany fach, jak należy się zwracać do wyższych i niższych urodzeniem, co dobre, a co złe itd. Jednym słowem - dziecko w wieku sześciu, siedmiu lat (choć rozpiętość jcst tutaj dość duża - od trzech do dziewięciu lat) zwykle odchodzi z domu rodzinnego, w którym przyszło na świat i, jeśli nie wiążą go z nim interesy rodowe. bywa tak, że nigdy do niego nie wraca. Jeszcze o XV-wiecznej Anglii włoski podróżnik powie: "Brak serc Anglików widać wyraźnie po tym, jak traktują własne dzieci. Trzymają je w domu do siódmego czy dziewiątego roku życia, po czym wysyłają jc tak samo chłopców, jak dziewczynki na służbę do obcych, na okres od siedmiu do dziewięciu lat. Nazywa się wtedy te dzieci uczniami. Wykonują w ciągu tego czasu wszystkie domowe posługi. Niewiele unika takiego losu, bo każdy, niezależnie od posiadanego majątku, posyła swoje dzieci do cudzych, sam zaś przyjmuje u siebie obce" (Aries, 1995, s. 192). Dzieci wprowadza w świat kultury zbiorowość złożona z sąsiadów, kre\\nych, czeladzi, znajomych i przypadkowych podróżników. Ilistorycy francusc) (np. Le Goff, Duby, Aries, Delumeau, Riche) określają tę tcndencję mianem towarzyskości, czyli ciągłej potrzeby nieustannego przebywania w grupie. spotykania się z innymi. a przede wszystkim świętowania i zabawy. Życie rozgrywa się na ulicy lub placu, we wspólnocie, a nie wewnątrz murów rodzinnego domul. Zresztą nawet tam załatwianie intcresów, przyjaciclskic pogawędki, stosunki seksualne, spożywanie pokarmów, odpoczynck i spanie itd .. słowem - cała aktywność, upływa na oczach innych ludzi. W śrcdniowieczu. by pielęgnować samotność, trzeba było być pustelnikiem. Wszystko to. co dzisiaj wydaje się nam pogwałceniem intymności (jak np. słynne pokładzin). a więc publiczna noc poślubna), posiadało wymiar normalności. Nie powinniśmy się temu dziwić. Rodzina otrzymała przecież funkcję wychowawczą w czasach nowożytnych. Przedtcm jcj podstawa, a więc małżellstwo, postrzegane było jako związek w pierwszym rzędzic politycznoekonomiczno-społeczny, związek nie dwojga ludzi, lecz dwóch rodów. Przestrzegano nawet przed namiętnością w związku małżellskim, od tcgo byla l Nawel si~ ze sobą, konstrukcja żadne budynku pomieszczenie. chwili może stać się jadalnią. olwarty na ulicl,: c1zied/iniec. odzwierciedla prócz bawialnią kuchni, nastawienie na wspólnot.;: nic ma sprecy/Owanego czy sypialnią NalOmiasl wszyslkie pr/eznaC/enia: eenlralnym miejscem sale ląc?,! IV jednei domujesl �79 miłość dworska. Rodzina ma zabezpieczyć byt doczesny, zapewnić przedłużenie rodu, powiększyć jego potęgę, a nie dostarczać uczuć. N ie inaczej chyba trzeba też postrzegać terminowanie. Dzieci nie wysyłano przecież do byle kogo. Każdorazowe przyjęcie na służbę to zadzierzgnięcie określonej więzi społecznej, zwykle opartej na pokrewieI1stwie. Etnologia zna tego rodzaju przypadki. U Czerkiesów istnieje obyczaj zwany atalykatem, polegający na oddawaniu na służbę syna przywódcy komuś z bardziej poważanych członków plemienia. Przyjmujący dziecko pozyskuje względem niego wszystkie prawa rodzoncgo ojca. W tej perspektywie opartej na myśli Maussa i Levi-Straussa terminowanie to nic innego, jak tylko kolejny przykład społecznej wymiany, zacieśniającej społeczne więzi. Tak więc dzieci, uczestnicząc w życiu całej wspólnoty, uczą się poprzez praktykę, obserwację i naśladownictwo. A uczą się nie tylko stanowego zajęcia. Nie zapominajmy wszak, że granica pomiędzy prywatnym a zawodowym jeszcze nie istniała. Jeśli ktoś jest płatnerzem, to nie oznacza to wyłącznie posiadania umicjętności konstruowania i naprawy zbroi, ale stoi za tym także określony świat wartości. I tc właśnie wartości, prócz kwalifikacji, dzięki dzieleniu radości i trosk codziennych, uczell przejmował od mistrza. Średniowiecznc terminowanie składa się zwykle z trzech etapów, opartych na ustaleniach prawnych, tyczących okresów życia jednostki, według których dzieli się ono na: ł. małoletniość, l7Iinorennitas - brak jakichkolwiek praw; 2. lata sprawne, Il/aiorennitas - w których dzieci tylko za zgodą opiekuna mogą uczestniczyć w nicktórych czynnościach prawnych. Za swe wykroczenia podlegająjednak takim samym karom jak dorośli; 3. lata roztropne, tzw. anni discretŹ(mis - dopiero wtcdy, wraz ze zdolnością władania bronią lub oględzin orzekających dojrzałość fizyczną, jednostka staje się pełnoprawna. Oto przykłady ich nazewnictwa: scholarz- wojownik rzemieślnik małoletniość paź terminator student lata sprawne giermek czeladnik bakałarz lata roztropne rycerz majster magister terminy prawne Przedstawmy teraz podręcznik krótkiego kursu zostania rycerzem i majstrem, albowicm właśnic te dwie profesjc najlepiej zostały udokumentowane. wychowaniu rycerskim tak powiada XIII-wieczny Ordre de la Chevalerie: ..Trzeba, aby syn rycerza, podczas gdy jest giermkiem, nauczył się czuwać nad koniem: trzeba. aby służył i był podwładnym, zanim będzie seniorem, ponieważ a Slo\\<:m ..s<:l1OIar/· [1oslugujy s. 555). W<:dk ni<:go j<:st to uczony, do jakiejś szkoly lub krygu slkól. siy IV którego s<:nsi<: zapożyczonym roly s[1oleczną od wyznaczają F. Znanieckiego inni uczeni, (J 984. należący �80 inaczej, kiedy będzie rycerzem, nie pOJlllIe dostojellstwa godności seniora; dlatego każdy rycerz powinien oddać swego syna w slużbę do innego rycerza. ażeby się w swej młodości nauczył krajać przy stole i służyć, uzbrajać i ubierać rycerza. Tak jak człowiek, chcący zostać krawcem albo cieślą, potrzebuje mistrza, który byłby krawcem albo cieślą, tak samo trzeba, aby każdy szlachcic. który miłuje rycerstwo i chce zostać dobrym ryccrzem, miał najpierw mistrzarycerza" (ChałasiIlski, 1958, s. 76-77). Rozumiemy już. chyba teraz różnicę pomiędzy śrcdniowiecznym a nowożytnym pojmowaniem służby. Do wieku XVII służenic innym ludziom nic było bynajmniej zajęciem pogardzanym i obraźliwym. tym bardziej, że nie stanowiło stałego zajęcia, lecz etap życiowy pomiędzy wczesnym dzicciJlstwem a niezależnością dorosłości. Chyba nie jest przypadkicm, żc pojawienie się zawodu służącego, który zaczyna przywdziewać togę pogardy, zbiega się z powstaniem klas społeczeJlstwa nowożytnego. U rok Sancho Pansy i Kubusia Fatal ist~ z wolna odejdzie w zapomnienie. Tak więc kurs rozpoczyna się zwykle w wieku 7-8 lat, kiedy to chłopiec zostaje odstawiony od matki i wysłany na dwór feudalny. Zowie się jJa:::ielll a jego miejsce jest wśród najniższych członków dworu. Czym się zajmuje'.' Usługuje do stołu, uczy się etykiety i zasad galanterii wobec dam. dba o vvygodę gości, przenosi posyłki, poznaje prawidła szachów i instrumentów muzycznych, układa początkowe, nicwprawne rycerskie ballady i pieśni miłosne. czasami nawet odkrywa tajniki czytania i pisania w języku ojczystym. Równocześnie zacięcie ćwiczy władanie bronią, jazdę konną. pływanic, biegi i zapasy. Co prawda podczas wojny nosi pancerz i hełm. ale w miejscu miecza widnieje maczuga, a rola pazia ogranicza się do służby obozowej. Okres ten kOllczy się, gdy jakiś rycerz zechce go na y,lerlllka. Od tcj chwili gotowy jest na każde skinienie swego pana i ustawicznie za nim podąża. Poprzez życie sługi, oporządzanie konia, zbroi, ubrania. uczy się rycerskiego fachu. Uczestniczy więc wespół z nim \\1 wyprawach wojennych (choć nie wolno mu jeszcze atakować wroga; osłania tylko swego mistrza tarczą. paruje ciosy i podaje nową broJl; powiadano, że sukces wojownika zależał w dużej mierze od zręczności jego giermka), turniejach rycerskich, polowaniach. rozrywkach dworskich (gry towarzyskie, opowiadanie przygód i anegdot, śpie\\ i tailce). Oprócz tego wykonuje tylko dla niego przeznaczonc zajęcia. Na zamku istnieje podział giermków wedle funkcji. Istnieje giermek krajczy. pokojo\\:. stajenny, podczaszy, klucznik i tak dalej. Wraz z pasowaniem na 'ycer::.a kOllczy się jego enkulturacyjna droga. Wychowanie rzemieślniczc także zasadza się na trójstopniowości. Chlopca oddaje się wprzódy li' termin do majstra, który odtąd staje siC; najważniejszą osobą w jego życiu. Zapewnia mu wikt i dach nad głową. a w zamian żąda wyłączności dysponowania jego osobą. Gdy tenninator opanował już wszystkie umiejętności w danym zawodzie, majster pod nadzorem cechu, wyzwala go �81 Ja c::eludniku, osoby vvolną w wyborze mIejsca pracy i zamieszkania, lecz lic posiadającą niczcgo. Stąd też czeladnik zwykle najmował się w miejscu \\ej nauki i cierpliwie czekał, ażjego mistrz umrze lub zniedołężnieje. Dopiero lO \\iclu latach cech dopuszczał go do egzaminu na mislrza czyli wykonania lopisowej pracy. Jdli egzamin przebiegł pomyślnie, zyskiwał prawo otwarcia ,łasnego warsztatu i przyjmowania terminatorów oraz czeladników. Rzec:; nie inaczej ma siy ze stanem duchownym, o którym jednak pisać będę , nast~pnej czyści Na temat chlopów brak niestety informacji. Wiadomo tylko, :e inicjacyjne wkroczenie w świat dorosłych odbywało się podczas cykJu udowych świ,)! od św. Jerzego do św . .lana (23.IV-24.VI), podczas których ,iejscy mlodziet1cY uczestniczyli w rytuałach mających zapewnić płodność alej wspólnocie, cz~sto wykonując popisy związane z konnąjazdą. Jest jeszczc jedna rzec:;. bardzo ważna, której zapomnienie wypaczyłoby ,braz średniowiec:;.nej enkulturacji. Do przejścia do następnego etapu zawsze iieodzowna byla ingerencja sacrum. Nie wystarczyła sama materialna zmiana lbioru. terminologii lub sieci relacji społecznych. Konieczny jest religijny ytual uświl;cający'. który dzięki interwencji sfery nadprzyrodzonej zmienia l1icjowanego w inną jakościowo istotę. Wspomnienie Gennepowskiego riles If! j!wsugf! jest tu jak najbardziej na miejscu. By paź Illógl stać sil; giermkicm, wprzódy kapłan kładzie miecz i pas a oltarzu. blogoslawi i dopicro wtedy wręcza je byłemu paziowi. Akt pasowaia na rycerza wymagał z kolei: I. nadzwyczajnych okoliczności, np. koronaja. bitwa. wescle, chrzciny, zaręczyny; 2. poświęcenia bojowego rynsztunku; całonocnych medytacji, postu i modlitw odbywanych przez kandydata; przyjęcia przez niego komunii i odmówienia zwyczajowej modlitwy oraz rzysiygi stanu rycerskiego; 5. tzw. colee, czyli klepnięcia przez celebrującego t\\artą dlonią w kark inicjowanego; 6. klepnięcia płazem miecza w ramię a\\nego giermka i wymówienia formuJy: "W imię Boga, Świętego Michała ś\\iętego .ferzego pasujy ciy na rycerza" (Angutek, 1993; Aries, 1995; Chałaitiski. J 928. 1958: owacki, J 967; Kurdybacha, J 967, s. 232-239; Le Goff, , :vlaj'lc na ll\vad/(: :Iigjjnego \~lIsle moi.na zdobywaniu :/pośrcdnio '1\\ :Iigijnych. ast<;puje sobie rytuałów koncepcji religijnych. nadpr/.yrodl.Ong. nawzajcm W tym przypadku łeez od wykonujqeych wY/.nawane czy tei społecznej. ms/.a wartości. Do pierws/.ego świl,:ta przed efekty w społeczeństwie typu - religijny rytuał z nich podjętych je osób. a tym samym bitwq, typu rytuału która działań które uznają kill/lilT. Warsz.awa 1994). należy uprawomocniła drugiego pasowanie na rycernI, wyzwołenie terminatora, \ iecel'] kapl,lIiskich itp. (zob. !\ngutck 1993: G.Banaszak, .1 )ill~f!clu kultury Pierwszy wagę poprzez nie zależą działania panujących idei Natomiast drugi rodzaj możemy nazwać religijnym Iytuałem a sensie uświęcającym. II nim \. /Ianie sil,: wymiaru komunikacyjnego i światopoglądowego oraz 2. transfor- .aeia rzeczyllistości 'iorami typy li<"Jbrmaterialnych. od skry icszc/aj'ł społeczno-regulacyjnej dwa chanlkteryzuje si« posiadaniem wymiaru zarówno techniczno-użytkowego, I'okga pr/.ede wszystkim na zmienianiu rzeczywistości lizycznej, przy- I!wkl}'cmm \k i komunikacyjnego. ldniczcj. uSlaknia W)T(linić błogosławienie mające nastąpić pola przed czynności; ślub, chrz.est, koronacja. zdobycie .I.Kmita, Społeczno-regulacyjna �82 1994, s. 313; Pastoureau, niewska, 1986). 1983, s. 32-36; Riche, 1979, s. 75-77; Sójka-Ziele- 2. Szkoła Słysząc słowo "szkoła" uruchamiamy zazwyczaj wspomnienia z dziecilistwa: widzimy ogromny budynek pełen dzieci siedzących w ławkach lub biegających z krzykiem po boisku. Chciałbym jednak uwrażliwić czytelnika na przepaść tkwiącą pomiędzy nią a tą znaną ze średniowiccznych zapiskó\\. Błędem jest postrzeganie tej drugiej poprzez pryzmat roli, jaką ta instytucja odegrała w późniejszych wiekach. Z tej perspektywy interesującą może się zdawać przyczyna słynnej "reformy szkolnictwa" z roku 789, w której Karol Wielki nakazuje JakłaJać szkoły. gdzie dzieci będą się uczyły czytać. Niech w każdym klasztorze i w każdym biskupstwie uczą psalmów, nut, śpiewu, obliczania komputu, gramatyki i niech mają właściwie poprawione księgi katolickie" (Riche, 1979, s. 178). Teodulf. następca Alkuina - duchownego doradcy Karola, dorzucił dodatkowo ideę powszechnego nauczan ia wszystkich chłopców w Cesarstwie. II istoria pedagogiki dostrzega w tym ogromny krok naprzód. Być mo:l.e. Praktyka była jednak Inna. Pomysł Teodulfa spotkał się z całkowitym niezrozumieniem jemu współczesnych. Nawet nie sprzeciwem - z niezrozumieniem! Zaś syn Karola - Lud\\ik Pobożny nie robił żadnych trudności Benedyktowi z Aniany w zamykaniu szkól znajdujących się poza obrębem jego klasztorów i stanowiących niebezpieczną konkurencję· Historycy upatrują przyczynę tego oświatowego ożywienia raczej w potrzebach młodziutkiej monarchii karolii1skiej, która bazując na nowej religii. usiłowała jakoś scalić obszar olbrzymi i kulturowo różnorodny. Słowem - to wymóg posiadania warstwy królewskich urzędników oraz jednolitej administracji spowodował renesans karolii1ski (Kurdybacha, 1967. s. 170-177; Le Goff. 1994, s. J 40). Tak więc średniowieczna władza od początku była sprzęgnięta ze szkołą, a Michel Foucault może zacierać ręce ... Pojęcia "szkoła klasztorna" używam tutaj jako wygodnego skrótu obejmującego wszystkie szkoły reprezentujące sposób wdraż.ania w kulturę IHIZ\\an:wcześniej przeze mnie terminowaniem. Będą więc to szkoły przyklasztorne. katedralne oraz tzw. szkoły biskupie, które polegały na gromadzeniu przez biskupów wokół siebie nielicznych grup chłopców i uczeniu ich czytania i pisania oraz przysposabianiu do czynności zawodowych. Z drugiej natomiast 4 strony sytuuje się uniwersytet , a gdzieś pośrodku znajduje się szkola parafialna, która zresztą, zaistniała tak naprawdę dopicro w XII wieku. 4 Pierwszy uniwersytet powstaje co prawda w roku 1213. a wiyc teoretycznie nic pOll inienclr si<; nim zajmować. albowicm przekracza nakreślone prZQC mnic ramy Claso\Vc. Ponicważ .icdna~ �83 U. Funkcjonowanie średniowiecznej szkoły Program nauczania. Jakie były wymagania względem uczniów wstępują:ych do szkoly katedralnej lub klasztornej? Kandydat winien umieć na pamięć jlka psalmów Dawidowych oraz najgłówniejsze elementy wiary, także nieco ęzyka łacillskiego w czytaniu i pisaniu. Jeśli zaś umiejętności tych nie posiadł, o właśnie one stanowiły jego pierwszy przedmiot nauczania. Nadto przyuczany )y! do rzeczy praktycznych, a więc posługa do mszy, odmawianie psalmów nade wszystko śpiewanie. Dopiero gdy rola pomocnika kapłana była już ,\ykonywana w miarę dobrze, dziecko zaczynano zapoznawać z labiryntem ;ztuk wyzwolonych. Tych zaś było siedem. Poziom niższy, tzw. trivium, o gramatyka, retoryka (nie było to krasomówstwo, lecz umiejętność redagowalia urzędowych dokumentów i listów) oraz dialektyka. Poziom wyższy, quad·i\'illlJl. wypełniała arytmetyka, geometria (dzisiejsza geografia), astronomia obliczanie kalendarza świąt ruchomych i pobieżne wiadomości o planetach) muzyka (śpiewanie psalmów oraz hymnów religijnych). Nie było budynków specjalnie przeznaczonych do nauczania. Na szkoły "asztorne, które m ia!y szczęście powstać przy wielkich ośrodkach, jak np. ~ankt Gallen, składał się dom z dwoma dużymi salami rekreacyjnymi, kilkana;cie sal malych oraz ustępy. To jednak duża rzadkość. Zwykle lekcje odbywały ;ię. po usunięciu kramów, na klasztornym podwórcu, w kościele albo u jego )ram. Później, wraz z powstaniem szkół świeckich, wynajmowano izbę lub ~!oszono nauki po prostu na rogu ulicy. Ławek nie było. Pojawią się w XIV ,\ieku. Uczniowie zatem siadali na podłodze, na której przedtem rozrzucono ;łomę· Metody nauczania. Być może ze względu na szczupłość miejsca, w jednej zbie odbywało się jednocześnie kilka lekcji, co jednak najwyraźniej nikomu lie p~zeszkadzało), choć nas to nieco dziwi, zważywszy, że prawie cała nauka )dbywała się ustnie. W takiej izbie musiał panować wielki gwar. Stosowano dwie techniki nauczania. Pierwsza to pamięciowe powtarzanie, \spomagane mnemotechnicznymi sposobami (np. wierszowane deklinacje). )rugą zaś stanowiła kara cielesna, która, jeśli wierzyć kronikarzowi życia iw. Wojciecha, przynosiła rzeczywiste efekty: "Gdy potem z przeczytanej ekcj i ani słowa nic rozumiał, a bardzo rozgniewany nauczyciel zaczął chłostać, \tedy «Puść Panie!» wołał, a puszczony bardzo dobrze czytał, jakby rzecz ~naną,,6 No cÓŻ. Nic przypadkowo gramatyka przedstawiana była zawsze , trzciną w ręku. lobrze obrazuje róJnic<; w stylu myślenia pomi<;dzy średniowieczną szkołą W\\oJytną. zdecydowalem si<; naszkicować idee mu przyświecające. , Warto zauwaJ.yć. Je wczesne średniowiecze nie znało innego sposobu n> Jeszcze Brunona św. Augustyn ;;l'\Io{ .I'W czytał na glos. To zakonnicy Wo/ciccha; za: Wołoszyn, wprowadzili 1965. s. 169. obyczaj klasztorną lektury, cichego a szkołą jak tylko głoczytania. �84 Brak wychowywania. Oznacza to całkowity brak kontroli nauczycieli względem tego, co ich uczniowie czynią po zajęciach, a związek ich łącząc) przypomina zażyłość pomiędzy kupcem a klientem - uczell ma być posluszny i sprawnie przyswajać wiedzę, którą nauczyciel jest zobowiązany mu przekazać. To, co się z nimi dzieje poza miejscem nauczania, zupelnie ich nie interesuje. Szkoła ma kształcić, nie wychowywać. Od tego jest wspólnota. np. zakonna, która na drodze współuczestnictwa w codziennym życiu kształtuje moralność wychowanka i wpaja w niego odpowiednie wartości. B.-ak podziału wiekowego uczniów. "WidzC; uczn iów w szkole - mó\\ i Robert de Salisbury w XII wieku - Wielu ich jest. Widzy myżczyzn w rozmaitym wieku: pueros. adolescenles. juvelles. senes" (tj. chlopców, młodzikó\\. młodziel1ców, starców) (Aries, 1994, s. 140). Średniowieczny człowiek nie dziwi się widząc dorosłą osobę i siedzące obok ośmioletnie dziecko, razem powtarzających łacillski wierszyk. Chodzi wszak o wiedzy i tylko o wiedzy. nie zaś o enkulturację, jak to ma miejsce w kulturze nowożytnej. I podczas gel) do stworzenia zwykłego członka społeczności średniowiecznej opanO\vanie szkolnego materiału n ie jest w żadnym razie kon ieczne, to świat nowo:i.ytn) spogląda na człowieka nie skażonego ż a d n y m edukacyjnym trudem z wyrażnym obrzydzeniem, pogardą i czym prędzej przykleja mu ctykietky prymity\\nego, chamskiego ezy nienormalnego lub po prostu przyglupiego osobnika. Równoczesne nauczanie wszystkich przedmiotów. ŚredniO\viecze jeszcze nie sądzi, aby dziecko nie bylo w stanic czegoś pojąć ze wzglydu na wiek. Może więc uczyć się w tym samym czasie zarówno gramatyki, jak i czytania. a jedyny podział to trivium i quadrivium (Pernoud, 1990; Kurdybacha, 1967: Karbowiak, 1898; Riche, ł979, s.195-203; Delumeau, 1987, s. 324-327). Dwie ostatnie cechy wynikają ze średniowiecznego obrazu dziecka, które do momentu wkroczenia w świat dorosłych (zwykle okolo 6-7 roku życia) postrzegano jako nieporadną istotę w okresie przejściowym, pozba\\ioną zupełnie znaczenia, która nie potrafi się sama zatroszczyć o sienie. Więź uczuciowa pomiędzy nim a rodzicami była raczej słaba i nie rozpaczano za mocno po jego śmierci. Po tym okresie dziecko wkracza bezpośrednio w świat dorosłych i jest traktowane w ten sam sposób jak i oni, stąd też CZysto takie postrzeganie dziecka określa się metaforycznie "maly dorosly". Od tcj chwili naze\\nictwo nie będzie wynikało z rzeczywistego wieku, lecz z zajmowanej pozycji społecznej (np. sługa czy podwładni będą określani jako chłopaczkowie. !aciliskie puer to jednocześnie dziecko i niewolnik itp.) 2.2. Różnica pomiędzy szkołą klasztorną Sprowadza i wypełnianiem rzystali tylko a uniwersytetem się ona do stopnia powiązania z praktyk'l_ codziennym i'.ycien" jakiejś funkcji. Albowiem z tej pierwszej formy edukacji ko· ci, którzy przygotowywali się do stanu duchownego. Reszt, �85 ipołeczellstwa uważała ją za rzecz całkowicie dla siebie bezużyteczną. Wszak wychowania religijnego, niezbędnego każdemu chrześcijaninowi, dostarczał :iom. i to tam dziecko uczyło się na pamięć pacierza oraz znajomości głównych :iogmatów wiary katol ickiej. Mało tego, dla rycerza posyłanie syna do szkoły Jylo wysoce obraźliwe i poniżające; sugerowało, że latorośl nie jest zdolna :io noszen ia bron i. Do szkól klasztornych (a tym samym i do klasztoru) powszechnie wysyła się młodziutkich chlopców, których średni wiek to 7-6 lat, choć zdarzali się i tacy, ledwie odłączeni od matczynej piersi. Byli to zwykle chłopcy, dla których nie ,tarczało maj,\tku do dziedziczenia albo strawy do jedzenia - w zależności od \\arstwy społecznej. Stan kaplaliski był dla nich najlepszym wyjściem i od tej :11\\iii klasztor byl ich domem i przeznaczeniem. Tak ich zresztą nazywano Jblaci, tj. Bogu poświęceni, w przeciwielistwie do nielicznych extranei, którzy mi myśleli wstąpić do zakonu, a szkołę klasztorną traktowali jako dostarczy:ielkę wiedzy wystarczającej do sprawowania funkcj i kapłana. Ci jednak mllsieli utrzymywać się sami i mieszkali gdzie bądź za murami. Z czasem 11ast,\pil także rozdzial na szkoly" wewnętrzne" i "zewnętrzne", który utrzymał ,ię aż do rozkwitu szkolnictwa świeckiego w XIII i XIV wieku. W każdym razie jedynym celem szkoły klasztornej było przygotowanie świeżej tkanki kapł<ulskiej a "każdy przedmiot zmierzał konsekwentnie do pogłębienia przede \\szystkim pobożności. do wyrabiania w uczniach niezłomnego przekonania, że kościół jest najwyższym dobrem, poza którym już nic lepszego nie istnieje" IKu~dybacha, 1967, s. 1(2). li n iwersytet hołdował innej zasadzie, rodem ze starożytnej Grecj i. N ieprzypadJ...owo scholastyJ...a paryska bazowała na Arystotelesie, a bolollska uczelnia słynęla z prawa rzymskiego. Nieprzypadkowo Abel<:ll'd w swym dziele Sic el 1/011 piemszy w średniowieczu odwołuje się do rozumu. "Należy wierzyć nie dlatego, ie Bóg tak powiedział, lecz jedynie z tego powodu, że rozum tak dyktuje" - powiada. Nie bez powodu wreszcie, to uniwersytet najmocniej tęsknił za niezależności,\ programu nauczania i starał się usilnie wyzwolić spod bacznej kurateli dostojników kościelnych. Zasada ta opiera się na przekonaniu, że każde nasze twierdzenie jest o tyle słuszne, o ile bywa uzasadnione. A uzasadnione może być wylącznie prawami rozumu bazującymi na regułach logicznych. To nie osoba przeciwnika w sporze stanowi rację, dla której ulegamy jego perswazji lub nie, lecz bezimienny Logos, dla wszystkich jednaki. Tak samo jak Akademia Platona czy Liceum Arystotelesa, średniowieczny lin i\\ersytet stanowi grupę myśl iciel i poszukujących Prawdy Jedynej, którą codzienne zycie mało obchodzi. W dość krótkim czasie scholastyka zyskała miano nauki o rzeczach absurdalnych, np. jak ubrany był Jezus lub o rozmnażaniu aniołów. W kOllcowym rozrachunku tradycja przestaje być ważna na placu boj u dysput, nader popularnych w Paryżu, pozostaje wyłącznie rozum i dc)\\odzenie. �86 To pierwszy podmuch nowożytnej naukowości. Myśl pierwotna (to jest w tak zwanych kulturach pierwotnych) opiera/a się na szacunku. pozycji społecznej i sile magicznej mówiącego, zaś mentalność religijna nie może się obyć bez autorytetu Ojców Kościoła. W obu przypadkach liczy się wspólnota, a nie indywidualizm. W tym rozumieniu uniwersytct rzeczywiście stanowił forpocztę "drugiego odczarowania świata" Maxa Webera. Zmiany, jakie to powoduje, są widoczne gołym okiem. Wiedza przestaje być jedynie furtką do społecznej kariery, staje się także narzl(dziem poszukiwania Prawdy. Ludzie zaczynają się spieszyć. Chcą poznać jak najwięcej. Książka uniwersytecka różni się od tej sporządzonej mrówczą pracą mnicha-kopisty. Jest mniejsza, pisana minuskułą gotycką, dzięki której szybciej można machać gęsim piórem (już nie trzciną). zawiera coraz: mniej ozdobników i coraz więcej skrótów. Słowem - staje się narzędziem zdobywania wiedzy, a nie przedmiotem zbytku, nabożnej czci a nawet - w świadomości chłopów -- mocy magiczneJ. Uniwersytet zatem kształci do samodzielnego, odpowiedzialnego myślenia i nie interesuje się moralnością swoich studentów7. Szkoła klasztorna natomiast przygotowuje do objęcia roli społecznej księdza i wyposaża kandydata zarówno w umiejętności praktyczne, jak i w pożądane wartości (Chalasillski, 1958: Le GatT, 1966, 1994; Pernoud, 1990; Karbowiak, 1898; Hallpike, 1979; Aries, 1995; Kurdybacha, 1967). 3. Uczenie przez mówienie ., Wygłaszaj kazania, wygłaszaj. w porę czy nie w porę" Alkuin Rzecz to doprawdy rewolucyjna. Kultura religijna wierzy, iż samo sło\\o odarte ze swego praktycznego kontekstu przedstawia wartość i może zmienlac świat. "Jasną jest rzeczą, ż.e zbawienie ludu zależy przede wszystkim od nauczania i kaznodziejstwa" - głoszą uchwały synodów (Riche, 1979, s. 185). Nie czynu, a myśli nam trzeba! Oto po raz pierwszy uczy się rzeczy, które nie mają żadncgo powiązania ze sferą utylitarną, które nie są użyteczne w żaden widzialny, empiryczn: 7 Studenci korni marginesie w 'ogófc wieczną Uniwcrsytely uczniów, jest chyba toczyć papug. dowcipów. a uporZi\dkowanym ludzie niczależni. ci'lglc a7. nadlo widol:/,na. studentom Różnica miejskimi walki I. w stylu wilkl)\v /scia przypisanym niepożyją na o lo. b: bronią gier hazardowych. nicdżwil:dzi. i lak naprawd<; gościńca. i prostytutkami hoje z. wladzami gry w lenisa, malp. ludzie złodziejami m.in. zahraniano kogutów, hodowania niccenzuralnych bracią jako żebrakami. musialy W Paryżu w walkach muzycznych. i opowiadania nowożylnych z wlócz~gami. do miasla. uczestniczenia studencką czas byli postrzegani wcspół spolcczcllstwa. instrumentach alkoholu dlugi którzy byli wpuszczani i szermierki, na zreszlą i krnąbrni, w r~kll śpie\\u. i PSI)\\. p()l1li~d/'y do inslytucji gr': pi(ia śrcdnil)tlum<.'111 �87 ;posób. Nast((puje przeJscle od konkretu do abstraktu, a tym samym ~najdujemy silt w punkcie granicznym pomiędzy dwoma rodzajami myślenia, h\oma sposobami porządkowania świata, pomiędzy NAMI a NIMI. W tym ,\łaśnie miejscu, umownym rzecz jasna8, dokonują się narodziny naukowości, ak doskonale nam przecież znanej. Wszystko, co poza, wydaje się nam niezro~umiałc i trzeba filozoficzno - etnologicznego trudu, aby cokolwiek pojąć 'obszaru kultur nic nowożytnych. Oczywiście proces ten n ic przebiegał bezboleśn ie, a oderwan ie wyrazu )d sytuacji, \V jakiej był stosowany, nie nastąpiło od razu. Nie czas jednak miejsce, aby a tym szczegółowo mówić. W tej chwili wystarczy nam przyponnienie. że język w kulturze magicznej był nierozerwalnie związany z otoczeliel11 i posiadał swojel moc zmieniania rzeczywistości. Stanowił zatem narzęjzie panowania. Wystarczyło tylko znać odpowiednie słowa i właściwe gesty, l świat leżał u naszych stóp. I chociaż myślenie religijne zmieni ten pogląd, o do pełnego oddzielenia dźwięku od określanej rzeczy trzeba będzie jeszcze :rochę poczekać. Dla filozofii religijnej pierwotny związek przekształcił się w przekonanie, ~e między symbolami a przedmiotami istnieje idealna i obiektywna adekwatlOŚĆ. której poznanie zapewnia już nie władzę, ale dogłębne i prawdziwe ~rozumienie Haskich tajemnic. Dla Greków przecież .\ymbolon był znakiem 'ozpoznawczym, reprezentowanym przez dwie połowy przedmiotu podzieloneSO między dwie osoby. Jeśli wi~c określy kogoś strusiem, to równocześnie ujawniam jego prawdziI\ą natur~. ponieważ struś jako ptak, który wprawdzie składa jaja, lecz ich 'lie wysiaduje, stanowi symbol grzesznika. Jeśli biskup okrzyknie kogoś heretykiem, to najważniejsze zostało już uczynione - natura zbrodniarza została , l 'mo\l'n) 111.albOlvi<:nl ni<: sposób go ul11i<:ścić w konkretnym punkcie czasoprzestrzennym. \a przyklad staro/.) tna Cir<:cja w warstwic lilozoflczncj będ7,ie wykazywała mnóstwo eech ao\\ OŻ) tnych i na miano oica myśli naukowej zaslużyla sobie w zupełności. Z drugiej strony jej pojmo\\ani<: r<:ligii j<:SI mocno skażone myśleniem magii tzw. dualistycznej, a wil,:c takiej, gdzie :Icm<:nl S) mbolicl.llY j<:st ,już doslrz<:gany. ku. sianowi nieodzowny skladnik praktycznych :zynności (Ij. /Illicniai'łcych r7.<:Cl.ywistoś~ elllpiryczną). W ten sposób funkcjonuje przecież. caly pOlllni.:.is7y pantcon greckich i rzymskidl bogów. którzy są odpowicdzialni za konkretne sfery :oc!zi<:nncgo lud/ki<:go ż.yci" i czynności. np. za sianie. bronowani.:. nawożcnie. rodzinę. dllm. ogniskll dOIllOl\<:. pn')g itp. Lud/ie zwracają sil,: do nich (lub właściwiej - starają się na nich \\plyną~) za pOnlOG\ i'llrlllulmagiclllych (oliary. inkantacje) tylko wtedy, gdy maiąjakiś problem \\ dan<:j skrze. (ir<:cki stoicyzm mllWi jeszCl.<: o ..sympatii wszechrzeczy" i przenikającej ealą rz<:C/)\\ isloś~ IJII<'lIl1li<'. kh'ml jesl niepokojąco podobna do many Polinezyjezyków. orenda lrokuó\\ C7.y \mAIIII Siuks(·lW. Ni<: inaczej będzic w kai.dym innym spoleczeństwie religijnym. Illli<:nia~ się b<;d/.i<:tylko proc<:ntowa zawartoś~ Illyślenia magicznego. religijnego i naukowego. Taki.<: i \\ nas7.y1ll ś\\icci<: występują wszystkic te typy Illyślcnia. Niemniej jcdnak. to właśnie \\ "ullurz<: religijnCj uruchamia si.; proces uwalniania myśli od kontekstu i jej triumfalny pochód \\ siron.; abstrakcji. średniowicu.e jest tylko jego. co prawda nam najbliższym, przykladem. Zob. E,Cassir<:r. le·.ITi () c:/rJ\l'ieA/I. Warszawa 1971. s.169-177; Kmita. 1989; Buchowski, 1993. �88 odsłonięta, tcraz wystarczy go skazać. Nazwać rzccz - znaczy powołać ją do życia. W średniowieczu ,język jcst wierną ręką ducha" (Alain z Lilie). nic zaś jcgo przcciwnikicm, jak obccnie. Każdy przcdmiot uważa się za przedstawienie czegoś, co jcst jego odpowiednikiem w planic wyższym i tym samym staje się jego symbołem - kluczem do ukrytcgo. sakralncgo świata. W tej sytuacj i zrozum iała jest chyba waga sporu. który od X I wicku zaprzątał wszystkic wykształcone glowy śrcdniowiccznej Europy. Jest to "spór o uniwersalia". A przy tym n ie można powiedzieć. żc myślcn ic rcl igij nc było konkretne lub abstrakcyjne. Mamy tutaj do czynienia z jcdnoczcsnym występowaniem obydwu elemcntów. co zrcsztą stanowi przykład charaktcrystyczncgo dla typu przejściowego wymieszania ccch dwóch skrajnych modcli spoleczel1st\\ (pierwotnego i nowożytnego). Średn iowieczny człowiek c i'lgle m iota się pomiędzy pragnieniem odkrycia za namacalnym konkrctcm jcszczc prawdziwszcj niż on abstrakcj i a wysiłkiem ukazan ia pod dostrzcga11U1 cmpiryczną fórmą owej ukrytej rzcczywistości. Przykładcm może być pojęcie pll/cher, które pochodzi od pelle rubens, zatem ten, kto jest piękny. ma czcr\vona skórę. a równocześnie innc abstrakcyjnc okrcślenie piękna vel/es/lis wyprowadza się od venis, a więc żył. Powyższe informacjc stawiają śrcdniowicczn'l pasję wychowawczą. to Jcst e.Yelllp/a. w trochę innym świetle. Całe kaznodzicjstwo opicra się przecież na przykładach. Pierwszy traktat pcdagogiczny w wickach śrcdnich autorstwa Dhuody Podręcznik d/a .\~Vł1Owręcz kipi od odwołal1 do Biblii i pism OjCÓ\\ Kościoła. Czyżby więc owe rozlicznc opowiastki. ciąglc przytaczanc w pedagogicznym trudzie, zachowały moc wpływania na rzcczywistość? Czyi\b) cytowanie bogobojnego żywota równocześnie mówiło o czymś innym. co zrozumiałe tylko dla adeptów tej ezoterycznej wiedzy? Artykuł ten nie udzieli niestety odpowiedzi. Gdyby jednak były onc pozytywne, wtedy bardziej zrozumiałym stałby się fakt powstania uczcnia przez mówienie. W takim przypadku nie zaistniałaby owa niewytłumaczalna. nagła przepaść pomiędzy nauczanicm przez działanie. powiązanym z użytccznością i konkretyzmem a światem wiedzy, która do niczcgo się nic przydaje. Choć pamiętajmy, że to zorganizowane wdrażanic w posługiwanic się abstrakcjami było ledwie wyspą w morzu enkulturacji przez tcrminowanic i to także na terenie szkoły przyklasztornej (podział na zajęcia praktycznc, potrzebne do roli kapłana. i te wspomagające jedynie w osiągnięciu Prawdy drogą rozumu). W dodatku nie jest wcale pewne, czy zamiłowanie do konkrctu wykazywał) jedynie warstwy niewykształcone, zaś abstrakcyjnym dywagacjom oddawał) się wyłącznie uczone głowy. Tak chciałby zapewne cwolucjonizm. Niestety. historycy, tacy jak Jacques Le Goff. nie zamierzają się z nim zgodzić. Pozostaje jeszcze jedna kwestia: spróbować znaleźć wyjaśnienie tej rcwolucji. Wiemy już, że kaznodziejstwo jest możliwe dopiero po zaistnieniu relacji �89 :-mbolizacji. Ale co spowodowało tę ostatnią? łnaczej mówiąc jak to ię stalo, że powstały szkoly'? Marksizm, na przykład, widzi tutaj niewidzialną rękę roZI1lC klasowych. -a grupa, która skupia nadwyżki produkcyjne i w rezultacie z wolna opanowuje roclki produkcji, przestaje interesować się pracą (konkretem), a zaczyna wy\\arzać abstrakcyjną ideologię usprawiedliwiającą istniejący stan rzeczy. , kolei Florian Znaniecki genezy szkól dopatruje się w plemiennych tajnych \\iązkach, których magiczna wiedza wyewoluowała w zarysowanym powyżej ierunku. My jednak oprzemy się na koncepcji Jacka Goody'ego, według której J p a w s t a n i e p i s m a wydatn ie dopomogło narodzinom naukowego sposobu 1:-ślenia') Wedle niego dekontekstualizacja mowy sprzyjała wykształceniu się ,ostaw sceptycyzmu i krytycyzmu oraz umiejętności intelektualnych, które \ efekcie doprowadziły do myślenia typu naukowego. Oto człowiek może 'o raz pierwszy spokojnie spojrzeć na swój produkt, który dotychczas niec!miennie mu umykał. Czym innym jest bowiem rozumienie pisma jako wyąCL:nie fonetycznego zapisu langue de Saussure'a (a tak je postrzegano przed siążk'l Goody'ego), a czym innym patrzenie na nie jako na obiekt analizy. Dzięki pismu mówi'lcy oddziela swoją wypowiedź od kontekstu, w jakim :-la dotychczas uwic;ziona, i zaczyna spoglądać na nią z pewnego oddalenia. 'umie przeistacza siC; z narzędzia działania w jego przedmiot. Człowiek dotrzega. że można j'l poprawiać, zmieniać, wydobywać zeil różnorakie znaczeia]". a przy tym uwalnia umysł od konieczności jej przechowywania, kierując ałąjego energic; na badanie tekstu. Innymi słowy ~ mowa staje się abstrakcyja. pozakontekstowa i co najważniejsze ~ coraz mniej uzależniona od osoby ,ypowiadającej. Autorytet oratora będzie jeszcze odgrywał rolę w społeczeót\\ic religijnym (Ojcowie Kościoła, Biblia), ale już nowożytność za jedyny ,:-znacznik prawdy przyjmie zgodność empiryczną wypowiedzi z rzeczywistoci,! oraz jej logiczn,\ poprawność (Goody, 1977; Guriewicz, 1976; Pernoud, 990: Znaniecki, !9X4, s. 373-375; Le Got1~ 1994, s. 330-335). \llISZ<,: \\:Tainie pisma spra\\C/.cj 1\\1 i /: nnikt'l\\ starozytnej jako podkreślić. !'Oli w /adnym myślenia które miejscu nic przypisuj naukowcgo. wedlug c wyłącznie Do tego konieczny niego wynalazjest po raz pierwszy szcreg zaistniały (;reei i doskonaly n'\l'o/lIc/i ii'lihllir::L' /e (,oody Ksztaltowaniu spoleuno-polityuno-gospodarezyeh. pr'zyklad "'()lh (1977. s. 49-)0) Ill: hl tcraz II II yohrazić podaje 1/(/111\1))1'('/ ()\Iej artykul u/ywa olbrzymiej ró/niey M. Mastcrman. slowa sohie pracę KuhlJa jako pomiędzy która .. paradygmat" wypowicdź wykazała, tekstem w dwudziestu ustną, pisanym że Kuhn jeden to z pewnością a mową w swcj słynnej znaczcniach. nikt nic zauwa- dh: tc.i ogromnCj ró/n()J'odnośei ukrytej pod jednym wyrażeniem. Pismo to umożliwia. Zob.: l. \Iasteflllan. Jhe .\01111'1' oj 1)(/J'Odigm. w: I. Lakatos. A. Musgrave (rcd.), Criticism and tlze umIli olJ\I/I!\1'le(~f!,e. Camhridgc ]970, �90 l3IBLlOGRAFI/\ Angutek D. () dwu historyc:::nych odlllianach ohr:::r:d()\l'o.~ci r<'Ii,'{l/nc/... ('/!owick 1993 i Spo!cc/en- stwo". Aries Ph. 1995 Historia d=iecillstwa. D=iecko i rod=ina \I' dlllrnl'ch casach. M. Magia i Iytual. Instytut Kultury, WarszalVa. l3uehowski 1993 Marabut. ('(hllisk. .I. Chalasiński 1928 1958 Wvchowanie II! dOlllu obcym jako illstVlucja SI){)lcc:::na.Po/nań. SiJolec:::eństwo i wychowanie. PWN, Warslawa. .J. t:klumeau 1987. C:vwi/i::.acjaOdrod:::enia, PIW. Warszawa. Goody.l. 1977 The Domestication Guricwiez 1976 1987 Hallpike a/the Savage Minel. Cambridge llni"crslly Press, Cambridge. A. Kategorie kult liry .,'redniowiec:::nej, PI W. Wars/.alVa. Problemy ś/'ednio\l'iec=nej kultlllY ludowej. 1'1W, WarS/.awa. C. R. 1979 The Foundat/ons 0/ Primitive Thought. Clarendon Prcss. ()xliJrlI. M . .I. Hcrskovits 1956 Mon and flis Works. 77le Science o/Cllltllml Karbowiak /lnlhm/Joto,!!,):. NCli' York. A. D:::iejewychowania i s=kól 11-' Polsce 11' lt'!l·J,lIeh .~redllich (':::p'ć' Inel'lrs:::a. od do 1363, Ksi<,:garnia K. GrendyszYliskiego. I'etcrsburg. 189R ')f)r. Kmita.l. /)=ied:::ictwo magii w nauce. w: !?acjonalno.l'ć'. Nauko. ,\j){)lecclis/lvo, 1989 kiewiez L. (red.) Kurdybacha 1967 i in .. PWN. red. II. 1'.0/;\- Warszawa. /listorio wychowania. t. I. PIW, Warszawa. Le Gol'f.I. Inteligencja w wiekach ,\'rednich, C7.ytclnik. Kllltura .i'rednill.wiecznej europy. Volulllcn. 1966 1994 Nowacki T. Warszawa. Warszawa. S=kice :::dziejów ks:::talcellia :::awodowego do pocątk(jw 1967 Wydawnictwo Pastourcau Szkolenia Zawodowego, XIX wieku. PańSl\\O\\C Wrociaw. M. 1985 Żvcie cod=ienlle we Francji i z/nglii \I' casach ITcer:::)' Okrąglego Stolu. 1'1 \\. Warszawa. Pernoud R. 1990 Kobieta w c:::asachkatedr. PIW. Wars/awa. Riche P. 1979 /.ycie cod:::ienne w pClllstwie Karola lVielkiego. PI W. Warszawa Sójka-Zielenicwska 1986 Woloszyn S. (wyb. 1965 Znaniecki 1984 K. Historia prawa. PWN, Warszawa. i oprac.) Źródla do d:::iejów wychowania i myśli pedagogicncj. go do końca XVIII wieku, PIW, Warsz<l\va. F. SiJołecne role uconych, PWN, Warszawa. (Jd \lTchow(/}lia piel'lm/l7c' �91 INClJLTl!RAIION IN MEDIEVAL SOCIETY ( Summary) Ihe aniek discusses the Illlldamental teatures and specific character of medieval eneulturaIon (by enculturation the author means the ovnall experience of an individual thanks to which he '1" she gallls cullmal cOlllpdencc and becomes a member of socidy with full rights). In the ,ilddk !\grs the enculturation process consisted ot" two stages. The lirst took place in a small ,umly in which a child was born. ending when it gained a physiological and motoric independenc. liii that moment. a child was treated as a weak. mindless indivitlual requiring constant care i1d help. Ihe ne"t stage consisted primarily in apprenticeship: a lew year aIds (usually aged 6-7) ,,:re sell! to serve in another ElInily or social group so as to <lcquire knowledge necessary to fulfill ocial roks (e.g. of the nallsman. knight or priest). Thus. inClllcation into culture was not 1e task of the ElInily (any\\ay. in the Middle Ages the family home did not play an important. uk I. hul of the comnlllnity \\ hich ćnnsisted not only of blood-related people. but also of neigh'clrs. servants. ultural \i'iends. competencc and tra\elkrs. through :arning through practice. ,. preparc tllr priesthood. Taking I;ractice. Likewise Ahstract part in the lite of the community. observation. and imitation - one may children say that learnt it was should one treat the medieval schooi whose primary task was knowkdge (i. e. the one not associated with everyday life) ,Iayed harlily any rok. It was only the medieval university that made learning through speaking ., major principk. Iiy pl~lCing mueh emphaSIS on print (which permitted separation of language ["(lm conte"t) and illl the rights ) a discrepancy 1die\ al uni\usity modern variation bet\\cen \\as ot"reason the school ,1I1outpost of cncultllration. borrowed knowledge from the antiquity. and every ot" Max Weber's the university day lik.situations. ..second disenchantment contributed In this sense, of the world" the and � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3b65e9ce2510af950b917d787a59531c.pdf 303e5e933d49afbc6fa70e085501d167 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2191 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Subject The topic of the resource Asyryjczycy - pożywienie kuchnia asyryjska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2037 Title A name given to the resource Stan i perspektywy kuchni narodowej asyryjskich emigrantów w Szwecji / LUD 1997 t.81 Description An account of the resource LUD 1997 t.81, s.173-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Abdalla, Michael Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, \ fICIIAU. t. 81, 1997 ABDALLA Katedra Orientalistyki i Baltologii L'niwersytct im. /\. Mickiewicza Poznań STAN I PERSPEKTYWY KUCHNI EMIGRANTÓW NARODOWEJ W SZWECJI ASYRYJSKICH Liczbę wychod;.ców asyryjskich w Szwecji szacuje się na co najmniej pięćdziesiclt tysięcy. Początek emigracji z krajów Bliskiego Wschodu datuje się Ila lata szcśćdzicsi'łlC obecnego wieku. Głównym jej powodem były prześlado\\ania rcligijno-narodowe w południowo-wschodniej Turcji, wojna domowa \\ l.ibanie i iracki dramat. Największe skupisko asyryjskich emigrantów \\ Szwecji lI1ajduje sil; w mieście Sadertalje (ok. 12 tys., tj. prawie 1/8 mieszkallców). Liczne grupy można spotkać również w innych ośrodkach w centralnych i południowych regionach Szwecji. Prawie w każdej miejscowości posiadaj 'l własne kościoly i kluby. Wydają dwa czterojęzyczne miesięczniki, ale największ'l chyba aktywność wykazują w dziedzinie spol1u, głównie piłki nożncj (II i I liga), przcnosz'lc tu swoje tradycje z Bliskiego Wschodu'. Ci ludzie zetknęli się z nieznanym im dotąd modelem konsumpcji i zupełnie odmiennymi wzorcami wychowawczym{ By zasięgnąć ich opinii na temat kondycji własnej kuchni narodowej w nowym środowisku szwedzkim, perspektyw zachowan ia lradyci i kul inarnych i obyczajów żywien iowych, latem 1995 roku przygolowa!cm ankielę i rozdałem ją osobom, które wyraziły chęć jej \\ypelnienia. Większość ankiet wręczano zainteresowanym bezpośrednio \\ kościolach i klubach oraz na boisku piłki nożnej w Sadertalje. Część została wysłana pocz.!" do innych miast do osób prywatnych i do klubów, które rozdały o wychod/'cach asyryjskich w Szwecji można znale/'ć IV: U. Bjijrklund. Lider Forlag. Slokholm 1980; M. Abdalla .. ·byrFiska diaspora, .. Sprawy '\arodO\\ościo\\c Scria nO\\a" l. 3. nr I (4). 1994. s. 67-70: Ci. Yonan, Die /Is~yrer in West /CUrtJf.'ll... i-:lhnologia Polona" l. 17. 1992. s. H1-86; G. Yonan. /Issyrer hellle: Sprache. tValiona/l'I!\·t'l'lIlIg d('/' W'llllUiisch spr"chelldel/ ('/wislen in Nahen Oslen, I 'er/ólgul1g und L\i1. WicnIlamhurg 197X: (i. Yonan. jOUI'IIll/islllus!lei dell ,'ls.lyrern. ZA VD. Bcrlin 1985. Nic wychodzący iii.' \\ Polscc Iygot!nik i1uslrowany "Perspcktywy" poświl;Cil w roku 1987 Asyryjczykom 1\ Sz\\ccji 11'/.\ rcpor!a/.c autorsIwa / .. Suchar. /'r::VSI(l/l pod p/on({cymi kOJ1l11i.nr 44, s. H-9: I'nj!llle lI't'SI'/('. nr ·IX. s. X_l): Sluga Nied::ieli. nr 52. s. 8-9. : () cicniach i hl;lsbch Illliany slylu J.ycia. problemach m!odzic/y i innych zagadnieniach sporo napis;lIlO na lamach \\ychod/.;lcego w Szwecji (oti maja 1978) asyryjskiego miesil;c7nika ..Ilujada". Rcdagowany Jcst w ci jczykach: asyryjskim. arabskim. turcckim i szwedzkim. Dzialalnośc cdukac~jn;1 pi'(l\\ad/.ą i'(·)\\'nic.' asyry'jskic kluby organizując wyklady. spotkania i obozy ktnlc dla mlod/ic.'\' I Wicccj inl(lrlnacji 1-",."11 o/i'lil/citi!l nil/ill'll. �174 je swoim członkom. Dobór respondentów był zupe/nic przypadkowy. Nie wszyscy też zwrócili wypełnione ankiety. Z blisko 300 wydanych i rozesłanych egzemplarzy otrzymałem 118 odpowicdzi. Ankieta była dość obszerna (ponad 100 pytaJl), co - jak się okazało zostało negatywnie odebrane przez respondentów. Przygotowano ją w języku arabskim. Zna go, w mowie i piśmie, większość Asyryjczyków z krajów arabskich oraz część Asyryjczyków tureckich. By umożliwić młodzieży zapoznanie się z treścią pytail, ankietę przetłumaczono na język szwcdzki, czego dokonał 3 Augin Kurt, z wykształcenia dziennikarz . Na podstawie otrzymanych odpowiedzi w języku szwedzkim (w sumie 20) odniosłem wrażenic, że młodzież asyryjska nie była zbytnio zainteresowana badaniami. Wypcłniono je prawdopodobnie pod dyktando matek, których średni wick wynosil 39 lal. Dla porównania podam, że wśród 98 ankiet arabskojęzycznych tylko cztery z nich wypełniły kobiety. Ankieta była adresowana do każdego, hez względu na wiek lub płeć. Poruszone w ankiccie tematy kulinarnc miały dać odpowiedź na wiele pytall. Jak sarni Asyryjczycy widzą swoją kuchnię w nowym środowisku? Czy i w jakim stopniu zmiana tradycyjnego, wiejskiego stylu życia, jaki wiedli w macierzystym kraju Bliskiego Wschodu, gdzie zarówno w rodzinie, jak i społeczeilstwie panowały czysto patriarchalne stosunki, wpłynęła na ocenę ich własnych obyczajów kulinarnych w wysoko uprzemysłowionym kraju, jakim jest Szwecja, do której przybyli? Czy tradycyjna kuchnia i związane z nią obyczaje kulinarne są w stanie bronić się przed naporcm rcklamowanych wzorców żywieniowych? W całej Europie bowiem zaznaczają się w tej dziedzinie nowe trendy, upowszechniane za pomocą środków masowcgo przekazu. A jeśli 1 Serdecznie ankiety. dzil,:kujl,: i\uginowi Dobór odpowiedniego unikać zadając pytania uslnie, by znali wszyscy Asyryjczycy, W macierzystych krajach Kurtowi jvzyka za lrud lIumaczenia. ankiety obu.al druko\\ania si.; pO\vai.nym i rllzprO\\auzania problemem. Można go było w formie roi'lllowy bupośredniej. Nic ma jednego all~lbelu. kt(')r: a własnym posługuje sil,: w piśmie /.aledwic kilkanaścic procent. Bliskiego Wschodu dostl,:p i\syryiczykl)\v do spuścimy prl.Odk(mjesl powa/nie ograniczony. I'amil,:lajmy również, i.e spo/cczellslwa tych z analfabelyzmem. Pochod/.ący z Tur Abdinu (poludniowo-wschodnia krai<)\\ nadal borykaj" si~ i"urcja, \\. sumie ponad polowa i lIlalo kto Asyryjczyków literacki. zY.Jl\cych w Szwccji) W tYIll wlaśnie $awoce z Tur i\bdinu .Jednak Ie wydawnictwa sporo kontrowersji, /.redagowana dialekcie, mówi,\ w swoim ale w przystosowanym wydaje w Siideniilje (od nic malazly powszechnej choć sallla próba godnajesl wc wspolllnianym dialekcie, syryjskich, jednak nic w pełni go rozulllieją Wschodu, którymi Z ankiel wynika, zmniejszyła języka nie). wladają Asyryjczycy. i.e na II g badanych sil,: z 112 (w poprzednim ojczystego uczą sil; dzieci zauważenia. Z tych pO\\odó\\ również np. Asyryjczycy na cmigracji rodI..in, liczba z 82 rodzin alhtlKclc I nich /na j~/yk Jan Ik\- laciliskim, 1987) książki i regułamc czasopismo .. sibin" akceptacji wśn'ld Asyryjczykl)w i nadal budzą klórym doszedł kraju) dialekcie do niego mówiących do XS (obecnie lm'm'i I. Iraku. jeszcze (20 ankietowanych nic I.Ostala i\syryjczykllW Do jFykllW Jeden w domu w Szwecji) ankieta wi<;Ksmść Iłliskiego j~/.yk - europcjski. wylącznic po asyryjsku Zaś w szwedzkiej osób żyie samolnic szkole lub bC/d/iel- �175 chodzi o Szwecje; to trzeba dodać jeszcze specyfikę systemu szkolnictwa, który zapewnia uczniom wspólne śniadanie w szkole. Ankietowani pochodzili z krajów Bliskiego Wschodu (Syria, Turcja, Irak, I.iban - tab. I). Dobrze więc znali swoją tradycyjną kuchnię i związaną z nią obyczajowość, która w obrębie wymienionych krajów jest dla Asyryjczyków bardzo podobna. a w niektórych sytuacjach nawet identyczna. Pobyt w Szwecji pozwolił im zetknąć się nic tylko z narodową kuchnią szwedzką, lecz również z kuchniami żyj,\cych w tym kraju licznych grup obcokrajowców. Okazją mógł być chociażby okres spc;dzony w obozie dla uchodźców, gdzie stykali się ze sobą pr/.eclstawiciele różnyclI narodowości. Żywili się głównie podawanymi im potnl\vami szwedzkimi, których nic mogli w całości zastąpić swoimi dania4 mi narodowymi. najwyżej uzupcłnić . Tabela 1. Podstawowe dane statystyczne liczba respondentów, pochodzenia oraz podział na grupy wiekowe. I Pkc \1 (J" "rai pncilnd/cnia " 2.• SYria TlIrcla 211 )2 płeć, kraj Średnia wieku Podział wickowy Irak I.ihan 2-+ 12 21-29 211 30-39 40-49 50-5') 60-69 >70 46 20 16 8 2 40 Dla zrozumienIa poziomu i kierunku ewentualnych innowacji lub zmian \\ kuchni naroclowej Asyryjczyków pod wpływem pobytu w Szwecji, konieczna jest podstawowa o niej informacja, która może służyć jako pewne odniesienie. W poprzednim miejscu zamieszkania Asyryjczyków cechowała zbiorowa i \\ zajcml1a troska () pomy~lność rodziny, co okrcślało zakres odpowiedzialności jei czlonkó\\' i wiąz,do siC; z kwestią podziału obowiązków. Uzależnienie jedncgo od drugiego, bez wzglC;clu na wiek i status społeczny, wzmacniało więź rodzinną Uwidaczniało siC; to nic tylko podczas wykonywania codziennych prac. ale szc/.ególnie w okresie sezonu letniego, w którym wszyscy musieli. \\ mniejszym luh wic;kszym stopniu, angażować si<; przy przygotowywaniu zapasów żywności na zime;. co byJo zajęciem ciężkim I czasochłonnyms. Warte podkrcślenia jest również i to. że niektóre rodziny stale borykały siC; I. problemami finansowymi!'. Bardzo często świeże mięso było jadane tylko raz ., Od wielu /\s: ryjClII·;(m lllożlil\()śC zaopaln CI ch \\ S/\\ecji usl)'Slaiclll. \\;lIl1a si.; II orielllallle Cllollkl')\\ rod/.in)' że kiedy przebywali produkty luh znajomych. w obm.aeh spożywcze. Mogli doslarezane też kupować dla wychodźców, przezju;i. mieli mieszkaj'l- je bC/,pośrednio od sprze- da\\cll\l. klor/: \\ pohli,kleh miastach prowadzili sklepy i. licz'łe Ila zyski. sami przy.ieżdżali / lo\\arami do l)'mC/.asow)'eh miejsc przebywal1l<1 uchodźców. , Wlcho\\: wallie mlodzieży odb)'wało si.,: przez prac.,:. Przy braku telewizji, drukowanych ksiqż,ek i zbiorlm)'ch miejsc rozrywki zorganizowanej, dzieci sluchaly opowiadań sIarszych i \\ I'IClal)' si.; do prac domow)'eh. " KOIlIrasl)' 'pOicClIlC II' krajach Bliskicgo Wschodu były i nadal są bardzo dużc. /e stroll)' pa(lst\\;Ije,( pr;lkt)'e/llic nic zllana Brakujc syslclllÓw ubezpieczdl społeczllych. Opieka i\bdul- �176 w tygodniu, w niedzielę, w ilościach wręcz mikroskopijnych. Właśnie dlatego dominowało w kuchni mięso mielone lub pokrajane w malą kostkę, by można było równomiernie wymieszać je, niczym przyprawę, z kaszą, ryżem bądź 7 warzywami . Błogosławiellstwem dla ubogich rodzin były natomiast podroby s owcze (głowa z móżdżkiem lub bez , nerki, serce, wątroba, jelita, nóżki, śledziona, płuca\ Wszystkie razem kosztowały tyle, ile jeden kilogram mięsa. Poszczególne części świeżych podrobów można było kupić z porannego lub nocnego uboju. Ich przygotowywanie było dość żmudne, ale nawet dziesięcioosobowa rodzina mogła się najeść nimi do sytości. Zresztą dość powszechn) był całkiem racjonalny sposób przyrządzania potraw z podrobów (głównie nóżki i głowa) przez trzymanie ich w gorącym piecu chlebowym przez całą noc. z soboty na niedzielęlO. "Podrobowe" uczty były organizowane szczególnie we wrześniu, zaraz po zabiciu specjalnie utuczonej owcy lub krowy. których mięso konserwowano na zimę. Z praktyk związanych z przygotowywaniem potra\\ z podrobów, oprócz wątroby, jadanej również przez I:uropejczyków, przetrwał u Asyryjczyków w Szwecji zwyczaj kupowania jelit baranich na metry~ faszeruje się je ryżem z mięsem mielonym i przyprawami, otrzymując tradycyjną potrawę he.\:.i';ayat. Osoby bardziej zaradne zamawiają u asyryjskiego rzeżnika na przykład całą tuszę owczą (w tym komplet owych podrobów). którą kilka rodzin dzieli między sobą. Przetrwał więc ów zwyczaj "chomikowania" zapasów żywności, choć nie jest to konieczne w warunkach szwedzkich. Karim Abou Zeid uważa. ze malo jest na świecie krajów o lak wielkich Bliskiego Wschodu <..Nidal As-Sa' b" nr 523. Damaszek I')l)(,.~. II) .leszcze 7 wie nic dwadzicścia iSlnial znajdowaly przenoszono lat temu w arabskich W tej dziedzinie chyba krajach niewiele Bliskicgo W~chodu si,,: zmieni lo. Przy przemysi jak kralc' mi<;sn) pra- prymitywnych rzOniaeh siy ludowe bazary, gdzie każdy mógl sprzedać OWCy lub krowy. Po uboju tuszc do sklepów. Większość rod/.in (nawet na peryrcriaeh miast) sama hodowala i luC/yla w domu niezbędną ilość inwcntarza. aby na jesieli zabić. a otrzymanc stosuj'lc stare tecbniki ludowc. Sprowadzane z Europy nieliczne gatunki mialy wielu Assvrians. kontraSIach nabywców. w: Food M. Abdalla. TraJiliolla/ Conserva!iol1 Eihll%gica/ Prospect Books, London l nB, s. 178-191. 8 M. Abdalla, 13. LJrtJaniak. Mó::g w kuchni Melhods miyso zakOnSerllll\\ać. konserw miysnych nic oj" !-"<)()d/'re.H'/TUli,)// SllIdies. i lrac~vcjacli rcd. /\. Riddervold {!sed hy .Ifor/em i 1\. Ropciel ,.1.nnjcrk,jll'. ,.I'r/.cgl<,d (jastrono- nr I. 19B5, s. 29-30. miczny" 9 Nerki. scrcc. wątroby i śledziony konsumowano po sma/eniu b'ldi upieczcniu: jclila I"a,zcrowano ryżem. hurg/llI/em 7. miysem i przyprawami. otr/)'mując wyn·)tJ podohny do Kaszanki (bu dodatku krwi I); pluca. potrawy: risa w aq/a, yallni, 10 Polega Podroby. nóżki i glowy on na racjonalnym głównie nóżki gotowano otrzymujqc popularnc wśród /\syryiczykó\\ qar o w gawo. i żołądki, wykorzystaniu wklada ciepla w glinianym siy na noc do naczynia piccu po wypieku z. wypalonej gliny chleba olulając je gorącym żarem i popio!elll. M. Abdalla. Cookin? /lols Usee! in {'rcsenl /JUl' .·/s.ITrian "iI/age Ki[chen in [he MichIle F;osl. w: 'the ('ooking Pol. rcd. T. .Iainc, O:xl"ord Symposium on Food 8:. Cookery 19BB, S. 7-1 I. �177 Okres pobytu w Szwecji W tabeli I. podano tylko pierwszy kraj pochodzenia respondenta, bez uwzględnienia innych krajów, do których wyemigrował i przebywał przez krótszy lub dluższy czas. Życiorys niektórych okazał się fascynujący: zanim dotarli do Szwecji. tułali się z całymi rodzinami po różnych krajach, zarówno bliskowschodnich. jak i europejskich. Nie ulega jednak wątpliwości, że \\ ukształtowaniu osobowości człowieka i jego nawyków największy wpływ mają warunki środowiska. w których dorasta. Pomimo, i.e w ankiecie wyszczególniono odrębne pytania dotyczące charakteru poprzedniego miejsca zamieszkania (wieś, miasteczko. miasto) oraz stylu życia. otrzymane odpowiedzi i własne obserwacje autora pozwalają przyjąć. że zdecydowana większość respondentów prowadziła raczej wiejski tryb życia. Ci. którzy po przeniesieniu się do miasta pozbyli się typowych gl)spodarstw wiejskich. w dalszym ciągu utrzymywali ścisłe kontakty ze swoimi bliskimi na wsi. Wc własnych podwórkach, budowanych na wzór wiejski, \\iększość hodowała kury. owce, a nawet krowy, prowadząc prawie identyczną jak na wsi. gospodarkę żywnościowąii. Chyba jedynym wyjątkiem było miasto Bejrut, w którym urodziło się pięciu respondentów, a dziewięciu spędziło \\ nim średnio 7 lal dorosłego życia. Tak naprawdę dopiero przyjazd do Szwecji oznaczał dla tych ludzi radykalną zmianę warunków żyeial2. Wykres I. pokazuje stosunek dlugości pobytu respondentów w Szwecji w momencie przeprowadzen ia badali do ich wieku Iiczonego od urodzen ia. Dane dotyczą poszczególnych grup \v zależności od kraju pochodzenia. Przy rozdawaniu ankiel nic kierowano się ani stanem prawnym respondenta, ani jego zawodem czy rodzajem wykonywanego zajęcia. 52,5% ankietowanych posiadało obywatelstwo szwedzkie, łiczba zaś pracujących zarobkowo wynosiła 35.6%. W grupic pracujących dominowały wolne zawody (gastronomia 15,2%; rzemiosło 5, I[Yo; praca umyslowa 11,9%; inne 3,4%). Było 6 emerytów (5, I %). Wśród pracuj'lcych tylko 10 osób (8,5%) nie posiadało jeszcze obywatelstwa szwedzkiego. Wszystkie przedstawicielki płci żeJiskiej biorące udział w badaniach zajmowały sit; wyląC/nic domem. i.yciu Asyryjuyków w miastach Bliskiego Wschodu na przykładzie Qameshli w Syrii. i\1. Ahdalla. nI(' .·/.I'sl'riaJ/ Community of Qomeshli in North-l~ostern Syria in the Years 1Y15-1970 ... I:thno!o!2.ia PoJona·· L 17.1992. s. S7-I03. 12 )J iekll·)r/.y. /.1I1~s/C/.a II' pierwszych latach pobytu w Szwccj i. w swoich mieszkaniach. pod oknelll. upnll\iali np. cchulr; IV doniczkach. Sam lo wid!..ialcm. Mówi się O jednej J\syryjcc l Turcji. kt(>ra ujrl.'lIIs!.} po ral pierws!.} w i.yciu wanny do kąpieli. i nic wiedząc do czego może slui.~ć. lIypclnilaj., liCllli'l z podlvórka. hy uprawić właśnie swoją uluhioną cehulę. i I () lob.: �178 Wykres 1. Stosunek długości okresu pobytu respondentów w Szwecji do ich wieku 50% 40% 30% 20% 10% 0% Zaopatrywanie Syna Turcja Irak Liban się w pmdukty spożywcze Specyficzna obyczajowość w niektórych krajach Bliskiego Wschodu (lub w niektórych miejscowościach w obrębie tego samego kraju) raczej zniechęca kobietę do zajmowania się zakupami, a jeśli już jest zmuszona, czyni to raczej w towarzystwie męża lub któregoś z dzicci, najlepiej płci m<;skiej, albo wspólnie z sąsiadkami. Nietrudno się domyślać przyczyn takich ograniczell w krajach islamskich. Robienie zakupów niekoniecznie jednak musi si<; wi<\zać z wychodzeniem z domu. To zadanie ułatwiają w<;drowni sprzedawcy, którzy pchając wózki obładowane towarami, docierają prawic do każdego punktu w mieście" Takie warunki wymuszają określony podział obowiązków w rodzinie. Echo wyżej wymienionego zjawiska, ale w dużym pomniejszeniu, jest nadal wyczuwalne wśród żyjących w Europie emigrantów z Bliskiego Wschodu. Tutaj jednak powody są zupełnie inne. W 30,5% rodzin ankietowanych zakupami zajmują się prawie wyłącznie mężczyźni (mężowie); w 15,2% - niemal wyłącznie kobiety (żony), a w 37,3% - oboje małżonkowie razem. W pozostałych rodzinach (17%) zakupy są zajęciem dorosłych dzieci. Zakupu środkó\\ spożywczych dokonują zarówno w sklepach szwedzkich, jak i oricntalnych. Na pytanie, jakimi kryteriami się kierują przy zaopatrywaniu si<; w sklepach orientalnych: asortymentem, ceną, językiem. znajolllośc i'l ze spr/.eda\\cą. L1 W ten sposób sprzedawane były glólVnic Świci.c warzywa. W micścic C)'lIncshli. IV klól"\m sp<,:dzilcm lata szkolne (1951\-1970). wydrolVni sprz.cdawcy zaupalrylVali siO;II produkty spoil\\' CLC na specjalnym placu. gdzic o ślVicie ogrodnicy zanosi Ii upr,l\V ianc przL/. sicbic II arz) II a Wózki byly przeważnie lrójku/owe. a niektón: udckorowanc maIOl\idlami. Wio;ksmsc II<;dnm. nych sprzcdawców miala lVytyczone trasy. prowadz<1Cc przcz osicdla i ulice:. gdz.ic mie:s/lali stali klienci. Pchając wózki przcmierzali nieraz kilkanaście: kilomctról\ d/.ie:nnie:. donośnym gloscm wymieniając proponowane: towary. Zaznaczyć trzcb,!. i.c wiO;Ksmśc owych wo;drownych sprzc· dawców IVC)ame:sh/i nic byla miejscowa, Iccz pochodz.ila glównic z Aleppo i .ie:go okolicy. �179 specyficzną atmoslcr,\ i usługą. większość, bo aż 86,4% osób, wymieniła rodzaj asortymelllu. cen~ punktowano na drugim miejscu, zaś atmosferę i usługi na trzecim. Najmniej ważną okazała się znajomość oraz język. .lest oczywiste. że w sklepach z orientalnymi towarami ankietowani kupują \\ pierwszym r/~dzie tc produkty, które znają z kraju pochodzenia. Długą listę t~ch produktów otwiera kasza pszenna hurghul (bulgur)14. Ryżu kupują trzy razy \'vi~ce.i' Sklepy te są też źródłem zaopatrzenia w tak lubiane nasiona roślin strączkowych: soc/ewicy, ciecierzycy, bobu, fasoli15. W nich nabywają warzy.. 1(' . k W prosz k u J Is, ba'kł'azany 19 , ,.,Iscle• \\a klS/.one J marynowane. o ,. IW'Ik' i 7 , tyllllane 211 \\ inorośl i • pcstk i arbuzów, dyn i i melonów. orzeszki21, tahinę (przecier seza- '.l I kg na osol1,,: micsi~C/:nic. lilll'ghu/jcs\ na I3liskilll Wschodzie drugim po chlebie produktcm pS/cnn\ Ill. l ;iylla ,i~ go do \\iclu potraw. W latach 60. i 70. był ważnym tematem badawLI\ m II rói.nych p\;IU'1I1kac h naukllllych USA. gdlie obecnie produkuje się go również na cksport / pSIcnicy tll",mkj. podobncj do tej. z której utrzymuje si.,: na Rliskim Wschodzic. [) .. \. h:llers. I'S II hell! I'mdllc/s ill WOl'ld Feedillg fJl'Ogl'ams. w' Wheal - Production and ilili:alioll. rcd. (i. I,. IJJgldl. A VI Pul. Co .. Wcstport 1974. s. 467-474: W..l. Haley, W. Pencc. !3l1lgUi' lu .IUCf<'ul IIheell /-rwe! ... (\:1"<:<11Sciencc Today" vol. 5. nu. 7. 1<)60. S. 203-207: \1. S Shclly. Il.L .. ·\mla. liII/gul' i/he(/{ ... Journal of Food Science and Technology" vol. 12. no 'J. I'J72. s. I(J.'-I (,55 i mni. alonWISI o roli hUl'ghulu w kuchni asyryjskiej Lob.: M. Abdalla. li II ig II l' ./11 IIiI/WI'IOII! II'I7co/ l'mc/lIc/ 1:'0.\/. \\: SllIl,le !-"rJOc/s.I\:d. II. Walker. ill II/(' Cllisille o{Col1/emporarv Assyrians in the Middle O"ford Symposium on Food and Cookery 198<). S. 27-37: AssyriGl/ Cuisine ... Journal of the Assyrian Acade- \ 1 ,\hdall,1. lilIIgIli' ./ 1':1'1'!o ('oll/ell/floi'(//)' mic Soeicly" 1'01. (J. no. I. spring 1')')2. S. 3-17. I' Roślill\ \tr'lC/kollc odgry\\aj'i duią rolo; w kuchni bliskowschodniej. M. Abdalla. ZapoIIIII!UIIL' li cellllL' \1,,10/.1' kulilllll'l/C Soc.~c1I'ic\'.. .Przegląd (,astronomiczny" nr 2. 1981. S. 16-\7: \1. .\hdalla. (':1' 1'<'I!IIhdil(/('jll SOccll·in':'- .. O\\C Rolnictwo" nr 8. 1981. S. 9-10: M. Abdalla. /3,)/, \I hli.\/ul\Iscillid/lic;I'lIc1/11i. .. I'rz.cgląd Gastronomiczny" nr 4, /982. S. 31-32. l'· ledny m ze SPOSohl)\\ ull'\valanla ś\\iez.yeh warz.)'w jest ich naturalne kiszenie. Technika 1:.jcS! hard/o popu!:Jm:l na Bliskim Wschodzie i obejmuje papryk~. ogórki, malo dojrzale pomidory. kapuSI,,: (liście). kalalior. rzodkiew. faso l.,: szparagową buraki ćwiklowc. botwinę. li'cic' II inorośli i innc. Slosuje siO;prz)' t)'m czosnek jako stalą przyprawę. Kisząc mieszankę kilku ull1icj';lnic dohranych ~alunk<'JW warz.)'w otr/.ymuje si~ produkt bogaty smakowo i atrakcyjny II izualnic. I' Oli\\li lIysl~puj:1 na Bliskim Wschod/ic w bardzo wielu odmianach. Konserwuje się jc II solancc i spoi.y lIa na śniadanie. IX Micszaj:! go z sC/amem i zalewają olejcm. Potrawa śniadaniowa. Swój zachwyt tą potrawą. klórą latem / ')')2 r. mial okazj~ pJ'(')bować w Szwecji. mój profesor technologii żywności wyrazil nasl~l'ui'lcymi siollami: ../aslan'l\\ ianl siO;.C/y naszc badania idą w dubrym kierunku". l" Ibklaiany maj'l dość sZ.erokie zastosowanic w kuchni: spożywa się je surowe. sma7one. !;IS/erollanc. duszonc i pieczonc. I'rzctany po upieczcniu biały miąższ (pasta) wzbogaca się przecierem sC/amo\\YIll i okjem otrzymując znaną na Bliskim Wschodzie potrawę Baba Cannug \/ i\hdalla. Ohecrllll II' kuchni lIol'Odó\I' Rliskiego Wschodu •. .Przegląd Gastronomiczny" nr 2. I(}86. S. 38-39. :u W lalach mojcgo d/.icl'ilislwa. mlode liście winorośli. zrywanc z kOliców pędów. spożywało ,i,: nalld na SllJ'()\\O. ivlaj'l lekko kwaskowalY smak. Po krótkim gotowaniu można je faszerować jak liśeic kapusly. otrzynlUj'lC bardzo popularną potrawo; wschodnią oprah, aprahe. yabrah. :\a ,urOll'O ,iadanc byly J'('l\l'I1ici liście rzodkwi. �180 mowy), syrop daktylowy22, chałwę, ser biały roznego kształtu. olej roślinny2'. konfiturę morelową24, świeże warzywa i owoce, chleb plackowi:', kaw<;?'. W sklepach szwedzkich zaś asyryjscy emigranci najcz<;ścicj kupują mąkęc-. 2S mleko , drób, jajka, ryby, warzywa i owoce, ser i mięso (częściej ni;;. w sklepach orientalnych), margarynę, napoje, drożdże, makaron. lody, chleb (sporadycznie), używki. Układanie jadłospisu Na pytanie, kto w domu ustala jadłospis. w 61 % ankiet odpowiedź brzmiała: matka, bądź żona, tylko u 6% rodzin zaznaczono również prawie równy udzial ojca, bądź męża, a u 21 % odbywa się to na zasadzic pclncj konsultacj i między cz10nkami rodziny. Reszta respondentów podkrcśliła. że żyje samotnie. Odpowiedzi na kolejne pytanie odzwierciedlają pozycję, jaką w domu zajmuje kobicta. Jeśli g1ównie ona decyduje o wyborze określonej potrawy, to przy jej przyrządzaniu w kuchni i podawaniu do stołu może liczyć na znaczną pomoc pozostałych cz10nków rodziny. Nadal jednak 44% gospodYll pracuje \V kuchni samotnie, bezjakiejkolwiek pomocy ze strony innych członków rodziny. I tylko 17% z nich może Iiczyć na wy1ączną pomoc męża, a da Iszym 14% pomagają również dzieci. W pozosta1ych 25% rodzin zanotowano wyłączne zaangażowanie dzieci, bez udziału ojca. Ugotowane 21 żych ilościach zawarty i podsuszone jako w pestkach arbuza i ((I'll/ przysmak miąższ. nil Bliskim lub wyprażone (szczególnie Więcej f/\cllOd::ie nasiona wśród na tcn temat zob.: ... Przegląd la. The Fall' 0/ As;,yr/af1 'Ii'ad/liolla/ l I. Walker. Proceedings of the Oxfrord spoi.ywa mlodzieży). M. Abdalla. CJastronomiczn/' ('Illinar}' Symposium si.,: na Illiskim C/.,:ścią Wschod/.ie jadalną Wl"kOrZlslalli<' jest \I du- ocz~ II iście lIasioll IIle/olla. nr 2. I <)X3. s. 30-32: M. AbdalTechll%gles. IV' IJisapf!<,al"lllg Foods. red. on Food and Cookery I C)')-l. Prospcct Boob 1995. s. 5-10. 22 Syrop daktylowy Asyryjczycy traktują jako Iwykly pokarm. zwlavua roduas post(lII .. lest on słodki jak miód i bardzo smaczny z przl:cicrem sezamowym oral. jajeCl.nic,!. 1)0 ninl<l\\ na b: I jednym 23 ze środków Głównie slodzących. słonecznikowy, podobnil: jak syrop winogronow)'. którcgo UŻYWa się jako jcdynego tluszuu w dni postne. Na Hli- skim Wschod7.ic spożycic olejów (również bawelniany. sc/amowy i oliwa) jest I\ysokie. 24 Di.cmy jako masa zżelowana nie byly znane na Bliskim Wschod/ie. !eh micjsce /ajmO\laLI konfilura 2' 2<> z moreli. lig. dyni i p!mków rói..anych. głównic azywany przez nich ..alcppai\skim" .. .Iibai\skim" Mocno przypalona i bardzo mocno rozdrobniona. domowcj produkcji. lub oricntalnym. o (;,farnej barwie i przypralI iona karda- moncm. Nicktórzy nazywają j'l arabską Przebywajqcy II' Polsce obyw,llele /. Bliskiego Wschodu poddav,:ali kupowaną II' sklcpie kaw.; l.iarnist'l dodatkowcmu pra/.eniu na patelni. gdyż _.. Iledlug ich gustu nasiono kach. - środek przyprawy 27 Średnio 2& 7 litrów i sera. ziarna kawy musi być qarny. do jednej 4,5 kg na osobę objętości młynka) miesięcznie. na oso b.; miesi<;cznic. BardZll drobno gotowali Wykorzystui'lj,! zmicion,! \I' wod/.ie do wyrieku Cz<;ść mll:ka przeznauaj;l I kard<lmonem (jedno II małych liliz,ln- i podawali chleba do produkcji w domu. domowego jogurtu �181 Charakter' kuchni Panowała dot'1d opmla, żc poczucie odrębności narodowej u większości Asyryjuyków można raczej odnieść bardziej do sfery duchowej, aniżeli materialnej. Przynajmniej tak moglo wyglądać na Bliskim Wschodzie. Jednak życie tych. którzy znależli sit;: w Luropie nic jcst już tak głęboko uduchowione, choć masowy udzial w ceremoniach kościelnych budzi nieraz podziw rdzennych Europejczyków. Obserwuje się, że więzi z wiarą i tradycjami Kościoła, bardzo silne do niedawna, ulegają pod wpływem europejskiego modelu życia stopniowemu rozluźnieniu. Z drugiej jednak strony notuje się pewien przełom \V postawach i nastawieniu tych ludzi. Dość nagle i szybko powstającą pustkę duchową staraj<l sit;: wypełnić glębszym niż dotąd zrozumieniem i przeżywaniem roli wlasncj kultury materialnej. Kluby i organizacje społeczne prowadzą \V tym kierunku działalność edukacyjną. Przywi<\Zanic Asyryjczyków do własnej kuchni jako nośnika pewnych tradycj i nie przes/.kadza w podkreślan iu jej orientalnego rodowodu i traktowaniu jej jako integralnego elementu szeroko rozumianej kultury Orientu. Są oni także skłonni przyj<\ć te potrawy z kuchni szwedzkiej, które im odpowiadają. Na pytanie, czy przyrządzane obecnie w domu potrawy należą do jednej kuchni. tylko 37% respondentów odpowiedziało "tak", odpowiedź "nie" stanowiła 49%, a 14% wstrzymało się od wyrażenia zdania. Próba sprecyzowania pytania, tzn. określenia. cly ich kuchnia domowa jest narodową, orientalną, szwedzką bądź mieszaml, wprowadzi la pewien chaos. Tylko 36% ankietowanych jednoznacznie podkrcśliło narodowy asyryjski charakter swojej kuchni, 14% uważa ją po prostu za orientalną, 15% widzi ją jako narodowo-orientalną, a 36% n;spondentó\V nazwalo ją mieszaną, czyli stanowi już ona połączenie elementów kuchni narodowej, orientalnej i szwedzkiej. Wśród badanych tylko 27% informowało, iż cotygodniowe menu składa się wyłącznic z potraw narodowych, zaś u 25% potrawy takie pojawiają się jedynie przez dwa dni w tygodniu. Odpowiedzi typu "trudno powiedzieć"; ,Jak popadnie": "okazyjnic podczas przyjęć", udzieliło 19% respondentów. U 12% rodzin potrawy narodowe "goszczą" przez 3 dni w tygodniu, 9% przyrządza je przez 4-6 dni w tygodniu, a pozostałe 8% woli je konsumować tylko raz w tygodniu. Potra,vy narodowe S<j różnie traktowane w zależności od dnia tygodnia. 9 Najczęściej podaje się je w piątki oraz w niedziełe i środl . Pozostałe dni tygodnia były nieco rzadziej wymieniane przez respondentów (wykres 2). Odpowiedzi na podobnc pytania dotyczące dni tygodnia, w których podaje sit;: potrawy kuchni szwedzkiej, były mnicj zdecydowane. Tylko 20% respondentów ustosunkO\valo sit;: do pytania. Reszta pominęła je lub udzieliła niepełnych, b,\di: nicjasnych odpowiedzi. Nietrudno się domyślić, że wśród odpowieC'J Środy d/i.:laj.:s\ i pi'lIki S,l w kości()!ach dnicm świ'll.:unym. wschodnich dniami. w których obowiązuje ścisły post. a nic- �182 dzi najczęściej wymieniane były dni "martwe" dla kuchni narodowej, a więc poniedziałek (wymieniony 12 razy); wtorek (12 razy); środa (4 razy); czwartek (12 razy); piątek (2 razy); sobota (4 razy); niedziela (2 razy). 10% ankietowanych podało, że potrawy szwedzkie pojawiają się w domu przez 1-2 dni \\ tygodniu i to wyłącznie na prośbę dzieci. 8yly tcż odpowicdzi typu: "nigdy"; ,.bardzo rzadko"; "trudno określić". Tylko dwie osoby (1.7%) zaznaczyły. że szwedzkie potrawy podaje się przez wszystkie dni tygodnia. Wykres 2. Częstotliwość przygotowywania potraw narodowych w zależności od dni tygodnia 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% Poniedziałek Wtorek Sroda Czwartek Piątek Sobota Niedziela Rzeczą nicmai świętą u Asyryjczyków na Bliskim Wschodzie jest wspólne spożywanie trzech posiłków dziennie. Pory posiłków dobiera się, by odpowiadaly wszystkim czlonkom rodzin/o. Podporządkowanie sil( stylowi europejskiego życia nieuchronnie prowadzi do zachwiania tak utrwalonej praktyki. Blisko 1/3 respondcntów przyznała, że tylko sporadycznie spoi.ywa trzy posiłki dziennic. Prawie połowa boleje również z powodu nieregularności wspólnego siadania do stołu. Tylko u 1/3 ankietowanych występuje silna wola do regularnego i wspólnego spożywania posiłków przez wszystkich członków rodziny. Rola matki w pielęgnowaniu tradycji kulinarnych Wypełniający ankiety z wielkim uznaniem odnosili sil( do roli matki. która nieustannie stara się wpajać córkom nawyki i umiejętności przyrządzania potraw narodowych. Jednak zaintercsowanie samych córck nie zawszc jest .,0 M. ceedings Abdalla. ofthe Al an //:;~Yl'ion Fahle in the Middle Lasl. w: IJ)()k & h.:eI. red. II. Walker. Oxford . Symposium on rood and Cookery 1993. Prospect Pro- IlOl1ks 19()4. s. S-I D. �183 zgodnc z wolą lIlatki. Taką właśnic obawę wyraziło 36% matek mających córki \\ wieku szkolnym. choć ai'. 75% lIlatck pozytywnie ocenia już posiadane przez córki umiei9tności. przy czym tylko połowa uważa te umiejętności za wystarczającc, by córka mogła w przyszłości czuć się pewnie w sprawach kulinarnych. W rodzinach, gdzie i'..yją babki, ocena wnuczek była w obu przypadkach bardziej surowa. Ohrazują to odpowiedzi na to samo pytanie zadane zarówno matce. jak i babci: e:-v 1111'0::0.1":-, że e()rki (wnuczki) będą w przyszło.ści umiały g%ll'OL/ok. juk ich /lw/ka? Odpowiedzi "tak" udzicliło 70% matek i tylko 50% babck. Kuchnia jako clement kultury narodowej Docenianic roli kuchni Jako jednego z czynników kształtujących osobowość można przypisać \\'Zrostowi świadomości narodowej Asyryjczyków. Ludzie, którzy nic w każdym przypadku z własnej woli oddalili się od swych korzeni, starają Si9 grupować wokół tego, co im przypomina utraconą ojczyznę i kultywowane tam wartości. Zdarzają się jcdnak i tacy, którzy z różnych powodów chcieliby. niekiedy nawet na siły_ oderwać się od wszystkiego, co łączy ich z macierzą. Próhuj,j zacząć życie od nowa, uzasadniając to przede wszystkim dobrem dzicci. Ich działania w tym kicrunku sprowadzają się np. do zmiany nazwiska, a takżc modelu konsumpcji i domowego jadłospisu. Analizowanc wyniki ankiety wykazują, że 90% respondentów uważa swoją kuchnię za wa/n) clcment identyfikacj i narodowej i poczuwa się do odpowiedZialności za piclęgnowanic tradycji kulinarnych jako pewnej spuścizny odziedziczonej po przodkach, traktując to w kategoriach obowiązków patriotycznych. Nieco mniej respondentów (50%) gotowych jest czynić to z pobudek czysto humanitarnych. 90% ankictowanych odczuwa więź i bliskość wobec osoby mającej te same potrawy i takic same ohyczaje kulinarne. Takiej jednomyślności zabrakło jednak kicdy w gry wchodziło określenie swojej postawy i stanowiska wobec innych grup etnicznych Bliskiego Wschodu, które sobie przypisują to, co jest autentycznie asyryjskie w dziedzinie kulinarne/I. Na osiem zasugerowanych odpowiedzi wobec takich poczynaJl, 37% ankietowanych zaznaczyło wyraz "zazdrość", 54°;(J podkrcślilo swą dezaprobatę, 20% wyraziło chęć podejmowania polcmiki. a 64% jcst gotowych nawet protestować i sprzeciwiać się. Tylko 7% respondcntów wykazaloby sympatię i wyrozumiałość. Żadna natomiast osoba nic zadeklarowala, iż byłaby gotowa zrezygnować z tego, co uważa za swoje. a dwic osoby zaznaczyły, iż nie warto podejmować polemiki. " 1',lka praktyb jest. niesldy. si.,: S/C/.cglJlnie KlIIdOlvit:. dość POIVszt:t:11I1ana Bliskim Wschodzit:. IV czym specjalizują �184 Ocena swojej kuchni w nowym środowisku Jest rzeczą naturalną, iż kontakty międzyludzkie stwarzają oka/je do poró\\naJl, konfrontacj i i wcryfikacj i poglądów. Zm iana kraj u zam ieszkania przez Asyryjczyków dała im możliwość samokrytycznego i szerszego spojrzenia na własną kuchnię. Tylko 20% ankietowanych nie zauważa wpływu nowego środowiska na ocenę własnej kuchni, zaś 47% twierdzi. iż nowc warunki przyczyniły się do pozytywnego jej dowartościowania, natomiast 15% respondentów jest innego zdania twierdząc, iż na tle nowych warunków ich kuchnia wypada źle, i zaczynają oceniać ją negatywnie. 18% nic ma jeszcze wyrobionego zdania. Wychwalanie przez większość ankietowanych kuchni narodowej w porównaniu ze szwedzką, nie daje podstaw, by sądzić, że ich pogleld jest bezpośrednią konsekwencją konfrontacji z kuchnią Szwedów jako punktem odniesienia. lecz raczej wynikiem pewnego procesu ewolucji cywilizacyjnej. 59% ankietowanych twierdzi, iż ich kuchnia jest bogatsza, bardziej urozmaicona i starsza od kuchni szwedzkiej. Większy odsetek, bo 76%. uważa. że jest ona ,.smaczniejsza", 42% jest zdania, iż jest lepsza. Odpowiedzi wskazuj'lce, że kuchnia asyryjska jest prostsza od szwedzkiej stanowily 15%. Żadcn z respondcntów nie wywyższył kuchni szwedzkiej nad swoją. Asyryjski emigrant żyjąc w nowym środowisku usiłuje nawi,\Zać dobrosąsiedzkie kontakty z tubylcami. Dobrą okazją może być zwykly poczęstunek. który nie zawsze wymaga dobrej znajomości języka goszczonej osoby. Wszyscy respondenci utrzymują, iż podejmowanie szwedzkiego sąsiada posiłkiem sprawia im przyjemność. Niektórzy praktykują to często. Kilku ankietowanych rozumiejąc napięty czas Europejczyka podkrcśliło konieczność wcześnicjszego ustalenia z nim terminu wspólnego posiłku. Spośród 27 najeze;ściej wymienianych przez respondentów potraw narodowych, którymi Czystowano kiedyś szwedzkich sąsiadów, dominuje kutle'."2 (34 razy). oprah'; (22 razy), hurghul (16 razy), .~(Jmborakat34 (16 razy), do/ma') (J 4 razy). Interesująca wydaje się w relacj i Asyryjczyków occna przez Szwedów potraw, którymi byli częstowani,. Była ona na ogół pozytywna. Tylko w dziesięciu przypadkach (8,5%) zanotowano negatywne zdanie. które odnosiło się do barwy potrawy. W ankiecie wybija siy przekonanie asyryjskich emigrantów. iż Szwedzi uważają ich za ludzi gościnnych. Tak odpowiedziało 80% respondentów, 12% nie miało zdania na ten temat, a 8% nie odpowiedziało na pytanie. 3: KI/de mięsem 33 34 mają kszlalt mi.:lonym l. bardzo dużych drobno pierogów. posiekaną Ciasto cebulą rl7)'golo\\"ujć si.; z kaszy h"rgl/lll i 1:IS/Cl"Uj.: i rr/yprawam1. Aprah (potrawa nazywana też: aprahe. yahrah). Fas/no\van.: liści.: \vinorośli. Salllhorakat (pierogi olbrzymie). Pud smażony Ihrsz mięsny uk/ada sie,: na rlaeku i przykrywa się drugim blasze. 3; Do/ma - głównie plackiem. Pu przylepieniu rozgrzanej faszerowane kabaczki. brzegów pićcz,: się w ri.:karniku ciasla lub na �185 Interesująca jest również opinia Asyryjczyków na temat gościnności Szwedów. Tylko 10% uważa ich za ludzi mało gościnnych, wahających się było 15%, a 9% nie wyraziło zdania (tab. 2). Tabela 2 Wyrażana przez Asyryjczyków domniemana opinia Szwedów o asyryjskiej gościnności i opinia Asyryjczyków a gościnności Szwedów I ! Czy Szwedzi uważają ciebie za człowieka gościnnego? Czy uważasz Szwedów nych? Tak Nie Nic wiem Tak Nie 94 O 14 78 12 Zmiany w dotychczasowym za ludzi gościn- Nie wiem 18 modelu konsumpcji ie ulega wątpliwości, że sytuacja materialna większości imigrantów \\ Szwecji jest znacznie lepsza w porównaniu z poprzednim krajem zamieszkania. Zmienil si~ także harmonogram zajęć poszczególnych członków rodziny, co może rzutować na wielkość spożycia tradycyjnych produktów, które na ogół są dost<;:pne na szwedzkim rynku. Sprowadzają je nie tylko założone przez samych imigrantów lirmy i punkty sprzedaży, lecz znajdują się również \\ "iclu szwedzkich sklepach. W tabeli 3 zgrupowano artykuły, których spożycie wzrosło lub zmalalo albo pozostało na tym samym poziomie. W tabeli 4 zaś zestawiono oc(,;n<; respondentów dotyczącą wielkości spożycia niektórych produktów w porównaniu I. poziomem spożycia w kraju pochodzenia. Tabela 3 Artykuły spożywcze, których poziom konsumpcji wzrósł, nie zmienił się, obniżył się Nazwa produktów Poziom spożycia W i<;:cej Tyle samo Mniej Mlcko i jego przetwory, owoce i soki owocowe, mięso I jego przetwory, kawa, ziemniaki, warzywa świeże i gotowane, jajka, orzechy, ciastka Nasiona dyni i arbuza, warzywa kiszone, burghul, herbata, cukier, chlcb, nasiona strączkowych (bez soczewicy), sól, cebula Nasiona mclona i słonecznika, czosnek, soczewica �186 Tabela 4. Liczba respondentów i ich ocena zmian wielkości spożycia różnych produktów spożywczych Nr 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 II 12 13 14 15 16 17 Poziom spożycia Nazwa produktu M leko świeże Owoce Soki owocowe Mięso Przetwory mleczne Kawa Ziemniaki Warzywa świeże Jajka Napoje alkoholowe Warzywa gotowane Orzechy Ciastka "kilichd' Nasiona dyni Warzywa kiszone Nasiona arbuza Burg/wI Potrawy z hllrghlllll: - Kibbe (Kub/m) ,(, -- KUfIe - Tabboule _ Ballo'S 18 19 20 21 22 7~ _.J * 24 25 26 27 .17 Herbata Cukier Chleb Strączkowe (bez soczewicy) Nasiona melona Sól Czosnek Nasiona słonecznika Cebula Soczewica KwestIOnariusze 7. llIekompletnyml Więcej Mnicj Tyle samo 94 90 90 80 80 74 72 66 64 54 54 52 50 44 40 38 34 10 14 16 14 14 18 18 26 16 34 34 24 77 42 36 46 48 14 12* 10* 22* 18* 26 26* 20* 38 24* 77* -30* 42* 20* 30* 20* 36 80 70 56 28 26 36 50 78 38 40 30 36 58 34 47 58 34 500 12 12 12 12 46* 44* 58 46* 18* 56* 50 18* 58* 46 ~7 J_ ~7 .J_ 30 28 28 26 26 26 24 22 danymI. kliMa) -- klopsiki o różnym ksztakie się. smaży. 37 Tabbll/e - salatka wioscnna z małą ilością bllrg/lldll posiekanej pietruszki z dod<ltkiem innych warzyw i Okjll. 38 Ballo' jest to bllrg/lId ugo!O\V<lny ., soC/.cwicą 36 Kibbe (Kbbe, z mit,:sa mielonego i hllrg//lI/!/. które wypieka nawilżonego sokicm hardzo drobno �]87 Grupa produktów o zwiększającc.i się konsumpcji Największym powodzeniem wśród Asyryjczyków w Szwecji cieszy się mleko świeże. W poprzednim kraju zamieszkania było ono dla wielu rodzin rarytasem, może z wyjątkiem tych, które miały własne gospodarstwa. Wzrost spożycia mleka jest wiyc zwią/.any z jego dostępnością na rynku jako jednego z podstawowych produktów. 80% ankietowanych pije mleka więcej niż \\ poprzedn im kraj u. Drugim artykulcm spożywczym, którego konsumpcja wzrosła, są wszelkiego rodzaju owoce. glównie jabłka i cytrusy. Podaje się je nie tylko po posiłkach, ale zgodnie z utrwalonym zwyczajem, stawia się w misce na stole na cały czas trwania wizyty. Od czasu do czasu goście są namawiani do częstowania się. Niekiedy sam gospodarz obiera np. pomaraliczę, dzieli ją, kładzie na talerz i podaje po kolei każdelllu gościowi. W okresie letnim dominują typowe dla Bliskiego Wschodu owoce: winogrona i arbuzy. Bardzo slabo rozwinięte przetwórstwo owoców w krajach Bliskiego Wschodu jest przyczyn'l niedostatku soków owocowych, a pragnienie gasi się zazwyczaj zwykl,j wodą Nic wir;c dziwnego, że bliskowschodni emigrant stara się poniek,\d nadrobić wieloletnie braki, włączając do swojej diety powszechne \\ Szwecji soki owocowe. Na liście produktów faworyzowanych, soki znalazły się na trzecim miejscu. Biorąc pod uwagę fakt, że ilość wypitego przez badaną grupę napoju herbacianego nic zmieniła się, można przypuszczać, że soki O\\ocowe zajęły miejsce owej wody pitnej (choć szwedzka woda jest znana z bardzo dobrej jakości). Na I1liskim Wschodzie herbatę traktowano jako stalą część śniadania lub poobiedni "deser". Nadal jednak wielu nie może po obiedzie zapomnieć o wypiciu tradycyjnego jogurtu rozciellczonego lodowatą wodą· Jedna I. różnic mir;dzy dietą bliskowschodnią a europejską polega m.in. na ilości spożywanego mięsa. Na stole Europejczyka, wyjąwszy wegetarianów, przetwory mir;sne podaje się niemal codziennie. Wydaje się, że kościoły europcjskie. nic wliC/ając jednak prawosławnych, już dawno zapomniały o postach. Podczas POSIÓ\N, które u chrześcijan asyryjskich trwają 140-220 dni w roku, obowiązuje zakaz spożywania wszelkich produktów pochodzenia zwierzęcego"). iski udzial mięsa w diecie tych ludzi nie jest więc uwarunkowany tylko względami natury ekonomiczncj, chociaż mięso uchodzi za dość drogi produkt. lwiększenie jego sJ10życia u 68% respondentów można wytłumaczyć lepszą sytuacją matcrialml, osłabieniem rygorów postnych (o tym będzie mowa póź- ;'J M. !\hdalla. ni': 11'(/\' II", ('onlellljJorarv WeSlem .../s;yrians in Ihe /vliddle F.asl lake Food nuring hlsls and ('Iwrch I/o!idays. w: Feasling ond I··osling, red. 1-1.Walkcl', Oxford Symposiulll on Food & ('ookery 1')90. Prospcct Books. I.ondon 1990. s. 15-26. �188 niej), różnorodnością atrakcyjnych i wygodnie opakowanych wyrobów mi~snych i ich dostępnością na rynku oraz zmianą trybu życia i lepszym wyposaże4o niem kuchni . Te same kryteria, które spowodowały zwic,;kszenie popytu asyryjskich emigrantów na mięso, można odnieść do wyrobów mleczarskich. Szacunki respondentów dotyczące wielkości spożycia tych dwóch ważnych artykuló\\ są niemal identyczne. Do przygotowywanych w domu tradycyjnych produktó\\ mlecznych. doszły nowe, typowo europejskie. np. ser i.ótty. którego Asyryjczycy dotychczas nie znali. Podobnie jak w przypadku wyrobów mięsnych. rynek proponuje całą gamę różnorodnych przetworów z mleka. Pamic,;tając o tym. że również i one są objęte zakazem spoi.ywania w dni postne. można wnioskować, iż ich konsumpcja w pozostałe okresy świąteczne jest dość wysoka. Do bardzo popularnych w Europie Zachodniej napojów. a które nie są europejskiego pochodzenia, należy niewątpliwie kawa. Tymczasem na Bliskim Wschodzie kawę, w przeciwiellstwie do herbaty, podaje si~ rzadziej i w małych ilościach. Gorzka i esencjonalna kawa rozpuszczalna jest stałym poczęstunkiem na stypach. Odpowiedzi respondentów dowodzą, iż wielkość konsulllpcj i kawy może być pewnym wskaźnikiem sytuacji materialnej. Konsumpcja kawy wzrosła u 63% ankietowanych. u 15% zmniejszyła się, a u 22% nie zmienila się. Podobne zjawisko dotyczy także spożycia ziemniaków. Choć Asyryjczyc: na Bliskim Wschodzie używają w kuchni dużo ziemniaków, szczególnie w okresach postnych. ponad połowa ankietowanych (62(Yo) twierdzi. iż teraz I spożywa ieh więce/ , motywując to wpływem kuchni szwcdzkicj. Niektórzy pochwalili się. iż wymyślili nowe potrawy z udziałem zicmniaków. Pewną niespodzianką była natomiast informacja od 56% ankietowanych o wzroście spożycia zarówno warzyw świeżych, jak i goto\vanych, tym bardziej, że warzywa są niezmiernie popularne w tradycyjncj kuchni asyryjskiej. Z n ich nadal przygotowuje się pełne potrawy. które Spo7.ywa się z eh Icbem do sytości42, a takie warzywa, jak: liście winorośli, kabaczki. pomidory. baklażany, paprykę, a nawet cebulę, o wiele czc,;ściej niż w poprzednim kraju. nadziewa się t~\rszem ryż.owo-mięsnym. Wzmocnila się leż pozycja sałatki prz:rządzanej z drobno pokrojonych pomidorów i cebuli. Nic straciły na znaczeniu 40 I'rawie każda asyryjska rodzina w S/.wecji cząj, że w okresic letnim czlonkowic rodziny. w przydomowym ogródku kuruaki i miyso. ogródka udział pr/cnośnc Nicraz Ilybicraj_1 mi.n_1. W) kS/I_lIci! sic i /.apros/onvmi sic /c slloim gośćnil. spr/ctelll dzialkowcgo lub gdzieś poza miasto, nad wody. Takie uuty Sól dość czcstc. \V kilku. Przyznać wypada. ze mi.;so /. rożna. pieczone /e str_lKallli papr\'ki. i cebulą. 41 posiada wraz zc /najomymi smakuje na lL"rcn Sam hrakm ponl1ll0rallli wyśmicnicic. M. Abdalla, Role a/the na 10th Intcrnational Conrcrenee by Food: Thc I'otato'·. 42 M. Abdalla. /11)- piek<! Freising. !'otalo in AS5~vrian Olisille It)r Ethnological Niemcy. The Fale ofAs.\)'J"iall (i-lO czerwca 7i-adiliolla! ill Ihe iIIidd!e Last. Food Research ... Cullural rercrat 1994. ('/llillarv 7'.'chllli!ogies, I\·yglos/on) and Social lif! c/I. Inllucncc �189 również arbu/.y, które pomimo ich dość wysokiej ceny, podaje się przez cały sezon !etn i jako deser po obiedzie. Cz~sts/.ym niż w macierzystym kraju artykułem sPożywczym stały Się również jajka. Najwit;ccj spożywa si~ ich podczas Swiąt Wielkanocnych (szerzej o tym poniżej). Jajka często pojawiają się na śniadanie i są używane do przygotowywania tradycyjnych ciastek kilicza. Sondaże wskazują wzrost spożycia tych ciastek. które kiedyś wypiekało się tylko na święta i ważne uroczystości rod/inne. Stopniowo zaczynają tracić swoje pierwotne, prawie rytua Ine, przeznaClen ie. O ile nic .lest niespodzianką ogólny wzrost spożycia napojów alkoholowych, do Clego przyznało sit; 46% respondentów, o tyle zastanawia fakt, iż wzrost tcn jest chyba niewielki. skoro 29%, ankietowanych twierdzi, że alkoholu pije mniej niż \\' poprzednim kraju. Należy wspomnieć. że Asyryjczycy nie są wielkimi amatorami trunków wyskokowych. Malo kto pije bez ważnej okazji. którą może być np. wesele, gdzie przed gośćmi ufnie stawia się różne gatunki alkoholu i daje im peine prawo dysponowania nimi. Stalą zakąską do alkoholu są orzeszki. Z\\it;kslOny popyt na nie m07.e być konsekwencją m.in. wzrostu spożycia napojów alkoholowych. Grupa pnl<!uktilw o nic zmienionym poziomie spożycia C;rupa la obejmuje wymienione w ankiecie produkty, których wielkość spoiycia mniej wit;cej u polowy ankietowanych wzrosła, a u drugiej połowy spadła. Niewielkie odchylenia ponad lub poniżej graniey 50% mogą się wyró\\nać. st,!d tt; f"(')żnic<;kilku punktów pominąłem. W tej grupie produktów znalazly sit; prażone nasiona dyni i arbuza, Na Bliskim Wschodzie nasiona te m~jc sit; i susz)' na slolleu. a nastc;:pnie gotuje w osolonej wodzie i/lub praży \\ gon\cym piasku. Ten wartościowy przysmak jest spożywany w dużych ilościach. zwłas/Cla przcz mlodzież. W Szwecji surowe lub prażone nasiona są dostc;:pne w hurtowniach orientalnych'u. W przeciwielistwie do warzyw świeżych i gotowanych, których spożycie \\?rosło. iiość warzyw konserwowanych przez kiszen ie nie ulegla zasadn iczej zmianic. W tradycyjnej kuchni asyryjskiej kiszonki przygotowywane przez mieszanie wielu war;:yw s'1 stalym dodatkiem do obiadów, Choć w Szwecji nadal niektórzy otrl:ymuj,\ je w domu wedlug tradycyjnych metod, większość jednak woli nabywać w sklepach. Kolejnym wytworem, który broni sic;: przed utratą swej ważnej jak dotąd p<vycj i w kuchn i asyryjsk iej. jest hurghu/. Towarzyszy on Asyryjczykom przez trzy tysi'lcC lat, staj,\c sit; clementem ich historii i kultury. Obserwuje się tendencję do zwit;kszenia spożycia potraw uchodzących dotąd za kosztowne I' WlOn:1ll asyryjskich rówi.:śnik(l\\'. ni.:któI7.y uczniowie szwedzcy w S(jdertalje przychodząc na "awcia. prl.ylHl.v'lllieral.. prai.oll': p.:stki. które grynl podczas prl.erw. �190 i luksusowe (np. kihhe i kUlle) kosztem potraw prostych. tanich i mniej atrakcyjnych (np. bolla"). Burg/lUI ugotowany jako kasza lub zamiennik ryżu (danie dla ubogich), coraz rzadziej pojawia się na stole. Czyżby produkt. który nabywa się prosto ze sklepu. cieszył się mniejszym szacunkiem od otrzymanego ciężką pracą własnych rąk? Pocicszającajest stabilna rola chleba. Pozytywnym przcjawcm w domowym procesie wypieku chleba jest używanic mąki ciemncj. czasem również otrąb lub zarodków pszennych oraz włączanie się młodzieży do prac związanych z jego . ,14 przygotowywaniem . Na niezmienionym poziomie pozostaje także wielkość spożycia roś/in strączkowych, głównie ciecierzycy, bobu i fasoli, z wyjątkicm jednak soczewicy. Soczewica odgrywała w tradycyjnej kuchni asyryjskicj bardzo ważną rolę. Ciecierzyca i bób dają dość monotonne potrawy i nie nadają się do swobodnego łączenia z innymi produktami (np. z mięsem). Kupujc si<;:je zakonsenvowane. w puszkach. Fasola natomiast, zarówno sucha jak i zielona, ma szersze zastosowan ie kul inarne. Prawdopodobn ie n ie słabnący popyt na t'asol<;:zadecydował o zachowaniu dotychczasowej pozycji strączkowych w kuchni (nic było odrębnych pytall dotyczących poszczególnych gatunków roślin tej grupy). Zachowanie poziomu konsumpcji cukru, pomimo zmniejszenia si<;:spożycia herbaty, której coraz więcej ludzi nie słodzi, można wytłumaczyć zwi<;:kszeniem ilości słodzonych cukrcm wypicków domowych. Sol i natom iast u:l.ywa się wi«ccj do wypieku chleba i obgotowywania nasion dyniowatych. aniżeli jako dodatku do potraw. Grupa produktów o zmniejszającej si~ wielkości spożycia Grupa produktów, których konsumpcja zmniejszy/a siy \V kuchni emigrantów asyryjskich w Szwecj i, jest niewielka. Znalazły się w niej nasiona mclona i słonecznika, a także czosnek (z powodu jego zapachu. choć nadal używa się go do potraw typu "gołąbki"). ;\syryj skim dzieciom w Szwccj i obcy już jest ów sposób podawania czosnku, znany ich rówieśnikom na Rliskim Wschodzie. Kiedy w przerwie między posiłkami odczuwają głód, biorą kawałek wicjskiego chleba (ok. 2 cm grubości: takiego nie produkuje się w Szwecji), którego wierzch posypują solą, po czym rozsmarowują czosnkiem. Trudną do uchwycenia resztę ząbka czosnku wciskają do środka chleba, zostawiając ten kęs na sam kon iec. 44 Bi;dąc Uniwersytetu Siostrzcnicc piersiach latem 1995 roku u mojej w Sztokholmie). jednak odmówil mogą wpadać którego przyji;cia do ciasta' siostry matka w Szwecji prosila pomocy, ehcialem pomóc o przygotowanic tlumaczqc si\(. je siostrzeJlcowi ciasta wlosy. i wypiek kt(lrc rosn'l (student chleba. mi na �191 Do artyku!<'lW, których spożycic spadło, należy również soczewica. Czy jest to zapowicd/. rozlu/.nicnia rygorów kuchni postnej? Właśnie soczewica uchodzila za potrawy typowo postml. Wypiek chleba w domu B<;dąc wick razy gościcm asyryjskich emigrantów w Szwecji obserwowa!cm złożony proccs przygotowywania ciasta w domu, jcgo fcrmentacj i, formo\\ania placków i wypicku chleba. Ten podstawowy artykuł spożywczy gospodyn ic wol" wytwarzać ręczn ic, choć n iektórc mają miesiark i elektryczne. Anstrahuj'lc od pr/cslanek cmocjonalnych, którc skłaniają gospodynie do podejmowania trudu wypicku ,,Swojego" tradycyjncgo chleba plackowego, należy podkrcślić ważny dla hudżetu rodziny aspekt finansowy. Typowy chleb sz\\cdzki jcst nie tylko inny pod względcm kształtu i smaku, ale ma stosunko\\-o wysok'l ccny. Dodajmy również, że standardowe wyposażenie kuchni \\ szwcdzkim mieszkaniu ułatwia wypiek chleba: piec clektryczny z regulowaną tcmperatur'l. zamrażarka do przechowywania chleba i przedłużenia jego ś\\ icżości. duża przcstrzc(l. Obccny w wielu gospodarstwach piec mikrofalowy umożliwia szybkic odmrażanic i odgrzewanic chleba na bieżące potrzeby. Wśród ankictowanych chich wypieka się u 86% rodzin, robią to nawet niektóre osony żyj'lce samotnic. Rodziny tc, liczące 416 osób, kupują tygodni()\\() 412 kg Il1qki. czyli na każdego czlonka rodziny przypada około l kg m'lki. co daje \v przynliżcniu 1,6 kg chleba. U 61 % rodzin wypiek chleba odbywa si<; rai. w tygodniu: u 22% - 2 razy, a u 17% 2 - 3 razy. 59% ankieto\\anych do chleba dodajc nieraz czarnuszkę lub sezam, zwłaszcza przy oka~ji s\\-iąt. Niektórzy wznogacają go gotowymi otrębami i zarodkami lub przygoto\\uj'l ciasto I. domicszką mąki razowej. Te innowacje wprowadzają raczej ueZ'jce sil,: dzicci, zaznajomione z zasadami zdrowego odżywiania się. 6()(;;(l ankietowanych zaoparruje się również w okrągłe placki dwuwarstwo45 \\c pochodz'lcC I. dużej pickarni prywatnej w mieście SbderUi.lje . Profesjonalnic wypiekany w niej chleb rozprowadza się w wielu ośrodkach szwedzkich. Trochi¢ mniej osób (61 %) kupuje także chleb szwedzki. Trzeba jednak zaznaczyć. że z obu tych źródcl chleb kupuje się sporadycznie, jako uzupełnienie chleba domowego, \V ilości nie przekraczającej 0,8 kg na osobę tygodniowo. U\\zglc,:dniaj'lc fakt, żc swój pierwszy posiłek dzieci jedzą w szkole, i że sporo ludzi pracuje \V piucriach, można wnioskować, iż spożycie chleba przez przeciętnego Asyryjczyka w Szwecji jest jednak większe niż wynika to z powyż- .' Pid:ami<; II" Siidćrliilje "i.;cc.i /woknni~JlIV. picoy" a ćllropćjsk nawet ićgo. /wied/iklll wśród dwuboInie. S/wcdów. Wyprodukowany Produkuje również IV niej chleb niektóre typowc ma coraz gatunki �192 szych obliczeJ'l. Może wynieść około 0,5 kg dziennie (tab. 5). W rodzinach. które pieką chleb w domu dzieci stanowią połowy czlonków~('. Tabela 5. Źródło zaopatrzenia się w chleb i wielkość spożycia Wypiek chleba Chleb z piekarni Chleb w domu w Sadertalje szwedzki 65% 86% Przeci<;tne spo7.ycie chleba przez osob<; tygodniowo (kg) Z produkcji Kupiony domowej 1,6 61% 0,8 Nabiał: fabryczny czy domowy? W krajach Bliskiego Wschodu, z których pochodzą respondcnci. przemysł mleczarski prawie nie istnieje. Na wsi mleko pochodzi z własnej hodowli. a w miastach jest dostarczane do domów przez prywatnych hodowców. Głó\\nymi produktami mleczarskimi są masło, maślanka, jogurt i ser. Wytwarza się je w domu lub kupuje hurtem w specjalnych punktach zaopatrywanych co47 dziennie przez drobnych hodowców . Dostępność mleka, um iejętność produkcj i jogurtu i sera przez Asyryjczyków em igrantów nie powodują zmn iejszen ia zauważalnej tendencj i do stopn iowego uzależnienia się rodziny od proponowanej przez przcmysl szerokiej gamy produktów. Domowa produkcja w warunkach europejskich nie jest w stanie konkurować z produktami, które masowo wytwarza coraz doskonalsza i zdrO\vsza technologia wielkoprzemysłowa. Dodajmy, że prawie wszyscy emigranci asyryjscy żyją w miastach. W wielu rodzinach powszechne stalo sic.; używanie masła do smarowania chleba oraz margaryny do smażenia. 83(Yo ankietowanych lubi żółty ser. Większość przygotowuje jogurt w domu, używajclc do tego celu około litra mleka na osobę tygodniowo. Ze wzglc.;du na to, że produkcja białego sera w domu jest bardziej czasochłonna i wymaga więcej naczy"], coraz mil iej rodzin zadaje sobie trudu wzbogacania swojego jadłospisu tym produktem, tym bardziej, że prawie identyczny ser można już kupić w sklepach IX. Tylko J 7% ankietowanych zaznaczyło, że w ich kuchni dominujc ser pochodzący z produkcji domowej. Stosując gotową zaprawę w tabletkach wytwarzają go tylko raz w roku, kiedy cena mleka (najczęściej kupowanego bezpośrednio u fanne- 46 M. Abdalla. Milk in the Rural w: Milk and lv/ilk I'rodllclsfi"om tional 47 Conference I'<:wien o nazwie balkan, umieszc7.ono 48 on Ethnological asyryjski importcr ini"ormacj,< równicż waną w aptekach żywności jako COllle/1//JorarV Modem Food Research. w który zaopatrywanc .Jedcn 7. ankietowanych 0/ ClIlwre Medieval/u .·łs.\yri(/lIs Till/es. red. I'. Lysaght. Canongale zamówil i sklepy są hurtownie I'r<:ss, Ldinhllrgh w Czechach prodllkcj.; orientalne ill the c\fiddle rusI. The Nil1\h Int<:rna- 11)1)4, s. 27-40. specjalnego sera w Szwecj i. Na etykieci<: w .ic;:zyku asyryjskim. pochwalił sic;:, że odkrył lek . .lest nią prawdopodobnie ostatnio pankrcatyna itkalną zapraWI; serową. sprzeda- �193 ra) jest na.lnlzsza. . ~,) rocznIc . Posty i kuchnia Niektórzy przeznaczają na ten cel ponad 500 litrów mleka postna Jedną z wyraźnych ccch chrześcijallstwa wschodniego jest rygorystyczne przestrzeganie [Jostów i specyficzna kuchnia postna, która nie przewiduje żadnych potraw choćby ze śladowymi ilościami składników pochodzenia zwierzęcego. Z postnego jadłospisu eliminuje się więc mięso i jego przetwory, mleko i jego pochodne, jajka i tłuszcze zwierzęce. Z wyjątkiem prawosławnych. wyzna\Ncy innych kościolów europejskich praktycznie już nie znają tego tY[Ju postów. a świecki ruch wegctari3l1ski tylko częściowo wprowadza w życie te odwiccznc praktyki tradycyjnych chrześcijan Bliskiego Wschodu. Obraz kuchni asyryjskiej bez typowej kuchni postnej jest niekompletny i traci dużo zc swej oryginalności. Czy realia europejskiego życia pozwolą Asyryjczykom znaleźć w sobie tyle sił i determinacji, by zachować owe tradycje postne. których przez wieki dumnie i skrupulatnie przestrzegali? Żyjąc na Bliskim Wschodzic chyba nikomu nie przyszłoby do głowy kiedykolwiek I. nich rczygnować. Z podobnymi pytaniami zwróciłem się do ankietowanych. Trzeba prryznać, ;i.e większość respondentów potrafi wyliczać, niektórzy bardzo dokladnic. wszystkie kanoniczne okresy postne oraz prawidłowo określ ić charakter kuehn i, która podczas ich trwan ia obowiązuje. Z odpowiedzi \vynika. że stosunkowo najbardzicj przywiązani do tradycji postnych są Asyr)jczyey tureccy. a po nich kolejno znaleźli się pochodzący z Syrii, Libanu i Iraku (wykres 3). Wydaje się, że ostatnia grupa Asyryjczyków charakteryzuje się większym poczuciem tożsamości narodowej w wydaniu świeckim, a tradycjom kościelnym poświ9ca mniej uwagi. L. danych zawartych w wykresie widać jak niski odsetek ludzi w pełni przestrzcga rygorów kuchni postnej. Do tego przyznało się zaledwie 7% rodzin, a w sumie tylko w 12% rodzin tak postępuje również część dzieci. Wśród dorosłych mężczyzn tyłko 25% nadal odnosi się do postów jak w poprzednim kraju, 46% czyni to polowicznie, a 29% wcale już nie pości. Szacunek dla tradycji postnej jest jednak większy u dorosłych kobiet, do czego przyznało się 53% respondentów. Ci. którzy zaniechali kuchni postnej, jako główną przyczynę poda\vali zlllian~ ich punktu widzenia na kwestię postów, niektórzy z żalem przyznali. jż ich wola uległa nieodwracalnemu osłabieniu. Cytując przykład szwedzkich sąsiadów podkreślali, że do postów nie podchodząjuż automatycz- l'J /.nam II iadomo. taki.: prz.yklady. l:Zy kieruj.: sZl:Z.:gólni.: wśród żellskiej nimi wiara czy eho;ć odchudzania młodzieży się') uniwersyteckiej. Jednak nie �194 nie jak dawniej, duchowe/o. lecz wybiórczo, w raZie odczuwania konkretncj potrzeby Wykres 3. Stopień przestrzegania kuchni postnej 60% 53% 50% 40% 30% 20% 10% 0% A A1 A2 B c D E A, A 1, A2 - stopień przestrzegania postów przez mężczyzn A - pełne, A 1 częściowe, A2 - nieprzestrzeganie B, C, D, E - pełne przestrzeganie postów przez innych członków rodziny B - rodziny w całości: C - żona, matka, D - część dzieci, E - nikł, Na Bliskim Wschodzie większość poszczących Asyryjczyków przYJmuJe pierwszy swój posiłek dopiero w południc, po nahożeilstwie. Właśnie dla nich nieznany ofiarodawca zostawia przy bramie kościola świeży chleb. Choć taką formę postu praktykuje w Szwecji coraz mniej osób, to 19% ankietowanych nadal pamięta o poszczących, ofiarując im podobny poczęstunek, 24% czyni to sporadycznie, a 14% nigdy tak nie postąpiło i nie postąpi. Reszta nie chciała się wypowiadać. 50 24 kwietnia 1992 r. uczestniczyłem w nabożei\stwie wielkanocnym w syrY.lskoortodoKs>.'nym kościele pod wezwaniem św. Jakuba Nisibii\skiego w Siidertiilje. Pod k(lIllec uroczyslOscl biskup publicznie oznajmi!, iż przy wrotach kościola oczekują przcdstawlcicle rod/lny Sharro. by każdego wychodzącego pocze;:stować świe;:conymjajklcm. Ilicrarcha nic zapomnlalzaapciollac do wiernych o nicwyrzucanie skorup na chodniki i ulice. Zapytany prz.cze mnie o!iarodawca o liezbe;: zakupionych jajek przyznał. że jest ich 1200. Otrzymawszy .Ie. ludzie składali sobie życzenia świąteczne. uderzaiąc przy tym koi\cemjednego jajka o koniec drugiego. Odbywalo si.; to - co trzeba podkreślić - na ulicach wokół kościola. który znajduje si.; w centrum miasta. co budzi lo niema1c zainteresowanie nawet wśród zmotoryl.Owanych Szwedów. To widowisko przypomniało mi sceny z lat dziecii\stwa spe;:dl.Onego na asyryjskiej lIsi II p(llnocno-wschodniei Syrii, tym razem jednak z udziałem doroslych. Widać I\i.;c. ze la. d:l\\niej Ilylącznie dziecl,;ccl zabawa. nabiera na emigracji większego znaczenia. M. Abdalla. rlldml'''(ol"lJll' ohchod::clllO .I'\I'I,!I ko.s·cielnych 11 wspólc::esnych Asyryjcyków na IJ/iskim Ww-jlOd::ie. w: I-'olklor SIICI"lIIII HeliglO. red . .I. Bartmii\ski i M. Jasii\ska-Wojtkowska. Instytut Europy Środkowo-Wschodniej. Pogranicze. Lublin 1995. s. 104-114: M. Abdalla. Fasting lind 1-'11.1'1 ('11.1'10111.1' j'mclised hy Ijodem Assyrians in the Middle East. The Publishing l10use of Nsibin. SiiderUilje 1993. �]95 Nie ulega wątpliwości, iż posty odgrywają pewną rolę integracyjną. Rozluźnienie ich rygorów jest oznaką osłabienia więzi z tradycyjną formą praktykowania wiary. Może to wpłynąć negatywnie na całokształt kuchni narodowej, której walory, wlaśnie za przyczyną obowiązujących podczas postów restrykcji kulinarnych, mogą dostrzegać jcdynie żywieniowcy i dietetycy. Jajka na Wielkanoc W obyczajowości kulinarnej wielu narodów chrześcijaJlskich jajko jest symbolem Swiąt Wiclkanocnych. W nim bowiem jest zawarta siła witalna, odnosząca sit; do zmartwychwstania Chrystusa. U Asyryjczyków na Bliskim \Vschodzie wykształcił się bogaty zwyczaj związany z jajkami. Uczestniczą w nim wszyscy członkowie rodziny, ale głównymi bohaterami są dzieci. Zwyczaj zaopatrywania sit; w jajka na Wielkanoc przetrwał u Asyryjczyków w Szwecji. Choć dzieci znaj,! - co prawda -- ową "zabawę" w jajka wielkanocne, jednak nie baWią się nlllli jak ich rówieśnicy w macierzystych krajach, ani nie regulują nimi wzajemnych zobowiązaI1 nieużywania wulgarnych słów podczas Wielkiego Postu. Zdarza się nieraz, że dla przypomnienia swojego dziecillstwa, niektó51 rzy z dorosłych demonstrują nicktórc elementy tego zwyczaju • Dzięki pobytowi w Europie Asyryjczycy z różnych krajów Bliskiego Wschodu mieli okazję do poznania się. Pomimo, że ci którzy żyli w górach północnego Iraku mogą mieć potrawy nieznane np. pochodzącym z Libanu, jednak jeśli idzie o jajka wiclkanocne wszyscy jednakowo interpretują ich znaczcnic, a z okazji Świąt Wielkanocnych kupują ich więcej niż kiedykolwiek \V ciągu calego roku (tab. 6). Rcspondenci zaznaczyli, że w Szwecji kupują na Święta Wielkanocnc prawIc tyle samo jajek, iłe w macierzystym kraju. ZawaJie w tabeli liczby pokazują. że na każdą osobę w rodzinie przypada średnio 22,3 jajka! Najwięcej kupują ich Asyryjczycy pochodzący z Turcji. Potwierdza to wcześniejszą tezę, iż ta właśnie grupa jest najbardziej przywiązana do tradycji kościelnych. Ci zaś, 'I Na Bliskim otrz~nlllj'lc dość Wschod/.ie jajka pOlls/cC!lila \\śród asyr~jskieh u/y\\ać n')\\ nież synlclyu.nych bolami narod()\\~ odpolI·jcdnich mi (~m"o, wycinanek jajka "\ konsunHmane \\ najbliiSl,! niedzicl,,:. tar/ach sz\\edzkich' skrzydlaty cmentarzu polra\\ dominuj,! II SiiderUiljc co ,prawia i\syryjCl.ykom byk, Te sztuki Po nied/.ielnym rodlina pr/yehml/i barwi sil; przez o różnej gotowanie intensywności. hasla) przez są bardziej ich z liśćmi Praktyka przylepianie eksponowane cebuli. ta jest nadal zaczl;li coraz częścicj jesi dekorowana symna powierzchni od innyeh. jajka Nie wszystkie w ciągu Świąt Wielkanocnyeh. Pozostałą ez~ść zabiera sil( na cmcntarz ohclwd/oną jako ŚWi,,:IO Zmarłyeh. Asyryjczyków chowa się na cmen- każda cicka\\osĆ barwo; imigrantów w Szwecji. choć niektórzy środków o różnych barwac!1. Cz~ść jajck I. papieru. tarz. gdzie na cmenalarZll wielkanocne Il"\\al<1 i j\xlnolilą zbiera jajka I. nabożelistwic wicrni si.,: przy grobach swoich wielkanocne. zadO\\olcniem udają Informowano dziclą na len dzieli na cmcntarz, prawdzim\ przyjemność. si~ jajkami zabierając się wraz najbliższych. mnie. z kapłanami Wśród żc obecni Z mlodzieżą do domu na na tej uroczysiości szwedzką. ponoć na cmen- spożywanych pełnc która przez kosze jajek, �196 którzy przybyli z Iraku i Libanu, kupują stosunkowo najmnicj jajck. Przyjmując ogólną liczbę asyryjskich emigrantów w Szwecji na poziomie conajmniej 50.000, łatwo można obliczyć. że na Święta Wielkanocne kupują ze sklepó\\ szwedzkich łącznie ponad 1.100.000 jaj, na co wydają około miliona koron szwedzkich. Tabela 6. Liczba jajek kupowanych na Święta Wielkanocne w przeliczeniu na osobę w zależności od kraju pochodzenia respondenta Kraj * Liczba rodzin Liczba członków rodziny Porównanie z macierzystym krajem* Liczba jaj Średnia ilość jaj na osobę Więcej Mniej Tyle samo 20 :w 16 Syria 56 226 5400 23.9 Turcja 26 100 2660 26.6 X 12 6 Irak 24 70 1130 16.1 2 6 16 Liban 12 54 860 15.9 4 4 4 118 Razem Liczba osobo 225 10050 22.3 34 42 -12 Postawa wobec poczęstunku w intencji zmarłych U Asyryjczyków na Bliskim Wschodzie znany jest obyczaj organizowania poczęstunku na cmentarzu po pochówku zmar/ego. Bionlcym udział w pogrzebic podaje się chleb, daktyle, chałwę, winogrona, k/ic:::i(. lub inne produkty. Będąc na kilku pogrzebach w Szwecji nie zauważyłem co prawda oznak odejścia od tej tradycji, chociaż owe produkty coraz cz<,;ściej zast<,;pujc się suchą galaretką z orzechami bliskowschodniej produkcji. bąd/. ciastcczkami szwedzkimi. Zdania respondentów o zasadności trwania \V tym obyczaju \V warunkach szwedzkich są podzielone. 46% ocenia tę praktyk<,; pozytywnie. a 44% negatywnie. Podobny poczęstunek, choć ciepły i bogatszy, rodzina zmar/ego przygotowuje kilka razy w roku; po 3 dniach, 40 dniach i w pierwszą rocznicę śmierci krewniaka. Gości zaprasza się do domu lub do wynajętego lokalu. Również i w tym przypadku nie było wśród ankietowanych jednomyślności: Si % respondentów nadal akceptuje ten obyczaj, a 41 % patrzy na to z dezaprobatą. Taki poczęstunek jednak nie zawsze łączy się z pam ięcią o zmarłym. Niektórzy organizują go również w związku z ważnym dla rodziny wydarzeniem, które miało miejsce podczas jakiegoś święta kościelnego. W takim przypadku dziękczynna biesiada odbywa się na terenie kościoła, po nabożer'lstwic. Odprawiający mszę proboszcz zachęca obecnych do wzięcia w niej udziału. Adresatem są więc nie tylko krewni i bliskie osoby, lecz wszyscy uczestniczący w nabożel1- �197 stwie. W ocenie tego obyczaju zdania respondentów były mniej rozbieżne; 64% opowiada się za jego kontynuacją, a 24% - za zaniechaniem. Połowa badanych oznajmila, iż w czasie pobytu w Szwecji organizowała taki poczęstunek. Zarówno u Asyryjczyków żyjących w Szwecj i, jak i w innych krajach Europy Zachodniej i USA, utrwalił się nowy zwyczaj, który aż 98% respondentów ocenia bardzo pozytywnie. Po zakollczeniu niedzielnego nabożeństwa uczestniczący w nim wierni spotykają się w należącym do kościoła salonie, aby wypić kawę. Stąd, nowo budowane na obczyźnie świątynie mają inny niż na Bliskim Wschodzie układ architektoniczny. Zanikające potrawy Kuchnia jest niejako pochodną określonych warunków życia. Zmiana tych warunkó\v, zwlaszcza jeśli jest ona wymuszona i nagła, nie zaś ewolucyjna, odciska niekiedy trwaly ślad na charakterze i tożsamości kuchni. Zastany przez wychodźców asyryjskich bardzo wysoki poziom życia w Szwecji wywołał u większości zachwyt: wygodne mieszkania o imponującym standardzie, doskonale zaopatrzone sklepy, bezpłatny i obfity pierwszy posiłek dla dzieci w szkole, zapewniony byt swoboda wyrażania poglądów. Czy jednak nowy styl życia nic oddali niektórych potraw narodowych, mogących się nieraz kojarzyć z nędznym i warunkami bytowa n ia \v macierzystym kraj u n iejednego em igranta') Odpowiedzi respondentów pozwalają sporządzić listę obejmującą 69 różnych produktów i potraw zagrożonych zupełnym zapomnieniem już za życia drugiego pokolenia. icktórych produktów nie da się odtworzyć, inne, oferowane pr/.el Ilrmy nastawione na zyski, nie mogą stanowić wiernej kopii domowych wyrobów tradycyjnych. Zastanawia rozbieżność opinii ankietowanych. Aż 31 produkll'l\v wymieniono zaledwie jeden raz lub dwa razy, przez jedną lub dwie osoby. azwy pozostałych 38 powtórzyły się u trzech lub więcej ankietowanych, w tym tylko 10 z nich wystąpiło częściej niż 10 razy. Na wykresie 4 przedstawiono wybrane przez respondenta przyczyny, które jego zdaniem zadecyduje\ o zniknięciu w najbliższej przysdości owych 10 potraw z domowej kuchni. Przyczyną najczęściej wymienianą przez respondentów był brak surowców. Istotnie, niektóre surowce na Bliskim Wschodzie zbierano z pól i łąk. Są też takie produkty. których nie da się otrzymać w warunkach szwedzkich, gdyż ich technologia wymaga stosowania specyficznych technik i sprzętu. Drugą przyczyną jest wygodnictwo. Niektórzy, dla wygody lub może z braku odwagi i c1H,:ci podejmowania ryzyka. nic próbują znaleźć odpowiedniego zamiennika, by odtworzyć jakąś tradycyjną potrawę. �198 Wykres 4. Liczba respondentów zestawiona z wybranymi przez nich przyczynami (A-G) zanikania dziesięciu najbardziej zagrożonych potraw* 44% A B c D E F G * Część respondentów podała kilka powodów A - brak surowców; B - niedbalstwo; C - brak czasu; D - zmiana upodobali E - powodowanie przykrych skojarzeli z dawnymi czasami; F - potrawę zastąpiono innymi; G -inne. Zapewne sporo czasu upłynie zanim przybysze z Bliskiego Wschodu uzmysłowią sobie wartość tego, co dobrowolnie utracili. Dla osiągniycia takiego stanu świadomości konieczne jest wiykszc otwicranic sil,? na Europejczykó\\ i głębsze zrozumienie pewnych mechanizmów oraz wykształcenie odpowiedniej kadry. Ku rozczarowaniu chrześcijan z Bliskiego Wschodu, społeczellstwa Europy wykształciły całkiem inne obyczaje wynikające z praktycznego przestrzegania wiary. Pod tym względem start każdej grupy imigrantów jest jednakowy, gdyż wyznanie w Europie nie łączy, ani nie dzieli. Potrzebna jest więc mobilizacja niezbędnych środków dla zachowania i utrwalenia pamięci o kuchni narodowej, chociażby przez pisanie o niej i wydawanie ksi<\żek kucharskich oraz organizowanie pokazów ciekawych potraw. Takie przedsiywziy51 cia mogą wzbudzić pewne refleksje . Potrawy szwedzkie w domowej kuchni Skoro faktem jest, że niektóre potrawy narodowe są coraz rzadziej przygotowywane w domu, czy wobec tego są one stopniowo wypierane przcz poznane w Szwecji nowe potrawy, które w niedalekiej przyszłości mogą zająć ich miejsce? Interesujący jest również rodzaj i forma tych potraw. Odpowiedzi na takie 52 Wychodzącc i obchodach. tubylcy. np. przewiduje potraw. kilku sprzedaż Podobno najbliższych pierwszym w Europie czasopisma asyryjskie cz.;sto donosz'l o spotkaniach. festynach którym towarzyszą dania narodowe. Organizuj'lje Zarl)\VnO sami imigranci lub tei z okazji świąt różnych miast, dnia imigranta itp. Program niektl)rych festynl)\\ przygotowanych stoiska asyryjskie miesi.;cy ukaże tego typu wydawnictwcm i wystawionych bywają oblegane się w Szwecji w Europie. przez przez poszczcgólm; smakoszl)w asyryjska ksiąi.ka grupy ohcych tradycyjnych kuchni. kucharska. ktlJnl W ciągu b.;dzie �199 pytania chęlnil: udzielano. W grupie przyjmowanych produktów i potraw znalazło si~ 21 rodzajów, ł 4 z nich wymienione zostały przez więcej niż jednego respondenta, alc uwzględniono tylko 5, które wystąpiły częściej niż 10 razy. Wykres 5. Nazwy pięciu najczęściej wymienianych przez respondentów szwedzkich, które wprowadzono do kuchni domowej* 45% potraw .,------,r-----,-----.--------,r-----, 40% 35% 30% 25% 20% 15% 10% 5% 0% Kotlbullar * Na/llY podano /godnie /. pisownią Korv IV Lasagna Pizza Hamburgare ankietad/\. Spośród czynników, które spowodowały udomowienie owych wyrobów i potraw najczc;ściej wymieniono zainteresowania dzieci (60% ankiet) jako bezpośredniego I<jcznika między wewnętrznym światem domowym a szwedzkim światem zcwnętrznym. Dzieci poznały te potrawy w szkole lub poprzez swoich szwedzkich rówieśników. Niektórzy rodzice podkreślili, że nie odmawiają swoim dzieciom, które wręcz domagają się takich właśnie potraw w domu. Tą właśnie drogą rodzice stopniowo poznają owe potrawy, a nawet chcą do nich siC; przyzwyczajać. 10% dorosłych respondentów uważa, że m.in. dzi<;ki temu szybciej mogą czuć się zintegrowani w społeczellstwie szwedzkim. Czas pokaże w jakim stopniu ta grupa etniczna, której przedstawiciele reprezentuj<j starą kultury, zdoła zachować swoje nader oryginalne tradycje kulinarne i eharakterystycznc potrawy. Czy europejska edukacja, którą pobierają. lwiykszy ich szacunek dla tradycji przodków i wykorzystają ją dla łączenia tego. co dobre w bliskowschodniej i europejskiej obyczajowości kulinarnej. Taką odpowiedź można by zapewne uzyskać przeprowadzając w odpowiednio dobranych odstępach czasu badania porównawcze na szerszej grupie respon- ,; I'OIlli 1I111. i.e niell<'Jre /. produkl<')\\' lą nazll ,t lub postacią sZlled/kie. byly jednak wymienionych dOląd nianallc w tabcli Asyryjczykom. spotyka Dlatego się w wielu krajach podali je jako pod potraw)' �200 dentów z podziałem na wiek, poziom wykształcenia. i wykonywanego zawodu oraz kraj pochodzenia. rodzaj wyuczonego Michael Abdalla rIlE PRESlcNT STAII~ AND PROSI'I:CTS Ol' Till': I':IIINIC OF ASSYRIAN IMMIGRANTS IN SWI':DEN l"lJISINI': (Summary) The lirst wave of Assyrian fugitives reached Sweden in th..: 1960s and IlOW th..:ir porllllatlOn IS estimated to be 50 000. Most ofthem come fromth..: region ofTur Ahdin (south-..:aSll:rn Turkey). On the basis of questionnain::s filled in the summer of 1995 by I J X informants. th..: author sholl s how the culinary traditions of that group of immigrants from th..: Ncar Last hal''': he..:n changing under new circumstances. The qu..:stionnaire concerned a wide range of issu..:s relatcd to cuisine and culinary occupations: buying groceries: selecting the m..:nu: th..: character of household kitclll:n: the role of the mother and other family members in the kitchen: Cllisine as an clement of ethnic identification: thc condition of cuisine in the eontc,\I of ..:urrcnt soeio-economic changes and its ass\::ssment in thc new environm\::nt: baking br\::ad and pr..:paring dair\" products at home: modili\::ation of the traditional model or consumption and division of produc..: in tenns of ns Il1cn:asll1g. dccreasing. and stable level of consumption: the degn::e of observing the rules of fasting and lilsting di\::t: the approach ll) th\:: basic Easler dish (i. e. eggs): and th..: repast lO commemorate the dead. Moreover. the author discusses the Assyrian dishes I,hich seem to become less and less popular. and the dishes of the Swedish cuisine which hav..: been accepted h' the Assyrian families. The analysis of responses has allowed to present the informants opinions on their cuisine and to indieah: how onen they pn::pan:: at home traditional elhnic meals. Appan::ntl:. lhe most signilicant information relales lo Ih\:: role of th..: ..:thnlc cuisinc in the proc..:ss of adaptation. integration. and assimilation in th..: n..:w Slvcdish cnvironmcI1l. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/03a55b40b6fb52aed2dc0a9d80e60c89.pdf 9f16e37982844fb1160bbe222f31a4fa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6138 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Tybetańczycy - tożsamość etniczna uchodźcy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5724 Title A name given to the resource Być Tybetańczykiem urodzonym w Indiach / LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.69-92 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bloch, Natalia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 93, 2009 NATALIA BLOCH Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań BYĆ TYBETAŃCZYKIEM URODZONYM W INDIACH. POLITYKA TOŻSAMOŚCI NA UCHODŹSTWIE Wprowadzenie W Indiach żyje najliczniejsza tybetańska diaspora na świecie1, zapoczątko­ wana przed 50 laty ucieczką z Tybetu XIV Dalajlamy, Tenzina Gyatso12. Pół wie­ ku temu Tybetańczycy myśleli, że uchodźstwo będzie stanem przejściowym, że szybko wrócą do swoich domów. Tymczasem rośnie już trzecie pokolenie Tybetańczyków urodzonych poza ojczyzną, nazywanych przeze mnie „urodzonymi uchodźcami”. Pokolenia te znają Tybet tylko ze wspomnień dziadków i rodzi­ ców, relacji turystów i historii zapisanych w szkolnych podręcznikach — z tych elementów konstruują swoją „wyobrażoną ojczyznę”. Ale mająteż „drugą ojczy­ znę” — Indie. Tybet dla nich to sfera wyobrażeń, Indie — przeżywana codzien­ ność, jedyna, jakiej doświadczyli. Wydawałoby się, że Tybetańczycy i Indusi3, w sensie kulturowym, mają ze sobą wiele wspólnego. Oba kraje były sąsiadami przez setki lat, aż do zajęcia Tybetu przez Chińską Republikę Ludową w połowie XX wieku. Łączyła je dłu­ ga, przeplatana handlowymi kontaktami historia, a — jak to określił sam Jawa1Według danych pochodzących z tybetańskich badań demograficznych przeprowadzonych w 1998 r., na uchodźstwie przed dziesięcioma laty żyło 122078 Tybetańczyków, z czego w samych Indiach 85147 (Tibetan Demographic Survey... 2000: 7), czyli blisko 70% całej diaspory tybetańskiej. Ze względu na niepokoje, które miały miejsce w Tybecie wiosną 2008 r, nie przeprowadzono zaplanowanego na ten rok kolejnego spisu, który przyniósłby bardziej aktualne dane. Szacuje się jednak, że liczba uchodźców tybetańskich i ich potomków wynosi obecnie około 150 tys., z czego w Indiach mieszka nieco ponad 105 tys. Większość uchodźców tybetańskich w Indiach żyje w tzw. osadach skupionych o charakterze rolniczym, które ja nazywam obozami. Ponadto istniejątzw. centra rzemieślnicze, zorganizowane głów­ nie wokół wytwórni dywanów, oraz osady rozproszone. Obecnie coraz więcej młodych Tybetańczyków osiedla się w dużych indyjskich miastach. 2 Na potrzeby niniejszego artykułu rezygnuję z transliteracji nielicznych zresztą i dość popularnych imion i nazw tybetańskich, które pojawiają się w tekście. Posługuję się zatem jedynie transkrypcją i to anglojęzyczną. Wprawdzie istnieje polski zapis fonetyczny języka tybetańskiego autorstwa S. Godzińskiego, ale większość literatury przedmiotu powstała w języku angielskim, który stał się lingua franca tybetologii. 3Terminu „Indus” używam na określenie wszystkich obywateli Indii. �70 Natalia Bloch harlal Nehru, pierwszy premier niepodległych Indii — „poczucie więzi z ludem tybetańskim jest wynikiem praktykowanych przez wieki kontaktów religijnych i kulturowych” (Nehru’s ... 1959: 118-119). Buddyzm, traktowany przez Tybetańczyków jako esencja ich kultury, przybył na Wyżynę Tybetańską za sprawą indyjskich nauczycieli4. Pismo tybetańskie zostało stworzone w VII wieku n.e. w oparciu o jeden z indyjskich alfabetów5. Można zatem zaryzykować twierdze­ nie, że to, co duchowe, dotarło do Tybetu z Indii, podczas gdy to, co materialne (jedwabie brokatowe, porcelana czy makaron) — z Chin. Gdy Dalajlama w roku 1959 — będącym cezurą wyznaczającą początek ist­ nienia diaspory tybetańskiej — zwrócił się do rządu indyjskiego z prośbą o azyl polityczny, otrzymał zapewnienie: Będzie nam bardzo miło użyczyć Panu, Pańskiej Rodzinie i Orszakowi wszelkich niezbędnych środków, które ułatwiłyby zamieszkanie w Indiach. Naród Indii, któ­ ry darzy Pana najwyższym poważaniem, niewątpliwie da wyraz tradycyjnemu sza­ cunkowi dla Pańskiej osoby. Z poważaniem, Nehru (Dalajlama 1999: 144). Trzydniowa podróż Dalajlamy specjalnym pociągiem Kolei Indyjskich do jego pierwszej siedziby w Indiach — górskiej miejscowości Mussoorie — była triumfal­ ną paradą z ogromnymi tłumami tłoczącymi się na drodze, blokującymi tory i wy­ krzykującymi pozdrowienia: Dalai Lama zindabad!, czyli „Niech żyje Dalajlama!” (Avedon 1997: 68-69). Gdy Nehru mówił w indyjskim parlamencie o szczęśliwym przybyciu Dalajlamy, jego członkowie wstali i wiwatowali (Craig 1999: 292). Tymczasem z badań przeprowadzonych przeze mnie w diasporze tybetańskiej w Indiach wynika, że Tybetańczycy żyjący w Indiach nie odczuwają „duchowej więzi” z Indusami, nie odwołująsię do wspólnego dziedzictwa kulturowego. Nie­ chętnie się integrują, rzadko wchodzą z nimi w związki małżeńskie, świadomie odrzucają wiele wartości wyznawanych przez hinduistyczną większość, wolą nie przyjmować obywatelstwa Republiki Indii. Wzajemne kontakty tybetańsko-indyjskie ograniczają się do tych, które wymusza praca czy wymiana towarów i usług. Uchodźcy tybetańscy, mimo iż fizycznie przebywają na terytorium Indii, kulturo­ wo się od nich odgradzają. I nie uda się tego w prosty sposób wyjaśnić zjawiskiem społeczno-ekonomicznego wykluczenia czy marginalizacji, którym zwykle tłuma­ czy się problemy z integracją uchodźców: młodzi Tybetańczycy, zwłaszcza ci uro­ 4 Pierwszego z nich, który zapisał się w kronikach, Padmasambhawę — pogromcę wcześniejszego rdzennego systemu wierzeń, bon, Tybetańczycy nazywają potocznie Gum Rinpoche, co wyraźnie wska­ zuje na jego pochodzenie: guru to sanskryckie określenie mistrza, nauczyciela duchowego, podczas gdy rinpoche to dokładnie to samo, tyle że w języku tybetańskim. 5 Prawdopodobnie guptyjski. Król Songtsen Gampo, za czasów którego buddyzm dotarł do Tybetu, wysłał jednego ze swoich ministrów do Indii, by ten stworzył alfabet i pierwszą gramatykę języka ty­ betańskiego. Trudno jednoznacznie rozstrzygnąć, czy kierował się motywami religijnymi (konieczność przetłumaczenia tekstów buddyjskich z sanskrytu) czy administracyjnymi (Songtsen Gampo był pierw­ szym władcą który zjednoczył Tybet, potrzebował zatem narzędzi, które umożliwiłyby mu zarządzanie rozległym krajem) (Snellgrove, Richardson 1978: 66 inast). �Być Tybetańczykiem urodzonym w Indiach. Polityka tożsamości na uchodźstwie 71 dzeni już na indyjskiej ziemi i tam wychowani, majądostęp do edukacji, sąz reguły trójjęzyczni (poza tybetańskim znająrównież angielski i hindi), posługują się na co dzień Internetem, pracują coraz częściej wespół z indyjskimi rówieśnikami. Taka sytuacja powinna sprzyjać społecznemu zbliżeniu pomiędzy „urodzonymi uchodź­ cami” a obywatelami kraju osiedlenia. Z reguły do właściwej integracji imigran­ tów dochodzi właśnie w tak zwanym drugim pokoleniu uchodźców, które posiada kompetencje językowe i kulturowe, by swobodnie komunikować się ze społeczeń­ stwem kraju osiedlenia, a co za tym idzie — pozyskać dobrą pracę w celu zdobycia lepszego zaplecza ekonomicznego. W przypadku Tybetańczyków tak się jednak nie dzieje. W moim artykule próbuję odpowiedzieć na pytanie, jakie są przyczyny tej swoistej strategii oporu i jakie czynniki stojąna przeszkodzie asymilacji. Staram się znaleźć uwarunkowania sprawiające, że skuteczna integracja imigrantów nie zachodzi mimo wszelkich sprzyjających jej okoliczności. Badania w diasporze tybetańskiej w Indiach, na których opiera się niniejszy tekst, prowadzę od roku 2004'’. Grupą, z którą pracuję, sąmłodzi Tybetańczycy (po­ kolenie 20- i 30-latków) urodzeni już na uchodźstwie. Starałam się dotrzeć do Ty­ betańczyków żyjących w różnych kontekstach społeczno-kulturowych, poczynając od obozów w regionach himalajskich (Ladakh i Sikkim), poprzez osady o charak­ terze rzemieślniczo-handlowym na przedgórzu Himalajów w stanie Himaćal Pradeś6 7 (Bir, Dalhousie, Dolandźi, Dharamśala) po obozy rolnicze na wschodzie (obóz Phuntsokling w stanie Orisa) i południu (obozy Mundgod i Bylakuppe w stanie Kamataka). Prowadziłam też badania wśród młodych Tybetańczyków pracujących i studiujących w indyjskich metropoliach: Bangalor i Delhi. Indie jako „nowa ojczyzna” Młodych Tybetańczyków charakteryzuje ambiwalentny stosunek do Indii jako kraju goszczącego. Z jednej strony są świadomi, iż władze indyjskie udzieliły schronienia ich dziadkom i rodzicom, wydzierżawiły ziemię, na której powstały tybetańskie obozy, zaoferowały wsparcie finansowe tybetańskim szkołom, klaszto­ rom, szpitalom i innym instytucjom. Wiedzą, bo nieustannie im się o tym przypo­ mina, że powinni być wdzięczni za tę gościnę i pomoc. Każde oficjalne zgromadze­ nie w obozie — czy to z okazji rozpoczęcia roku szkolnego, czy dla upamiętnienia ofiar antychińskiego powstania w Tybecie — zaczyna się od zapewnień o wdzięcz­ ności narodu tybetańskiego dla „naszego szczodrego gospodarza — Indii”. Na wszystkie tego typu uroczystości zaprasza się przedstawicieli lokalnych indyjskich elit — naczelnika policji, dyrektora szkoły, przewodniczącego oddziału partii rzą­ dzącej w danym stanie — i traktuje się ich z największymi honorami. Dzieci tybe6Wyjeżdżałam corocznie na okres od 1 do 5 miesięcy. 7 Wszystkie indyjskie nazwy geograficzne podaję w spopularyzowanej, spolszczonej transkrypcji za: Stasik 1997. �72 Natalia Bloch Ryc. 1. Mapa obozów uchodźców tybetańskich w Indiach i Nepalu (ii. Centralna Administracja Tybetańska, 1996) �Być Tybetańczykiem urodzonym w Indiach. Polityka tożsamości na uchodźstwie 73 tańskie, mimo że uczęszczają do osobnych nie-indyjskich szkół, zaczynają każdy dzień nauki od odśpiewania nie tylko hymnu państwowego Tybetu, ale także Indii. Nawet w jednym z klasztorów odtworzonych na uchodźstwie dostrzegłam malo­ widła naścienne przedstawiające flagi indyjskie, które zdobiły sklepienie. Taka postawa politycznej poprawności wobec indyjskich gospodarzy jest stra­ tegią świadomie zastosowaną przez tybetańskie elity uchodźcze. Tybetańczycy w Indiach, jako uchodźcy, funkcjonują w układzie zależności nazywanym na gruncie studiów uchodźczych „międzynarodowym reżimem uchodźczym” (Inter­ national Refugee Regim ef, który poza organizacjami międzynarodowymi i orga­ nizacjami sponsorującymi tworzą między innymi rząd, organizacje pozarządowe i społeczeństwo kraju osiedlenia (zob. Loescher 1993). Tybetańczycy zdają sobie z tego doskonale sprawę. Schlebiając swoim gospodarzom poprzez nieustanne wyrażanie wdzięczności, zyskują gwarancję bezpieczeństwa, której nie mogą być pewni z racji skomplikowanej sytuacji prawnej uchodźców w Indiach. W tej sytuacji trudno jest usłyszeć jakiekolwiek krytyczne opinie na temat fak­ tycznych relacji tybetańsko-indyjskich. Myślę, że dobrze obrazuje to wydarzenie, które miało miejsce, gdy po raz pierwszy zetknęłam się z tak zwanymi podwój­ nymi uchodźcami, którzy po roku 1959 zbiegli do Bhutanu, a następnie, po ponad 20 latach, zostali przesiedleni do Indii. Próbowałam się wówczas dowiedzieć, jak wypada w ich oczach porównanie obu tych krajów. Rozmowa toczyła się po angielsku; pytałam, czy nie lepiej było zostać w Bhutanie — w końcu geograficz­ nie, klimatycznie i kulturowo to kraj bardzo zbliżony do Tybetu, podczas gdy tu­ taj żyją wśród ortodoksyjnych wyznawców hinduizmu na tropikalnym południu. Zdawałam sobie sprawę, iż pytanie było jak najbardziej tendencyjne — chciałam ich sprowokować do bycia krytycznymi wobec Indii. Ociągali się. W pewnym momencie jednak któryś z rozmówców ostrzegł pozostałych po tybetańsku: „Ona może być dziennikarką!”, po czym natychmiast uzyskałam odpowiedź: „W In­ diach żyje nam się bardzo dobrze, Indie bardzo nam pomagają!”. Ponadto dla Tybetańczyków urodzonych już w Indiach kraj ten, przynajmniej teoretycznie, powinien występować w roli „nowej ojczyzny”. Zauważyłam jed­ nak, że tego typu postrzeganie Indii pojawia się wyłącznie w przypadku „po­ dwójnych uchodźców”, którzy wyemigrowali na „bardziej zielone pastwiska” do Europy Zachodniej i Ameryki Północnej. Co kilka lat, w miarę możliwości finan­ sowych i prawnych, odbywają oni podróże sentymentalne do obozów, w których się wychowali, odwiedzając krewnych i przyjaciół, którzy w Indiach pozostali, klasztory, do których przynależeli, budki z indyjskim czajem, w których przesia­ dywali. Wielu rodziców dzieci urodzonych już w Stanach Zjednoczonych dekla-8 8 Słowo „reżim” w języku polskim ma nieco inne znaczenie niż w języku angielskim, gdzie na grun­ cie nauk społecznych często stosuje się je na określenie pewnego systemu reguł i instytucji mających na celu kontrolowanie czegoś. Przekładając zatem ten termin na język polski, można by użyć słowa „system”. Ja jednak zachowuję dosłowne tłumaczenie, zależy mi bowiem na zaakcentowaniu relacji władzy, które w tym układzie występują i które termin „reżim” implikuje. �Natalia Bloch 74 ruje wolę wysłania swojego potomstwa na edukację do tybetańskich szkół w In­ diach. Indie z tej perspektywy są bowiem postrzegane jako centrum autentycznej kultury tybetańskiej, w kontraście do właściwej ojczyzny, gdzie Tybetańczycy poddawani są procesowi sinizacji (Hess 2006: 94-95)9. Z kolei w biurach Rządu Tybetańskiego na Uchodźstwie i organizacji pozarządowych można spotkać mło­ dych wolontariuszy — Tybetańczyków wychowanych już na Zachodzie, którzy „chcą służyć swojej społeczności”. Obywatele „drugiej kategorii” Z drugiej jednak strony Tybetańczycy urodzeni w Indiach czują się gorsi — jako formalnie uchodźcy, choć nigdy znikąd nie uszli, a status uchodźcy niejako „odziedziczyli” po rodzicach, nie mają praw wyborczych, nie są im wydawane paszporty, nie mogą nabywać ziemi ani nieruchomości. Jeden z moich rozmów­ ców, urodzony w obozie na południu Indii, żalił się: „Znam hymn indyjski lepiej niż niejeden obywatel tego kraju, i co z tego?!”. Jego kolega, mnich, dodał: Problem polega na tym, że jesteśm y tutaj właściwie nikim — ani obywatelami, ani uchodźcami. Urodziłem się tutaj, ale nic z tego nie wynika. Gdy rodzisz się w Am e­ ryce, automatycznie stajesz się obywatelem [Stanów Zjednoczonych — N.B.]. Je­ śli natomiast dostajesz azyl, to po kilku latach możesz otrzymać obywatelstwo. Tybetańczycy urodzeni w Indiach z rodziców-uchodźców znajdują się zatem w pewnym stanie liminalności, co wynika po części z bardzo skomplikowanej sytuacji prawnej uchodźców w Indiach. Po pierwsze, Indie nie podpisały Kon­ wencji ONZ z roku 1951 dotyczącej statusu uchodźców (popularnie nazywanej Konwencją Genewską), która definiuje uchodźcę i określa jego prawa. Co wię­ cej, Indie nie wypracowały żadnego własnego prawa wewnętrznego w sprawie uchodźców, mimo że udzielają schronienia aż 419 tysiącom uchodźców, z czego Tybetańczycy stanowią grupę najliczniejszą10. Jedyną podstawą prawną regulu­ jącą pobyt cudzoziemców na terytorium Indii jest Foreigners Act (Ustawa o Cu­ dzoziemcach) z roku 1946 (Hess 2006: 81-82). Dzięki temu rozwiązaniu rząd In­ dii pozostawia sobie całkowicie wolną rękę w zakresie polityki uchodźczej: może 9Nawet jeden z Tybetańczyków wykształconych i pracujących w Polsce, ożeniony z Polką wyznał mi, że chciałby wysłać swojego kilkuletniego synka do szkoły w Dharamśali, nieoficjalnej stolicy dia­ spory tybetańskiej w Indiach, na północy kraju. 10 Pod względem liczebności, według danych pochodzących z roku 2008 zebranych przez Komitet Stanów Zjednoczonych do spraw Uchodźców i Imigrantów (U.S. Committee for Refugees and Immi­ grants, USCRI), uchodźcy z Chińskiej Republiki Ludowej, czyli Tybetańczycy, stanowią w Indiach naj­ liczniejszą diasporę. Następni po względem liczebności są uciekinierzy ze Sri Lanki (ponad 102 tys.), Myanmaru (75 tys.), Nepalu (50 tys.), Bangladeszu (blisko 36 tys.), Afganistanu (ponad 31 tys.) i Bhutanu (15 tys.) (World Refugee Survey... 2008). �Być Tybetańczykiem urodzonym w Indiach. Polityka tożsamości na uchodźstwie 75 traktować poszczególne grupy uchodźców w sposób indywidualny, może zmie­ niać politykę wobec nich na przestrzeni czasu, dostosowując się do aktualnej sy­ tuacji międzynarodowej czy nastrojów wewnątrz kraju, może wreszcie w każdej chwili odesłać każdego uciekiniera, jeżeli uzna go za osobę niepożądaną11. Wła­ dze indyjskie taką politykę tłumaczą względami bezpieczeństwa wewnętrznego, w szczególności zaś graniczeniem z państwami, które dla tego bezpieczeństwa stanowią bezpośrednie zagrożenie (Subramanya 2004)1112. Dla uchodźców taka sytuacja oznacza permanentną niepewność. Jeszcze do niedawna mówienie o podeszłym wieku Dalajlamy w środowisku tybetańskim było traktowane wręcz jako profanacja, obecnie jednak coraz częściej można usłyszeć takie wypowiedzi jak Ngawanga13: „Jego Świątobliwość ma już 74 czy 75 lat. Gdy nie będzie go już tutaj, w tym życiu, kto wie, co się z nami stanie? Co z naszymi domami? Przecież wszystko wybudowaliśmy własnymi rękoma”. Tybetańczycy boją się, że śmierć Dalajlamy przyniesie znaczące pogorszenie w relacjach tybetańsko-indyjskich nie tylko na szczeblu władz, ale i na poziomie kontaktów międzypersonalnych, jako że w ich przekonaniu sympatia, jaką Indusi żywią wobec uchodźców tybetańskich, jest skierowana wyłącznie do duchowego autorytetu, jakim jest Tenzin Gyatso. Spotkałam się nawet z obawami, że rząd indyjski może chcieć odesłać wszystkich Tybetańczyków do Chin14. Konsekwencją takiego stanu rzeczy jest rosnąca aprobata, zwłaszcza wśród młodych ludzi, dla emigracji na Zachód. Wielu moich znajomych, którzy wcześ­ niej krytycznie odnosili się do tybetańskiego „snu amerykańskiego”, nie wyklu­ cza dziś możliwości wyjazdu: Jako amerykański czy kanadyjski obywatel masz pełne prawa, możesz głosować, lobbować, demonstrować jako wolny człowiek. A bycie amerykańskim obywate­ lem wcale nie oznacza, że przestajesz być Tybetańczykiem. Jesteś nim i masz w ię­ cej praw niż tutaj. 11Takie działanie jest niezgodne z prawem międzynarodowym, które zabrania odesłania uciekiniera do kraju, z którego uciekł w obawie przed prześladowaniem (według tzw. reguły niewydalania, ang. principle o f non-refoulmeni). 12 W prywatnej rozmowie z dr. N. Subramanya, który wykłada m.in. prawo dotyczące uchodźców w Indiach w Mysore University (stan Karnataka), usłyszałam argument, że Rajiv Gandhi, były premier Indii i syn Indiry Ghandi, został zamordowany w zamachu dokonanym przez „uchodźców ze Sri Lanki”. 13 Wszystkie imiona pojawiające się w tym artykule są pseudonimami. Zostały one zmienione dla ochrony prywatności moich rozmówców. 14 Obawa ta wydaje się raczej bezpodstawna, zwłaszcza w odniesieniu do tych Tybetańczyków, którzy urodzili się już w Indiach — nie można, logicznie rzecz biorąc, odesłać kogoś do kraju, w którym on nigdy nie był. Z drugiej strony, władze chińskie uważają wszystkich Tybetańczyków — bez wzglę­ du na ich miejsce urodzenia, o ile nie posiadają oni obywatelstwa innego państwa, a przebywają poza terytorium Tybetu, za „nie-rezydującyeh Chińczyków” (ang. non-resident Chinese). Zresztą w listopa­ dzie 2006 roku, podczas wizyty chińskiego prezydenta Hu Jintao w Indiach, na jednego z aktywistów tybetańskich — Tenzina Tsundue, urodzonego w Indiach, został nałożony zakaz opuszczania miejsca zamieszkania w Dharamśali pod groźbą deportacji do Tybetu. �76 Natalia Bloch To słowa brata mojego przyjaciela, z obozu we wschodniej części Indii, który jako lokalny działacz społeczny i aktywista wolnościowy, kiedyś bardzo sprzeci­ wiał się wyjazdom młodych Tybetańczyków z Indii, twierdząc, że będzie to mia­ ło negatywny wpływ na ich poczucie tożsamości narodowej. Od kilku miesięcy sam mieszka w Stanach Zjednoczonych. Chce tam również sprowadzić brata. Każdego roku, gdy wracam w teren, kogoś brakuje. Permanentny stan liminalny między uchodźcą a obywatelem Jak zatem wygląda sytuacja polityczno-prawna Tybetańczyków w Indiach? Wydaje się, że odpowiedź na to pytanie w dużej mierze tłumaczy stosunek moich rozmówców do ich „nowej ojczyzny”. Otóż Tybetańczycy w Indiach, formalnie traktowani jako obcokrajowcy, w praktyce funkcjonują jako uchodźcy — nawet te osoby, które urodziły się już poza Tybetem (czyli „urodzeni uchodźcy”). We­ dług wskazań Foreigners Act, muszą legitymować się tak zwanym Registration Certificate (RC, dowód rejestracji), rodzajem dokumentu tożsamości wydawane­ go przez władze indyjskie. Należy go przedłużać co roku (w wyjątkowych sytua­ cjach nawet co sześć miesięcy), od niedawna osobiście, w okręgu, gdzie znajduje się obóz, w którym dana osoba jest zarejestrowana. Jest to duże utrudnienie dla Tybetańczyków, którzy prowadzą bardzo nomadyczny tryb życia — znam osoby z obozów w Arunaćal Pradeś (wysunięty daleko na północny wschód stan Indii) pracujące w Bangalor (w południowym stanie Kamataka), czy z osad w Himaćal Pradeś (stan na północnym zachodzie kraju) studiujące w Cennaiu (w południo­ wym stanie Tamilnadu) — podróż do obozu w ich przypadku trwa 2-3 dni. Jeden z Tybetańczyków urodzonych w Indiach w ten sposób tłumaczył grupce północ­ noamerykańskich turystów swój status: „Mój pobyt tutaj nie różni się właściwie niczym od waszego. Tyle, że moja «wiza» jest ważna przez rok i nie mogę się zgłosić do ambasady, jeżeli mam jakiś problem”. Tak zwani newcomers15, czyli Tybetańczycy, którzy zbiegli do Indii z Tybetu po połowie lat 80., oficjalnie w ogóle nie mają prawa do posiadania RC, jednak w drodze „nieoficjalnej polityki”, czyli porozumienia pomiędzy Rządem Tybe­ tańskim na Uchodźstwie a rządem Indii, otrzymująje — obie strony udają, że urodzili się oni już w Indiach (Hess 2006: 82). Ten sposób niesformalizowanego 15 Jest to powszechnie używane w literaturze przedmiotu i przez samych Tybetańczyków określenie tej grupy uciekinierów. Trudno jest przełożyć je na język polski, tak by stworzyć operacyjny termin. Najwierniejszym tłumaczeniem byłaby fraza „nowoprzybyli (uchodźcy)”, ale często mamy do czy­ nienia z osobami, który przebywają w Indiach od kilku lat. Wydaje mi się, że bardziej adekwatne jest określenie „nowi uchodźcy”, zakłada ono bowiem pewną cezurę w napływie uchodźców, odróżniając tę falę od poprzedniej, która miała miejsce na przełomie lat 50. i 60. XX w., po ucieczce Dalajlamy z Ty­ betu w roku 1959. Ta druga duża fala uchodźców tybetańskich napłynęła do Indii w wyniku represji, do których doszło po wybuchu demonstracji niepodległościowych, począwszy od roku 1987. �Być Tybetańczykiem urodzonym w Indiach. Polityka tożsamości na uchodźstwie 77 regulowania legalnego pobytu Tybetańczyków na terytorium Indii sprawia, że władze indyjskie mogą traktować wydawanie i przedłużanie RC jako kartę prze­ targową w relacjach z rządem Dalajlamy. Do czego uprawnia RC? Tybetańczycy posiadający ważne RC mają prawo do przebywania na terytorium Indii i w miarę swobodnego poruszania się po nim. Oficjalnie jednak mają obowiązek zgłaszania na posterunku policji, któremu podlega dany obóz, każdego wyjazdu dłuższego niż dwutygodniowy (musząuzy­ skać pieczęć wyjazdu w RC) oraz zgłaszania pobytu w nowym miejscu (pieczęć przyjazdu w RC). I choć na co dzień nie jest to praktykowane, w każdej chwili może być wykorzystane przeciwko Tybetańczykom, jak miało to miejsce podczas próby zatrzymania Marszu Powrotnego do Tybetu, który wyruszył z Dharamśali 10 marca 2008 roku i w którym, w ramach obserwacji uczestniczącej, brałam udział. Marsz, pomyślany jako akcja protestacyjna przeciwko chińskiej polity­ ce w Tybecie w związku z nadchodzącą olimpiadą w Pekinie, w którym szło kilkaset osób, był postrzegany przez centralne władze indyjskie jako bardzo szkodliwy dla relacji indyjsko-chińskich i dlatego postanowiono go przerwać. W tym celu wykorzystano między innymi status prawny Tybetańczyków żyją­ cych w Indiach. Najpierw zabroniono im opuszczać okręg (Kangra), jako powód podając konieczność zgłoszenia wyjazdu z „rodzimego” obozu. Organizatorom udało się jednak kontynuować marsz, twierdząc, że rejestracja jest wymagana do­ piero w przypadku co najmniej dwutygodniowych wyjazdów. W związku z tym cały pochód został zatrzymany dwa dni później, z policyjnym żądaniem okazania przez wszystkich uczestników ważnych RC16. RC uprawnia ponadto do uzyskania prawa jazdy i zakupu pojazdów oraz do pra­ cy, w tym zatrudniania się u indyjskich pracodawców, ale nie w sektorze państwo­ wym, który jest uważany w Indiach za socjalnie najbezpieczniejszy. Posiadacze RC nie mają natomiast prawa do nabywania nieruchomości oraz ziemi z prawem do dziedziczenia17, posiadania indyjskiego paszportu i korzystania z umów konsular­ nych zawartych przez rząd Indii, głosowania w wyborach centralnych i stanowych oraz uczestniczenia w akcjach politycznych o charakterze anty chińskim. 16Ostatecznie cała grupa 101 tzw. kluczowych uczestników marszu trafiła do aresztu pod zarzutem zagrażania bezpieczeństwu publicznemu. W areszcie podjęła strajk głodowy. Kilka dni później z miej­ sca, gdzie został przerwany marsz, wyruszyła kolejna grupa. Gdy została zatrzymana, ruszyła kolejna. Do granicy z Tybetem dotarło blisko 300 osób, po blisko trzech miesiącach marszu. Tam zdecydowano się przerwać akcję. 17 Ziemia, na której założono obozy, została powierzona Tybetańczykom przez rząd indyjski (po­ przez rządy stanowe) na zasadzie dzierżawy. Tylko nieliczne małe obozy i klasztory posiadają teren na własność, gdyż został on wykupiony przez prywatnych indyjskich sponsorów czy organizacje charyta­ tywne (np. teren obozu wyznawców bon w Dolanji, w stanie Himaćal Pradeś, został zakupiony przez katolicką organizację pomocową). �78 Natalia Bloch „Uchodźczy reżim tożsamości” Zgodnie z indyjskim prawem (Citizenship Act — Ustawa o Obywatelstwie z 1955 roku), obywatelstwo Indii można uzyskać na dwa sposoby: poprzez naturalizację (np. w drodze zawarcia związku małżeńskiego z obywatelem Indii, jak to miało miejsce w przypadku Sonii Gandhi, Włoszki z urodzenia) lub przez uro­ dzenie się na terytorium Indii, o ile rodzice nie przebywają na nim nielegalnie. Teoretycznie wystarczy zatem złożyć odpowiedni wniosek, załączyć akt urodzenia i parę innych dokumentów (oraz, co niestety wynika z praktyki biurokratycznej w Indiach, zebrać pieniądze na łapówkę), i można zostać obywatelem Republiki Indii. Dlaczego zatem tak się nie dzieje? Dlaczego tak nieliczni Tybetańczycy uro­ dzeni w Indiach są ich obywatelami? Dlaczego, jeżeli któryś z moich rozmówców miał indyjskie obywatelstwo, przyznawał się do tego niechętnie, szeptem? Wszystko wskazuje na to, że jest to rezultatem świadomej i konsekwentnej polityki tożsamości prowadzonej przez Rząd Tybetański na Uchodźstwie, prze­ de wszystkim na gruncie edukacji, mającej na celu budowanie pantybetańskości w warunkach diaspory. W efekcie przyjęcie indyjskiego obywatelstwa jest postrzegane przez Tybetańczyków bardzo negatywnie, traktowane wręcz w ka­ tegoriach zdrady narodowej. To status uchodźcy jest obecnie jednym z najważ­ niejszych czynników konstruowania tybetańskiej tożsamości uchodźczej (DeVoe 1987: 56; Mountcastle 1997: 177-178; Anand 2000: 275; Yeh 2002: 248). Moi rozmówcy, choć urodzili się w Indiach i nigdy fizycznie nie doświadczyli uciecz­ ki z ojczyzny, podkreślają świadomość życia z wielkim U (ang. R, od refugee — uchodźca) wypisanym na czole18. Pema, Tybetanka wychowana na chrześcijankę w indyjskiej szkole misyjnej, słabo mówiąca po tybetańsku, za to świetnie w hin­ di, odrzuca możliwość ubiegania się o indyjskie obywatelstwo: „RC jest tym, co mnie łączy z innymi Tybetańczykami, jest moim jedynym dowodem na to, że ja też jestem Tybetanką”. „Odziedziczona” po rodzicach kategoria bycia uchodźcą jest podstawą tego, kim są urodzeni w Indiach Tybetańczycy (Yeh 2002: 248). Takie rozumienie tybetańskości prowadzi do powstawania fałszywych wy­ obrażeń na temat możliwości uzyskania indyjskiego obywatelstwa (zob. Hess 2006: 84). Większość Tybetańczyków urodzonych w Indiach wierzy, że nie ma legalnej drogi do stania się obywatelem tego kraju i podaje to jako ewidentny przykład dyskryminacji, co stawia ich w pozycji „ofiar najbardziej zasługujących na wsparcie” (ang. the most deserving victims — Yeh, Lama 2006: 818). Jakie­ kolwiek podejmowane przeze mnie próby zasugerowania, że taki stan rzeczy jest rezultatem nieoficjalnego porozumienia zawartego pomiędzy rządem Dalajlamy a rządem Indii, na mocy którego zapis z Ustawy o Obywatelstwie nie dotyczy 18 Tybetański poeta młodego pokolenia pisze w wierszu: „Na czole / między brwiami / masz wyryte R / mówił mój nauczyciel. / Drapałem i tarłem, / ale na czole znalazłem / smugę czerwonego bólu” (Tsundue 2008: 58). �Być Tybetańczykiem urodzonym w Indiach. Polityka tożsamości na uchodźstwie 79 Tybetańczyków, zawsze spotykały się z oburzeniem i udowadnianiem mi, że to nieprawda. Rząd Tybetański na Uchodźstwie zastrzega sobie prawo do wydawa­ nia „zaświadczenia o braku zastrzeżeń” (ang. non-objection letter), wymaganego od Tybetańczyków, którzy zdecydowaliby się na taki krok. Zaświadczenia te są jednak wystawiane niechętnie, gdyż, jak mówi jeden z tybetańskich urzędników: „To działałoby całkowicie przeciwko naszemu celowi, którym jest uzyskanie niepodległości dla naszego własnego kraju. Stanie się obywatelem tutaj oznacza­ łoby, że się poddaliśmy” (Roy 2002, za: Hess 2006: 85)19. Gdyby Tybetańczycy masowo uzyskiwali indyjskie obywatelstwo, nie tylko groziłoby to, według tybe­ tańskich elit, asymilacją ze społeczeństwem indyjskim, ale i odebrałoby rządowi uchodźczemu moralną legitymizację do zabiegania o wolny Tybet, do którego wszyscy uchodźcy pragną przecież powrócić. W ten sposób Tybetańczycy padają ofiarą czegoś, co proponowałabym nazy­ wać „uchodźczym reżimem tożsamości”, i co w pewnym sensie jest odpowie­ dzią elit diaspory na międzynarodowy reżim uchodźczy. Okazuje się bowiem, iż autoryzowana artykulacja tylko jednej tożsamości może być potencjalnym na­ rzędziem opresji (Yeh, Lama 2006: 812, 825), które klasyfikuje pewne postawy i zachowania — takie jak na przykład ubieganie się o indyjskie obywatelstwo — jako nietybetańskie, narzucając jedną słuszną definicję tego, co znaczy być Tybetańczykiem20. Jest to rodzaj kulturowej dyktatury, będącej rezultatem upoli­ tycznienia etniczności tybetańskiej (Norbu 1992: 10)21: Tybetańczycy w sytuacji uchodźstwa prowadzą polityczną walkę o swój kraj nie przy użyciu karabinu czy ropy naftowej, bo ich nie posiadają, ale za pomocą kultury, stąd wymóg „właś­ ciwej” autoprezentacji dla świata zewnętrznego. Tybetańczyk z indyjskim oby­ watelstwem, tak samo jak Tybetańczyk wdający się w bójki czy niepraktykujący buddyzmu, traci moralne prawo do przedstawiania się jako autentyczny Tybetań­ czyk. W ten sposób kategorie tożsamości stają się regulującymi reżimami, wy­ kluczając jakiekolwiek alternatywne artykulacje tożsamości (Yeh, Lama 2006: 825). Tym bardziej, że Tybetańczycy znajdują się wciąż w procesie narodowotwórczym — wielu tybetologów zgadza się z opinią, że pantybetańska tożsamość jest produktem diaspory powstałym na subkontynencie indyjskim po zajęciu Ty­ betu przez Chińską Republikę Ludową (Norbu 1992: 11; Shakya 1993: 11; Ram­ ble 1993: 25). W tej sytuacji asymilacja jest jak najbardziej niewskazana. 19Obecnie Rząd Tybetański na Uchodźstwie oficjalnie stoi na stanowisku, iż nie domaga się niepod­ ległości dla Tybetu, a jedynie tzw. rzeczywistej autonomii (ang. genuine autonomy). 20 E.T. Yeh i K.T. Lama zaobserwowali to zjawisko, badając tybetańską diasporę w Stanach Zjed­ noczonych, na przykładzie młodych tybetańskich fanów hip-hopu, którzy spotykali się z powszechną krytyką swoich rodaków, nie pasowali bowiem do pozytywnego wizerunku uchodźcy tybetańskiego - chroniącego tradycyjną kulturę i politycznie zaangażowanego (Yeh, Lama 2006). 21 Tsering Shakya, obok Dawy Norbu, najsłynniejszy tybetański historyk, uważa, że etniczność podlega upolitycznieniu i w rezultacie przekształca się w tożsamość narodową dopiero gdy „Inny” staje się dla nas zagrożeniem (Shakya 1993: 9). Charles Ramble przytacza więcej przykładów tego procesu z regionu Himalajów: odrodzenie tożsamości sikkimskiej po wcieleniu Sikkimu do Indii czy wzrost świadomości tożsamości nepalskich grup etnicznych po zjednoczeniu Nepalu (Ramble 1993: 24-25). �Natalia Bloch 80 Od samego początku istnienia diaspory tybetańskiej w Indiach władze uchodźcze pod przewodnictwem Dalajlamy prowadziły celową i konsekwentną politykę nieasymilacji. Uchodźców umieszczono w obozach, które zaplanowano jako niezależne, kulturowo odrębne jednostki, zapewniające pełną infrastrukturę i zatrudnienie wszystkim mieszkańcom (Norbu 2004: 209). Założono oddziel­ ne szkoły dla dzieci tybetańskich, by, jak twierdzi Dalajlama, mogły zachować własną kulturę i tożsamość (Dalajlama 1999: 149). Poza szkołami o charakte­ rze stacjonarnym prowadzonymi bezpośrednio przez uchodźczy rząd tybetański, władze indyjskie administrują i częściowo finansują sieć szkół dla tybetańskich uczniów, o nazwie Centralne Szkoły dla Tybetańczyków (Central Schools for Tibetans). Kału Lal Shrimali, indyjski minister edukacji, który wspólnie z Dalaj­ lamą i w porozumieniu z Nehru kładł fundamenty pod szkolnictwo tybetańskie w Indiach, tak uzasadniał to rozwiązanie: Żywimy nadzieję, że pewnego dnia Tybetańczycy w rócą do swojego kraju. Jest zatem spraw ą najwyższej wagi, aby ich język, religia, sposób życia i kultura mogły być w pełni zachowane. Tybet posiada bogate dziedzictwo kulturowe i świat stałby się o wiele uboższy, gdyby je stracił (Shrimali 1984: bns). Dziś obozy tybetańskie w Indiach przypominają samowystarczalne osady — ze szkołami, klasztorami, przychodniami lekarskimi (zarówno medycyny za­ chodniej, jak i tybetańskiej), domami opieki nad osobami starszymi, sklepami, restauracjami i kawiarenkami internetowymi. Tybetańsko-indyjski „plac targowy” W konsekwencji polityki nieasymilacji, Tybetańczycy i Indusi żyjąw jednym państwie, ale nie razem, lecz obok siebie. Ich wzajemne relacje sprowadzają się, reinterpretując koncepcję Johna S. Fumivalla, do kontaktów na „placu targo­ wym”, czyli wymiany towarów i usług, gdyż obie strony nie wykazują wspólnej woli integracji społeczno-kulturowej: M ieszają się, ale nie łączą. Każda z grap podtrzymuje w łasną religię, kulturę i ję ­ zyk, własne idee i drogi. Jako jednostki spotykająsię, ale jedynie na placach targo­ wych, kupując i sprzedając. Istnieje tam [w Birmie, na Jawie — N.B.] społeczeń­ stwo mnogie, z różnymi sekcjami żyjącymi jedna przy drugiej, w ramach tej samej jednostki politycznej, lecz oddzielnie (Fumivall 1956: 304). Fumivall stworzył koncepcję społeczeństwa mnogiego (ang. plural societyf2 w kontekście społeczeństw postkolonialnych, gdzie potomkowie byłych kolo-2 22 W celu odróżnienia tego terminu od bardziej współczesnych koncepcji społeczeństw pluralistycz­ nych (takich jak np. w Stanach Zjednoczonych), które, mimo że składają się z wielokulturowych i wie­ �Być Tybetańczykiem urodzonym w Indiach. Polityka tożsamości na uchodźstwie 81 nizatorów, ludność rdzenna i ludność napływowa (np. pracownicy kontraktowi, najmowani przez kolonizatorów czy niewolnicy zwożeni do pracy na plantacjach) zmuszeni byli po uzyskaniu niepodległości funkcjonować w obrębie jednego państwa, ale myślę, że ten typ relacji można również odnieść do koegzystencji potomków uchodźców i członków społeczeństwa kraju osiedlenia. Młodzi Tybetańczycy zapytani o to, czy mają indyjskich przyjaciół, często odpowiadają: „Tak, oczywiście!”. Problem w tym, że angielskie słowo frie n d ma dużo szerszy zasięg znaczeniowy niż polski „przyjaciel”. Po mojej prośbie, by opowiedzieli o tych przyjaciołach, okazywało się zatem, że moi rozmówcy mieli na myśli znajomych rikszarzy, taksówkarzy czy sklepikarzy — tych Indusów, z którymi stykają się na co dzień w procesie wymiany towarów i usług. W obo­ zach spotyka się wprawdzie osoby o bardzo indyjskim wyglądzie, wszyscy jed­ nak utrzymują zgodnie, że są to Tybetańczycy. O ile bowiem zdarzają się dzie­ ci tybetańsko-indyjskie (zwłaszcza w tych obozach, w których wielu mężczyzn służy w armii lub w których członkowie rodzin wyjeżdżają osobno na handel sezonowy), to rzadkością są mieszane związki małżeńskie23. Jeśli takie dzieci się przytrafiają to są one wychowywane na Tybetańczyków, z pełnym zignoro­ waniem biologicznego wyznacznika tożsamościowego. Jeśli natomiast zdarzają się małżeństwa tybetańsko-indyjskie, to dwie ich cechy są charakterystyczne: z reguły to mężczyzna jest Indusem, gdyż we wciąż bardzo hierarchicznym, patriarchalnym społeczeństwie indyjskim kobiety są bardziej chronione przed tego typu mezaliansami; po drugie, zdarzają się one bądź w niższych warstwach spo­ łecznych, bądź przeciwnie — w wysokich, w kręgach artystów24 czy lokalnych liderów, gdyż w obu tych grupach kontrola społeczna jest mniejsza, przez co ich członkowie mogą sobie pozwolić na zachowania społecznie nieaprobowane25. Z reguły jednak to małżonek, który jest Indusem, porzuca swoje środowisko kul­ turowe i żyje w społeczności tybetańskiej „jak Tybetańczyk”. Konflikty, do jakich od czasu do czasu dochodzi pomiędzy Tybetańczykami z obozów a lokalną ludnością wynikają przede wszystkim z różnic w wykształ­ lorasowych elementów, podzielają pewne wspólne, konsolidujące je wartości i wyobrażenia, termin plural society przekładam tu, za Łukaszem Kaczmarkiem (2008), jako „społeczeństwo mnogie”. 23 Nie są natomiast rzadkością mieszane małżeństwa tybetańsko-zachodnie, w większości społecz­ nie aprobowane. Tu istnieje większa różnorodność i dowolność, ale, co ciekawe, dużo częściej można spotkać się z sytuacją, gdy to kobieta jest z Zachodu, a mężczyzna jest Tybetańczykiem. 24 Najpopularniejszą parą tybetańsko-indyjską jest małżeństwo reżyserskie Tenzina Sonama i Ritu Sarin, twórców filmu Dreaming Lhasa (polski tytuł: Wyśniona Lhasa), traktującego o problemach toż­ samościowych młodego pokolenia uchodźców tybetańskich. Para poznała się jednak nie w Indiach, ale podczas studiów w Stanach Zjednoczonych. 25 Mój przyjaciel, Tybetańczyk pochodzący z rolniczego obozu, opisał w felietonie historię, którą zapamiętał z dzieciństwa: linczu dokonanego na Tybetance przyłapanej przez sąsiadów w sytuacji in­ tymnej z Indusem. W tym samym czasie, w innym obozie, pani prezydent lokalnego oddziału Stowa­ rzyszenia Kobiet Tybetańskich (Tibetan Women’s Association — jedna z największych tybetańskich organizacji pozarządowych) spędzała miesiąc miodowy z mężem — indyjskim biznesmenem. Artykuł został napisany pod pseudonimem, autor obawiał się bowiem oskarżeń o burzenie pozytywnego wize­ runku uchodźców tybetańskich (Wangpo 2006). �82 Natalia Bloch ceniu i statusie materialnym, przy czym to uchodźcy tybetańscy są tymi lepiej wyedukowanymi i lepiej sytuowanymi. Należy pamiętać, iż obozy tybetańskie zakładano przede wszystkim w słabo rozwiniętych, peryferyjnych regionach, co było zresztą strategią ukierunkowaną na niewzbudzanie niepokojów społecznych w związku z tym, że przybysze odbierają rdzennej ludności wartościową, żyzną ziemię. W rezultacie Tybetańczycy sąsiadują z bardzo biednymi indyjskimi rolni­ kami, sami będąc wykształceni i relatywnie dobrze sytuowani. W kwietniu 2008 roku ludność indyjska z miasteczka graniczącego z największym obozem tybe­ tańskim na południu Indii zawiązała nieformalne stowarzyszenie, które wystoso­ wało przeciwko społeczności tybetańskiej pismo, zawierające między innymi za­ rzut, iż „Tybetańczycy nie wiedzą, iż są uchodźcami”. Lokalnych Indusów drażni to, że Tybetańczycy noszą modne, markowe ubrania, jeżdżą motorami i budują ładne domy, podczas gdy oni sami chodzą w tanich kurtach26, poruszają się na rowerach i żyją w skromnych lepiankach. Większość Tybetańczyków w Indiach nie jest zamożna, ma jednak krewnych na Zachodzie, którzy wspierają ich finan­ sowo. Ponadto młodzi Tybetańczycy, reinterpretując buddyjską zasadę życia „tu i teraz”, nie są oszczędni i szybko wydają zarobione czy otrzymane pieniądze na dobre jedzenie, motory i ubrania, zwiększając tym samym wizualnie przepaść, jaka dzieli ich od lokalnej ludności. Wydaje się, że przyczyną indyjskiej niechęci wobec Tybetańczyków jest to, że nie zachowują się oni jak przystało na uchodź­ ców: przez 50 lat udało im się bowiem stworzyć samowystarczalną społeczność i pozyskać międzynarodową sympatię, a co za tym idzie — wsparcie finansowe. Dziś to Tybetańczycy zatrudniają lokalnych robotników rolnych do prac w polu, pomocników sezonowych przy handlu odzieżą czy młodych służących z bied­ nego indyjskiego stanu Bihar. Tsewang, właściciel restauracji, złości się: „Na czym polega ich problem?! Zarabiają dzięki nam, ale zawsze narzekają! Powinni być wdzięczni — dajemy im pracę, przyciągamy turystów”. Problem polega na tym, że Tybetańczycy wykształcili system zależności, w którym to oni zajmują wyższą pozycję, co skutkuje niezadowoleniem rdzennej ludności. Kto widział, żeby uchodźcy mieli służących, będących obywatelami kraju, który ich przyjął? W takiej sytuacji trudno jest o płaszczyznę porozumienia. Wydawałoby się jednak, że taką płaszczyznę mogłyby stworzyć indyjskie me­ tropolie, w których młodzi Tybetańczycy coraz częściej znajdują zatrudnienie, przede wszystkim w telefonicznych centralach obsługi klienta (tzw. cali centres) zarówno indyjskich, jak i zagranicznych firm, które od kilku lat przenoszą telefo­ niczne doradztwo i marketing do Delhi, Mumbaju czy Bangalor, gdyż mogą tam liczyć na tańszą siłę roboczą. Firmy te prowadzą ciągły nabór; poza ukończeniem studiów licencjackich (rzadziej — matury) wymagają jedynie dobrej znajomo­ ści angielskiego i komunikatywności27. Zatrudniają wszystkich, którzy spełniają 16 Tradycyjny indyjski strój, rodzaj długiej koszuli. 27 W szkołach tybetańskich kształci się dzieci w oparciu o brytyjski model edukacji stworzony dla kolonii zamorskich i zaadaptowany przez niepodległe Indie, gdzie angielski jest językiem wykładowym (obecnie od szóstej klasy szkoły podstawowej wzwyż). �Być Tybetańczykiem urodzonym w Indiach. Polityka tożsamości na uchodźstwie 83 te wymogi, gdyż przez telefon i tak nie widać, czy ktoś ma mniej czy bardziej skośne oczy. „Cali centres stały się naszym błogosławieństwem”, powiedział mi znajomy Tybetańczyk („I przekleństwem” — dodał). Dały młodym ludziom szansę na opuszczenie obozów i podjęcie pracy w dużym mieście za pieniądze, których nie byliby w stanie zarobić, nawet gdyby zdobyli bardzo limitowane po­ sady w administracji tybetańskiej. Od kilku lat rząd tybetański boryka się z rosnącym problemem bezrobocia, nie będąc w stanie zapewnić wystarczającej liczby miejsc pracy w obrębie społecz­ ności tybetańskiej, jak to miało miejsce w początkach istnienia obozów. Problem tkwi w pewnym paradoksie: priorytetem tybetańskich władz uchodźczych jest od momentu powstania diaspory edukacja, jednak pracy umysłowej w obozach jest niewiele — od młodych wykształconych ludzi oczekuje się zatem, że będą po studiach uprawiać ryż czy kukurydzę, tak jak ich często niepiśmienni rodzice czy dziadkowie. Dlatego, choć urzędnicy tybetańscy nie są zadowoleni z migracji młodych z obozów do miast, gdyż obawiają się asymilacji ze społeczeństwem indyjskim, to niektórzy przyznają, że jest to jedyny sposób, by zapobiec apatii i frustracji. Ku mojemu zdziwieniu, zauważyłam jednak, że obawy te są w większości przypadków bezpodstawne. Tybetańczycy w metropoliach Indii nie integrują się z indyjskimi kolegami, mimo że razem pracują na równoprawnych stanowi­ skach, jedni i drudzy są młodzi i wykształceni oraz swobodnie komunikują się w języku angielskim. Tybetańczycy najczęściej żyją razem, wynajmując w kilka osób niezależne mieszkania, z reguły w tej samej okolicy, co inni Tybetańczycy. Zwykle są to dzielnice stosunkowo biedne i społecznie marginalizowane28, ale dzięki temu tanie i położone niedaleko firm, w których pracują. Indusi z kolei mieszkają z rodzicami lub, jeśli są przyjezdni, wynajmują lepsze lokale, gdyż rodzina wspiera ich finansowo. Tybetańczycy nie odwiedzają swoich indyjskich kolegów w domach, rzadko też zapraszają ich do siebie. Spotykają się na impre­ zach w klubach, ale nie chodzą tam razem. Czasem umówią się na randkę, ale nie będzie ona miała finału na ślubnym kobiercu. Wspólna praca i przygodny seks są akceptowalne, ale prawdziwa przyjaźń i małżeństwo — nie. Dal, Gandhi i Bollywood — tybetańskie Indie Polityka tożsamości tybetańskich władz uchodźczych, a w szczególności proces narodotwórczy i programowa nieasymilacja sprawiły, iż wpływ szeroko rozumianej kultury indyjskiej na poglądy i postawy młodych Tybetańczyków jest bardzo ograniczony i widoczny głównie w takich sferach, jak kuchnia, myśl 28 Tybetańczyk mieszkający w takiej dzielnicy w Bangalor mówił mi, że w bankach nie chcą wyda­ wać im kart kredytowych, gdy okazuje się, gdzie mieszkają. �84 Natalia Bloch gandhyjska w polityce czy wybrane elementy kultury popularnej. W wielu obo­ zach popularne potrawy tybetańskie (jak momo — nadziewane pierogi gotowane na parze czy łhukpa — rodzaj gęstej zupy warzywnej z makaronem) można zjeść już właściwie wyłącznie w restauracjach lub podczas świąt, gdyż w domach jada się po indyjsku — ryż i dal29 oraz smażone warzywa. Kuchnia indyjska — prost­ sza, szybsza i tańsza w przygotowaniu, jest atrakcyjna dla młodych ludzi, zwłasz­ cza dużo pracujących i mieszkających samodzielnie. Wciąż jednak suszone mię­ so jaka przemycane z Tybetu pozostaje ulubionym przysmakiem, a w wolne dni wychodzi się zjeść do restauracji tybetańskiej. Na myśl polityczną Mahatmy Gandhiego powołuje się zarówno Rząd Ty­ betański na Uchodźstwie, z zasadą non-violence jako fundamentem oficjalnej polityki tybetańskiej, jak i organizacje pozarządowe, odwołujące się w swoich działaniach do metod biernego oporu. Diaspora tybetańska kształtowała się w at­ mosferze euforii z powodu odzyskanej przez Indie, po blisko dwóch wiekach ko­ lonializmu, niepodległości. Sukces indyjskiej drogi do wolności stał się, z jednej strony, wzorem do naśladowania, z drugiej zaś — nadzieją na zwycięstwo w nie­ równej walce z potężnymi Chinami. Metody oporu stosowane przez Gandhiego — oparte na idei obywatelskiego nieposłuszeństwa oraz zasadzie niepowodowania cierpienia określanej jako ahimsa — doskonale wpisały się w założenia doktrynalne buddyzmu. Sanskrycki termin ahimsa wywodzi się wprawdzie z hin­ duizmu, ale nawiązuje do idei reinkarnacji oraz karmicznych związków między wszystkimi istotami30. Korespondują one zatem z buddyjską koncepcją empatii i zostały zaadaptowane przez Dalajlamę do jego filozofii politycznej. Tybetańskie Ministerstwo Informacji i Stosunków Międzynarodowych wydało nawet, z oka­ zji 70. urodzin Dalajlamy, specjalny tom zebranych rozważań jego i Gandhiego na temat non-violence i współczucia (Inamdar, ed., 2005). A portrety Mahatmy są dziś nieodłącznym elementem praktycznie każdej demonstracji organizowanej przez Tybetańczyków w Indiach. W tym miejscu pojawia się jednak pytanie, na ile jest to zabieg mający na celu pozyskanie poparcia indyjskiej opinii publicznej dla kwestii tybetańskiej. Na poziomie kultury popularnej wpływy indyjskie na młodych Tybetańczy­ ków są najbardziej widoczne. Tybetańska młodzież obwiesza ściany w swoich pokojach plakatami z hollywoodzkimi gwiazdami i chętnie nuci kinowe prze­ boje (często spotykam się z opinią, że hindi jest najpiękniejszym językiem do wyrażania uczuć w piosenkach). Równie chętnie jednak młodzi Tybetańczycy oglądają anglojęzyczne filmy na kanale HBO, a w telefonach komórkowych mają 29 Najpopularniejsze danie w Indiach: rodzaj gęstego zupo-sosu z soczewicy z mieszanką przy­ praw. 30 Według idei reinkarnacji odradzamy się nieskończenie wiele razy, pod różnymi postaciami. Z innymi istotami wiążą nas zatem tzw. związki karmiczne — powiązania wynikające z poprzednich wcieleń. Według tej koncepcji nie można zadawać cierpienia innym istotom, w tym zwierzętom, gdyż w poprzednich żywotach mogły one być naszymi matkami, braćmi, stryjami. �Być Tybetańczykiem urodzonym w Indiach. Polityka tożsamości na uchodźstwie 85 kolekcje amerykańskich przebojów, ostatnio szczególnie hip-hopowych. Karma, dwudziestokilkuletnia Tybetanka, w pamiętniku swojej młodszej siostry, w rubryce „Czterech mężczyzn, którym naprawdę nie mogę się oprzeć”, wpisała Shah Rtikb Khana i Johna Ibrahima (popularnych hollywoodzkich aktorów) oraz Enrique Iglesiasa i Richarda Gere (o którym napisała: „Jego włosy w kolorze soli i pieprzu są po prostu zniewalające. Im starszy, tym lepszy”). Przykład ten pokazuje, iż kultura popularna Indii stanowi jedynie część zainteresowań tybetańskiej młodzieży, któ­ ra czerpie garściami zarówno z oferty kulturalnej kraju osiedlenia, jak i szeroko pojętego Zachodu, coraz częściej dokonując własnych reinterpretacji zapożyczo­ nych form (istnieją na przykład tybetańskie zespoły rockowe). Tym bardziej, iż współczesne Indie same bardzo chłoną elementy popularnej kultury pozaindyjskiej — w klubach indyjskich metropolii, do których chodzą młodzi Tybetańczycy z cali centres, gra się północnoamerykański hip-hop, salsę i karaibskie reggaetony. Pozostaje jeszcze język. Zdecydowana większość Tybetańczyków urodzonych w Indiach swobodnie posługuje się hindi. Starsze pokolenie uchodźców widzi w tym zagrożenie dla czystości języka tybetańskiego, gdyż młodzi wplatają indyj­ skie słowa i zwroty w ojczystą mowę. Nie byłam jednak nigdy świadkiem sytua­ cji, w której Tybetańczycy w Indiach rozmawialiby ze sobą w hindi. Jednocześnie — jeśli nie w większym stopniu — słychać natomiast naleciałości języka angiel­ skiego w uchodźczym tybetańskim, co być może wynika z tego, że sam hindi jest obecnie pod silnym wpływem języka angielskiego. Młodzi Tybetańczycy preferują angielski zwłaszcza w formie pisanej, bowiem jest on dla nich dużo przystępniejszy niż skomplikowana gramatyka tybetańska, wymagająca namysłu i czasu. Ponadto większość komunikatorów, jakich używają na co dzień — wiadomości tekstowe w telefonach komórkowych, e-maile czy czaty internetowe — nie posiada tybetań­ skich czcionek, komunikacja odbywa się więc po angielsku. Tybetańskie wyobrażenia o indyjskich gospodarzach Polityka oporu wobec wpływów indyjskich, podświadomie stosowana przez młodych Tybetańczyków urodzonych w Indiach, jest, w moim odczuciu, od­ zwierciedleniem negatywnego postrzegania Indusów i ich kraju. Przede wszyst­ kim, indyjski „Inny”, którego konstruują młodzi Tybetańczycy, jest ignorantem i ksenofobem. Yeshi Dhondup, pracujący w cali centre w Delhi, tłumaczy: Oni [Indusi — N.B.] m ają znikom ą wiedzę o Tybecie. Nie uwierzysz! Potrafią na­ w et pytać, czy Tybet jest częścią Indii! Brakuje im świadomości globalnej. Jedyne, co ich interesuje, to lokalne wiadomości — co się wydarzyło w Delhi, no, m aksy­ malnie w UP [Uttar Pradeś, stan, który otacza jednostkę adm inistracyjną ja k ą je st Delhi — N.B.]. O glądają tylko lokalne kanały informacyjne, czytajątylko lokalną prasę. Jeśli chcesz, by się przejęli globalnym ociepleniem, musisz użyć argumentu, że ich ukochany Ganges wyschnie — inaczej zapom nij! �86 Natalia Bloch Podczas gdy Indusi są lokalni, Tybetańczycy postrzegają siebie w wymia­ rze globalnym, co z jednej strony jest rezultatem powiązań transnarodowych w ramach diaspory, z drugiej zaś tego, iż stali się oni częścią tak zwanej kultury globalnej (Mountcastle 1997). Wprawdzie kilku działaczy tybetańskich zwraca uwagę, iż trudno oczekiwać od mieszkańców Indii, którzy borykają się z liczny­ mi problemami wewnętrznymi, że będą szczególnie zainteresowani Tybetem, ale codzienne doświadczenia Tybetańczyków pokazują im, że dla Indusów równie dobrze mogliby być Chińczykami. Drugą cechą, często przypisywaną zwłaszcza wyznawcom hinduizmu przez młodych Tybetańczyków, jest rasizm. Pewnego razu poznałam Tybetańczyka, któ­ ry dorastał w chrześcijańskiej szkole z internatem, z dala od obozów uchodźców i tybetańskich rówieśników. Codziennie rano czytał Biblię, świątynię buddyjską odwiedził po raz pierwszy, gdy miał 15 lat, i bardzo słabo mówił po tybetańsku, ale za to swobodnie poruszał się wśród indyjskich kolegów, bez charakterystycz­ nej dla Tybetańczyków powściągliwości. Odniosłam wrażenie, że jest świetnie zintegrowany. Tym większym zaskoczeniem była dla mnie jego wypowiedź: „In­ dusi to najwięksi rasiści świata! Ty mnie pytasz o nietolerancję?! Oni dyskry­ minują swoich własnych obywateli, spójrz tylko, jak traktują muzułmanów albo ludzi z północnego wschodu”. Tybetańczycy żyjący w Indiach rzadko spotykają się z jawnymi, brutalnymi przejawami dyskryminacji. Najczęściej przyjmuje ona formy bardziej subtelne i nieukierunkowane bezpośrednio w nich jako Tybetań­ czyków, ale ogólnie w rasę żółtą. Są brani za Chińczyków, Japończyków czy Nepalczyków, i przezywani „ping-pongami”. W autobusach, do których wsiadają, słyszą rzucane mimochodem, „w powietrze”, komentarze o brzmieniu mającym imitować język chiński. Młody poeta tybetański pisze o Tybetańczyku z Mumbaju: „Denerwuje się, gdy śmieją się z niego / «ching-chong-ping-pong»” (Tsundue 2008: 53). Zawsze i wszędzie towarzyszą im spojrzenia indyjskich oczu, które nie pozwalają im zapomnieć, że to nie jest ich kraj, że tu nie przynależą. Tybetańskie dziewczyny są często postrzegane przez indyjskich mężczyzn jako pochodzące z regionu Indii określanego popularnie jako North East, czy­ li północno-wschodniego stanu Arunaćal Pradeś, zamieszkałego przez ludność plemienną o mongoloidalnych cechach. Jako że dziewczyny z Arunaćal Pradeś są wychowywane bez pardy31, razem z chłopcami, ich bezpośredni sposób bycia i niezobowiązujące stroje są odbierane w konserwatywnym hinduistycznym in­ teriorze jako komunikaty seksualne. Innymi słowy, kobiety z północnego wscho­ du mają u indyjskich mężczyzn opinię „łatwych”, co jest przenoszone na Tybetanki. To z kolei wywołuje protest tybetańskich mężczyzn i czasem prowadzi do konfrontacji z Indusami. Ponadto wydaje się, iż takie postrzeganie może być przyczyną niechęci młodych kobiet tybetańskich do wchodzenia w bliższe rela­ 31W czasach panowania muzułmańskiego mieszkańcy północnej części Indii przyjęli system zwany parda, według którego kobiety, od wieku dojrzewania, powinny osłaniać twarz przed oczyma wszyst­ kich mężczyzn, z wyjątkiem męża i najbliższych krewnych. �Być Tybetańczykiem urodzonym w Indiach. Polityka tożsamości na uchodźstwie 87 cje z indyjskimi mężczyznami. Młodziutka Tybetanka, której mąż służy w armii i wiele miesięcy przebywa poza domem, żaliła się: „Nie lubię wychodzić sama. Ci indyjscy mężczyźni, oni mówią takie rzeczy. W ogóle nas nie szanują! Nie to, co tybetańskie chłopaki”. Tybetańczycy powszechnie uważają, że źródłem nierówności społecznych w Indiach jest system kastowy wywodzący się z hindu­ izmu, któremu przeciwstawiają buddyjską koncepcję równości. Na gruncie różnic w estetyce Tybetańczycy uważają sposób ubierania i zacho­ wania swoich indyjskich rówieśników za bezgustowny. Jeśli tybetański nastolatek założy zbyt jaskrawą czy wielokolorową koszulę, usłyszy od kolegów: „Fuj, to ta­ kie odblaskowe, takie indyjskie!”. Zwłaszcza męski styl ubierania, oparty na tanich produktach z Chin, jest przedmiotem dowcipów opowiadanych przez młode Tybetanki. Tybetańscy nastolatkowie preferują zachodni styl hip-hop, który w indyj­ skich mediach rozrywkowych też ostatnio robi karierę, tyle że został on poddany procesowi bollywoodyzacji, co wywołuje zgorszenie tybetańskich fanów kultowe­ go hip-hopowego 50 Cent. Wytyka się również Indusom brak obycia. Jeden z mo­ ich przyjaciół skomentował fakt, iż w ramach, jak mniemam, zalotów zostałam wygwizdana przez przejeżdżających na ciężarówce młodych indyjskich mężczyzn: „Indusi, nawet jeśli są wykształceni, nie wiedzą, jak się zachować wobec innych ludzi, w szczególności wobec ludzi z Zachodu”. Dla kontrastu Tybetańczycy po­ strzegają siebie samych jako obeznanych w relacjach z inji32, ponieważ od lat mają do czynienia ze sponsorami z Ameryki czy Europy. Innym istotnym elementem tybetańskiego postrzegania Indusów jest ich sto­ sunek do polityków i policjantów. Tybetańczycy gardzą indyjską polityką za korupcję i manipulacje, i nie ufają indyjskiemu systemowi sprawiedliwości. Ze względu na niearyjski, a przez to rzucający się w oczy wygląd i niepewną sytu­ ację polityczno-prawną, częściej niż inni padają ofiarą wymuszeń i prowokacji. Młodzi Tybetańczycy jeżdżący motorami są notorycznie kontrolowani — nawet jeśli mają prawo jazdy, numer rejestracyjny i kask, to zawsze się coś znajdzie: brak bocznego światła, uszkodzone lusterko itp. W jednym z obozów inspektor policji wymuszał łapówki, chodząc po domach podczas Losaru (tybetańskiego Nowego Roku). Wiedział, że w tym okresie uchodźcy wracają z sezonowego handlu swetrami, mają więc czym płacić. Wiedział też, że Tybetańczycy zawsze w Losar grają w karty, dokonywał więc wymuszeń, grożąc oskarżeniem o hazard. Z kolei zaprzyjaźniony lekarz tybetański wiózł leki ziołowe z Dharamśali do pro­ wadzonej przez siebie przychodni na południu Indii. Gdy wychodził z dworca kolejowego, wyłowili go z tłumu policjanci. Powiedzieli, że nie wolno takich rze­ czy przewozić pociągiem i zażądali zapłacenia kary dwóch tysięcy rupii (około 50 dolarów). Gdyby się nie zgodził, zabraliby go na komisariat. Bał się, więc zapłacił. Rezultat jest taki, że Tybetańczycy prawie nigdy nie zgłaszają się na 32 Tybetańskie słowo oznaczające dosłownie Anglika. Brytyjczycy byli pierwszymi białymi, z któ­ rymi zetknęli się na większą skalę Tybetańczycy, stąd dziś termin ten jest popularnie używany na okre­ ślenie wszystkich białych przedstawicieli świata zachodniego. �Natalia Bloch 88 policję — znam przypadki poważnych zranień czy nawet zabójstw w środowi­ sku tybetańskim, które były „załatwiane” pomiędzy Tybetańczykami. Mężczy­ zna, który potrącił śmiertelnie mnicha na motorze, błagał jego brata: „Proszę, nie zgłaszaj tego na policji. Wiesz, ja jestem Tybetańczyk, ty jesteś Tybetańczyk — dogadamy się. Po co oni mają się do tego mieszać”. Koresponduje to zresztą z indyjskim postrzeganiem młodych Tybetańczyków, zwłaszcza tych z dzielnicy tybetańskiej Majnu Ka Tila w Delhi, jako osób agre­ sywnych, zamieszanych w produkcję i dystrybucję nielegalnego alkoholu oraz używanie narkotyków. Nawet rektor jednej z Centralnych Szkół dla Tybetańczy­ ków, trochę przeze mnie sprowokowany, przyznał, co naprawdę myśli o swoich podopiecznych: Bo wie pani, oni w ogóle nie w iedzą jak się zachować, są wulgarni, nie m ają dla nikogo szacunku. A wie pani, co się dzieje w hostelu?! Uczniowie p a lą p iją biorą narkotyki, a w jednej szkole to dziewczyny się prostytuowały! W ten sposób stymulujące się nawzajem wyobrażenia tybetańsko-indyjskie przyczyniają się do obustronnego niezrozumienia. Podsumowanie Tybetańczycy, choć urodzeni w Indiach, spotykają się z Indusami jedynie na Fumivallowskim „placu targowym”, i wydaje się, że obu stronom taki układ jak najbardziej odpowiada. Indusi, przyjmując postawę skrajnego etnocentryzmu, uważają że gdyby nie buddyzm, który ofiarowali Tybetańczykom, ci wciąż żyli­ by w ciemności i zacofaniu — wszystko, co cenne w kulturze tybetańskiej, poza ładnymi dziewczynami i smacznymi momo, pochodzi zatem z Indii. Tybetań­ czycy z kolei nie chcą się integrować nie dlatego, że czują się zmarginalizowani czy pogardzani, ale dlatego, że wskutek konsekwentnie prowadzonej polityki tożsamości, czują się lepsi. Emily T. Yeh i Kunga T. Lama, badacze diaspory tybetańskiej w Stanach Zjednoczonych, zaobserwowali wśród Tybetańczyków proces, który nazwali „wybielaniem” (ang. whitening). Polega on na przesuwaniu się na amerykańskiej skali rasowej od bieguna czarnego do bieguna białego po­ przez „biały sponsoring” — sponsorzy tybetańskich szkół, klasztorów i szeregu innych instytucji w Indiach są bowiem prawie zawsze biali (Yeh, Lama 2006). Sympatia i wsparcie świata zachodniego dla diaspory tybetańskiej jest rezultatem takich czynników, jak eksport buddyzmu tybetańskiego, romantyczne zachodnie wyobrażenia o Tybecie czy kreowanie pozytywnego wizerunku Tybetańczyków przez władze uchodźcze. W rezultacie uchodźcy tybetańscy, nawet ci, którzy formalnie nimi nie s ą bo urodzili się już poza Tybetem, zintemalizowali stereotyp „modelowej mniejszo­ �Być Tybetańczykiem urodzonym w Indiach. Polityka tożsamości na uchodźstwie 89 ści”. Dlatego też termin „uchodźca” nie ma dla Tybetańczyków negatywnych konotacji i nie jest bodźcem do przyjmowania obywatelstwa indyjskiego. Tym bardziej, że gdyby do tego doszło, Tybetańczycy jako indyjscy obywatele plaso­ waliby się bardzo nisko na indyjskiej skali rasowej, prawdopodobnie gdzieś koło pogardzanych mieszkańców północnego wschodu. W takiej sytuacji korzystniej jest pozostać uchodźcą tybetańskim — godną ofiarą komunistycznych prześlado­ wań, podejmującą wysiłek ocalenia dla dobra całego świata buddyzmu tybetań­ skiego. Taka polityka tożsamości może mieć jednak negatywne, nieprzewidziane konsekwencje, jak chociażby zaobserwowany w Ameryce przez Yeh i Lamę ra­ sizm tybetański, skierowany przeciwko innym mniejszościom, głównie afrykań­ skiej. Takie samo zjawisko ma, moim zdaniem, miejsce w Indiach — jednak nie w relacji do innych grup mniejszościowych, ale w odniesieniu do społeczności kraju osiedlenia. Tybetańczycy stosują politykę oporu wobec kultury indyjskiej, ponieważ uważają, że ich kultura jest lepsza. Słowa kluczowe: Tybetańczycy, Indie, uchodźstwo, polityka tożsamości, wyobrażona ojczyzna, stereotypy, strategie opora, nieasymilacja B IB L IO G R A FIA Anand D. 2000 Avedon J.F. 1997 Craig M. 1999 (Re)imagining Nationalism: Identity and Representation in the Tibetan Diaspora o f South Asia, „Contemporary South Asia” 9: 3, s. 271-287. In Exile from the Land o f Snows, Viking: Penguin Books. Kundiin: Dusza Tybetu, przeł. S. Godziński, Warszawa: Wydawnictwo Alfa. Dalajlama Tenzin Giaco 1999 Wolność na wygnaniu. Autobiografia, przeł. A. Kozieł, Warszawa: Bertels­ m ann Media. DeVoe D.M. 1987 Keeping Refugee Status: A Tibetan Perspective, w: S.M. Morgan, E. Col­ son (eds.), People in Upheaval, New York: Centre for Migration Studies, s. 54-65. Fumivall J.S. 1956 Colonial Policy and Practice: A Comparative Study o f Burma and Nether­ lands India, New York: N ew York University Press (in cooperation with the Institute o f Pacific Relations). Inamdar S. (ed.) 2005 Mahatma Gandhi & His Holiness Dalai Lama on Non-violence and Com­ passion, Dharamsala: Department o f Information and International Rela­ tions. �90 Hess J.M. 2006 Natalia Bloch Statelessness and the State: Tibetans, Citizenship, and Nationalist Activism in a Transnational World, „International Migration” 44: 1, s. 79-103. Kaczmarek Ł. 2008 Fidżi. D zieje i barwy wielokulturowości, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie. Loescher G. 1993 B eyond Charity: International Co-operation and the Global Refugee Cri­ sis, Oxford: Oxford University Press. M ountcastle A. 1997 Tibetans in Exile: The Construction o f Global Identities, The State Univer­ sity o f N ew Jersey (niepublikowana rozprawa doktorska). N eh ru ’s ... 1959 N eh ru ’s Statement in the Lok Sabha, w: Dalai Lama and India: Indian Public and Prime M inister on the Tibetan Crisis, New Delhi: The Institute o f National Affairs. N orbu D. „Otherness ” and the M odem Tibetan Identity, „Himal”, May/June, s. 10-11. 1992 The Settlements: Participation and Integration, w: D. Bemstorff, H. von 2004 Welck (eds.), Exile as Challenge. The Tibetan Diaspora, New Delhi: Orient Longman, s. 186-212. Ramble Ch. 1993 Whither, Indeed, the Tsampa Eaters?, „Himal”, Sept./Oct., s. 21-25. Roy E. 2002 Tibetan Refugees to Cast Votes, „Express India”, 19 March. Shakya T. 1993 Whither the Tsampa Eaters?, „Himal”, Sept./Oct., s. 8-11. Shrimali K.L. 1984 M odem Education and Tibetan Refugees, w: Samphel, Tibet — 84. 25 Years o f Struggle and Reconstruction, Dharamsala: The Information Office, bns. Snellgrove D., Richardson H. 1978 Tybet. Zarys historii kultury, przeł. S. Godziński, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Stasik D. 1997 Język hindi, cz. 2, Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG. Subramanya N. 2004 Human Rights and Refugees, New Delhi: A.P.H. Publishing Corporation. Tibetan Demographic Survey... 2000 Tibetan Demographic Survey 1998, Dharamsala: Planning Council, Cen­ tral Tibetan Administration. Tsundue T. 2008 Kora, przeł. S. Baranowski, M. Barski, Kraków: vis-a-vis/Etiuda. Wangpo T. 2006 Gender Bender: The Myth o f Gender Equality in Tibetan Society, http:// temp.phayul.com/news/article.aspx?id=14366&t=l&c=4 (12.01.2009). �Być Tybetańczykiem urodzonym w Indiach. Polityka tożsamości na uchodźstwie 91 World Refugee Survey... 2008 World Refugee Survey, Country Report: India, U .S. Committee for Refugees and Immigrants, http://www.refugees.org/countryreports.aspx?id=2143 (01.02.2009). Y ehE. 2002 Will the R eal Tibetan Please Stand up? Identity Politics in the Tibetan Diaspora, w: P.Ch. Klieger (ed.), Tibet, S e lf and the Tibetan Diaspora: Voices o f Difference. Proceedings o f the 9th Seminar o f the International Association fo r Tibetan Studies in Leiden 2000, Boston: Brill’s Tibetan Studies Library, s. 229-254. Yeh E.T., Lama K.T. 2006 Hip-hop Gangsta or M ost Deserving o f Victims? Transnational Migrant Identities and the Paradox o f Tibetan Racialization in the USA, „Environ­ mental and Planning A ” 38, s. 809-829. Natalia Bloch B E IN G A TIBETA N B O R N IN INDIA. T H E PO LITIC S OF ID E N TITY IN EX ILE (Sum m ary) The largest Tibetan diaspora in the world lives in India. This year it is celebrating fifty years o f its existence. A large percentage o f this community are „bom refugees” - a young generation, who have never seen Tibet and the only reality that they know o f is India. W hat is striking is a very limited impact o f the Indian culture on the view and attitudes o f young Tibetans. Young Tibetans have an ambivalent attitude to their „new motherland”. On the one hand they realise that Indian authorities have offered their families an asylum and have extended considerable financial support within the framework o f refugee adaptation schemes. They know that they should be grateful for that. A t the same time, however, they feel like second class citizens - they have no electoral rights, they have no passports, they cannot buy land. In everyday life Tibetans hardly ever make friends with members o f a host society. Marriages with them are even less frequent. They perceive them as xenophobic and dull. They oppose Buddhist equality to social inequalities imposed by the caste system. They despise the Indian policy for corruption and exploitation; they do not trust the Indian justice system. This article attempts to answer the question how young Tibetans bom in India perceive Indian culture and how they minimise its influence upon their own lives. The author also discusses the extent to which such practices are the result o f the intentional policy o f the Tibetan Government in Exile, oriented to non-assimilation and building o f a pan-Tibetan identity in the diaspora. Key words: Tibetans, India, exile, politics o f identity, imagined motherland, stereotypes, strategies o f resistance, non-assimilation �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d42935262a8914bb9840df46086894f7.pdf ebcc1e93857efdc38ee3233c2684bf9e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4213 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource garncarstwo ludowe - ośrodki Studziany Las - garncarstwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3929 Title A name given to the resource Ośrodek garncarski w Studzianym Lesie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.4 ; s.246-248 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text rękojeści szabli, tak charakterystyczny dla okresu konfederacji barskiej (1768—1772) i powstania k o ś ­ ciuszkowskiego . R ę k o j e ś ć szabli oraz swobodne i d ł u g i e p u k l e n a t u r a l n y c h w ł o s ó w w s k a z u j ą raczej późniejszą d a t ę powstania rzeźby od zaznaczonego na nagrobku r o k u śmierci. Zachodzi więc t u wypadek odmłodzenia modelu — nlie na podstawie zachowanej jego podobizny z l a t m ł o d s z y c h , lecz przez to, że r z e ź ­ biarz n a d a ł m u s y l w e t k ę młodego mężczyzny sobie współczesnego. 1 Istnieje pewne p o d o b i e ń s t w o formalne m i ę d z y n a ­ grobkiem a poprzednio o m ó w i o n ą a m b o n ą ; np. spo­ kojny, chociaż bardziej m i ę k k i .sposób przedstawie­ nia szat oraz przewaga u k ł a d ó w pionowych przypo­ mina rzeźbę f i g u r a l n ą z ambony, Co do strony tech­ nicznej p ł y c i e nagrobnej w i d a ć więk?*ą bieg­ łość r ę k i wykonawcy i bardziej w y g ł a d z o n ą f a k t u r ę , zwłaszcza w i d o c z n ą na p i a s k o r z e ź b i o n e j postaci zmar­ łego. w Wszystkie trzy r z e ź b y należy n i e w ą t p l i w i e p r z y ­ p i s y w a ć jednemu wykonawcy, p o n i e w a ż w y k a z u j ą one w s p ó l n e cechy stylistyczne z a r ó w n o w ornamen­ tyce r o ś l i n n e j jak i w ujęciach figuralnych, k t ó r e ulegają p e w n y m zmianom wraz z w y k s z t a ł c a j ą c ą się biegłością t e c h n i c z n ą wykonawcy. Był to p r a c u j ą c y dla rodziny Kucharskich prawdopodobnie r z e ż b i a r z saimouk, k t ó r e g o poszczególne etapy rozwoju można śledzić na p r z y k ł a d z i e omawianego z e s p o ł u rzeźb. P i e r w s z ą p r a c ą , przypuszczalnie jeszcze z u p e ł n i e sa­ modzielną, bo nie n a w i ą z u j ą c ą do oficjalnej sztuki kościelnej, b y ł o c y b o r i u m . P r a c u j ą c nad a m b o n ą rzeź­ biarz s t a r a ł się n a w i ą z y w a ć do p r z y k ł a d ó w ogólnie w y s t ę p u j ą c e j w t y m okresie rzeźby kościelnej. Tech­ nicznie r o z w i ą z a ł ją jednak o d r ę b n i e — w y k o n u j ą c korpus ambony z jednego pnia, o co by się żaden Fot. Stefan w y k s z t a ł c o n y r z e m i e ś k i i c z o rzeźbiarz nie był p o k u ­ sił. Wreszcie w p ł y c i e nagrobnej osiągnął swój szczyt rozwoju z a r ó w n o w oryginalnej kompozycji j a k i bieg­ łości technicznej. Przeciwko przypuszczeniom, że autor rzeźb m ó g ł b y b y ć r z e m i e ś l n i c z o kształcony, przema­ wia r ó w n i e ż fakt, iż p o z o s t a w i ł je w s u r o w y m drze­ wie -, co dla X V I I I w i e k u jest zjawiskiem dosyć osobli­ w y m . Z p o w y ż s z e g o wynika, że artysta b y ł samou­ kiem. Z a n i m jednak Kucharscy powierzyli m u prace r z e ź b i a r s k i e , c z y m ś m u s i a ł n i e w ą t p l i w i e zwrócić ich u w a g ę na swoje zdolności. W e d ł u g wszelkiego p r a w ­ d o p o d o b i e ń s t w a były to poprzednio już wykonywane przez niego na użytek w s i rzeźby świętych, k t ó r e potem odbiły sie_ 'pewnym cenom w fisuritsich spo stołów i anioła przy ambonie. A u t o r e m omawianego zespołu r z e ź b z kościoła w Kraszewie 'byłby więc działający w pierwszej po­ lowie X V I I I w i e k u anonimowy rzeźbiarz l u d o w y 3 k t ó r e g o prace wykonywane dla w s i uległy od tego cza­ su prawdopodobnie już c a ł k o w i t e m u zniszczeniu, lecz pewne o nich pojęcie d a j ą opisane rzeźby, a z w ł a s z ­ cza ich partie bardziej tradycyjne. S t a n o w i ą one zespół z a b y t k ó w niezmiernie w a ż n y c h dla bliższego poznania X V I I I - w i e c z n e j rzeźby ludowej. ( PRZYPISY 1 S k ł a d a m p o d z i ę k o w a n i e prof. d r o w i Zb. B o c h e ń ­ skiemu z Muzeum Narodowego w K r a k o w i e za ł a s k a ­ wą konsultację. - Do 1952 r o k u wszystkie omawiane r z e ź b y były w s u r o w y m drzewie i nie w y k a z y w a ł y ż a d n y c h Sia­ d ó w polichromii. Potem zostały niestety pomalowane f a r b ą olejną, co zmieniło ich ogólny charakter zde­ cydowanie na niekorzyść. » Poszukiwania w archiwaliach dotyczących k o ś c i o ­ ła w Kraszewie i rcdziny Kucharskich nie daty ż a d ­ nych w y n i k ó w . Deptuszewskl. « Ewa Fryś OŚRODEK GARNCARSKI W STUDZIANYM Wioska Studziany Las, głęboko u k r y t a w lasach nad C z a r n ą H a ń c z ą , s k ł a d a się zaledwie z ok. 20 do­ m ó w . W e d ł u g t r a d y c j i — w k a ż d y m prawie domu p r a c o w a ł „ d a w n i e j " garncarz. D a w n i e j oznacza t u czasy przed p i e r w s z ą w o j n ą ś w i a t o w ą i okres m i ę ­ dzywojenny. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m gdy zbyt­ nio w y p y t y w a n o tych wiejskich w y t w ó r c ó w o u p r a w ­ nienia rzemieślnicze — ilość ich zaczęła topnieć. N a j ­ dłużej, bo do 1947 r. p r a c o w a ł .jako garncarz F r a n ­ ciszek Jurgielewicz, u w a ż a n y zreszitą za najlepszego fachowca w tej dziedzinie. U m a r ł w k i l k a lat p ó ź n i e j . Studziany Las jako o ś r o d e k garncarski z a m a r ł więc zaledwie przed 10 laty, m o ż e m y zatem t r a k t o ­ w a ć go jako p r a w i e w s p ó ł c z e s n y . W niedalekim 246 LESIE, POW. SEJNY stosunkowo s ą s i e d z t w i e czynne są do dziś takie o ś r o d ­ k i , j a k A u g u s t ó w czy Sejny, a niedawno jeszcze Su­ w a ł k i , k t ó r y c h produkcja z a r ó w n o pod w z g l ę d e m form w y r o b ó w , jak i techniki ich wykonania nie w y r ó ż n i a się szczególnie w ś r ó d znanej i stosowanej powszechnie na terenie Polski. Natomiast garncarstwo w Studzianym Lesie jest tak n i e s ł y c h a n i e pod k a ż ­ d y m w z g l ę d e m p r y m i t y w n e , że zasługuje na osobną wzmiankę. Studziany Las wymienia W ł o d z i m i e r z H o ł u b o w i C i w swojej pracy „ G a r n c a r s t w o wiejskie zachodnich t e r e n ó w B i a ł o r u s i " \ jednak prawdopodobnie nie znał o ś r o d k a tego z autopsji, g d y ż mie p o w o ł u j e się na żadne pochodzące stamtąd materiały. �Wyroby garncarskie ze Studzianego Lasu ograni­ czają się do k i l k u zaledwie f o r m . Są to mianowicie: g a r n k i , „ d z i e ż k i " c z y l i „ m l e c z n i a k i " , misy, „ m a k o t r y " , „ ł a c h a ń k i " oraz „gaiki do sieci". W y j ą t k o w o w y r a ­ biano jeszcze podobno dwojaki i dzbanki. Z w y m i e ­ nionych f o r m znamy t y l k o dzieżki, m a k o t r y i ł a ­ c h a ń k i . Dzieżki, u ż y w a n e do przechowywania mleka (ryc. 3), p o s i a d a j ą p r o f i l e s o w a ł y , z bardzo słabo w y ­ chylonym b r z u ś c e m . Ś r e d n i c a w y l e w u jest nieco większa od ś r e d n i c y dna. Dzieżki te nie p o s i a d a j ą pod w z g l ę d e m formy o d p o w i e d n i k ó w w ś r ó d n a c z y ń p u ­ blikowanych przez H o ł u b o w i c z a , a w p e w n y m t y l k o stopniu n a w i ą z u j ą do w y r o b ó w ze wsi Siemieniuki, K u r n i k i , czy Z a b o r c ę . 1 I M a k o t r y (ryc. 1) s ł u ż ą do tarcia m a k u . Mają lekko w y p u k ł e , rozszerzające się k u górze ścianki boczne i zbliżone są k s z t a ł t e m do formy donicy ze wsi Za­ borcę. Charakterystyczne dla donic jest p o d k r e ś l e n i e w y l e w u „śladzikiem", k t ó r y p o w s t a ł dzięki z w ę ż e n i u ścianki na k r a w ę d z i naczynia. Tego sposobu zdobie­ nia H o ł u b o w i c z w ogóle nie notuje w ś r ó d p u b l i k o ­ wanego m a t e r i a ł u . i Ł a c h a ń k i (ryc. 2), czyli formy do wypiekania c i a ­ sta, w y g l ą d e m swoim p r z y p o m i n a j ą owalne półmiski, o d o s y ć wysokich, prostych, u k o ś n i e w y c h y l o n y c h ś c i a n k a c h bocznych. M i m o to nie s ą one ani w p o ł o wie tak wysokie, jak ś c i a n k i na t z w . „ p o d ł u ż n y c h misach" opisywanych przez H o ł u b o w i c z a . i i „Gałki do sieci" b y ł y to wrzecionowate c i ę ż a r k i z otworem w z d ł u ż osi, k t ó r e służyły okolicznym r y ­ bakom do obciążania sieci. ! I ' • ! Naczynia wykonane w Studzianym Lesie charak­ teryzuje ogólnie bardzo p r y m i t y w n e wykonanie. Poza w y m i e n i o n y m w y ż e j „ ś l a d z i k i e m " , nie w y s t ę p u j e na nich ż a d n a dekoracja. Naczynia długo u ż y w a n e po­ k r y t e są c z a r n ą , g ł a d k ą , l ś n i ą c ą p a t y n ą , p i e r w o t n y ich kolor jest ciemnobrunatny z szarym odcieniem. Szerokość ś c i a n e k w p r z e k r o j u wynosi p r z e c i ę t n i e 0,7—1 cm. W p r z e ł o m i e naczynia w i d a ć d o m i e s z k ę grubego piasku. Surowiec s t a n o w i ł a glina raczej t ł u s t a , w dwóch gatunkach, czerwona i siwa, wydobywana w odle­ g ł e j o 10 k m wsi K a r o l i n . Z czerwonej wyrabiano ł a c h a ń k i i makotry, z siwej — mleczniaki i g a r n k i . A b y glina b y ł a chudsza dodawano do niej grubego piasku. Piasek ten o t r z y m y w a l i garncarze przesiewa­ jąc na sicie p o t ł u c z o n e otoczaki, przepalone uprzednio w ognisku łaźni. W e d ł u g informacji syna n i e ż y j ą ­ cego już garncarza — na 50 k g gliny dodawano m n i e j w i ę c e j 20 k g piasku. Prawdopodobnie w rzeczywi­ stości stosunek ten b y ł nieco inny. D o m i e s z k ę tego t y p u stosowano powszechnie w omawianych przez H o ł u b o w i c z a b i a ł o r u s k i c h o ś r o d k a c h garncarskich. S c h u d z o n ą uprzednio glinę wyrabiano w ten sposób, że deptano ją nogami, a n a s t ę p n i e — rzucano b r y ł y o ziemię. Naczynia formowano na dwutarczow y m k r ę g u (ryc. 4). B y ł to k r ą g czterosponowy, na nieruchomej osi, osadzonej w drewnianym, p r z e n o ś ­ n y m klocku. Dolna tarcza, znacznie większa od g ó r ­ nej, przystosowana była do n a p ę d u nożnego. K r ą g w y k o n y w a n o w całości z drewna. Garncarz s i a d a ł do toczenia na ł a w i e , k r ą g umiesz­ czając między nogami. Jedno p c h n i ę c i e k r ę g u d a w a ł o zaledwie 2 obroty d o k o ł a osi. Szybki r u c h w i r o w y nie był t u jednak konieczny, g d y ż p r z y formowaniu naczynia stosowano p i e r ś c i e n i o w ą t e c h n i k ę wyle­ s i a n i a . N i e w i e l k ą b r y ł ę gliny r o z p ł a s z c z a n o na k r ę g u , w y g n i a t a j ą c p ł y t k ą miseczkę. N a s t ę p n i e do ś c i a n e k tej m i s k i doklejano p i e r ś c i e n i e z w a ł k ó w gliny, do­ k ł a d n i e zacierając ś l a d y łączenia. Doprowadzone do zamierzonej wysokości naczynie obtaczano, w y g ł a ­ dzając ś c i a n k i d r e w n i a n y m „nożem", zbliżonym w k s z t a ł c i e do sztyletu. Ł a c h a ń k i , k t ó r y c h długość była w i ę k s z a od ś r e d n i c y g ó r n e j tarczy k r ę g u , for­ mowano na drewnianej, owalnej podstawce, poło­ ż o n e j na k r ę g u . Wyrobem n a c z y ń glinianych zajmowali się m ę ż ­ czyźni. W y j ą t e k s t a n o w i ł a jedna t y l k o kobieta, i m i e ­ niem Ł u c k a , k t ó r a p r a c o w a ł a jeszcze przed p i e r w ­ szą w o j n ą ś w i a t o w ą . W y p a ł n a c z y ń o d b y w a ł się w n o r m a l n y m piecu do w y p i e k u chleba, w n i e k t ó r y c h w y p a d k a c h nieco w i ę k s z y m od p r z e c i ę t n y c h . W piecu, po uprzednim przepaleniu, u k ł a d a n o kunsztowny pomost ze szczap wpoprzek d w ó c h w i ę k s z y c h polan b i e g n ą c y c h przez całą długość paleniska. Na pomoście, z w a n y m t u „uściółka", kładziono naczynie, k t ó r e przez c a ł y d z i e ń w y g r z e w a ł o s i ę w c i e p ł y m piecu, t r a c ą c resztki w i l ­ goci. Wieczorem podpalano uściółkę, k t ó r a p ł o n ę ł a około trzech godzin. K i e d y się zwęgliła, s ł y c h a ć b y ł o „ g r u c h " . O b s u w a ł y się w ó w c z a s naczynia, już w y ­ palone. Miały one wtedy podobno kolor czerwony. G o r ą c e jeszcze w y c i ą g a n o w i d e ł k a m i z pieca i zanu­ rzano w zakwaszonym rozczynie z ż y t n i e j m ą k i , po czym w k ł a d a n o je z p o w r o t e m do pieca, gdzie su­ szyły się „na żarze" i n a b i e r a ł y ciemnej b a r w y . Czyn­ ność tę informator nazywa „ f a r b o w a n i e m " , natomiast u H o ł u b o w i c z a nosi ona n a z w ę „ h a r t o w a n i e " . Po­ j e m n o ś ć pieca była niewielka, t o t e ż np Franciszek Jurgielewicz w okresach w z m o ż o n e g o p o p y t u na ce­ r a m i k ę w y p a l a ł co drugi dzień p e ł n y piec n a c z y ń . Zbyt w y r o b ó w zapewniony b y ł w najbliższej oko­ licy. Zajmowali się t y m sami w y t w ó r c y . Przed p i e r w ­ szą w o j n ą (a w czasach p ó ź n i e j s z y c h już bardzo rzadko) jeździli oni z towarem na j a r m a r k i d o Sejn, S u w a ł k , czasem do Augustowa c-zx-Ql££ka»-przeważnie jednak sprzedawali swoje w y r o b y na miejscu, p r z y ­ b y w a j ą c y m do ich d o m ó w chłopom, oraz systemem d o m o k r ą ż n y m , objeżdżając f u r m a n k ą w i o s k i nieco bardziej oddalone. Wyjazdy takie najczęściej b y w a ł y jednodniowe, tylko w okresach z w i ę k s z o n e g o zapo­ trzebowania (np. na ł a c h a ń k i i m a k o t r y — przed Wielkanocą) w y j e ż d ż a n o na dwie doby. Należność garncarze pobierali w p i e n i ą d z a c h lub w naturze. W y p ł a c a n o j ą zbożem: j ę c z m i e n i e m lub owsem, w ilości takiej, jaka p o m i e ś c i ł a się w sprzedawa­ n y m naczyniu. D u ż y m powodzeniem cieszyły się naczynia ze Studzianego Lasu zwłaszcza w zamiesz­ k a ł e j przez R u s i n ó w wsi Pogorzelec. 247 �Ryc. 1. „Makotra", wys. 18 cm. Ryc. 2. „Łachemka", wys. 9 cm, dl. 43,5 cm, szer. 23,5 cm. Ryc. 3. „Dzieżka", wys. 23 cm. Wyk. Fr. Jurgielewicz. Studziany Las, pow. Sejny. Ryc. 4. Sponowy krąg garncarski (zdekompletowany) ze Studzianego Lasu, pow. Sejny. �Prymitywny sposób w y r o b u naczyń, stosowany do niedawna w Studzianym Lesie, nie posiada ana­ logii w ż a d n y m z poznanych dotychczas na terenie naszego k r a j u o ś r o d k ó w garncarskich. Wprawdzie sponowego k o ł a garnacarskiego, k t ó r e jeszcze w X V I I I i w p o c z ą t k a c h X I X w i e k u zdobiło pieczecie c e c h ó w garncarskich, u ż y w a n o jeszcze niedawno w M r z y głodzie, o ś r o d k u garncarskim położonym na północ od Sanoka * jednak z a r ó w n o r ę c z n e lepienie garn­ ków, jak i schudzanie g l i n y t ł u c z o n y m kamieniem, wypalanie n a c z y ń w piecach piekarskich, czy harto­ wanie c z e r e p ó w po w y p a l e n i u — s t a n o w i ą formy, k t ó r e na teTenie naszego k r a j u zaginęły od dawna i bez ś l a d u . Najbliższe analogie do omawianej t u techniki znajdujemy w opisie Jagmina*, d o t y c z ą c y m garncarzy z Szereszewa, m a ł e j m i e ś c i n y leżącej na wschód od Puszczy B i a ł o w i e s k i e j , oraz na pozosta­ ł y c h terenach B i a ł o r u s i , s k ą d m a t e r i a ł y publikuje Włodzimierz Hołubowicz. Bliskie s ą s i e d z t w o Studzianego Lasu ze z n a j d u j ą ­ c y m i się już na terenie ZSH.lt o ś r o d k a m i garncarski­ m i (jak np. Pieszczanka pod Grodnem), k t ó r e p o s ł u ­ g u j ą się podobnymi technikami produkcji, pozwala p r z y p u s z c z a ć , że garncarstwo Studzianego L a s u jest genetycznie z w i ą z a n e z garncarstwem obszaru b i a ł o ­ ruskiego, i stanowi — b y ć może — niezbyt nawet odległy czasowo jego odprysk. Przypuszczenie to znajduje potwierdzenie w miejscowej tradycji, k t ó r a m ó w i , że pierwszym garncarzem m i a ł t u być Rusin, unita, nazwiskiem S o b ó t k o , k t ó r y podobno pochodził spod Grodna (być m o ż e z wymienionej w y ż e j Pieszczanki), a w Studzianym Lesie osiedlił się pod koniec ubiegłego wieku. M i e s z k a ń c y wioski, k t ó r z y dotych­ czas szukali dodatkowych możliwości zarobkowania przede wszystkim w zajęciach z w i ą z a n y c h z eksploa­ Fol. Anna Jan tacją lasu, zaczęli go n a ś l a d o w a ć , zwłaszcza że g a r n ­ carstwo na t y m poziomie technicznym nie b y ł o za­ wodem skomplikowanym, nie w y m a g a ł o poza t y m w i ę k s z y c h w k ł a d ó w finansowych. W odległości k i l k u n a s t u k i l o m e t r ó w od Studzia­ nego Lasu pracowali garncarze miejscy, z k t ó r y c h wyrobami s t y k a l i się w y t w ó r c y ze Studzianego Lasu na jarmarkach. Nie w p ł y n ę ł o t o j e d n a k a n i na zmia­ nę formy ich w y r o b ó w , ani też na ulepszenie tech­ n i k i produkcji. Na utrzymanie się na r y n k u p r y m i t y w n y c h n a c z y ń ze Studzianego Lasu m i a ł y , b y ć m o ż e , pewien w p ł y w ich zalety. Naczynia te bowiem, dzięki d u ż e m u do­ datkowi s c h u d z a j ą c e g o piasku i hartowaniu, dosko­ nale w y t r z y m u j ą gotowanie na ogniu, czego nie mo­ żna powiedzieć o wyrobach garncarzy miejskich. Nawet w domach m i e s z c z a ń s k i c h z Sejn, nie w y ł ą ­ czając miejscowych garncarzy, u ż y w a n e są „ ł a c h a n i e " ze Studzianego Lasu, k t ó r e u c h o d z ą za nie z a s t ą p i o n e w swej doskonałości naczynia do pieczenia ciasta i mięsa. Ceramika ze Studzianego Lasu, k t ó r a p r y m i t y ­ wem form, sposobem przygotowania m a t e r i a ł u i tech­ n i k ą wykonania przypomina n i e k t ó r e zabytki archeo­ logiczne z wczesnego średniowiecza, mogła, j a k w i ­ dać, z w y c i ę s k o k o n k u r o w a ć z n o w o c z e s n ą p r o d u k c j ą garncarską. PRZYPISY 1 Wł. Hołubowicz, Garncarstwo wiejskie zachodnich terenów Białorusi, T o r u ń 1930, s. 30. * J. Falkowski, B. Pasznycki, Na pograniczu łemkowsko-bojkowskim, L w ó w 1935, s. 41. * St. Jagmin, Garncarstwo w zapadłych kątach Puszczy Białowieskiej. „ W i s ł a " t. X X , s. 25S. Swiderski. Kunczyńska S P R A W O Z D A N I E T W Ó R C Z O Ś C I Z W Y S T A W Y L U D O W E J Wystawy plastyki l u d o w e j organizowane są przez Muzeum Lubelskie od k i l k u już lat, niezależnie od s t a ł e g o działu p o ś w i ę c o n e g o sztuce ludowej. W 1956 r. o g l ą d a l i ś m y tam bardzo i n t e r e s u j ą c o p o k a z a n ą t w ó r ­ czość wszystkich o ś r o d k ó w garncarstwa ludowegoczynnych na L u b e l s z c z y ź n i e , a ostatnio, w pierwszym półroczu 1959 r. — „Rok o b r z ę d o w y na L u b e l s z c z y ź ­ nie". Obie ekspozycje były recenzowane w „ P o l ­ skiej Sztuce L u d o w e j " '. Z a ł o ż e n i e m w y s t a w y o t w a r t e j w X V rocznicę w y ­ zwolenia Polski b y ł o zademonstrowanie współczesnej W S P Ó Ł C Z E S N E J L U B E L S Z C Z Y Z N Y p l a s t y k i ludowej na terenie w o j . lubelskiego. Jako za­ s a d ę klasyfikacji e k s p o n a t ó w p r z y j ę t o podział na poszczególne dziedziny plastyki, w k t ó r y c h z kolei w y o d r ę b n i o n o ośrodki t w ó r c z e . Staranny d o b ó r ekspo­ n a t ó w , t r a f n y z a r ó w n o z p u n k t u widzenia ich w a r ­ tości etnograficznej jak i w a l o r ó w artystycznych, oraz k u l t u r a l n a , przejrzysta ekspozycja s t a ł y się w M u ­ zeum Lubelskim już nieomal t r a d y c j ą . Na ostatniej wystawie budzi pewne w ą t p l i w o ś c i jedynie sposób eksponowania t k a n i n drapowanych na stelażach, co ł a m i e i zaciera ich p o r z ą d e k kompozycyjny. 249 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc3d4f4e7d4543385c6b3da48c3877aa.pdf 89f49aefc0a56408dddf56b47d3d872c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4210 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3926 Title A name given to the resource Sytuacja i perspektywy sztuki ludowej w Polsce / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.4 ; s.213-232 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski SYTUACJA I PERSPEKTYWY Proces zaniku sztuki ludowej rozpoczął się w k r a ­ jach wysoko u p r z e m y s ł o w i o n y c h j u ż w p o ł o w i e X I X wieku. P r z e b i e g a ł o n t y m ostrzej i m szybszy b y ł prze­ bieg zmian e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z n y c h na wsi. Toteż już na p o c z ą t k u naszego stulecia ginie niemal do­ szczętnie t w ó r c z o ś ć ludowa w A n g l i i , Francji, N i e m ­ czech, Belgii... Podejmowane w tych warunkach nie­ liczne zresztą p r ó b y ochrony sztuki ludowej nie mo­ gły p r z y n i e ś ć r e z u l t a t ó w . Polska, podobnie jak inne kraje zapóżnione w roz­ woju ekonomicznym, nie przeszła t y c h p r o c e s ó w r ó w ­ nie silnie. Niemniej zmiany, jakie już w k o ń c u ubieg­ łego stulecia zaczęły w y s t ę p o w a ć w życiu w s i i miaste­ czek, odbiły się t a k ż e na stanie sztuki ludowej. Objawy zanikania czy degenerowania f o r m ludowej twórczości starano się w y t ł u m a c z y ć niekorzystnym w p ł y w e m miasta, t r u d n ą s y t u a c j ą g o s p o d a r c z ą pro­ w a d z ą c ą do upadku rzemiosł, z u b o ż e n i e m wsi, i n ­ w a z j ą w y r o b ó w fabrycznych; przypisywano je róż­ n y m czynnikom — jeśli się t a k m o ż n a w y r a z i ć — odwracalnym. S ą d z o n o bowiem, że przy w ł a ś c i w y c h formach opieki i pomocy ze strony „ m i a s t a " , a ściślej m ó w i ą c - k r ę g ó w m i ł o ś n i k ó w ludowej k u l t u r y , uda się procesy zaniku i upadku p o w s t r z y m a ć , a może nawet i wrócić do dawnego stanu. Jeszcze w 1938 r. w i a r ę t a k ą p o d z i e l a ł a jedna z n a j ­ bardziej t r z e ź w o m y ś l ą c y c h działaczek i opiekunek sztuki ludowej — Helena S c h r a m m ó w n a . P i s a ł a ona: „ S z t u k a ludowa ginie, a j e d n y m z p o w o d ó w tego jest w ł a ś n i e stosunek do niej miejskiego człowieka... Za­ s t a n ó w m y .się więc jakie p o w i n n o być nasze p o s t ę ­ powanie, aby jej nie n i s z c z y ć " . S c h r a m m ó w n a naj­ większe n i e b e z p i e c z e ń s t w o w i d z i a ł a w pseudoludowości, w n i e p r z e m y ś l a n y c h , f a ł s z y w y c h p r ó b a c h inge­ rencji miasta w s z t u k ę l u d o w ą , nie dostrzegając tego, że kierunek z a c h o d z ą c y c h na wsi przemian jest n i e o d t w r a c a l n y , 'że proces r o z k ł a d u t r a ­ dycyjnej k u l t u r y l u d u a w i ę c i jego sztuki jest n i e ­ unikniony. 1 Dziś, bogatsi o d w a d z i e ś c i a lat d o ś w i a d c z e ń w i e ­ my, że nie zły w p ł y w miasta decyduje o losie t r a ­ dycyjnej t w ó r c z o ś c i ludowej. Sedno zagadnienia leży w t y m , że zachodzące zmiany podcięły korzenie ist­ nieniu o d r ę b n e j i tradycyjnej w formie sztuki ludo­ wej. Nie znaczy to jednak wcale, że sztuka ta musi Ryc. 1. Wnętrze izby łowickiej z tradycyjnym zdobie­ niem podłogi plaskiem. Domaniewice, po w . Rawa Mazowiecka. Ryc. 2. Wnętrze izby kurpiowskiej Czes­ ławy Konopka. Tatary, pow. Ostrołęka. SZTUKI LUDOWEJ W POLSCE �Rye. 3. Wnętrze izby Felicji Kosiniak. Za­ lipie, pow. D ą b r o w a Tarnowska. Ryc. 4. Wnętrze izby Marii Zając. Zalipie, pcw. Dąbrowa Tarnowska. szybko i całkowicie z a n i k n ą ć , nie oznacza też w ż a d ­ nym w y p a d k u l i k w i d a c j i wszelkich form twórczości artystycznej. W o d r ó ż n i e n i u b o w i e m od rewolucji p r z e m y s ł o w e j , jaka m i a ł a miejsce w krajach kapitalistycznych w X I X w., zmiany zachodzące w naszym k r a j u (po­ dobnie j a k w innych p a ń s t w a c h demokracji ludowej) nie pociągają za sobą tak tragicznych n a s t ę p s t w dla twórczości ludowej. Dzieje się tak, p o n i e w a ż procesy przebudowy ekonomiczno-społecznej realizowane są przez P a ń s t w o , k t ó r e m a możność regulowania za­ r ó w n o tempa j a k i zasięgu t y c h procesów, a n g a ż u ­ jąc przy t y m .poważne ś r o d k i w różnego rodzaju for­ my popierania twórczości ludowej, a zwłaszcza opieki nad tradycyjnym r z e m i o s ł e m artystycznym. CHARAKTER ZACHODZĄCYCH PRZEMIAN Sztuka ludowa nie jest j a k i m ś zjawiskiem ist­ n i e j ą c y m poza czasem i p r z e s t r z e n i ą . Przeciwnie — jest ona w y t w o r e m środowiska, odrębnego nurtu iudowej k u l t u r y . W ł a ś n i e istniejąca przez Wieki izo­ lacja w a r s t w y c h ł o p s k i e j s p o w o d o w a ł a , że n u r t ten wyklarował własne t r e ś c i oraz swoiste formy wyrazu, w y k s z t a ł c o n e w rezultacie d ł u g o t r w a ł e g o , zbiorowego procesu twórczego. Tak więc m ó w i ą c o sztuce ludowej jako o zjawisku ż y w y m , nie wolno nam z a p o m i n a ć , że jest ona ściśle p o w i ą z a n a z losami swego ś r o d o w i s k a , że istnieje zależność m i ę d z y prze­ mianami, jakie zachodzą w charakterze tej sztuki, a przemianami istniejącymi w jej ś r o d o w i s k u macie­ rzystym, na wsi. Toteż tam, gdzie p o d w a ż o n a zostaje izolacja wsi i zatarta granica między n u r t e m k u l t u r y ludowej a nieludowej — sztuka ludowa przestaje być j e d y n ą w y r a z i c i e l k ą t w ó r c z y c h potrzeb ludu, co w i ę ­ cej, przestaje nawet w wielu wypadkach być temu ś r o d o w i s k u potrzebna, degeneruje się, zanika. Zjawiska takie zaczynają na naszej ws, w y s t ę p o ­ w a ć już przy k o ń c u ubiegłego stulecia. S ą one oczy­ wiście p o c h o d n ą .przemian e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z n y c h , u j a w n i a j ą się jednak b e z p o ś r e d n i o w postaci z w i ę k ­ szonego o d d z i a ł y w a n i a w p ł y w u miasta, w p ł y w u m i e j ­ skiej c y w i l i z a c j i . Coraz w i ę c e j t o w a r ó w fabrycz­ nych wciska s i ę na Wieś, w y p i e r a j ą c rodzime rze­ miosło. Rośnie zainteresowanie dla " ś w i a t a " , dla miasta. P o w a ż n ą rolę odgrywa w t y m fakt z w i ę k s z o ­ nych r u c h ó w migracyjnych. Coraz częściej ludzie ze wsi s z u k a j ą p r a c y w mieście, j a d ą do innych dziel­ nic, często o bardziej r o z w i n i ę t y c h formach gospo­ darki (np. z Rzeszowskiego w Poznańskie). Przychodzi 214 L i • �wreszcie fala masowej emigracji zarobkowej za gra­ nicę (Westfalia, Francja, Ameryka). W r a c a j ą na wieś pobrani do wojska - nierzadko uczestnicy kampanii rosyjsko-japońskiej, francusko-pruskiej, ludzie, którzy przemierzyli k a w a ł świata, zanim wrócili do rodzin­ nej wsi. W ten sposób zaciera się dotychczasowa (i tak zresztą w z g l ę d n a ) izolacja dawnej tradycyjnej k u l t u r y ludowej, n a s t ę p u j e stopniowy jej rozkład. W świadomości wsi z a c h o d z ą coraz większe zmiany. Pod w p ł y w e m miasta i jego często pogardliwego na­ stawienia do wsi zmienia się stosunek c h ł o p a do swojej warstwy, wzrasta chęć odcięcia się od w ł a s n e ­ go środowiska, p r z y j ę c i a miejskich w z o r ó w życia*. Z m i a n y zachodzące w strukturze i świadomości społeczności wiejskiej n a r a s t a j ą mimo różnego ro­ dzaju p r ó b ratowania ludowej kultury, cofnięcia wsi na dawne pozycje. Z a r ó w n o pierwsza j a k i druga wojna światowa pogłębiają zachodzące procesy, a zmiany ustrojowe, j a k i e zaszły po wyzwoleniu, w zasadniczy sposób w p ł y w a j ą na s y t u a c j ę wsi. Zmienia się uikład s t o s u n k ó w w ł a s n o ś c i o w y c h , eko­ nomicznych, społecznych, Proces socjalizacji wsi, aczkolwiek przebiega nader opornie, z zahamowania­ m i , a nawet cofnięciami, m i m o wszystko odgrywa o g r o m n ą rolę w p r z e o b r a ż e n i a c h , jakie zachodzą. (Są wszystkie dane by r o k o w a ć w najbliższych latach znaczne nasilenie t y c h p r o c e s ó w . Gwarantem tego jest umaszynowienie gospodarki rolnej, co w konsek­ wencji musi dać takie efekty jak wzrost liczby k ó ł e k rolniczych spółdzielni z m i a n ę metod i charakteru oracy itp.) Już obecnie Z J ™ ' lZ*»z , n ! L ? NBŁNI ? N „ Z Z T°Z, v tTI.L Jcanoczesn e ' N za !1 " r i ™ n «utnr^»ini W u T TT dyc™ - autorytet ludzi starych rodziny kościoła Wieś przestaje być atrakcyjna, zmienia się stosu­ nek do ziemi. Badania socjograficzne p o k a z u j ą , że tak charakterystyczne d a w n i e j dla chłopa u m i ł o w a ­ nie ziemi przestaje w y s t ę p o w a ć w ś r e d n i m a z w ł a s z ­ cza m ł o d y m pookleniu. Z w ł a s z c z a młodzież myśli 0 porzuceniu wsi, przejściu do miasta. W okre­ sie m i ę d z y w o j e n n y m s p r z y j a ł o temu zubożenie i prze­ ludnienie w s i (ukryte bezrobocie szacowano wówczas na 6 milionów). Po wojnie zaś ogromnym b o d ź c e m do ucieczki ze wsi s t a ł o się u p r z e m y s ł o w i e n i e k r a j u i brak siły roboczej w miastach. To s t w o r z y ł o w a r u n k i do masowej emigracji l u d n o ś c i w o j s k i e j , szczególnie młodzieży do miast i o ś r o d k ó w p r z e m y s ł o w y c h . Nie jest to zjawisko dyktowane t y l k o w z g l ę d a m i ekono­ micznymi — p r z e c i e ż nawet w ostatnich trzech l a ­ tach, gdy miejski rynek pracy został niemal w pełni nasycony, a sytuacja gospodarcza wsi uległa poprawie 1 przedstawia się często korzystniej niż w miastach — nawet teraz obserwuje się m a s o w ą ucieczkę ze w s i . Trzydzieści procent m ł o d z i e ż y opuszcza dziś wieś, p r o ­ B cent ludzi w r a c a j ą c y c h po studiach na wieś r ó w n a się niemal zeru. Dlaczego tak się dzieje? P o n i e w a ż pod w z g l ę d e m k u l t u r a l n y m miasto jest n i e p o r ó w n a n i e a t r a k c y j n i e j ­ sze od wsi, p o n i e w a ż t r a d y c y j n y u k ł a d s t o s u n k ó w (nawet rodzinnych, s p y c h a j ą c y c h młodzież do r o l i bez­ p ł a t n e j najemnej siły w gospodarstwie) przestaje dziś o d p o w i a d a ć m ł o d e m u pokoleniu, k t ó r e nie czuje i p r z e w a ż n i e nie chce czuć z w i ą z k ó w z t r a d y c y j n ą kulturą ludową. Tak ginie siła atrakcyjna kuiltury ludowej, oby­ czaju, obrzędu, tak zmniejsza się zakres o d d z i a ł y w a ­ nia sztuki ludowej. A jednocześnie na w i e ś wchodzi k u l t u r a powszechna, k u l t u r a miejska. K s i ą ż k a , ga­ zeta, reprodukcja fotograficzna, f i l m , radio, a ostatnio i telewizja». Wszystko to działa b e z p o ś r e d n i o na sferę p o g l ą d ó w estetycznych ludu, na z m i a n ę jego upodo­ bań. Wynikają ludowej. z tego r ó ż n e konsekwencje dla sztuki Przede wszystkim sztuka ludowa przestaje być j e d y n ą , k t ó r a obsługuje swoje ś r o d o w i s k o . A prze­ stając być j e d y n ą traci dotychczasowy z w i ą z e k z upo­ dobaniami ludu, z jego t r a d y c j ą . Dzieje się tak po­ nieważ w d a w n y m u k ł a d z i e s t o s u n k ó w sztuka była dialektycznie z w i ą z a n a z tradycją. Każdorazowy kształt twórczości zależny był od tradycji, od tego czy zyskiwał a p r o b a t ę społeczności, czy zgadzał się z uformowanymi upodobaniami ś r o d o w i s k a - inaczej nie miał szans dalszego istnienia, s t a w a ł się jednost­ kowym, i n d y w i d u a l n y m faktem, na ogół bez kon­ sekwencji dla dalszego rozwoju twórczości ludowej. A l e z drugiej strony, sama tradycja nie b y ł a martwa, niezmienna. F o r m o w a ł ją także wkład indywi­ dualny twórcy, o ile oczywiście zgodny był z kie­ r u n k i e m przemian n a s t ę p u j ą c y c h w świadomości ludu. Nowe funkcje, nowe wzory widziane, nowe m o ­ dy wszystko to w p ł y w a ł o na z m i e n n o ś ć t r a d y c j i (mimo iż w p o r ó w n a n i u ze zjawiskami z a c h o d z ą c y m i w kulturze ń i e l u d o w e j z m i e n n o ś ć ta była raczej nie­ wielka) Zależność obopólna w t y m dynamicznym układzie s t o s u n k ó w t r a d y c j i " i t w ó r c y " p r z e s ą d z a ł a jednolitości charaWeru' k u l t u r y artystyczne i l ,L;lmr,vrn L W ™ r - i i ( r l L J l 0 P r l T r l V l l LZZ Z„Z\ rLnnn z caioKształtem zjawisK Kuiturowycn. uoecme zas ten związek p r z e s t a ł istnieć. N a s t ą p i ł a a u t o n o m i zacja tradycyjnych form sztuki ludowej, k t ó r a istnieje często juz bez ż a d n e j więzi z w ł a s n y m śro­ dowiskiem. N a s t ą p i ł z a n i k t r a d y c j i k t ó r a co­ raz s ł a b i e j organizuje dzis upodobania l u d u i obo­ wiązuje w coraz węższym, coraz bardziej profesjo­ nalnym k r ę g u ludowych t w ó r c ó w . P r z e k r e ś l e n i e izo­ lacja ludowej k u l t u r y m u s i a ł o p o c i ą g n ą ć za sobą takie s k u t k i . Zmianom uległa bowiem psychika, w y o b r a ź n i a , nawyki, upodobania. I jest to zjawisko dziś n a t u r a l ­ ne. W tych warunkach b e z w z g l ę d n i e jednak ginie dawny d y k t a t tradycji, k t ó r y o p i e r a ł się na jej f a k ­ tycznym monopolu w ś r o d o w i s k u l u d o w y m . P r z e s ą 215 �dza to o przyszłości sztuki ludowej, o jej m o ż l i w o ś ­ ciach rozwojowych. W oderwaniu od tradycji takie możliwości bowiem nie istnieją. To znaczy - istnieć będzie twórczość, r ó ż n e m o g ą być jej formy, ale na ogół nie będzie to już sztuka ludowa w dotych­ czasowym sensie jej odrębności i powszechności w danym ś r o d o w i s k u . 4 W t y c h warunkach n a s t ę p u j ą p o w a ż n e zmiany w charakterze i r o l i żyjącej jeszcze, tradycyjnej s - t u k i ludowej. Przede wszystkim: s z t u k a l u d o w a traci oparcie w ś r o d o w i s k u wiej­ skim, staje się w n i m niepotrzebna, czasem w r ę c z obca. W i e ś woM d'ziś w Wielu wypadkach t o w a r k u p ­ ny niż w ł a s n y p r z e m y s ł . I jest to nieuniknione. M a ­ szyna do szycia radioodbiornik telewizor motocykl skuter - wszystko to wkracza na w i e ś ' nie t y l k o z m i e n i a j ą c formy życia ale i w p ł y w a j ą c SWOJĄ postacią, t a k ż e na k s z t a ł t o w a n i e się nowych g u s t ó w estetycznych 'We w n ę t r z u w i e j s k i m 'znajduje się dziś coraz częściej to co u ż y t e c z n e co orzTOo mina miasto Przv tendencji m c J r t n f c r A ł n ł r m i e r L stvlera życia J* I ™7«t» *T«HrT«ntl w wirf.i, J ^ r t i r J h « T , i f c T 3 • t omzucenie nipm-,1 w h «™ U W •Z sn^tlt J r v ^ I ? T l nricum^h JLuki^ Tul cinlnl^l , H „ f T r e k o n s t r u u j ą c y c h zi P B « H C | wzory dekoracji (ryc. 1). Nawet ' ^ ~. , C C z l e e s f ę t a d Z w a ^ ^ Konopka, znana w y w n a n k l w l z b l e ^ « » ™H™ • T° cos w rodzaju ż y w e g o muzeum). R ó w n o c z e ś n i e w coraz silniejszym stopniu 's z t u ka l u d o w a t w o r z o n a jest dziś dla m i a s t a . Większość p o w s t a j ą c y c h obecnie w y r o ­ bów sztuki ludowej znajduje obecnie odbiorcę poza w ł a s n y m ś r o d o w i s k i e m . Dla miasta, a nawet na eks­ port tworzą i n d y w i d u a l n i artyści i całe ośrodki, po­ w i ą z a n e z CPLiA czy i n n y m i instytucjami handlowy­ mi. Twórczość ta jest oczywiście praktycznie poza j a ­ k ą k o l w i e k oceną w ł a s n e g o środowiska, uzależniona od potrzeb nowego nabywcy, od życzeń i oceny aparatu handlowego. I n i e z a l e ż n i e od tego, jakie są te życzenia i potrzeby, w j a k i m k i e r u n k u działają, utrzymania wysokich w a r t o ś c i plastycznych czy tworzenia się no­ wej sztuki ludowej — nie zmienia to faktu, że t w ó r ­ czość ludowa jest dziś w d u ż y m stopniu odseparowa­ na od w p ł y w ó w w ł a s n e g o środowiska, wyobcowana z n u r t u k u l t u r y w s p ó ł c z e s n e j wsi. ? z e 3 e g 0 m u u c z y n i ł a W ten sposób p o w s t a ł taki u k ł a d s t o s u n k ó w , w k t ó r y m sztuka l u d o w a — rozumiana w sensie t r a ­ dycyjnym — b y n a j m n i e j nie p o k r y w a się ze s z t u k ą obsługującą wieś a n i ze sztuką .tworzoną w s p ó ł c z e ś ­ nie przez lud. M a m y t u t r z y w s p ó ł r z ę d n i e istniejące kręgi p r z e c i n a j ą c e się, ale nie p o k r y w a j ą c e . Pierwszy - to twórczość ludowa o cechach s t y l i ­ stycznych u k s z t a ł t o w a n y c h przez t r a d y c j ę (oraz no­ we jej formy, np. w zdobnictwie w n ę t r z ) . 2 IG Drugi - produkcja „ m i a s t a " , docierająca na wieś i zaspokajająca coraz w i ę k s z ą część jej potrzeb k u l ­ turalnych. W o d r ó ż n i e n i u jednak od przeszłości, k i e ­ dy „ m i a s t o " w y t w a r z a ł o często dla w s i specjalne przedmioty, bliskie pojęcia „ludowego stylu", obecna produkcja nie nosi tych znamion o d r ę b n y c h , obsłu­ guje z a r ó w n o miasto jak i wieś. Trzeoi k r ą g — t o t w ó r c z o ś ć w s p ó ł c z e s n a l u d u , nie z w i ą z a n a z t r a d y c j ą sztuki ludowej. T w ó r c z o ś ć taka istnieje dziś z a r ó w n o w zakresie potrzeb wypowiedzi artystycznych jednostki (w stopniu p r z e w a ż a j ą c y m ) jak i w r z e m i o ś l e artystycznym ( w stopniu znacznie mniejszym). Charakter w s p ó ł c z e s n e j t w ó r c z o ś c i plas­ tycznej p o k r y w a się dziś w d u ż e j mierze z t w ó r c z o ś c i ą a m a t o r s k ą , a wiec n a ś l a d o w c z ą wobec w z o r ó w , jaikie p r z y c h ó d zą „z m ia sta (fotograf i a, naturalistycany obraz, rzeźba) a więc w i ą ż e islę raczej z t y m co w i e ś bierze od miasta niż z w ł a s n e j tradycyjnej k u l t u r y . 11 Trzeci k r ą g - to twórczość w s p ó ł c z e s n a ś r o d o w i s k a wiejskiego, niezależna od tradycji, a w i ę c pozbawio­ na znamion c h a r a k t e r y z u j ą c y c h s z t u k ę l u d o w ą . Nie jest to twórczość jednorodna, znajdziemy w niej z a r ó w n o w y b i t n e p r z y k ł a d y indywidualnych, samo­ rodnych a r t y s t ó w , j a k i z w y k ł y c h r z e m i e ś l n i k ó w czy a m a t o r ó w - u l e g a j ą c y c h zazwyczaj wzorom p ł y n ą ­ cym „z miasta". Tak u jednych jak i drugich do­ strzec m o ż n a nieraz specyficzny „ l u d o w y " punkt w y j ­ ścia. Szczególnie w y r a ź n y jest on tam, gdzie artysta wychodzi od tradycyjnej formy, aby r o z w i j a ć j ą da­ lej, niezależnie od dotychczas o b o w i ą z u j ą c y c h kon­ wencji (np. obrazy na szkle J. Jachimiaka, tkaniny D. Bujnowskiej). Ten „ l u d o w y " moment startu w i ­ doczny jest t a k ż e u rzeźbiarzy, takich j a k I . K a m i ń ­ ski, W. Ruszkowski, k t ó r z y - p o d e j m u j ą c i n n ą te­ m a t y k ę niż rzeźba tradycyjna - r o z w i ą z u j ą j ą indy­ widualnie, chociaż zgodnie z p e w n y m i w s p ó l n y m i za­ sadami, w y z n a c z a j ą c y m i określony stopień rozwoju świadomości artystycznej, poszanowanie dla materia­ łu i narzędzia, podobne w a r u n k i życia, podobne potrzeby i d ą ż e n i a . Oczywiście w ś r ó d wymienionych wyżej trzech k r ę ­ gów twórczości - drugi i trzeci w y k a z u j ą tendencje wzrostu, pierwszy natomiast (tradycyjna sztuka l u ­ dowa) zwolna się kurczy, zanika. Zanik ten nie n a s t ę p u j e jednak r ó w n i e szybko i b e z w z g l ę d n i e w różnych dziedzinach, są działy g i ­ nące niemal doszczętnie na naszych oczach, i są ta­ kie, k t ó r e przy sprzyjających okolicznościach m a j ą s z a n s ę nie t y l k o utrzymania się na dotychczasowym poziomie, ale nawet pewnego rozwoju. Z a l e ż y to od tego, czy m a j ą one uzasadnienie dalszej racji bytu, czy s ą o p ł a c a l n e ekonomicznie i zgodne z p a n u j ą c y m i upodobaniami. Praktyka dowodzi, że sztuka ludowa tam t y l k o utrzymuje się przy życiu we w ł a s n y m ś r o d o w i s k u , gdzie w y s t ę p u j ą jednocześnie wymienione trzy mo­ menty. Zjawisko takie zachodzi np. w w y p a d k u t k a ­ niny. Tkactwo miejsce w ludowe wciąż jeszcze znajduje swoje w i e j s k i m w n ę t r z u i pokrywa p o k a ź n ą �Ryc. 5. Garnek z uchem, ceramika niepolewana. Wyk. Stanisław Gąsior. Medynitt Głogowska, pow. Łańcut. Ryc. 6. Donica z nowym ornamentem plastycznym, wys. 24 cm. Wyk. Stanisława Świstak. Nowe Miasto. Ryc. 7. Dzbanek polewany z tradycyjnym ornamentem. Wyk. Mateusz Stanek. Łążek Ordynacki, pow. Janów Lubelski. część zapotrzebowania wsi, zwłaszcza gdy chodzi p t k a n i n ę d e k o r a c y j n ą . Jest o p ł a c a l n e , przy lepszej jakości kalkuluje się p r z e w a ż n i e poniżej ceny tka­ niny fabrycznej. Niezależnie przy t y m od w z g l ę ­ d ó w praktycznych, tkanina ludowa wciąż odpowiada upodobaniom swego ś r o d o w i s k a , tak że w t y m w y ­ padku m o ż n a m ó w i ć o istnieniu żywej pamięci zbio­ rowej, k t ó r a koryguje i w p ł y w a na proces twórczy. W p ł y w a to na utrzymanie wysokiego poziomu pro­ d u k c j i tkackiej - nawet, gdy w p o w a ż n y m procen­ cie wykonywana jest ona na u ż y t e k miasta (CPLiA). W tej sytuacji tkactwo wiejskie jest dziś najbardziej rozwiniętym rzemiosłem artystycznym na wsi, a w n i e k t ó r y c h o ś r o d k a c h (np. Opoczyńskie, K o l bielskie, Podlasie) m o ż n a m ó w i ć w ostatnich latach nawet o rozwoju i ulepszaniu kolorystyki. Wystarczy jednak, aby z podanych wyżej trzech m o m e n t ó w o d p a d ł c h o ć jeden, a dany dział sztuki ludowej zaczyna zanikać. W i d a ć to w y r a ź n i e na p r z y k ł a d z i e stroju. Utrzymuje się on w nielicznych już dziś regionach - tam, gdzie istnieje w y r a ź n a odrębność etniczna i duma z w ł a s n e j k u l t u r y (np. Łowicz, Krupie, Podhale)*. W tej sytuacji ma on swój sens, swoje uzasadnienie. Jest ono na tyle silne, że r ó w n o w a ż y z w i ę k s z o n y (w stosunku do odzieży miejskiej) koszt takiego ubioru. Uzasadnienie takie ma również strój w S ą d e c k i e m . Ale t u okazuje się, że moment ekonomiczny jest ważniejszy niż istniejące jeszcze powody przema­ w i a j ą c e za strojem. S t r ó j l u d o w y jest po prostu n i e o p ł a c a l n y . Wystarczy powiedzieć, że m ę s k i ubiór nowosądecki kosztuje dziś od 20 - 40.000 zł, czyli tyle, ile dwa garnitury miejskie, motocykl i radio!! W innych regionach, gdzie spoistość w ł a s n e j k u l ­ tury nie jest już silna, strój zanika. Traci rację bytu, mimo że wciąż dogadza gustom środowiska, k t ó r e z satysfakcją p r z y g l ą d a się zespołom regionalnym pieśni i t a ń c a , czy grupom „ p r z e b r a n y m " np. pod­ czas ś w i ą t p a ń s t w o w y c h czy d o ż y n e k . A l e w i e ś na codzień w o l i nosić u b i ó r miejski, choć zdaje sobie s p r a w ę z tego, że jest on brzydszy. Decyduje t u jed­ nak chęć zatarcia różnic z e w n ę t r z n y c h między czło­ wiekiem ze wsi i z miasta. Podobnie m o ż e m y śledzić sytuację w innych dzia­ łach sztuki ludowej. Zaobserwujemy w ó w c z a s zanik wycinanki - wraz z przyjęciem modelu miejskiego w n ę t r z a (mimo że wycinanka „ s a m a w sobie" podo­ ba się), upadek rzemiosła garncarskiego, snycerskie­ go czy kowalskiego - na skutek nieopłacalności tych dziedzin rzemiosła i łatwości kupna towaru z a s t ę p ­ czego - p r z e m y s ł o w e g o " . Ale rzecz charakterystyczna - we wszystkich tych wypadkach o losie danej dziedziny p r z e s ą d z a moment ekonomiczny albo utrata dawnych funkcji, dawnej roli. Nie p o d w a ż o n a zostaje w a r t o ś ć estetyczna, na­ dal bliska upodobaniom ludu. Dzieje się tak, ponie­ w a ż w s z t u c e z d o b n i c z e j (nie przedstawie­ niowej) nowe wzory nie przekreślają dawnych, tradycyjnych. Upodobanie do pewnego typu kompozycji czy z e s t a w i e ń barwnych, charakterystyczne dla danego obszaru, nie z m i e n i ł o się na skutek w t a r g n i ę c i a do izby wiejskiej towa­ r ó w fabrycznych. To, że k o m u ś podoba się „ m i e j s k i " kreton czy jedwab z M i l a n ó w k a , nie oznacza bynaj­ mniej, że stracił gust do pasiaka czy ludowego haftu. Zasady konstrukcji ornamentu są bowiem identyczne w dobrym wyrobie fabrycznym i w tradycyjnym l u d o w y m , a nowe n a w y k i estetyczne, p o w s t a j ą c e pod w p ł y w e m kontaktu ze s z t u k ą n i e - l u d o w ą — nie p o p a d a j ą w sprzeczność z dawnymi nawykami, u k s z t a ł t o w a n y m i na tradycji ludowej t k a n i n y czy zdobnictwa. Nie p o p a d a j ą w sprzeczność, ale - z a u w a ż m y w p ł y w a j ą na kierunek przemian zachodzących nawet 217 �w łonie tradycyjnych technik zdobniczych. Nierzad­ ko obserwujemy np. tendencje do z a s t ę p o w a n i a orna­ mentu geometrycznego - r o ś l i n n y m czy figuralnym. Tendencje „ilustratorskie", a ściślej m ó w i ą c - naturalistyczne, w y s t ę p u j ą z a r ó w n o w ś r ó d t w ó r c ó w jak i odbiorców. Potęguje je w p ł y w g u s t ó w drobnomieszczańskieh, k t ó r e u d e r z a j ą z j e d n a k o w ą siłą z a r ó w n o w zasady myślenia plastycznego w ł a ś c i w e sztuce profesjonalnej jak i ludowej. Widoczne jest to zwłaszcza w wycinance, malowance, a nawet hafcie, chociaż p r z y k ł a d y podobne s p o t k a ć m o ż n a r ó w n i e ż w innych dziedzinach rzemiosła artystycznego (np. w garncarstwie — ryc. 6). Nie trudno z a u w a ż y ć , że ludowy t w ó r c a , który w t r a d y c y j n y m wzorze w y k a z y w a ł mistrzostwo tech­ niczne, stojąc przed n o w y m problemem jest w r ę c z nieudolny (porównaj np, s t a r ą i n o w ą t e m a t y c z n ą w y c i n a n k ę k u r p i o w s k ą tego samego autora - ryc, 8 i 10). Czy nieudolność ta w y n i k a po prostu z braku wprawy? Po części tak, na pewno p r a c u j ą c dłużej nad podobnym r o z w i ą z a n i e m artysta osiągnąłby w i ę k ­ szą s p r a w n o ś ć , znalazłby bardziej s y n t e t y c z n ą f o r m ę i t d . W ą t p l i w e tylko, czy to nowe r o z w i ą z a n i e za­ dowoliłoby gusty środowiska, Domaga się ono bo­ w i e m coraz większej precyzji w sensie naturalistycz­ nym, przestaje mu w y s t a r c z a ć znak plastyczny, skrót, symbol. Tak więc dążenie ś r o d o w i s k a jest t u sprzecz­ ne z t a k i m i ambicjami twórcy, jakie p r o w a d z i ł y b y w k i e r u n k u znalezienia nowej, syntetycznej formy, zgodnej z t e c h n i k ą , m a t e r i a ł e m i zasadami rzetel­ nego m y ś l e n i a plastycznego, Dowodem chociażby cie­ kawe wycinanki-naklejanki łowickie Z. Wiechno (ryc. 13 i 15), t w ó r c z o rozwijające formy tradycyjne (ryc. 12), bardzo i n t e r e s u j ą c e plastycznie i , , , pozba­ wione o d d ź w i ę k u we w ł a s n y m ś r o d o w i s k u . Ewołucja 218 smaku w zakresie sztuki przed­ s t a w i e n i o w e j jest dziś tak wielka, że n'a s t ą ­ pił zasadniczy rozdźwięk między upo­ dobaniami wsi a zasadami tradycyjnej sztuki ludowej.. Reprodukcja, oleodruk, fotografia ~ zmieniły rady­ kalnie k r y t e r i a przyjmowane w ocenie sztuki przed­ stawieniowej. Najwyżej zaczęło się cenić n a t u r a l i styczną precyzję wizerunku, jego s e n t y m e n t a l n ą idealizację, i takie k r y t e r i u m nie mogło godzić się z żad­ ną e k s p r e s j ą i d e f o r m a c j ą . A l u d o w y artysta, nawet gdy u s i ł o w a ł s p r o s t a ć t y m n o w y m potrzebom, nie był w stanie osiągnąć iluzjonistycznej doskonałości oleodruku czy fotografii. Jego siła - d ą ż e n i e do plastycznego skrótu, szukanie ekspresji, p o s ł u g i w a n i e się symboliką, forma umowna i t d . — s t a ł a się w tych warunkach bezużyteczna. Wieś w o l i g i p s o w ą M a ­ d o n n ę , oleodruk p r z e d s t a w i a j ą c y Chrystusa pasącego baranki, m a k a t k ę ż kotkami - od n a j p i ę k n i e j s z e j tradycyjnej rzeźby czy malarstwa, k t ó r e w tych warunkach straciły r a c j ę bytu, straciły naturalne zaplecze. Pierwszy zaginął drzeworyt - j u ż w drugiej po­ łowie X I X w. z a s t ą p i o n y przez, inne techniki, kupny staloryt i r e p r o d u k c j ę m a l a r s k ą . Ostatni i w y j ą t k o ­ wy p r z y k ł a d ludowego drzeworytu, to s ł y n n e „ p i e c ą t k i " J. W o w r y ' . W p o c z ą t k a c h naszego stulecia skończyło się w ł a ś ­ ciwie malarstwo ludowe na szkle. W ciągu ostatnich kilkunastu lat jedynymi ciekawszymi t w ó r c a m i byli w tej dziedzinie; K. Oskwarek, H . Roj-Kozłowska, J. Jachimiak. A l e Oskwarek nie m a l o w a ł dla w ł a s ­ nego ś r o d o w i s k a , podobnie j a k Roj-Kozłowska, k t ó ­ ra zresztą w ostatnich latach życia dość daleko ode­ szła od tradycyjnych w z o r ó w i zasad malarstwa na szkle, r o z b u d o w u j ą c je j a k n o r m a l n ą k o m p o z y c j ę t e m a t y c z n ą (ryc. 18). Jachimiak przeszedł zaś c i e k a w ą �Ryc. 8. Wycinanka, 1948. Wyk. Piotr Puławski. Kadzidło, pow. Ostrołęka, Ryc. 9. „Leluja", wy­ cinanka kurpiowska, wys. 13,1 cm. Wyk. Rozalia Polak. Kadzidło, pow. Ostrołęka. Ryc. 10. Wy­ cinanka kurpiowska. Wyk. Piotr Puławski. Ka­ dzidło, pow. Ostrołęka. Ryc. 11. „Kogut", wy­ cinanka z okolic Radomia. i k o n s e k w e n t n ą e w o l u c j ę od o b r a z ó w w y c h o d z ą c y c h jeszcze z ludowej tradycji do prac, k t ó r e w istocie są nieco prymitywną interpretacją profesjonalnej sztuki nowoczesnej . I n n i - np. Hulka, Tichoniuk odeszli daleko z a r ó w n o od ludowej tradycji jak też od zasad plastycznych twórczości „ p r y m i t y w n e j syn­ tezy". Są po prostu w i e j s k i m i amatorami. Ociepko, N i k i f o r - to r ó w n i e ż i n n a kategoria „ n a i w n y c h , pry­ m i t y w n y c h " . Oni t a k ż e są zjawiskiem o d r ę b n y m , sa­ m y m w sobie, niewiele m a j ą c y m w s p ó l n e g o ze sztu­ ką l u d o w ą . Na d o b r ą s p r a w ę m o ż e m y dziś m ó w i ć tylko o Kubaszcisykii, czy też jeszcze o jednym, d w ó c h beskidzkich malarzach, t w o r z ą c y c h dla siebie, bez oparcia w ś r o d o w i s k u . 8 Najlepiej może przedstawia się sytuacja w rzeźbie, choć i tu twórczość tradycyjna zbliża się k u k o ń ­ cowi. W 1937 r. kończy swój ż y w o t powsinoga bes­ kidzki - J. Wowro, w latach wojny ginie ślad po D. Bilińskim, w 1955 r. umiera F. Blaszczyk. Ze starszego pokolenia żyje jeszcze J. Janas oraz L . K u ­ dła, ale są oni j u ż dziś w tej fazie, w k t ó r e j raczej d y s k o n t u j ą uprzednie osiągnięcia. Poza n i m i naj­ bliżsi tradycyjnemu pojmowaniu rzeźby są: J. CentkowsM, J. L a m ę c k i , M . Ruszkowski oraz I . K a m i ń s k i , w n i e k t ó r y c h pracach Sz. W o ź n i a k i Cz. Kalemba. Wszyscy oni odchodzą jednak od tradycyjnych p r z e d s t a w i e ń , p o d e j m u j ą c nowe tematy (ryc. 21, 26). Coraz w i ę k s z ą rolę w ich twórczości odgrywa b e z p o ś r e d n i a obserwacja, a nawet inspiracja druko­ w a n ą i l u s t r a c j ą . M i m o to rzeźby ich z a c h o w u j ą wlęż z zasadami ludowego (czy też prymitywnego) k s z t a ł t o w a n i a , u t r z y m u j ą tradycyjne formy uprosz­ czeń i dawny szacunek dla m a t e r i a ł u , dawne w y ­ czucie możliwości, jakie daje d ł u t o czy kozik. 9 I n n i - Czarnecki, Brychcy, Zaremba, Hulka, Szkodziński, K . Prillowa - coraz dalej odchodzą z a r ó w n o od tradycji jak od dobrych zasad plastycznego m y ś ­ lenia, a coraz bliżsi są twórczości, k t ó r ą k w a l i f i k o ­ w a ł b y m na pograniczu sztuki ludowej i sztuki rze­ mieślniczej czy dyletanckiej (w p e j o r a t y w n y m zna­ czeniu tego słowa). To, co r o z k ł a d a sztukę figuralną, to w ł a ś n i e w pierwszym rzędzie tendencje naturalistyczne, i l u s t r a c y j n o - n a ś l a d o w c z e . I nie jest to j u ż t y l k o s p r a w ą mody. W pewnych warunkach rozwojowych proces przechodzenia od typu m y ś l e n i a ideo-plastycznego ku naturalistycznemu jest zjawiskiem normalnym. A dodajmy, że działa t u jeszcze ciśnienie g u s t ó w drobnomieszczańskich, a t r a k c y j n o ś ć w p ł y w ó w miasta, autorytet jego „ k u l t u r y " , tej p r z e c i ę t n e j , najbardziej rozpowszechnionej. Dlatego w i e ś chce dziś mebli „na wysoki połysk", dlatego chce haftowanych ma­ katek, pluszowych kanap - bo to są symbole miesz­ czańskiej kultury, a zarazem nowe symbole dobro­ bytu i pozycji. W ten sposób d ą ż e n i e do awansu spo­ łecznego i kulturowego wsi oznacza odejście, a nie­ raz i zaprzeczenie dotychczasowym i d e a ł o m estetycz­ nym. W i d a ć to najlepiej na p r z y k ł a d z i e w s p ó ł c z e s ­ nych w n ę t r z ludowych, np. Zalipia (ryc. 3 i 4). W p ł y w g u s t ó w i w z o r ó w d r o b n o m i e s z c z a ń s k i c h jest w nich tak silny, że ingeruje nawet w m o t y w y malatur ściennych. W tej w i ę c sytuacji, gdy sztuka ludowa - pozba­ wiona naturalnego oparcia w tradycji, w swoim ro­ dzimym ś r o d o w i s k u - znajduje się pod naporem r ó ż n y c h c z y n n i k ó w z z e w n ą t r z , w i ę k s z ą niż kiedy­ kolwiek rolę odgrywa zagadnienie opieki, jej cha­ rakteru, form i zasięgu. PROBLEM OPIEKI NAD SZTUKĄ LUDOWĄ Ginie o d r ę b n y n u r t k u l t u r y wiejskiej, zanika sztu­ ka ludowa. Są to zjawiska naturalne, a nawet w dal219 ! �szej perspektywie nieuniknione. Ale proces zaniku m o ż n a przyśpieszać i m o ż n a go opóźniać. Co więcej m o ż n a stworzyć w a r u n k i sprzyjające dalszemu istnie­ niu sztuki ludowej na wsi oraz rozszerzaniu się jej zasięgu w miastach. Opieka taka i pomoc są uzasadnione, dopóki ist­ nieje w y r a ź n e zapotrzebowanie na t r a d y c y j n ą s z t u k ę ludową, dopóki ma ona liczne kręgi m i ł o ś n i k ó w . Nie potrzeba dowodzić, że w Polsce m i ł o ś n i k ó w takich jest bardzo wielu, że p i ę k n a ludowa tkanina, cera­ mika czy wycinanka ś w i e t n i e h a r m o n i z u j ą z w s p ó ł ­ czesnym w n ę t r z e m , znajdując zbyt z a r ó w n o w k r a ­ j u j a k i poza jego granicami. Ale opieka nad l u d o w ą twórczością nie może w obecnych warunkach ograniczać się tylko do spraw handlowo-gospodarczych, nie mniej w a ż n e jest stwo­ rzenie odpowiedniej atmosfery w jej w ł a s n y m ś r o ­ dowisku. Jest to w naszych warunkach możliwe, po­ nieważ sztuka ludowa znajduje oparcie w stosunku P a ń s t w a do dorobku ludowej kultury, j a k też w dzia­ łalności organizacji politycznych, gospodarczych i spo­ łecznych, towarzystw regionalnych, a t a k ż e kleru, który z r ó ż n y c h względów ( p r z e w a ż n i e nie arty­ stycznych) jest zainteresowany w separacji ludowej kultury. N i e m a ł ą rolę odgrywa r ó w n i e ż ż y w y sto­ sunek społeczności miasta do sztuki ludowej, potrze­ ba tej sztuki w różnych ś r o d o w i s k a c h (sukcesy „ M a ­ zowsza", „Śląska", innych zespołów regionalnych itp.). Wszystko to przywraca w pewnym stopniu sztuce ludowej jej pozycję we własnym środowisku, a w k a ż d y m razie hamuje procesy zaniku. Działając w tych warunkach program opieki m o ż n a było zakreślić znacznie szerzej niż to m i a ł o miejsce przed w o j n ą i r e a l i z o w a ć go z bardzo dobrymi na ogół w y n i k a m i . Program ten objął trzy podstawowe zakre-sy pracy wyznaczone przez d z i e ł o , osobę twórcy i środowisko. Opieka nad dziełami sztuki ludowej Opieka nad dziełami sztuki ludowej jest w istocie rzeczy opieką nad zabytkami i oczywiste powinny być analogie z opieką, j a k ą roztacza się nad zabyt­ k a m i architektury, rzeźby, malarstwa. Różnica .polega jednak na tym, że wiele dzieł o poziomie w r ę c z ś w i e t n y m powstaje jeszcze obecnie, a w i ę c opieka nie może ograniczyć się do zakresu „ k o n s e r w a t o r ­ skiego", a musi objąć r ó w n i e ż i prace nowe. Tak Więc p o d s t a w o w ą czynnością jest w t y m za­ kresie gromadzenie i przechowywanie zbiorów, co czynią muzea (słaby punkt - n i k ł e środki na kon­ serwację), a co w zakresie nowych dzieł r o b i ł do­ tychczas głównie Wydział Sztuki Ludowej M i n . K u l t . i Sztuki, W i ą ż e się z t y m problem b a d a ń , ujawnia­ nia nowych, nieznanych d o t ą d w a r t o ś c i ludowej sztu­ k i (dokumentowania jej p r z e j a w ó w ) , a wreszcie upowszechnianie najcenniejszego dorobku przez w y ­ stawy, pokazy, w y d a w n i c t w a , f i l m y , odczyty, i t d . Za­ a n g a ż o w a n e są więc w t y m w y p a d k u z a r ó w n o muzea, j a k placówki naukowe (PIS, I H K M , Z a k ł a d y Etno­ ¿20 grafii przy Uniwersytetach), Polskie Tow. Ludoznaw­ cze, wydawnictwa, organizacje handlowe (CPLiA), Wydział Sztuki Ludowej M K i S , Rady Narodowe i i n . Zainteresowanie sztuką l u d o w ą , aczkolwiek pozor­ nie duże, w rzeczywistości sprowadza się do nad­ zwyczaj ciepłego przyjęcia wystaw i p o k a z ó w regio­ nalnych przez publiczność, do żywszego zaintereso­ wania pewnej liczby p l a s t y k ó w i m i ł o ś n i k ó w . Wciąż jednak sztuka ludowa pozostaje niedoceniana w k r ę ­ gach naukowych, szczególnie w ś r o d o w i s k u history­ k ó w sztuki. Oficjalne, programowe wypowiedzi nie mogą przesłonić faktu, że sztuka ludowa nie figuruje jako przedmiot w programach w y k ł a d ó w uniwersy­ teckich historii sztuki, że z n i k n ę ł a z p r o g r a m ó w akademii i wyższych szkół plastycznych. Sztuka ludowa niedoceniana jest r ó w n i e ż przez a u t o r ó w większości s k r y p t ó w i prac z zakresu historii sztuki polskiej. Niedocenianie miejsca twórczości ludowej w dorobku k u l t u r y narodowej wydaje się t y m bar­ dziej niesłuszne, że w ł a ś n i e sztuka ludowa stanowi w a ż n y jej człon n o d r ę b n e j , charakterystycznej w ł a ś n i e dla Polski formie wyrazu. P i ę k n o ludowej rzeźby tkaniny zdobnictwa zaskakuje cudzoziem­ ców nasze wystawy stały się wydarzeniem artystycz­ n y m w P a r y ż u , Londynie, Moskwie, interesowali się n i m i szczególnie plastycy* krytycy historycy sztuki. Rzeźba i malarstwem — Picasso Henri Moore Jean Cassou Herbert Read A n d r é M a l r a u x c e r a m i k ą Paul Klee, wycinankami Henri Matisse i t d . Należy m i e ć nadzieję, że wraz z p o s t ę p e m b a d a ń i p u b l i k a c j ą ich w y n i k ó w rola sztuki ludowej zary­ suje się bardziej wyraziście i znajdzie się dla niej w ł a ś c i w e i t r w a ł e miejsce w historii naszej k u l t u ­ ry - wolne od chwilowych uniesień czy zniechęceń. Opieka nad twórcami ludowymi^ Od form i charakteru tej opieki zależy w d u ż y m stopniu los obecny i przyszły sztuki ludowej. Dlatego jest to zakres pracy najbardziej odpowiedzialny. Nic dziwnego, że stanowi on p o d s t a w ę d z i a ł a n i a W y ­ działu Sztuki Ludowej Ministerstwa K u l t u r y i Sztu­ k i oraz w a ż n y odcinek pracy C P L i A . R ó w n i e ż od trzech blisko lat aktywnie działają na t y m polu nie­ które W y d z i a ł y K u l t u r y Rad Narodowych. Opieka obejmuje większość czynnych o ś r o d k ó w p r z e m y s ł u ludowego, a t a k ż e licznych t w ó r c ó w indywidualnych. O t r z y m u j ą oni pomoc w postaci s t y p e n d i ó w , n a g r ó d , z a k u p ó w , a t a k ż e u ł a t w i e ń w zdobywaniu surowca, w zbycie itd. O p i e k ą t ą objętych jest w r ó ż n y c h dzia­ łach sztuki ludowej ok. 3—3 500 osób, w t y m ponad 100 w y b i t n i e uzdolnionych t w ó r c ó w . Nie tylko jednak do pomocy materialnej ogranicza się ta opieka, r ó w n i e w a ż n e są w niej zagadnienia artystyczne, sprawy merytoryczne. Konkursy, wysta­ wy, narady t w ó r c ó w , kursy (prowadzone b ą d ź przez w y b i t n y c h ludowych a r t y s t ó w , b ą d ź przez p l a s t y k ó w znających t r a d y c j ę regionu) - wszystkie tego rodzaju d z i a ł a n i a p r o w a d z ą do ożywienia ośrodków, w y e l i ­ minowania w p ł y w ó w obcych ludowej tradycji, pod­ niesienia poziomu artystycznego produkcji, a w nie- �których wypadkach nawet do reaktywowania dawno z a m a r ł y c h technik czy o ś r o d k ó w " . nie­ P o w a ż n ą rolę w tych poczynaniach odgrywa dziś plastyk, etnograf - opiekun sztuki ludowej. Spot­ kamy go w w i e l u spółdzielnich C P L i A (nadzór arty­ styczny), w biurze skupu, w j u r y wystaw i kon­ k u r s ó w , na kursach, i n s t r u k t a ż a c h , a czasem i we w s p ó ł p r a c y tak bliskiej, jak to miało miejsce np. z prof. E. P l u t y r i s k ą i tkaczkami z Sokółki. Rola plastyka-opiekuna jest trudna i odpowiedzialna, a charakter pomocy niezwykle dyskretny, ograni­ czający się p r z e w a ż n i e do rozumnej inspiracji, ostrożnej analizy gotowej pracy. Nie może tu być mowy o j a k i m ś „ w z o r c o w a n i u " , o narzucaniu swojej osobowości, o dyrygowaniu. Toteż specjalnie wysokie i złożone m u s z ą być kwalifikacje takiego plastyka. Powinien być w j a k i m ś stopniu etnografem, znać doskonale charakter regionu, jego tradycje plastycz­ ne, musi być pedagogiem, psychologiem, mieć dużą ś w i a d o m o ś ć plastyczną, a j e d n o c z e ś n i e umieć po­ w s t r z y m a ć w ł a s n e ambicje, musi wreszcie z n a ć dane rzemiosło, surowiec, t e c h n i k ę . Wymagania wysokie. Ale w ciągu swej działalności z a r ó w n o M i n . K. i S, jak C P L i A w y k s z t a ł c i ł y dość liczną k a d r ę p l a s t y k ó w i m i ł o ś n i k ó w - o p i e k u n ó w sztuki ludowej. P e ł n i ą om z powodzeniem odpowiedzialne f u n k c j e " . Plastyk, etnograf stoi dziś na s t r a ż y tradycji w y ­ sokiej jakości artystycznej. Aprobuje nowe warianty b ą d ź je odrzuca. Z a s t ę p u j e w i ę c miejsce ś r o d o ­ wiska, k t ó r e niegdyś było gwarantem poziomu i twórczego charakteru sztuki ludowej. Szczególnie jest to istotne w sytuacji, gdy istnieją w ś r ó d ludowych t w ó r c ó w tendencje seryjnego po­ wielania w z o r ó w , rzemieślniczego, nie zindywiduali­ zowanego wyrobu. Tendencje takie są naturalne, gdy produkuje się masowo na z a m ó w i e n i e handlu, dla miasta, na potrzeby p r z e m y s ł u p a m i ą t k a r s k i e g o itd. Od skuteczności form opieki zależy w t y m wypadku, czy sztuka ludowa zachowa swój charakter twórczy, czy też stanie się po prostu p r z e m y s ł e m , p r o d u k u j ą ­ cym ustalone i zaakceptowane wzory na potrzeby rynku. D o ś w i a d c z e n i a w s k a z u j ą , że m o ż l i w e jest (przynajmniej w ciągu dłuższego okresu czasu) za­ chowanie n a t u r a l n e g o charakteru produkcji ar­ tystycznej w nowych, sztucznych dla sztuki ludowej warunkach. A l e konieczne jest wtedy stwarzanie specjalnych bodźców - z a r ó w n o moralnych j a k i eko­ nomicznych. Osiąga się to przez pobudzanie ambicji, z a m ó w i e n i a na specjalnie w a r t o ś c i o w e prace, zaku­ py, w ł a ś c i w ą p o l i t y k ę s t y p e n d i ó w , a przede wszyst­ k i m przez organizowanie licznych wystaw tereno­ wych i k o n k u r s ó w , na k t ó r y c h nagradza się ciekawsze osiągnięcia. P o w a ż n e zasługi ma r ó w n i e ż CPLiA. k t ó r a w ostatnich latach położyła szczególny nacisk na jakość w y r o b ó w w ludowych spółdzielniach, na­ wet kosztem rozluźnienia bardzo rygorystycznie dawniej obowiązującej dyscypliny norm. Zadania plastyka są dziś t y m większe, że prze­ stawienie p o w a ż n e j części produkcji ludowego rze­ miosła artystycznego na potrzeby minsta pociągnęło za sobą konieczność wprowadzenia różnych zmian w samym charakterze ludowych w y r o b ó w . Trzeba znaleźć nowe zastosowanie dla haftu, zdobnictwa, a nawet dla wycinanki czy ceramiki. Tak np. stary czerwono-czarny haft kurpiowski z koszuli p r z e w ę ­ d r o w a ł na serwetki i obrusiki, p i ę k n i e ryzowane łyżniki p o d h a l a ń s k i e pomniejsza się i dostosowuje do r o l i uchwytu na ręczniki, wycinanka cięta jest w m i ­ n i a t u r o w y m formacie, jako ozdoba zaproszeń, kart z powinszowaniami i t d . Nic trzeba chyba dowodzić, j a k wszelkie zmiany tego rodzaju niebezpieczne są dla ludowej t w ó r c z o ś ­ ci, jak w p ł y w a j ą na z m i a n ę jej charakteru. Tak np. przedtem haf ciarka musiała myśleć o kompozycji całości - k a ż d a niemal koszula czy gorset były dzie­ ł e m nowym, chociaż złożonym ze s t a ł y c h na ogół e l e m e n t ó w . Obecnie rola jej sprowadzona zostaje do wykonywania określonego m o t y w u w określonym .miejscu takiej samej serwetki. Przestaje być t w ó r ­ cza... Podobnie dzieje się i w w y p a d k u wycinanki, gdzie zmiana formatu ogranicza i n w e n c j ę ludowego artysty. W tej sytuacji konieczna jest nie t y l k o kontrola jakości czy doradzenie nowej formy, mogącej liczyć na zbyt, ale i s t a ł e pobudzanie inwencji, aby nic do­ puścić do powstawania szablonów. W a r t o przy t y m wi u ważyć, że plastyk z nadzoru artystycznego ma t u przeciw sobie często i aparat handlowy, d o m a g a j ą c y się zazwyczaj serii o jednakowym wzorze. Rola opieki nad s z t u k ą l u d o w ą wzrasta tam, gdzie w y s t ę p u j ą w samej twórczości nowe zjawiska. A jest ich wiele. W e ź m y np. s p r a w ę zmian zachodzących w świadomości t w ó r c ó w , rozszerzenie k r ę g u ich w y ­ obraźni, zmiany z a i n t e r e s o w a ń . W p ł y w a j ą one prze­ cież bezpośrednio na charakter ich sztuki. Od dzia­ łaczy, plastyków, o r g a n i z a t o r ó w wystaw, a nawet dziennikarzy zależy nieraz, w j a k i m kierunku po­ stępuje proces zmian w twórczości. F a ł s z y w e oceny, zwłaszcza przesadne p o c h w a ł y czynią t u więcej zła niż m o ż n a to sobie wyobrazić. Artysta ludowy szu­ k a j ą c nowych dróg jest bowiem pozbawiony oparcia w tradycji, a jego ś w i a d o m o ś ć plastyczna jest za­ zwyczaj niewielka. Ś r o d o w i s k o zaś ulegające w p ł y ­ w o m d r o b n o m i e s z c z a ń s k i e g o smaku nie stanowi dla niego ż a d n e g o pozytywnego oparcia, w r ę c z przeciw­ nie - utrudnia m u zachowanie plastycznego pozio­ m u w nowych poszukiwaniach. Daje się to zauwa­ żyć zwłaszcza tam, gdzie w miejsce tradycyjnego ornamentu czy przedstawienia w c h o d z ą nowe tema­ ty, tendencje ilustratorskie. D o p r o w a d z i ł y one nie­ jednokrotnie do r o z k ł a d u formy, degeneracji - i to z a r ó w n o w hafcie, koronce czy ceramice (ryc. 6), jak w wycinance (ryc. 10) i rzeźbie. Niestety dążenia takie z n a l a z ł y w p e w n y m okresie poparcie ze strony działaczy, k t ó r z y chcieli przez współczesną twórczość l u d o w ą w p ł y n ą ć na proces zmian s t o s u n k ó w społecznych na wsi. R e z u l t a t ó w pozytywnych w t y m zakresie nie osiągnięto, zasięg o d d z i a ł y w a n i a tej „nowej sztuki" był minimalny, przyśpieszono tylko procesy rozktado%ve, zachodzące i tak w sztuce ludowej 221 �liii • Ryc. 12. „Kareta", wycinanka, 1956, 45 X 100 cm. Wyk. Anastazja Bogusz. Łaźniki, pow. Łowicz. Ryc. 13. „Regulacja rzeki", wyc, 1950. Wyk. Zofia Wiechno. Wierznowice, pow. Łowicz. Ryc. 14. „Madonna", obraz na szkle, 23 X 15 cm. Wyk. Zofia Roj. Zakopane, Muzeum Tatrzańskie. Ryc. 15. „Nowa wieś polska", wyc, 1949. Wyk. Zofia Wiechno. Wierz­ nowice, pow.Łowicz. Ryc. 16. „Chrzest Chrystusa", stary obraz na szkle, 41 X 31 cm. Muz. Reg., Rabka. Ryc. 17. Satyryczne rysunki na ścianach, 1948. Michałowice, pow. Kazimierza Wielka. Ryc. 18. „Zbójnicy na. zamku", obraz na szkle, po 1952. Wyk. Helena Roj-Kozłowska, Zakopane ��20 Ryc. 19. „Św. Jan Nepomucen", stara kapliczka. Suchowola, pow. Dąbrowa. Ryc. 20. „Pieta", rzeź­ ba w drzewie, polichromowana, wys. 33 cm. Wyk. Leon Kudła. Świerże Górne, pow. Kozienice. Ryc. 31. „Las", rzeźba w drzewie surowym, wys. 3fl cm, ok. 1958. Wyk. Jan Centkowski. Nieszawa, pów. Aleksandrów Kujawski. Ryc. 22. „Syn mar­ notrawny", płaskorzeźba w drzewie surowym, ok. 1953. Wyk. Józej Janas. Dębno, pow. Nowy Targ. 19 N i e d o b r ą pozostałością tego okresu było przeko­ nanie, że temat ważniejszy jest od ornamentu, a po­ stęp polega na przejściu od w z o r ó w geometrycznych do roślinnych, zoo- i antropomorficznych. S ą d y ta­ kie spotykamy i dziś jeszcze u wielu t w ó r c ó w ludo­ wych, a co gorsze nawet u n i e k t ó r y c h o p i e k u n ó w ludowej twórczości, dziennikarzy piszących o sztuce ludowej. We wszystkich takich wypadkach na b a r k i ludzi odpowiedzialnych za stan i r o z w ó j sztuki ludowej spada nowy ciężar p r z e c i w d z i a ł a n i a nieodpowie­ dzialnym sugestiom i ocenom. Zadanie to nie jest łatwe. Przecież każdy turysta k u p u j ą c y góralską s p i n k ę czy haft koniakowski swoimi ż ą d a n i a m i , za­ c h w y t a m i i kry t y k a m i w p ł y w a na sądy ludowego t w ó r c y . A aparat handlowy, s k u p u j ą c y z a r ó w n o dla prywatnych sklepików (vide sklepy na K r u p ó w k a c h 224 w Zakopanem), j a k dla M H D czy PDT - j a k ż e czę­ sto faworyzuje sznrirę. „górali z fajką", koszmarne kogutki czy „gąski szczypiące dziewczynę". I j a k t r u d ­ no walczyć z d r o b n o m i e s z c z a ń s k i m smakiem, z tan­ d e t ą i d e g e n e r a c j ą , skoro p o p i e r a j ą j ą niekiedy wysokie autorytety. Znamy p r z y k ł a d y , gdy minister­ stwa oraz inne instytucje z a k u p u j ą straszliwe pseudoludowe rzeźby - „walczące jelenie" (za 3-4 000 zł), gdy prasa, zwłaszcza regionalna, podnosi do w y ż y n artyzmu naturalistyczne f i g u r k i czy pseudoludowe wycinanki, robiąc t y m w rezultacie k r z y w d ę wszyst­ k i m - łącznie z samymi t w ó r c a m i ( p r z y k ł a d e m cho­ ciażby K . P r i l l o w a czy Szkodziński). A czy nie p o p e ł n i a j ą b ł ę d ó w działacze Rad Naro­ dowych, pracownicy aparatu handlowego CPLiA, a nawet p e ł n i dobrej w o l i etnografowie? Twórczości ludowej zagrażają jednak n i e ' t y l k o ta- �I 21 kie w y r a ź n i e negatywne w p ł y w y z z e w n ą t r z . W wa­ runkach rozbicia spoistości i odrębności ludowej k u l ­ tury groźne dla twórczości mogą być wszelkie zmia­ ny (nawet w j a k i m ś sensie pozytywne), wszystko co w rezultacie p o d w a ż a dotychczasowy charakter i istotę tej twórczości, z m u s z a j ą c a r t y s t ę do nowych, samodzielnych decyzji. Niebezpieczne są w ł a ś n i e te nowe decyzje, podejmowane p r z e w a ż n i e pod nacis­ kiem p a n u j ą c y c h w p ł y w ó w i u p o d o b a ń . Trzeba mieć albo siłę niewiedzy - n a i w n o ś ć , w i a r ę i u p ó r p r y m i ­ tywa, albo d u ż ą dojrzałość i ś w i a d o m o ś ć plastyczną, aby w tej sytuacji d a ć sobie samodzielnie r a d ę . Myślę t u nie tylko o zmianach dotyczących funkcji sztuki, ale nawet o tych, k t ó r e w y n i k a j ą z lepszej znajomości technologii. Tak np. gospodynie Zalipia m a l u j ą swoje domy z z e w n ą t r z , ale malują farbami, k t ó r e ściekają po 22 k a ż d y m deszczu. Czy poznanie zasad technologii i stosowanie farb t r w a ł y c h będzie p o s t ę p e m ? W j a ­ k i m ś stopniu na pewno tak, k a ż d a b o w i e m gospo­ dyni, zamiast m a l o w a ć c h a ł u p ę k i l k a d z i e s i ą t razy w życiu (kilometry ornamentu), będzie m u s i a ł a to czynić zaledwie k i l k a razy. T y l k o że w nowej sy­ tuacji w ą t p l i w e będzie, czy uczyni to nadal sama. czy nie zawezwie w ó w c z a s „specjalisty", a jeśli prze­ stanie m a l o w a ć sama. zmieni się charakter tej dzie­ dziny sztuki - z powszechnie wykonywanej stanie się rzemiosłem jednostek. Gdy będzie jednak malo­ w a ł a nadal - to czyż nie zajdzie r ó ż n i c a w tej tech­ nice, jeśli zamiast czynić to stale, co k i l k a tygodni czy miesięcy - będzie m a l o w a ł a raz na p a r ę lat? A j a k to w p ł y n i e na bogactwo w a r i a n t ó w i w ogóle na sam zwyczaj? Czy utrzyma się w ó w c z a s ? P y t a ń takich nie można lekceważyć. 225 �Oczywiście, nie w y s t ę p u j ę przeciw udoskonaleniom w technologii. Są one zrozumiałe, a często i koniecz­ ne, chodzi m i t y l k o o pokazanie, j a k w a ż k i e m o g ą być konsekwencje nawet takich pozornie t y l k o „tech­ nologicznych" zmian. / Z a c h o d z ą t a k ż e p r z e o b r a ż e n i a w y n i k a j ą c e z taktu, że" praca t w ó r c z a zajmuje inne niż dawniej miejsce w życiu ludowego artysty. Jest r ó ż n i c a między po­ s t a w ą człowieka, k t ó r y wykonuje np. dywan w c h w i ­ lach wolnych od codziennej pracy, a p o s t a w ą człon­ ka C P L i A , k t ó r y c a ł y swój czas poświęca t y l k o tkactwu.' S c h r a m m ó w n a wspominała tkacza wy­ rabiającego p i ę k n e dywany dwuosnowowe, który powiedział j e j , że „przy pracy w polu myśli o t y m , j a k po skończeniu r o b ó t d y w a n w y tka, j a k to sobie będzie w y b i e r a ł p r ą t k a m i o s n o w ę dla otrzymania o r n a m e n t ó w , k t ó r e m u się w ł a ś n i e u k ł a d a j ą w gło­ wie. A j a k się n a s t ę p n i e zmęczy tkaniem, to z przy­ j e m n o ś c i ą myśli o wypoczynku u m y s ł o w y m przy o r c e " T y c h zmian w psychologii procesu t w ó r c z e ­ go również nie m o ż n a p o m i j a ć . Co w tej sytuacji czynić? Jak p r z e c i w d z i a ł a ć złym n a s t ę p s t w o m różnych zmian i w p ł y w ó w ? Praktyka ostatnich p i ę t n a s t u lat dowiodła, że istnieją sposoby w p ł y w a n i a na ś w i a d o m o ś ć t w ó r c ó w , pozytywnego k s z t a ł t o w a n i a ich dążeń i pracy, rozbudzania i za­ spokajania ambicji. Są to - jak j u ż m ó w i l i ś m y bezpośrednie kontakty p l a s t y k ó w i o p i e k u n ó w sztuki ludowej z t w ó r c a m i , konkursy, wystawy i narady /. t w ó r c a m i , a wreszcie polityka n a g r ó d , z a k u p ó w , s t y p e n d i ó w . Zwłaszcza konkursy, nagrody i zakupy odbijają się szerokim echem w ś r o d o w i s k u t w ó r c z y m , stają się przedmiotem r o z m ó w i s p o r ó w między sa­ m y m i artystami, którzy na ogół licznie przyjeżdżają na otwarcie wystaw i narady twórcze. Wystawy i konkursy są więc z jednej strony i n ­ strumentem o d d z i a ł y w a n i a na t w ó r c ó w , z drugiej zaś - s t a n o w i ą d ł a wszystkich, którzy zajmują się sztuką l u d o w ą , najbardziej i n t e r e s u j ą c e „pole do­ ś w i a d c z a l n e " . Spotyka się t u bowiem prace z a r ó w n o 0 charakterze tradycyjnym, jak i nowe, nieraz już nie mieszczące się w ogóle w kategoriach tradycji. 1 co w ó w c z a s robić? Jak je oceniać? Jest to dziś je­ den z najtrudniejszych chyba p r o b l e m ó w , j a k i stoi przed opiekunem sztuki ludowej. Do czego dążyć - czy do utrzymywania czystości stylowej sztuki ludowej, czy do rozwijania inwencji twórczej, niezależnie od form, jakie ona przybiera? J a k i m i w i ę c p o s ł u g i w a ć się k r y t e r i a m i oceny zgodności z t r a d y c j ą , czy walorami plastycznymi? W praktyce faworyzuje się zazwyczaj twórczość z w i ą z a n ą z tradycyjnym nurtem ludowej sztuki, za­ kładając, że tradycja gwarantuje wysoki poziom artystyczny. Oczywiście dopuszcza się m o ż l i w o ś ć zmian, rozwoju, przekształceń dawnych form (kon­ trolującą rolę ś r o d o w i s k a spełnia w ó w c z a s plastyk, j u r y konkursu czy wystawy). A l e p o w s t a j ą niekiedy sytuacje, a b ę d ą p o w s t a w a ł y coraz częściej, gdy roz­ w ó j u k ł a d a się nie w nurcie tradycyjnym, a w y k r a ­ cza daleko poza niego. P r z y k ł a d e m chociażby ma­ 226 larstwo na szkle J. Jachimiaka, którego wczesne prace bliskie były jeszcze ludowej tradycji, rozwój natomiast poszedł w kierunku zbliżenia do osiągnięć współczesnej plastyki, Jak się do tego u s t o s u n k o w a ć ? Nie mamy jeszcze sprecyzowanych metod postę­ powania w takich sytuacjach, a z d a r z a j ą się one coraz częściej. Dotychczasowa zasada - nagradzania tylko f o r m zgodnych z t r a d y c j ą - prowadzi nieraz do n i e p o r o z u m i e ń , a nawet b ł ę d ó w i krzywdy (na szczęście, j a k dotąd, są to p r z y k ł a d y w y j ą t k o w e ) . Tak np. obrazki Jachimiaka zostały na konkursie p a m i ą t k a r s k i m w Zakopanem (1953 r.) potrakto­ wane jako „ n i e - l u d o w e " , a więc i nie nagrodzone. W y r ó ż n i o n o natomiast inne prace, mniej ambitne, mniej twórcze. Z p u n k t u widzenia „etnograficzne­ go" p o s t ą p i o n o słusznie, zwłaszcza, w terenie o ży­ wym i prężnym środowisku twórczym, Ale młodemu góralowi s t a ł a się krzywda. Co w i ę c e j , zaszedł pa­ radoksalny wypadek, że nte został on w y r ó ż n i o n y tylko dlatego, że p r z e ł a m a ł t r a d y c y j n ą k o n w e n c j ę , że był zbyt twórczy. Ną w i e l k i plus W y d z i a ł u Sztuki Ludowej Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki należy za pisać, że zawsze w takiej sytuacji znajdowano inne wyjścia - zakupy, stypendia, ale nie zmienia to faktu, że „casus Jachimiak" zaistniał. Powie ktoś, że Jachimiak znalazł się w końcu w szeregach Z w i ą z k u Polskich A r t y s t ó w P l a s t y k ó w , że inspiruje się raczej sztuką nowoczesną, a nie l u ­ d o w ą . To prawda, ale mimo wszystko Jachimiak to nie to samo co plastyk - absolwent Akademii. Nie dlatego, że mniej umie, ale że jest on zjawiskiem z pogranicza sztuki ludowej, ruchu amatorskiego i plastyki zawodowej, że wyrasta z gleby ludowej sztuki. I sądzę, że tacy j a k on (a będzie ich zapew­ ne więcej) p o w i n n i być otoczeni opieką szczególną, zwłaszcza w okresie formowania swej i n d y w i d u a l n o ś ­ ci t w ó r c z e j . Wymaga to jednak przemyślenie, form organizacyjnych. Dziś bowiem istnieją materialne bodźce dla ludowego twórcy, pozostającego w o b r ę b i e form tradycyjnych, a nie ma ich dla najbardziej uzdolnionych jednostek rozwijających się w ś r o d o ­ wisku wiejskim, ale poza k r ę g i e m ludowej sztuki. Pierwszym udziela pomocy Wydział Sztuki Ludo­ wej, Rady Narodowe, C P L i A - a drugim? Czasem Wydział Sztuki Ludowej (gdy sztuka ma coś w s p ó l ­ nego ze sztuką l u d o w ą ) , czasem Domy K u l t u r y , często nikt, jako że dla a m a t o r ó w nie istnieją ż a d n e sty­ pendia, ż a d n e zakupy, ż a d n e konkretne formy po­ mocy. Co w tej sytuacji czynić? Należy - w ż a d n y m wypadku nie uszczuplając f u n d u s z ó w na twórczość l u d o w ą - znaleźć środki i formy pomocy dla naj­ zdolniejszych t w ó r c ó w w y k r a c z a j ą c y c h poza l u d o w ą k o n w e n c j ę . W pewnych wypadkach może o k a z a ć się celowe posłanie młodego talentu do szkoły artystycz­ nej. Kiedy indziej otoczenie go opieką - jako zdol­ nego amatora, k t ó r e m u u ł a t w i a się zdobycie pewnej wiedzy, konfrontację osiągnięć na wystawach itp. Ale pomoc musi dotyczyć tylko n a p r a w d ę naj­ zdolniejszych, najciekawszych. Decydujące winno być �przy t y m k r y t e r i u m w a r t o ś c i plastycznej, szczególnie na wszelkiego rodzaju wystawach, k t ó r e g r o m a d z ą z a r ó w n o prace z k r ę g u sztuki tradycyjnej jak i sa­ morodnej, amatorskiej. Inaczej p o w s t a ć może nie­ bezpieczeństwo przeciwstawiania sobie „starej" i „ n o w e j " sztuki, przeciwstawiania współczesnej te­ m a t y k i — ograniczonemu na ogół i tradycyjnemu k r ę g o w i t e m a t ó w w sztuce ludowej. Ocena w a r t o ś c i artystycznej wydaje się t y m bar­ dziej konieczna, że tylko przy jej zastosowaniu w y ­ stawy mogą spełnić p o z y t y w n ą rolę w ś r o d o w i s k u , o d d z i a ł y w a j ą c na upodobania estetyczne wsi. Wysta­ w y takie m u s i a ł y b y r ó w n i e ż w y r a ź n i e rozdzielać granice twórczości nowej od tradycyjnej, aby nie w p r o w a d z a ć niepotrzebnego z a m ę t u w świadomości tak t w ó r c ó w j a k odbiorców. Takie zderzenie twórczości „ t r a d y c y j n e j " i nowej (samorodnej) ma oczywiście swoje strony ujemne, ale nie sądzę, aby m o ż n a było na dłuższą m e t ę u n i k n ą ć konfrontacji z życiem, z t y m , co jest p r a w d z i w y m obrazem współczesnej twórczości na wsi. I tak za­ pewne okaże się, że w zakresie rzemiosła artystycz­ nego d o m i n o w a ć b ę d z i e sztuka tradycyjna, a samo­ rodna, amatorska w y s t ę p o w a ć będzie głównie w za­ kresie sztuki przedstawieniowej. .Izolacja t w ó r c ó w „ l u d o w y c h " nie wydaje się mo­ żliwa. I tak s t y k a j ą się z r ó ż n y m i wzorami, i n s p i r u ­ ją ich r ó ż n e tradycje, r ó ż n e motywy, r o z w i ą z a n i a . U t r z y m y w a ć ich w stanie nieświadomości jest coraz trudniej i coraz bardziej traci to sens. Z r e s z t ą i oni sami dojrzewają, ich horyzonty m y ś l o w e rozszerzają się i w i e l u zaczyna podchodzić do swej pracy coraz bardziej ś w i a d o m i e . W takiej sytuacji wydaje się celowe rozbudzanie tej ś w i a d o m o ś c i , m ó w i e n i e z n i ­ m i nie jak z dziećmi czy p r y m i t y w a m i , ale coraz bardziej konkretnie, j ę z y k i e m plastyka. • Problem ten wiąże się z charakterem zajęć na kursach czy i n s t r u k t a ż a c h . Przed w o j n ą i n s t r u k t a ż ograniczał się zazwyczaj jedynie do wpajania f o r m i technik tradycyjnych. Dziś coraz trudniej jest uczyć nie w y j a ś n i a j ą c , zwłaszcza gdy na wieś p r z e n i k a j ą masowo w y r o b y miejskie, fabryczne. Racja jest więc po stronie tych, którzy uczą nie tyle m o t y w ó w , ile z a s a d myślenia plastycznego, zasad kompozycji, budowy ornamentu i t d . W warunkach ofensywy na wieś g u s t ó w d r o b n o m i e s z c z a ń s k i c h nie wystarczy p r z e c i w s t a w i a ć i m tradycyjnej formy, starego wzoru, ale konieczne jest u ś w i a d a m i a n i e pla­ styczne, w y j a ś n i a n i e zasad, k t ó r e k i e d y ś były oczy­ wiste i niemal jedyne, dziś zaś są coraz bardziej zapomniane, zasad, k t ó r e tak znakomicie w y s t ę p u j ą w ł a ś n i e w tradycyjnej sztuce ludowej. Bardzo przy­ datne m o g ą t u b y ć d o ś w i a d c z e n i a pracy z t w ó r c a m i i k o l e k t y w a m i l u d o w y m i B. P l u t y ń s k i e j , K . Szczepanowskiej, M . Bujakowej, A . Kenara, Z. Czasznickiej, H. Kintopf, J. Stankiewiczowej i i n . Nie jest to proste, przeciwnie — d o r a d c ó w zawsze jest wielu, ale ludzi, którzy zdolni s ą p r z e k a z a ć t w ó r c o m ludo­ w y m s w ą wiedzę, znaleźć z n i m i w s p ó l n y język, m o ż e m y dziś liczyć na palcach obu r ą k . Dlatego ko­ nieczne jest aby k r ą g p l a s t y k ó w przygotowanych do takiej działalności rozszerzał się, aby w y k o r z y s t y w a ć d o ś w i a d c z e n i a naszych wybitnych p l a s t y k ó w , opie­ k u n ó w twórczości ludowej. Umiejętność przyjęcia dyskusji na płaszczyźnie za­ sad m y ś l e n i a plastycznego jest oczywiście w r ę c z n i e z b ę d n a przy ocenie prac spoza k r ę g u tradycyjnego. Taryfa ulgowa, k t ó r ą się stosuje wobec np. w i e l u współcześnie p r a c u j ą c y c h rzeźbiarzy, przynosi w re­ zultacie tylko szkody, deprawuje ś r o d o w i s k o , powo­ duje kompletny z a m ę t w pojęciach. Etnografa m o g ą i m u s z ą i n t e r e s o w a ć wszelkie przejawy twórczości ludu, dla niego może być nawet ważniejsza produkcja artystycznie b. s ł a b a , ale t y ­ powa, niż ś w i e t n y plastycznie, jednostkowy w y t w ó r . A l e plastyk - opiekun twórczości ludowej musi my­ śleć i n n y m i kategoriami, nie wolno m u z a p o m i n a ć , że działa w ś r o d o w i s k u wiejskim, że k a ż d a ocena znajduje o d d ź w i ę k w t y m ś r o d o w i s k u , że chcąc nie chcąc w p ł y w a na utrwalanie się złego smaku lub też p o d w a ż a go i wypiera. Musi tępić kicz w każdej postaci, nawet wówczas, gdy w y s t ę p u j e on przemie­ szany z elementami ludowej formy, j a k to w i d a ć w n i e k t ó r y c h malaturach Zalipia czy nowych malaturach (dywanach) spotykanych w Rzeszowskiem. Dawniej m o ż n a się było ograniczyć w opiece do sa­ mej twórczości ludowej. Dziś opieka musi objąć większy zakres, w ł ą c z a j ą c zjawiska twórczości sa­ morodnej, jak też i s p r a w ę rozwoju naturalnego wsi. środowiska wiejskiego. Problem t w ó r c ó w jest w a ż n y , ale jest on tylko j e d n y m z p r o b l e m ó w , k t ó r e i s t n i e j ą w naszym życiu kulturalnym. T w ó r c a , obojętne tradycyjny czy nie-ludowy, musi mieć więź z w ł a s n y m ś r o d o w i s ­ kiem, musi mieć z n i m w s p ó l n y język, w przeciwnym razie wyobcowuje się, t r a c i grunt pod nogami. Dla­ tego nie może być dla nas o b o j ę t n e j a k kształtuje się relacja a r t y s t a - ś r o d o w i s k o , j a k i jest poziom k u l ­ turalnego wyrobienia społeczeństwa. Opieka nad s z t u k ą l u d o w ą i nad t w ó r c a m i jest ze wszech miar słuszna; ale nie wolno z a p o m i n a ć , że zasadniczym problemem musi b y ć troska o poziom k u l t u r y wsi, o jej gusty, potrzeby. Opieka nad środowiskiem Upadek k u l t u r y ludowej, który d o k o n a ł się w k r ó t ­ k i m okresie czasu, nie tylko podciął korzenie ludo­ wej sztuce, ale n a r u s z y ł cały system p o g l ą d ó w este­ tycznych wsi. Takiego w s t r z ą s u nie z n a j ą inne ś r o ­ dowiska, inne w a r s t w y społeczne. W mieście stale współistniały r ó ż n e formy sztuki, twórczości i od­ bioru, z m i e n i a ł y się zakresy o d d z i a ł y w a n i a sztuki „ e l i t a r n e j " i „ p o p u l a r n e j " , ale w zasadzie istniała j a k a ś ciągłość procesu kulturalnego. Z m i a n y społecz­ ne, j a k u k s z t a ł t o w a n i e się i utrwalenie m i e s z c z a ń ­ stwa w początku X I X w., czy dojście do w ł a d z y mas p r a c u j ą c y c h w naszych czasach - wszystko to w y ­ w a r ł o pewien w p ł y w na k u l t u r ę a r t y s t y c z n ą , ale ra­ czej w sensie rozszerzenia się jej bazy i sfery w p ł y 227 ¡11 �23 w ó w . Na wsi upadek kultury ludowej spowodował zasadnicze zmiany w funkcji, j a k ą s p e ł n i a ł a sztuka w t y m środowisku. Niegdyś sztuka była formą wie­ dzy, pamięci zbiorowej, wiązała się z kultem, w i a ­ rą - obecnie zaspokaja tylko pewne potrzeby este­ tyczne. Nastąpiło więc obniżenie się wagi sztuki w opinii powszechnej, zmieniły się formy percepcji i tworzeniu. Zmiany te są n i e w ą t p l i w i e objawem postępu. Ostatecznie w i o d ą ku rozwojowi s p o ł c c z n o - k u l t u r a l nemu wsi, jednak w dziedzinie sztuki s p o w o d o w a ł y regres poważny, ale doraźny. Wieś pozbawiona daw­ niej zwartej, wszystko ogarniającej k u l t u r y artystycz­ nej, szybko s t a ł a się podatna na najgorsze w p ł y w y 7. z e w n ą t r z . W tej sytuacji szczególnego znaczenia nabiera zagadnienie opieki nad obecnym stanem k u l ­ tury artystycznej na wsi. Opieka nad s a m ą t r a d y c y j n ą sztuką l u d o w ą to tylko fragment zagadnienia. Nie wystarcza już dziś ona wsi. Zapewne, gdyby istniała nadal specyfika i izolacja ś r o d o w i s k a ludowego, p o w s t a ł y b y nowe formy sztuki tego środowiska, sztuki ludowej . A l e izolacji tej dzisiaj nie ma, a specyfika wsi nie jest na tyle silna, aby stworzyć o d r ę b n e formy wypowie­ 1J 22H dzi artystycznej. Tzw. „ l u d " ma te same możliwości kształcenia się i korzystania z d ó b r kulturalnych, co inne warstwy społeczne. Ma dostęp do wszystkich niemal zjawisk w y s t ę p u j ą c y c h w sztuce, nie zachodzi więc potrzeba tworzenia na w ł a s n y u ż y t e k o d r ę b n e j formy (która jest obecnie na wsi tylko jedną z współistniejących konwencji), nie zachodzi też t y m bardziej potrzeba wypowiadania w ł a s n y c h o d r ę b n y c h treści, przeciwstawnych n u r t o w i k u l t u r y „ u c z o n e j " . W tej sytuacji p r ó b y p r z y w r ó c e n i a dawnej sztuki l u ­ dowej m o g ą się u d a ć tylko w b. ograniczonym zakre^ sie. Traktowane szerzej, jako środek zaradzania złu — stałyby się oczywistym nonsensem. W y n i k i e m b y ł o ­ by tworzenie sztucznych, m a r t w y c h rezerwatów, k t ó r y c h w a r t o ś ć m o ż n a oceniać nie z pozycji życia, lecz muzealnictwa - jako j e d n ą z f o r m utrwalenia zabytków. Przykład konkretny wnętrze izby wiejskiej. Wiemy, że nie ma j u ż dziś w Polsce sta­ rych, p i ę k n y c h , jednolitych w stylu w n ę t r z , że w ł a ś ­ nie tutaj atak d r o b n o m i e s z c z a ń s k i c h w z o r ó w jest najsilniejszy, najbardziej groźny. Słuszne byłoby więc podjęcie tego problemu, chociażby przez ogłoszenie konkursu na w s p ó ł c z e s n ą izbę w i e j s k ą itp. Konkurs laki mógłby dać może pozytywne w y n i k i , gdyby po- �Hyc. 23. „Samoloty", zabawki drewniane, malowane, 1957, Wyk. Bronisław Maćkowski. Brzoza Stadnicka, pow. Łań­ cut. Ryc. 24. Zabawka żywiecka, drewniana, malowana. Ryc. 25. Figurka z szopki, rzeźba w drzewie surowym, 195S. Wyk. Mieczysław Ruszkowski. Sierpc. Ryc. 26. .dziesięcio­ lecie Polski Ludowej", rzeźba w drzewie surowym, wys. 29 cm 1955 Wyk Stanisław Kalemba Boratun t>ow Ja­ rosław Ryc 27 Chrystus Zrzy słupie" rzeźba w frzewie s ™ m opalana wys 45 cm Wuk Józef Janas. Dębno pow. Nowy Targ U �wiązać go z a r ó w n o z elementami tradycyjnej sztuki ludowej jak i z n o w y m i potrzebami, n o w y m i mebla­ mi, s p r z ę t e m itp,, gdyby go p r z y g o t o w a ć od strony handlu, rzemiosła, przemysłu. Czy mógł jednak d a ć rezultat konkurs, z a k ł a d a j ą c y tylko rekonstrukcję izb, tak jak w y g l ą d a ł y one dawniej. Konkurs t a k i przed n i e c a ł y m r o k i e m zorganizowano w Ł o w i c k i e m , a rezultat: na czas konkursu przystrojono w n ę t r z a na dawny sposób, po czym konkurs się skończył, na­ grody rozdzielono, w y c i n a n k i pozdzierano ze ścian i wszystko w r ó c i ł o do dawnego stanu rzeczy. n o m i e s z c z a ń s k ą t a n d e t ą , walka o podniesienie po­ ziomu estetyki, o t w ó r c z y rozwój człowieka, tak samo istotna jest w mieście j a k na wsi, w r ó ż n y c h ś r o d o ­ wiskach. Od tych spraw zależy, kiedy wreszcie zdo­ ł a m y p o p r a w i ć poziom estetyczny produkcji przemy­ słowej, mebli, tkanin, sprzętów. I z tego p u n k t u w i ­ dzenia na pewno ważniejszy jest dla naszej k u l t u r y (a więc i dla wsi) k a ż d y nowy, dobry w z ó r w p r o w a ­ dzony do m a s o w e j produkcji przez I n s t y t u t Wzor­ nictwa P r z e m y s ł o w e g o , od interesujących, ale po­ wierzchownych e k s p e r y m e n t ó w z ' „ w ł ą c z a n i e m i n ­ wencji l u d ą w e j do p r z e m y s ł u " , ciekawych dla naukowca, ale nie .liczących się w ramach potrzeb życia i tej w ł a ś n i e k u l t u r y ludowej, w i m i ę k t ó r e j to wszystko się czyni. 18 Cofanie się tylko do tradycji - to nie jest droga o d d z i a ł y w a n i a na w s p ó ł c z e s n ą s z t u k ę . Trzeba szu­ k a ć p u n k t u wyjścia w rzeczywistych warunkach rozwoju kulturalnego. Trzeba pogodzić się z faktem, że szkoła, służba wojskowa, gazeta, książki, radio, f i l m , telewizja - wszystko to prowadzi w naturalny sposób do zatarcia granic dzielących dotychczas w i e ś od miasta, k u l t u r ę „ a n a l f a b e t y c z n ą " od „alfabe­ tycznej". I s t n i e j ą oczywiście pewne różnice w upodobaniach, k t ó r e t ł u m a c z ą się chociażby o d m i e n n o ś c i ą tradycji kulturalnych, ale są to różnice raczej „ilościowe" niż „jakościowe". Nie ma specjalnej muzyki, k t ó r a inte­ resuje tylko w i e ś , nie ma specjalnej plastyki czy literatury (to wieś domaga się zniesienia audycji gwarowych w radio). 1 5 O b s e r w u j ą c zagadnienie odbioru k u l t u r y przez w i e ś dostrzegamy obecnie p e w n ą linię podziału, ale nie na wieś i miasto, nie na s z t u k ę „ u c z o n ą " i „ l u d o V ą " tylko na sztukę p o w a ż n ą , e l i t a r n ą i s z t u k ę m a s o w ą ( p r z e w a ż n i e o charakterze rozrywkowym). Jest to zjawisko w y s t ę p u j ą c e dziś nie t y l k o na wsi i nie t y l k o w warunkach polskich. W w i e l u krajach, niezależnie od ich ustroju, daje się dziś zaobserwo­ w a ć identyczny podział - na k u l t u r ę e l i t a r n ą i ma­ s o w ą . Oczywiście m o ż n a t ę o s t a t n i ą krytykować, zwłaszcza w krajach Europy Zachodniej (gdzie istot­ nie p r z y g n ę b i a j ą c y jest obraz tej k u l t u r y życia u ł a t ­ wionego, komiksu, taniej rozrywki). M o ż n a w p ł y w a ć na poziom i charakter tej kultury, zwłaszcza tam, gdzie w a r u n k i społeczne s t w a r z a j ą możliwości upow­ szechnienia najcenniejszych osiągnięć, gdzie m o ż e istnieć niekomercjalne podejście do spraw k u l t u r y . (To, że nie p o t r a f i l i ś m y dotychczas w y k o r z y s t a ć przy­ wilejów, jakie w naszym ustroju daje centralizacja o ś r o d k ó w dyspozycyjnych upowszechnienia, nie zna­ czy, że p o w i n n i ś m y o tych możliwościach zapomi­ nać!). W praktyce oznacza to konieczność podjęcia w szerokim zasięgu akcji upowszechnieniowej, pod­ jęcia w y s i ł k ó w zmierzających do tego, aby d a w a ć wsi d o b r ą sztukę. I to jest najważniejsze. I s t n i a ł o dawniej pojęcie sztuki dla ludu, produktu fabrycznego robionego dla wsi pod ludowy gust. Dziś nonsensem byłoby stwarzanie specjalnych wzo­ r ó w dla wsi. A l e od tego, czy na w i e ś dotrze produkt dobry, estetyczny, zależy w d u ż y m stopniu, j a k i b ę ­ dzie gust wsi. N i e m o ż l i w e jest dziś rozpatrywanie problemu ś r o d o w i s k a wiejskiego w oderwaniu od c a ł o k s z t a ł t u życia kulturalnego kraju. Walka z drob230 Problem upowszechnienia sztuki to r ó w n i e ż doce­ nienie i odpowiednie ustawienie lekcji rysunku w szkołach. Wychowania estetycznego nie m o ż n a za­ c z y n a ć od ludzi d o r o s ł y c h . W ł a ś n i e w szkole n a j ­ ł a t w i e j jest f o r m o w a ć p o s t a w ę p s y c h i c z n ą , upodobania i s ą d y przyszłych o d b i o r c ó w (i t w ó r c ó w ) sztuki. Do­ piero na dalszym planie stoją inne akcje, j a k np. prasa, wystawy, książki, odczyty, kluby, świetlice, Podniesienie poziomu k u l t u r y estetycznej w s i nie wyczerpuje jednak zagadnienia. K u l t u r a masowa jest co prawda powszechna, obejmuje r ó ż n e ś r o d o w i s k a , zaspokaja pewne potrzeby — ale nie w y p e ł n i l u k i po­ w s t a ł e j przy zanikaniu dawnej k u l t u r y ludowej. K u l t u r a masowa jest bowiem nietwórcza. Nie mobi­ lizuje t w ó r c z y c h możliwości człowieka (może w y j ą t ­ k i e m b ę d z i e t u jazz), przeciwnie, sprowadza wszystko do ł a t w e g o odbioru do b i e r n e g o udziału człowie­ ka. I w t y m leży w ł a ś n i e jej zasadnicza różnica z funkcją sztuki ludowej, k u l t u r y ludowej, k t ó r a , b ę ­ dąc powszechną w swym środowisku, angażowała jednocześnie w procesie t w ó r c z y m niemal wszystkich uczestników. Kultura ludowa r o z w i j a ł a człowieka, stwarzała w a r u n k i harmonijnego rozwoju w ł a d z ludzkich, cho­ ciażby przez to, że p o z w a l a ł a łączyć w jednej osobie funkcje t w ó r c y - wykonawcy - odbiorcy. K u l t u r a masowa tych z a d a ń nie spełnia. Jest więc w życiu s p o ł e c z e ń s t w a nie siłą n a p ę d o w ą , ale raczej wentylem b e z p i e c z e ń s t w a , zaspokaja potrzeby zabawowe, ale nie daje szerokie pola do rozwoju wrażliwości i 'intelektu. Ta bierna, „ k o n s u m p c y j n a " postawa jest Wielkim z u b o ż e n i e m c z ł o w i e k a , zwłaszcza teraz, gdy zaczynamy s t w a r z a ć w a r u n k i do p e ł n e g o rozwojujego możliwości, gdy obalamy bariery klasowe, n i e ­ równości 'społeczne ' i k u l t u r o w e . Rację m i a ł a E. P l u t y ń s k a , m ó w i ą c n i e g d y ś , że „nie wystarczy c h r o n i ć przedmioty. C h r o n i ć trzeba te ż y w e w ł a d z e c z ł o w i e ­ ka k t ó r e sorawiiaia i e m o ż e on w y k o n y w a ć niekne przedmioty, że ich potrzebuje że wykonanie ich sprawia m u r a d o ś ć " 1 7 A dziś? W pewnej miejscowości (zresztą nie w Pol­ sce), znanej z w y r o b ó w sztuki ludowej, w i d z i a ł e m budynek, gdzie ludzie - j a k robotnicy - w y t w a r z a l i a raczej powielali masowo ceramiczne zabawki, sprzedawane później w sklepach miejskich. Zabawki �byty śliczne, powielano je dobrze, w e d ł u g starych w z o r ó w , pod opieką w y k w a l i f i k o w a n y c h plastyków. Ale widok wsi, d o m ó w , zagród - przygnębiał. Były martwe, ponure, odarte z wszelkiej radości, k t ó r ą dać może człowiekowi sztuka, potrzeba p i ę k n a . Koło d o m k ó w ani jednego o g r ó d k a , ani jednego kwiatka, nic, co służyłoby t y l k o ludzkiej radości. Wówczas z d a ł e m sobie s p r a w ę , że istota sztuki ludowej i jej produkt - to d w i e r ó ż n e rzeczy. We wsi, k t ó r ą w i ­ działem, produkowano s z t u k ę l u d o w ą , przedmioty 0 o k r e ś l o n y c h cechach formalnych, ale we wsi tej sztuki ludowej w jej g ł ę b o k i m sensie nie było za grosz. 1 t u leży - jak s ą d z ę - problem kontynuacji sztu­ k i ludowej. R ó ż n e funkcje tradycyjnej sztuki od­ p a d ł y , z m i e n i ł y się. A l e b y ł a ona wyrazem t w ó r c z y c h potrzeb człowieka, realizowania p i ę k n a wokół siebie poprzez w ł a s n y w k ł a d pracy. P i ę k n o nie b y ł o w t y m ujęciu a b s t r a k c j ą . Nie p r z y o z d a b i a ł o życia j a k obra­ zek, na ścianie, lecz b y ł o integralnie z t y m życiem zrośnięte, s t a w a ł o się jego k s z t a ł t e m , formą. Czło­ wiek d o s ł o w n i e żył w tej sztuce, otaczała go od ko­ lebki do śmierci, p r z e n i k a ł a z a r ó w n o w sferę m a r z e ń jak i w sferę pracy. Wszędzie. I w t y m leżała istota zjawiska zwanego s z t u k ą l u d o w ą . W jej wszech­ ogarniającej roli. Co może dziś zastąpić te funkcje? Co może być ekwiwalentem tych w a r t o ś c i , k t ó r e d a w a ł a sztuka ludowa? Chyba k a ż d a forma twórczego stosunku do kultury, do sztuki. I z tego w ł a ś n i e powodu, raczej socjologicznego niż artystycznego, oceniać trzeba rolę 1 znaczenie ruchu amatorskiego, rozwijać wszelkie jego formy, p o p i e r a ć koła t w ó r c z e , kluby, zespoły a t a k ż e i wysiłki jednostek. Nie myślę tu o twórczości a m a t o r ó w jako o czymś, co stwarza nowe w a r t o ś c i w sztuce. Z tego p u n k t u widzenia nie ma ona w i ę k s z e g o znaczenia. Sens jej leży w społecznej funkcji, w t y m , że rodzi i zaspo­ kaja pewne potrzeby t w ó r c z e człowieka, u w r a ż l i w i a go na s z t u k ę i przygotowuje (a przynajmniej p o w i n ­ na to czynić) do odbioru coraz wyższych i trudniej­ szych jej form. Dlatego p o m i j a m tu różnice między twórczością s a m o r o d n ą a twórczością b a z u j ą c ą na sztuce ludowej jako punkcie wyjścia, czy też t w ó r ­ czością bliską sztuce profesjonalnej. Istotne jest, aby s t w a r z a ć ludziom możliwości aktywnego uczestnicze­ nia w sztuce, w kulturze. UWAGI KOŃCOWE W r ó ć m y jednak do g ł ó w n e g o tematu r o z w a ż a ń do sztuki ludowej, Jakie są jej dalsze perspektywy? S t a r a ł e m się w y k a z a ć w poprzednich rozdziałach, że tradycyjna sztuka ludowa nieuchronnie kurczy się, ogarnia i mniejszy zakres „ t e m a t y c z n y " , i m n i e j s z ą ilość osób. Jest ona dziś s p r a w ą w ą s k i e g o ś r o d o w i s ­ ka, w k t ó r y m przy s p r z y j a j ą c y c h okolicznościach może dość d ł u g o istnieć. W perspektywie nieuniknio­ ne jest jednak przeradzanie się jej w proceder b l i s k i temu, j a k i m jest np. produkcja a n t y k ó w . Będzie się w ó w c z a s w y t w a r z a ł o przedmioty formalnie zbliżone do dawnych, zabytkowych okazów, tyle że i c h n a i w ­ ność, a u t e n t y c z n o ś ć wyrazu i t p . b ę d ą skrupulatnie i pieczołowicie podrabiane. J u ż dziś widzimy p i e r w ­ sze oznaki podobnego procederu - np. w kopiach starych ł y ż n i k ó w czy solniczek p o d h a l a ń s k i c h w y k o ­ nywanych przez takich m i s t r z ó w snycerki jak W. Blaszak czy St. Szymoszek. Muszą sobie z a d a ć wiele trudu, aby o d t w o r z y ć nieudolność ręki t w ó r c y daw­ nych łyżników... Wchodzimy zwolna w okres kopii, powielania dawnych w z o r ó w . I m później do tego dojdzie - t y m oczywiście lepiej dla żywej t w ó r c z o ś ­ ci, dla naszej k u l t u r y . A gdy dojdzie - w a ż n e będzie tylko, aby były to kopie dobre, o w a r t o ś c i a c h a r t y ­ stycznych . l S 2 y w a twórczość ludowa degeneruje się, zmienia, grawituje to w k i e r u n k u dyletanckiego n a ś l a d o w ­ nictwa, to prowadzi k u ciekawym samorodnym roz­ strzygnięciom. Obniża się jej r a n g a artystyczna, jej zasięg dawniej tak szeroki. A l e w jakiejś formie twórczość ta istnieć będzie, podobnie jak i obecnie istnieje. Przecież i dziś w y s t ę p u j e sztuka pogranicza jarmarcznego, tandetna, masowa, bliska gustom k u ­ pujących, ale przy całej lichocie k o n t y n u u j ą c a j a ­ kieś elementy ludowej sztuki. Tradycja ludowa za­ pewne przez długi czas będzie w p e w n y m stopniu wpływała na upodobania ś r o d o w i s k a wiejskiego, a nawet k o r y g o w a ł a istniejące mody. T r u d n o na p r z y ­ k ł a d n a z w a ć „sztuką l u d o w ą " spotykany dziś czasem zwyczaj malowania przez szoferów s a m o c h o d ó w c i ę ­ ż a r o w y c h , gdzie obok ostrej zieleni w y s t ę p u j ą białe otoki na k o ł a c h i deko racyjnie zdobione TT.a czerwono pewne elementy (główki ś r u b , k a n t y b ł o t n i k ó w i t d ) — aïe nie -ule ffa w a Ł&llwoś-c i że iałca ś t r ą d vc îa ç ztukí ludowa ™ fL „ m knW.t-L .k i L ™ ~ W h w a 1a zestawione ze sobą, ze n a s u w a j ą analogie do l u d o ­ we) t r a d y c j i . Lderza to szczególnie, gdy p o r ó w n u j e się u b i ó r pozornie kosmopolityczny mmsteczek i wsi np polskich j u g o s ł o w i a ń s k i c h i w ł o s k i c h Dostrze­ galna specyfika „ n a r o d o w a w doborze k o l o r ó w , u k ł a ­ dzie formy ûp. - w y w o d ą s i ę w ł a ś n i e z k o n t y n u a c j i w modzie masowej t r a d y c j i rodzimych, regionalnych. Opisane zjawiska nie p o d w a ż a j ą jednak tezy o za­ n i k u ludowej twórczości, ś w i a d c z ą t y l k o o t y m , że proces odchodzenia od tradycji m o ż e być d ł u g o t r w a ł y i że w elementach w t ó r n y c h w y s t ę p u j e on i t r w a znacznie dłużej niż w rzeczach zasadniczych. Od instytucji i ludzi s p r a w u j ą c y c h opiekę nad sztuką l u d o w ą zależy obecnie wiele. W ł a ś c i w e formy tej opieki mogą z a p e w n i ć stosunkowo długi okres życia a nawet i rozwoju pewnych dziedzin t r a d y c y j ­ nej sztuki ludowej, istniejącej r ó w n o l e g l e do innych f o r m twórczości w społeczeństwie. Sztuka ludowa z m i e n i ł a swe miejsce w społeczeń­ stwie. Nie jest dziś w y ł ą c z n i e s p r a w ą wsi, dociera 231 �do wszystkich środowisk, będąc ś w i a d e c t w e m uzdol­ n i e ń i możliwości ludu, jego kultury. W nowych warunkach zanika pojęcie ludu, za­ stępuje je dziś pojęcie n a r o d u , obejmującego i łączącego wszystkie warstwy społeczne. Proces ten n a s t ę p u j e r ó w n i e ż i w kulturze, przy czym istotą jego w naszych warunkach jest tworzenie k u l t u r y na­ rodowej, k t ó r a jest s u m ą n a j w y ż s z y c h wartości stworzonych przez r ó ż n e klasy. W kulturze tej na­ leżne miejsce powinien zająć dorobek ludu. Opieka nad sztuką l u d o w ą jest więc w tych warunkach i s p r a w ą powszechnej oceny jej w a r t o ś c i , zdobycia dla niej w ł a ś c i w e g o miejsca w kulturze narodowej, szacunku ze strony całego społeczeństwa. podaje, że Wowro w y k o n y w a ł w młodości (zapewne ok. 1880 r.) „ p i e c ą t k i " na sprzedaż, szybko jednak p r z e s t a ł y się one p o d o b a ć więc później z a n i e c h a ł ich rzezania. W 1925 r. na p r o ś b ę Zegadłowicza Wowro wykonuje k i l k a n a ś c i e „piecątek". Ogółem w y r z e z a ł ich w t y m drugim okresie 20 - Por.j Wanda Gentil-Tippenhauer, Wystawa obrazków na szkle Jana Jachimiaka, „ P o l s k a Sztuka Ludowa", 1959, nr 1—2, s. 87—89. Por.; A n n a K u n c z y ń s k a , Rzeźby Jana Centkowskiego, „Polska Sztuka Ludowa", 1956, nr 1, s. 20-30; A n n a Kowalska-Lewicka, Józef Janas rzeźbiarz ludowy z D ę b n a , „Pol. Szt. Lud.", 1954, n r 3, s. 162¬ 173; Jerzy Czajkowski, Droga Franciszka Zaremby, ..Pol. Szt. Lud.", 1959, nr 1-2, s. 66-68. P r z y k ł a d y - reaktywowanie koronek w K o n i a ­ kowie na Śląsku Ciesz., tkanin dwuosnowowych na Mazurach, kowalstwa artystycznego w Krakowskiem. Warto zwrócić u w a g ę na fakt, iż w 1939 r. H. S c h r a m m ó w n a szczególnie mocno podkreślała (w cyt. wyżej pracy) ówczesną słabość k a d r y plasty­ ków i opiekunów sztuki ludowej, przywiązując o g r o m n ą w a g ę do sprawy ich k w a l i f i k a c j i . B ł ę d e m b y ł o przecenianie możliwości w p ł y w u sztuki ludowej na społeczność wiejską, czy nawet miejską. Wsi obcy był charakter artystyczny tej sztuki, temat podany nie dość precyzyjnie i „ r e a l i ­ stycznie". Nie działały r ó w n i e ż same treści, w y r a ż a n e zazwyczaj b naiwnie i nieudolnie I nic w t y m d z i w ­ nego tematyka m i a ł a w y r a ż a ć przecież zmiany k t ó r e zaszły w świadomości ludu tymczasem zmiany te dopiero zaczęły ^ d o k o n y w a ć sztuka wiec zamiast wyrażać a n t y c y p o w a ł a i e Inspirowane tematy pokazvwalv życie niei t a k i m iakie b y ł o lecz t a k i m takit che ano Te w dzieć C a ł v - n a c i s k k ł a d l o n o n ä s t r o n ę t e ś c i o w a nic licząc L z u n l m i e z t v m że slla l l a r t v k Tudowei ^J^^^ml^^rt^s t y c z n e j leży w Ych a r t y s t y c ^ j f o m l e H . S c h r a m m ó w n a , op. c i t , s. 14. „Sztuka ludowa może p o w s t a w a ć , t r w a ć i roz­ w i j a ć się jedynie w atmosferze o d r ę b n e j k u l t u r y ludowej, na tyle przynajmniej silnej, by a d a p t o w a ć i p r z e t w a r z a ć w swoim duchu wszelkie zapożyczenia i w t r ę t y , k t ó r e zawsze i wszędzie w y s t ę p u j ą " - p i ­ sał J Grabowski (Spółdzielczość artystyczna w Pol­ sce, Warszawa 1950, maszynopis powielony, CZS Spóldz. Inst. Nauk., s. 3—4). Znamienne są w y n i k i b a d a ń prowadzonych przez O ś r o d e k badania opinii publicznej Polskiego Radia w Nowej Hucie (połowa 1958 r.). W y n i k a z nich, że spośród u c z e s t n i k ó w ankiety (pochodzą­ cych w większości ze wsi) muzyki ludowej słucha c h ę t n i e ok. 33"/«, muzyki rozrywkowej zaś *— po¬ nad 90%. " O działalności I W P w t y m zakresie pisze W.' Telakowska, Twórczość ludowa w nowym wzornictwie. Warszawa 1954. » Cyt. w g : H . S c h r a m m ó w n a , op. c i t , s. 17-18. > I dziś zresztą kopie takie, np. z najlepszych rzeźb czy o b r a z ó w ludowych, m o g ł y b y być w y k o n y ­ wane w pracowniach muzealnych i sprzedawane w tychże muzeach, j a k to się dzieje za g r a n i c ą . s 1(1 1 1 PRZYPISY 1 Helena S c h r a m m ó w n a . Ochrona sztuki ludowej. Warszawa 1939, s. 3. Por.: J. St. B y s t r o ń , Kultura ludowa, Warsza­ wa 1947; T. Seweryn, Rozdroża sztuki polskiej, War­ szawa 1948. » Ilość a p a r a t ó w telewizyjnych w y n o s i ł a na wsi w końcu 1959 r. - ok. 30 000. Z a k ł a d a j ą c , że aparat telewizyjny gromadzi ś r e d n i o ok. 10 osób, m o ż n a przyjąć, że już obecnie k r ą g o d d z i a ł y w a n i a telewizji na wsi obejmuje ok. 250-300 000 osób. Istnieją co prawda i obecnie pewne formy twór­ czości nowej i ludowej w sensie powszechności ich w ś r o d o w i s k u w i e j s k i m - malowanki i m a k a t k i w y ­ s t ę p u j ą c e w zdobnictwie w n ę t r z n a p ł d . - w s c h . obsza­ rach kraju. Ś w i a d c z ą one, że proces zaniku nie prze­ biega g w a ł t o w n i e i że m o ż l i w e są pewne (nieliczne zresztą) formy nowej t w ó r c z o ś ć ' w ł a s n e j , noszącej ce­ chy sztuki ludowej. M i m o wszystko, zjawisko to s k ł o n n y jestem u w a ż a ć w dzisiejszych warunkach za relikt, a nie za początek nowej fazy rozwoju sztuki ludowej. S t r ó j niemal w s z ę d z i e staje się odzieniem świą­ tecznym; charakter codzienny zachował jedynie w górach, na co złożyło się k i l k a przyczyn: jest prak­ tyczny (pisano nawet o higienicznych jego w a r t o ś ­ ciach), zaspokaja potrzebę odrębności istniejącą w ś r o d o w i s k u górali, a t a k ż e odgrywa specyficzną rolę magnesu dla t u r y s t ó w ; ale i w tych szczęśli­ wych okolicznościach następuje powolny rozpad dawnego stroju, np. na codzień góral chodzi w ka­ mizelce cajgowej i z w y k ł y c h butach zamiast kierp­ ców. » Np. Hieronim Muszyński, jeden z najlepszych garncarzy, zarabia miesięcznie do 1 500 zł - przy intensywnej pracy, w ł a s n y m warsztacie i surowcu. T r u d r z e m i e ś l n i k a staje się nieopłacalny, nic więc dziwnego, że nie ma prawie d o p ł y w u młodzieży do rzemiosł, a ilość w a r s z t a t ó w zmniejsza się z roku na rok. ' Piecątki beskidzkie Jędrzeja Wowra, I I wyd., P o z n a ń 1938. w s t ę p E. Zegadłowicza. A u t o r w s t ę p u 2 4 5 1 2 V l 1 1 8 Fot.: Tadeusz Cichowicz - ryc. 24; Stefan Deptuszewski ryc. 2, 5, S, 9, 11-14; Jozef Grabowski — ryc. 17; Tadeusz Jankowski — ryc. 22; Tadeusz Kaźmierski — ryc. 18; J. Kurkiewicz — ryc. 27; Roman Reinfuss — ryc. 16; Jan Swiderski — ryc. 1, 3, 4, 6, 7, 19, 20, 21, 23, 26; L . Ż u k o w s k i — ryc. 15. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fccd0a8f63f2dea028456b417bba4c43.pdf 5e2dcc58668b1e6d7e315db5a90592b0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4208 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource plastyka ludowa - okres PRL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3924 Title A name given to the resource Prace w Sekcji Badania Plastyki Ludowej w ciągu minionego XV-lecia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.4 ; s.197-207 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roman Reinfuss PRACE W SEKCJI C I Ą G U BADANIA P L A S T Y K I M I N I O N E G O Zainteresowanie l u d o w ą s z t u k ą p l a s t y c z n ą posia­ da w Pdlsce t r a d y c j ą sięgającą ostatniego ć w i e r ć ­ wiecza ubiegłego w i e k u . J u ż w latach o s i e m d z i e s i ą ­ tych X I X stulecia p r o w a d z i l i w t y m k i e r u n k u ba­ dania n i e k t ó r z y polscy etnografowie, grono zaś ich p o w i ę k s z y l i w y d a t n i e w czasach późniejszych l i c z n i badacze p r a c u j ą c y nad t y m zagadnieniem przed I w o j ­ n ą ś w i a t o w ą oraz w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . Badania podejmowane i n d y w i d u a l n i e przez posz­ czególnych 'badaczy d a ł y w rezultacie n i e j e d n ą c e n n ą p r a c ę z zakresu ludowej plastyki, jednak szczupłość ś r o d k ó w materialnych czerpanych .przeważnie z w ł a s ­ nej kieszeni, jak r ó w n i e ż i system pracy u n i k a j ą c y kolektywnego w s p ó ł d z i a ł a n i a , u n i e m o ż l i w i a ł y plano­ wanie szerszych akcji badawczych podejmowanych w skali o g ó l n o k r a j o w e j . S k u t k i e m p o w y ż s z e g o ani w latach m i ę d z y w o j e n ­ nych, ani w czasach dawniejszych nie zostały na te­ renie Polski przeprowadzone badania, k t ó r e na za­ gadnienie polskiej sztuki ludowej p o z w o l i ł y b y spoj­ rzeć w s p o s ó b całościowy, z u w z g l ę d n i e n i e m p e ł n e g o dorobku wszystkich r e g i o n ó w k u l t u r o w y c h Polski . Dokonanie takich b a d a ń s t a ł o się p a l ą c ą k o n i e c z n o ś c i ą po z a k o ń c z e n i u I I w o j n y ś w i a t o w e j , k i e d y duże znisz­ czenia wojenne, jak r ó w n i e ż szybko p o s t ę p u j ą c y p r o ­ ces przemian k u l t u r o w y c h , k t ó r e objęły obecnie w i e ś polską, w y s u n ę ł y — jako zadanie pierwszoplanowe — k o n i e c z n o ś ć zabezpieczenia do c e l ó w naukowych t o p n i e j ą c y c h z dnia na dzień resztek dorobku a r t y ­ stycznego ludowych t w ó r c ó w . Realizacji tego zadania s p r z y j a ł y w y b i t n i e k o ­ rzystne w a r u n k i , jakie d ź w i g a j ą c e j się po zawierusze wojennej nauce s t w o r z y ł a Polska Ludowa rozbudo­ w u j ą c sieć naukowych, p l a c ó w e k i dotując w sposób dotychczas w Polsce nie spotykany podejmowane p r a ­ ce badawcze. A ż e b y nieskoordynowane i prowadzone p o c z ą t k o ­ wo w sposób dość chaotyczny badania nad s z t u k ą l u d o w ą ująć w f o r m ę planowanego działania, w r o ­ k u 1946 z inicjatywy z a m i ł o w a n e g o badacza sztuki ludowej, dra Józefa Grabowskiego, został stworzony w Warszawie przez M i n i s t e r s t w o K u l t u r y i Sztuki — P a ń s t w o w y I n s t y t u t Badania S z t u k i Ludowej, k t ó ­ rego zadaniem b y ł o prowadzenie b a d a ń naukowych, u w z g l ę d n i a j ą c y c h wszystkie dziedziny ludowej k u l ­ t u r y artystycznej. I n s t y t u t ten dzielił się na 7 sekcji, z k t ó r y c h 3 o b e j m o w a ł y zagadnienia plastyki. B y ł y to m i a n o w i ­ cie: Sekcja malarstwa i rzeźby kierowana przez dra J. Grabowskiego, Sekcja budownictwa pracująca w p o w i ą z a n i u z Z a k ł a d e m A r c h i t e k t u r y Polskiej na Politechnice Warszawskiej oraz Sekcja zdobnictwa 1 2 L U D O W E J PIS 1 5 - L E C I A ludowego (z siedzibą w Krakowie) kierowana przez dra Romana Reinfussa'. W c i ą g u k i l k u n a s t ę p n y c h lat zaplanowany podział z a g a d n i e ń m i ę d z y trzy oddzielne sekcje uległ l i k w i ­ dacji. W r o k u 1948 została z a m k n i ę t a Sekcja budow­ nictwa, a t a k i e (po opuszczeniu I n s t y t u t u przez dra Grabowskiego w listopadzie 1948 r.) — Sekcja m a l a r ­ stwa i rzeźby. Agendy obu zlikwidowanych p l a c ó w e k przekazano Sekcji Zdobnictwa Ludowego w K r a k o ­ wie, k t ó r a od tego czasu jako Sekcja Badania P l a s t y k i L u d o w e j objęła zakresem swych prac wszystkie dzie­ dziny ludowej plastyki. W r o k u 1950 P a ń s t w o w y I n s t y t u t Badania Sztuki Ludowej został wcielony w całości, jako jeden z Za­ k ł a d ó w , do utworzonego w ó w c z a s P a ń s t w o w e g o I n s t y ­ t u t u Sztuki. Zagadnieniami sztuki ludowej z a j m o w a ł y się p o c z ą t k o w o ; Sekcja M u z y k i i F o l k l o r u kierowana przez doc. Mariana Sobieskiego oraz Sekcja Badania Plastyki Ludowej pod k i e r u n k i e m prof. dra Romana Reinfussa. Ogólne kierownictwo obu sekcji, k t ó r e łącznie t w o r z y ł y Z a k ł a d Badania Sztuki L u d o w e j i Folkloru, s p r a w o w a ł mgr Aleksander Jackowski. W toku dalszych przemian organizacyjnych r o z l u ź ­ niony został z w i ą z e k p o m i ę d z y wspomnianymi w y ż e j sekcjami, z k t ó r y c h pierwsza z w i ą z a n a została z Za­ k ł a d e m H i s t o r i i i Teorii M u z y k i , druga zaś z Z a k ł a ­ dem H i s t o r i i i Teorii Sztuki, k i e r o w a n y m przez d y ­ rektora PIS prof. dra Juliusza S t a r z y ń s k i e g o . W r a ­ mach Z a k ł a d u Teorii i H i s t o r i i S z t u k i dzieli się Sek­ cja Badania Plastyki L u d o w e j na d w i e pracownie: jedna z nich — z n a j d u j ą c a się w Warszawie, k i e r o ­ wana przez mgra Aleksandra Jackowskiego — zaj­ muje się badaniami tzw. sztuki pogranicza i sztuki naiwnych p r y m i t y w ó w oraz d o k u m e n t a c j ą w y s t a w sztuki ludowej, druga z a ś — m a j ą c a s w ą siedzibę w Krakowie, kierowana przez prof. dra R. Reinfussa — prowadzi badania we wszystkich p o z o s t a ł y c h dzie­ dzinach ludowej p l a s t y k i oraz d o k u m e n t a c j ę sztuki ludowej w terenie. Jednym z podstawowych z a d a ń Sekcji Badania Plastyki Ludowej, realizowanym konsekwentnie od momentu jej powstania poprzez wszystkie fazy re­ organizacyjne po dzień dzisiejszy, b y ł y iprace w dzie­ dzinie inwentaryzacji ludowej sztuki plastycznej. Spo­ sób ich prowadzenia, szczególnie w pierwszych l a ­ tach b a d a ń , p o z o s t a w i a ł wiele do ż y c z e n i a . W y c h o d z ą c z b ł ę d n y c h założeń metodologicznych, k o n c e n t r u j ą c y c h u w a g ę badacza w y ł ą c z n i e na zagadnieniu formy, za­ częto badania terenowe od gromadzenia m a t e r i a ł ó w ilustracyjnych w postaci r y s u n k ó w i plansz barwnych p r z e d s t a w i a j ą c y c h przedmioty ludowego zdobnictwa, r y s u n k ó w inwentaryzacyjnych budownictwa d r e w n i a - 197 i i i — �nego oraz fotografii l u d o w e j r z e ź b y i malarstwa. M a ­ teriały te prócz k r ó t k i e j informacji (typu zbliżonego do m e t r y k i , j a k ą opatruje się przedmiot muzealny) nie p o s i a d a ł y ż a d n y d h komentarzy tekstowych. O p i ­ sany t u s p o s ó b gromadzenia m a t e r i a ł ó w terenowych c e c h o w a ł nie t y l k o prace poszczególnych s e k c j i , ale r ó w n i e ż prace badaczy stojących poza Instytutem, p r o w a d z ą c y c h swe badania terenowe z f u n d u s z ó w Instytutu Niedociągnięcia w y n i k a j ą c e z fałszywego nasta­ wienia metodologicznego zaczęły ulegać stopniowej l i k w i d a c j i p o c z ą w s z y od r o k u 1950, gdy Sekcja po w ł ą c z e n i u jej do P a ń s t w o w e g o I n s t y t u t u Sztuki zna­ lazła się w sferze b e z p o ś r e d n i e g o o d d z i a ł y w a n i a dys­ k u s j i na tematy metodologiczne b a d a ń nad sztuką, podejmowanych na terenie Instytutu, B l i s k i k o n t a k t z Instytutem, k t ó r y w owych prze­ ł o m o w y c h czasach p r z y j ą ł na siebie t r u d wypraco­ wania marksistowskiej metody b a d a ń zjawisk a r t y ­ stycznych, u ł a t w i ł w d u ż e j mierze a d a p t a c j ę t y c h osiągnięć do b a d a ń w dziedzinie p l a s t y k i ludowej. Z n a l a z ł o to s w ó j p e ł n y wyraz w czasie obrad I O g ó l ­ nopolskiej Konferencji Naukowej w Sprawie B a d a ń nad S z t u k ą (11—16.XII.1951), kiedy to ze s t r o n y Sek­ c j i Badania P l a s t y k i L u d o w e j PIS przedstawiony zo­ s t a ł pierwszy opracowany na s k a l ę ogólnopolską d ł u ­ gofalowy p l a n prac badawczych w zakresie ludowej sztuki plastycznej. Nie będę na t y m miejscu o m a w i a ł owego p l a n u w całości, g d y ż został on opublikowany w w y d a w ­ nictwie I n s t y t u t u ' , jednak p r z y p o m n ę pewne jego części z w i ą z a n e z problemem dokumentacji, a w szcze­ gólności z problemem b a d a ń terenowych. 4 m i 1 W zakresie dokumentacji jako g ł ó w n e zadania Sekcji wskazane zostały: 1) gromadzenie bieżącej bibliografii polskiej sztuki ludowej 2) gromadzenie planowej i centralnie prowadzonej dokumentacji z a b y t k ó w sztuki l u d o w e j z n a j d u j ą ­ cych się w muzeach 3) badania terenowe. „ Z a k r e s ich powinien być z a k r e ś l o n y szeroko i obej­ m o w a ć wszystkie dziedziny życia ludu, w k t ó r y c h przejawia się t w ó r c z o ś ć plastyczna. Badania m u s z ą u w z g l ę d n i a ć zdobnictwo architektoniczne, zdobnictwo w n ę t r z a i meblarstwo, zdobnictwo s p r z ę t u , artystyczne tkactwo, u b i ó r i jego zdobnictwo, zdobnictwo w y s t ę ­ p u j ą c e w z w i ą z k u z o b r z ę d a m i rodzinnymi i dorocz­ n y m i , malarstwo, drzeworyt i rzeźbę. Badania p o w i n n y objąć z a r ó w n o s a m o r o d n ą t w ó r ­ czość a r t y s t y c z n ą m i e s z k a ń c ó w wsi jak i miast. Do­ tychczasowe ograniczenie zakresu sztuki ludowej w y ­ łącznie do twórczości wsi jest bezpodstawne." Geograficznie badania te powinny objąć obszar c a ł e g o kraju. Z obliczeń jednak, k t ó r e w ó w c z a s zo­ s t a ł y wykonane, w y n i k a ł o , że dla przyspieszenia t e m ­ pa b a d a ń konieczne jest podzielenie t e r y t o r i u m P o l ­ ski na 3 strefy: 1) s t r e f ę t e r e n ó w przebadanych w sposób wystarcza­ jący 2) s t r e f ę t e r e n ó w nie badanych lub badanych w spo­ sób niedostateczny 3) s t r e f ę , w ' k t ó r e j po I I wojnie ś w i a t o w e j n a s t ą p i ł a c a ł k o w i t a w y m i a n a ludności. Badania terenowe p o w i n n y przede wszystkim skon­ c e n t r o w a ć się w o b r ę b i e strefy drugiej. Z o s t a ł a ona �Ryc. 2. Zapoznawanie się z techniką pracy koronczarki we wsi Kańczuga, pow. Przeworsk. 1957 r. Ryc. 3. Wywiad z artystką ludową. 1957 -r. Brzoza Stadnic­ ka, pow. Łańcut. Ryc. 4. Samochodem Instytutu u> te­ renie. Pow. Biłgoraj, �podzielona na k i l k a n a ś c i e Okręgów, z k t ó r y c h k a ż d y mógł zostać przebadany w c i ą g u 1 m i e s i ą c a b a d a ń terenowych, całość zaś — w c i ą g u lat 4, czyli do r o ­ k u 1955. W założeniach metodologicznych p l a n u badawczego zostało w y r a ź n i e powiedziane: „ B a d a n i a nie mogą, jak to czasem b y w a ł o , o g r a n i c z a ć się w y ł ą c z n i e do s p o r z ą d z a n i a kopii ze znalezionych w terenie o k a z ó w sztuki ludowej." Zagadnienia sztuki m u s z ą b y ć n a ś w i e t l o n e od strony historycznej, gospodarczej i społecznej. W y s u ­ nięto w ó w c z a s projekt b a d a ń kompleksowych, w k t ó ­ rych obok badaczy p l a s t y k i ludowej b r a l i b y udział: historyk, socjolog, a nawet archeolog — p r o w a d z ą c y m e t o d ą w y k o p a l i s k o w ą badania na stanowiskach his­ torycznych, w ce'lu w y p e ł n i e n i a l u k i , jaka istnieje w m a t e r i a ł a c h d o t y c z ą c y c h ludowej k u l t u r y w przesz­ łości Naszkicowany t u plan stał się dla Sekcji Badania Plastyki L u d o w e j p o d s t a w ą pracy w latach n a s t ę p ­ nych. Pracownia warszawska iSekcji o r g a n i z o w a ł a prace bibliograficzne, k t ó r y c h w y n i k i e m b y ł o m.in. zestawienie w y k a z u l i t e r a t u r y polskiej z zakresu sztuki ludowej i ludowego rzemiosła artystycznego dla w y c h o d z ą c e j w Szwajcarii, pod r e d a k c j ą Roberta Wildhabera, m i ę d z y n a r o d o w e j bibliografii etnograficz­ nej. Obydwie pracownie Sekcji, a więc z a r ó w n o w a r ­ szawska jak i krakowska, p r o w a d z ą d o k u m e n t a c j ę fotograficzną z a b y t k ó w sztuki ludowej, przechowy­ wanych w zbiorach muzealnych. Dokumentacja ta jednak ze w z g l ę d ó w finansowych nie objęła jeszcze wszystkich o b i e k t ó w muzealnych, o g r a n i c z a j ą c się jedynie do w y b o r u z a b y t k ó w najcenniejszych pod w z g l ę d e m artystycznym. O k a z a ł o się, że u k o ń c z e n i e prac terenowych p l a ­ nowano zbyt optymistycznie. Nie u d a ł o się b o w i e m z o r g a n i z o w a ć prac badawczych w rozmiarach prze­ widzianych w planie; m i m o to z a p o c z ą t k o w a n i e ba­ d a ń kompleksowych, prowadzonych w aspekcie his­ torycznym, gospodarczym i społecznym — w oparciu o starannie przygotowane kwestionariusze, opracowa­ ne z p e ł n y m u w z g l ę d n i e n i e m p o s t u l a t ó w metody ma­ terializmu historycznego — s t a n o w i ł o p o w a ż n ą zdo­ bycz w dziedzinie b a d a ń nad p o l s k ą s z t u k ą l u d o w ą . J u ż od pierwszych prac terenowych rozpoczętych przez S e k c j ę Badania Plastyki L u d o w e j w 1946 r. p r z y j ę t o dla b a d a ń t z w . m e t o d ę p o w i e r z c h n i o w ą , po­ legającą na m o ż l i w i e szybkim obejmowaniu pracami badawczymi coraz to nowych t e r e n ó w . Chodziło bo­ wiem przede w&zystkim o zastosowanie takiej metody badawczej, k t ó r a p o z w o l i ł a b y d o k o n a ć zdjęcia tere­ nowego Polski w stosunkowo k r ó t k i m czasie, zanim resztki ludowej sztuki z n i k n ą pod w p ł y w e m p o s t ę ­ pującego procesu urbanizacji. Badania te r ó w n i e ż nie powinny być zbyt kosztowne, ażeby m o ż n a je b y ł o p r o w a d z i ć z bieżącego b u d ż e t u Sekcji, bez o g l ą d a n i a się na subwencje dodatkowe, p o w i n n y być ponadto dostosowane do specyficznych w a r u n k ó w sztuki l u ­ dowej, k t ó r e j nie m o ż n a np. b a d a ć w p u n k t a c h z góry 8 200 na mapie oznaczonych (jak rolnictwo czy hodowlę), lecz w m i e j s c o w o ś c i a c h u j a w n i a j ą c y c h się dopiero w toku samych prac badawczych. Ażeby zebrane ma­ t e r i a ł y m o ż l i w i e j a k n a j w c z e ś n i e j d a w a ł y obraz sto­ s u n k ó w .panujących na diużych obszarach Polski, p r z y j ę t o z a s a d ę : najpierw o b j ą ć p o w i e r z c h n i ę k r a j u badaniami prowadzonymi w odległych od siebie oko­ licach, a n a s t ę p n i e p o w s t a ł ą w ten sposób s i a t k ę za­ gęszczać stopniowo dalszymi badaniami. Dzięki ta­ kiej organizacji prac terenowych, na k a ż d y m etapie b a d a ń posiadamy obraz całości, k t ó r y w m i a r ę po­ s t ę p u j ą c e j akcji terenowej staje się coraz bardziej wyrazisty i coraz bogatszy w szczegóły. Badanie "stacjonarne, p o l e g a j ą c e na d ł u g o t r w a ł y c h i d o g ł ę b n y c h badaniach podejmowanych zwykle na m a ł y m obszarze, p r o w a d z i Sekcja t y l k o w wypadkach w y j ą t k o w y c h . P r z y k ł a d e m m o g ą b y ć badania p r o w a ­ dzone od d ł u ż s z e g o czasu przez mgr E w ę F r y ś w Ł ą ż k u — o ś r o d k u garncarskim p o ł o ż o n y m na południo¬ wo-zachodniej Lubelszczyznie. Z p u n k t u widzenia techniki prac terenowych p r o ­ wadzonych przez S e k c j ę w y r ó ż n i ć n a l e ż y badania indywidualne, grupowe penetracyjne i grupowe p r o ­ wadzone ze s t a ł e j bazy zorganizowanej w terenie. Badania indywidualne z n a l a z ł y szersze zastosowa­ nie w pierwszym okresie d z i a ł a l n o ś c i Sekcji, g ł ó w n i e w latach 1946—1948, kiedy to w celu wynajdywania 1 kopiowania z a b y t k ó w sztuki w y s y ł a n o w teren za­ t r u d n i o n y c h na umowie o p r a c ę z l e c o n ą s t u d e n t ó w wyższych szkół plastycznych. Ta forma prowad-zenia b a d a ń terenowych, stosowana z konieczności w okre­ sie b r a k u p r a c o w n i k ó w o kwalifikacjach etnograficz­ nych, nie o k a z a ł a się korzystna. Była m a ł o wydajna, g d y ż badacz w ę d r u j ą c pieszo od w s i do w s i tracił d u ż o czasu na pokonywanie odległości i zapewnienie sobie p o ż y w i e n i a i noclegu, poza t y m d u ż e t r u d n o ś c i n a s u w a ł a k o n t r o l a osób p r a c u j ą c y c h indywidualnie. Obecnie badania i n d y w i d u a l n e stosowane s ą w Sekcji w zakresie dość ograniczonym. Najczęściej są one podejmowane przez s t a ł y c h p r a c o w n i k ó w Sekcji w ce­ l u zgromadzenia l u b u z u p e ł n i e n i a m a t e r i a ł ó w potrzeb­ nych do przygotowywanych przez nich prac nauko­ wych. Grupowe badania penetracyjne wykonywane są przez niewielkie, 2—8 o s ó b liczące zespoły, złożone najczęściej ze s t a ł y c h p r a c o w n i k ó w Sekcji, czasem u z u p e ł n i a n e osobami d o a n g a ż o w a n y m i z z e w n ą t r z . Grupa penetracyjna s k ł a d a się najczęściej z 4 w y ­ w i a d o w c ó w (etnografów i h i s t o r y k ó w sztuki), 1 lub 2 r y s o w n i k ó w oraz fotografa. Porusza się ona w te­ renie pieszo, czasem na rowerach, najczęściej zaś sa­ mochodem dostarczonym przez I n s t y t u t . Badania pe­ netracyjne t r w a j ą zwykle 7 do 10 d n i , w ciągu 1 dnia zbiera się m a t e r i a ł y z 3—5 miejscowości odległych od siebie o k i l k a do k i l k u n a s t u k i l o m e t r ó w . Badania pe­ netracyjne o d b y w a j ą się w j e d n y m nieprzerwanym ciągu, opracowanie zaś zetoranych m a t e r i a ł ó w na czysto dokonywane jest dopiero po powrocie z terenu. W latach 1949—1951 badania penetracyjne stosowane b y ł y głównie jako rekonesans p o p r z e d z a j ą c y tzw. ba- �Rye. 5. Opis zabytkowych feretronów. chorzy na Podlasiu, 1952 r. dania obozowe. O d k ą d jednak okazało się, że akcja­ m i obozowymi .nie uda się objąć wszystkich zapro­ jektowanych do b a d a ń t e r e n ó w , zaczęto p r o w a d z i ć przy pomocy tygodniowych objazdów penetracyjnych poszukiwania w okolicach uboższych w zabytki sztu­ k i ludowej, gdzie w y s ł a n i e w i ę k s z e j grupy b y ł o b y niecelowe (np. Wielkopolska, Mazury, Pomorze Zach.), lub tam gdzie chodzi o orientacyjne zbadanie obszaru leżącego p o ś r o d k u t e r e n ó w przebadanych d o k ł a d n i e j i n n y m i sposobami. Trzecią formę s t a n o w i ą badania prowadzone ze s t a ł e j bazy zorganizowanej w terenie. W badaniach tyoh, o k r e ś l a n y c h mianem „obozowych", bierze u d z i a ł zwykle około 30 osób: k i e r o w n i k dbozu, 10—14 w y ­ w i a d o w c ó w , 10—12 r y s o w n i k ó w , fotograf, kierowca samochodu i 4 osoby personelu gospodarczego. Obóz naukowo-badawczy jest dużą e k s p e d y c j ą n a u k o w ą , k t ó r e j powodzenie zależy od w i e l u r ó ż n y c h c z y n n i k ó w . Na czoło wysuwa się oczywiście problem odpowiedniego doboru ludzi, w ś r ó d k t ó r y c h obok m a ­ łej garstki s t a ł y c h p r a c o w n i k ó w I n s t y t u t u (5 p r a ­ c o w n i k ó w Sekcji oraz fotograf i kierowca przydzie­ leni z grona p r a c o w n i k ó w I n s t y t u t u w Warszawie) znajduje się większość p r a c o w n i k ó w dorywczo za­ a n g a ż o w a n y c h na czas t r w a n i a obozu. Zatrudnieni t u wywiadowcy to p r z e w a ż n i e magistrowie etno­ g r a f i i p r a c u j ą c y w r ó ż n y c h instytucjach, k t ó r z y w cza­ sie swego urlopu .podejmują p r a c ę na obozie, czasem r ó w n i e ż studenci wyższych l a t s t u d i ó w etnograficz­ nych, k t ó r z y przeszli już pewien staż w badaniach terenowych. Wywiadowcy wyspecjalizowani w poszczególnych dziedzinach sztuki ludowej p r o w a d z ą swe badania przy pomocy kwestionariuszy, k t ó r y c h u k ł a d dosto­ sowany jest do r ó ż n y c h k o n k r e t n y c h sytuacji napo­ tykanych w terenie. Np. kwestionariusz do badania architektury ludowej dzieli się na trzy części, z k t ó ­ Obóz w Ba- rych I dotyczącą z a g a d n i e ń historycznych w y p e ł n i ć można z k a ż d y m tzw. p r z e c i ę t n i e dobrym informa­ torem, część I I stanowi zbiór p y t a ń odnoszących się do opisu konkretnego b u d y n k u wybranego do i n w e n ­ taryzacji, zaś część I I I dotyczy z a g a d n i e ń technicz­ nych, co do k t ó r y c h n a l e ż y p r z e p r o w a d z i ć w y w i a d z cieślą. Podobnie skonstruowany jest u k ł a d innych kwestionariuszy. Rysowników angażowano początkowo wyłącznie spośród s t u d e n t ó w wyższych szkół plastycznych. Po­ n i e w a ż jednak pracownicy c i nie zawsze p o t r a f i l i na­ giąć się do w y m o g ó w stawianych r y s u n k o w i d o k u mentarnemu, od r. 1955 zaczęto z a t r u d n i a ć w cha­ rakterze r y s o w n i k ó w s t u d e n t ó w a r c h i t e k t u r y k s z t a ł ­ cących się na politechnikach. Eksperyment -ten dał j a k najlepsze rezultaty, okazało się bowiem, że m ł o ­ dzi architekci nie t y l k o p o t r a f i ą doskonale w y k o n y ­ w a ć rysunki o d r ę c z n e i techniczne, ale również szyb­ ko zapoznają się z operowaniem farbami, co u m o ż l i ­ w i a i m wykonywanie plansz b a r w n y c h . W rysunkach i planszach barwnych d u ż y nacisk k ł a d z i e się na w i e r n o ś ć w stosunku do kopiowanego przedmiotu. Rysownik nie t y l k o z o b o w i ą z a n y jest p o m i e r z y ć r y ­ sowany przedmiot i orzenieść w skali na papier, ale r ó w n i e ż s t o s o w a ć wszelkie sposoby u ł a t w i a j ą c e do­ k ł a d n e utrwalenie formy przedmiotu czy zdobiącego jego p o w i e r z c h n i ę ornamentu. U ż y w a n e są więc k a l k i i przecierki, a do notowania k o l o r ó w przy k o p i o w a ­ n i u t k a n i n numerowane p r ó b k i z w y p r u t y c h nitek. D o k u m e n t a c j ę r y s u n k o w ą stosuje się przy i n w e n t a ­ ryzacji architektury i wszystkich dziedzin ludowego zdobnictwa. Natomiast rzeźbę, obrazy i drzeworyty dokumentuje się w y ł ą c z n i e przy pomocy fotografii p o ł ą c z o n e j z opisem. Fotografia i rysunek u z u p e ł n i a ­ ją sie wzajemnie. R y s u n k i w y k o n y w a n e są w terenie na papierze zaopatrzonym w p i e c z ą t k ę z a w i e r a j ą c ą schemat m e t r y k i , w e d ł u g k t ó r e g o k a ż d y rysunek ma zostać opisany. 201 �W czasie b a d a ń terenowych rysownik przydzielo­ ny jest do wywiadowcy i pracuje pod jego k i e r u n ­ kiem. W s p ó ł p r a c a ta nic od razu u k ł a d a się w sposób należyty, Wywiadowca po raz pierwszy p r a c u j ą c y w towarzystwie rysownika traci z n i m często kon­ takt w terenie, nie umie z a t r u d n i ć go w ó w c z a s , gdy sam zajęty jest prowadzeniem wywiadu, nie kon­ troluje wykonanego rysunku, nie sprawdza, czy jest on należycie pomierzony i opisany. Dopiero po pew­ nym czasie etnograf uczy się d y s p o n o w a ć p r a c ą r y ­ sownika. Badania systemem obozowym prowadzone są przez Sekcję Badania Plastyki L u d o w e j P.I.S. od 1950 r. Pierwsze jednak badania tego typu zapoczatVowano rok wcześniej, kiedy zespół p r a c o w n i k ó w Sekcji wziął udział w charakterze i n s t r u k t o r ó w w m i ę d z y u c z e l ­ nianym obozie s t u d e n t ó w historii sztuki zorganizo­ w a n y m w Sulejowie, k i e r u j ą c osobną g r u p ą studen­ t ó w p r o w a d z ą c y c h badania sztuki ludowej p o w i a t u opoczyńskiego. Obozy organizowane są stale w m i e ­ siącu sierpniu, kiedy a b s o r b u j ą c e wieś zajęcia ż n i w n e są już na Ukończeniu, puste zaś b u d y n k i szkolne umożliwiają odpowiednie zakwaterowanie ekipy. Wyjazdy terenowe o d b y w a j ą się na obozie w n i e ­ zmiennym rytmie, co drugi dzień p o c z y n a j ą c od 1 sierpnia bez względu na święta, pogodę ftp. Dnie pozostające między wyjazdami przeznaczone są na przepisanie na czysto notatek terenowych i w y k o ­ nanie r y s u n k ó w . Niezwykle starannie przestrzegana jest zasada, aby c a ł y zebrany m a t e r i a ł został w czasie trwania obozu w y k o n a n y na czysto i oddany bez j a ­ kichkolwiek zaległości. P o n i e w a ż rysownicy nie b y ­ liby w stanie p r z e r y s o w a ć w c i ą g u jednego dnia swoich szkiców, dzieli się ich na d w i e grupy, k t ó r e wyjeżdżają w teren na z m i a n ę , tak że w ciągu mie­ siąca k a ż d a z .grup odbywa 7 wyjazdów w teren. Wyjazdy terenowe t r w a j ą c e po 12—14 godzin dzien­ nie i opracowywanie m a t e r i a ł ó w p r z e c i ą g a j ą c e się do p ó ź n y c h godzin nocnych s k ł a d a j ą się na to, że praca na obozie jest niezwykle w y c z e r p u j ą c a . Uczest­ nicy jednak m i m o niskiego wynagrodzenia w y k o n u j ą swe zadania z dużą ofiarnością i w i e l u z nich bierze udział w obozach przez k i l k a lat z r z ę d u ». Przyczynia się do tego z a r ó w n o specyficzny n a s t r ó j , j a k i w y t w a ­ rza praca kolektywna, jak i ogólne w a r u n k i , k t ó r e stara się uczestnikom z a p e w n i ć kierownictwo obozu, a mianowicie wygodne pomieszczenie w możliwie ł a d ­ nie p o ł o ż o n y m b u d y n k u szkolnym, dostatnie w y ż y ­ wienie z a r ó w n o w bazie jak i w terenie organizowane przez obóz we w ł a s n y m zakresie, oraz przejazdy sa­ mochodem, dzięki k t ó r y m redukuje się w m i a r ę m o ż iiwości w y s i ł e k fizyczny. Badaniami t y p u obozowego objęty jest zazwyczaj obszar rozciągający się w p r o ­ mieniu około 100 k m od bazy. W czasie obozu łączny k i l o m e t r a ż w y j a z d ó w terenowych waha się w g r a n i ­ cach od 1 500 do 2 200 km. W c i ą g u dnia grupa p r a ­ c u j ą c a w terenie prowadzi badania w 2 4 miejsco­ wościach przy czym na j e d n ą m i e j s c o w o ś ć wypada przeciętnie około 34 do 51 osobo-godzin co w prze­ 202 liczeniu na 8-godzinny dzień pracy wynosiłoby 4—5,5 dnia pracy jednego badacza. P r ó c z b a d a ń terenowych podejmowanych przez całą g r u p ę , a k c j ę p e n e t r a c y j n ą na obozie prowadzi dwuosobowa grupa złożona z wywiadowcy i r y s o w n i ­ ka. Celem tej penetracji jest zagęszczanie siatki ba­ danych p u n k t ó w i kierowanie całego z e s p o ł u do m i e j ­ scowości szczególnie z a s ł u g u j ą c y c h na przeprowadze­ nie ,grutowniej szych b a d a ń . W czasie trwania Obozu o d b y w a j ą się liczne od­ prawy, na k t ó r y c h omawiane są w y n i k i b a d a ń oraz szczegółowa problematyka ,wyjazdó'w najbliższych!, O d b y w a j ą c a się na bieżąco kontrola m a t e r i a ł ó w r y ­ sunkowych i tekstowych pozwala na natychmiastowe sprawdzenie m a t e r i a ł ó w w terenie i poczynienie ewen­ tualnych poprawek i u z u p e ł n i e ń . Do dyspozycji u c z e s t n i k ó w obozu pozostaje pod­ ręczna biblioteka oraz przygotowane uprzednio ma­ t e r i a ł y naukowe w postaci w y p i s ó w z l i t e r a t u r y od­ noszącej się do badanego terenu oraz k a r t o g r a m ó w i l u s t r u j ą c y c h stosunki pedologiczne, rozwój osadnic­ twa, p o d z i a ł na regionalne grupy etnograficzne, roz­ mieszczenie ludowego p r z e m y s ł u artystycznego i t p . W y n i k i pracy poszczególnych u c z e s t n i k ó w obozu są systematycznie notowane, co u m o ż l i w i a z a r ó w n o obiektywne ocenienie ich indywidualnych osiągnięć, jak i uzyskanie danych dotyczących c a ł e g o obozu. Ma to duże znaczenie w planowaniu prac terenowych na przyszłość. P o r ó w n a n i e o d n o ś n y c h liczb i l u s t r u j ą ­ cych w y n i k i prac obozowych w c i ą g u 11 lat daje obraz bardzo i n t e r e s u j ą c y : Volt. Rok Ba z a obozu Powiat 3 Û 1919 I9S0 1951 1952 1953 1954 1955 1856 1957 1958 1959 Sulejów Opoczno Werynia Kolbuszowa Sladków Duży Chmielnik Bachorza S o k o ł ó w Podlaski Policzna Kozienice Kozłówka Lubartów Nlewino Borowe Bielsk Podlaski Głuchów Skierniewice Zuklin Przeworsk Urzędów Kraśnik Turaszówka Krosno 315 990 972 1324 1862 1658 1694 2230 1994 2077 2481 wnC": rysun_ j ^ n i! barw. 142 661 624 1159 1515 1160 1297 1755 17SÏ 2687 2629 2025 2176 2095 2100 2118 2211 1380 1690 2052 1065 2383 P o m i j a j ą c dane z lat 1949—1951, kiedy technika orac obozowych dopiero się k s z t a ł t o w a ł a , w y n i k i uzyskiwane w latach 1952-1959 są bardzo wysokie, co wskazuje na dużą w y d a j n o ś ć poszczególnych p r a ­ c o w n i k ó w , P r z e c i ę t n y w y n i k m i e s i ę c z n e j pracy w y wiadowcy-etnografa wynosi na obozie 202 strony r ę ­ kopisu ze 180 szkicami, rysownika — 194 rysunki, przy czym w c h o d z ą tu z a r ó w n o czasochłonne plansze barw­ ne, jak i Liczone za j e d n ą s z t u k ę kitkuarkuszowe inwentaryzacje o b i e k t ó w architektonicznych. M a t e ­ riał ilustracyjny u z u p e ł n i a j ą zdjęcia fotograficzne, k t ó r y c h ilość w zależności od bogactwa terenu waha się od 700 do 1 200, licząc w y ł ą c z n i e zdjęcia w y k o - �nane przez przydzielonego do ekipy fotografa zawo­ dowego. W p o r ó w n a n i u ze wszystkimi i n n y m i sposobami prowadzenia b a d a ń — w y n i k i prac obozowych są n a j ­ wyższe, a zatem koszt zdobycia m a t e r i a ł u nauko­ wego jest t u najniższy. Badania penetracyjne bez sta­ ł e j bazy, prowadzone przy użyciu samochodu, d a j ą już w y n i k i o 12—43°/« niższe, g d y ż uczestnicy m u s z ą w czasie pobytu w terenie t r a c i ć czas na szukanie noclegu i w y ż y w i e n i a . W y n i k i b a d a ń pieszych są niższe o 25 do 30«/». P o m i n ą w s z y czysto naukowe korzyści, jakie p r z y ­ noszą badania organizowane systemem obozowym, na­ leży p o d k r e ś l i ć ich duże znaczenie popularyzacyjne i propagandowe. W czasie obozu organizuje się w te­ renie odczyty i n f o r m u j ą c e m i e s z k a ń c ó w wsi o sztuce ludowej i pracadh z w i ą z a n y c h z j e j badaniem, a na z a k o ń c z e n i e obozu u r z ą d z a sie w bazie w y s t a w ę ze­ branych m a t e r i a ł ó w , k t ó r ą miejscowa l u d n o ś ć zwie­ dza z d u ż y m zainteresowaniem. Frekwencja zwiedza­ jących dochodzi zwykle do k i l k u s e t osób. Konieczność prowadzenia b a d a ń nad s z t u k ą ludo­ wą w p e ł n e j perspektywie historycznej s p o w o d o w a ł a , że oprócz prac prowadzonych w terenie były r ó w n i e ż z i n i c j a t y w y Sekcji czynione poszukiwania a r c h i w a l ­ ne oraz wykopaliskowe. Prace tego rodzaju p r o w a ­ dzono w mniejszym zakresie ze w z g l ę d u na d u ż y sto­ pień z a a n g a ż o w a n i a p r a c o w n i k ó w Sekcji badaniami terenowymi. Poszukiwania archiwalne o b e j m o w a ł y głównie gromadzenie m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h do prac autorskich, podejmowanych przez poszczególnych p r a ­ c o w n i k ó w Sekcji. Inicjowane i finansowane przez S e k c j ę badania wykopaliskowe z a p o c z ą t k o w a n e były w roku 1952 na terenie Podhala. Ekipa naukowa pod k i e r u n k i e m doc. dra Andrzeja Ż a k i e g o d o k o n a ł a ba­ dań na terenach opuszczonych od p o o z ą t k u X I X w i e ­ ku cmentarzy p r z y k o ś c i e l n y c h w D ę b n i e oraz Szafla­ rach, r o z k o p u j ą c łącznie około 40 g r o b ó w . Badania te, prowadzone pod k ą t e m widzenia stroju ludowego, a w szczególności jego ozdób metalowych (spinki, okucia p a s ó w etc), nie dały spodziewanych rezulta­ tów, gdyż w y p o s a ż e n i e z m a r ł y c h okazało się nad­ zwyczaj ubogie i nie z a w i e r a ł o ż a d n y c h ozdobnych p r z e d m i o t ó w metalowyoh . Bardziej owocne okazały sie natomiast prace wykopaliskowe prowadzone w l a ­ tach 1954—1956 pod kierunkiem prof. U.J. dra Rudolfa J a m k i w K o ł a c z y c a c h (pow. Jasło) w czynnym do dziś o ś r o d k u garncarskim, p o s i a d a j ą c y m tradycje tego rzemiosła sięgające k i l k u stuleci. Bogaty materia! w y ­ kopaliskowy, k t ó r y został podczas b a d a ń wydobyty, pozwala na śledzenie przemian, j a k i m uległa p r o d u k ­ cja tego o ś r o d k a w przeszłości. Zaniechane w k r ó t c e z braku f u n d u s z ó w akcje wykopaliskowe .zdążyły od­ k r y ć jednak przed badaczami k u l t u r y ludowej ' możliwości k t ó r e n a l e ż y b e z w z g l ę d n i e w y k o r z y s t a ć w p r z y s z ł y c h pracach, nad h i s t o r i ą ludowa u o przeTnysiu artystycznego K i l k a n a ś c i e lat pracy p o ś w i ę c o n e j na badania za­ chowanych w terenie resztek ludowej twórczości p l a ­ stycznej przyniosły obfite rezultaty. W c h w i l i obec­ lu nej w lokalu Sekcji Badania Plastyki L u d o w e j PIS w Krakowie znajduje się zasobne a r c h i w u m , na k t ó r e s k ł a d a się 50 000 (pięćdziesiąt t y s i ę c y ) pozycji i n w e n ­ tarzowych Obejmujących teksty w y w i a d ó w , oraz m a ­ teriał ilustracyjny: rysunki i plansze kolorowe. Nie­ zależnie cd tego zgromadzone zostało a r c h i w u m foto­ graficzne, liczące ponad 20 000 zdjęć p o s i a d a j ą c y c h w y s o k ą w a r t o ś ć d o k u m e n t a c y j n ą . O d b i t k i fotograficz­ ne wykonywane są w dwóch kompletach, z k t ó r y c h jeden znajduje się w Krakowie, drugi zaś wraz z ne­ gatywami — w Warszawie. Jakkolwiek badania terenowe Sekcji objęły do­ piero około 3/5 powierzchni k r a j u , zgromadzony ma­ teriał jest tak obfity, że — jak t w i e r d z ą o d w i e d z a j ą c y S e k c j ę Czesi, Słowacy, Węgrzy, Niemcy, Rosjanie, Szwajcarzy — żaden z tych k r a j ó w nie posiada r ó w ­ nie bogatego i wszechstronnego zbioru m a t e r i a ł ó w archiwalnych z zakresu l u d o w e j sztuki plastycznej. G d y b y ś m y zsumowali przedmioty z zakresu sstuki ludowej zgromadzone w n a j w i ę k s z y c h muzeach p o l ­ skich, ilość ich b y ł a b y mniejsza od tego, co przecho­ wywane jest w tekach a r c h i w u m Sekcji. Po t r z y ­ nastu latach systematycznego gromadzenia materia­ ł ó w a r c h i w u m Sekcji m o ż e obsłużyć zapotrzebowania naukowe w bardzo szerokim zakresie. Dziś nie m o ż n a już sobie w y o b r a z i ć p o w a ż n i e j s z e j pracy naukowej, o b e j m u j ą c e j w s k a l i ogólnopolskiej jakiekolwiek za­ gadnienie z zakresu ludowej twórczości plastycznej, k t ó r a m o g ł a b y się obyć bez korzystania z a r c h i w u m Sekcji. Znaczenie tych m a t e r i a ł ó w polega nie t y l k o na t y m , że pozwala s t u d i o w a ć zjawiska l u d o w e j sztuki plastycznej w ich n i e s ł y c h a n i e bogatej skali odmian formalnych, ale przede wszystkim na tym, że zebrane m a t e r i a ł y d o s t a r c z a j ą obfitych w i a d o m o ś c i , d o t y c z ą ­ cych historii badanego zjawiska, jak r ó w n i e ż tła spo­ łecznego i gospodarczego, na k t ó r y m zjawisko r o z w i ­ nęło się i u t r z y m a ł o po dzień dzisiejszy. Bogaty ma­ t e r i a ł biograficzny d o t y c z ą c y ludowych t w ó r c ó w po­ zwala z e r w a ć z teorią o a n o n i m o w o ś c i " sztuki l u ­ dowej. M a t e r i a ł y zebrane przez Sekcję, jak to już wspom­ niane zostało poprzednio, nie r e p r e z e n t u j ą jeszcze obszaru Polski w sposób r ó w n o m i e r n y , Najobfitsze pochodzą z Polski ś r o d k o w e j i p o ł u d n i o w o - w s c h o d ­ niej. Szczególnie bogate zbiory zgromadzono na te­ renie w o j e w ó d z t w kieleckiego, krakowskiego, rzeszow­ skiego, lubelskiego 1 białostockiego (Podlasie), słabiej zaś opracowane s ą w o j e w ó d z t w a warszawskie, łódz­ kie (choć np, m a t e r i a ł y z Ł o w i c k i e g o są obfite), k a ­ towickie, c a ł a Wielkopolska i Mazury. N a j m n i e j m a ­ t e r i a ł ó w posiada a r c h i w u m z t e r e n ó w Ziem Zachod­ nich, gdzie, jak dotychczas, penetracja Sekcji ogra­ niczała się do sporadycznych w y p a d ó w . G d y b y ś m y chcieli d o k ł a d n i e c h a r a k t e r y z o w a ć zbio­ r y archiwalne Sekcji od strony ich z a w a r t o ś c i t r e ś c i o ­ wej, p o c h ł o n ę ł o b y to zbyt wiele czasu. Uczyniła to zresztą przed dwoma laty na ł a m a c h Polskiej Sztuki L u d o w e j archiwistka Sekcji — Zofia G ł o w a Od tego czasu wzajemne proporcje m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i 203 �o BRZOZÓW Ryc. 6. Przykład: mapka badań obozowych w południowej części woj. rzeszowskiego (1959). Legenda: 1 — ba­ za obozu, I I — miejscowości badane przez całą grupę, M — miejscowości badane przez cześć grupy, W — granice p a ń s t w a , V — granica województwa, VI — granice p o w i a t ó w . Rys. Z. B. Głowa. d z i a ł a m i a r c h i w u m nie u l e g ł y zasadniczej zmianie, w z r o s ł y natomiast ilości pozycji archiwalnych w po­ szczególnych d z i a ł a c h <w c h w i l i , 'kiedy Z. G ł o w a odda­ w a ł a s w ó j a r t y k u ł do druku, stan inwentarza a r c h i ­ walnego z a m y k a ł się s u m ą 39 409 pozycji), obecnie — podobnie jak w latach ubiegłych — na czoło pod w z g l ę d e m liczebności w y s u w a j ą się d z i a ł y architek­ t u r y ludowej, meblarstwa, zdobnictwa w żelazie i tkactwa, słabiej reprezentowane są stroje ludowe, zdobnictwo w obrzędach, najsłabiej — dział ludowego zabawkarstwa. N i e k t ó r e działy pod w z g l ę d e m ilościowym przed­ s t a w i a j ą się bardzo i m p o n u j ą c o . W zdobnictwie że­ laza np. samych r y s u n k ó w jest 7 929, nie licząc t e k ­ s t ó w i fotografii, W tekach z a w i e r a j ą c y c h rysunki m e b l i znajduje się 2 740 barwnych k o p i i s k r z y ń m a ­ lowanych, w zbiorze tkactwa — 1 844 p r ó b e k t k a ­ n i n dekoracyjnych, k t ó r ą to ilość uzupełnia co n a j ­ mniej 4-krotnie wyższa liczba plansz b a r w n y c h i fo­ tografii p r z e d s t a w i a j ą c y c h raporty t k a n i n oraz tek­ s t ó w z a w i e r a j ą c y c h sprawozdania z w y w i a d ó w . W m i a r ę skromnych możliwości czasowych p r o w a ­ dzone jest naukowe opracowanie zgromadzonych ma­ t e r i a ł ó w . Na podstawie w ł a s n y c h m a t e r i a ł ó w archi­ walnych u z u p e ł n i o n y c h w i a d o m o ś c i a m i czerpanymi z literatury, prowadzi się na bieżąco, w skali ogólno­ polskiej, k a r t o t e k i : o ś r o d k ó w garncarskich, o ś r o d k ó w stolarskich, tkactwa ludowego, malarzy i r z e ź b i a r z y ludowych, zabawkarstwa oraz krakowskich szopkarzy. Pierwsze cztery z wymienionych kartotek są ponad to skartografowane, co daje obraz przestrzen204 nego rozmieszczenia poszczególnych r z e m i o s ł a r t y ­ stycznych i t w ó r c ó w . M a p y o ś r o d k ó w garncarskich wraz z kcmentarzem w formie w y c i ą g u z kartoteki, opracowane przez Z. G ł o w ę , publikowane b y ł y od­ cinkami w Polskiej Sztuce L u d o w e j w latach 1956 i 1957. K a r t o t e k i i mapy d a j ą c e możność szybkiego zo­ rientowania się w zagadnieniu b ę d ą w m i a r ę m o ż ­ ności o b e j m o w a ł y coraz w i ę c e j d z i a ł ó w oraz zagad­ n i e ń specjalnych. Ostatnio np. opracowano na pod­ stawie m a t e r i a ł ó w archiwalnych Sekcji rozmieszczenie przestrzenne r ó ż n y c h t y p ó w s k r z y ń malowanych, tkactwa ozdobnego i d r u k ó w na p ł ó t n i e na obszarze w o j e w ó d z t w a lubelskiego. A r c h i w u m Sekcji stanowi bazę m a t e r i a ł o w ą , k t ó r a wykorzystywana jest do r ó ż n y c h celów, z a r ó w n o n a u ­ kowych, jak popularyzatorskich, czy nawet, gospo­ darczych. Da celów naukowych z m a t e r i a ł ó w tych k o r z y s t a j ą przede wszystkim stali pracownicy Sek­ cji, do k t ó r y c h o b o w i ą z k ó w n a l e ż y m.in. opracowy­ wanie i publikowanie zbieranych przez siebie mate­ r i a ł ó w . W c i ą g u k i l k u n a s t u lat działalności Sekcji wyszło .już spod p i ó r a p r a c o w n i k ó w Sekcji k i l k a prac k s i ą ż k o w y c h , w całości lub p r a w i e w całości opar­ tych na m a t e r i a ł a c h czerpanych z w ł a s n e g o a r c h i ­ w u m , oraz około 30%> pozycji drukowanych w Pol­ skiej Sztuce L u d o w e j . Na ogólną ilość 443 pozycji w y d r u k o w a n y c h w Polskiej Sztuce L u d o w e j (do 3 zeszytu z r o k u 1958 włącznie) 128 napisali p r a ­ cownicy Sekcji, zaś 30 — osoby b e z p o ś r e d n i o z Sek­ cją w s p ó ł p r a c u j ą c e . M a t e r i a ł y z A r c h i w u m w y k o r z y l i I �stywane b y ł y też wielokrotnie przez a u t o r ó w nie z w i ą z a n y c h b e z p o ś r e d n i o z Sekcją, i to z a r ó w n o pol­ skich jak i zagranicznych. Niejednokrotnie na pod­ stawie m a t e r i a ł ó w Sekcji pisano studenckie prace magisterskie. W dziedzinie popularyzacji wiedzy 0 sztuce ludowej znaczna część a r t y k u ł ó w p u b l i k o ­ wanych w- powojennej „ Z i e m i " oparta była na m a ­ teriale, z j a k i m redaktorzy tego czasopisma m i e l i możność z a p o z n a ć się w czasie, k i e d y byli s t a ł y m i pracownikami Sekcji. Zbiory archiwalne, z a w i e r a j ą c e m n ó s t w o wiado­ mości o a k t u a l n y m stanie ludowej twórczości w te­ renie, s t a n o w i ł y wielokrotnie c e n n ą pomoc dla orga­ n ó w p a ń s t w o w y c h i instytucji z a j m u j ą c y c h się ochro­ n ą sztuki ludowej oraz artystycznym ruchem ama­ torskim. W y m i e n i ć t u n a l e ż y W y d z i a ł Sztuki L u d o ­ wej w Ministerstwie K u l t u r y i Sztuki, W y d z i a ł y K u l ­ t u r y i Referaty K u l t u r y w Radach Narodowych, Cen­ t r a l n y Dom Twórczości Ludowej, W o j e w ó d z k i e Do­ my K u l t u r y i wiele i n n y c h . A r c h i w u m Sekcji stanowi źródło, z k t ó r e g o wie­ lokrotnie k o r z y s t a j ą f i l m , muzea, świetlice, a t a k ż e zespoły p i e ś n i i t a ń c a , poczynając od reprezentacyj­ nego „Mazowsza", a s k o ń c z y w s z y na m a ł y c h zespo­ łach wiejskich rozrzuconych na terenie Polski. W dziedzinie życia gospodarczego — zgromadzo­ ne przez S e k c j ę m a t e r i a ł y służą i n s t y t u c j o m zajmu­ j ą c y m się organizowaniem ludowego p r z e m y s ł u a r t y ­ stycznego, jak CPLiA, spółdzielnie artystyczne, k t ó r e z a r c h i w u m czerpią wzory do p r o d u k c j i l u b k o r z y s t a j ą z .porad i konsultacji. W ś r ó d grona tej grupy intere­ s a n t ó w jedno z n a j p o w a ż n i e j s z y c h miejsc zajmuje I n s t y t u t Wzornictwa P r z e m y s ł o w e g o , k t ó r y opraco­ w u j ą c p r o j e k t y oparte na i n w e n c j i ludowych t w ó r ­ ców, c h ę t n i e zapoznaje się w p i e r w z m a t e r i a ł a m i krakowskiego A r c h i w u m . " P r ó c z dokumentacji w zakresie ludowej sztuki plastycznej i opracowywania jej — czy to w postaci k s i ą ż k o w e j , czy w formie a r t y k u ł ó w publikowanych w Polskiej Sztuce Ludowej, Sekcja posiada p o w a ż n y dorobek w zakresie prac nad m e t o d o l o g i ą sztuki l u ­ dowej. W szeregu a r t y k u ł ó w drukowanych na ł a ­ mach czasopism w y d a w a n y c h przez PIS {Polska Sztu­ ka Ludowa, M a t e r i a ł y do s t u d i ó w i dyskusji) oma­ wiane b y ł y przez p r a c o w n i k ó w Sekcji, w z g l ę d n i e przez osoby zaproszone z z e w n ą t r z , podstawowe za­ gadnienia teoretyczne, jak przedmiot i zakres sztuki ludowej, jej stosunek do tzw. t w ó r c z o ś c i amatorskiej 1 sztuki w a r s t w elitarnych, marksistowskie metody badania sztuki ludowej. Prace te, łącznie z inicjowa­ n y m i przez PIS konferencjami p o ś w i ę c o n y m i pro­ blematyce sztuki ludowej, u ł a t w i ł y w d u ż y m stopniu przejście w dziedzinie b a d a ń nad l u d o w ą twórczością . a r t y s t y c z n ą na pozycje materializmu historycznego, co stanowi t r w a ł y dorobek Sekcji w t y m zakresie Rozszerzający sie z k a ż d y m rokiem wachlarz za­ d a ń , k t ó r e w formie społecznego z a m ó w i e n i a stają przed Sekcją, nie p r z y s ł a n i a jednak ani na chwilę jej głównego celu, j a k i m jest możliwie najszybsze u k o ń c z e n i e zaawansowanej już dziś bardzo p o w a ż n i e inwentaryzacji sztuki ludowej w Polsce, Moment ten nie jest już zbyt odległy. Jeszcze 5 l a t p r a c y p r o ­ wadzonej w dotychczasowym tempie, a dzieło zapo­ c z ą t k o w a n e w pierwszych latach Polski L u d o w e j zo­ stanie doprowadzone do k o ń c a . PRZYPISY 1 R. Reinfuss, Stan badań nad polską sztuką ludo­ wą, „Polska Sztuka L u d o w a " 1950, nr 1—6, s. 3 i na­ s t ę p n e ; A Jackowski, Z zagadnień historii i metodo­ logii badań nad sztuką, „ M a t e r i a ł y do s t u d i ó w i dys­ kusji", 1955, nr 3/4, s. 348 i nast. - E, Frankowski, Z metodologii b a d a ń nad sztuką ludową, „Mat. do stud. i dyskusji", 1951, nr 5, s. 371. « Powstanie, organizacja i charakter Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej, „Pol. Szt. L u d . " , 1947, nr 1—2, s. 60. Z. C i e ś l a - R e i n f u s s o w a , Badania zdobnictwa ludo­ wego w Krakowskim, na Góralszczyźnie, i na Dolnym Śląsku, „Pol, Szt. L u d . " , 1947, nr 1—2, s. 62; B. F„ Prace badawcze Sekcji Malarstwa i Rzeźby P.I.B.S.L., „Pol. Szt. Lud.", 1947, n r 1—2, s. 64. M . Zywirska, Badania nad sztuką ludową na Kur­ piach w Puszczy Białej, „Pol. Szt. L u d . " , 1948, nr 1, s. 40; M . Gladysz, Badania sztuki ludowej na Śląsku Cieszyńskim i Opolskim, „Pol. Szt. L u d . " , 1948, nr 9—10, s. 61. R. Reinfuss, Organizacja badań nad sztuką ludo­ wą, „Mat. do stud. i dyskusji", 1951, nr 5, s. 404 i nast. Jw., s. 419. R. Reinfuss, Dorobek naukowy 10-lecia w zakresie sztuki ludou-ej oraz plany na najbliższe 5-lecie, „ M a t . do stud. i dyskusji", 1955, nr 3/4, s. 399. » Grono osób b i o r ą c y c h od r o k u 1946 u d z i a ł w p r o ­ wadzonych przez Sekcję Badania P l a s t y k i L u d o w e j PIS badaniach terenowych jest bardzo szerokie.. T r u d ­ no b y ł o b y na t y m miejscu w y m i e n i ć wszystkich, szczególnie zaś tych, k t ó r z y p r o w a d z i l i badania i n d y ­ widualne. Był w ś r ó d nich Andrzej Wajda, dziś znany reżyser filmowy, malarz Jerzy Tchorzewski, A d a m M a c e d o ń s k i , k t ó r y obecnie wykonuje r y s u n k i d r u k o ­ wane w „ P r z e k r o j u " , mgr Z d z i s ł a w Szewczyk, kustosz Muzuem Etnograficznego w Krakowie, i w i e l u i n ­ nych. W y m i e n i m y natomiast zespoły b i o r ą c e udział w ba­ daniach obozowych, k t ó r e , jak wiemy n a j w i ę c e j przy­ czyniły się swoją p r a c ą do osiągnięcia dzisiejszych w y n i k ó w , j a k i m i szczyci się Sekcja. W roku 1949 obóz w Sulejowie — k i e r o w n i c y : dr Roman Reinfuss i mgr Tadeusz Zygler; w y w i a d o w c y : Barbara Bazielich, Jan Piotr Dekowski, M a r i a D ę b ­ ska, B i r u t a Gerlach, Maria Gierowska (obecnie K a mocka), Stefan Gucik, Eleonora Janikowska, Blanka Kaczorowska, Zofia K u r e k (obecnie G ł o w a ) , Feliks Mancewicz, Halina M i k u ł o w s k a , Wanda Modzelew­ ska, Zofia Staronkowa, Irena WierOhowich. Rysow­ nicy: Zofia Kowalska, S t a n i s ł a w a Majewska, Irena Jakimowicz, oraz fotograf Stefan Deptuszewski. W roku 1950 obóz w W e r y n i — k i e r o w n i k dr Ro­ man Reinfuss; wywiadowcy: Barbara Bazielich, Zo­ fia Dybowska, M a r i a Gierowska, Aleksander J a k l f ń ski, Eleonora Janikowska, Blanka Kaczorowska, F r a n ­ ciszek Kotula, Zofia Kurek (obecnie G ł o w a ) , E d w a r d Pietraszek, mgr Zofia C i e ś l a - R e i n f u s s o w a , d r K a ­ zimierz S k o w r o ń s k i ; rysownicy: A n d r z e j Darowski, Jerzy H u r a , A n d r z e j Kowalski, A d a m M a c e d o ń s k i , M a r i a Malinowska, Barbara Pisarczyk, Eugeniusz Olszak, L e s ł a w Szolginia, Donat Tucewicz, Tyrs W e n hrynowicz, Józef Wilkoń, M a r i a Ziomek; fotografo­ wie: Stefan Deptuszewski, Irena Piotrowicz. J 5 e 7 6 205 �Ryc. 7. Przykład objazdu penetracyjnego woj. poznańskiego. 1957 r. (2 etnogrtijów, 1 histo­ ryk sztuki, 1 rysownik, 1 fo­ tograf). Legenda: 1 — granica województwa, II — trasa prze­ jazdu, III — badane miejsco­ wości. Czas objazdu — 10 dni. Rys. Z. B. Głowa. W r o k u 1951 obóz w Sladkowie D u ż y m — k i e r o w ­ n i k dr Roman Reinfuss; wywiadowcy: Barbara Bazielioh, Jadwiga Berezowska, P r z e m y s ł a w Burchard, mgr Zofia C i e ś l a - R e i n f u s s o w a , Maria Gierowska, Eleo­ nora Janikowska, K r y s t y n a Szczypa; rysownicy: A l i ­ na Bartecka, M a r i a Czarnecka, M a r i a Data, K r y s t y n a L e c i ń s k a , Barbara Pisarczyk, Tadeusz Smaga, Anna Szymczyk, T y r s Wenhrynowicz, Zygmunt Wiglusz, M a r i a Ziomek, oraz fotograf Stefan Deptuszewski. W r o k u 1952 obóz w Bachorzy — k i e r o w n i k dr Ro­ man Reinfuss; wywiadowcy: Barbara Bazielich, Prze­ m y s ł a w Burchard, mgr Zofia C i e ś l a - R e i n f u s s o w a , L e ­ szek Dzięgiel, Zuzanna K r a s i ń s k a , A n t o n i Stojak, M a ­ ria Szenic, Anna Szymczyk; rysownicy: Barbara B a r t man, Maria Czarnecka, Helena Czerny, Maria Data, M a ł g o r z a t a K r l i ń s k a , W i k t o r Ostrzołek, Leopold P ę ­ działek, Z d z i s ł a w Pysz, A d a m SuTmaj, D o b i e s ł a w Walknowski, oraz fotograf Stefan Deptuszewski. W r o k u 1953 obóz w Pohcznej — k i e r o w n i k dr Ro­ man Reinfuss; wywiadowcy: P r z e m y s ł a w Burchard, Jerzy Czajkowski, Leszek Dzięgiel, mgr M a r i a P r z e ż ­ dziecka, mgr Zofia Reinfussowa, Anna Szymczyk, Jerzy Zawojski; rysownicy: M a r i a Chaber, M a r i a Czarnecka, S t a n i s ł a w Hennig, Leopold P ę d z i a ł e k , Andrzej P ę d z i m ą ż , Helena Piergies, Z d z i s ł a w Pysz, M a r i a Roga, Anna Socha, A d a m Surmaj, D o b i e s ł a w Walknowski, Zygmunt Wiglusz, oraz fotograf Stefan Deptuszewski. W r o k u 1954 obóz w K o z ł ó w c e — k i e r o w n i k dr Ro­ man Reinfuss; w y w i a d o w c y : P r z e m y s ł a w Burchard, Jerzy Czajkowski, Leszek Dzięgiel, Ewa F r y ś , Olga Mulkiewicz, M a r i a P r z e ż d z i e c k a , mgr Zofia Reinfus­ sowa, Anna Szymczyk; rysownicy: M a r i a Chaber, M a r i a Czarnecka, S t a n i s ł a w Hennig, M a ł g o r z a t a K i lińska, Kazimierz Kuc, Zofia Majewska, Andrzej No­ wakowski, Leszek Nowosielski, Maciej P a w l i c k i , Ja­ 206 nusz Trojanowski, E m i l Zoga; fotografowie: Tadeusz K a ź m i e r s k i i Jan Swiderski. W r o k u 1955 obóz w Niewinie B o r o w y m — k i e ­ r o w n i k d r Roman Reinfuss; w y w i a d o w c y : Jerzy Czaj­ kowski, Teresa Dobrowolska, Anna D o b r z a ń s k a , mgr Ewa F r y ś , m g r Anna K u n c z y ń s k a , mgr Olga M u l k i e w i c z , mgr M a r i a P r z e ż d z i e c k a , m g r Zofia Reinfussowa, A n n a Szymczyk; rysownicy: M a r i a Czar­ necka, Jerzy Feiner, K r y s t y n a Gawlik, Wanda G u stab, Kazimierz Kuc, Leszek Nowosielski, Maciej Pawlicki, Anna Socha, Janusz Trojanowski, Zofia Wawro, D o b i e s ł a w W a l k n o w s k i , E m i l Zoga oraz foto­ graf Jan Swiderski. W r o k u 1956 obóz w G ł u c h o w i e — k i e r o w n i k prof. dr Roman Reinfuss; w y w i a d o w c y : Jerzy Czajkowski, Teresa Dobrowolska, Anna D o b r z a ń s k a , mgr Wanda Drozdowska, mgr Ewa F r y ś , mgr Anna K u n c z y ń s k a , mgr Olga M u l k i e w i c z , mgr M a r i a P r z e ż d z i e c k a , mgr Zofia Reinfussowa, Andrzej Szymczyk; rysow­ nicy: S t a n i s ł a w a Babulska, M a r i a Czarnecka, Andrzej G ó r k a , Z d z i s ł a w Korsak, Kazimierz Kuc, Barbara Nowacka, Maciej P a w l i c k i , M a r i a Pazdanowska, Do­ b i e s ł a w W a l k n o w s k i , Zofia Wawro, E m i l Zoga, oraz fotograf Jan Swiderski. W r o k u 1957 obóz w Z u k l i n i e — k i e r o w n i k prof. dr Roman Reinfuss; w y w i a d o w c y : Irena Bukowska. Jerzy Czajkowski, m g r Ewa F r y ś , mgr Anna K u n ­ c z y ń s k a , Zofia L i p i a r z , mgr Olga Mulkiewicz, Maria Ozga, mgr M a r i a P r z e ż d z i e c k a , m g r Zofia Reinfus­ sowa; rysownicy: M a r i a Czarnecka, Begir Faja, Jan G ł u s z a k , Jadwiga Grzebyk, Jan K i e l s k i , A l i n a K o ł con, Zygmunt Konopka, A l i c j a K u r y ł o , Tadeuss K w a ś n i k , Krzysztof Lachtara, M i c h a ł Marciniak, Bogumił Zgorzelski, oraz fotograf Jan Swiderski. W r o k u 1958 obóz w U r z ę d o w i e — k i e r o w n i k prof. dr Roman Reinfuss; w y w i a d o w c y : Irena Bukowska, �Jerzy Czajkowski, mgr Anna D o b r z a ń s k a , mgr Ewa Fryś, mgr Teresa K a r w i c k a , mgr A n n a Kumczyńska, Joanna M a c i e j e w s k ą , mgr Olga Mulkiewicz, mgr Maria P r z e ź d z i e c k a , mgr Zofia Reinfussowa; rysownicy: Maria Czarnecka, Jan K i e l s k i , Janusz Kruoowicz S t a n i s ł a w Kucia Z d z i s ł a w K u d ł a A l i c i a K u r y ł o Tadeusz K w a ś n i k Krzysztof Lachtara M a ł ­ gorzata Schuster K r y s t y n a Witkowska H e n r y k Za­ morski AnTa Z a s S i a k B o g u m i ł Zgorzelski i iotograf Jan Swiderski. — — W roku 1959 obóz w T u r a s z ó w c e — k i e r o w n i k prof. dr Roman Reinfuss; w y w i a d o w c y : mgr Jerzy Czaj­ kowski, Danuta Czauderna, mgr Ewa F r y ś , mgr Ewa J ę c z a n i , Jadwiga K o w a l i k , Joanna Maciejewska, mgr Olga Mulkiewicz, G r a ż y n a Ogorzałek, m g r Zofia Reinfussowa, Danuta S ł o w i ń s k a ; rysownicy* A g n i e ­ szka C b w a l i b ó g , M a r i a Czarnecka, Józef Gazda, Jan G ł u s z a k Jan K i e l s k i Janusz Kruoowicz. A l i c i a K u ­ r y ł o Tadeusz K w a ś n i k Jan Skowron Z W w WarpYchowski oraz fotograi' Jan Swłder3kL Fot.: Stefan Deptuszewski " A. Ż a k i , Pierwsze prace wykopaliskowe Państwo­ wego Instytutu Sztuki (Badania na starych cmenta­ rzach w Dębnie i Szaflarach, pow. Nowy Targ), „Pol, Szt. L u d . " , 1952, nr 1, s, 48. Z. G ł o w a , Dziesięć lat a r c h i w u m Sekcji Badania Plastyki Ludowej PIS, „Pol. Szt. L u d . " , 1957, nr 3, s. 187. Pozycje k s i ą ż k o w e drukowane: R. Reinfuss, Polskie d r u k i ludowe na płótnie; t e n ż e , Ludowe skrzy­ cie matowane; t e n ż e , Garncarstwo ludowe. W d r u k u : A . Jackowski, Jadwiga Jarnuszkiewiczo­ w i Sztuka tudu polskiego (album); R. Reinfuss, J. Swiderski, Sztukct ludowa w Polsce. Gotowe do d r u k u : R. Reinfuss, Polskie ludowe kafle malowane; t e n ż e , Meblarstwo ludowe w Polsce, W przygotowaniu: E. F r y ś , Garncarstwo ludowe w Łąźku; M . Przeździecka, Sztuka plastyczna w polskich obrzędach ludowych; R. Reinfuss, L u ­ dowe zdobnictwo w żelazie. — ryc. 4, 5; Jan Ryr. S. Odczyt 11 1 2 Swiderski o sztuce ryc. 1, 2, .7, 6, T, 8. ludowej. 1956 r. Obóz w Głuchowie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/26ed24ea0baf3207c85186d5bfc53681.pdf 29fdefd48846a3c28fe5bf4e95c94172 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4206 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3922 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.4 ; s.185-186 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI ROK XIII 1 9 5 9 NR 4 �TR ESC: Kazimierz Pietkiewicz Roman Reinfuss Janina O r y n ż y n a Aleksander Jackowski Ewa Jeczalik Bilans opieki nad s z t u k ą l u d o w ą w okresie piętnastolecia 187 Prace Sekcji Badania P l a s t y k i L u d o w e j PIS w c i ą g u minionego X V - l e c i a . . . 197 Miejsce sztuki ludowej w życiu w s p ó ł c z e s ­ nym 203 Sytuacja i perspektywy w Polsce 213 Wystawa śląskiego sztuki malarstwa ludowej ludowego na szkle 233 Maria P r z e ź d z i e c k a Ludowe r z e ź b y z X V I I I w i e k u 243 Ewa F r y ś O ś r o d e k garncarski w Studzianym Lesie . 246 Anna K u n c z y ń s k a Sprawozdanie twórczości z wystawy współczesnej ludowej Lubelszczyzny . . Kronika Sumniary 249 252 of articles 253 Na okładce: „Szmaciak mazurski", 1947. Wyk. S. Bieńkowska. pow. Olsztyn. Wzorcownia CPLiA. Fot, T. Cichowicz. Na stronie Główka laski. Wyk. Feliks Błaszczyk. Nieszawa, pozo. Aleksandrów St. Deptuszewski. VVt a' VJ Wielbark, tytułowej: Kuj. Fot. * ^) 5 G .11 h L �polska sztuka ludowa KWARTALNIK P A Ń S T W O W E G O INSTYTUTU SZTUKI ROK XIII 1959 NR 4 �"¿56 KOMITET REDAKCYJNY M g r Aleksander Jackowski, mgr Kazimierz Pietkiewicz, prof. d r Ksawery P j w o c k i , prof. d r Roman Reinfuss, prof. dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca redaktora naczelne­ go: prof. dr Roman Rein¬ fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, redaktor działu: m g r A n ­ na K u n c z y ń s k a , redaktor techniczny: M a r i a K l u k o w ska, okładka i układ graficzny: Józef Wilkoń. T ł u m a c z : Eugenia Tarska. Red.: P a ń s t w o w y I n s t y t u t Sztuki, Warszawa, D ł u g a 26. W y d . i administr.: P.P. W y d a w n i c t w a Artystyczne i Filmowe, Warszawa, K r a k . P r z e d m i e ś c i e 21/33. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05da39936e8c6c08b7fbbafeb9c8d218.pdf 778d10976af39cd84d8968d5f8dee131 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4203 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource Moszyński, Kazimierz (1887-1959) - nekrolog Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3920 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.3 ;s.180 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O K Trzydzieste p i ą t e walne zgro­ madzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego o d b y ł o się w Olszty­ nie w dniach od 13 do 15 w r z e ś n i a 1959 r. Na sesji naukowej Zgroma­ dzenia p o ś w i e c o n e j W a r m i i i M a z u ­ rom wygłoszone zostały n a s t ę p u j ą c e referaty prof J Gajek Elementy k u l t u r y dawnych' P r u s ó w w k u l t u ­ rze ludowej W a r m i i i Mazur- dr W Gebk - Michał Kalka symbol w i l k i o polskość na terenie W a r m U TMazur mgr W Ogrodz^ński — Te­ ka mazurska Oskara Kolberga- dr T Grygle - Warunki Ż y M a w i e i skiego f u d n o ś c i o o l s k i e i na W a r m i i n erwszei pnołowie . MSa uz ur raacc h w pierwszej ołowie graficznych zerachi Warmii i Mazur, mgr Warrnif W czerwcu {11—13) o d b y ł a się w Augustowie konferencja zorgani­ zowana przez w o j e w ó d z k i e g o k o n ­ serwatora z a b y t k ó w w B i a ł y m s t o ­ ku, p o ś w i ę c o n a ochronie z a b y t k ó w architektury. M g r F. Klonowski w y ­ głosił na konferencji referat pt. „ T y ­ py regionalne budownictwa l u d o ­ wego woj. b i a ł o s t o c k i e g o " . * Muzeum w Radomiu zorganizo­ wało cykl odczytów z dziedziny etnografii Prelegentami b y l i mgr A . Dobrowolska z Muzeum w K i e l ­ cach, m g r J. Czajkowski i mgr J. Kamocki z Muzeum Etnograficzne­ go w K r a k o w i e oraz art. malarz F. A . Zaremba — kierownik skupu ceramiki ludowej C P L i A z Kielc. Muzeum Archeologiczne i Etno­ graficzne w Łodzi z o r g a n i z o w a ł o dla młodzieży szkolnej w y s t a w ę o ś w i a ­ t o w ą „ S z t u k a ludowa Ł o w i c k i e g o " . 22.VII. otwarte zostało Muzeum w Bochni. Muzeum p o w s t a ł o z i n i ­ cjatywy znanego m i ł o ś n i k a k u l t u r y ludowej, prof. S. Fischera, k t ó r e g o cenne zbiory s t a ł y się p o d s t a w ą kolekcji muzealnej. Uroczystość otwarcia z a i n a u g u r o w a ł pokaz zbio­ r ó w o r o f St Fischera z dziedziny polskiej plastyki ludowej. W lipcu odbyło się uroczyste otwarcie Muzeum Pienińskiego w Szczawnicy. Muzeum p o w s t a ł o z inicjatywy p i e n i ń s k i e g o oddziału Towarzystwa M i ł o ś n i k ó w L u d o w e j K u l t u r y i Sztuki G ó r a l s k i e j . Ekspo­ 252 N naty, wobec z u p e ł n e g o braku d u s z ó w na zakup, p o c h o d z ą łącznie z d a r ó w ludności. K f u n ­ Sokółce, przy współudziale Minister­ w y ­ stwa K u l t u r y i Sztuki. W salach Muzeum w Białymsto­ k u otwarta b y ł a w p a ź d z i e r n i k u wy­ stawa sztuki b i a ł o r u s k i e j . Obejmo­ w a ł a ona przede wszystkim frag­ menty s t r o j u kobiecego (zdobione haftem koszule i spódnice), hafty na r ę c z n i k a c h oraz białostockie tka­ n i n y wielonicielnicowe Wystawę z o r g a n i z o w a ł o Towarzystwo Biało Muzeum Ziemi Szamotulskiej ruskie w B i a ł y m s t o k u . Katalogu i Prezydium P R N w S z a m o t u ł a c h nie wydano. zorganizowały wystawę objazdową * „ Z a b y t k o w a architektura i dzieła sztuki Ziemi Szamotulskiej". W y ­ 1 6 maja w sali muzealnej Ra­ stawa zorganizowana była z okazji tusza w B i a ł y m s t o k u odbyło się ze­ Dni Opieki nad Z a b y t k a m i . O t w a r ­ branie organizacyjne Polskiego To­ cie n a s t ą p i ł o we Wronkach 18 maja. warzystwa Ludoznawczego, oddziału białostockiego. Inicjatorem założenia oddziału P T L b y ł mgr Z. Ciesiel­ W czerwcu Muzeum w Łęczycy ski, p r a c o w n i k n a u k o w y Muzeum urządziło w y s t a w ę „Łęczycka sztu­ W s k ł a d z a r z ą d u powołanego na ze­ ka ludowa". b r a n i u weszli poseł Ob Jaźwiński przedstawiciele Muzeum' w Białym­ 22 lipca w Muzeum Pomorskim stoku C P L i A i W y d z i a ł u Kultury w G d a ń s k u otwarta została wysta­ Prezydium W R N Przedstawiciel^Za­ wa pt. „ T r a d y c y j n y s p r z ę t l u d o w y r z ą d u G ł ó w n e g o ' p T L w W a r s z a w ę Kaszub i dolnego P o w i ś l a " . Ekspo­ Bolesław- S S c f w z e k a z a ł K naty pochodziły z ostatnich nabyt­ dztesiat tomów iako zaczątek k ó w d z i a ł u etnograficznego. Orga­ p r z y s z ł e j biWioteki Oddziału nizatorem wystawy iest d r L M a ­ l i c k i , kustosz muzeum. 5 w r z e ś n i a odbyło się w Sierpcu uroczyste otwarcie pracowni wybu­ W Muzeum Sztuki w Łodzi eks­ dowanej przez M i e j s k ą R a d ę Na­ ponowana b y ł a w m a j u i czerwcu r o d o w ą dla rzeźbiarza ludowego M . wystawa p l a s t y k ó w a m a t o r ó w , zor­ Ruszkowskiego. ganizowana przez dział naukr.woo ś w i a t o w y muzeum. Wystawa była w y n i k i e m konkursu rozpisanego dla W y t w ó r n i a F i l m ó w Oświatowych p l a s t y k ó w a m a t o r ó w na terenie w o j w Łodzi z a p l a n o w a ł a wykonanie do łódzkiego. W konkursie wzięli u d z i a ł k o ń c a 1959 r. n a s t ę p u j ą c y c h filmów przedstawiciele wszystkich grup folklorystycznych: Odpust i jar­ społecznych i zawodowych. m a r k w Studziennej, Krakowskie zwyczaje noworoczne Wesele ło­ wickie Pasterstwo wysokogórskie Wystawa kaszubskiej sztuki l u ­ i T r y p t y k polski (Obrzędy ludowe). dowej otwarta była w sierpniu w Kościerzynie podczas zlotu m ł o d z i e ­ ży kaszubskiej. Pokazano z a r ó w n o I n t e r e s u j ą c e informacje o mu­ eksponaty zabytkowe jak i w y k o ­ zeach etnograficznych we Lwowie, nane współcześnie. d o t y c z ą c e ich zbiorów, podjętych * b a d a ń i w y d r u k o w a n y c h opracowań Wystawa t k a n i n pow. S o k ó ł k a naukowych podaje Biuletyn Infor­ odbyła się w Sokółce w p a ź d z i e r ­ macyjny Z a r z ą d u M u z e ó w i Ochro­ n i k u . Pokazano przede wszystkim ny Z a b y t k ó w (Nr 24, 1959 r., art. B. w s p ó ł c z e s n e dywany dwuosnowowe Ł o p u s z a ń s k i e g o ) Największe zbio­ wykonane przez zespół pod k i e r u n ­ r y posiada we Lwowie Muzeum kiem prof. P l u t y ń s k i e j i przez zespół Etnografii i P r z e m y s ł u Artystycz­ kobiet p r a c u j ą c y dla skupu C P L i A nego W 1956 r opublikowano na­ oraz t k a n i n y zebrane w terenie przez s t ę p u j ą c e prace będące wynikiem przedstawicieli D o m u K u l t u r y w So¬ b a t ó ń OTowad^mych przez Muzeumkółce Eksmonowano r ó w n i e ż Dłach- U t o a i ń ^ ^ b a ^ o w a Ukraińska t v w l e S t e l n i c o w e m a t y s ł o m i a ­ ceramTka ludowa wTchodnio-karne i k r a i k i Organizatorami w y s t a ­ olckte Mtvstvczne wyroby udowe w y b y l ? W y d z i a ł K u l t u r y W R N w z metale^DrewXne nwzy^ia i Z ! B i a ł y m s t o k u i Prezydium PRN w roby ze s ł o m T ^ z w i k l i n Muzeum Ziemi Lubawskiej otwarte zostało 1 8 lipca w baszcie Bramy Kurzętnickiej w Nowym Mieście. Pokazane eksponaty obej­ mują działy kultury materialnej i sztuki ludowej. �